Jeanne d'Arc'ın Tutkusu (film, 1928)

Jeanne d'Arc'ın Tutkusu 1928 Fransa yapımı sessiz filmdir. Özgün adı La Passion de Jeanne d'Arc tır. İngilizce konuşulan ülkelerde The Passion of Joan of Arc adı ile gösterime sunulmuştur. Film Nisan 2000'de düzenlenen 28. Uluslararası İstanbul Film Festivali'nde gösterilmiştir.
Carl Theodor Dreyer'in yönettiği son sessiz film olan 'Jeanne d'Arc'ın Tutkusu' Danimarkalı yönetmenin dünya çapında tanınmasını sağlamıştı. İngiliz Film Enstitüsü'nün yayın organı Sight and Sound dergisinin 1952 yılından bu yana 10 yılda bir yaptığı "Tüm zamanların en iyi 10 filmi" derecelendirmesinde 1952, 1972 ve 1992 yıllarında olmak üzere üç kez listeye girmişti. Dreyer filmin senaryosunu Joseph Delteil'le birlikte yazdığı gibi filmin kurgusuna da katkıda bulunmuştur. Filmin başlıca rollerinde Maria Falconetti ve Antonin Artaud oynamışlardır. Sinema tarihinin en olağanüstü oyunculuklarından birini sergileyen Maria Falconetti üçüncü filmi olan 'Jeanne d'Arc'ın
Tutkusu'ndan sonra bir daha film çevirmedi.
Filmin konusu ve biçimi
Filmde İngiltere ve Fransa arasında 14. yüzyılda başlayan Yüz Yıl Savaşları sırasında ülkesi Fransa'ya manevi destek veren hatta orduya katılarak İngilizlere karşı çarpışan Fransız Katolik azizesi Jeanne d'Arc'ın (Türkçede bazen Jan Dark olarak da yazılır) 1431 tarihinde henüz 19 yaşındayken İngilizlere esir düştükten sonra Tanrı ile konuştuğunu ileri sürdüğü için kafirlik suçuyla yargılanması, zindanlarda işkence görmesi ve yakılarak ölüme mahkum edilmesi anlatılmaktadır. Filmde Jeanne d'Arc'ın bütün hayatı anlatılmaz, sadece yargılanması ve ölüme mahkum edilmesi gözler önüne serilir. Dreyer olayları neredeyse belgesele yakın bir gerçeklilikle aktarır, zaten film Fransız Milli Müzesi'nde korunan mahkeme kayıtlarına ve tutulan günlüklere dayandırılarak yapılmıştır.
Dreyer yine sinema tarihinde çığır açan bir uygulama ile yakın plan baş çekimlerine ağırlık vermişti. Neredeyse filmin tamamında oyuncuların bütün perdeyi dolduran yüzlerinde görülen gözyaşı, tükürük, cilt lekeleri, göz bebeğinden yansıyan pencere ışığı gibi o yıllar için hiç alışık olunmayan şok edici çok ince ayrıntılar çok çarpıcıdır. Duyguları derinlemesine yansıtan olağanüstü mimikler bu sessiz filmde adeta insan yüzünün insan ruhunun bir aynası olabileceği deyişini doğrular gibidir. İnsan yüzündeki bu ince detayların maskelenebileceğinden korkan Dreyer oyuncuların makyaj yapmalarını yasaklamıştı (Oysa makyaj sessiz sinemanın vazgeçilmez bir ögesiydi).
Bu ayrıntılı yakın planların başarısı bir ölçüde de kısa zaman önce geliştirilmiş olan pankromatik filmlerin çekimlerde kullanılmış olmasına bağlanabilir. Daha önce sinemada kullanılan ortokromatik filmler ışığın bütün dalga boylarını algılayamazken pankromatik filmler görünen ışığın tüm dalga boylarına karşı hassastı. Bu da daha gerçeğe yakın görüntülerin filme aktarılması demekti.
Filmin yapım öyküsü
Filmin de tıpkı konusu gibi çileli bir öyküsü vardır. Çekimleri 1927'de tamamlanan film 1928'de tam gösterime girecekken sansürlendi. Hem İngiltere hem de Fransa'da film bir süre yasaklandı. Sessiz sinema çağında üretilmiş filmlerin çoğu yanıcı ve dayanıksız nitrat bazlı film'lere çekiliyordu. Haliyle aynı tür negatiflere çekilmiş olan 'Jeanne d'Arc'ın Tutkusu' nun orijinal negatifleri de gösterime çıkacağı yıl bir yangın sonucunda yok oldu. Yönetmen Dreyer hemen kurguda atılmış fazla negatifleri bir araya getirerek yeni bir film hazırladı ama bu da yine başka bir yangında yok oldu. Yarım yüzyıl boyunca bu sessiz sinemanın bu büyük klasiği bölük pörçük kopyalarından veya seslendirilmek suretiyle özgün halinden çok uzaklaşmış kopyalarından sinemaseverlerce izlenebildi. Filmin orijinal versiyonu uzun zamandır
kayıpken 1981 yılında mucizevi bir şekilde filmin çok iyi durumda ve eksiksiz bir kopyası Oslo, Norveç'te bir akıl hastanesinin dolaplarından birinde bulundu. Danimarka Film Müzesi ve Fransız Sinematek'inin ortak gayretleri ile 1985 yılında yapılan kapsamlı bir restorasyonla orijinaline çok yakın bir film elde edildi. Danimarka dilinde olan ara yazıları da tekrar Fransızcaya çevrilerek yerlerine montajlandı.
1999'da The Criterion Collection 62 sırt etiket No'su ile bu restore edilmiş filmi DVD'ye aktardı, bu aktarım sırasında da film tekrar bir dijital restorasyon işlemine tabi tutulmuştur. Filmin bu DVD versiyonu 82 dakikadır (24 fps).
Filmin müziği
Sessiz sinema çağında sessiz çekilen filmlere, gösterinin yapıldığı salonun büyüklüğü ve o şehrin gelişmişliği ile orantılı olarak genelde sinema salonu işletmecisinin tercihi doğrultusunda bazen bir piyano bazen de bir orkestra eşlik ediyordu. Bunlar da filmin konusuna ve ruh haline uygun olarak çoğunlukla doğaçlama canlı müzik yapıyorlardı. Bazen de gösteride hiç müzik kullanılmıyordu.
Dreyer filminin hiçbir şekilde bir müzik eşliğinde gösterilmesini istememişti. Ona göre tamamen sessiz bir ortamda seyredildiğinde seyircilerin ayrıntılara daha fazla konsantre olacağını düşünmüştü. Ancak buna rağmen filmin birçok salonda çok çeşitli müzikler eşliğinde gösterimlerinin yapıldığı biliniyor. 1994 yılında Richard Einhorn film için "Voices of Light" (Tr: Işığın sesleri) adında bir oratoryo besteledi. Ortaçağ müziğine yakın olduğu ve filmden esinlenilerek bestelendiği için filmin ruhuna en uygun müziğin bu olduğu düşünülmüş ve The Criterion Collection'ın 1999 yılında çıkardığı DVD'ye ses seçeneği olarak bu müzik eklenmişti.
Filmin Türkçe adlandırılması
"The Passion" kelimesi İngilizce ve Fransızcada 'tutku', 'aşk', 'ihtiras', 'arzu', 'tutkunluk', 'hırs', 'öfke' gibi anlamlara gelse de Hristiyan'lar bu terimi İsa'nın çileli geçen son günlerini ve ölümünü tarif etmek için kullanırlar.. 2004 tarihli Mel Gibson filmi The Passion of the Christ filmi, Türkçeye doğru olarak çevrilerek Tutku - Hz. İsa'nın Çilesi adıyla gösterime verilmişti. Bu nedenle "La Passion de Jeanne d'Arc" (veya "The Passion of Joan of Arc") filminin adı Türkçeye çevrilirken aslında "Jeanne d'Arc'ın Çilesi" şeklinde çevrilmeliydi (Gerçi Rekin Teksoy'un Sinema Tarihi adlı kitapta filmin Türkçe isminin "Jan Dark'ın Çilesi" olduğu belirtilmiş (s. 154) ama özgün isimden sonra parantez içinde verildiği için bundan Türkiye'de sinemalarda bu isimle gösterilmediği, özgün isminin parantez içinde tercüme edildiği anlamı çıkmaktadır. Diğer bütün kaynaklar "Jeanne d'Arc'ın Tutkusu" şeklinde kayıt düşmüşlerdir. Bu nedenle bu maddede de bu isim kullanılmıştır)
Oyuncu kadrosu
Maria Falconetti... Jeanne d'Arc (Melle Falconetti olarak yazılmıştır)
Eugene Silvain... Eveque Pierre Cauchon (Piskopos Pierre Cauchon)
André Berley... Jean d'Estivet
Maurice Schutz... Nicolas Loyseleur
Antonin Artaud... Jean Massieu
Michel Simon... Jean Lemaitre
Jean d'Yd... Guillaume Evrard
Louis Ravet... Jean Beaupère
Armand Lurville... Yargıç
Jacques Arnna... Yargıç
Alexandre Mihalesco... Yargıç
Léon Larive... Yargıç
Film hakkında notlar
Ünlü Türk grafik sanatçısı Mengü Ertel 1976 yılında Paris'teki sinema festivalinde "Jan Dark'ın Çilesi" afişiyle "büyük ödül"ü almıştı.
Bu gibi filmlerin dahil edilebileceği bir film türüne de gayriresmi olarak "hagiografik filmler" denmiştir. "Hagiography" azizlerin, keşişlerin, piskopos ve bakirelerin hayat öykülerini, şehadetleri ve mucizelerini anlatan orta çağ'a ait Hristiyan eserlerine verilen addır.
Filmin çekimleri yine o devir için alışılmadık bir süre olan 1,5 yıl sürmüştü.
Film, çekildiği o yıllarda ilk "yakın çekim" uygulanan yapıt olmuştur.
Diğer 'Jeanne d'Arc' filmleri
1948 - Joan of Arc - Yönetmen: Victor Fleming. Oyuncular: Ingrid Bergman, Ward Bond, Francis L. Sullivan
1954 - Giovanna d'Arco al rogo - Yönetmen: Roberto Rossellini. Başrolde: Ingrid Bergman
1957 - Saint Joan - Yönetmen: Otto Preminger. Oyuncular: Jean Seberg, Richard Widmark, John Gielgud
1962 - Procès de Jeanne d'Arc Yönetmen: Robert Bresson. Bu film de "La Passion de Jeanne d'Arc" gibi Jeanne d'Arc'ın hayatının son günlerini konu alır.
"Tüm Zamanların En İyi 10 Filmi" sıralamalarında "Jeanne d'Arc'ın Tutkusu"
1932 yılından beri yayınlanan, 1934 yılından itibaren de İngiliz Film Enstitüsü'nün (BFI) yayın organı haline gelen prestijli sinema dergisi Sight and Sound'un 1952'den bu yana onar yıllık periyotlarla gerçekleştirdiği "Bütün Zamanların En İyi 10 Filmi" seçimi'nde "Jeanne d'Arc'ın Tutkusu" 1952, 1972 ve 1992 yıllarında tam üç kez listeye girmişti. 1992 yılında iki liste vardı. Biri geleneksel olarak "sinema eleştirmenlerinin listesi", diğeri de ilk kez o yıl uygulanan "yönetmenlerin listesi". Film iki listede de yer alıyordu.
1952
Ladri di Biciclette (Bisiklet Hırsızları), De Sica, (1949) İtalya
City Lights (Şehir Işıkları), Chaplin, (1930) ABD
The Gold Rush (Altına Hücum), Chaplin, (1925) ABD
Bronosetz Potyomkin (Potemkin Zırhlısı), Eisenstein, (1925) SSCB
Louisiana Story (Louisiana Öyküsü), Flaherty, (1947) ABD
Intolorence (Hoşgörüsüzlük), Griffith, (1916) ABD
Greed (Tutku), Von Strohim (1924) ABD
Le Jour Se Lève (Gün Doğuyor), Carne, (1939) Fransa
La Passion de Jeanne d'Arc (Jean d'Arc'ın Tutkusu), Dreyer, (1928) Almanya
Brief Encounters (Kısa Tesadüfler), Lean, (1945) İngiltere
1972
Citizen Kane (Yurttaş Kane), Welles, (1941) ABD
La Régle De Jeu (Oyunun Kuralı), Renoir, (1939) Fransa
Bronosetz Potyomkin (Potemkin Zırhlısı), Eisenstein, (1925) SSCB
Otto e Mezzo (Sekiz Buçuk), Fellini, (1963) İtalya
L'Avventura (Serüven), Antonioni, (1959) İtalya
Persona, Bergman, (1967) İsveç
La Passion de Jeanne d'Arc (Jean d'Arc'ın Tutkusu), Dreyer, (1928) Almanya
The General, Keaton, (1926) ABD
The Magnificent Ambersons (Muhteşem Ambersonlar), Welles, (1942) ABD
Ugetsu Monogatari (Soluk Ayın Hikayeleri), Mizoguci, (1953) Japonya
1992 (Eleştirmenlerin Listesi)
Citizen Kane (Yurttaş Kane), Welles, (1941) ABD
La Régle Du Jeu (Oyunun Kuralı), Renoir, (1939) Fransa
Tokyo Story (Tokyo Hikayesi), Ozu, (1953) Japonya
Vertigo (Yükseklik Korkusu), Hitchcock, (1960) ABD
The Searchers (Çöl Arslanı), Ford, (1956) ABD
L'Atalante (Geçip Giden Çatana), Vigo, (1934) Fransa
La Passion de Jeanne d'Arc (Jean d'Arc'ın Tutkusu), Dreyer, (1928) Almanya
Pater Pançali, Ray, (1954) Hindistan
Bronosetz Potyomkin (Potemkin Zırhlısı), Eisenstein, (1925) SSCB
2001: A Space Odyssea (2001: Uzay Macerası), Kubrick, (1968) ABD
1992 (Yönetmenlerin Listesi)
Citizen Kane (Yurttaş Kane), Welles, (1941) ABD
Otto e Mezzo (Sekiz Buçuk), Fellini, (1963) İtalya
Raging Bull Scorsese (1980) ABD
La strada (Sonsuz Sokaklar) Fellini (1954) İtalya
L'Atalante Vigo (1934) Fransa
The Godfather (Baba) Coppola, (1972) ABD
Modern Times (Asri Zamanlar) Chaplin (1936) ABD
Vertigo (Yükseklik Korkusu), Hitchcock, (1958) ABD
The Godfather Part II (Baba 2) Coppola, (1974) ABD
Passion of Jean d'Arc (Jean d'Arc'ın Tutkusu), Dreyer, (1928) Almanya
10. Rashomon Kurosawa, (1950) Japonya
10. Seven Samurai (Yedi Samuray) Kurosawa, (1954) Japonya