İran'ın nükleer programı

İran'ın nükleer enerji elde etmek için başlattığını söylediği, ancak başta ABD olmak üzere bazı ülkelerin nükleer silah üretmek için başladığını iddia ettiği proje.
İran nükleer programı 1950lerde Barış için Atom programının bir parçası olarak ABDnin yardımı ile başlatıldı. ABDnin ve Batı Avrupalı hükumetlerin İranın nükleer programına desteği, cesaretlendirmesi ve katkısı 1979da Şah rejimini deviren İslami devrime kadar sürdü. 1979daki devrimden sonra İran hükumeti programı durdurdu ve daha sonra devrim öncesine göre daha düşük bir Batı desteği ile yeniden canlandırıldı. İran nükleer programı bir dizi araştırma merkezi, uranyum madeni, bir nükleer reaktör ve bir uranyum zenginleştirme merkezi içeren uranyum işleme yapılarından oluşmaktadır. İranın ilk nükleer santrali Buşehr-Iin Mart 2008de üretime geçmesi beklenmekteydi. Ancak 4 Eylül 2011 tarihi itibarıyla bu tesis devreye alınmış bulunuyor.
Genel bakış
Gawdat Bahgat, Indiana Üniversitesi, Pensilvanya, Ortadoğu Çalışmaları Merkezi Yöneticisi, İran nükleer programının üç unsura bağlı olduğunu söylüyor: Birincisi; Pakistan, Irak, İsrail ve ABDden kendilerine dönük tehdit algılamaları, ikincisi;iç ekonomik ve siyasi dinamikler ve üçüncüsü;milli gurur. Bahgat daha sonra İranın uluslararası toplum ile ilişkileri ile ilgili bazı anahtar noktaların altını çiziyor ve nükleer program konusunda bunun İranı nasıl etkilediğini anlatıyor.
1. İranlı yetkililerin 1980lerdeki İran-Irak Savaşı sırasındaki davranışları nedeniyle uluslararası topluma çok az güvenleri var. Bu savaş sırasında, İran daha güçlü ve büyük bir ülke olduğu için, Saddam Hüseyin İran ordusuna ve sivillere karşı kimyasal silah kullandı. Bu kimyasal silahlar binlerce İranlıyı öldürdü veya sakat bıraktı ve savaşta Irak lehine önemli bir rol oynadı. Uluslararası toplum bu noktada kayıtsız kaldı; Irakı engellemede ve İranı korumada çok etkisizdi. Shahram Chubin, Cenevre Güvenlik Politikaları Çalışmaları Merkezi Başkanı, bu durumu şöyle açıklıyor: İran Irak ile yaptığı savaştan şunu öğrendi; saldırıya uğramak istemiyorsan, tehdit eden ülke mutlaka denk bir yanıtın alacağını bilmelidir. Çöl Fırtınası saldırısında eşdeğer bir kimyasal silah misillemesine uğrayacağı bilmek Irakı durdurdu; ancak böylesi bir karşılığın İrandan gelmeyeceğini bilmenin savaş sırasında Irakın İrana kaşı kimyasal silah kullanmasını sağladığını gösteriyor. "
2. Birçok ülke, ABDnin baskısını görünce, İranın nükleer yönetimi ile ticari ilişkilerini kestiği veya durdurduğu için İran'da uluslararası topluma dönük güven eksikliği, yeniden oluştu.
Gawdat Bahgatın analizinin aksine, İranlı yetkililer kendi seviyelerinin şimdiki nükleer silah sahibi ülkelerin teknolojik gelişmişlik seviyesinin altında kalmış olmasından dolayı birilerini caydırmak için nükleer silah elde etme arzusunda oldukları iddiasını kabul etmemektedirler. Kendi nükleer programlarının silah yapma amaçlı hale getirilemeyeceğinden herkesin emin olması için İranlılar yasal olarak gerekenden daha fazla ek kısıtlama konulmasını da içeren bir dizi öneride bulundular.
Bu öneriler mesela;
ek inceleme izin veren Ek Protokolü onaylamak,
Natanzdaki uranyum zenginleştirme merkezini uluslararası bir yakıt merkezi haline getirmek,
plütonyumun yeniden işlenmesinden vazgeçmek ve
işlemden geçirilerek zenginleştirilmiş tüm uranyumu derhal reaktör yakıt çubuklarına aktarmak gibi
önerilerden oluşuyordu. İranın uranyum zenginleştirme programını yabancı özel ve kamu katkısına açma önerisi IAEAnın hassas yakıt çevrimi etkinliklerinin nükleer silah yapımına katkı sağlaması riskini düşürmek üzere geliştirilecek yöntemleri araştırmak için oluşturduğu bir uzmanlar komisyonunun önerilerini dayanak almıştır. İrana, zenginleştirme işlemine bir ara verdirtecek, karşılıklı saygı ve İranın nükleer programının barışçıl doğasına dönük uluslararası güvene dayalı olarak İran ile ilişki ve işbirliğinin gelişmesine yol açacak uzun dönemli kapsamlı bir düzenleme önerilmiştir.
Günümüzde dünyada nükleer silah yapmak için uygun materyal üretmek için gereken zenginleştirme veya yeniden işleme merkezlerine sahip on üç ülke var.
Tarihçe
1950'ler ve 60'lar
İran'ın nükleer programının temelleri 1953'te CIA destekli bir darbe ile demokratik olarak seçilmiş başbakan Muhammed Musaddık'ın görevden alınıp iktidara Şah Muhammed Rıza Pehlevi'in getirilmesinin hemen sonrasına rastlar.
Sivil bir nükleer işbirliği programı ABDnin Barış için Atom programı altında oluşturuldu. ABD, SSCB'ye karşı nükleer güç kuşağı kurmak istedi. Bu girişime ABD İran, Türkiye ve Pakistan'ı ortak etmek istedi. Bu çerçevede 1967de İran Atom Enerjisi Kurumu (İAEK) tarafından yönetilen Tahran Nükleer Araştırma Merkezi (TNAM) kuruldu. TNAM, ABD tarafından sağlanan, 5-megawatlık nükleer araştırma reaktörü ile çalışmalara başladı ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum yakıtı sağlandı. İran 1968'de Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşmasını (NSYÖA) imzaladı ve 1970te onayladı. İran atom ajansının kurulması ve NSYÖAnın onaylanmasıyla Şah ABDnin yardımıyla 2000 yılına kadar 23 nükleer santralın yapılmasını öngören planları onayladı. Bu gelişmeleri takiben, Avrupa ve Amerikan firmaları bu programa ortak olmak için birbirleriyle yarışmaya başladı.
1970'ler
1979 Sonrası
1979 Devrimi sonrasında ise ABD ve İran iki can düşmanı oldular. ABD, İran'ın bölgede daha fazla güçlenmesine izin vermedi. Ama İran ın bölgedeki gücü sürekli arttı, bu da ABD ve yakın dostu İsrail tarafından pek iyi bir durum olarak algılanmadı.
1990'lar
2000 - Ağustos 2006
2002 yılında Ulusal Direniş Konseyinin eski bir üyesi (Bu kuruluş ABD ve Avrupa Birliğinde terörist grup olarak ilan edilmiştir) ve Tahranda önde gelen eleştirmenlerinden Alirıza Caferzade, İran rejimi içerisindeki sağlam kaynaklardan edindiği bilgilere dayanarak Natanz ve Araktaki iki gizli nükleer tesisi ifşa etmiştir. Bu açıklamaların ardından ABD, İranı nükleer silah yapmaya teşebbüs etmekle suçlamış ve nükleer kriz süreci başlamıştır.
Avrupa Birliği aktif bir pozisyon alarak İran ile görüşmelere başlamıştır.
Kriz günümüze kadar inişli çıkışlı devam etmiştir. Rusya ve Çin krizde ABD'ye karşı çıkarken, Amerikalı yöneticiler Birleşmiş Milletler'den İran'a askeri müdahale de dahil olmak üzere çok sert önlemler çıkartmaya çalışmıştır. İran ise çalışmalarının tamamen barışçıl amaçlı olduğunu ve enerjinin en önemli hedef olduğunu iddia etmektedir.
31 Ağustos 2006 - Mayıs 2008
Haziran 2008
14 Haziran 2008 tarihinde AB Ortak Dış Politika ve Güvenlik Yüksek Temsilcisi Javier Solana başkanlığındaki bir heyet Tahran'da İran hükümetine altı büyük dünya gücünün önerisini içeren bir teşvik paketi sundu. Bu teşvik paketini destekleyen ülkeler şunlardı: ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa ve Türkiye
Paket şunları içermekte:
İranın hafif su reaktörü ile şimdi İranın sahip olduğu teknolojiye kıyasla bomba yapımı için kullanılması daha zor olduğundan -- sivil bir nükleer program geliştirmesine yardım etmek
yasal olarak geçerli nükleer yakıt kaynağı garantisi
ticaret kolaylığı ve
İranın Batıdan sivil uçak alabilmesi.
İran henüz (16 Haziran 2008) resmi bir yanıt vermiş değil ancak bu konuda sorulan bir soruya hükümet sözcüsü Gulamhüseyin İlham şu yanıtı verdi: "Eğer paket uranyum zenginleştirme işlemini askıya almayı içeriyorsa hiçbir şekilde görüşülebilir bir paket değildir."
İlgili kaynaklar
TR2 Araştırma Reaktörü, Türkiye'nin tek aktif reaktörü
İran nükleer programından vazgeçmiyor DW
"İran nükleer teknolojide 'kararlı'", CNNTürk, 4 Mart 2006
"İran görüşmeleri yine sonuçsuz", BBC Türkçe, 3 Mart 2006
Sabah, 23 Şubat 2006
İran krizi petrol fiyatını yükseltti, BBC Türkçe