Sâmânîler

Samaniler (819-999) ( Sāmāniyān), Orta Asya ve doğu İran'da kurulmuş, adını kurucusu Saman Hüda'dan alan bir Fars hanedanlıktır. İslam ordularının İran'ı ele geçirmesinin ve Seferi egemenliğinin yıkılmasının ardından İran'da iktidarı ele geçiren ilk yerli yönetimdir.
Samaniler dönemi İran milletinin başlangıcı olarak kabul edilir. Egemenlikleri 102 yıl süren Samaniler, topraklarını Horasan, Taberistan, Kirman, Cürcan, Rey ve Maveraünnehir'e kadar yaymışlardır. Egemenliklerini kabul ettirmek için Sasaniler'in devamıymış gibi davranmışlardır. Başkentleri Buhara, Semerkand ve Herat gibi kentler olmuştur.
Samaniler eski İran kültürünü canlandırmakla kalmadılar, İslamiyetın yayılması için de büyük çaba sarf ettiler. Pers-İran kültürünün tüm etkilerini Orta Asya'ya yaydılar. Sanatta çanak-çömlek yapımında ileri gittiler ve süslemeli yazıları olan eserler verdiler. Toprakları içindeki birçok topluluk İslamiyete girmeye başladı. Tarihçilere göre Samanilerin gayretleri ile o dönemde yaklaşık 200.000 Türk İslamiyete girdi. Türkler'in İslam'a girişi gelecekte bölgeyi egemenlikleri altına alacak olan Gaznelilerin hızla güçlenmesine ortam hazırladı. Devletleri 999 yılında Karahanlılar tarafından yıkıldı.
Samani saltanatı yönetimi ve rolleri İran'ın ve Orta Asya içlerinde Selçuklular, Gazneliler ve İlhanlılar da bulunan daha sonraki hükümdarlar için örnek teşkil etmiş olabilir. En önemlisi Samanilerin istikrarı ve serveti, zengin bir kültür hayatına hamilik etmelerini sağlamıştı. Hanedan, bu himaye sayesinde Orta Asya'daki Türkler ve batıdaki Araplara karşı İran kimliğinin kesin temellerini atarak daha sonraki bütün İran tarihine damgasını vurdu. Samaniler önce Rudeki'ye hamilik yapmıştı. Bu şairin yarım kalan Şehname adlı eserini büyük şair Firdevsi (ö. 1020) Gaznelilerin himayesinde tamamlayacaktı. Şehname, Fars diline yaptığı büyük katkının yanında hükümdarlık konusunda İran tarihi ve efsanelerini içeren bir taban oluşturmuştu. Şehname'nin önemli temalarından biri, İran'la Orta Asya'daki Türk dünyası Turan arasındaki çatışmadır. Eser, ayrıca Selçuklularla başlayıp varlığını Modern Çağ'da da devam ettiren Türk etkisinin habercisidir. Selçukluların selefi olan Gaznelilerin iki lideri Samani ordusunda komutanlık yapan memluklardı. Bu komutanlardan biri olan Gazneli Mahmud (998-1030), Samanilerin bir nevi halefi olarak kabul edilir. Mahmud'un Firdevsi'nin kendisi için tamamladığı Şehname'ye kayıtsız kaldığı söylenmektedir. Bir diğer büyük eser olan Beyhaki tarihi, yine Gazneliler zamanında Farsça yazılmıştır.
Kökenleri
Hanedan, adını Belh şehrinin hakimi iken düşmanlarının baskısından kaçarak Emevilerin Horasan valisi Esed b. Abdullah el-Kasriye sığınan ve onun yardımları sayesinde Belhi yeniden ele geçiren Samanhudattan alır. Samanilerin kökeni hakkında iki görüş vardır. İran menşeli olduklarını savunan görüşün en önemli dayanağını Behram Çubine ve İranlılarn efsanevi hükümdarı Keyumerse kadar uzanan soy kütükleri oluşturmaktadır. Buna karşı çıkanlar, şecerelerde Guzek (İbn Hurdazbih, s. 39), Tamgaç (Divanü lugātit-Türk Tercümesi, I, s. 454) gibi Türk isimlerinin de geçtiğini, Behram Çubinin İran kisrasına karşı başarısız bir isyan girişiminin ardından Göktürk hakanının yanına giderek onun kızıyla evlendiğini, kaynaklarda birbirinden farklı şekilde Samanilerin ortaya çıktığı yer adları olarak geçen Semerkant, Belh ve Eşnas şehirlerinin Akhunlar döneminden beri Türklerin hakimiyetinde bulunduğunu, ailenin atası Samanın unvanı olan hudat kelimesinin Farsçada sahip, eski Uygur Türkçesinde unvan ve rütbe anlamında kullanıldığını belirterek Türk kökenli olduklarını ileri sürer (Caferoğlu, s. 83; Usta, s. 59-76). Ailenin İran kökenine dayandığını söyleyenlerin diğer bir delili de İran dili ve edebiyatının bu hanedan devrinde zirveye çıkmış olmasıdır. Ancak bu gelişmeyi sadece Samaniler dönemine bağlamak doğru değildir. Çünkü Samaniler, Farsça yazan şair ve edipler kadar Arapça yazanları da himaye etmişler, divanlarında resmi dil olarak Arapçayı kullanmışlardır. Samanilerin Türk kökenli olduğunu söyleyen Reşidüddin Fazlullāh-ı Hemedani, onların Oğuzlardan (Türkmen) geldiklerini ileri sürmüş, ancak bu görüş kendisinin Samanilerden birkaç yüzyıl sonra yaşamış olması ve kaynak belirtmemesinden ötürü şüpheyle karşılanmıştır.
Samani emirleri
Saman Hüda (Samanilerin atası)
I. Ahmed (819 - 864) (Ahmed Esad bin Saman)
I. Nasr (864 - 892) (Nasr bin Ahmed)
I. İsmail (892 - 907) (İsmail bin Ahmed)
II. Ahmed (907 - 914) (Ahmed bin İsmail)
II. Nasr (914 - 943) (Said Nasr)
I. Nuh (943 - 954) (Hamid Nuh)
I. Abdül Melik (954 - 961) (Müeyyed Abdül Melik)
I. Mansur (961 - 976) (Mansur bin Nuh)
II. Nuh (976 - 997) (Rıza Nuh)
II. Mansur (997 - 999) (Ebu'l-Haris Mansur)
II. Abdül Melik (999) (Abdülmelik bin Nuh)
II. İsmail (diriltmeye çalıştı) (İsmail el-Muntasır)