Osmanlı İmparatorluğu'nda Tanzimat öncesi ıslahat hareketleri

II. Osman döneminde yapılan ıslahat hareketleri
II. Osman Devri'nde yapılan ıslahat hareketlerinin temelde bozulan devlet nizamını tesis etmek üzere yapıldığı görülmektedir. Nitekim saltanatının ilk yıllarına ait mühimme kaynaklarında icraatlarının özellikle askerlerin intizamını sağlamaya, taşradaki kuvvetlerin durumunu düzenlemeye yönelik olduğu görülebilir. Ayrıyeten bizzat kendisi kıyafet değiştirerek sık sık İstanbulda teftişe çıktığı ve askerlerin yoğun bir şekilde vakit geçirdikleri meyhane, bozahane gibi yerlere baskın düzenlediği ve yakalanan kapıkulunu sert şekilde cezalandırdığı bilinmektedir. Bunun yanında padişahın mali konularda da birtakım ıslahatlar gerçekleştirmeye çalıştığı bilinmektedir. Nitekim 1028 Zilkadesinde (Ekim 1619) sikke tashihi yaptırıp yeni akçe bastırdığı dönemin kaynaklarından aktarılmaktadır. Ayrıca sık sık Tophaneye gidip top döküm işlerine nezaret etmiş ve top ve tüfek talimlerini izlemiştir
Hükümdarlığı devrinde Avrupa'da Otuz Yıl Savaşları yaşanmış ve Osmanlı Avrupa'daki mevcut siyasi iklimden yararlanmak istemiştir. Nitekim Ali Paşanın teşvikiyle II. Osman, Lehistana karşı sefer çıkılmasına karar veren II. Osman, bunun için gerekli hazırlıklar yaptırmıştır Muhtemelen böyle bir seferi saltanatını garanti altına alacak, asker nezdinde güvenini arttıracak ve ataları gibi büyük işler yapabilecek bir fırsat olarak düşünen genç padişah sefere çıkılması konusunda oldukça kararlıydı. Nitekim Lehistan üzerine bir sefere çıkılması fikrini destekleyen Ali Paşa'nın sefere çıkılmadan ölmesi bu durumun bir göstergesi olarak görülebilir. Neden Lehistan üzerine sefer çıkıldığı konusuna gelinirse O sırada en uygun yer uzun süredir savaş hali içinde bulunulan Lehistan idi Fakat Lehistan seferi sırasında Yeniçeri Ordusu'nun disiplinsiz bir hal içerisinde olması genç sultanı yeni bir ordu kurma yönünde bir fikir edinmesine neden olmuştur
Siyasi ve askeri alanda birtakım yenilikler yapma taraftarı olan II. Osman, Osmanlım Harem sisteminde de birtakım yeniliklere gitmeye çalışmıştır. Nitekim ilk başta Ayşe Sultanla nikahlı bir birlikteliği olan genç padişah Şeyhülislam Esad Efendinin kızı Akıleyle nikahlanmıştır Venedik raporlarına göre padişah İslami şartlara riayetle hür asıldan dört kadınla evlenmek arzusundaydı ve böylece Osmanlı harem sisteminde radikal bir değişim yaparak mevcut geleneği yıkmayı amaçlamıştı. Onun şeyhülislamın kızına namzet olmasının, Esad Efendi vasıtasıyla kırgın ulemayı yanına çekmek ve onunla daha da yakınlaşmak arzusundan kaynaklandığı düşünülebilir. Fakat önceki padişahların daima cariyelerle izdivaç ettiğini belirten Esad Efendi buna şiddetle karşı çıktı, nikaha izin vermek istemedi, ancak daha sonra rıza göstermek zorunda kaldı. II. Osmanın Esad Efendi ile yıldızı bir türlü barışmamıştı, hatta Hotin seferine giden şeyhülislam ordu İsakçada iken hastalığını bahane ederek İstanbula dönmüştür
IV. Murad döneminde yapılan ıslahat hareketleri
IV. Murad 2 Eylül 1633 yılında birtakım ıslahat hareketleri gerçekleştirdi. Bunlar;
Kahvehaneler yıktırıldı
Tütün içmek yasaklandı
Gece fenersiz sokağa çıkılmadı
Koçi ve Katip Çelebi Risale'leri
Bizzat IV. Murad akşamları kıyafet değiştirerek kontrole çıkar, kurallara uymayanları cellat yardımıyla başlarını keserdi.
III. Selim döneminde yapılan ıslahat hareketleri
III. Selim döneminde önemli ıslahatlar yapıldıysa da Kabakçı Mustafa isyanı sonucu geçerliğini yitirmiştir. Bunlar;
Yeniçerilerin Esame alımı yasaklandı.
Osmanlı-Rus savaşına katılmayan tımarlıların dirlikleri kesildi.
1792 yılında ise Halıcıoğlu'nda bir Humbaracı ocağı kurmuştur. Bu kışlanın bir bölümünde istihkamcı, diğer bir kısmında ise humbaracı yetiştiriliyordu.
1800 yılında Humbaracı Ocağına bağlı olarak Mühendishane-i Berri-i Hümayun kuruldu.
1805 yılında yine bu okul inşaat ve seyrü sevafin adlı iki ana bölüme ayrılmıştır.
1793 yılında Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu.1.600 asker İstanbul'da, diğer 12.000 kişi ise diğer vilayetlere gönderildi.
Nizam-ı Cedit ordusunda uygulanan talim zamanla imparatorluğun çoğu yerinde uygulanmaya başlandı.
III. Ahmed döneminde yapılan ıslahat hareketleri
I. Mahmud döneminde yapılan ıslahat hareketleri
Humbaracı Ahmed Paşa tarafından Humbarhane ve Herdeshane kurulmuş, fakat yeniçerilerin kazan kaldırmasıyla kaldırılmıştır.
I. Abdülhamid döneminde yapılan ıslahat hareketleri
Sürat topçuları ocağının kontenjanı geliştirilerek 250'den 2.000'e çıkarıldı.
Haliç'teki istihkam okulu Camialtı'na taşındı.
II. Mahmud döneminde yapılan ıslahat hareketleri
II. Mahmud döneminin en önemli ıslahatı yeniçeri ocağını kaldırmasıdır.
1808 yılının ocak ayında Nizam-ı Cedit ordusunun devamı olan Sekban-ı Cedit ordusu kuruldu. Daha sonra Yeniçerilerin baskısıyla kaldırıldı.
Yeniçeri Ocağı kaldırılarak yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediyye (17 Haziran 1826) ordusunu kurmuştur.
Kıyafet inkılabı yaparak başlık, cepken ve şalvar yerine fes, ceket ve pantolon getirilmiştir.
İlk posta teşkilatı kuruldu.
İlk gazete olan Takvim-i Vekayi çıkarıldı.
Divan-ı Hümayun kaldırılarak yerine Nazırlıklar kuruldu.
1827 yılında cerrahhane ve tıbhane birleştirilerek "Mektebi Tibbiyeyi Adliyeyi Şahane" kuruldu.
Tulumbacılar Ocağı kuruldu.
Mecmua-i Fünun Münif Paşa önderliğinde çıktı.
PTT kuruldu.
Telgraf müdürlüğü kuruldu.
İlk buharlı gemi "Buğu" kullanılamaya başlandı.
Şehir hatları kuruldu.
İlk demir yolu hattı kuruldu.
Darülmuallimin, Darülmuallimat, İstanbul Üniversitesi, Mektebi Maarifi Adliyye kuruldu.