Büveyhîler

Büveyhiler ( el-Büveyhiyyun, Āl-e Būye; 945 - 1055), İran ve Irak'ta hakimiyet sağlayan Deylemi kökenli İrani ve Şii karakterli bir hanedan. Deylemlilerin kurduğu en güçlü hanedan olarak sayılır. Büveyhiler ilk önce Kuzey İran'a sahip olmuş daha sonra güneye çekilmişlerdir. Sasanilerin yıkılışından sonra İran'ın çoğunu ele geçiren ilk bağımsız İrani devlettir.
Kökenleri
Büveyhiler, Deylemlilerin kurduğu bir devlettir. Büveyhi adı, V. Behram soyundan geldiği iddia edilen Buye (Büveyh) bin Fenna Hüsrev'den gelmektedir.
Kuruluşu
Şii bir devlet olan Büveyhilerin egemenliği 932'den 1055'e kadar sürmüştür. Bu hanedana adını veren Ebu Suca Büveyh, savaşçı bir kabilenin başkanıdır. Oğullarından Ali Fars'ta, Hasan Rey'de ve Ahmet de Kirman'da bir Büveyh Beyliği kurmuştur. Büveyhoğulları zamanla batıya ilerleyerek Bağdat'ı egemenliği altına almıştır. Büveyhoğulları daha sonra Halife'yi emrine almıştır. Halife Büveyoğullarının başkanını vali (emirül ümera) atamıştır. Büveyhoğulları daha sonra da Halife'nin gözlerine mil çektirerek yerine başka bir halife getirmiştir. Artık Abbasi Halifeleri, Büveyhoğullarının kuklası olmuştur.
Tarihçe
İmadüddevle devrinde, Şiraz (934), Ahvaz (938), Rey (942) ve Bağdat (945) kontrol altına alındı. Adudüddevle devrinde Umman (967), Kirman (968), Kuzey Irak (978), Diyarbakır yöresi- El Cezire (979), Taberistan ve Cürcan (981) da Büveyhi topraklarına dahil oldu.
Üç ayrı Büveyhiler Beyliği birleşince devlet güçlenmiştir. Devleti birleştiren Adudüddevle ölünce 983'te yeniden karışıklıklar ortaya çıkmıştır. İki kola ayrılan Büveyhoğullarından birine 1029'da Gazneli Mahmut son vermiştir. Adudüddevle zamanında ülkede birçok cami ve hastane yapılmıştır. Bunlar Moğol istilaları sonucu yakılıp yıkılmıştır. Büveyhioğullarının Bağdat'taki Türk komutanları zaman zaman Büveyhoğullarına karşı ayaklanmıştır. Ayrıca ordudaki Türk ve Deylemlilerin mücadele etmesi de devleti zor duruma düşürmüştür. Bu nedenle Büveyhioğullarının diğer kolu da zayıflamaya başlamıştır. Büveyhioğullarının baskısından kurtulmak isteyen Abbasi Halifesi Kaimbiemrillah Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'den yardım istemiştir. Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a yaptığı seferde Büveyhioğuları ile savaşmış ve onları ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Büveyhioğulları hükümdarını esir alan Tuğrul Bey bu devlete son vermiştir. Büveyihoğulları zamanında birçok mimari eser de yapılmıştır. Büveyhioğulları bugünkü İran, Irak, Azerbaycan ve Türkiye topraklarının belli bir kısmına hakim olmuş bir hanedandır.
Büveyh Hükümdarları
Büyük Hükümdarlar
Büveyh hükümdarları devleti genelde Fars, Jibal ve Irak'tan yönetmiştir. Ülke üçe bölünmüş olduğundan üç ayrı hükümdar tarafından yönetilmiştir.
Fars kolu
İmadüddevle 934-949
Adudüddevle 949-983
Şerefüddevle 983-989
Samsamüddevle 989-998
Behaüddevle 998-1012
Sultanüddevle 1012-1024
Ebu Kalicar 1024-1048
Abu Mansur Fülad Sütun 1048-1055
Selçuklu Hanedanı'na dahil olmuştur.
Rey kolu
Rüknüddevle 935-976
Fahrüddevle 976-980
Muayyadüddevle 980-983
Fahrüddevle (tekrar) 984-997
Mecdüddevle 997-1029
Gazneliler'e dahil olmuştur.
Irak kolu
Müizzüddevle 945-967
İzzüddevle 966-978
Adudüddevle 978-983
Samsamüddevle 983-987
Şerefüddevle 987-989
Behaüddevle 989-1012
Sultanüddevle 1012-1021
Müşerrefüddevle 1021-1025
Celalüddevle 1025-1044
Ebu Kalicar 1044-1048
El-Melikür-Rahim 1048-1055
Selçuklu Hanedanı'na dahil olmuştur.
Küçük Hükümdarlar
Bazı küçük bölgeleri yöneten Büveyh hükümdarlarıdır.
Basra Büveyhleri
Diyaüddevle 980'ler
Fars Büveyhlerine katılmıştır.
Hamedan Büveyhleri
Muayyadüddevle 976-983
Şamsüdevle 997-1021
Samaüddevle 1021-1024
Kerman Büveyhleri
Kavamüddevle 1012-1028
Fars Büveyhlerine katılmıştır.
Huzistan Büveyhleri
Tacüddevle 980'ler
Fars Büveyhlerine katılmıştır.