Gedikpaşa Tiyatrosu

Gedikpaşa Tiyatrosu, İstanbul'un Gedikpaşa semtinde 1859da inşa edildiği düşünülen 1884te yıktırılmış tiyatrodur. Osmanlı İmparatorluğu'nda tiyatronun doğuş ve gelişiminde önemli bir yer kaplamaktadır.
İlk defa Türk asıllı Müslüman oyuncuların sahneye çıktığı, batı dillerinden Türkçeye tercüme edilmiş ilk oyunların ve dönemin ünlü edebiyatçılarının yazdığı Türkçe eserlerin oynandığı yer olması bakımında Türk tiyatro tarihi açısından büyük önem taşır.
1884 yılında yerle bir edilen tiyatronun bulunduğu yerde Azak Sineması yer almış ve sokağın adı Tiyatro Sokak olarak değiştirilmiştir.
Tarihi
Soullier Sirki
Gedikpaşada Tatlısu mevkiinde Muzika-yı Hümayun şeflerinden Yaver Bey ile Sultan Abdülmecidin katibi Ömer Beyin kendi mali kaynakları ile yapımını başlattıkları ancak zarara girdikleri gerekçesi ile Abraham Paşaya sattıkları ahşap tiyatro binası kimi kaynaklara göre 1859da Louis Soullierin sirki için tamamlandı. Fransız bir cambaz olan Soullier, at cambazlığına dayanan aile sirkiyle Osmanlı İmpratorluğunda gösteriler yapmaktaydı. İlk defa II. Mahmut devrinde İstanbula geldikten sonra birçok kez bu şehirde gösteriler yapan topluluk, 1858'deki gelişlerinde Abdülmecidin kızları Münire ve Cemile Sultanların düğünü için Maslakta gösteriler yapmıştı. Kimi kaynaklarda ise 1859 yılında Gedikpaşa Tatlıkuyu mevkiinde Soullier sirki için bir cambazhane yapıldığı; sirkin boşaltmasından sonra binanın tiyatroya dönüştürüldüğü ifade edilir. Soullier sirki 1864te binayı tamamen boşalttı.
Papasyan yönetiminde
İstanbul ve Tifliste başarılı sirkler kurmuş olan Karabet Papasyan adındaki bir Ermeni, sirkin ayrılmasından sonra ahşap tiyatro binasını kiralamış; Gedikpaşa Tiyatrosu adı altında topluluğu ile birlikte her çarşamba ve perşembe sözlü ve sözsüz pandomim oynayacağını duyurmuştur..
1867de Kasparyanın ölümünden sonra tiyatroyu İtalyan Mösyö Razi Osmanlı Tiyatrosu adıyla işletti. Bu tiyatronun Güllü Agop tarafından kurulacak tiyatro ile ilgisi yoktur. Bir kış mevsimi çalıştıktan sonra tiyatro kapanmış, binası yıkılmış ve yeni bir bina inşa edilmiştir. Bu yeni binada tiyatronun açılışı Rossininin Sevil Berberi operası ile yapıldı.
Güllü Agop'un yönetiminde
1867de Asya Kumpanyası adlı topluluğu kurmuş olan Güllü Agop, 1868 yılı itibarıyla Gedikpaşa Tiyatrosu'nda çalışmaya başladı ve bu binayı çalışmaları için merkez edindi. Kumpanyasının adı zamanla Tiyatro-i Osmani olarak bilinmeye başladı.
Güllü Agop tiyatroda onarımlar yaptı. İlk onarım 1867de, ikincisi ise 1870'te dış görünüşü değiştirilmeden yapılmıştır. Üç katlı locaları olan, tepede kubbe gibi bir avizenin asılı olduğu ve sahnenin karşısında perdeleri kapalı duran, padişaha ayrılmış büyük bir locası bulunan mekanın parter kısmında sıra sıra kanepeler ve koltuklar bulunmaktaydı.
İstanbul halkının dikkatini çekmek ve onların beğenisini kazanmak isteyen Güllü Agop, Türkçe oyunlar sahneleyerek bunu başaracağını ve tiyatroyu Osmanlı hükumetinin koruması altına alabileceğini düşündü. Ermenice olan Sezar Borcia adlı oyunu Türkçe olarak 16 Nisan 1868 tarihinde sahnelemesiyle ilk Türkçe oyun sahnelenmiş oldu. 1869'da sahnelenen Leyla ve Mecnun, ise ilk Türkçe telif oyunu oldu. 1870'te hükumet, Sadrazam Ali Paşanın desteğiyle İstanbulda Türkçe tiyatro yapma tekeli on yıllığına kendisine verdi. Aynı yıl Naum Tiyatrosunun yanması ile Gedikpaşa Tiyatrosu rakipsiz kaldı.
Türkçe müzikli oyun, operet sahnelenmesi; tekelin dışındaydı. Dikran Çuhacıyanın kurduğu Opera Kumpanyasının Beyazıtta sahnelediği müzikli eserler Gedikpaşa Tiyatrosunun rakibi oldu. İki tiyatro bir anlaşma ile bu rekabeti sona erdirdi. Bu sayede kışları Gedikpaşa Tiyatrosu, yazları ise Üsküdardaki Aziziye Tiyatrosu Türkçe operetlerin mekanı haline geldi.
Mınakyan'ın yönetiminde
1880 yılında 10 yıllık imtiyazın sona ermesinden sonra Güllü Agop yönetimi bıraktı. Yönetimi üstlenen Mardiros Mınakyan, Osmanlı Tiyatrosu ve Osmanlı Dram Kumpanyası adlaryla Gedikpaşada tiyatro sahnelemeye devam etti. 30 Ekim 1883'te Ahmet Mithat Efendinin yazıp, Haydar Beyin bestelediği Çengi adlı opera-komik Mınakyanın yönettiği Gedikpaşada sahneye kondu. Gösteriye Mazhar Paşa, Suphi Paşa, Prens Halim ve Mahmud Paşa gibi önemli kimseler gelmişti.
Tiyatronun yıkılması
Tiyatro binası, 1884te belediye zabıtaları tarafından bir gece içerisinde yıktırılmıştır. Yerleşmiş kanıya göre tiyatro, Ahmet Mithat Efendi'nin yazdığı Çerkez Özdenleri oyunu yüzünden yıkılmıştır. Saray, oyunda Çerkeslerin hürriyetlerinin ve bağımsızlıklarının savunması yapıldığı şeklinde ihbar ulaşmıştı. 1885 yılında, Gedikpaşa'daki Osmanlı Tiyatrosunda oynatılmış olan Çengi ve Çerkez Özdenleri gibi oyunları engelleyemediği için tiyatrolar müfettişliğinin lağvı gündeme gelmiştir. Yıkımın ardından binanın enkazı, sahibi Abraham Paşaya, dekorları da kiracı Fasulyeciyana verildi.
1888 yılında tiyatro mahalline bir medrese yapılması gündeme geldi. 1908 tarihli bir makalede Gedikpaşa Tiyatrosunun medrese olarak kullanıldığı ifade edilmiştir.
Gedikpaşa'da sahnelenen bazı oyunlar
Uyarlama oyunlar
Tabib-i Aşk, Moliere
Zor Nikah, Moliere
Memiş Ağa, Moliere
Ayyar Hamza, Moliere
Pinti Hamit, Moliere
Çıngırak, Moliere
Zoraki Tabip, Moliere
Bohemya haydutları, Schiller
Romeo ve Jülyet, Shakespeare
Hernani, Victor Hugo
Marie Tudor, Victor Hugo
Yerli oyunlar
Geveze Berber, Ali Bey
Ecel-i Kaza, Ali Bey
Eyvah, Ahmet Mithat Efendi
İdbar ve İkbal, Ahmed Necip
Besa, Şemsettin Sami
Zavallı Çocuk, Namık Kemal