Peçenekler

Peçenekler veya Beçenekler, Göktürk Devleti'nin yıkılmasıyla birlikte ana yurtları olan Batı Sibirya'dan ayrılarak geldikleri Volga ve Ural Nehri arasındaki bölgeyi merkez edip oradan da Kuzey Kafkasya, Karadeniz, Doğu Avrupa ve Balkanlar'a akınlar düzenleyen göçebe Türk halkı.
Kökeni
Peçenekler, Oğuz Kağan Destanı'na göre Oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve Kaşgarlı Mahmud'a göre Divan-ı Lügati't-Türk'te yirmi iki Oğuz bölüğünden "... Ondokuzuncusu; " Beçenek"lerdir. Belgeleri şudur : " şeklinde tanımladığı Oğuzların Üçok kolundan bir Türk boyudur. 10. yüzyılda yaşamış olan İstahri Peçenekleri Türk halklarından bir topluluk olarak belirtirken, Reşidüddin ise Peçenekleri Cami'ut-Tevarih adlı eserinde Gök Hanın neslinden göstermiştir. Bizanslı Anna Komnini ise Peçenekler'in Kumanlar ile aynı dili konuştuğunu belirtmiştir.
Göktürklerin batı kanadını oluşturan Onoklardan meydana geldiği düşünülen Peçeneklerin, 6. yüzyılda Issık ve Balkaş Gölü gölleri çevresinde oturduğu görülmektedir. 8. yüzyılda Oğuzların baskısıyla batıya göç ederek Seyhun Nehri dolaylarına yerleştiler. Daha sonra hareketlerine devam ederek Aral Gölü ile Hazar Denizi'nin kuzey bölgesindeki topraklara yayıldılar.
Adları
8. yüzyıla ait Hor (Uygurların Tibetçe adı) elçilerinin raporlarında da Becanag adıyla kendilerinden bahsedilmiştir. Bilinmeyen bir yazar tarafından 982 yılında yazımı biten ve daha sonra Gurluların hükümdarı Abu ul-Harith Muhammad ibn Ahmada sunulan Hudud el-alem adlı kitapta Peçenekler, Bachanāk-i Turk ve Turkān-i Bachanākī olarak adlandırılmıştır. Dede Korkut destanlarında, Oğuzlar'ın Salur boyuyla çarpışan Peçenekler için "Beçenek" adı kullanılmıştır. Burada bahsi geçen Peçenekler, batıya göç eden ana Peçenek kitlesinden ayrı olarak Oğuzlar'a tabi olmuş kitledir. Ebu'l Gazi Bahadır Han'ın, Şecere-i Terakime adlı eserinde Peçenekler'den "Becene" adıyla bahsedilmiştir.
Fin-Ugor ve Türk dillerinde uzman Macar bilim insanı Zoltán Gombocz, ismin "Beçe" olup sonradan "Beçenek" olarak telaffuz edildiğini belirtmiştir. "Beçe" kelimesi Türkçede isim olup Türklerle ilgili bilgi veren Arap kaynaklarında da bu isim görülmektedir. Batılı kaynaklarda Peçenekler'den ilk olarak, Batı Polonyadaki Prüm Manastırının baş keşişi olan Reginonun duyduklarından yola çıkarak yazdığı 899 yılı kroniklerinde Pecenaci adıyla bahsedilmiştir. Rus vakanüvislerinden Nestor ise bu halktan Peçeneg, çoğulu olarak da Peçenegi şeklinde bahsetmiştir. Peçeneklerle bizzat 1007 yılında irtibat kuran Alman misyoner Bruno ise onlara Pezengi demiştir. Bizanslılar ise bu halkı Patzinag (Πετσενέγοι) olarak adlandırmışlardır. Macarlar ise bu halktan bahsederken Bessenöyö, Bisseni, Bessi ya da Besseneu adlandırmalarını kullanmıştır. Batılı kaynaklarda ise Pacinaci, Pacinacae, Patzinacite adları kullanılmıştır.
Tarih
Peçeneklerin ana yurdu ve batıya göçleri
Peçeneklerin Türk halklarından biri olduğu bilinmekle birlikte Yayık Nehri ve İdil Nehri dolaylarına gelmeden önceki yaşadıkları yer hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Peçeneklerle ilgili en erken döneme uzanan öngörü, Batı Göktürk Kağanı İşbaranın 634 yılından sonra yaptığı yeni boy teşkilatlandırmasında bu boyun tarih sahnesine çıktığı şeklindedir.
Bazı tarihi anlatımlardan yola çıkarak Peçenekleri oluşturan boylardan bazılarının Issık Gölü ve İli Nehri dolaylarında yaşadığı düşünülmektedir. Talas Muharebesi sonrasında Karlukların bölgede güçlenmesi ve 766 yılında Türgişlerin yıkılmasıyla Talasa hakim olmaya başladığı görülmektedir. 791 ile 812 yılları arasında Karlukların uzun süren savaşlar sonrasında Uygurlara mağlup olmasıyla batıya göçen Karlukların baskısıyla diğer halklarla birlikte Peçenekler de daha batıya doğru hareket etmek zorunda kalmıştır. Japon bilim insanı Toru Senga ise, Uygurların Peçenekleri en geç 821de Yukarı İrtiş bölgesindeki ülkelerinden çıkardığını ileri sürmektedir.
Tarihi süreç izlendiğinde Uygurlar, öncelikle Karlukları yenilgiye uğratmış, Karluklar batıya çekilince de buradaki Oğuzlarla karşılaşarak onları topraklarından atmış, topraklarını kaybeden Oğuzlar da daha batıya giderek Seyhun boyları ve Aral bozkırlarında yaşayan Peçenekler ile mücadeleye girmişlerdir. Peçenekler, Oğuzların muhtemelen Salur boyunun saldırısı başta olmak üzere ayrıca Oğuzlarla ittifak yapan Karluklar ve Kimeklerinde saldırısına maruz kaldılar. Peçeneklerin büyük çoğunluğu batıya göçmekle birlikte, bir kısmının Oğuzların egemenliğini kabul ederek onlara tabi olarak yaşadıkları bilinmektedir ki Kaşgarlı Mahmudun bahsettiği Oğuz boyları listesinde yer alan Peçeneklerin de bunlar olduğu düşünülmektedir.
Alman tarihçi ve dilbilimci Josef Markwart, Karlukların baskısından kurtulmak için Peçeneklerin 8. yüzyıl başlarında Seyhun dolaylarına bulunduğu belirtilmekle birlikte bunu destekleyen kanıt ortaya koyamamıştır. Biruninin Tahdid'ü Nihayeti'l-Emakin li Tas-hih-i Mesafet'il-Mesakin adlı eserinde Ceyhunun yatağında yaşanan değişiklik nedeniyle sol sahildeki Ürgenç ve Harezm arasındaki Peçenek arazisine sapmasıyla buraların bir süre ihya olduğu, daha sonraki yıllarda buranın harap olmasıyla halkının Hazar Denizi kıyısına göç ettiği belirtilmektedir. Ancak Biruni'nin haricinde Peçeneklerin bu kadar güneybatıda yerleşimleriyle ilgili başka bir tarihi kayıt bulunmamaktadır. Yukarıda bahsi geçen Oğuzlara tabi olarak yaşayan Peçenekler olasılıkla bunlar olmalıdır. Fars coğrafyacı İbn Hurdazbihin 854-874 yılları arasında yazdığı eserinde ise Peçeneklerin İdil Nehrini henüz geçmemiş olduğu görülmektedir.
Tüm bu bilinmezliklerden sonra Peçeneklerle ilgili belki de en detaylı kaynak olarak Bizans İmparatoru VII. Konstantinos tarafından 10. yüzyılın ortalarında yazılan De Administrando Imperio adlı kitaptır. Bu esere göre Peçenekler, 9. yüzyıl ortalarında Yayık Nehri ve İdil Nehri taraflarına 8 boy ve bunlara bağlı kırk oymaktan oluşmuş olarak yerleşmişlerdir. Bu sekiz boyun başında da daha soylu (asil) olduğu belirtilen ve Kangar adıyla bahsedilen üç büyük kabile (İrtim/Ertim, Çor/Çur, Yula/Güla) olup diğer kabileler ise; Külbey/Kölbeg, Talmat, Karabay/Karıbay, Kopun/Kaban ve Çoban/Çopandır. Bizans kaynaklarına göre Ertim boyunun lideri olan Mayçan bu Peçenek kitlesinin liderliğini yapıyordu. Çur boyunun lideri Kuel, Yula boyunun lideri Kurkut, Karabay boyunun lideri Kaydu, Talmat boyunun lideri Kostan, Kopon boyunun lideri Yazi ve Çoban boyunun lideri de Batandı. De Administrando Imperioda Peçeneklerin önceleri Kangar olarak çağrıldığı şeklindeki ifadesi üzerine çeşitli görüşler vardır. Bu ifadenin yorumlanmasına göre Peçenek topraklarına gelen ve Kanglılar önderliğinde oluşan Kangar Birliği üyelerinin, Bizanslılar tarafından eskiden bu topraklarda yaşayan Peçeneklere izafen onları Peçenek olarak tanımlanmaya devam edilmesi şeklindedir. Ancak bu ifadenin Orta Asyada cesur anlamına gelen Kingir sözünden türediği düşünenler var olup, VII. Konstantinosde eserinde Kangar kelimesinin asil anlamına geldiğini değerlendirmesi de bu iddiayı güçlendirmektedir. Yine De Administrando Imperio adlı eserde Yayık Nehri ve İdil Nehri dolaylarına gelen Peçeneklerin, Hazarlar ve Uzlar ile komşu oldukları, Hazarlar ve Oğuzların (Uzlar olarak kabul edilmektedir) birleşerek Peçenekleri batıya sürdükleri belirtilmektedir. Hazarlar özellikle 8. yüzyılda Araplarla (Emeviler ve Abbasiler) yaptıkları mücadele ve sonrasında da 9. yüzyılın ilk yarısında Kabarların sebep olduğu isyan nedeniyle oldukça zayıflamış bulunmaktaydı. Peçenekler İdil Nehri bölgesine geldiklerinde Harezme giden kervan yollarında yaptıkları saldırılar sonucu bu güzergahtaki ticaret engellenmeye başlayınca Hazarlar onları engellemeye çalışsa da kendilerine karşı koyamamış ve Peçeneklerin düşmanı olan Oğuzları yardıma çağırmışlardır. 10. yüzyıl Müslüman coğrafyacısı İbn Rüste de, Peçeneklerin Hazarlara 10 günlük mesafede olduğunu ve Hazarların her yıl düzenli olarak Peçeneklere saldırdıklarını belirtmiştir.
Oğuzlar ve Hazarlar karşısında alınan yenilgi üzerine Don Nehri dolaylarına itilen Peçenekler ise Dinyeper ve Don arasındaki Karadeniz civarında Levedia adındaki topraklarda yaşayan Macarları yenerek onların batıya doğru kaçmalarına sebep oldu. Bizans imparatoru tarafından görevlendirilen Selanikli Konstantin'in, 860/861 yılında Hersonisos üzerinden Hazar ülkesine giderken yolda Macarların saldırısına uğradığı göz önünde bulundurulduğunda bu tarihlerde Peçeneklerin henüz İdilin batısına gitmedikleri düşünülmektedir. Batı Polonyadaki Prüm manastırının baş keşişi olan Reginonun duyduklarından yola çıkarak yazdığı 899 yılı kroniklerinde Peçeneklerin Macarları Levediadan çıkarmalarının tarihi 889 olarak belirtilmiştir. Daha öncede belirtildiği gibi, Uz baskısı sonucu Peçeneklerin çoğu batıya doğru çekilirken bunların bir kısmı da Oğuzlara tabi olmuş ve yurtlarını terk etmeyerek Oğuzların hakimiyetinde yaşamaya devam etmişlerdir.
Macarlar aldıkları ağır mağlubiyet sonucunda Dinyeper ile Prut arasındaki günümüz Moldova ve Besarabya topraklarındaki, nehirler arası anlamında gelen Etelköze yerleşmiştir. Peçeneklerin Macarları yendiği bu tarihi 885 yılı olarak belirten tarihçilerde bulunurken, Peçeneklerin Macarları Azak Denizi kuzeyindeki Levedia adını verdikleri topraklardan attığı tarihi 889-893 arasındaki dönem olarak belirten tarihçiler de bulunmaktadır. 895 yılında Bizans İmparatoruyla anlaşarak Bulgar Krallığı'na saldıran Macarlar başta bazı başarılar elde etse de, Bizansa karşı başarı sağlayan Bulgar Kralı Simeonun baskını nedeniyle ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmışlardır. Bunu fırsat bilen Peçeneklerin ikinci büyük saldırısı sonrasında Macarlar, Etelközden ayrılarak Arpadın önderliğinde 896 yılında Tisa Nehri boyunca Karpat Havzasına yerleşmişlerdir.. Macarların uzaklaştırılmasıyla da Peçenekler 1060 yılına kadar Tuna dolaylarına kadar olan geniş bölgede hakimiyet kurmuşlardır.
Arap gezgin İbn Fadlan 10. yüzyılın ilk yarısında Hazarın doğusundaki Türk topraklarını gezerken Ural civarındaki Çalkar Gölü yakınında rastladığı Oğuzlarla birlikte yaşayan Peçenekler hakkında bilgi vermiştir. Bu da Peçeneklerin bazılarının Oğuz boy birliği içerisindeki bir boy olarak onlarla birlikte hareket ettiğini göstermektedir. Ebülgazi Bahadır Hanın Şecere-i Terakime adlı eserinde Oğuzların saldırısından kaçmayıp onlara tabi olarak eski yurtlarında kalmayı sürdüren Peçeneklerin, özellikle Salurların arasına karıştıkları ve Oğuz-Peçenek karışımı olarak İçki-Salır boylarının ortaya çıktığı belirtilmektedir.
10. yüzyılın ikinci yarısında adı bilinmeyen bir yazar tarafından hazırlanan Hudud el-alem adlı kitapta yazar Peçenekleri, Hazar ve Türk Peçenekleri olmak üzere ikiye ayırırken Hazar Peçeneklerinin daha önce Türk Peçeneklerinin bir grubu olduğunu belirtilmektedir. Bu kitapta Türk Peçeneklerinin ülkesi tanıtılırken doğusunda Oğuzlar, güneyinde Burtaslar ve Baraduslar (İdil Bulgarları), batısında Macarlar (Başkurdistan taraflarında yaşadıkları dönem) ve Ruslar, kuzeyinde Rutha Nehri vardır. Bu ülkenin halkını her bakımdan Kimeklere benzeten yazar, yerleşim birimine sahip olmayan Peçeneklerin bütün komşuları ile savaş halinde olduğunu belirtmektedir. Hazar Peçenekleri tanımlanırken de bunların Peçenek Türklerinin üyeleri olduğu fakat gelip fethettikten sonra buraya yerleştikleri belirtilmektedir. Ülkenin doğusunda Hazar Dağları, güneyinde Alanlar, batısında Gurz Denizi (Karadeniz ya da Azak Denizi), kuzeyinde Mirvat bulunmaktadır. Ancak söz konusu eserin çevirisini yapan Rus tarihçi Minorsky bu durumu, eserin Peçeneklerin farklı dönemlerini anlatmasından ortaya çıktığını belirtmektedir. Yani yazar Peçeneklerin İdil boylarında yaşadıkları dönemi Türk Peçenekleri, Don Nehri dolaylarına gelip yaşadıkları dönemi de Hazar Peçenekleri olarak tanımlamıştır.
De Administrando Imperio adlı eserde Macarları Karpatlar ve Pannonyaya süren Peçenek boylarının yeni yurt edindikleri toprakları kendi aralarında bölüştürdükleri görülmektedir. Bu esere göre boylar önce Dinyeperin sağı ve solu olmak üzere ikiye bölünmüşlerdir. 950 yılı Bizans kaynaklarında Karabay boyu hariç diğer boyların başlarında kullanılan sıfatlar bulunduğu görülmektedir. Yavdiertim, Kuarçiçur, Kabuksınyula, Surukülbey, Borotalmat, Yazıkopon ve Bulaçoban boylarının başında kullanılan sıfatların büyük olasılıkla bayraklarının rengiyle alakalı verildiği düşünülmektedir. Külbey, Çur, Talmat ve Çoban boyları Dinyeperin doğu ve kuzey kısımlarında, Kopon/Kaban boyu Dinyeperin aşağı kısımlarında, Yula, Karabay ve Ertim boyları da Dinyeperin batı ve kuzey kısımlarında yerleşmiştir. Don Nehrinin batısındaki Karadenizin kuzeyinden Tuna Nehrine kadar olan geniş bir coğrafyada hakimiyet kuran Peçenekler bozkır kültürüne uygun olarak göçebe bir yaşam sürerken, yaptıkları akınlarla elde ettikleri köle ve malzeme gibi çokça ganimet sayesinde de zenginleşmeye başlamışlardır. Peçenekler, Bulgarlarla birlikte olup Macarları ağır bir mağlubiyete uğrattıktan sonra Tunanın Karadenize döküldüğü topraklar nedeniyle Bulgarlarla araları bozulmaya başlamıştır. Esasen Macarların Karpatlar ve Pannonyaya kovulmasından sonra Tunanın sol sahilinde Peçeneklerin hakimiyet kurması Bulgarlar için rahatsızlık veren bir durumdu. Bizanslılar, Bulgarlarla olan mücadelelerinde Peçenekleri kullanmak amacıyla çeşitli girişimlerde bulunmuşlardır. Bizansın Hersonisos Stratigosu Joann Bogas, Peçenekleri Bulgarlara saldırmaya ikna ederek onları Tuna kıyısına kadar getirmiş ancak kendisi Peçenekleri Tunanın karşısına geçirecek olan amiral Romanos Lekapenos (ileriki yıllarda taht ortağı) ile anlaşmazlığa düşünce Peçeneklerde topraklarına geri çekildi. Peçenek desteğinden mahsur kalan Bizanslılarda Achelous Muharebesinde Birinci Bulgar İmparatorluğu karşısında ağır bir mağlubiyet aldı.
Burada Peçeneklerden bahsederken 8 boydan oluşan topluluğun hepsinin birlik olarak hareket ettiği düşünülmemelidir. Tarihi kaynaklar incelendiğinde bu boylardan bazılarının Macaristana güneyden, doğudan ve kuzeyden olmak üzere giriş yaptığı görülmektedir. Güneyden gelenlerin Demirkapı yoluyla, doğudan gelenler Karpat Dağlarının güney geçitlerini takiben Maros (Mureş) ve Szamos (Someş) nehirlerini takip ederek batı yönünde ilerleyerek Erdel, Sebeș-Körös ve Szamos ovalarına gelmişlerdir. Kuzeyden gelenler ise Karpat Dağlarını Seret ve Prut Nehirlerinden geçerek Tisaya yerleşmişlerdir. Buna göre Peçeneklerin en batı sınırını Karpatların doğu eteklerinde bulunan Siret Nehri oluşturmaktaydı. Peçeneklerin 10. yüzyılın başında Tisa bölgesine girişleri Árpád zamanına tarihlenmektedir. Arpadın oğlu olan Macar reisi Zolta (907-947) zamanında (Gesta Hungaroruma göre 931 senesi) Peçenekler'i, Alman hücumuna karşı koymak üzere topraklarının batı sınırında Fertő gölü (Masony bataklıkları olarak da geçiyor) boyuna yerleştirmiştir. Taksony (950li-960lı yıllar/970 civarı) zamanında birçok Peçenek boyunun Macaristana geldiği, başlarında Tanuzaba isimli bir reislerinin bulunduğu ve Kuzey Macaristanda Kemej arazisine yerleştirildikleri bilinmektedir. Hatta Dük Taksonynin de Peçenek asıllı bir prensesle evlenerek bu halkla iyi ilişkiler sürdürmeyi hedeflediği hanedanlık ilişkileri sağlamıştır.
Ruslarla olan münasebetleri
Peçenekler 860-889 yılları arasından itibaren İdil Nehrini geçerek Güney Rusya bozkırlarında görülmeye başlamıştı. Rus kroniklerinde Peçeneklerden ilk defa 915 yılındaki kayıtlarda bahsedilmekle birlikte onların 889 yılında Kiev dolaylarına geldiği bilinmektedir. Bu nedenle 915den önce de Ruslar ile Peçeneklerin karşılaştığını söylemek yanlış olmayacaktır. Rus kroniklerinde Peçeneklerin 917 yılında Bizansa destek için Tuna dolaylarına giderken, Kiev Knezliği I. İgor'la barış yaparak bu harekata giriştikleri belirtilmektedir. 920 yılında I. İgorun düzenlediği sefer dışında Ruslarla Peçenekler arasında önemli bir çarpışma görülmemiştir. Hatta kayıtlara göre bu dönemlerde Peçenekler ile Ruslar arasında yoğun bir ticari faaliyet görülürken, Rus tacirler özellikle Bizans ile ticaret yapmak istediğinde Peçeneklerden izin almak zorundaydı. Bu dönemde bazı Peçeneklerin de Rus Knezi için paralı asker olarak görev yaptığı görülmektedir.
I. igor 941 yılında gemilerle düzenlediği Konstantinopolis Kuşatmasında aldığı ağır yenilgi sonrasında 944 yılında yeniden Bizansa doğru sefere çıktığında bu sefer yanında paralı Peçenek askerleri de bulunmaktaydı. Ancak İgor, Bizanslılar ile barış yaptığından dolayı geri çekildiğinde Peçenekler geri dönmeyip Bulgar topraklarına akınlar düzenlemiştir. Peçenek-Rus ilişkileri bir süre daha barış içerisinde geçti. I. İgorun ölümünden sonra karısı Olganın naipliği sonrasında oğlu I. Svyatoslav Kiev Knezi olmuştu. Svyatoslav, Peçeneklerle çatışmaya girmeden bazı Slav boyları ile Hazarlarla mücadeleye giriştikten sonra Bulgar saldırıları karşısında sıkışık bir durumda kalan Bizanslıların yardım talebini kabul ederek 967 yılı Ağustosunda Tunayı geçerek Bulgarların önemli bir şehri olan Veliki Preslav dahil bazı şehirleri ele geçirdi. Bu sırada nedeni bilinmemekle birlikte Peçenekler 968 yılında Kievi kuşattılar. Ancak kuşatma ekipmanlarına sahip olmayan Peçenekler bir süre sonra muhtemelen Svyatoslavın yardıma gelmesi üzerine çekilmişlerdir. Svyatoslav, 969 yılında yeniden Bulgarlar üzerine sefere çıktığında bazı Peçenek askerleri yanında yer almaktaydı. Rusların Bulgarları yenerek Tuna dolaylarına yerleşmesinden rahatsız olan Bizans İmparatoru I. İoannisin düzenlediği sefer sonucunda Svyatoslav geri çekilmek zorunda kaldı. Peçenekler 970 yılında Kiev Knezliğinin Bizanslılar üzerine düzenlediği sefer kapsamında günümüz Lüleburgazında yaşanan ve Bizansın galibiyetiyle sonuçlanan Arcadiopolis Muharebesinde de Rusların yanında yer aldılar. O dönemin siyasetine uygun olarak Peçenek-Rus ilişkileri çok değişken bir düzeydeydi. Peçenekler büyük ihtimalle Bizansın kışkırtmasıyla başbuğları Küre önderliğinde, büyük ganimetlerle Kieve dönmekte olan Svyatoslav ve kuvvetlerini 972 yılı ilkbaharında Dinyeper Nehri içerisindeki Khortytsia Adası yakınlarındaki şelalelerde pusuya düşürdüler. Rusların çok azı bu pusudan sağ kurtulabilirken Kiev Knezi Svyatoslav dahil olmak üzere çoğu da öldürüldü. Hatta Peçenek başbuğu Küre zaferini kutlamak için Svyatoslavun kafatasından kendisine kadeh yaptırmıştır. Svyatoslavın ölümünden sonra oğulları Yaropolk ile Vladimir arasındaki çarpışmalar esnasında Peçenekler Tuna boylarına kadar daha rahat akınlarda bulunabiliyorlardı. Vladimir 980 yılında kardeşini ortadan kaldırınca Peçeneklerle mücadeleye girişti. Rus ve Peçenekler arasında çok sayıda küçük çaplı çatışmalar olduktan sonra Peçenekler 996da Ruslar üzerine sefere çıktılar. 6 Ağustosta yapılan savaşta da Vladimiri ağır şekilde yenilgiye uğrattılar. Sonrasında Belgorodu kuşatsalar da bir süre sonra geri çekildiler. Sonrasında da Vasil'kovu da benzer şekilde kısa süreliğine kuşattılar.
Vladimirin ölümünden sonra Ruslar arasında yaşanan iç savaşta da rol oynayan Peçenekler, Svyatopolku destekleseler de başarılı olamamıştı. Ancak Svyatopolk kayınpederi I. Boleslaw Chrobrynin desteğiyle 1015de Kiev Büyük Knezi olabilmişti. 1018 yılında Yaroslav Kievi ele geçirince Svyatopolkun Peçeneklere sığındığı görülmektedir. Peçenekler 1019da Svyatopolk ile birlikte Yaroslava saldırsalar da mağlup olarak geri çekildiler. Bundan sonraki yıllarda Peçeneklerin Karadenizin kuzeyinden daha batıya doğru hareket ederek Tunanın sol sahiline doğru gittikleri görülmektedir. Peçenekler, 1018de Birinci Bulgar İmparatorluğunun Bizans tarafından ortadan kaldırılmasıyla doğrudan Bizansla komşu olmuşlardı. Bundan sonra küçük çaplı Peçenek akınları görülmekle birlikte 1026da Tunayı geçen Peçenekler Bulgaristan topraklarına büyük bir saldırı gerçekleştirmiştir. Bu saldırıda bi çok Bizans askeri öldürülürken, çok sayıda da Bizans komutanı esir edilmiştir. Ancak toparlanan Bizanslılar karşı hücumla Peçenekleri yeniden Tunanın ötesine geri çekilmeye mecbur bırakmışlardır. 1030 yılından itibaren Bizansın uyguladığı ekonomik reformlar buradaki halk tarafından kabul görmeyerek isyanlara sebep olmuştur. Bunu fırsat bilen Peçeneklerin 1032 ve 1035/36 yıllarında Selanike kadar uzanan topraklara akınlar düzenledikleri görülmektedir. Bazı tarihçiler Peçeneklerin bu yeni topraklardaki zenginliği gördüklerinden dolayı, Karadenizin kuzeyindeki Rus sınırında yer alan topraklarını bırakarak buralara yerleşmeye başladıklarını düşünmektedirler. Ayrıca Rus kroniklerine göre 1034 ya da 1036da Kiev Büyük Knezi I. Yaroslav (Kiev Büyük Knezi)ın Kiev yakınlarında bazı Peçenek boylarını ağır bir yenilgiye uğrattığı bilgisini değerlendiren bir takım tarihçiler, bu mağlubiyetinde Peçeneklerin Tuna dolaylarına yerleşmesinde etkisinin olacağını belirtmektedir. Ancak bazı tarihçilere göre ise Rusların Torki/Torkil olarak adlandırdığı Uzların Dinyeperin doğusuna gelmeleriyle birlikte Peçeneklerin Tuna dolaylarına kaymak zorunda kaldıkları şeklindedir. Uzlar Karadenizin kuzeyine yerleştiğinde burada kalmayı sürdüren Peçenek boylarının bazıları onlara tabi olurken, bazılarının da Ruslara tabi olarak Kiev Knezliğinin güney hudutlarında sınır muhafızı olarak yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Yine bu dönemde bazı Peçenek kitlelerinin de Tisa ve yan kolu Samoş Nehri dolaylarından Macar topraklarına girdiği bilinmektedir. Eski düşman olmakla birlikte Macarlar, özellikle bu savaşçı topluluk üyelerinin topraklarında yaşamasına izin vererek onların savaşçılığından faydalanmaya çalışmıştır.
İç savaş ve Bizans'la olan ilişkiler
Peçenekler aslında bir boylar konfederasyonu olup, birbirleriyle her zaman anlaştıkları söylenememektedir. Bazı Peçenek kabilelerinin iç anlaşmazlıklar ve Uz tehdidi nedeniyle 10. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Macar topraklarına yerleştikleri görülmektedir. Peçeneklerin kadim düşmanı olan Uzlarda 1030 yılından itibaren doğudan gelip İdil Nehri dolaylarına gelen Kıpçak-Kuman baskısını yaşamaktaydı. Uzların Kıpçak-Kuman baskısı nedeniyle Don boylarından çıkarılmaları, Peçeneklerinde Uz baskısı nedeniyle Dinyeperin akışa göre sağındaki topraklara sürülmesine sebep olmuştu. Bizanslı vakanüvis Georgios Kedrenos 1050 yılında bitirdiği eserinde Peçeneklerin, Pannoniadan Dinyepere kadar uzanan topraklarda yaşadığı belirtilmiştir.
1048/49 yıllarında Peçenekler arasında büyük bir iç savaş başlamıştır. Peçeneklerin 9. yüzyıl ortalarında Yayık Nehri ve İdil Nehri taraflarında 8 boy ve bunlara bağlı kırk oymaktan müteşekkil olarak yaşadığı Bizans kaynaklarından bilinmektedir. Bizanslı tarihçi Georgios Kedrenos Kısa Dünya Tarihi adlı eserinde, Peçeneklerin 13 kabileden ibaret olduğu ve Peçeneklerin liderinin de asil bir kabileye mensup İlter oğlu Turak olduğu belirtilmiştir. Uzlarla mücadelede yeterli olmayan ve savaşmak yerine saklanan Turak ile Peçenekler içerisinde asil bir kabileden olmamakla birlikte Uzlarla çetin mücadeleler vererek onları püskürten Balçar oğlu Kegen arasında güç mücadelesi başlamıştı. Turak kendisine tehdit olarak gördüğü Kegeni ortadan kaldırmaya çalışsa da başarılı olamamış Kegende diğer kabileleri kendi yanına çekmeye çalışmıştır. Ancak Kegen, talebine sadece iki kabile iştirak edince, bir süre çatışmadan sonra 20.000 Peçenekle birlikte Bizana sığınmak zorunda kaldı. Hristiyanlığı kabul eden Kegen (vaftiz ismiyle İoannis) ve adamlarına Bizans İmparatorunca Tuna boylarında (Silistre civarları) kale ve araziler verildi. Bizans kaynaklarında bahsi geçen Paradunavon (Paristrion) Eyaleti artık Peçeneklerin doğal yaşam alanı haline gelmiştir. Kegen bundan sonra 1048 yılı yazında Turakın topraklarına akınlar düzenleyerek ana Peçenek kabilelerine çokça kayıp verdirmiştir. Bunun üzerine Turak kış ayında kalabalık bir orduyla buz tutmuş Tuna Nehrini rahatlıkla geçerek Bizansa saldırıya geçti. Kegen ve Bizans kuvvetlerinin vur kaç saldırılarına maruz kalan Turak idaresindeki Peçenekler, baş gösteren salgın hastalık ve soğuk hava şartları nedeniyle güçsüz duruma düşmüştü. Sonunda durumun kendi lehlerine döndüğünü anlayan Kegenin Bizans komutanlarını ikna etmesiyle Peçenekler üzerine saldırı düzenlendi. Savaş sonucu Turak ve Peçenek ordusu teslim olmak zorunda kaldı. Kegen teslim olan Peçenekleri cezalandırmak istese de Bizans komutanları Peçenekleri silahsızlandırarak onları Niş ve Sofya arasındaki ovalık araziler ile Kuzey Makedonyadaki boş köylere yerleşik düzene geçirmişlerdir. Turakın da içinde olduğu 140 Peçenek beyi ise İstanbula götürülerek İmparatorun huzuruna çıkarılmıştır. İmparatorun huzurunda Hristiyanlığı kabul eden Turak ve beylerde, çeşitli rütbeler ve mevkiler verilerek Bizansa hizmet etmeye başlamışlardır. Bizanslılar çok kısa sürede bu Peçeneklerden de yararlanmaya çalışmış ve 1049 yılında Anadoludaki Selçuklu ilerlemesine karşı dört bey komutasında (Sulçe, Selte, Karaman ve Kataleym) topladıkları 15.000 atlı Peçenek ordusunu Üsküdara çıkararak Anadolu içlerine hareketle görevlendirmiştir. Ancak Peçenek ileri gelenlerinin yaptığı istişarede Kateleym adlı bey, Anadolu içlerine ilerleyemeyerek Bulgaristan taraflarında yerleştirilen Peçeneklerin yanına gitmeye onları ikna etmiştir. Bunlar Boğazı atlarıyla birlikte yüzerek geçip Büyükdere yakınlarında karaya çıkarak Balkanlara geçmişlerdir. Burada zorla yerleşik hayata geçirilen Peçeneklerin çoğu onlara katılarak ilk önce Osam Nehri deltası dolaylarına, Bizans kuvvetlerinin üzerlerine gelmesi üzerine de Selte adlı beyin idaresinde kısa süren bir direnişten sonra Şumnu yakınlarındaki Yüztepe adlı mevkiye yerleştiler.
Peçenek İsyanı
Bizans bu bağımsız Peçenek kitlelerinden rahatsız olunca Kegen'i İstanbula çağırmış, o da kalabalık bir orduyla İstanbul önlerine gelmiştir. Kegen burada uğradığı suikasttan yaralı olarak kurtulunca, oğulları Balçar ve Gulinos suikastçıları alarak diğer beylerle birlikte İmparatorun huzuruna çıkmış, imparatorda suikastçıların Kegenin Bizansa ihanet etmeyi planladığı ve şehre saldırmayı düşündüğünü söylemesi üzerine Kegen ve adamları şehirde rehin olarak tutulmaya başlanmıştır. Bunu haber alan şehir dışındaki Peçenek güçleri de Yüztepeye giderek oradaki Peçenek kitleleriyle anlaşmıştır. Birleşen Peçenekler, Balkanlardan Edirneye kadar uzanan Trakya topraklarına saldırırken, üzerlerine gelen Bizans kuvvetlerini de Dampoli Kalesi yakınlarında ağır bir mağlubiyete uğrattılar. Bu yenilgi nedeniyle güç durumda kalan Bizanslılar, elinde rehin bulunan eski Peçenek reisi Turak ve çok sayıda beyi serbest bırakarak onlarla barış yapmayı umut etmiştir. Ancak Turak ve diğer Peçenek beyleri, Bizansa sadık kalacakları ve tekrar İstanbula döneceklerine dair yemin etselerde Yüztepe mevkiine gelince bu yeminlerine sadık kalmayarak kabilelerine liderlik etmeye başlamışlardır. Bizanslılar bunun üzerine Anadoludaki çoğu eyaletten asker topladıkları gibi paralı Frank paralı askerlerini de getirterek Yüztepedeki Peçenekler üzerine sefere çıktı. Peçenekler 1049 yılı sonbaharında, Yüztepe yakınlarındaki Diakane olarak adlandırılan yerde Bizanslıları ağır bir yenilgiye uğratmış ve Trakyayı baştan sona yağmalamıştır. Peçenekler 8 Haziran 1050 yılına gelindiğinde Edirneyi kuşatmışsa da bir süre sonra kuşatmadan vazgeçerek Makedonya ve Trakya topraklarında yağmaya girişmişlerdir. Bizanslılar bu sıkışık durum karşısında yeniden Peçeneklerle barış çalışmalarına başlamış ve bu amaçla da rehin tuttukları Kegeni 1051 yılı başlarında elçi olarak Peçeneklere yollasada onlar, daha önceleri kendilerine saldırgan davranışlar sergileyen Kegeni karşılarında gördüklerinde onu linç ederek öldürmüşlerdir. Bizans İmparatorluğu bu sefer Frank ve Vareg paralı askerlerle desteklenen ancak küçük sayılabilecek bir kuvvetle, Peçeneklere çete saldırıları şeklinde pusu savaşıyla oldukça başarılı sonuçlar alarak Peçenek baskısını bir miktar kırabilmiştir. Kendilerine güven gelmesiyle yeniden Peçenek merkezi olan Yüztepeye saldırıya geçen Bizans güçleri 1053 yılı ilkbaharında Preslav tarafına geldiklerinde Peçenek güçlerinden korkarak geri çekilmeye çalışsa da Bulgaristan valisi Basilde dahil olmak üzere çok sayıda Bizans askeri ölmüştür. Bu zorlu durum karşısında iyice güçsüzleşen Bizansda vergi ödemek ve bulundukları topraklarda verilen otonomi kaydıyla Peçeneklerle 30 yıl süreli bir barış antlaşması yaptı. Ancak kaynaklarda 1059da Bizans-Peçenek çatışmaları görülmekte olduğundan bu barışın pekte uzun süreli olmadığı anlaşılmaktadır. Bizansın Peçeneklere verdiği bu otonomiyle ilgili olarak Silistrede bulunan tarihi mühürde Paradunavon (Paristrion) Eyaletinde Patzinakia özerk bölgesinin varlığı keşfedilmiştir. Peçenekler o dönemde Dobruca bölgesinde oldukça yayılmıştır.
Daha önceden bahsedildiği gibi Kuman-Kıpçak ilerleyişi nedeniyle Peçeneklerin eski düşmanı olan Uzlar, Tunanın kuzeyine kadar gelmişlerdi. Yeni bir Kuman-Kıpçak hareketinin sonucunda 1064 yılı sonu ve 1065 yılı başı kışında Uzlar, donan Tunayı geçerek etrafı tahrip ederek Balkan içlerine kadar ilerlediler. Ancak bu sefer dağınık hareket etmeleri ve soğuk havaya bağlı olarak yaşanan salgınlar nedeniyle zayıf duruma düşmeleri üzerine, Peçenekler ve Bulgarlar tarafından kısa sürede imha edildiler. Bu katliamdan kurtulabilen Uzlar'ın bir kısmı Peçenekler'e tabi olurken, önemli bir kısmı ise Bizansa sığınarak özellikle Makedonya olmak üzere Bizans topraklarına yerleştirildiler ve kısa sürede asimile olarak tarih sahnesinden silindiler. Peçenekler bu dönemlerde Bizansta yaşanan iç savaştan da istifade ederek Tuna dolaylarında iyice yayılmışlardı. Bu dönem kayıtlarında Silistre kalesi Tatuş/Tatos adlı bir Peçenek beyinin elindeydi. Bizans kaynaklarına göre 1067 yılında da Bizans topraklarına Peçenek saldırısı görülmüştür.
Macar kroniklerinde 1068 yılında Karpatlar üzerinden Transilvanya topraklarını yağmalayıp yıkan muhtemelen Peçeneklerin önderliğindeki Uz ve Kumanlarında yer aldığı pagan topluluğa karşı Macar kralı Solomon (Macaristan Kralı) önderliğinde günümüz Romanyasının kuzeyindeki Lechința yakınlarında yaşanan Kerlés Muharebesine önemli bir galibiyet aldı. 1071 yılına gelindiğinde muhtemelen Bizansın kışkırtmasıyla o dönem Macaristan Krallığı topraklarında yer alan tarihi Sirem bölgesine yeni bir Peçenek saldırısı meydana geldiği görülmektedir.
Bizanslar ile Peçenekler arasında çatışmalar olmakla birlikte, Bizansın Anadoluda Selçuklular üzerine yapılan seferlerinde Bizans topraklarına yerleşmiş Uz ve Peçeneklerin yanı sıra paralı asker olarak tutulan Peçenek güçleri de bulunmaktaydı. Malazgirt Muharebesinde Bizans ordusunda görevli Peçeneklerin büyük çoğunluğunun saf değiştirerek Selçukluların hizmetine girdiği ya da savaş alanından çekildiği bilinmektedir. Bununla birlikte esir düşen Peçeneklerinde Selçukluların hizmetine girmiş olması muhtemeldir. Malazgirt Muharebesinden sonra Balkanlarda Bizans'ın otoritesi daha da sarsılmıştı. Bizansın Tuna boyları genel valisi olan Nestor; Bizans idaresinden hoşnutsuz kitleleri isyan ettirerek Tatos komutasındaki Peçeneklerin desteğini de aldıktan sonra 1074 yılında İstanbul surlarına kadar dayanmıştı. 1078de imparator VII. Mihaile karşı, generallerinden Nikeforos Bryennios Balkanlarda, General Nikiforosda Anadoludan harekete geçmişti. Peçenekler Makedonyayı yağmaladıktan sonra beklemediği bir anda Nikeforos Bryenniosu da Edirnede kuşatma altına aldılar. Zor durumda kalan Bryenniosda Peçeneklere yüklü bir miktar ödeyerek onları uzaklaştırabilmiştir. 1078/79da III. Nikiforos, ilerleyen yıllarda imparator olacak General Aleksios Komnenosu Bryennios üzerine yolladı. Peçeneklerin, Aleksiosun öncü birliklerini yenip ganimetleri toplayarak geri dönmeleri üzerinde güçsüz kalan Bryennios, 1078de Yolçatıda yaşanan Kalavrye Muharebesini kaybederek esir düştü. Peçenekler bundan sonra Pavlusçuluk öğretisi nedeniyle Bizansla ilişkisi bozuk olan topluluklarla ilişki kurarak Bizansa saldırılarda bulundular. Ancak Pavlusçuların lideri imparatorla anlaşınca yalnız kalan Peçeneklerde General Aleksios Komnenos tarafından yenilgiye uğratılarak Trakyadan sürüldüler. 1084 yılında Bulgar Pavlusçuları, Bizansın kendilerine karşı yürüttüğü zalimce müdahale nedeniyle Travl (Tervel?) adındaki bir kişi önderliğinde Filibede isyan başlatmıştır. Bu kişi Peçenek liderlerinden birinin kızıyla da evlenerek Peçeneklerle de iyi ilişkiler kurmuştur. 1086da Peçeneklerin katılımıyla bu isyan hareketinin büyümesiyle İmparator I. Aleksiosda bunların üzerine bir ordu yollamış, ancak Peçeneklerin saldırısında Bizans ordusu Filibe yakınlarındaki Beliotoba Kalesi yakınlarında ağır bir mağlubiyet almıştır. Ancak Bizans kuvvetlerinin ikinci seferinde Peçenekler ana toprakları olan Tuna dolaylarına çekilmek zorunda kalmıştır.
Kumanlar'la temas, Bizans'a karşı son seferleri ve tarih sahnesinden silinmeleri
1087 yılı ilkbaharında Tselgu (Çelgü) Han önderliğindeki Kumanlar ve Peçenekler ile birlikte eski Macar Kralı Solomonunda yer aldığı kuvvetler Bizans topraklarına saldırıya geçtiler. Trakya dolaylarında Nikola Maurokatakalon idaresindeki Bizans kuvvetleriyle yapılan savaşta Peçenek-Kuman güçleri yenilerek kaçmak durumunda kaldı. Bu savaşta Tselgu (Çelgü) ile Solomonda ölmüştür. Bu galibiyetten güç alan İmparator I. Aleksios, 1087 yılı Haziranında Peçenekler üzerine harekete geçti. Temmuz/Ağustos ayında Peçenek denetimindeki Derster (Silistre)'i kuşatan imparatora karşı Peçenek lideri de o dönemde Don Nehri ile Dinyester arasındaki topraklarda yaşayan Kumanlardan yardım istedi. Bizanslılar Silistreyi ele geçiremeyince geri çekilmeye başlayınca, kaleden çıkan Peçenekler tarafından ağır bir yenilgiye uğratıldılar. Peçenekler bu galibiyet sayesinde büyükçe bir ganimet elde ettiler. Anna Komenaya göre, savaştan sonra desteğe gelen Kumanlar, ganimetten pay istemiş ancak Peçenekler buna yanaşmayınca araları bozulmuştur. Bizans kışkırtması sonucu Kumanlar Peçeneklere saldırarak onları yendikleri gibi Bizans ordusunun da tamamen imha etmesini de önlemiş oldular. Peçenekler Bizans üzerine doğru harekete geçerken, Kumanlar da Tuna dolaylarına gelmişti. Bizanslılar Peçeneklerle barış yaparken Kumanları da Dinyeper taraflarındaki topraklarına dönmeye ikna edebilmiştir. Peçenekler baş gösteren Kuman tehdidine karşı Balkan Geçitlerini de Bizanslılara geri vermiştir. Kuman tehdidinin ortadan kalkmasıyla Peçenekler yeniden Bizansa saldırsa da kısa süre sonra barış yaptılar. Ancak Peçenekler barış yapmalarına rağmen geri dönmeyerek kışı Ergene Nehri dolaylarındaki Taurokomende geçirdikten sonra 1088 yılı ilkbaharında yeniden Bizansa saldırdılar. Bundan sonraki yıllarda Peçeneklerin Tuna dolaylarına çekilmeyerek kışı Trakya topraklarında geçirdiği, ilkbahardan itibaren de Trakya ve Makedonya topraklarına sıklıkla saldırdıkları görülmektedir. Bizanslılarda bu dönemde Peçenekler ile mümkün olduğunca cephe savaşından kaçınmaktaydılar.
Tüm bunlar yaşanırken İzmir dolaylarında gücünü artırdıktan sonra bağımsız beyliğini kuran Çaka Bey Bizans İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis'i kuşatma amacıyla Trakyadaki Peçenekler ile 1090 yılında temasa geçmiştir. Çaka Bey karadan Peçeneklerin Gelibolu yarımadasını işgal etmesini beklerken, kendisinin de denizden İstanbulu kuşatma niyeti vardı. Ancak kuşatılma tehdidine karşı Bizanslılar 1090/1091 kışında Kumanlar-Kıpçaklar ile irtibata geçmişti. 1091 Nisanında erken harekete geçen Peçenekler, Meriç ağzındaki Enez yakınlarında İmparatorun başında olduğu Bizans ordugahının karşısına kendi ordugahlarını kurmuşlardır. Ancak Peçeneklerin saldırmayıp Çaka Beyi beklemesi, Bizanslıların ikna ettiği 40.000 kişilik Kuman gücünün zamanında yardıma gelmesini sağladı. 29 Nisan 1091de Enez yakınlarında meydana gelen Levounion Muharebesinde Peçenekler neredeyse tamamen imha edildi. Bizanslılar aldıkları Peçenek esirlerinin çoğunu öldürürken kalan kısmını da Makedonyaya yerleştirmişlerdir. Bu yerleşimlerden en bilineni 11. yüzyılda Bizansa tabi olan Uz ve Peçeneklerin önceden yerleştirildiği Moglena şehri ve civarlarıdır. Kaçabilenler ise Tuna Nehri boyları ve Macaristana yerleşmişlerdir. Bu savaş Peçeneklerin önemli güç olarak tarih sahnesinden silinmesi anlamı da taşımaktadır.
Bundan sonraki yıllara ait tarihi kayıtlara bakıldığında bir süreliğine Balkanlarda Peçenek saldırısı yaşanmamıştır. 1116da Kumanlara tabi olarak yaşayan Peçenek ve Uzlar, Don Nehri dolaylarında Kumanlara karşı isyan çıkarsalarda başarılı olamayarak Rus Knezi Vladimire sığınmak zorunda kalmış ve Kiev dolaylarına yerleşmişlerdir. Ancak Peçenekler Rus topraklarında rahatsızlık çıkarınca 1121 yılında Ruz knezinin zoruyla ya da kendi istekleriyle Tuna dolaylarına gittiler. 1122de Tunayı geçerek Bizansa saldırıya geçen Peçenekler, Trakyaya kadar toprakları yağmalasalar da Bizanslılar tarafından Berce (Eski Zağra) yakınlarındaki Beroia Muharebesinde yenilgiye uğratılmış ve esir edilenlerin bir kısmı da daha önceleri de olduğu gibi Bizans topraklarındaki Vardar Nehri boylarına, Makedonya, Sırbistan, Bosna ve Sofya çevrelerine zorunlu iskana tabi tutulmuşlardır. Kaçabilenlerin önemli bir kısmı da Macaristan Kralı II. Istvan tarafından iyi karşılanarak Peşte başta olmak üzere Macaristanda çeşitli yerlere yerleştirilmişlerdir. Bizans kaynaklarında bundan sonra 1152 ve 1154de Peçenek saldırılarından bahsedilirken, yağmacı Peçenekler bir süre sonra topraklarına geri dönmüştür. 1161-1171 yılları arasında yaşanan Peçenek saldırıları sonrasında Bizanslılar Tunayı geçse de Peçeneklerle karşılaşmadan geri dönmek zorunda kalmıştır. Bundan sonraki Bizans kaynaklarında Peçeneklerden paralı asker olarak istifade edilmeleriyle ilgili bahsedilirken, 13. yüzyıl başından itibaren Bizans kaynaklarında Peçenekler ilgili herhangi bir bilgi yer almamaya başlamıştır.
Peçenek izleri
Peçenek tarihi incelendiğinde; Ukrayna, güney-güneydoğu Polonya, Slovakyanın batı ve güneyi, Avusturyanın doğusu, Macaristan, Moldovya, Romanya, Bulgaristan, Makedonya, Yunanistanın kuzeyi ve Sırbistan, Batı ve Orta Anadolu topraklarına yayıldıkları görülmektedir. Peçenekler asimile olmakla birlikte, günümüzde onlarla ilişkilendirilen yerleşimlere rastlanabilmektedir.
Anadolu'da Peçenekler
Peçenekler tarih sahnesinden silinmekle birlikte bundan sonra onlarla ilgili az da olsa bilgi bulunmaktadır. Bizansa tabi olan Peçeneklerin bir kısmının Anadolu topraklarına yerleştirildiği bilinmektedir. Ancak bunlardan sadece Suriyedeki Türkmenlere karşı Misis ve dolaylarına yerleştirilen Peçeneklerin kayıtları görülebilmektedir. Osmanlı kayıtlarında Hamman vilayeti Muarra köyüne bağlı Beçine/Beçini adında bir yer görülmektedir. Elbistan vilayetine bağlı Horman kazasının Küçük Becenek köyü ile Büyük Becenek adıyla bir mezra bulunmaktaydı. 1927 yılında İçişleri bakanlığınca hazırlanan Köylerimiz adlı kitapta; Ankaranın merkez vilayetine bağlı Beçetek köyü, Zir nahiyesine bağlı Yukarı Beçenek köyü ve Şuba nahiyesine bağlı Peçenek köyü ile Şebinkarahisar Şuşehrinde Peçenek köyü bulunmaktaydı.
Günümüzde hala Marmara, Batı ve Orta Karadeniz, İç Anadolu'nun çeşitli yerlerinde geleneklerini sürdüren Peçeneklerin yaşadığı bilinmektedir. Eskişehir, Ankara, Aksaray arasında bazı köy ve yer adları da bu görüşü desteklemektedir. (Ankara'nın Altındağ, Kazan, Çamlıdere ve Sincan ilçelerine bağlı Peçenek adında köyler vardır. Eskişehir'in Han ilçesinde Beçene köyü bulunmaktadır. Şereflikoçhisar ve bugün kısmen Aksaray İl sınırları içerisinde arada kalan bir kısım Kırsal Bölgesine ciddi sayıda Peçenekler yerleşmesi olmuş Bizans döneminde, burada Peçenek Çayırı ve bu Çayır boyu bulunan köylere eskiden bugüne Peçenek Köyleri denilmekte, Ayrıca Şırnak'ın İdil ilçesine bağlı Peçenek adlı bir köy daha vardır.) Bunlarla birlikte Gümüşhane ve Bayburt yöresinde de var oldukları bilinmektedir.
Aliuşağı, Şereflikoçhisar köyü halkının da Peçenek olduğu iddia edilir. 11. yüzyılda Bizans İmparatorluğu tarafından diğer Türk Devletlerine karşı tampon bölge oluşturulmak için İç Anadolu'da Tuz Gölü'nün doğusuna Aliuşağı'na ve bölge köylere yerleştirilen Peçenekler, burada Müslümanlığı kabul etmişlerdir. İlk ismi Uşak-ı Aliyyiyey-i Peçenek olan Aliuşağı köyü, günümüzdeki Aliuşağı köyünün kuzeyinde Peçenek Çayırının güneyinde bulunuyordu. Köyün ismi Osmanlı İmparatorluğu döneminde Aliuşağı oldu.
Trabzon'un Çaykara ilçesine bağlı Maraşlı (eski adıyla Nefs-i Paçan) köyüne ilk yerleşenlerin Peçenek Türkleri olduğu düşünülmektedir.
Kahramanmaraş'ın Afşin ilçesindeki Berçenek (Tarlacık) ismindeki köyün Peçeneklerden kalma olduğu rivayet edilir. Ayrıca Batı Anadolu'da yaşamış Kızıl Beğ (1184-(?)) Peçenek Beyidir.
Macaristan'da Peçenekler
Macar kaynaklarına göre Peçenekler Macaristana ilk yerleştiklerinde özgür olup genelde sınırları korumak için yerleştirilerek bir nevi buraları savunma için yaşamak zorundaydılar. Ancak ilk gelenler bir süre sonra Macarlarla birlikte Hristiyanlaşarak krallıkta önemli konumlara gelmeye başladılar. Macaristan Krallığı'nın hafif süvari birlikleri arasında Peçenekler 1051, 1074, 1116 ve 1146'da ortaya çıkmaktadır. Ancak 13. yüzyılın ortalarından itibaren Peçeneklerin özgür bireyler olarak krallık kademelerinde üst düzey görevler almaya başladıkları görülmektedir. 13. ve 14. yüzyıllarda Peçeneklerin yaşadığı özerk topraklar Bissenorum adıyla bilinmektedir. Peçenekler, Macarlarla çok yakın ilişki içinde olduklarından tarihi Macar topluluklarının yaşadıkları bölgelerde çoğunun ismi kaybolmakla birlikte çok sayıda Peçenek isminden kaynaklı yerleşimler bulunmaktadır. Genel olarak dağınık olarak yerleştirilmekle birlikte en büyük bitişik Pecheneg bölgesi Székesfehérvár'ın güneydoğusundaki Sárvíz boyunca yaklaşık 80 km boyunca Tuna'ya kadar uzanıyordu. Burada, 46 Orta Çağ yerleşim biriminde Pecheneg mülk sahiplerini bulunamkta ve 30-32 köyün nüfusu ya tamamen ya da kısmen Peçeneklerden oluşmaktaydı.
Latince Macar tarihi kaynaklarında Peçenekler halk olarak; Bisseni, Bessi, Pecinati ve Pincennates biçimlerinde adlandırılmaktadır. Onlarla ilgili yer isimleri ise Beseneu, Besenew, Bessenew olarak görünmektedir. Ayrıca kişi adı olarak Bechenek ~ Bechenegh şeklinde verilmiştir. Günümüzde Macaristan'da Peçeneklerle ilişkili yerleşim yerleri aşağıdaki gibidir.
Borsod-Abaúj-Zemplén ilinde Szirmabesenyő köyü
Szabolcs-Szatmár-Bereg ili Mátészalka kasabasında günümüzde yeri bilinmeyen Besenyő yerleşimi.
Szabolcs-Szatmár-Bereg ilinde Besenyőd köyü
Borsod-Abaúj-Zemplén ilinde Ládbesenyő köyü
Fejér ilinde Besnyő köyü
Fejér ilinde Sáregres köyü 13. yüzyılda Besenyő-Egres adıyla bilinmekteydi.
Heves (il) ilinde Besenyőtelek köyü
Jász-Nagykun-Szolnok ilinde Besenyszög kasabası
Somogy ilindeki Balatonszentgyörgy köyünün tarihi kayıtlara göre eski adı Besenyődür.
Somogy ilinde Rinyabesenyő köyü
Győr-Moson-Sopron ilinde Bezenye köyü
Zala (il)nin merkezi olan Zalaegerszeg şehrini oluşturan yerleşimlerden biri de Besenyő olup, şehrin adı bir süre Zalabesenyő olarak da geçmiştir.
Slovakya'da Peçenek yer adları
Slovakya'daki Peçenek yer adları, çoğunlukla buradaki Macar azınlıkların yerleşime verdikleri isimlerden bilinebilmektedir.
Nitra Bölgesi Nové Zámky ilçesine bağlı Beseňov (Macarca: Zsitvabesenyő) köyü
Nitra Bölgesi Levice ilçesine bağlı Pečenice (Macarca: Hontbesenyőd) yerleşimi
Trenčín Bölgesi Bánovce nad Bebravou ilçesi Pečeňany (Macarca: Bánpecsenyéd) yerleşimi
Žilina Bölgesi Ružomberok ilçesi Beseňová (Macarca: Besenyőfalu) yerleşimi
Trnava Bölgesi Piesťany ilçesi Pečeňady yerleşimi (Macarca: Besenyőpetőfalva) yerleşimi
Banská Bystrica Bölgesi Žiar nad Hronom ilçesi Hronská Dúbrava (Macarca: Felsőbesenyő) yerleşimi
Günümüzde başkent Bratislavanın yerleşim birimlerden Petržalka, 1225 yılı kayıtlarında sınır muhafızı olarak yerleştirilenlerin bulunduğu iki adadan birinin adı Beseneusciget (Besenyősziget) olarak bilinmektedir.
Trnava Bölgesi Dunajská Streda ilçesindeki Gabčíkovo kasabasında 12. yüzyıl başlarında sınır muhafızı olarak peçeneklerin yerleştirildiği bilinmektedir. 14. Yüzyılda Bess adıyla bilinmekte olup, Macarlar tarafından Bős adıyla adlandırılmaktadır.
Romanya'da Peçenek yer adları
Peçenekler Macar topraklarına ilk gittiklerinde özellikle Macar Krallığı'nın batı topraklarına sınırları korumak için yerleştirilmiştir. Daha sonraları, özellikle 12. yüzyıl başlarında gelen Peçenek kitleleri ise Transilvanya dolaylarına sınır muhafızı olarak yoğun şekilde yerleştirilmeye başlanmıştır. Basarab Hanedanı ve onlara ithafen verilen Besarabya adının Peçenek kökenli bir ad olduğu da öne sürülmektedir. Ayrıca Brașov şehrinin adınında Brasso (Eski Türkçe, Barasu yani Beyaz su) ile Slavca "ov" ekinden geldiği söylenmektedir ki bu Türkçe kelimenin de Peçeneklerden kaldığı gibi görüşler bulunmaktadır. Bunun gibi Arpaş, Avrig, Bögöz, Racoș, Biborțeni, Bățani ve Baraolt gibi yer ve nehir adlarının da Peçeneklerden kalma yer adları oldukları düşünülmektedir.
Harghita ilindeki Firtușu köyü 15. yüzyıl kadar Besenyo-falva (Peçenek köyü) olarak bilinmekteydi.
Bistrița-Năsăud ilindeki Viișoara köyü Macarca Besenyő olarak bilinmektedir.
Timiș ilinde bulunan Macarların Óbesenyő dedikleri Dudeștii Vechi köyü
Covasna ili Moacșa komunüne bağlı Macarların Sepsibesenyő dedikleri Pădureni köyü
Alba ilinde Macarların Székásbesenyő dedikleri Secășel yerleşimi.
Caraș-Severin ili Băile Herculane kasabasına bağlı Pecinișca (Macarca:Pecsenyeska) köyü.
Mureș ilinde yer alan ve Macarların Búzásbesenyő olarak adlandırdıkları Valea Izvoarelor köyü (1349 yılı kayıtlarında Beseneu olarak geçmiştir.)
Timiș ilinde bulunan Macarların Újbesenyő dedikleri Dudeștii Noi köyü
Caraș-Severin ili şehrindeki Pecinișca köyü Macarca Pecsenyeska olarak bilinmektedir.
Satu Mare ilindeki Dindeștiu Mic köyü Macarlar tarafından 20. yüzyıl başlarına kadar Kisbesenyő olarak adlandırılmıştır.
Köstence ilide Pecineaga isimli belediye bulunmaktadır.
Tulça ilinde Peceneaga isimli belediye bulunmaktadır.
Moldova'da Peçenek izleri
Moldova'nın Nisporeni ilçesinin Grozești köyü yakınlarında yapılan kazılarda 10. yüzyıla ait Peçenek mezarlığı bulunmuştur.
Avusturya'da Peçenek yer adları
Mattersburg ilçesine bağlı Pöttsching kasabası Macarlarca Pecsenyéd olarak adlandırılmaktadır. Tarihi kayıtlara bu kasabadan Bechenev, Beseneu, Besenew ve Pechyned olarak bahsedilmiştir.
Sırbistan'da Peçenek yer adları
Sremska Mitrovica ilçesindeki Besenovo köyü.
Srem İlçesindeki Besenovački Prnjavor (Macarca: Besenyőmonostor) köyü
Sırbistan Kragujevaç Gruja kazasında Peçenoge köyü
Jablanica İlçesinde Leskofça yakınlarındaki Peçenevce (Pečenjevce) köyü.
Zlatibor (ilçe)si Bajina Basta]] kasabasının Zaovine köyünün Pecenice mahallesi
Ukrayna'da Peçenek yer adları
İvano-Frankivsk Oblastının Kolomyia şehri yakınlarında yer alan Pechenizhyn Kent tipi yerleşimi,
Çernigov Oblastı Pechenyuhy
Harkiv Oblastı Pechenihy Kent tipi yerleşimi,
Hırşova ve Maçin teperi arasında Peçenyaga köyü vardır.
Mehadia ile Orsova arasında Peçeneşka köyü,
Harkov eyaleti Volçan idaresibe bağlı Peçenegi köyü.