Umur Bey

Umur Bey ya da tam sanıyla Aydınoğlu Gazi Umur Bey (ö. 1348), Aydınoğulları Beyliğinin ikinci ve en ünlü beyidir.
Denizci olarak büyük şöhret kazanmış bir Türk askeri ve devlet adamıdır. Şair ve tarihçi Enveri tarafından "Düstur-Name adlı eserde hayatı destanlaştırılmış bir şekilde anlatılır.
Yaşamı
1309 yılında Leşkeri-elinde (Aydınoğlu topraklarında) dünyaya geldi. Aydınoğulları Beyliğinin kurucusu Aydınoğlu Mehmet Beyin beş oğlundan ikincisidir. İsmi işler, yükümlülükler, görevler anlamına gelir. İslami lakabı; Dinin güzelliği anlamına gelen Bahaüddündür.
Genç yaşta İzmir valiliğine atandı ve babasının Ayasulukta (bugünkü Selçuk) kurduğu donanma ile korsanlık yaparak ün kazandı. Sakız Adası, Bozcaada, Eğriboz, Mora Yarımadası ile Rumeli sahillerine akınlar düzenledi. Babasının ölümünden sonra diğer kardeşlerinin de onayıyla 1334 yılında beyliğin başına geçti. Saltanatı, 1348de ölümüne dek 14 yıl sürdü. Beylik, onun idaresi altında en parlak günlerini yaşadı.
Beyliğinin ilk yılları
Umur Bey, 1335 yılında Alaşehiri (o zamanki adıyla Filadelfiya) kuşatarak aldı. 1336da Bizans İmparatoru III. Andronikos'un Midilli ve Foça'daki asi Cenevizliler üzerine donanma ile yaptığı harekatta Saruhan donanmasıyla beraber Umur Bey de donanmasıyla İmparatora yardım etti. Bu sefer esnasında VI. İoannis (Kantakuzen) ile tanışıp dost oldu. İmparatorun Ceneviz seferindeki yardımına karşılık Umur Beye Sakız Adası verildi; o da Alaşehirden vergi almaktan vazgeçti; böylece Bizans ile dostluk ilişkileri devam etti. Umur Bey, 1337deki Arnavut isyanının bastırılmasında da Bizansa yardım etti.
Karadeniz seferi ve gemileri karadan yürütmesi
Umur Beyin, kardeşi Hızır Bey ile birlikte Adalar ve Yunanistan üzerine seferler düzenledikten sonra 1338-1340ta Karadeniz seferi yaptığı; Kili ve diğer sahilleri vurduğu; bu sefer sırasında 300 gemiden oluşan donanmasını karadan çekerek Mora girişindeki Germe Hisarına ulaştıkları; dönüşte de Germe yakınında tekrar karadan geçerek İzmire ulaştıkları 1465 tarihli Düstürname-i Enveri adlı eserde anlatılmıştır. Bu nedenle Umur Beyden gemileri karadan yürüten ilk Türk olarak bahsedilir. Ancak Bizans kaynaklarında bahsedilmeyen bu olayın bir kurgu olduğu, eserin yazıldığı yıllardaki Osmanlı fetihleri için ideolojik bir kaynak oluşturması için Umur Beyin bazı gerçek seferlerinin ayrıntılarına dayanarak hayal ürünü bir sefer hikayesi yaratılmış olduğu da iddia edilmektedir.
Bizans taht mücadelesine müdahalesi
1341de İmparator Andronikosun ölümü üzerine yerine geçen küçük yaştaki oğlu İoannis tahta oturtulmuş; Umur Beyin dostu Kantakuzen ise çocuk imparatora vasi tayin edilmişti. Çok geçmeden imparatorlukta taht mücadeleleri başladı ve Dimetokada kendisini imparator ilan eden Kantakuzen, Umur Beyden yardım istedi. 1342 yılında donanması ve ordusu ile Meriç nehri ağzına kadar gelen Umur Bey, mevsim şartları yüzünden İzmire geri dönmek zorunda kaldı. Ertesi yıl yeniden Trakya sahillerine geldi; Selanik ve Trakya taraflarını yağmaladı ancak kesin bir sonuç elde edemeden geri döndü.
Haçlı donanması ile mücadelesi
Doğu Akdeniz adalarındaki Latinler, Umur Beyin bu derece güçlenmesinden korkarak Papa VI. Clemensi bir Haçlı seferi düzenlemeye davet ettiler. Öte yandan Bizansın çocuk imparatorunun annesi olan Savoylu Anna, Umur Beyin yenilmesi halinde Ortodoks ve Latin kiliselerini birleştirmeyi vadetti. Böylece 1344 yılında Papalık, Venedik, Ceneviz, Kıbrıs, Rodos Şövalyelerinin gemilerinden oluşan bir Haçlı donanması İzmiri kuşattı. Umur Bey, bu güç karşısında yenilerek İzmirin sahil kesimini kaybetti; Türk donanması yakıldı. Yukarı İzmire çekilen Umur Bey, Latinlere mütareke teklif etti ve mücadele geçici bir süre durdu.
Donanması yandıktan sonra ganimet elde etmek ve Dimetokada zor durumda olan Kantakuzene yardım etmek için kara yoluyla Rumeliye geçmeyi deneyen Umur Bey, Saruhan Beyliği topraklarından geçmek için Saruhan Beyden izin aldı. 1345 yılında Çanakkale Boğazından Rumeliye geçti. Bazı savaşlar yaptı ve Kantakuzenle beraber İstanbul üzerine yürüdü ancak bir sonuç alamadı. Beraberinde gelen Saruhanoğlu Süleyman Beyin hummadan ölmesi üzerine yukarı İzmire geri dönmek zorunda kaldı. Kantakuzene Osmanlı Devletinin hükümdarı Orhan Bey ile anlaşmasını önerdi.
Döndükten sonra İzmir sahili üzerine saldırılar yapan Umur Bey, Ayasolukta Türk donanmasını yeniden faaliyete geçirdi. Rodos şövalyeleri, bazı imtiyazlar elde etmek şartıyla Sahil İzmir'i, Aydınoğuları'na terk etmek üzere bir anlaşmaya vardılar. Ancak Papa bu anlaşmayı kabul etmeyince Umur Bey 1348'de İzmir Liman Kalesi'ni kuşattı.
Ölümü
Umur Bey, İzmir kuşatması sırasında kale surlarına tırmanırken atılan oklarla hayatını kaybetti. Cenazesi, Birgide babasının yanına defnedidi. Yerine ağabeyi Hızır Bey geçti.
Umur Beyin hayat hikayesi, yaptığı fetihler, akınlar, deniz seferleri Osmanlı Devletinin Fatih dönemi vakanüvislerinden olan Enveri tarafından 1465te kaleme alınan Düsturname-i Enveride ayrıntılarıyla anlatılmıştır.
Yazar, şair ve alimleri koruyan bir devlet adamı olarak tanınan Umur Beyin Kelile ve Dimneyi ilk defa Farsçadan Türkçeye çevirttiği bilinir. Ayrıca koruyucu hekimliğe dair bir tıp eseri olan Tabiatname Umur Bey adına Tutmacı tarafından Farsçadan Oğuz Türkçesine çevrilmiştir.