Sessiz Ev

Sessiz Ev, Orhan Pamuk'un Cevdet Bey ve Oğullarından sonra yayımladığı ikinci romanıdır (1983). Roman, üç kardeşin babaannelerini ziyaret etmek üzere gittikleri İstanbul yakınlarındaki Cennethisar kasabasında geçirdikleri bir haftayı anlatır.
Genel
Sessiz Ev romanı, otuz iki bölümden oluşur. Her bölüm, bir karakterin bakış açısıyla, birinci kişi ağzından anlatılır. Romanın kurgusunda belirdikleri sırayla beş anlatıcının adları şöyledir: Recep, Büyükhanım, Hasan, Faruk ve Metin. Açılış bölümünün anlatıcısı Recep, kapanış bölümünün anlatıcısı ise Büyükhanımdır. Anlatıcıların her birine düşen bölüm sayısı, en çoktan en aza doğru, şöyledir: Hasan (8 bölüm), Büyükhanım (7 bölüm), Recep (6 bölüm), Faruk (6 bölüm) ve Metin (5 bölüm). Son olarak, anlatıcılar ile anlattıkları bölümlerin dağılımı şöyledir:
Yer ve zaman
Yer: Cennethisar.
Zaman: Temmuz 1980. Sessiz Ev, 12 Eylül 1980 askeri darbesinden yaklaşık bir ay önceki bir zaman diliminde geçer. O yüzden, roman büyük bir siyasal gerginliğin izlerini taşır.
Olay örgüsü
Behçet Necatigil, Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü (Genişletilmiş beşinci basım, İstanbul: Varlık, 1994), s. 329-330'da Sessiz Ev'in olay örgüsünü şöyle özetler:
Roman, Gebzeye bağlı Cennethisarda eski, büyük, sessiz bir evde başlar. Evin sahibi yaşlı, yalnız, acılı bir kadındır: Fatma Hanım [roman boyunca Büyükhanım ve Babaanne olarak da anılır]. Evin bütün işlerinden cüce Recep sorumludur. Büyükhanım'ı yedirip içirmek, kaldırıp yatırmak, bulaşıkları yıkamak, evi silip süpürmek, çarşıya gidip gelmek hep onun görevidir. Büyükhanım'ın üç torunu bir hafta kalmak üzere ertesi gün buraya geleceklerdir. Bunun için evde yapılması gereken hazırlıklar tamamlanmıştır.
Fatma Hanım gece yatağında torunlarını düşünür, onlarla neyi, nasıl konuşacağını tasarlar. Sonra zihni geçmişe dalar. Ölü kocası Selahattin Beyi anımsar. Bir film şeridi gibi yaşamı gözlerinin önünden geçer. Doktor Selahattin Bey özgür düşünceli bir kişidir. İttihat ve Terakki yönetimini beğenmez. Bundan ötürü, Talat Paşanın da baskısıyla İstanbuldan ayrılmak, Gebzeye gitmek zorunda kalmıştır. Şimdi Fatma Hanımın oturduğu ev işte o sürgün yıllarında yapılmıştır.
Belirlenen günde torunlar gelirler. En büyükleri Faruk tarihçidir, üniversitede doçenttir. Nilgün toplumbilim öğrencisidir, devrimcidir. Metin lisede okumaktadır. Amerikaya gidip orada zengin olmayı kurmaktadır. Konuşmalar sürerken Recep sofrayı kurar. Yemekten sonra Farukla Nilgün uzun bir söyleşiye dalarlar. Metin kapağı dışarı atar, arkadaşı Vedatı arayıp bulur. Birlikte zengin çocuklarının oluşturduğu topluluğa katılırlar. Metin onlar arasında karşılaştığı Ceylan adlı kızdan pek hoşlanır.
Ertesi gün Büyükhanımla torunları Selahattin Beyin mezarına giderler. Dua ederler. Fatma Hanım kendini tutamaz, ağlar. Torunlarının duyarsızlığına üzülür. Faruk Gebze Kaymakamlığı Arşivinde araştırma yapar. Eski gazete ve dergilerle mahkeme dosyalarını incelemeye girişir. Bundan büyük bir tat alır. Amacı, yörenin geçmişini gün ışığına çıkarmaktır. Akşamleyin yemekte o gün okuduğu belgeler üzerinde tartışırlar. Metin her gün çılgınlar gibi gezip eğlenir. Yiyip içer. Sarhoş olduğu bir sırada Ceylana sevgisini açıklar, ama kız oralı olmaz.
Recep evdeki işleri bitirdikten sonra geceleyin gezmeye çıkar. Yalnız başına sokaklarda dolaşır. Gençlerin boyunun kısalığıyla eğlenmesinden çekinir. Recepin yeğeni Hasan sağcı bir teröristtir. Örgüt arkadaşlarıyla geceleri yollara, duvarlara afişler asar, sosyalizmi, komünizmi kötüleyen sözler yazarlar. Gündüzleri tehditle ve uydurma makbuzla esnaftan para toplarlar. Hasan, Nilgünün çocukluk arkadaşıdır ve ona eğilim duymaktadır. Kız bunu sezer, ama Hasana yüz vermez. Her sabah erkenden bir kitapla kıyıya gider, orada hem okur, hem de denize girer. Dönüşte bir Cumhuriyet Gazetesi alır. Hasan onu izler ve solcu olduğunu anlar. Durumu arkadaşlarına açar. Onlar böyle bir kıza ilgi duymasını hoş görmezler. Kızarlar. Aralarında anlaşırlar: Kızın yolunu kesecek ve ona bir kötülük yapacaklardır. Hasan denizden dönerken Nilgünün karşısına çıkar. Amacı, arkadaşlarının kurduğu planı ona bildirmektir. Fakat Nilgün onu dinlemez, Pis faşist! diye bağırır. Bunun üzerine Hasanın tepesi atar, kızı sokakta kıyasıya dövüp kaçar. Nilgünü Receple eczacı hanım eve götürürler. Eczacı hastaneye yatırılmasını önerir, ama Nilgün razı olmaz. Oysa yüzü morarmıştır, vücudu çürükler içindedir.
Geceleyin üç kardeş toplanır, gündüz olup bitenleri konuşurlar. Ertesi gün İstanbula dönmeyi kararlaştırırlar. Sabahleyin Recep torunlarının kararını Büyükhanıma haber verir. Gençler kahvaltıdan sonra yukarı çıkıp onunla vedalaşacaklardır. Kahvaltıdan kalkınca Nilgünün başı döner, midesi bulanır. Gidip uzanır. Durumu gitgide ağırlaşır. Sonunda beyin kanamasından ölüverir. Gençler şaşırırlar, üzüntüden ne yapacaklarını bilemezler. Büyükhanım ise yukarıda, onların gelip vedalaşmasını bekler. Recepi çağırır, ama o da gelmez. Aşağı inmeye çabalar, beceremez. Yatağına uzanır, yorganını başına çeker. Ev tam bir sessizliğe bürünmüştür. Hasan istasyona gider. Büfeden aldığı gazeteleri merakla, kaygıyla gözden geçirir. Nilgünle ilgili bir haber çıkıp çıkmadığına bakar. Trene binerek Cennethisardan ayrılır.
Karakterler
Anlatıcılar
Recep
Recep Karataş. Kardeşi İsmail gibi o da, annesinin Doktor Selahattinle evlilik dışı ilişkisinden dünyaya gelmiştir. İki kardeş sakattırlar: Recep cüce, İsmail ise topaldır. Recepin düşünme tarzında neredeyse büyüsel denebilecek bir yan vardır: Yunus Peygamberi düşünmesi, mide, vb. hakkında mistik yaklaşımı. Özellikle Büyükhanım, onu hep olumsuz imgelerle düşünür, ukala olduğunu, vb. söyler, sürekli aşağılar.
Fatma
Romanda, Büyükhanım ya da Babaanne olarak da anılır. Roman başladığında, kocası Doktor Selahattin öleli yıllar olmuştur. Nilgün, Faruk ve Metinin babaannesidir. Recep, kocası Selahattinin evlilik dışı çocuğudur. Doksan yaşında (s. 18).
Hasan
Piyangocu İsmailin oğlu. On sekiz yaşındadır. Olayları anlatma şeklinden, okulla sorunları olduğu anlaşılır. Babasının okulla ilgili beklentisine karşılık veremez, ülkücü harekete katılarak, kimlik-kişilik sorununu çözmeye çalışır. Lise ikiden İngilizce ve Matematik derslerinden beklemeli (s. 66).
Faruk
Tarihçi, üniversite hocası, doçent. Evlenmiş, ama çocuğu olmamıştır. Boşandığı eşi Selma bir başkasıyla evlenmiştir.
Metin
Cennethisara geldiğinde (1980 yazı), lise ikiyi bitirmiştir. En büyük emeli zengin olmaktır, sürekli Amerika hayaliyle yaşar (s. 41). Kız kardeşi Nilgün'le zıt kutuplardadırlar. Büyükanneye evi yıktırtıp, yerine apartman yaptırılmasını önerir. Zenginlerin çocuklarına özel ders verir (s. 46). Markaya düşkündür. Ceylan'dan hoşlanır.
Öteki birincil karakterler
Nilgün
Nilgün Darvınoğlu. Cennethisara geldiği yaz (1980) itibarıyla sosyoloji bölümünün birinci sınıfını bitirmiştir. Metinin yorumu: Tam bir komünist o (s. 48). Annesi, o üç yaşındayken ölmüştür. Bir tür sevgi-nefret ilişkisiyle ona bağlanan çocukluk arkadaşı Hasanın dövmesi sonucunda, beyin kanaması geçirerek ölür. Beyaz Kale romanının kurgusal anlatıcısı Faruk, çalışmasını ona adayacaktır.
Selahattin
Selahattin Darvınoğlu (1881-1942), Büyükhanımın kocasıdır. Siyasi yaşamın düş kırıklıklarını gidermek üzere kendini 48 ciltlik bir ansiklopedi hazırlamaya vermiştir. Daha sonra hiçbir zaman bitiremeyeceği ciltlerin sayısını 54'e çıkarır (s. 147). "Günde iki şişe (s. 17) içki içer. Pozitivist bilim anlayışı olan birisidir.
Ceylan
Metinin sevdiği kız.
Hasan'ın arkadaşları
Mustafa ve Serdar.
İkincil karakterler
Doğan
Doğan Darvınoğlu (1915-1967). Fatmayla Selahattinin oğlu. Kemahta kaymakam olarak çalışmış; daha sonra bu görevinden istifa ederek, Cennethisara, annesinin (Babaanne Fatma Darvınoğlu) yanına yerleşmiştir. Faruk, Nilgün ve Metinin babası. O da babası gibi bir yerden sonra kendini içkiye verir.
Gül
Gül Darvınoğlu (1922-1964). Doğan Darvınoğlunun eşi. Faruk, Nilgün ve Metinin annesi. Gülden zayıf, sessiz, varla yok arası birisi gibi söz edilir. Kediye benzetilir.
İsmail
Milli Piyango satıcısı; Recepin kardeşi; topal.
Metinin arkadaşları
Cüneyt (s. 89)
Fahrünnisa (Fafa)
Fikret (s. 48)
Funda: Vedatın kız kardeşi. "Bu yıl" (1980) lise biri bitirmiş, İtalyan Lisesinde
Gülnur (s. 87)
Hülya: Turanla kırıştırmaya başlamıştır (s. 47)
Mehmet (İngiliz kız arkadaşı Mary)
Selçuk ve kız kardeşi (s. 48)
Turan
Turgay
Vedat
Zeynep
Cennethisar esnafı
Çaycı Cemil
Sütçü Nevzat ve karısı Cennet
Kasap Mahmut
Bakkal Nazmi
Balıkçı Rasim
Eczacı Kemal Bey ve Eşi
Rıza
Gebze Kaymakamlık Arşivi'nde görevli.
Orhan ve Şevket
Orhan (Pamuk) ve Şevket (Pamuk) da, kısa birkaç cümleyle romanda yer alırlar.
Romanın bölümleri
Romanda 32 bölüm bulunmakta.
1- Recep Yaz Sinemasına Gidiyor
2- Babaanne Yatakta Beklerken
3- Hasan ve Arkadaşları Çarşıda Haraç Kesiyor
4- Faruk Arabayı Sürerken
5- Metin Arkadaşlarıyla Buluşuyor
6- Recep Kahvaltıyı Hazırlıyor
7- Babaanne Mezar Başında Ağlıyor
8- Hasan Etrafta Dolaşıyor
9- Faruk Arşivde Hikaye Arıyor
10- Metin Diğerleriyle
11- Babaanne Gümüş Şekerliği Çıkarıyor
12- Hasan Matematik Problemlerine Öfkeleniyor
13- Recep Süt Alıyor
14- Faruk Eski Belgeleri Okuyor
15- Metin Diskotekte
16- Fatma Küçük Narin Bir Kızmış
17- Hasan Sahile İniyor
18- Faruk Hikaye Ararken
19- Recep Akşam Yemeğini Veriyor
20- Hasan'ı Arkadaşları Sıkıştırıyor
21- Metin Partide
22- Hasan Takipte
23- Babaanne O Günü Hatırlıyor
24- Faruk'la Nilgün Tepeden Manzaraya Bakıyor
25- Metin Arabayı İtiyor
26- Hasan Plağı ve Defteri Vermek İsterken
27- Recep, Nilgün'ü Eve Götürüyor
28- Faruk Göbek Dansını İzlerken
29- Babaanne Gece Ziyaretçileri Kabul Ediyor
30- Recep Her Şeye Yetişiyor
31- Hasan Yola Çıkıyor
32- Babaanne, Sonunda İnsanın Elinde Bir Kitap Olmasının Hoşluğunu Düşünüyor
Orhan Pamuk'un gözlemleri
Orhan Pamuk'un Sessiz Ev üzerine gözlemleri, romanın daha iyi anlaşılması açısından son derece önemlidir. Aşağıdaki alıntıların hepsi, yazarın çeşitli yazılarını bir araya getirdiği Öteki Renkler'den olup, sayfa numaraları 1. baskıya (İstanbul: İletişim, 1999) gönderme yapar:
Yazarın romanına bakışı
Kitaplarımın içinde gençlerin en çok Sessiz Ev'i sevdiğini biliyorum. O kitapta benim gençliğime ilişkin, gerçekten benim ruhuma ilişkin bir şeyler olduğu için belki de... Sessiz Ev'de yer alan gençlerin her biri bendim. Her birinde gençliğin ayrı ayrı ruh hallerini kurcaladım ve eğlendim. (s. 132)
Romandaki aileler üzerine
Bu aileleri ise, buna yakın çevrelerde yetiştiğim, bunlara benzeyen babaanneleri, amcaları tanıdığım için, bir ölçüde, peki, kolayıma geldiği için anlıyorum. (s. 131)
''Sessiz Ev'in doğuşu üzerineSessiz Ev'in birçok ilham kaynağından biri de dedemin anneanneme yazdığı bazı mektuplardır... Dedem yüzyıl başında hukuk okumak için Berlin'e gidiyor. Gitmeden önce anneannem Nikfal ile nişanlıyorlar onu. Dedem de, Berlin'de hukuk okurken, İstanbul'daki nişanlısına pek çok mektup yazıyor. Bu mektupların havası biraz Selahattin Bey'in Fatma'ya ders vermesine benziyor... Anneannemin tepkisinin ise ilgisizlik ve "günah, yasak" çevresinde dolandığını biliyorum... Aralarındaki mutsuz ilişkiyi hayal edince, Sessiz Ev'i kurmaya başlamış oldum. (s. 132; vurgu eklenmiştir)
Sessiz Ev'in gençleri üzerineRomandaki gençler çevresi, araba yarıştırmak, evlere toplanıp kafayı çekmek, diskoteğe gitmek, sahilde buluşup vakit öldürmek gibi ayrıntılar da 1970'lerin başındaki Bayramoğlu Sahil Mahallesi'nden benim ve arkadaşlarımın hikayelerinden çıkmadır. Yazları bir dönem oraya gitmiştik. Babalarından araba alıp, yarıştırıp parçalayan, ama çok fazla da yaramazlık yapmayan bu gençlerin içinden geldim ve onları tanırım. Romanı yazarken onları sevgiyle hatırladım. (s. 132)
Selahattin Bey üzerine... Günümüzde ülkesini yalnızca kültürle ve radikal olarak değiştirmeyi amaçlayan daha az çıkıyor. Selahattin Bey'in ansiklopedist torunları ise ne yazık ki onun gibi kendi istedikleri ansiklopedileri yazamıyorlar. Bugün bir düşünce ithalatçısı olarak da Selahattin Bey kadar radikal değiliz, bence. Sonuç olarak Selahattin Bey gibilerini küçümsediğim sanılsın istemiyorum. (s. 131)
Sessiz Ev'in aldığı ödüller
1984 Madaralı Roman Ödülü
1991 Prix de la découverte européenne (Avrupa Keşif Ödülü)
Sessiz Evin çevirileri
FransızcaLa maison du silence, çev. Münevver Andaç (Paris: Gallimard, 1988).
HollandacaHet huis van de stilte (1983).
İngilizceSilent House, çev. Robert Finn (Faber and Faber, 2012).
İspanyolcaLa casa del silencio (Metáfora Ediciones, 2001).
İsveççeDet tysta huset, çev.: Dilek Gür (Stockholm : Norstedt, 1998).
İtalyancaLa casa del silenzio, çev. Francesco Bruno (Milano: Frassinelli).
Rusça (Tihij dom) (1983).
YunancaΤο σπίτι της σιπής, çev. Panayotis Arabacis (Atina: Pataki, 1994).