Kutadgu Bilig

Kutadgu Bilig () (Günümüz Türkçesi ile: Mutluluk Veren Bilgi ya da Devlet Olma Bilgisi), 11. yüzyıl Karahanlı Türklerinden Yusuf Has Hacib'in Doğu Karahanlı hükümdarı ve Kaşgar Prensi Tabgaç Uluğ Buğra Kara Han'a (Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan) atfen yazdığı ve takdim ettiği Orta Türkçe eserdir. Eser, Karahanlıca olarak da isimlendirilen Hakaniye lehçesi ile yazılmıştır.
Eserin genel özellikleri
Mesnevi tarzında ve aruz vezniyle yazılmıştır.
Siyasetname türünün Türk edebiyatındaki ilk örneğidir.
Eski Türkçe olarak kabul edilen Karahanlı Türkçesi ile yazılmıştır.
Nazım birimi beyittir. (Redif ve kafiye kullanılmıştır.)
İslamiyet'in Türklerce kabulünden sonraki bilinen ilk yazılı eserdir.
Alegorik ve didaktiktir.
Bazı bölümlerinde ansiklopedik bilgiler içerir.
'Kutlu Olma Bilgisi' veya 'Mutluluk Veren Bilgi' olarak Türkiye Türkçesine çevrilmiştir.
18 ayda tamamlanmıştır.
Anlatılmak istenenler 4 sembolik kişilik üzerinden anlatılmıştır. Bunlar; Kün Togdı (hükümdar, kanun, adalet); Ay Toldı (mutluluk, saadet); Odgurmış (akıbet, hayatın sonu); Ögdülmiş (Akıl, zeka)
6645 beyitten oluşan manzum bir eserdir.
6500 beyti aşan Kutadgu Biligde, yüz civarında Arapça, Farsça kökenli sözcük vardır. Sözcükler manzumenin gerektirdiği retoriğe göre seçilir. Tapug ~ taat, törütigli ~ halik, yükün- ~ namaz kıl- gibi Türkçe kökenli ya da ödünç sözcükler; ölçüye, bağlama göre serbestçe kullanılır. KBde Allah, cennet, cehennem, şeytan, melek, savm, salat gibi Arapça kökenli temel İslami terimlerin yer almaması dikkat çekicidir. Arapça sözcükler yerine teñri, tamu(g), yek, ferişte, rūzā, namāz vb. Türkçe veya İran dillerinden ödünçlemeler kullanılır.
Yusuf Has Hacib
Yusuf Has Hacib (Balasagunlu Yusuf) hakkındaki bilgilerin tek kaynağı, yine kendi eserine sonradan eklenmiş olan manzum ve mensur mukaddimelerdir. Yusuf, XI. yüzyılda, Balasagun (Kuz-Ordu)da doğmuştur. Asil bir aileye mensup olup, ilmi, faziletleri, zühd ve takvası ile cemiyetin içinde en yüksek hizmet mertebesine ermiş bir zattır. Eserine Balasagunda başlamış, daha sonra gittiği Kaşgarda tamamlamış (1069-1070) ve Karahanlı hükümdarı Tabgaç Kara Buğra hanlar hanının huzurunda okumuştur. Hakan, şairin kalem kudretini takdir ederek, ona iltifat etmiş ve yanına alarak, ona has hacib unvanını vermiştir. Bundan dolayı namı Yusuf Has Hacib olarak yayılmıştır. Üzerinde 18 ay uğraştığı eserinin bazı beyitlerinde (365-371) 50 yaşında olduğunu belirtmektedir. Bu beyitlerden hareketle Onun 1019 yılı civarında doğduğunu söyleyebiliriz. Ölümü hakkında herhangi bir bilgi yoktur. Eserin ilave kısmında kendisinden bahsederken, ihtiyarladığını, hayatını insanlara hizmet etmekle geçirerek ibadete geç kaldığını belirtmektedir.
Kitabın adı
Yusuf Has Hacib, eserinde kitabın adını ve anlamını şu beyitlerle açıklamıştır:
Kitabın adını Kutadgu Bilig koydum; Okuyana kutlu olsun ve ona yol göstersin. (beyit 350)
Ben sözümü söyledim ve kitabı yazdım; Bu kitap uzanıp, her iki dünyayı tutan bir eldir. (beyit 351)
İnsan her iki dünyayı devletle elinde tutarsa; Mesud olur, bu sözüm doğrudur. (beyit 352)
R. Rahmeti Arat, Kutadgu Biligin kutlu olma bilgisi anlamına geldiğini söylemiştir.
S. Maksudi Arsala göre; Kutadgu Biligdeki kut, siyasi hakimiyet kavramını ifade etmektedir ve talih, saadet ve bahtiyarlık ikinci planda kalan ve ancak sonraları ortaya çıkan tali anlamlardır.
G. Doerfer, kut tabirini, insanın bir nevi otonom ruhi kudretidir ki, bilhassa hükümdar için Gök ve Yer tarafından desteklenmeye muhtaçtır. Şeklinde açıklamaktadır.
Kitabın içeriği
Eser, 4 ana unsur ve bu 4 unsuru temsil eden sembolik şahsiyetler üzerine kurulmuştur.
Kitap, baştan sona bu 4 sembolik şahsiyetin karşılıklı konuşma ve münazaralarından oluşmaktadır. Eserde Tanrı, Muhammed Peygamber, Dört Halife ve Tabgaç Buğra Han methedilikten sonra; iyilik etmenin faydaları; bilgi ile aklın meziyet ve faydaları; devletin sıfatı; adalet vasfı; hükümdarın vasıfları; vezirin, kumandanın, ulu hacibin, kapıcıbaşının, elçilerin, katibi hazinedarın, aşçıbaşının, içkicibaşının, hizmetkarların vasıfları; dünyanın kusurları; ahiretin kazanılması; beylere hizmet etmenin usul ve nizamı, hizmetkarlarla nasıl geçinileceği, avam ile nasıl münasebet kurulacağı, Ali evladı, alimler, tabipler, efsuncular, rüya tabircileri, müneccimler, şairler, çiftçiler, satıcılar, hayvan yetiştirenler, zenaat erbabı, fakirler ile münasebet; evlilik; çocuk terbiyesi; hizmetçilere nasıl muamele edileceği; ziyafete gitme adabı; ziyafete davet usulü; memleketi tanzim etme usulü; doğruluğa karşı doğruluk, insanlığa karşı insanlık gösterilmesi; zamanın bozukluğu ve dostların cefası konuları işlenmiştir.
Eser, 6645 beyit, 85 babdan oluşmaktadır. Beyit numaraları parantez içinde belirtilmekle birlikte 85 bab aşağıdaki gibidir:
Mensur Mukaddime (1-38)
Manzum Mukaddime (1-77)
(Kutadgu Bilig)
Tanrı Azze ve Cellenin Medhi (1-33)
Peygamber Aleyhi's-Selamın Medhi (34-48)
Dört Sahabenin Medhi (49-62)
Parlak Bahar Mevsiminin ve Büyük Buğra Han'ın Medhi (63-123)
Yedi Yıldız ve On İki Burç (124-147)
İnsanoğlunun Değerinin Bilgi ve Akıldan Geldiği (148-161)
Dilin Meziyeti ve Kusru, Faydası ve Zararı (162-191)
Kitap Sahibinin Özrü (192-229)
İyilik Etmenin Medhi ve Faydaları (230-286)
Bilgi ile Aklın Meziyet ve Faydaları (287-349)
Kitabın Adı, Manası ve Yazarın İhtiyarlığı (350-397)
Sözün Başı: Hükümdar Kün Togdı Hakkında (398-461)
Ay-Toldı'nın Hükümdar Kün-Toldı Hizmetine Girmesi (462-580)
Ay-Toldı'nın Hükümdar Kün Togdı'nın Huzuruna Çıkması (581-619)
Ay-Toldı'nın Hükümdara Kendisinin Saadet Olduğunu Söylemesi (620-656)
Ay-Toldı'nın Hükümdara Devlet Sıfatını Söylemesi (657-764)
Hükümdar Kün Togdı'nın Ay-Toldı'ya Adalet Vasfını Söylemesi (765-791)
Hükümdar Kün Togdı'nın Ay-Toldı'ya Adalet Vasfının Nasıl Olduğunu Söylemesi (792-954)
Ay-Toldı'nın Hükümdara Dilin Faziletini ve Sözün Faydalarını Söylemesi (955-1044)
Saadetin Devamsızlığı ve İkbalin Dönekliği (1045-1157)
Ay-Toldı'nın Oğlu Ögdülmiş'e Nasihat Vermesi (1158-1277)
Ay-Toldı'nın Oğlu Ögdülmiş'e Öğüt Vermesi (1278-1341)
Ay-Toldı'nın Hükümdar Kün Togdı'ya Vasiyetname Yazması (1342-1547)
Hükümdar Kün Togdı'nın Ögdülmiş'i Çağırması (1548-1580)
Ögdülmiş'in Hükümdar Kün Togdı'nın Huzuruna Çıkması (1581-1590)
Ögdülmiş'in Hükümdar Kün Togdı'nın Hizmetine Girmesi (1591-1849)
Ögdülmiş'in Hükümdara Aklın Tarifini Söylemesi (1850-1920)
Ögdülmiş'in Beyliğe Layık Bir Beyin Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (1921-2180)
Ögdülmiş'in Beylere Vezir Olacak Kimsenin Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2181-2268)
Ögdülmiş'in Hükümdara Kumandanın Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2269-2434)
Ögdülmiş'in Hükümdara Ulu Hacib'in Nasıl Bir İnsan Olması gerektiğini Söylemesi (2435-2527)
Ögdülmiş'in Hükümdara Kapıcı-Başının Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2528-2595)
Ögdülmiş'in Hükümdara Elçi Olarak Göndermek İçin Nasıl Bir İnsan olması gerektiğini Söylemesi (2596-2671)
Ögdülmiş'in Hükümdara Katibin Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2672-2742)
Ögdülmiş'in Hükümdara Hazinedarın Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2743-2827)
Ögdülmiş'in Hükümdara Aşçı-Başının Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2828-2882)
Ögdülmiş'in Hükümdara İçkici-Başının Nasıl Olması gerektiğini Söylemesi (2883-2956)
Ögdülmiş'in Hükümdara Hizmetkarların Beyler Üzerindeki Haklarının Neler Olduğunu Söylemesi (2957-3186)
Hükümdar Kün Togdı'nın Odgurmış'a Mektup Yazıp Göndermesi (3187-3288)
Ögdülmiş'in Odgurmış'ı Ziyaret Etmesi (3289-3317)
Odgurmış'ın Ögdülmiş İle Münazara Etmesi (3318-3511)
Odgurmış'ın Ögdülmiş'e Dünyanın Kusurlarını Söylemesi (3512-3645)
Ögdülmiş'in Odgurmış'a Dünya Vasıtası ile Ahiretin Kazanılmasını Söylemesi (3646-3712)
Odgurmış'ın Hükümdara Mektup Yazıp Göndermesi (3713-3895)
Hükümdar Kün Togdı'nın Odgurmış'a İkinci Mektubu Göndermesi (3896-3970)
Odgurmış'ın Ögdülmiş İle İkinci Defa Münazara Etmesi (3971-4030)
Ögdülmiş'in Odgurmış'a Beylere Hizmet Etmenin Usul ve Nizamını Söylemesi (4031-4164)
Öğdülmüş'ün Kapıdaki Hizmetkarlar İle Nasıl Geçinileceğini Söylemesi (4165-4319)
Ögdülmiş'in Odgurmış'a Avam ile Nasıl Münasebet Kurulması gerektiğini Söylemesi (4320-4335)
Ali-Evladı İle Münasebet (4336-4340)
Alimler İle Münasebet (4341-4354)
Tabipler İle Münasebet (4355-4360)
Efsuncular İle Münasebet (4361-4365)
Rüya Tabircileri İle Münasebet (4366-4375)
Müneccimler İle Münasebet (4376-4391)
Şairler İle Münasebet (4392-4399)
Çiftçiler İle Münasebet (4400-4418)
Satıcılar İle Münasebet (4419-4438)
Hayvan Yetiştirenler İle Münasebet (4439-4455)
Zenaat Erbabı İle Münasebet (4456-4468)
Fakirler İle Münasebet (4469-4474)
Evlilik (4475-4503)
Çocuk Terbiyesi (4504-4526)
Hizmetçilere Nasıl Muamele Edileceği (4527-4572)
Ögdülmiş'in Odgurmış'a Ziyafete Gitme Adabını Söylemesi (4573-4643)
Ögdülmiş'in Odgurmış'a Ziyafete Davet Usulünü Söylemesi (4644-4679)
Odgurmış'ın Ögdülmiş'e Dünyadan Yüz Çevirip, Olana Kanaat Ettiğini Söylemesi (4680-4933)
Hükümdar Kün Togdı'nın Odgurmış'ı Üçüncü Defa Davet Etmesi (4934-5030)
Odgurmış'ın Ögdülmiş'e Gelmesi (5031-5034)
Hükümdar Kün Togdı'nın Odgurmış İle Görüşmesi (5035-5131)
Odgurmış'ın Hükümdara Öğüt vermesi (5132-5466)
Ögdülmiş'in Hükümdara Memleketi Tanzim Etme Usulünü Söylemesi (5467-5631)
Ögdülmiş'in Geçen yaşamına Acıyarak, Tövbe Etmesi (5632-5720)
Odgurmış'ın Ögdülmiş'e Tavsiyede Bulunması (5721-5761)
Doğruluğa Karşı Doğruluk, İnsanlığa Karşı İnsanlık Gösterilmesi (5762-5952)
Odgurmış'ın Hastalanarak, Ögdülmiş'i Çağırması (5953-5992)
Ögdülmiş'in Odgurmış'a Rüya Tabirini Söylemesi (5993-6031)
Odgurmış'ın Ögdülmiş'e Rüya Gördüğünü Söylemesi (6032-6036)
Ögdülmiş'in Odgurmış'ın Rüyasını Tabir Etmesi (6037-6046)
Odgurmış'ın Bu Rüyaya Başka Bir Tabir Söylemesi (6047-6086)
Odgurmış'ın Ögdülmiş'e Nasihat Etmesi (6087-6285)
Kumaru'nun Ögdülmiş'e Odgurmış'ın Ölüdüğünü Söylemesi (6286-6292)
Kumaru'nun Ögdülmiş'e Baş Sağlığı Dilemesi (6293-6298)
Ögdülmiş'in Odgurmış İçin Matem Tutması (6299-6303)
Hükümdarın Ögdülmiş'e Baş Sağlığı Dilemesi (6304-6520)
(eklemeler)
Gençliğine Acıması ve İhtiyarlığı (6521-6564)
Zamanın Bozukluğu ve Dostların Cefası (6565-6604)
Kitap Sahibi Yusuf'un Kendisine Nasihat Etmesi (6605-6645)
Şekil ve anlatım
Yusuf Has Hacibin eseri, dil itibarıyla Karahanlı devri Karahanlı Türkçesinin bir metni olarak sınıflandırılmıştır. Arapçanın ilim, Farsçanın şiir dili olduğu bir dönemde Türkçe yazılan bu eserde kullanılan abece, kaynağına dönüş olarak mevcut duruma tepkidir. Ancak bugünkü mevcut nüshalara esas olan üçüncü defa yazılışında kullanılan alfabenin Arap harfleri diye bilinen asıl/orijinal Uygur Abecesi yaygın Arap kavrayışı ile yazıldığı kesindir. Eser, Türkçe yazılmasına rağmen ölçüde Fars edebiyatı ölçüsü olan aruz vezni (faulun faulun faulun faul), nazım biriminde Fars edebiyatına da geçmiş Türk nazım birimi beyit kullanılmıştır. Eserin nazım biçimi, yine Fars edebiyatına ait olan mesnevi yani "mani" nazım biçimidir.
Nüshalar
Kutadgu Bilig yönetici/hakaniye zümresi, yani toplumun oldukça dar ve onun en üst tabakasını oluşturan veya oluşturacak bir muhiti için İslami Türk tarzı devlet yönetme bilgisi kitabıdır. Bu yönüyle, Kutadgu Bilig İslam dünyası içinde önce Türkistan, sonra Ön Asya'ya uzanan geniş topraklarda 10. yüzyıldan itibaren bin yıla yakın sürecek Türk siyasi hakimiyetinin ilk birkaç yüzyılında Bağdat yönetim merkezli İslam halifeliğine karşı Türk tarzı sultanlık meşruiyetini de ilan eden ilk Türkçe eser olması bakımından da önemlidir. Eserin bu vasfı, belki daha doğru olarak işlevi hem onun nüshalarının niye bu kadar az olduğunu hem de niye Orta Çağ Müslüman Türk muhitlerinin yükselen yönetim merkezlerinde bulunduğunu da açıklayabilir. Eserin bütün nüshalarının bulundukları ve/veya çekimlendikleri yer/yerler, elde etme ve sahiplik bilgileri böyle bir sonuca varmak için kıymetli birer ipucudur ve hatta Sarayçık'ta; Al-i Çingiz'in Altın Ordu ulusu hanlarının gömüldüğü yerde bulunan KB'den bir beytin yazılı olduğu küpecik de bunu tamamlayıcı bir başka veridir. KB'in manzum mukaddimesinin (B) 12-14. beyitleri de bunu destekler mahiyettedir: bu maşrıḳ meliki māçīnlar begi / biliglig uḳuşluġ ajunda yėgi // ḳamuġ bu kitābnı alıp özlemiş / ḫazīne içinde urup kizlemiş // birindin biriŋe mīrāålar ḳalıp / aḏınlarḳa bėrmez öziŋe alıp. Meşrik hükümdarı, Maçinliler beyi, bilgili, anlayışlı, dünyanın ileri gelenleri, hepsi bu kitabı alıp sahip olmuşlar/benimsemişler ve hazinelerine koyup, saklamışlardır. Birinden birine miras olarak kalır, bunlar da kendilerine alıp, başkalarına vermezlermiş. Yönetici zümresi için yazıldığı anlaşılan eser doğal olarak dar bir kesimin istifadesiyle sınırlı kalmış ve iki kere ortaya çıkarılmıştır. İkinci kez ortaya çıkarıldığında manzum mukaddime ilave edilmiştir. Daha sonraki bir devreye ait olan üçüncü kez ortaya çıkışında ise ilk ortaya çıkışında ilave edilen manzum mukaddimenin eksik ve kötü bir hulasası olan mensur bir mukaddime eklenmiş, ancak ne zaman ve nerede yazıldığı hakkında bilgi verilmemiştir. Kutadgu Biligin bugün elimizde bulunan her üç nüshası, eserin bu üçüncü tedvinine aittir. Aynı nüshaların birer istinsahlarıdır.
Herat nüshası
Kutadgu Biligin ilk defa bulunan ve dolayısıyla bu eser üzerindeki çalışmalara esas olan bu nüsha, 1439da, Heratda istinsah edilmiştir. Bu nüshanın Anadoluya geçmesi, önce Tokata ve sonra 1474'te, İstanbula gelmiş olması hakkında, esere sonradan eklenmiş şu kayıt vardır: sekiz yüz yetmiş dokuz tarihinde, yılan yılında, Abdurrezzak Şeyh-zade Bahşı için, Fenari-zade Kadı Ali, İstanbuldan mektup göndererek, Tokattan getirttiler; mübarek olsun, devlet gelsin, mihnet gitsin. (Bahşı: Osmanlı devlet teşkilatında Orta Asya Türk ülkeleri ile resmi muhabereyi idare eden hususi kalemlerde çalışan memurlara verilen unvan) 1839 yılında, İstanbulda Avusturya elçiliği müsteşarı ünlü Türkolog ve tarihçi Von Hammer tarafından ele geçirilmiş, Viyana İmparator Sarayı kütüphanesine hediye edilmiştir. Macar müsteşrik Hermann Vambery, 1870 yılında, eserin bin kadar beytinin Almanca tercümesini neşretmiş, transkripsiyonunu yapmıştır. 1910 yılında Radloff, transkripsiyonunu ve Almanca tercümesini neşretmiştir. Türkiyede ilk defa 1942de Türk Dil Kurumu tarafından faksimile halinde basılmıştır.
Fergana nüshası
Kutadgu Biligin ele geçen nüshaları arasında en önemlisidir. Bu nüshayı Türkistanda, Ferganada bulan Zeki Velidi Togan, eser hakkında genel bir bilgi vermiştir. Buna göre, kitabın dağınık sahifeleri sonradan bir araya getirilerek dikilmiş ve dörtlükler altın suyu ile yazılmıştır. Diğer nüshalara göre daha itinalı yazılmış olan bu nüshanın baş ve son kısmı eksiktir ve nerede, ne zaman, kimin tarafından, kimin için yazılmış olduğu hakkındaki kayıtlar da, bu eksik sahifeler ile birlikte kaybolmuştur. Herat ve Mısır nüshalarında başta mensur mukaddime, sonra manzum mukaddime, ardından babların fihristi ve sonunda Kutadgu Bilig metni gelirken Fergana nüshasında manzum mukaddime yoktur. Türkiyede, 1943 yılında, Türk Dil Kurumu tarafından faksimile halinde yayınlanmıştır.
Mısır nüshası
Bu nüsha, 1896da, Kahirede, Hidiv(bugünkü Kral) Kütüphanesinin o zamanki müdürü Alman alim Moritz tarafından bulunmuştur. Kütüphane tanzim edilirken, bodrum kata atılmış olan dağınık kitap ve sahife yığınları gözden geçirildiği sırada, Kutadgu Bilige ait parçalar toplanarak, bir araya getirilmiş ve böylece bu nüsha, kaybolmaktan kurtarılmıştır. Nüshanın bazı kısımları zayi olmuş, başında ve ortalarında bazı sahifeler, rutubet tesiri ile zedelenmiş, geri kalan kısmı ise iyi muhafaza edilmiştir. Nüsha çok dikkatle yazılmış ve atlanılmış kelime ve beyitlerin yerleri işaretlenerek sahife kenarına eklenmiştir. 1943 yılında bu nüshanın da tıpkıbasımı TDK tarafından yayınlanmıştır.