Abdülhak Hamit Tarhan

Abdülhak Hamit Tarhan ( 2 Ocak 1852, Beşiktaş - 12 Nisan 1937, İstanbul), Türk şair, oyun yazarı ve diplomat.
Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde ve Cumhuriyet Türkiye'sinin ilk yıllarında eserler vermiş, modern edebiyatın doğuşunda etkin bir isimdir.
Köklü ve eski bir ulema ailesinin ferdi olarak 2 Ocak 1852 tarihinde İstanbul'da dünyaya geldi. Hayatının her döneminde yüksek mevkilerde bulunarak, dünyanın birçok yerini görme fırsatı yakaladı ve çağının büyük ve güçlü bir sanatçısı sayılmıştır. Tanzimatı, Birinci ve İkinci Meşrutiyetleri ve Cumhuriyeti gören; bu devirlerdeki Tanzimat, Edebiyat-ı Cedide, Milli Edebiyat ve Cumhuriyet devri edebiyatlarını yakından tanıyan sanatçı, Türk edebiyatında "Şair'i Azam" (Büyük Şair) sıfatı ile anılır (Bu sıfatı ilk kez Süleyman Nazif kullandı). Uzun seneler diplomat olarak hem doğu hem de batı ülkelerinde bulunması nedeniyle iki edebiyatı da tanımış; Türk şiirine batıdan yeni konular, serbest düşünce ve şekiller getirirken; batı yazarlarından etkilenerek yazdığı oyunlarla Türk tiyatrosuna felsefi düşünceyi sokmuştur. Türk edebiyatının en büyük eserlerinden birisi kabul edilen Makber'''in şairidir. TBMM III., IV. ve V. dönemlerde İstanbul Milletvekili olarak görev yapmıştır.
Hayatı
Ailesi ve Eğitimi
2 Ocak 1852de İstanbul
Bebek'teki Hekimbaşı Yalısında köklü ve eski bir ulema ailesinin ferdi olarak dünyaya geldi. Babası, tarihçi ve diplomat Müverrih Hayrullah Efendi, annesi Kafkasyadan kaçırılmış bir cariye olan Münteha Hanımdır. Ailenin dört çocuğundan üçüncüsüdür (Diğerleri sırasıyla Fatma Fahrünnisa Hanım, Abdülhalik Nasuhi Bey ve Mihrinnisa Hanımdır).
Bebek Köşk Kapısındaki Mahalle Mektebinin ardından bir süre Rumelihisarı Rüştiyesine devam etti, daha sonra evde özel dersler alarak yetişti. Kendisine özel ders veren hocalardan Hoca Tahsin Efendi'nin üzerinde büyük etkisi oldu. 10 yaşındayken ağabeyi Nasuhi ile birlikte Parise Milli Eğitim Müsteşarı olarak eğitim sistemini inceleyen babasının yanına gönderildi ve eğitimine orada devam etti. 1864 yılında Paris'ten İstanbul'a döndü. Gördüğü tek düzenli tahsil, Paristeki bir buçuk senelik tahsilidir. Yurda döndükten sonra Robert Koleje girdiyse de asıl öğrenimini evde özel hocalardan aldı. Henüz çocuk yaşta iken usul-adap öğrenmek için bir okul vazifesi gören Bab-ı Ali Tercüme Odasında katip olarak çalıştı. Bir yıl sonra babasının Tahran Büyükelçisi olarak atanması üzerine onunla birlikte Tahrana gitti. Farsça öğrendi ve İran edebiyatını tanıma fırsatı buldu.
İlk eserleri, ilk evliliği, oyun yazarı Hamit
Babasının ölümü üzerine 1867de İstanbula dönen Abdülhak Hamit, memuriyet hayatına Maliye ile Şura-yı Devlet Mektubi Kalemleri'nde devam etti. Mektubi Kalemi'nde Ebüzziya Tevfik, Samipaşazade Sezai ve Baha Bey gibi devrin edebiyatçılarıyla arkadaşlık etme fırsatı buldu. 1873te Recaizade Ekrem ile tanıştı ve yazarı "ikinci üstadı" olarak kabul etti (Birinci üstadı, dönemin genç yazarlarını etkisi altına alan Namık Kemaldir). Bu arada Tahran hatıralarını anlatan Maceray-ı Aşk adlı ilk eserini yazdı.
1874 yılında Edirne'de ağabeyi Nasuhi Bey'in konağında Pirizade ailesinden on üç yaşındaki Fatma Hanım ile evlendi ve onunla beraber İstanbula döndü. Çiftin Abdülhak Hüseyin ve Hamide adında iki çocuğu oldu. Abdülhak Hamit, evliliğinin ilk yıllarında ilk şiirlerini yazdı. Ahmet Vefik Paşa, içinde atasözleri bulunan bir oyun yazmasını önermişti. Düğünden birkaç ay sonra onun öğüdüne uygun olarak Edirne'de Sabr ü Sebat adlı oyunu yazdı. İçli Kız, Duhter-i Hindu, Garam, Sardanapal ve Nazife gibi eserleri bu dönemde verdi. Büyük bir üretkenlikle birbiri ardına çıkardığı kitapları geniş yankı buldu, ünü Osmanlı ülkesine yayıldı.
Paris yılları
Hariciye mesleğini seçen ve 1876da Paris Büyükelçiliği İkinci Katibi olarak Fransada görevlendirilen Abdülhak Hamit, eşini ve çocuğunu Edirnede ağabeyinin evinde bırakıp görev yerine gitti. 2 yıl süre ile Parisin eğlence dünyasında yaşadıklarını Divaneliklerim yahut Belde adıyla kitaplaştırdı. On yedi şiir içeren bu kitapta hayat ve gerçek dünyayı anlatması, Hamitin şiire getirdiği yeniliktir. Paris yıllarında daha sonra Damat Ferit Paşa olarak tarih sahnesinde yerini alacak Ferit Bey ile arkadaşlık etmiştir.
Abdülhak Hamit Pariste iken gezip tozmanın yanı sıra; Jean Racine, Pierre Corneille, Victor Hugo, Alphonse de Lamartine ve Alfred de Musset gibi Fransız yazarlarını okudu, Nesteren ve Tarık oyunlarını yazdı. Corneillein bir oyununa nazire olarak yazdığı Nesterenin 1878de Fransada yayınlanması sarayda kuşku uyandırdı. Biri halk tarafından sevilen diğeri sevilmeyen iki kardeş hükümdarın kavgasını anlatan bu eserin konusu, V. Murat ve II. Abdülhamitin durumuna benzerlik gösterdiği için görevden alındı. Yeni bir göreve atanıncaya kadar geçen iki sene içinde Edirnede yaşadı ve kendini edebiyata verdi. "Sahra, Tezer, Eşber ve Bir Sefilenin Hasbıhali adlı eserleri bu dönemde tamamlandı.
Paris'ten dönüş, Fatma Hanım'ın ölümü, Şair Hamit Tarhan
Bütün arzusu Parise gitmek olan Hamit, Berlin Sefareti'ne atandığından bundan memnun olmasa da Paris yoluyla Berline gitmeye karar verdi; ancak bu arada ağabeyinin Rizeye tayin olduğunu öğrenince karısının ve çocuklarının durumunu öğrenmek için İstanbula döndü. Bütün ailenin Nasuhi Bey ile Rizeye gitmesine karar verilince onlarla birlikte gidip Batum, Kırım yolu ile Berline gitmeyi düşündü. Yolda Kırım Savaşının yapıldığı yerleri görme fırsatı buldu ve şehit Türk askerlerinin bir mezarı olmadığını görünce Sivastapol Manzumesini kaleme aldı (Şiir, sonradan "İlham-ı Vatan" adını aldı).
Odesa'da iken Berlin'e gitmekten vazgeçen Hamit, cinnet geçirdiğine dair Hariciye Nazırı'na bir telgraf çekip Rize'ye geri döndü; ardından ailesinden ayrılmak istemediği için görevinden istifa etti ve Poti Şehbenderliği'ni istedi. Rize'de iken en verimli dönemlerinden birini geçiren şair İbn-i Musa adlı eserini tamamladı.
1881'de Poti Şehbenderliği'ne (konsolosluğuna) atanan ama beğenmeyen Hamid, birkaç ay sonra Yunanistanın Golos şehrine atandı, burada karısı Fatma Hanım ile beraber üç yıl kaldı. 1883te Bombay Konsolosluğu'na atandı. Hasta olan karısına havasının yarayacağını düşünerek bu görevi kabul etti. 3 yıl kaldığı Bombayda doğanın güzellikleri coşkun şiirler için ilham verdi. Ancak Fatma Hanımın durumu iyileşmeyip verem teşhisi konulunca ailesi ile İstanbula doğru dönüş yoluna çıktı. Fatma Hanım, İstanbula varamadan Beyrutta vali olan Nasuhi Beyin konağında hayatını kaybetti (1885). Şair, Beyrutta kaldığı kırk gün boyunca her gün Fatma Hanımın mezarını ziyaret etti ve ünlü şiiri Makberi yazdı. Makberin yayımlanması ile ünü birden arttı, imparatorluk sınırlarını aştı. O güne kadar düz yazı alanındaki eserleriyle tanına Hamit, eşinin ölümünden sonra şairliği ile anılır oldu.
İstanbul'a döndüğünde kendisini edebiyata verdi; karısıyla ilgili Ölü, Bunlar O'dur ve Hacle eserlerini yayımladı ve Hindistan izlenimlerini kaleme aldı.
Londra yılları
1886 sonunda yeni görev yeri olan Londra'ya giden Hamit, bu kenti çok sevdi ve Gayret dergisine birbiri ardına şiirler gönderdi. Yeniden evlenmeye karar veren ancak aşık olduğu İngiliz kızı ile Hamit'in gelirini düşük bulan asil ailesinin itirazı nedeniyle evlenemeyen şair, Elçilik'te çalışan İrlandalı bir hizmetçiye evlilik teklifi ettiğinde de sınıf farkı gerekçesiyle reddedilir. Bu dönemde kaleme aldığı "Finten" ve "Cünun-ı Aşk" adlı tiyatro eserlerinde para ve sınıf farkı meselelerini işledi.
Finten adlı eseri ile birlikte basılma izni almak üzere İstanbula gönderdiği Zeynep adlı oyununda, devlet ve hanedanla eğlendiği sonucuna varıldığı için görevinden alınan Hamit, İstanbula döndü. Bir süre boşta kaldıktan sonra II. Abdülhamite bir dilekçe yazıp edebiyatla uğraşmayacağına söz vermesi üzerine tekrar Londradaki eski görevine dönebildi. Çok uzun süre kaldığı İngiltereyi yarı vatan edindi. Memleketten uzakta bulunduğu yıllarda aile fertlerine ve dostlarına yazdığı mektupların bir kısmını kitap olarak yayımladı.
İkinci ve üçüncü evlilikleri
1890da Bayan Nelly adlı İngiliz hanımla evlenen Hamit, 1895te Lahey Elçiliği'ne atandı. 2 yıl sonra Londra Elçiliği Müsteşarı olarak yeniden Londraya döndü. Eşinin rahatsızlığı üzerine İstanbula döndü. 1900-1906 yıllarını İstanbulda geçirdi. 1906da Brüksel Büyükelçiliği'ne atandı, eşini İskoçyadaki ailesinin yanında bırakarak Brüksele gitti.
Vereme yakalanan eşini çok sevmesine rağmen başka kadınlarla birlikte olmaktan kendini alamayan Abdülhak Hamid, Florence Ashly ile birlikte yaşamaya başladı ve onu İstanbula getirdi. Eşinin durumu öğrenmesi üzerine onun yanına dönmek zorunda kaldı. Bayan Nellynin, 1911de veremden ölmesinden sonra İstanbula döndü. Ölen eşi için Medfen adını vereceği Makbere benzer bir eser yazmayı düşündüyse de bu tasarısını gerçekleştiremedi. Ailesinin önerisiyle üçüncü evliliğini 1911 yazında Cemile Hanım ile yaptı. Bu evlilik, 20 gün sürdü. Cemile Hanımdan ayrılan Hamid, Brüksele döndü. 4 Ocak 1914 günü Meclis-i Ayan Üyeliği'ne atandı.
Bayan Lüsyen, İstanbula dönüş, Viyanada sıkıntılı günler
1912de ağabeyi Nasuhi Beyin ölümünün ardından Abdülhak Hamidin işine son verildi. Hamid, aynı yıl 18 yaşındaki Belçikalı Bayan Lüsyen (Lucienne) ile evlendi ve onunla İstanbula döndü. Kendisine önerilen Maarif Nazırlığı görevini kabul etmedi. Validem, İlhan ve Liberte adlı eserlerini bastırdı. Meclis Ayan Üyeliği'ne getirilen ve bir süre sonra Meclis Başkanı olan Hamid, I. Dünya Savaşı sonunda eşi ile birlikte Viyanaya gitti. Burada sıkıntılı, parasız günler geçirdi. Türkiyede geniş yankılara yol açan Şair-i Azam adlı şiirini Tanin gazetesinde yayımladı.
Cumhuriyet Dönemi
Hamit, Şairi-i Azam şiirinin yayımlanmasının ardından Ankara Hükümeti'nin devreye girmesiyle İstanbul'a geldi. Kendisine Ankara Hükümeti tarafından maaş bağlandı ve Belediye tarafından İstanbulda Maçka Palasta bir daire sağlandı. Bu arada 1920de eşi Lüsyen Hanımdan dostça ayrılmıştı. Bir İtalyan kontu ile evlenen Lüsyen Hanım ile yazışmayı sürdürdü. 1922'de Ruhlar, 1923te Garam ve 1924'te Yabancı Dostları yayımlandı. 1925'te Arziler ile Cünün-ı Aşk basıldı; aynı yıl 73. doğum yıl dönümü Galatasaray Lisesi'nde Samipaşazade Sezai ile Halid Ziya'nın da bulunduğu bir törenle kutlandı.
Eski eşi Lüsyen Hanım, 1927'de eşini ve kontes unvanını terk edip Hamit'e geri döndü. 1929 yılında gerçekleşen ara seçimde TBMM III. Dönem İstanbul Milletvekili olarak Meclis'e giren Hamit, IV. ve V. dönemlerde de İstanbul Milletvekilliği görevini sürdürmüştür.
12 Nisan 1937'de Maçka Palas'ta 85 yaşında hayatını kaybetti. Mustafa Kemal Atatürk'ün emriyle ulusal cenaze töreni düzenlenerek Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedilen ilk kişi oldu.