Moğollar

Moğollar, Doğu ve Orta Asya kavimlerindendir. Asıl yurtları olan Moğolistan'ın ve Moğolistan devleti ("Dış Moğolistan") ile sınır paylaşan, fakat Çin'e bağlı olan İç Moğolistan bölgesinin yerli halkıdırlar.
Bugün Moğollar, Moğolistan dışında Rusya'ya bağlı; Aga Buryat Özerk Bölgesi, Ustorda Özerk Bölgesi ve Buryat Cumhuriyetinde yaşamaktadırlar. Ayrıca Çin'de neredeyse 6 milyon etnik Moğol var ve bunların 4 milyondan fazlası İç Moğolistan'da yaşar.
Tarihte, Asya kıtasının büyük bir kısmına sahip olup yayıldılar. Memleketlerinden çıkıp da geri dönmeyenler, diğer milletler arasında eridiler. Moğolca konuşurlar.
Yönetim Şekli ve Birimleri
Cengiz Han'ın teşkilatlandırdığı Moğollarda, ahaliye ivgen, boya obop, aile ve en küçük birliklere de aymuğ ve yasun denirdi. Ordu da bu usule göre teşkilatlanmıştı. Ulus denilen Moğol kabile birliklerinin hepsi asker sayılırdı. Kabileler sefere, kendi çadırları, hayvanları ve kadınları ile bir ordu gibi giderdi. Her kabile kendini idare ederdi. Sanat bölükleri, idari kumanda teşkilatları yoktu. Silahlarını kendileri yaparlardı. İşgal ettikleri ülkeler, merkezi bir devletten idare edilemeyecek kadar genişledi. Siyasi ve idari bakımdan tecrübesiz olan Moğollar, bu yüzden çok zor duruma düştüler. Devlet kadrosunda idareci ve vergi toplayacak memurları yok denecek kadar azdı.
Cengiz Han'ın soyundan olanlar, Çağatay Hanlığı (1227-1372), İlhanlılar (1256-1353), Altın Orda (1226-1502), Şeybani Hanlığı (1500-1598) ve Kırım Hanlığı'nı kurdular. Cengiz Hanın oğulları ve torunlarının hakimiyeti çok kısa sürdü. Abbasi halifeliğinin merkezi Bağdat'ı 1257'de yıktılar. Suriye dahil Doğu Akdeniz, Batı Anadolu kıyılarına Avrupa'da Viyana şehri civarına kadar hakim oldular. Moğolların yenilmezliğini, Mısır Memlukleri yıktı. Hülagu Han'ın ordusunu, Memluk Sultanı Kutuz ve komutanı Baybars, 1260'ta Ayn Calut'ta büyük bir bozguna uğrattı. Doğu Karadeniz'deki Haçlı kralları ve Kilikya Ermenileri ile de Memlukler Devletine karşı anlaştılar. Anadolu'da da on üçüncü asrın ortalarından sonra Moğol valiler söz sahibi oldu.
14. asrın başlarında Orta ve Güneybatı Asya'da İslam ülkelerinde yaşayan Moğollar İslam dinini kabul etmeye başladılar. İlhanlı hükümdarı Gazan Hanın İslamiyeti kabul etmesiyle, kumandan, vezir ve askerlerinden pek çoğu müslüman oldu. İslamiyeti kabul eden İlhanlılar devlet adamları, bölgedeki ahaliyle kaynaşmayı sağladılar. Maveraünnehr, Yedisu ve Doğu Türkistan'a hakim olan Çağatay Hanlığı, on dördüncü asrın sonunda Timur İmparatorluğu'nun hakimiyetine girdi. Güney Rusya ve Batı Sibiryadaki Cuci sülalesinden Altın Orda'da Berke Han Müslüman oldu.
On beşinci asrın sonuna kadar bölgeye hakim olan Altın Orda, Timurlular tarafından yıkıldı. Bir kısım toprakları üzerinde Kazan Hanlığı kuruldu. Cuci sülalesinden Şeybani Hanlığı sülalesinden Kırım Hanlığı, en uzun ömürlü hanedan oldu. Osmanlı Devleti'ne tabi idiler.
On beşinci asırdan on sekizinci asrın sonuna kadar iktidarda kaldılar. Dış Moğolistandaki Moğolistan bağımsız, Rusya'ya; İç Moğolistan'daki muhtar idare de Çin'e bağlıdır. Moğolistan'da yaşayan Moğollar, Buda inancının Lamaizm mezhebine mensuptur. Din adamlarına lama adını verirler. Lamalar, tabiblik ve büyücülük de yaparlar. Din merkezleri Tibet'teki Lhasa şehri olup ikinci derecedeki dini merkezleri Urga'dır. Moğolistan'da, Tengricilik ve Hristiyanların yanında, çok az da İslam dinine mensup olanlar vardır.
Günümüzde Moğolların yaşadığı ülkeler
Çin, Moğolistan ve Rusya Moğolların en çok bulunduğu ülkelerdir.