Bektaşîlik

Bektaşilik, adını 13. yüzyıl Anadolu'sunun İslamlaştırılması sürecinde etkin faaliyet gösteren ve Hoca Ahmed Yesevi'nin öğretilerinin Anadolu'daki uygulayıcısı konumunda olan Hacı Bektaş-ı Veli'den alan, daha sonra ise 14. ila 15. yüzyıllarda Azerbaycan ve Anadolu'da yaygınlaşan Hurufilik akımının etkisiyle ibahilik, teslis (üçleme), tenasüh ve hulul anlayışlarının da bünyesine katılmasıyla 16. yüzyılın başlarında Balım Sultan tarafından kurumsallaştırılan, On İki İmam esasına yönelik sufi/tasavvufi tarikat.
Bektaşi Tarikatı
Türkiyede Alevilik denildiğinde ilk akla gelen isim Bektaşiliktir. Bektaşilik, aslında Hacı Bektaş-ı Veli tarafından kurulduğuna inanılan bir İslami tarikattır. Bu tarikat mensupları (el alarak ya da diğer bir deyişle nasip alarak bu örgütlenmeye katılan kişiler) ise Bektaşi olarak adlandırılırlar. Ancak Ali ve Ehl-i Beyt sevgisi, tevella (Ehl-i Beyti sevenleri sevme) ve teberra (Ehl-i Beyti sevmeyenleri sevmeme) gibi Aleviliğin temel esaslarına bağlı oluşları dolayısıyla Bektaşiliğe Alevilik de denilebilir. Anadolu, Azerbaycan, Balkanlar ve İran'daki tüm Alevi tarikat mensupları On İki İmam inancına bağlıdır. Başlangıcından günümüze kadar kökenleri Horasan Melametiliğine dayanan bu tarikatlar, tarihi gelişim süreci içerisinde Vefa'iyye/Baba'iyye (Baba İlyas/Baba İshak), Yesevilik/Ahilik, Kalenderilik/Haydarilik, Rufailik/Galibilik, Saltuk'iyye/Barakiyyun, Hurufilik/Bektaşilik, Nimetullahilik/Nurbakşilik, Şahkulu Baba/Zünnun'iyye, Çelebi'yye/Celal'iyye, Gül Baba/Dedebabalık (Bektaşi Babagan), ve Alicilik/Harabatilik olarak sıralanabilir.
Müntesipleri
Türkiyede her Bektaşi Alevi olduğu halde her Alevi, Hacı Bektaş-ı Veliyi "Horasan Ereni" sayıp hürmet etmesine rağmen Bektaşi değildir. Bu yüzden Köy Bektaşisi, Kent Bektaşisi ayrımı yapılmaktadır. Köy Bektaşilerine Alevi denildiği halde Şehir Bektaşilerine Bektaşi denilir. Bektaşilikle ilgili çalışması bulunan Abdülkadir Sezgine göre Alevi kelimesi ile Bektaşi kelimesi arasında herhangi bir fark bulunmamaktadır. Her iki grup da Hacı Bektaş-ı Veliyi sevip saymalarına rağmen Aleviler Hacı Bektaş Dergahına değil, Peygamber Muhammed'in soyundan geldiğine inanılan Alevi ocaklarına bağlıdırlar. Aslında Bektaşilik bir tarikat olduğundan bu tarikatın yollarına uyan herkes Bektaşi olabilir.
Günümüzdeki temel öğretisi
Bektaşilik, Hümanist esaslı bir öğretidir. Öğretinin odağında "insan" vardır. Amacı, İnsan-ı kamil olarak tanımlanan olgun, yetkin insana ulaşmaktır. Bu ise belirli bir eğitim sürecini gerekli kılar. Hacı Bektaş-ı Velinin Türk dünyasının felsefesine çok büyük katkıları olmuş olup halen yaygın olarak kullanılan birçok özlü sözü bulunmaktadır. Öncelik yol kurallarındadır. Onlar "Hatır kalsın, yol kalmasın" diyerek bunu açıklarlar.
Oluşum süreci ve geçirdiği evreler
Şiʿa-i Batıninin Bektaşi Tarikatı'nın oluşumuna olan etkileri
Batı İran ile Anadoluda yedinci hicri asırdan itibaren dört yüzyıl süresince aralıksız süregelen dini karışıklıklardan dolayı ortaya birçok Tarikat ve zümreler çıkmıştı. Horasan Melametiliğinin kurulduğu yer olan, ve üçüncü hicri asırdan itibaren birçok mutasavvıfın vatanı olarak bilinen Nişaburda Hamdunel-Kassardan sonra daha birçok hulul inancı ihtiva eden ve dinin ibadetlerine muhalefet eden İbahiyye mensubu Şiʿa-i Batıni toplulukları çoğunlukla Melamiyyenin içerisine dahil oldular. Şeyh Cemaled-Din Sadiden itibaren Suriye, Mısır, Irak, Hindistan, Orta Asya sınırlarına kadar genişleyen ve İbaha itikadı gereği birçok tavır, tutum ve ibadetin zahiri hükümlerinin yerine getirilmesi mevzuunda göstermiş oldukları kayıtsızlıklarıyla daima şiddetli kınanma ve eleştirilere maruz kalan Kalenderiler ile eski yazarlar tarafından Taife-i Abdalan ve Cevalika olarak isimlendirilen çeşitli Tarikat mensuplarının, Osmanlı yazarlarınca abdal, aşık, torlak, şeyyad, Haydari, Edhemi, Cami, Şemsi gibi aynı manaları taşıyan ifadelerle anıldıkları görülmektedir. Bunların hepsi de ortak kanallardan süzülenen benzer itikatların çeşitli parçalarını barındırmaktaydılar.
Kalenderilerin Anadoluda Batınilik hareketlerine yaptıkları katkılar
Kalenderiler en koyu Aleviler olmaları nedeniyle Suriye, Halep Batıni merkezinden aldıkları kuvvetlerle, Anadoluda bulunan ve diğer Batıni merkezlerinden ayrı ve bağımsız yaşamakta olan Batınileri takviye ettiler. Kalenderi Haydari unvanı taşıyan ve Türkmen boyları arasına yerleşen babalar Anadoludaki Batınilik hareketlerine olanca güçleriyle destek oldular.
Haydarilerin Şiʿa-i Batıni mezhebini takviyesi
Haydariler, Kutb'ud-Din Haydara mensup oldukları gibi Haydarname adıyla şeyhinin namına bir de eseri bulunan meşhur Pendname yazarı Feridüddin-i Attar da onun başlıca halifelerindendi. Altıncı hicri asrın sonlarında büyük şöhreti sayesinde pek çok Türkü kendi intisabına almaya muvaffak olan Kutb'ud-Din Haydarın bizatihi kendisi de aslen Türk ırkındandı. Konyada Mevlana Celaled-Dinin şöhretinin afakı tuttuğu bir devirde bile Kutb'ud-Din Haydarın halifeleri bağımsız zaviyelere sahiptiler. Mevlana Celaled-Dinin yanında Hacı Mubarek Haydari adında bir Haydari halifesinin de pek büyük bir haysiyet ve itibar sahibi olduğunu Eflaki kaydetmektedir.
Anadolu Selçukluları devrinde Şiʿa-i Batıni hareketleri
Bu devirde Anadoluda Batıniliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mesud evvel tarafından yaptırılmış olan Mesudiye tekkesi temsil ediyordu. Anadolu Selçuklularının nüfuz ve hakimiyet sahaları tamamen Moğolların denetim ve müsaadesine tabi bulunuyordu. Birçok şehirlerde İlhanlıların himayesi altında Şiiliği neşreden Batınul-Mezhep Babalar tarafından açılan zaviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğolların nüfuzuyla Mesudiye Medresesi müderrisi Sünni alimlerden Şeyh Mecded-Din İsa azledilerek yerine Şiʿa-i Batıninin en değerli dailerinden Şemsed-Din Ahmed Baba atandı.
Batıniliğin Türkler arasında yayılması
Horasan Erenleri namıyla Oğuz boyları arasında kendilerine yer edinen Şia-i Batıniyye daileri ve milli lisan ile konuşarak halkın ruhiyatına pek uygun telkinlerde bulunan Batıni-Babalar, iptidai bir şerait içerisinde yaşamlarını idame ettirme mücadelesi sürdüren, ve şehirliğin ince yaşam tarzını bilmeyen Türk Özleri yanında kendilerini birer Veli olarak tanıtmayı başarıyla becermişlerdi. Batıniler, süslü nazım lisanından bir şey anlamayan bu aşiretler arasında düzenledikleri sazlı ve şaraplı meclislerde geçmişin tüm hurafe ve efsanelerini halka nakletmek suretiyle insanların gönüllerinde ilahi duygular uyandırmaktaydılar.
Batınilerin Moğollar arasına karışması ve Alevi-Batıniliğin Harezm Türkleri arasında yayılması
Selçuklu Hanedanı iktidara geldiklerinde Bağdat hilafetine düşmüş olan Mısır Fatımileriyle, aslında Şiʿanın Nizariyye kolu mensuplarından olan Hükümet-i Melahide-i Batıni Reisi ve bütün Batınilerin Sahib-i Azam-ı Hasan Sabbahı karşılarında buldular. Bilahare Moğol istilalarının başlamasıyla sahip oldukları karışık itikadların etkisinde kalarak vicdani oluşumlarını kaybetmiş olan önemli kütleler, Moğol ordularının arasına karıştılar. Anadolu Selçuklu sultanlarından Birinci Alaed-Din Key-Kubad zamanında Halaç ve Kapçak gibi Türkmen kabilelerinden pek yoğun kütleler de Anadoluya yerleşmekteydi. Celaled-Din Harezmşahın baskıcı tutumundan rahatsızlık duyan kabileler ve Harezm Türkmenleri Selçuklu Hanedanının kendilerine duyduğu güvenle Anadolu Selçuklu Devletinin savunma kuvvetlerini teşkil etmekteydiler. İkinci Gıyased-Din devrinde Amasya Batıni merkezinin etkisiyle bu Harezm Türkleri Selçuk ülkelerinden çıkartılarak Halep, Suriye ve El-Cezire muhitlerine dağıtıldılar. Konya Selçuk Sarayının hasmane siyasetinden kuşkulanan Şiʿa-i Batıni dailerinden oluşan büyük bir topluluk ta bu Türkmen kabileleriyle birlikte göç ettiler. Harezm ülkesinin pek çok mezhep çatışmalarına sahne olduğunu fırsat bilen Batıni daileri, Harezmlilerin Anadolu Selçukluları tarafından kovulmaları fırsatını çok iyi değerlendirerek bütün kuvvetleriyle kendi akide ve davalarını tasavvuf kanallarından geçirerek neşretmeye başladılar.
Harezm Türkleri arasında Bektaşiler
Celaled-Din Harezmşahın harekatından memnun olmayan aşiretler ondan ayrılarak Birinci Alaed-Din Key-Kubada iltica etmişler ve Selçuklular ülkelerine gelen bu aşiretlere de Sivas, Çorum, Engürüye kadar olan yörelerde yaylak ve kışlaklar tahsis edilmişti. Bunların Celaled-Din Harezmşahın maiyetinden ayrılmalarına rastlayan zamanlar zarfında Hacı Bektaş halifelerinden bazıları da onların içlerine nüfuz etmeyi başarmışlardı. Şiʿa-i Batıniyye daileri sıfatıyla bu topluluklar üzerinde önemli bir nüfuz kazanmışlardı. Harezm ve Azerbaycandan gelen bu aşiretleri Anadolu ahalisi Tatar ve Moğol artıkları nazarıyla görüyordu. Bektaşi babalarından Ahlat, Diyar-ı Bekir vilayetlerinden önemli bir grupla beraber Harzemliler arasında da Burak Baba müridlerinden yine ayrı bir parti propagandalarda bulunuyorlardı. Bu devirde Burak Babanın Anadoluda yaygın bir şöhreti vardı.
Batıniler ve Ahiler'in Bektaşi Tarikatı'nın kuruluş sürecine katkıları
Bektaşilik Tarikatının kuruluşunda geçirdiği süreç, kurucusunun kim veya kimler olduğu, bu süreçte Hacı Bektaş-ı Velinin konumunun ne olduğu, Tarikatın Piri mi, yoksa kurucusu mu olduğu, Balım Sultanın Tarikata nasıl bir yapı kazandırdığı yüzyıllar geçmesine karşın hala tartışılmaktadır. Öteden beri bu konuda yazanların çoğunluğu, Hacı Bektaş-ı Velinin Tarikatın kurulma işlemini gerçekleştirmediği ancak kurulmasına yol açan süreci başlattığı dolayısıyla da onun ardıllarınca kurulan tarikatın da Piri olduğu kanısındadırlar. Bektaşiliğin kurumsallaşma sürecinin tamamlanmasının XVI. yüzyılda Balım Sultan tarafından gerçekleştirildiğini ileri sürerler. Jacop, Tschudi, Şemseddin Sami Bey gibi eski yazarlardan tutun Ahmet Yaşar Ocak, Belkıs Temren gibi günümüz yazarlarına kadar birçok araştırmacı bu görüştedir.
Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılması ve Alevi-Batıni Babaların Anadoluya yayılması
Anadolu Selçuklu Devletinin çöküşünün başlangıcı olan Gıyased-Din-i Key-Hüsrev-i Saninin Kösedağ yenilgisi (H. 640 / M. 1243) üzerine Anadolunun tamamı Moğolların denetim alanı içerisine girdi. Anadolunun tamamı Aksarayda ikamet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir Moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. İşte bu fetret devrinde, Celaled-Din Harzem Şah Menkübertinin ordularıyla Orta Asyadan Anadoluya gelen Batıniye dervişleri de devletin takibatından kurtulmuş olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. Anadolunun her tarafında Şii ve Batıni-Alevi babalar tarafından art arda zaviyeler açılmaktaydı. Sultan Mesud Evvelin Amasyadaki tekkesine Baba İlyas Horasani gibi Şiʿa-i Batıni Mezhebinin en meşhur bir daisi postnişin olmuştu. Vaktiyle, İlhanlı saraylarında makam ve mevki sahibi olan Şii alimler Anadolu Selçuklularının Moğolların himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle Anadoluya yayıldılar.
Ahilik ve Bektaşilik
Anadolu Selçukluları dönemi ile Osmanlı Devletinin kuruluşu sürecinde Ahilik Anadoludaki sosyal yaşantının gelişmesine çok önemli katkılarda bulunmuştur. Kendi kural ve kurullarına sahip, günümüz esnaf odalarına benzer bir işlevi olan Ahilik Teşkilatı iyi ahlakın, doğruluğun, kardeşliğin, yardım severliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir. Ahilerin reisi olan ve Kırşehirde yaşayan Ahi Evrannın Hacı Bektaş Veli ile de dostlukları vardı. Sivastaki Ahiler çok geniş bir teşkilata sahip oldukları gibi Babailer ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. Bayburttaki Ahilerin başkanlığına ise Ahi Emir Ahmed Bayburdi getirilmişti. Bektaşiler, Ahilik teşkilatının kurucusu ve 1826ya kadar Osmanlı Devleti'nin en gözde ordusu Yeniçeri Ocaklarının manevi liderleriydi. Ahilik teşkilatı münasebetiyle esnafla iç içe olması ve Padişahın aldığı bazı ekonomik kararlara esnaflarla birlikte tepki göstermesi Yeniçerilerin sonunu hazırlardı. Sık sık padişah değişikliklerine ve iç isyanlara neden olan Yeniçeri Ocakları, daha sonra Vaka-i Hayriye olarak adlandırılacak olan olay neticesinde, 16 Haziran 1826 tarihinde Padişah II. Mahmud tarafından ortadan kaldırıldı.
Hacı Bektaş-ı Veli Dönemi
Bu Alevilik Tarikatının kurulmasında etkin görev üstlenmiş olan kişi Hacı Bektaş-ı Velidir. Hacı Bektaş-ı Veli, Horasan Melametiliğinden aldığı Dört Kapı anlayışının her kapısına onar makam eklemek suretiyle, Dört Kapı Kırk Makamdan oluşan Tarikat altyapısını kurar. Buna, Bektaşi Seyr-i Süluğü de denir. Kaygusuz Abdal, Bektaşi erkannamesi üzerinde bazı düzenlemeler yaparak Bektaşiliğin ilk "erkannamesini" yazar. Böylece Bektaşi Tarikatının ilk tüzük yapıcısı Kaygusuz Abdal olmuş olur. Balım Sultansa bu erkannameyi sonradan geliştirmiş ve kurumlaştırmıştır. Hacı Bektaş-ı Veliden sonra Tarikatın başına Abdal Musa geçmiştir. Bektaşilik; Horasan Melametiliği, Nakşibendilik, Yesevilik, Ahilik, Kalenderilik, Haydarilik, Vefailik, Babailik, Batınilik ve Hurufilik gibi akımlardan etkilenmiş, hatta bazılarını kendi içinde harmanlayarak şekillenmiştir.
Hacı Bektaş Veli'nin hüviyeti
Meşhur Velayet-Name onu Şiiliğin unvan mezhebini taşıyan Cafer-i Sadıktan Beyazid Bistaminin getirdiği hırkayı giymiş olan Lokman Perende vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlar. Velayet-Name üzerinde uzmanlaşmış yazarların nakletiklerine göre Hacı Bektaşın Tarikat silsilesi önce Kutb'ud-Din Haydara, ondan da Lokman Serhasiye, ve oradan da Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlanmaktadır. Aşık Paşa tarihinde ise Hacı Bektaş Horasandan Menteş adındaki kardeşiyle beraber Sivasa gelerek Baba İlyas Horasaniye mürid oldular. Bu intisaptan sonra Hacı Bektaş önce Kayseriye oradan da Kırşehrine geldi, sonra da Karacahöyüğe yerleşti. Buna göre Hoca Ahmed Yesevi müridlerinden olduğuna dair rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.
Hacı Bektaş'ın Tarikatın oluşumundaki rolü
Hacı Bektaş-ı Veli dağınık Alevi ve Alevilik türevi akımları ve toplulukları içine almış, yeniden kalıba dökmüş, Aleviliği yeniden derneştirmiş ve Alevi-Bektaşiliğin yolunu çizmiştir. Bunu da doğallıkla kurduğu tarikatıyla yapmıştır. Çevresine bir takım görevliler almış, bunların bir bölümünü kimi yerlere görevlendirerek göndermiş, oralarda aydınlatma/irşat çalışmaları yaptırmış, Anadoludaki diğer Alevi ocakları ile ilişki kurarak kendine bağlamış ve onları yönlendirmiştir. Bu nedenlerle Hacı Bektaş-ı Veli, Alevi-Bektaşi toplumunun gözünde yolun-yolağın Piri ve Tarikat kurucusudur. Anadolu'ya gelmeden önce hacca gittiği söylenir. Hoca Ahmed Yesevinin müritlerinden olan Hacı Bektaş-ı Veli Anadolunun Türkleşmesinde ve müslümanlaşmasında büyük bir rol oynamıştır. Kendileri denildiği gibi farklı bir din getirmemiş, aksine İslamın daha iyi tanınmasına vesile olmuştur. Öyle ki, Rumelinin tamamı mezhepte Sünniliği Tarikatta ise Bektaşiliği benimsemiştir. Her ne kadar bugün Bektaşilik bir takım grup tarafından kötü gösterilmeye çalışılsa da, Bektaşilik İslamın esaslarına uyan tasavvufta insanı odak noktası alan bir Tarikattır.
Anadoluda Bektaşi nüfuzu
Çeşitli Türk kabileleri Anadoluya göç etmeğe başladıklarında özellikle de Anadolu Selçuklularının en debdebeli devri olan Büyük Alaed-Din Key-Kubadın iktidarına rast gelen zaman dilimi içerisinde Anadoluda Şiilik bir hayli ilerlemiş, ve İkinci Gıyased-Din Key-Hüsrevin saltanatının başlangıcında Babailer İhtilali patlak vermiş ve Hacı Bektaş da bu arada çok kuvvetli nüfuz sahibi bir şahsiyet olarak ortaya çıkmıştı. Vilayetnameye göre Sultan Alaed-Din bile, Şamani Türklerin İslamiyete girmelerine bir vesile olan Hacı Bektaşın halifesi Kara Donlu Can Baba dolayısıyla hünkara karşı derin bir hürmet beslemekteydi. Hacı Bektaşın yurt edindiği Kırşehir yolu Dulgadır Türkmenlerinin arasından geçmekteydi. Bu nedenle Halep, Adana ve havalisinde yaşayan Türkmenler arasında hünkarın adı saygıyla anılmaktaydı. Akşehirdeki Mahmud Hayrani ile Sivrihisarda yaşayan Yunus Emre de hünkara ahid verenler arasındaydı. Ahlat'ta da Hoylu Burak Babanın müridlerinden Baba Emirci bulunuyordu. O devirlerde Anadoludaki Bektaşi nüfuzunun en hakim bulunduğu yerler arasında Ankara, Sivas, Konya, Kayseri, Kırşehir ve güneye doğru yayılmış olan Türkmen Aşiretlerinin yerleşmiş oldukları vilayetlerdi.
Karamanlılar devrinde Anadoluda Bektaşi faaliyetleri
Anadolu Selçuklularının yıkılmasından sonra ise Karaman Oğlu Mehmet Beyin Konyaya hakim olması üzerine, o devre kadar devletin resmi dili olan Farsçayı yasaklayarak Türkçenin konuşulmasını emretti. Bu karar en fazla Batıni-Şii babaların amaçlarına yardımcı oldu. Oba ve yaylalarda yaşayan ve kentleşememiş olan Türk aşiretleri ve bütün Türkmenler kendilerine öz dilleriyle hitap eden bu Şiʿa-i Batıni Babalarına candan gönül vererek kuvvetle bağlandılar.
Germiyanlılar devrinde Batı Anadoluda Bektaşi faaliyetleri
Bu bölgede Bektaşiliğin yayılması maksadiyle Hacı Bektaşın halifelerinin üçüncüsü olan Hacim Sultan memur tayin edilmişti. Kermeyan Beyi Uşak civarında Susuz Köyü yurt olarak Hacim Sultana vermişti. Daha Hacı Bektaş hayattayken Bektaşilik Batı Anadoluya yayılmıştı. Hatta onun manevi himmetiyle Batı Anadolu fethedilmişti. Germeyan Beyin yönetimi altındaki ordu Kütahya, Tavşanlı, Altuntaş, Kermeyan Kalesi diye meşhur olan kaleyi, Denizli, Uşak, Sandıklı ve Işıklıyı aldı. Kermeyan Vilayetinde kışlak ve yaylak tutan Akkoyunlu Aşireti baştanbaşa Hacı Bektaşın halifesi olan Hacim Sultana intisap etmişlerdi. Germeyan Bey fethettiği memleketlere Bey oldu. Akdeniz sahillerine de önemli bir askeri kıta sevk etti. Ayrıca, Balıkesir, Edremit ve çevresini feth etti.
Bektaşiliğin Osmanlı Ordusuna girişi
Vilayetnameye göre bunun başlangıcı Osman Gaziye elif tacının bizzat Hünkar tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. H. 687 / M.1288 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı Üçüncü Alaed-Din-i Key-Kubad Osman Gaziye Altunbaşlı Sancak ve tabel gönderdi. Osman Gazinin beline kendi belindeki kılıcı bizzat Hacı Bektaş Veli taktı. Ve önünden sonun görmeğe: Ugınden Sugm Gurgele! diye dua etti. Halbuki Hacı Bektaşın M. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. Bir başka rivayete göre ise, Orhan Gazi Yeniçeriyi kurduktan sonra Hünkarın Amasya taraflarındaki Suluca Karahöyüğü adındaki ikametgahına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. O da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: Bunların ismi yeniçeri olsun. Cenab-ı Hak yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin, diyerek dua buyurmuşlardı. Vilayetnameye güvenildiği takdirde Hünkarın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor. O devirlerin fikri ürünler açısından en geniş alanını Babai ve Kalenderi zaviyeleriyle birlikte daha birtakım Tarikat pirlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. Rum abdalları, Horasan pirleri ve Gaziyan-ı Rum gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre Şiʿa-i Batıniye hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silahşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir Babai katliamına mani olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. İslami çevrelerde Batıni harekatını düşmanca karşılayan bir devlet siyasetinin ihtilalleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen Şiʿa-i Batıni Daileri, Selçuklu Hanedanının çöküşünden sonra, hükumetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. Osmanlı Devletinin kuruluş aşamasında da Batıniler, öncelikle askeri kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmal etmediler.
Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Osman Gazinin kayınpederi Şeyh Edebali ile Yıldırım Bayezidin eniştesi Emir Şemsed-Din-i Buhari tarafından, Kirmastıda meşhur Geyikli Baba, Antalya Elmalıda Abdal Musa ve Eskişehir Karacahisarda Kumral Baba gibi daha birçok Şia-i Batıni daileri adına zaviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürüklerin haraç rüsumları Emir-i Buhari zaviyesine tahsis edilmişti.
Bektaşi Tarikatı ve Erenler
Alevi-Bektaşi tarihinde yer edinmiş, üstün vasıflara sahip efsanevi özelliklere haiz bilgelerin, evliya ve uluların tamamını tanımlamak maksadıyla kullanılan isimdir. Osmanlı Türklerinin başlattığı fetihlerin en ön saflarında giden, geyiklere binerek düşmanı ürküten, bazen yeşil elbiselere bürünerek beyaz atlara binen, doğaüstü güçlere sahip olduklarına inanılan bu efsanevi erenlerin aniden düşmanın gözlerine görünmeleri ve birdenbire hasımlarının karşılarına dikilmeleri şeklinde hikaye edilen masallar o devrin ilkel zihinlerine birer keramet olarak sunulmaktaydı. Bu tipte pek çok efsane Bektaşi Tarikatı'nda da önemli bir ehemmiyete haizdi.
Bektaşiliği Rumelide neşredenler
Rumelide Bektaşiliğin neşri, Şiʿa-i Batıni hareketlerinin merkezinde yer alan Baba İlyas Horasaninin Çehariyar adı verilen dört halifesinden biri olan Sarı Saltık Baba öncülüğünde gerçekleşmiştir.
Bektaşi Babası Sarı Saltık
Evliya Çelebiye göre Ahmed Yesevi müridlerinden olan Sarı Saltık, H. 662 / M. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte Rumeliye geçti. Dobrıca, Kırım, Moskova, Lehistan kıtalarını dolaştıktan ve oralarda İslamiyetin uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra Karesi Oğullarından İsa Bey zamanında Geliboludan Çardaka döndüler. Kazdağı üzerinde Edremit Körfezinin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Türkmenlerin arasında uzun yıllar ikamet ettiler. Vilayetname bu dönüşün Hacı Bektaşı ziyaret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. Oysa o tarihte Hacı Bektaş çoktan vefat etmiş bulunmaktaydı. Rumeli kıtasında Sarı Saltıka ait pek çok ziyaretgah bulunmaktadır. Bektaşi ananesinde mühim bir yeri olan bu Şii babanın, Babaeskide de yaşamış olduğu ve türbesinin Aya Nikola Kilisesinin yerinde bulunduğu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir. Hacı Bektaşın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan Bektaşilik Tarikatıın itikadları arasında hiçbir alakanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melahidenin yapmış olduğu neşriyatın Hacı Bektaşın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını Şekayık müellifi İbn-i Hallikan Kenari nakletmektedir.
Kazdağının Tahtacı alemindeki kudsiyeti
Kazdağının bütün Alevi-Tahtacı aleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun Sarı Kızı ile Sarı Saltık Babanın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında, ve özellikle de bütün Tahtacı aleminde aynen bir Kabe gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, Batı Anadolunun en mutena köşesinde yer alan Edremit havzasının bütün Şiʿa-i Batıni mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme haiz olduğu da anlaşılmış olur.
Bektaşiliğin Anadoluda yayılması
Hacı Bektaş halifelerinden Tavvas, Uşak, Söğüd, Balıkesir, Edremite kadar uzanan ve Akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise Burak Baba gibi daha birçok dailerle birlikte Osman Gazinin yurdunda Söğüt ile Sakarya Nehri kıyılarında, ve yükseklerdeki Türkmen ve Yörük yaylalarında dolaşan Kumral Baba benzeri birçok Şiʿa-i Batıni daileri Kocaeli bölgesine yerleşen Türkler arasında Batıniliği yaymaktaydılar.
Bektaşilerin Türk diliyle neşriyatı
Orhan Gazi devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilan edilmişti. Türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubai, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semai usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri Türk ruhunun milli benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan Türkmenler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. Bu fırsatı iyi değerlendiren, Keyalu Baba, Abdal Musa, Tuğlu Baba, Baba İlyas Horasani, Baba İshak Kefersudi ve Ebul Vefa-i Harezmi gibi tekkelere mensup olan karışık akide sahibi Batınul-Mezhep Babalar ve Şiʿa-i Batıni Daileri Anadolunun dört bir tarafına Batıni Mezhebi ilkeleri doğrultusunda faaliyet gösteren zaviyeler açmağa başlamışlardı.
Osmanlılar üzerindeki Bektaşi etkisi
Orhan Gazinin cülusuna kadar geçen süre zarfında kendilerini mutasavvıf olarak tanıtmış olan bazı babaların nüfuzları, bunların Osmanlı Devleti tarafından rehberlikleri kabul edilecek derecede artmıştı. Osman Gaziye elifli taç giydirdiği rivayet edilen Hacı Bektaş ile Orhan Gazinin kardeşi Alaed-Din Paşanın Şeyh Edebali hankahına mensup birer derviş olmaları bu etkinin ne kadar kuvvetli olduğunun bir delilidir.
Vilayetname-i Hacı Bektaş-ı Veliyyul Horasaniye göre Batı Anadolunun fütuhatı Hacı Bektaşın halifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, Osman Gazide Hünkardan nasip alanlar arasındandır. Bu şiddetli tesirler neticesinde Osmanlı ülkelerinde Bektaşilik, Melamilik, Hurufilik gibi Şiʿa-i Batıni şubeleri kolayca yayılmaktaydı. Orhan Gazi tarafından bir veli olarak benimsenen Keyalu Baba Bursanın fethinde bulundu. Halbuki, Osmanlı Devleti kurulduğu ilk günden itibaren Sünni bir devlet yapısına sahipti. Buna rağmen Hoylu / Tokatlı Burak Babanın Osmanlılardaki benzeri olan bu Şii dervişin Keremyan Emiri ile Turgut Alpın şeyhi olduğu bilinmektedir. Orhan Gazinin İnegöl ilçesini Keyalu Babaya dirlik olarak tahsis ettiği ve vefatından sonra da mezarının üzerine büyük bir türbe inşa ettirdiğini Şekayık kaydetmektedir.
Orhan Gazi'nin, dervişlerin konaklamaları, namaz, semah gibi ibadetlerini yerine getirmeleri için inşa ettirdiği imaret ve tabhaneli zaviyeler'in yanı sıra onun Babai dervişi Geyikli Baba ile ilişkileri bu izlenimi desteklemektedir. Hacı Bektaş-ı Veli, Osman Bey veya onun neslinden herhangi biriyle karşılaşacak kadar uzun yaşamamış olsa da Orhan Gazi'nin anne tarafından dedesi Osman Gazi'nin kayın pederi olan Şeyh Edebali'nin Hacı Bektaş ile birlikte Amasya'da yaşamış bir Vefai dervişi olan Baba İlyas'ın müridi olduğunu ve Edebali'nin de diğer müritler gibi Baba İlyas'ın yokluğunda Hacı Bektaş'a uyduğu bilinmektedir. Şeyh Edebali'nin kızını bilindiği üzere Osman Gazi ile evlendirmesi, Osman ocağı ile Hacı Bektaş arasındaki ilişki daha anlaşılır bir hale gelmektedir. Buna Edebali'nin yolculuk yapanlara hizmet veren bir misafirhaneye sahip Ahi şeyhi olduğu da eklenince, Osman Gazi'nin damadı olarak desteğini sağladığı Şeyh Edebali'nin Hacı Bektaş ile ilişkisi daha da önem kazanmaktadır. Bektaşilik, Hacı Bektaş ile çağdaş olup Kırşehir'de yaşayan Anadolu Ahiliğinin kurucusu sayılan Ahi Evren'in yakın ilişkileri sayesinde Anadolu Ahileri için çekim merkezi haline gelmişti. Ahilik icazeti verme yetkisine sahip derecede bir Ahi olan I. Murat, Hacı Bektaş tekke külliyesinin ilk anıtsal binası olan Meydan Evi'ni yaptırdıktan sonra yerleştirilen kitabede Melik kimliğinin yanı sıra Ahi kimliğini de kullanmıştır. Abdal Musa, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal gibi, öğretilerini benimsemiş ozan ve düşünürler sayesinde Hacı Bektaş, uç beyleri ve onlara bağlı reaya arasında giderek artan bir saygınlığa sahipti.
Şiiliğin Hurufilik mezhebinin Bektaşilik Tarikatı üzerindeki etkileri
14. Asrın sonlarında ortaya çıkan Şiiliğin Hurufilik mezhebinin Bektaşilik Tarikatı üzerinde 15. yüzyılda hissedilir tesirleri meydana gelmişti. Hurufilik akımı İranlı bir Şii mutasavvıf olan FadlAllah Ester-Abadi tarafından kuruldu. Helep sınırlarından Batı Anadoluya doğru hareket eden Hurufiler Seyyid Nesiminin H. 820 / M. 1417 yılında Halepte idamından sonra Iraktan Azerbaycana, ve oradan da Doğu Anadoluya kadar olan bölgelerde Hurufiliği yaydılar. Nesiminin Divanı ve menakıbnamesi birçok mutasavvıf için iyi bir kaynak ve sermaye teşkil etti. Nesimi, daha FadlAllah Yezdaninin Hurufilik mezhebinin ortaya çıkmasından beş asır önce yaşayan Hulul ve ilhada yönelik söylemleri nedeniyle de aynı akıbeti paylaşmış olan Hallac-ı Mansurun muıkibi olarak telakki edildi. Aslen İbahiyyun olan Hurufiler, aynı zamanda Mücessimeden olduklarından ötürü Allahı cisim olarak, Batıniliğin esas umdesi olan hulule olan inançları nedeniyle de FadlAllah Hurufi şeklinde tecelli ettiğine itikat ederler.
Hallac-ı MansurMassignon, Louis, Hallac-ı Mansurun Kitabut-Tavasin adlı eserinin Farsçadan tercüme şerhini yapan Zuzbahan Baklinin eseriyle birlikte hazırlattığı tetebbunamesi.
Bektaşi ananesine göre Hulul ve ilhad ihtiva eden söylemleri nedeniyle H. 309 / M. 922 yılında zındiklikten idam edilen Hallac-ı Mansur da Seyyid Nesimi ile ortak bir akidenin kurbanı olması sebebiyle Hurufiler tarafından yüceltilmektedir. Bu hadise bütün mutasavvıflar tarafından gerek şiir ve edebiyat aleminde bir ıztırap ve acı konusu olarak ve gerekse onun En-el Hak sözünün işaret ettiği Vahdet-i Vücud davasıyla alakalı olan örnekler arasında sıklıkla bahsedilmektedir. Diğer taraftan, Rıfaiyye Tarikatı Piri Ahmed er-Rıfai ise Hallacı yermiş, ve Hallacın sözlerini küfriyat olarak nitelendirerek onun evliyalığını dahi şüpheyle karşılamıştı. Ayrıca, H. 904 / M. 1499da Sultan Hüseyin Baykara tarafından vezirliğe getirilen Emir Kemaled-Din Hüseyni, hazırladığı Mecalisul-Uşşak adlı eserin bir faslını Hallaca ayırmıştı. Kabri Bağdadın batısında Maruf Kerhinin meşhedi yanındadır.
Hurufiliğin Bektaşi Tarikatı tarafından da ortaklaşa paylaşılan ana akaidi
Hurufiler, Kur'an-ı Kerim üzerinde çok zaman harcamışlardır. İslamın resmi sınırlarının dışına çıkmamış görünmek maksadıyla, muhkematı müteşabihatın yerine müteşabihatı da muhkematın yerine koymak suretiyle pek çok huruf ve hesaplamalar yaparak çeşitli tevil şekilleri icad etmişlerdir. Huruf hakkındaki tefsirat-ı Batıniye göre:
İnsan yüzündeki hatlar ile hurufatın eşkali arasında bazı alakaların bulunduğu inancı vardır. İnsan vücudundaki her uzuv bir harfe karşılık gelmektedir. Ayrıca, her uzuv kainattaki bir tecellinin misalidir. Örneğin, Cesetsiz ruh olmadığı gibi harfsiz de mana yoktur. Hurufat ise manaların cesedidir.
Arş, zeka ve ruhun yansıdığı cephedir. Cennet, Cehennem, Sırat, Arafat, yer gök, cin, melek ve benzeri her şey de karşılığı olan tek bir harf ile temsil edilir.
Hurufiliğin nazariyesine göre insan gözünün biri Cebrail diğeri de Azraildir. Cebrail Aliyi, Azrailde Muhammedi temsil etmektedir. Ademin yüzü Vechul-Lahtır. Kab-ı Kavseyn ise insanın iki kaşıdır.
Bu ilişkilerden anlam çıkarmak için bazı hesap ve teviller yapılmaktadır. Örneğin, Kur'an-ı Kerimde ne kadar FadlAllah ve Fazıl kelimesi varsa hepsi de beklenen Mehdi olan FadlAllah Yezdaniye delalettir.
Nübüvvet yirmi sekiz Huruf-u Camidir. Bu nedenle de ümmidir. Hurufiler bu yirmi sekiz Arab harfine Kelime-i Muhammedi adını verirler. Kur'an-ı Kerim Velayetin Dununundan olan Nübüvvete özgü olarak yirmi sekiz huruf ile indirilmiştir. Fadlul-Lah Yezdaninin bu harflere eklediği dört harf g, j, ç, p ile birlikte oluşan otuz iki harfe ise Kelime-i Ademiyye adını verirler. Böylece Veli de tam otuz iki hurufa mazhar olmuş olur.
Esrar-ı Hurufa vakıf olanlar Zümre-i Naciye olarak adlandırılan seçkinleri oluştururlar. Bu sınıfa dahil olamayanlar ise hüsranda kalmış olanlardır.
Kur'an-ı Kerim iki kısımdan müteşekkildir. Birinci kısım esrar ve manayı içeren muhkemattır. İkincisinde ise dört huruftan ibaret olan vilayet te onun içine dahildir. Kur'an-ı Kerim, muhkemat, ve surelerin başında anlamları bilinmeyen Elif-Lam-Mim, Elif-Lam-Mim-Sad, Elif-Lam-Ra, Elif-Lam-Mim-Ra, Kaf-Ha-Ya-Ayn-Sad, Ta-Ha, Ta-Sin-Mim, Ta-Sin Bunlar sana Kur'anın ve apaçık bir kitabın ayetleridir., Ya-Sin, Sad Bu öğütle dolu Kur'ana bak!, Ha-Mim, Ayn-Sin-Kaf, Kaf Şanlı Kur'ana andolsun!, Nun Kaleme, ve kalem ehlinin satıra dizdiklerine ve dizecekleri Hakkiy-Çün! gibi ya sadece harflerden oluşan ya da başlarında tek harf ihtiva eden müteşabih diye nitelendirilen ayetlerden oluşmaktadır. (Hurufiler bu noktada anlaşılması güç birtakım hesaplar yapmak suretiyle her şeyin manasını değiştirerek başka bir hale koyarlar).
Bu yukarıda sıralanan ve Kur'andaki yirmi dokuz surenin başında yer alan on dört mücerret kelime Kelam-ı Mahfuz niteliğinde olup Hurufiliğe göre Batıni manalara haizdir. Örneğin, Ayn-Ali/İlim, Mim-Muhammed, Nun-Nokta, Kaf-Hakk/Allah, Hı-Hızır, Sin-Arş/28, Sad-Salat, Lam-Levh demektir.
Ebced hesabından başka birde Hesab-ı Cümeli vardır. Bu hesapta her harf yalnız bir adede karşılık gelir. Daha ayrıntılı Hurufi hesap sistemleriyse Hesab-ı Tafsili ve Cümel-i Kebir olarak adlandırılır.
İslamın zahir hükümleri Hurufilerin gözünde hiçbir değer ifade etmez. Irak Nebti ve Kermatileri ile Suriye Nusayrileri ve İran Şiʿa-i Batınisi ve bilumum Dürziler bu konuda ortak bir cephe arz etmektedirler.
Hurufilerin Kırşehir'de Hacı Bektaş Dergah'ına sığınmaları
H. 796 / M. 1394 yılında Hurufilik akımının kurucusu FadlAllah Yezdani idam edilince, başta damadı Aliul-Ala olmak üzere Hurufilerin çoğu Kırşehirdeki Hacı Bektaş Dergahına sığındılar. Böylece Hurufiliği Kırşehirde Hacı Bektaş Tekkesinin yoldaşları arasında Hünkarın talimatı diyerek yaymaya başladılar. H. 822 / M. 1419 yılında vefat eden ve kendisini Hacı Bektaşın halifesi olarak tanıtan Aliul-Ala adındaki bu Hurufi-Babasının bütün talimatı günümüzdeki Bektaşi inanışlarıyle tam bir ittihad göstermektedir. Aynı zamanda bu Tarikata, Aşık adı verilen ellerinde saz ve koltuklarında şarap tulumbaları taşıyan şahsiyetleri getirenler de Hurufilerdir.
Hurufi Bektaşiliğin itikadi kimliği
Bütün Şiʿa-i Batıni kollarında olduğu gibi Bektaşiler de kendi içlerinde mürid, baba, dede baba gibi ayrı ayrı rütbelere haiz bazı basamak ve makamlara bölünmüşlerdir. Çeşitli din ve akidelerin serpilmiş tohumlarından pek çok örnekler ihtiva ettiği gibi bir ucu Hint felsefesine dayanan tenasüh ve hulule inanmak ve tüm canlı mahlukata karşı aşırı saygı duyguları beslemek Bektaşiliğin ana ilkeleri arasında yer alır. Bektaşi İlahiyatı Vahdet-i Vücudun neff-i vücuda kadar vardığı gibi Hristiyanlık ile de ortak tarafları mevcuttur. İslamiyetin ruhbaniyet ve keşişliğe şiddetle muhalefet etmesine karşın Bektaşiler de tam aksine evlenmenin aleyhine tavır alır, ve alameti tecrit olarak da Balım Sultan türbesinin eşiğinde kulakları doldurarak Menkuş takmak en yüksek Tevella ve Teberrayı ifade eder.
Balkan ve Arnavut Bektaşiliği
Osmanlı İmparatorluğu devrinde Yanyaya biahare Manastır Vilayetine bağlı olan Avlonya kasabası Anadoludaki Hacı Bektaş Ocağının Dedebabalarının çoğunu yetiştirmekteydi. Bütün din ve mezheplere kendi kapısını açmış olan Bektaşilik, İslamiyetin resmi itikadını tanımayan çeşitli din ve itikad mensuplarını da kendi hudutları içerisine almakta hiçbir sakınca görmemiştir. Geçmişte Türkiye Bektaşileri arasında Katolik ve Ortadoksluk gibi Hristiyan dininin mezheplerinden olan Rum ve Ermenilere mensup Canlar, Babalar, Dedebabalar ve hatta zaviye yöneten Hristiyan Bektaşilere sıkça rastlanmaktaydı. Anadolunun vaktiyle İslam dinine girmemiş olan Türk Hristiyanları arasında da pek çok Bektaşileri vardı. Avrupadaki Bektaşiliğin en çok geliştiği bu çevrelerde İslamiyet duyguları pek zayıf ve gevşek olduğu gibi yaşamış oldukları Hristiyan memleketlerinde mevcut gayr-i İslami batıl itikadların çoğunu da paylaşmaktadırlar. Toska Arnavutlarıın önemli bir kesimi mezheben Caferiyye Şiiliğinden olup Tarikaten ise Bektaşidirler.
Hurufi Bektaşiliğin Batıniler ile ortak yanları
Bektaşiliğin bütün ananesi Bedriyye, Kalenderiyye, ve diğer Şiʿa-i Batıni mezhepleriyle ortak bir cephe arz etmektedir. FadlAllah Hurufinin Bektaşi öğretisi içine yerleştirmeyi başardığı akaidin hakim olduğu yörelerde vaktiyle Şeyh Halife ve Hasan Cevrinin müridleriyle diğer Şii-Babalar tarafından serpiştirilmiş birçok itikatlar mevcuttu. Bektaşilik Tarikatı Hurufi tesirlerine maruz kaldıktan sonra, Hurufiliğin inanış ve kuramları hakkındaki esasları içeren FadlAllah Yezdaninin Cavidannamesi, Şeyh Safinin Hakikatnamesi, Aliul-Alanın Mahşernamesi, Emir Gıyased-Dinin Üstüvanamesi, Frişte Oğlunun Ahiretnamesi ve yine bu konuda yazılmış olan Aşıkname, Hidayetname, Mukaddemet-ul-Hakayık, Muharremname-i Seyyid İshak, Nihayetname, Turabname, Miftahul-Gayb, Tuhfetul-Uşşak, Risale-i Nokta, Risale-i Huruf, Risale-i Fazlul-Lah, ve Viran Abdal risalesi gibi eserler Bektaşi canlarının üstadları tarafından hürmetle eller üstünde tutulmaktadır.
Hasan Ala Zikrihis-Selam ve Elemut Batınileri tarafından İslami ibadetlerin ilgası
Hicri 559 yılının Ramazan Ayının On Yedinci günü 8 Ağustos 1164 tarihinde Kıyam-ı Kıyamet adıyla anılan günde Hasan-ı Sani Ala Zikrihis-Selam Elemut Kaleside yapılan büyük merasimde bütün dini tekliflerin tamamiyle ilga edildiğini ilan etti. Verdiği beyanatta: Ben İmam-ı Zamanım, emir ve neyhe ait ne kadar tekalif mevcutsa hepsini lağvettim. Halk Batınen hüdaya merbut kalmalı, Zahirde ise tamamen hürdür. Kur'an-ı Kerimde anlaşılan mana zahiri değil batınidir. Böylece, Batıniler bütün dini kayitleri ve hatta içtimai yükümlülükleri dahi istinasız kaldırıp atmışlardır. Bu husustaki Melahide-i Batıni itikatı bütün HurufiBektaşiler tarafından da aynen paylaşılmaktadır. Hurufilikte ise sadece haftada iki rekat Cuma Namazı farzı kabul edildikten sonra geri kalan diğer ibadet hükümlerinin tamamı ve bütün İslami mevzuatlar lağvedilmiştir.
Balım Sultan Dönemi
Balım Sultan, Alevi-Bektaşilere göre Pir-i Sani (İkinci Pir)dir. Alevilik-Bektaşilik araştırmacısı İngiliz J. K. Birge bu süreci Alevi toplumunun yorumuna göre yapar. Ona göre; XIII. yüzyıldan başlayarak Küçük Asyadan ismen ait oldukları çeşitli dinlerden karışmış öğeler içeren bir tür halk dini gelişti. Hacı Bektaş-ı Velinin harekete yardımcı olan gezginci ruhani önderlerden biri olarak giderek artan bir biçimde üstünlüğü tanındı. Sadece Kırşehir yakınındaki köy adını ondan almakla kalmadı, fakat tüm Küçük Asyada sayısız köyde onun adı Pir olarak ünlendi. Balım Sultanla kent içi ve yakınlarındaki tekkelerde daha yetkinleştirilmiş bir ritüel ve örgütlenme başladı. Bu örgütlenme, belirli ölçülerde çok benzer inanç ve uygulamaları sürdüren, fakat Bektaşiliğin düzenlenmiş sisteminin dışında kalan köy gruplarından farklılaşarak daha biçimsel olarak örgütlenmiş Bektaşi Tarikatı haline geldi.
Balım Sultan'ın padişah tarafından Tarikata post-nişin olarak atanması
Balım Sultan, 1501'lerde dönemin padişahı Sultan Bayezid-i Veli tarafından Kırşehirdeki Hacı Bektaş Dergahının başına atanmıştır. Balım Sultana kadar Bektaşilik, genellikle kırsal kesimlerde ve köylük yörelerde tutunmuş, Alevi-Türkmen içerisinde benimsenme olanağı bulmuştur. Özellikle Aleviliğin bir türevi ve Aleviliği yeniden biçimleyen, derneştiren, onları eğiterek disipline eden bir eğilim olarak kendini ortaya korken, Balım Sultanla kentsel kesimlere ve Osmanlı aydınları arasına da girmiştir. Böylece Bektaşilik tarihinde yeni bir dönem başlar ve Bektaşiler; Köy Bektaşisi, Kent Bektaşisi olarak farklılaşırlar. Kent Bektaşiliğine Nazenin Tarikatı veya Babagan Kolu (Babalar Kolu) da denir. Balım Sultan, Bektaşi Erkannamesini düzenlemiş ve bu örgütlenmeye katılmanın koşullarını oluşturmuştur. Aynı zamanda, On iki imam anlayışını yola kazandırmıştır. Bu, onun yaptığı yeniliklerin başındadır. On iki imam törenleri, on iki çerağ, on iki post, palhenk, evlenmemiş (mücerred) babalık kuralı, şerbet yerine şarap, Hurufilik etkisi, İbahiyecilik, üçleme (teslis), tenasüh ve hülul kavramları Tarikatın bünyesine onun sayesinde girer.
On İki İmam inancının Tarikata girişi
On iki imam inancı Alevi-Şiilikte başından beri olmasına karşın, Bektaşilik Tarikatının temel töreleri arasına Balım Sultanla girer. Tarikatın temel direği olur. Her bağlının, müridin temel inanışları içerisinde yer alan bir ilke olur. Bu temel ilke Alevi-Bektaşi edebiyatının temel çeşnisi ve zenginliği olacaktır. Hemen hemen tüm Alevi-Bektaşi ozanları On iki imam çeşnisini şiirlerinde malzeme olarak kullanacaklardır. Alevi-Bektaşi edebiyatı bu zenginlik üzerine kurulmuştur. On iki imam anlayışına paralel olarak yaşam on iki rakamı üzerine sistemleştirilmiştir. On iki sayısı eski Türk törelerinde de mevcuttur. Özellikle Şamanist dönemde Şamanların tacı da on iki ayrı hayvanın postundan yapılan parçalarla yapılmaktaydı. Bu da Zodyak çemberini simgelemekteydi. Yani, Kainatı başına Tac etmekteydi.. Bu inanış ile On iki imam inanışı harmanlanarak Bektaşi kültüründe on iki terkli tac kullanımı ve On iki imam inancının yansımaları görülmektedir. Cemlerde simgesel olarak on iki çerağ yakılır. Kemer üzerine On iki imamı simgeleyen on iki köşeli palheng taşı denilen taş takılır. Bu dervişlerin gönüllerini Tanrıya bağlayan bir simge olarak algılanır. Eline, diline, beline sahip olmayı gerektirir. Bektaşi tacı on iki dilimlidir. Tekkelerin meydan yerleri, tekke üstündeki baca ve kubbeler hep on iki dilimli olur. Bektaşi tekkelerinde Pire hizmet görevlerinin her biri bir post ile simgeleştirilir ve temsil edilir. Bu anlayışı Balım Sultan on iki post biçiminde biçimleyerek tarikatın töreleri arasına kazandırmıştır. Postlardan her biri, Bektaşiliğin en büyük adlarından birine bağlanarak anılmış ve böylece o kişiler ölümsüzleştirilmiştir. On iki imam sırrı olan On iki Post şunlardır:
Baba Postu: Horasan postu (Hacı Bektaş-ı Veli)
Aşçı Postu: Seyyid Ali Sultan postu
Ekmekçi Postu: Balım Sultan postu
Nakib Postu: Kaygusuz Sultan Abdal postu
Atacı Postu: Kanber Ali postu
Meydancı Postu: Sarı İsmail postu
Türbedar postu: Kara Donlu Can Baba postu
Kilerci Postu: Hacım Sultan postu
Kahveci Postu: Şah Şazeli postu
Kurbancı Postu: İbrahim postu
Ayakçı Postu: Abdal Musa postu
Mihmanevi Postu: Hızır peygamber postu
Bektaşi i'tikadının teşekkülü sürecinde geçirdiği safhaların şeması
Bektaşi Tarikatının Anadolu Aleviliği içerisindeki konumu ve alakalı diğer etkileşim grupları ile arasındaki yakınlıkları şeması:
Yeniçeri Ocağı ve Bektaşilik
Yeniçeri Ocağına vurucu asker yetiştirecek ilk Acemi Ocağı Geliboluda kuruldu. Bu ilk teşkilatlanma ile orduya bin kadar nefer alındı. Bunlardan her yüz kişisinin başına ise, "Yayabaşı" adıyla bir kumandan tayin edildi. Bilahare, Yeniçeri Ocağına gönüllülük esasına dayalı olarak Hristiyan tebaanın çocukları da dahil edildi. Yeniçeriler (yeni askerler), küçük yaşlardan itibaren İslam örf ve adetlerine göre yetiştiriliyor, ardından da acemi oğlan kışlalarında askeri eğitime tabi tutuluyordu. Onlar, emekli oluncaya kadar evlenmeleri ve şehir gibi mahallerde oturmaları yasaktı. Kışlalarda yaşarlardı. Kabiliyetlerine göre de subay veya general (paşa) olurlardı. Ocağın üst düzey kumandanlarına ise "Yeniçeri Ağası" ismi verilirdi. Teşkilat merkezi İstanbul'da olurdu. Ocak, Ağadan nefere kadar giden bir hiyerarşik düzen içinde çalışırdı. Dini terbiye ve hatta tarikat bağlılığı, Yeniçeriler arasında bilhassa teşvik ve terğib edilirdi. Bilhassa Bektaşi tarikatına girmeleri çok yaygın bir gelenek halindeydi. Bununla beraber, Melameti, Mevlevi, Nakşi, Halvetiyye ya da Halveti Tarikatlarına mensup olan Yeniçeriler de vardı.
Bektaşilik Tarikatı, Yeniçeri ve Ahi Ocaklarının kapatılması
Osmanlı Devleti, özellikle Sultan I. Murad (Hüdavendigar) Han döneminden itibaren, Rumeli ve Balkanlarda hızlı bir yayılma süreci içine girdi. Balkan topluluklarıyla yapılan savaşlar, mücadeleler bitmek bilmiyordu. Bu durumda yeni, düzenli ve daimi bir savaşçı orduya ihtiyaç duyuldu. Bir yandan da, savaşlarda kazanılan zaferler neticesi esir alınan Hristiyan ailelerin çocukları, İslami terbiye ile yetiştirilerek orduya dahil ediliyordu. Sonunda ise, sırf bu devşirilerek terbiye edilmiş kimselerden müteşekkil bir askeri birlik kurulmasına karar verildi. Bu arada Sultan I. Murad (Hüdavendigar) Han, Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşayı yeniçeri ve Acemi Ocaklarını kurmakla vazifelendirdi. (1324)
Yeniçeri Ocağı'nın kapatılması
Yeniçeri Ocağının genel durumu da, devletin genel durumuyla paralellik arz ediyordu. Tıpkı, ilerleme, duraklama ve gerileme halleri gibi... Bununla beraber, bu asker ocağı zamanla dejenere edildi. İlmiye sınıfı ile sadaret çevreleri, Yeniçerileri zaman zaman kendi emellerine alet etmeye ve onları siyasete bulaştırmaya çalıştı. Çoğu zaman, saltanat kavgalarında ve hatta iç isyanlarda kullanıldılar. Bu duruma düşürülen ocağın ıslah edilmesi gerekirken, daha çok zecri tedbirlerle ortadan kaldırılması veya kökünün kazınması cihetine gidildi. Bazen de teşkilatın bypas edilmesi denemesi yapıldı. Ancak, hiçbirinde de başarılı olunamadı. Sultan II. Mahmud, reformcu bir padişahtı. Kılık kıyafetten bürokrasinin işleyiş tarzına kadar, pek çok konuda radikal değişiklilerde bulundu. Bu cümleden olarak, sarığı halkın başından kaldırtıp fesi getirti. Şalvar yerine pantolon giyme mecburiyetini getirti. Askeri sistem değişikliği için ise, uygun fırsatı kolladı. Nihayet, Yeniçeri Ocağının bir bahane ile isyan edişini fırsat bilerek, onları önce oyaladı ve hemen ardında da imha ederek ortadan kaldırma cihetine gitti.
Vaka-i Hayriye
15 Haziran 1826 günü, devlet memurları İstanbul sokaklarında dolaşarak halkı Muhammed'in sancağı altında toplamaya başladı. Bunun üzerine Yeniçeri elebaşları da, ocak mensuplarını ayaklanmaya çağırdı. Hazırlıklarını tamamlayan hükumet yönetimi ise, Sultanahmet Camiini karargah yaptı ve halka silah dağıttı. Beyazıt Meydanı ile Divanyolu tarafını tutan Yeniçeriler, çarpışmanın başlamasıyla birlikte geri çekilerek (Meydan-ı Lahm) Etmeydanındaki karargahlarına kapandılar. Sadrazam Benderli Mehmed Selim Sırrı Paşa, tam bu esnada kışlanın etrafını çevirerek top ateşini başlattı. Top ateşi sonrasında koca kışla birkaç saat zarfında içindeki binlerce Yeniçeriyle birlikte yakılıp yıkıldı. Bu kanlı hadiseden sonra, Yeniçeri Ocağının tarihe karışması üzerine, Keçecizade İzzet Molla da şu tarihi mısraları döktürdü:
Tecemmü eyledi Meydan-ı Lahme,
İdüp küfran-ı nimet nice bağı,
Koyup kaldırmada ikide, birde (kazanı),
Kazan devrildi, söndürdü ocağı.
Balkanlarda etkin faaliyet gösteren tek Tarikat olması
Osmanlı Devleti döneminde Özellikle Balkan topraklarında Bektaşi Tarikatı'ndan başka Tarikat tutunamamıştır. Fakat II. Mahmud dönemiyle birlikte Bektaşilerin dışında Nakşi-Bektaşileri ortaya çıkmıştır. Bunlar Bektaşiliğin ritüellerini kaldırmamakla birlikte, Tarikat içerisine bazı Sünni ritüelleri eklemişlerdir. Örneğin; cem ayinine geçilmeden önce secde namazı kılma, Muharrem orucuyla birlikte Ramazan orucunu da tutman ve benzerleri gibi. Nakşi-Bektaşiliği özellikle Bulgaristanda Şii-İran misyonerlerinin kendilerine çok uygun bir ortam bulmalarına sebep olmuştur.