Halid Ziya Uşaklıgil

Halid Ziya Uşaklıgil (1866, İstanbul - 27 Mart 1945, İstanbul), Servet-i Fünun ve cumhuriyet dönemi Türk romancı ve yazar. Bazı edebi yazılarını Hazine-i Evrak dergisinde Mehmet Halid Ziyaeddin adıyla yayımlamıştır.
Servet-i Fünun edebiyatının en büyük nesir ustası kabul edilir. İlk büyük Türk romanı olarak kabul görmüş Aşk-ı Memnunun yazarıdır. Türk romanının gerçek anlamda batılı bir kimlik kazanmasında önemli katkısı olmuş bir yazardır.
Osmanlı İmparatorluğunda Sultan Mehmed Reşad döneminde baş mabeyinci (1909-1912) ve Meclis-i Ayan üyesi olarak görev yaptı.
Hayatı
İstanbulun Eyüpsultan semtinde doğdu. Uşşakizadeler diye anılan ve bir kolu İzmire yerleşerek halı ticaretiyle uğraşan Uşaklı Helvacızadeler ailesine mensuptur. Babası halı tüccarı Halil Efendi, Uşaktan İzmire göçmüş varlıklı bir ailedendi. Halid Ziya, o sırada İstanbula yerleşmiş olan Halil Efendi ile Behiye Hanımın üçüncü çocuğu olarak dünyaya geldi.
Mahalle mektebindeki ilk eğitiminin ardından Fatih Askeri Rüştiyesine devam etti. 93 Harbinin başlaması ile Halil Efendinin işleri bozulunca aile, İzmire yerleşti ve Halid Ziya öğrenimini İzmir Rüştiyesinde sürdürdü. Ardından İzmirde Ermeni Katolik rahiplerinin çocukları için kurulmuş yatılı bir okula devam ederek Fransızcasını geliştirdi; Fransız edebiyatını yakından tanıdı.
Fransızca çeviri denemeleri yaptıktan sonra henüz öğrenci iken ilk yazılarını yayımlamaya başladı. Önce İzmir çevresinde kendini tanıttı. Bazı edebi yazılarını İstanbulda Hazine-i Evrak adlı önemli bir dergide Mehmet Halid müstear adıyla yayımladı. İlk yazısı Hazine-i Evrakta çıkan Deniz Danası başlıklı yazısıdır. İlk edebi yazısı (mensur şiir) Aşkımın Mezarı ise Tercüman-ı Hakikatte yayımlandı (23 Nisan 1883). 1884te Envar-ı Zekaya tercümeler yaptı. Tevfik Nevzat ve Bıçakçızade Hakkıyla birlikte Nevruz dergisini çıkarmaya başladı (13 Mart - 27 Ağustos 1884 arasında on sayı). Burada Alfred de Musset, Victor Hugo gibi Fransız romantiklerinden nesir halinde şiir tercümeleri, Louis Figuierden popüler fenle ilgili yazılar ve derginin ilavesi olarak George Ohnetnin Demirhane Müdürü adlı romanını yayımladı.
İstanbula giderek hariciyeci olmak için başvurdu; başvurusu kabul edilmeyince İzmire döndü. İstanbulda bulunduğu süre içinde Fransız edebiyat tarihi ile ilgili olarak uzun süredir yazmak istediği kitabı yazdı. Garbdan Şarka Seyyale-i Edebiye: Fransa Edebiyatının Numune ve Tarihi adlı kitabı 1885te 84 sayfa olarak basıldı. Bu eser, onun basılan ilk kitabıdır ve Türkçede basılmış ilk Fransız edebiyatı tarihi olma özelliği taşır. İzmire döndükten sonra İzmir Rüştiyesinde Fransızca öğretmenliği yaptı, öğretmenliğe devam ederken Osmanlı Bankasında çalışmaya başladı. İzmir İdadisinin açılmasından sonra öğretmenliğe bu okulda devam etti; Fransızcanın yanı sıra Türk Edebiyatı dersleri verdi.
Hizmet Gazetesi
1886da idadide birlikte çalıştığı arkadaşı Tevfik Nevzat ile birlikte Hizmet adlı bir gazete çıkararak yapıtlarını burada yayımladı. Hizmet, vali Halil Rıfat Paşa ve hukuk dairesi reisi himayesinde yayımlanmış ve şehrin kültür sanat hayatına canlılık getirmiş, Halit Ziyaya ise geniş bir yazı alanı açmıştı. İlk eserlerinden Nemide (1889), Bir Ölünün Defteri (1889), Ferdi ve Şürekası (1894) Hizmette tefrika edilmiş duygusal, kısa romanlardır. 1885te dizi olarak yayımlamaya başladığı Sefile adlı ilk romanı ise ahlaka aykırı olduğu gerekçesi ile yasaklandığı için yarım kaldı ve kitap haline gelmedi. Bu romanda masum bir genç kızın aldatılışını ve çektiği acıları anlatmaktaydı.
Halit Ziyanın romanları kadar mensur şiirleri de ilgi uyandırmış ve moda olmuştu. Mensur şiirler, Muallim Naci gibi divan şiiri taraftarlarından olumsuz eleştiriler alsa da, Recaizade Mahmut Ekrem, Hizmete gönderdiği tebrik yazısı ile yetenekli bulduğu Halit Ziyaya destek vermişti.
Yazar, dünya edebiyatı hakkında, tiyatro tarihi hakkında yazı dizileri hazırlamış; romantizmin temsilcisi Ahmet Mithat Efendiyi eleştirdiği ve realizmi savunduğu bir eleştiri dizisi yayımlamıştır.
Halit Ziya, 1888de annesi Bediye Hanımı kaybetti. 1889da amcası ile iki aylık seyahate çıkarak Uluslararası Paris Sergisini gördü. Gezi izlenimlerini Hizmet ve Tarike gönderdiği mektuplarda anlattı. Aynı yılın sonunda Meclis-i Ayan Reisi Emin Ali Efendinin kızı Fatma Memnune Hanımla evlendi. Halit Ziyanın bu evlilikten 6 çocuğu dünyaya gelmiştir: Vedide, Bihin, Sadun, Güzin, Vedad ve Bülend. İlk çocuğu Vedideyi geçirdiği bir hastalık sonucu kaybetti. Aynı şekilde Sadun ve Güzini de küçük yaşta kaybedecek, oğlu Vedat ise 33 yaşında trajik bir intiharla hayatına son verecektir. Halit Ziya, Sadun için Kırık Oyuncak, Güzin için Kırık Hayatlar ve Vedad için "Bir Acı Hikaye adlı kitapları yazmıştır.
Servet-i Fünun
Bankadaki işinden ayrılıp İzmirde vali katipliğine başlayan Halid Ziya, bu görevde uzun süre kalmadı. 1893te, İstanbulda Reji Genel Müdürlüğünden gelen başkatiplik teklifi üzerine İstanbula gitti. Bu görevi on altı yıl sürdürdü. Bu işinde, vaktinin çoğunu okuma ve yazmaya ayırma fırsatı buldu. Rejideki çalışma günlerinde Recaizade Mahmud Ekrem aracılığıyla Edebiyat-ı Cedide adlı edebiyat topluluğuna katıldı. Bu topluluğun en önemli isimlerinden birisi oldu. 1901de kapatılıncaya kadar topluluğun çıkardığı Servet-i Fünun dergisinde yazılar, hikayeler, romanlar yayımladı. Kendisini Türk edebiyat tarihine mal eden büyük romanlarını bu topluluk içinde verdi.
Servet-i Fünunda 1897de tefrika ettiği Mai ve Siyah onu Edebiyat-ı Cedidenin tartışmasız en önemli romancı ve hikayecisi yaptı Romanda acıklı aşk serüveni konusunu geri plana alıp dönemin basın dünyasını, Edebiyat-ı Cedide kuşağının bu dünyaya bakış açısını yansıttı. Bu roman, topluluğun beyannamesi vazifesini gördü.
İlk büyük Türk romanı kabul edilen Aşk-ı Memnuyu 1898-1900 yılları arasında Servet-i Fünunda tefrika etti. Bu eserde zengin bir adamın genç ve güzel karısının yasak bir aşka sürüklenişini gerçekçi bir biçimde, olayın psikolojik nedenleri üzerinde durarak anlattı. Dönemin İstanbul alt kültürleriyle son derece içli dışlı olması, yazarın bu eserini yazmak amacıyla gerekli malzemeyi toplamak için gösterdiği çabanın ürünüdür. Özellikle de o dönem Boğaziçinde yalı sakini aileler arasındaki esrar kullanma geleneği, yazarın ciddi psikolojik açılımlar yaşamasına sebep olarak eserin gelişimine ciddi etki etmiştir.
Yazar, Mai ve Siyah ın gördüğü rağbet üzerine başka dergi ve gazete sahiplerinin kendisinden yazı istemesi üzerine tiraji yüksek İkdam ve Sabah gazetelerinde de yazılar yayımlamıştır. Ancak Servet-i Fünunda yazan İsmail Safanın sürgüne gönderilmesi üzerine roman tefrika etmek dışında hiç yazı yayımlamadı.
Halid Ziya, 1901de Kırık Hayatlar adlı romanı tefrika edilmekte iken Hüseyin Cahidin Edebiyat ve Hukuk başlıklı yazısı üzerine Servet-i Fünun kapatıldı ve topluluk dağıldı.
Ayastefanosa yerleşme
Halid Ziya, Servet-i Fünun kapatılıp topluluk dağılınca edebiyat hayatından uzun süre uzak kaldı. Rumların ve Ermenilerin yaşadığı bir balıkçı köyü olan Ayastefanos (bugünkü Yeşilköy semti)a bir köşk yaptırdı ve Tevfik Fikretin Aşiyana yerleştiği 1905 yılında Halid Ziya da kendi köşküne yerleşti. Bazı eserlerinin kitap halinde yayımını gerçekleştirdi. Rejideki işleri dışında vaktini dostlarıyla sohbet ve okumayla geçirdi.
II. Meşrutiyet
Halid Ziya, Meşrutiyetin ilanı ile fikir ve sanat hayatının canlanması üzerine yeniden yazmaya başladı. Birçok gazete ve dergiye yazılar gönderdi. Sultan Abdülhamid döneminin istibdad yılları olarak anılan son yıllarını ve yurdu değiştirmek isteyenlerin mücadelesini konu alan Nesl-i Ahir adlı romanı kaleme aldı. Sabah gazetesinde tefrika edildikten sonra eseri kitaplaştırmadı. Bu arada Darülfünunda Batı edebiyatı tarihi ve estetik dersleri verdi.
Sultan Reşatın Osmanlı tahtına çıkmasından sonra İttihat ve Terakki hükümeti tarafından mabeyn başkatibi olarak sarayda görevlendirildi. Saraydaki görevi sırasında yazmayı uygun görmediği için yazılarına ara verdi. Görevi gereği padişahla gezilere çıktı. 1911de Ayan Meclisi üyesi oldu.
1912de saraydaki görevi sona erdi. Darülfünunda ders vermeye geri döndü.
1914te Tedavi amaçlı bir Avrupa seyahatine çıktı. Saray ve Ötesi (1940-1942) ile Bir Acı Hikaye adlı hatıratında Almanya ile ilgili geniş bilgi verdi; seyahat notlarını Almanya Mektupları başlıkları altında Tanin gazetesinde yayımladı.
Sait Halim Paşanın Almanyaya inceleme gezisine gönderdiği şair ve yazarlar arasında Almanyaya gitti, çeşitli kültürel faaliyetlere katıldı. Darülbedayide edebi kurul üyeliğinde bulundu. İttihat ve Terakkinin iktidardan düşmesinden sonra Reji idaresinde yönetim kurulu başkanı oldu. 1918de oğlu Halil Vedat ve yeğenleriyle çıktığı Avrupa gezisinden 14 ay sonra döndü.
Cumhuriyet dönemi
Milli mücadele döneminde genellikle Ahmet Cevdetin İkdam Gazetesine yazılar gönderdi. Çoğunlukla dil ve edebiyatla ilgili yazılar yazdı.
Cumhuriyet döneminde kendisini tamamen edebiyata verdi. Cumhuriyetin ilk yıllarında devletin şekillenmesini uzaktan izledi ve fazla eser vermedi.
1930larda yazı hayatına büyük bir canlılıkla döndü. Cumhuriyet ve Son Posta gazetelerinde yazıları yayımlandı. Özellikle hatıra tarzında yazılarıyla edebiyat dünyasında aktüel bir isim haline geldi.
Dil devrimine gönülden inanan yazarın I. Türk Dili Kurultayında (26 Eylül 1932) sunduğu, Türkçenin geçirdiği evreleri ve dil sevgisini sanatkarane bir üslupla dile getiren bildiri çok ses getirdi. Bazı eserlerini sadeleştirdi ve Latin harfleriyle yeniden yayımladı.
1937de Tiran elçiliğinde görevli oğlu Halil Vedatın 33 yaşında intihar etmesi üzerine büyük bir yasa girdi. Acısını, yazmakla hafifletmeyi seçti. Her türlü tedaviyi reddettiği uzun bir hastalığın ardından 27 Mart 1945te öldü. Bakırköy mezarlığında oğlu Halil Vedatın yanına gömüldü.
Edebi Kişiliği
Altmış yıllık yazı hayatında şiir dışında pek çok eser kaleme alan Halid Ziya modern Türk edebiyatına romanları ve hikayeleriyle damgasını vurmuş bir yazardır. Türk romanının büyük ustası olarak kabul edilir.
Edebiyata Fransızcadan ve İngilizceden bazı küçük hikayeler çevirmekle girmişti. Çeşitli konularda yazı ve makalelerin ardından nesir niteliğinde şiirler yazmış, bu ürünlerine mensur şiirler adını vermişti. Bu hazırlıklardan sonra ilk roman denemelerini yaptı.
1886-1908 yılları arasında sekiz roman kaleme alan yazar, bu türdeki ilk eserlerini Fransız realistleri ve natüralistlerinden etkilenerek yazdı. Acemilik dönemi ürünü olan ilk romanlarından sonra Ferdi ve Şürekası ile olgunluk dönemine girdi ve ardından Servet-i Fünunun edebi beyannamesi olan Mai ve Siyahı kaleme aldı. Romanlarında olaya dayanan anlatım yerine kahramanların iç dünyasını sanatkarane üslupla tahlile dayanan yeni bir anlayış benimsenmiştir. Eserlerinde toplumsal mesaj verme endişesi taşımaz. Romanı, insanın iç dünyasına ait bir tür olarak görmüştür.
Hikaye türünün de Türk edebiyatındaki ilk gerçek temsilcisi olarak kabul edilir. Hikayeleri, romanlarına oranla daha doğal ve yerlidir.
Roman ve hikayeleri dışındaki en önemli eserleri anılarıdır. Türk edebiyatında anı türünde en çok eser vermiş yazarlardandır