Ahmed Yesevî

Ahmed Yesevi ya da Ata Yesevi (Kazakistan Türkçesi: Қ ; Özbekistan Türkçesi: Xoja Ahmad Yassaviy; 1093, Sayram - 1166, Türkistan (Yesi), kendisi gibi Türk asıllı olan Arslan Baba'nın talebesidir Alevi erenlerinden olan ve "Pir-i Türkistan" lakabıyla bilinen bir mutasavvıf ve şairdir.
Hakkında
Tarihte bilinen ilk büyük Türk mutasavvıfı unvanını taşır. Tam adı: Ahmed bin İbrahim bin İlyas Yesevi idi. Yesevilik adı verilen tasavvufi akımının mimarı olan "Hazret-i Türkistan" namıyla da meşhur "Hace Ahmed Yesevi" bir İslam alimidir.
Şahsiyeti
Kuvvetli bir medrese tahsili görmüş olup din ilimleri yanında tasavvufu da öğrenmiştir. Babası, Aleviler'in atası olan On İki İmamlardan ilk İmam Ali el-Murteza'nın soyundan olan "Şeyh İbrahim Veli", Alevi Hanedan'ın tasavvufi silsilesinde yer alan mürşidi Şeyhi Hace Ebu Yakub Yusuf el-Hemedani'dir. Ahmed Yesevi, Anadolu'ya hiç gelmemiş olmasına rağmen Anadolu'da da tanınan ve sevilen "Hoca Ahmed Yesevi", yaygın olan kanaate göre, Mevlana Celaleddin-i Rumi, Hacı Bektaş Veli (Seyyid Muhammed bin Seyyid İbrahim Ata) gibi Anadolu ekolleriyle Anadolu'daki tasavvufi akımlar üzerinde büyük tesirler meydana getirmiştir. Diğer bazı alimlerin yaptığı gibi kendisini belli bir alana hapsetmeyip inandıklarını ve öğrendiklerini yerli halka ve göçebe köylülere onların kendi anlayabilecekleri bir lisan ve alıştıkları yöntemlerle anlatmaya çalışmıştır.
Hayatı
Karahanlılar'ın ilk olarak Ehli Beyt soyundan gelenlerle Türklerin soyu erimesiyle Alevi Müslüman Türk devleti oldukları ve Alevi ocakları şeklinde hüküm sürdüğü çağlarda Orta Asya'nın (Türkistan) iktisadi, sosyal, siyasi ve medeni hayatında önemli bir yer tutan, Türkistan şehri yakınlarında Sayram kentinde doğan Ahmed Yesevi, Yesi'de Arslan Baba'ya intisab eder. Menkıbeye göre Arslan Baba'nın Yesi'ye gelerek Ahmed Yesevi ile buluşması ve İslam Peygamberi Muhammed Mustafa'nın kendisine teslim ettiği emanetleri vermesi, terbiyesi ile ilgilenerek onu irşat etmesi hep İslam Peygamberi Muhammed Mustafa'nın manevi bir işaretine dayanmaktaydı. Babası Hace İbrahim Şeyh ve manevi babası Arslan Baba'nın vefatlarını müteakib Buhara ve Semerkant'ta Melametiyye-Vefaiyye-Kalenderiyye şeyhi olduğu iddia edilen Hace Yusuf el-Hemedani'nin yanında eğitimini tamamlar. Zaten, Yesevi'nin Fakrname adlı eserinde isimleri geçen Şakik-i Belhi, Ahmed-i Cami-i Namıki ve Kutb'ud-Din Haydar gibi önemli şahsiyetlerin hepsinin Melametiyye-Kalenderiyye çevrelere mensup oldukları da kaynakların verdiği bilgiler arasında yer almaktadır. Hatta bu müridlerden Kutb'ud-din Haydar, 12. yüzyıldan itibaren Kalenderiliğin en yaygın ve faal kolunu oluşturan Haydariliğin kurucusudur.
Sayram'da İmam Muhammed Bakır bin Ali Zeyn el-Abı-Din soyundan gelenlerin hepsine Hace unvanı verildiği gibi onlara bağlanan kişiler de aynı isimle anılmaktaydı. İşte bu nedenledir ki Hace Ahmed-i Yesevi, Kul Hace Ahmed olarak anılır olur.
İrşat postuna geçişi
Hace Yusuf el-Hemedani'nin vefatı üzerine irşat mevkiine önce Abdullah-ı Berki daha sonra da Şeyh Hasan-ı Endaki geçer. 1160 yılında Endaki'nin ölümü üzerine de Ahmed-i Yesevi irşad postuna oturur. Bir süre sonra da vaktiyle mürşidi Hace Yusuf el-Hemedani'nin vermiş olduğu talimat üzerine irşat makamını Abdulhalık Gucdevani'ye devrederek Türkistan'da İslamiyeti yaymak maksadıyla Yesi'ye geri döner.
En büyük eseri "Divan-ı Hikmet"
Ahmed Yesevi, Divan-ı Hikmet adıyla yüzyıllar sonra derlenecek olan Hikmetleri aracılığıyla Türklere İslam'ı kolaylaştırarak benimsetmiştir. Bunun için İslam inancını, Türk gelenek, inanç ve yaşam tarzı ile uygun biçimde sentezleme yolunu seçmiştir. Ahmed Yesevi, Yesevilik tarikatını kurucusu olarak kabul edilir. İslam'ı yeni kabul etmiş Türk topluluklarına dinin irfan yönünü tanıtmıştır.
Türk toplulukları üzerindeki tesirleri
Türkistan Türkleri'nin İslamı kitleler halinde kabul etmeye başladığı 10. yüzyıl, Türk dünyası için tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Ahmed Yesevi, bir yandan tasavvuf esaslarını, tarikat adap ve erkanını öğretmeye çalışırken bir yandan da İslamiyet'i Türklere sevdirmeyi, Kur'an ve Ehl-i Beyt sevgisini yaymayı kendisine görev edinmiştir. Bu eğitmenlik vasıflarından ötürü hikmetleri lirizmden uzak ve sanat endişesi taşımadan söylenmiş şiirler olarak kabul edilmektedir.
Yesevi, Arapça ve Farsçayı çok iyi bilmesine rağmen eserlerini anadili olan Türkçede vermiştir. Edebiyatçı Yahya Kemal Beyatlı'nın Ahmed Yesevi hakkındaki yorumu şöyledir.
İslam'ın kabulü ile Türk illeri kitleler halinde tercih yaparken bir yanda da tasavvuf kültürü oluşuyordu. Oluşum aşamasında batıdaki Türklerin de etkilenmemesi imkansız değildi. Herbert Adams Gibbons'ın tezine göre, Yunus Emre ile Ahmet Yesevi'nin benzerlik gösteriyor olmasına karşın, yapılan araştırmalarda Yunus Emre'nin Ahmed Yesevi'nin devamı olduğu ifade edilmiştir.
Türbesi
Türbesi, Kazakistan'ın güneyindeki Türkistan kentinde 1389 ile 1405 yılları arasında Timur tarafından yapıldı. 2002 yılında UNESCO tarafından dünya tarih eseri olarak kabul gördü. Ahmed Yesevi'nin türbesi Türkiye Cumhuriyeti tarafından TİKA marifetiyle yeniden tamir edilmiştir.