Tuvaca

Tuvaca, Tuva Türkçesi, Tuva dili (), Rusya'ya bağlı özerk Tuva Cumhuriyetinde Tuvalar tarafından konuşulan Sayan dilleri grubundan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı Moğolistan'da 27.000 kişi ve Çin'in adlandırmasıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne Türk Dünyasındaki adlandırmayla Doğu Türkistan'a bağlı Altay İli'nde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır. Ayrıca Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde ve Kazakistan'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır.
Tuvaca, söziçi ve sözsonu d seslerinin durumu açısından ele alındığında Yakutçaya, y- sesinin ç- sesine gelişimi açısından Hakasçaya yakındır denebilir. Şorcanın Tatarca ve Tuvaca arasında bir Türk dili olması Tuvaca ve Şorca arasında tercüman olmadan anlaşılması yakınlığın göstergesidir.
Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyeti'nin resmi dil olup 1940'tan beri de zorla kabul ettirilen Kiril alfabesi ile yazılmaktadır. Rusça'nın Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.
Ek Harfler;
Ң ң (Tuvacada "ñ" (birleşik ng)
Ө (Tuvacada "ö")
Ү (Tuvacada "ü")
Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: , Ң ; , Ө ; , Ү olarak takip eder.
Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol tesiri vardır. Tuva Türkçesi 1930'a kadar Eski Uygur alfabesi ya da Moğol alfabesi da denilen alfabe ile yazı yaşamını devam ettirmiştir. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin işgalinden sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi mecburi olmuş ve bu alfabe ile yazı yaşamını sürdürmektedir.
Tuvaca, Türkiye Türkçesi'nde olduğu gibi, yüzey bilimi (jeomorfoloji) bileşik kelimelere, son ekler ekleyerek kelime türetirler. Örnek: [teve] 'deve' demektir, [teve-ler] 'develer', [teve-ler-im] 'develerim', [teve-ler-im-den] 'develerimden' gibi.
Ç ayrımı
Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan gibi Türk dillerindeki y ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Kırgızcada c, Kazakçada j, Yakutçada s değişimine uğramışken Tuvacada ise ç ile söylenir. Çeñge (yenge), Çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt), çeen (yeğen), çem (yemek), çedi (yedi,7), çarış (yarış), çarık (yarık), çañgı (yankı), çag (yağ) gibi.
Söziçinde D varlığı
Eski Türk dilindeki söz ortası "d" sesi, günümüzde çoğu Türk dilinde "y" harfine dönüşmüşken Tıva Türkçesinde değişime uğramamıştır. "adak", son (ayak sözünden), "bedik" (yüksek, Türkiye Türkçesinde "büyük" sözüne dönüşmüştür), "kuduk" (kuyu), "kuduruk" (kuyruk),"küdee" (güvey, damat)
Yazı sistemi
Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir) kullandılar. Tuvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi milli alfabeleridir.
Orhun alfabesi
Tuvaların eskiden kullandıkları ilk ve ulusal alfabe Orhun alfabesi adı da verilen Turan coğrafyasının Türk alfabesidir.
- Tuba (Eski Türk alfabesinde v harfi olmayıp b harfi vardı). Eski Türk dilinde Tuva için Tuba, Toba sözleri kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tuva, Tıva, Tofa şeklinde kullanımları vardır.
Uygur alfabesi
Uygur alfabesi diye tanınmış Sogd menşeli alfabeyi Uygur Türkleri Moğollara öğretmişler ve Moğollar da yakın zamana kadar bu alfabeyi kullanmışlardır. Moğollara yakın olan Tuvalar da bu alfabeyi bir zaman süresince kullandılar. Bu alfabe sonradan oluşan Moğolca ve Mançu alfabelerinin ilk örneğidir. 18 harften oluşur, 4'ü seslidir. Yukarıdan aşağıya doğru yazılır.
Uygur alfabesiyle Uygur Devleti döneminde yazılmış yazılı nesirler:
Altun Yaruk
İki Kardeş Hikayesi
Sekiz Yükmek
Günümüz Tuvaların dini olan Budizm ile ilgili bilgilerin yanı sıra günümüz Tuva Türkçesi ile benzerlikler epey dikkat çekicidir.
Eski Uygur yazmalarındaki Türkçe ile günümüz Tuva Türkçesinin karşılaştırılması
Latin alfabesi
1930 yılında Monguş Lopsan-Çimit isminde bir Tuva Budist keşiş tarafından tasarlanmıştır.
A B C D E F G Ƣ I J K L M N Ꞑ O Ɵ P R S Ş T U V X Y Z Ƶ Ь
a c d e f g ƣ i j k l m n ꞑ o p r s ş t u v x y z ƶ
Örnek:
Pirgi ta dldņ yƶykteri - Birinci Tıva (Tuva) dili alfabesi
Günümüz Tuva Kiril ve ilk Tuva Latin alfabelerinin karşılaştırılması
Misal olarak,
Kiril alfabesi
1943 yılında Latin harflerin yerine Sovyet Rusların baskısı üzerine Kiril alfabesine geçilmiştir.
Ё Ж Й Ң Ө Ү Ф Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю
ң ъ
Rus alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.
Ek Harfler
Ң ң (tuvaca ng)
Ө (tuvaca ö)
Ү (tuvaca ü)
Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: , Ң ; Ө ; , Ү olarak takip eder.
Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvaca 1930'a kadar Moğolların da kullandığı Uygur alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCBnin ilhakından sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.
Tuva alfabesi
A (A), (B), Ж (j), Ч (Ç), (D), Э (E), (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur), Ф (F), (G), (H), Ы (ı), (İ), (K), (L), (M), (N); Ң (ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesinde ñ olarak belirlenmiştir), O (O), Ө (Ö), (P), (R), (S), Ш (Ş), (T), (U), Y (Ü), (V), Й (Y), (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)
Tıva Alfabesi:
Altay Tuvacasında, Türk dünyasının diğer bölgelerinde hemen hemen hiç görülmeyen birtakım arkaik özellikler görülebilmektedir. Mesela bu Tuvaca ağız, bir adaγ-dilidir, yani Eski Türkçedeki "δ"sesi bugün bazı Türk dillerinde "y" sesine, bazılarında ise "z" sesine dönüştüğü halde, Altay Tuvacasında (ve Tuvacada) "d" sesine dönüşmüştür. Bir diğer arkaik özellik ise, zarffiil ekleriyle kurulan bağımlı sıralı cümlelerin (periodische Kettensätze) Altay Tuvalarının dilinde çok yaygın olarak kullanılmasıdır.
Sayılar
0 (tik)1 (bir), 2 (iyi), 3 (üş), 4 (tört), 5 (beş), 6 (aldı), 7 (çedi), 8 (ses), 9 (tos),
10 (on), 20 (çbri),30 (üjen), 40 (dörden), 50 (bejen), 60 (aldan), 70 (çeden), 80 (sezen), 90 (tozan)
100 (çüs), 1000 ң (muñ)
Tuva ve Kırgız Türkçelerinde sıra sayıları karşılaştırması
Renkler
Tuva Türkçesinde renk sözü "öñ" demektir. Ak (ak, beyaz), kara (kara, siyah), kök (gök, mavi), kızıl (kızıl, kırmızı), sarıg (sarı), nogaan (yeşil), hüreñ (kahverengi).
Bilinmesi gerekenler
Tuvacada söz (kelime) sonundaki ç, günümüzde şye dönüşmüştür (3-üş) .
Tuvacada t, tonlulaşarak günümüzde d ye dönüşmüştür (6-aldı).
Tuvacada g nin düşmesi ile birlikte kendisinden sonra gelen ünlü de düşmüştür (8-ses, 9-tos).
Azerbaycan ve Türkmenistandaki gibi söz başlarında genelde t yerine d kullanımı vardır. Daş (taş), dajık sug (taşkın su), dan(tan), daştıı (dışarı, dış), der (ter), dovurak (toprak), doozun (toz), duzak (tuzak), duzaar (tuzlamak), dus (tuz), dıgış (tıkışık), dırbak (tırnak), dırgak (tarak) v. b.
Tuva dilinde diğer dillerin aksine geçmiş hayat çizgisinin önünde, gelecek ise arkasında yer alır. Bu nedenle Tuvalar, songgaar (geri gitmek) sözcüğünü geleceği, burungaar (ileri gitmek) sözcüğünü de geçmişi ifade etmek amacıyla kullanırlar.
Dilbilgisi
Ünlüler
Tuvaada 8 ünlü var.
(a), / (e), (i), (o), (ö), (u), (ü), (ı)
Uzun ve kısa ünlüler
Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir.
(ol) - o
(ool) - oğul
(dün) - gece
(düün) - dün
Kargıraa Ünlüler
ъ (a't) - at (hayvan)
(at) - ad, isim
bunun istisnası durumlar da vardır.
- kaç, nasıl
Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması
Türkçe - Kırgızca - Tuvaca
ben- men- men
sen- sen- sen
o- al- ol
biz- biz- bis
siz- siz, sizder, siler- siler
onlar- alar- olar
Zamirlerin nıkı, -nıyı, - nıı, -nii vb. eklerle birleşimi
Kırgızca -Türkçe - Tuvaca
meniki-benim- meeñii
seniki senin -señii
anıkı onun -ooñuu
bizdiki bizim--bistii, bisternii,
sizdiki, sizderdiki, silerdiki sizlerin-silerlernii
alardıkı - onların-olarnıı
Soru sıfatları
kaş, kaşıl (kaç)?, kaş kiji (kaç kişi), kayı (hangi), kayı bajın (hangi ev)?, çeje, çejel (kaç), çeje mal (kaç sığır)?, kandıg (nasıl, hangi), kandıg kiji (nasıl kişi)?
Düşürmeler
Tuva Türkçesinin öteki Türk lehçeleri ile karşılaştırıldığında belirgin özelliği düşürmelerin çok yaygın olmasıdır. Ses (sekiz), aas (ağız) v. b.
Fakat ünsüzlerini düşüren bazı sözler ek aldıklarında aslına dönerler. aas (ağız) aksım-askım (ağzım), ool (oğul), oglum (oğlum), bört (börk) börgüm (börküm), v. b.
Örnek
, .
.
Tuva edebiyatı
Tuva Türklerine özgü gelişmiş bir edebiyat bulunmaktadır. Önemli yazarlar arasında Çoodu Kara-küske, Viktor Kök-ool, Stepan Sarıg-ool ve Salçak Toka sayılabilir.
XX. yüzyılda edebi dil haline gelen Tuva Türkçesi'nin önemli yazarları:
Aleksey Arapçor ( ) (1924)
Hovalıg Artık ( -) (1951)
Aleksandr Darjay ( ) (1944)
Edvard Dongak ( Э ) (1941)
Dorju Monguş ( ) (19391992)
Monguş Ölçeyool (-, ) (19341996)
Mannay Oorjak ( ) (18921968)
Çançıhoo Oorjak ( Ч- Ч)(18951962)
Oleg Saganool (-, ) (19131971)
Vladimir Serenool (-, ) (19421994)
Oleg Suvakpit ( ) (1926)
Salim Sürünool (-, ) (19241995)
Yekaterina Tanova ( -) (1930)
Salçak Toka-Kol Tııkı ( - ) (19011973)
Baazanay Tülüş ( ) (18901951)
Baykara Hövenmey ( ) (19151972)
Leonid Çadamba (Ч, ) (19181987)
Kuular Çerligool (Ч-, Ч) (1940)
Saylıkmaa Kombu ( aaa aa) (1960-)
Sık kullanılan cümleler
Tuvaca /Tıva dıl /a
Evet/iye/
Sen /sen/
Hayır, yok /çok/
Merhaba, selam /ekii/Э
Hoşça kal, güle güle / bayırlıg/a
Nasılsınız?/Kayı hire tur siler/ ?
Teşekkür ederim/çettirdim/
Kim/kım/
Ne/çü/
ne zaman/kajan/aa
anlamadım/bilbedim/
saat kaç/şag kaş/a a
bilmiyorum/bilbes men/
Tuvalarda erkek-kadın adları ve soyadları
Erkek adları: Adıg-ool, Alaş, Arbak, Ak-ool, Aydıñ, Bagay-ool, Balçır, Bayır, Bayındı, Buyan, Daş-ool, Delger, Demir, Demir-ool, Dozuraş, Kara-kat, Kara-ool, Kañ-ool, Kejik, Kejiktig, Kök-ool, Mergeldey, Möñgün-ool, ortun-ool, Öner-ool, Örgeleer, Sagaan-ool- Sarıg-ool, Sedip, Uran-ool, Uynuk-ool, Hayajık, Herel, Hüler, Hüler-ool, Çeçek-ool, Çeçen-ool, Çiñgis, Ezir-ool, Eker-ool gibi.
Kadın adları: Aldınay, Aldın-kıs, Arjaana, Ak-kıs, Barıñmaa, Belekmaa, Belek-kıs, Darıy, Darıymaa, Doluma, Dolçutmaa, Dolzat, Mañnay, Mañmaa, mendi, Meñgi, Olça, Orjutmaa, Ortumaa, Oyumaa, Önermaa, Örgeldey, Salbak, Salbakay, Sarıg-kıs, Sereñmaa, Serjiñmaa, Sırga, Ünçermaa, Hajıtmaa, Herelmaa, Hüreñ, Hürgül, Çeçek, Çeçekmaa, Çüsükey, Çısıñmaa, Eremaa gibi.
Ortak Erkek-Kadın adları: Aydıs, Bayır, Belek, Dadar, Dambış, Kama, Kökey, Maajık, Mañnay, Sayın, Saydaş, Sarıg, Heymerek, Çeçen, Şañgır, Ertine gibi.
Sülale ve soy adları: Adıg-Tülüş, Ak, Ak-Moñguş, Bay-Kara, Baraan, Dargat, Doñgak, İrgit, Kara-Doñgak, Kara-Moñguş, Kara-Sal, Kol, Kuular, Küjüget, Kırgıs, Maadı, Moñguş, Ondar, Oorjak, Oyun, Öölet, Saaya, Salçak, Sartııl, Sarıg-Doñgak, Sarıglar, Sat, Soyan, Tumat, Tülüş, Hertek, Hovalıg, Homuşku, Çoodu, Şalık gibi.
Akrabalık adları
Kırgan-avay (nine), Kırgan-açay (dede), avay (ana), açay (baba), duñmam (kardeş), akıy (amca, ağbi), çaavay/çeñgey (yenge), daay (dayı), küüy (dayının eşi), ugbay (abla), çestey (enişte), kuda/kudagay (dünür).
Tuva yörelik ağızları
Ülkenin resmi dili daha çok batı bölgesinin dilidir. Her bölgenin kendine özgü ağzı vardır. Resmi dil Kızıl ve yöresinin dilinden ortaya çıkarılmıştır. Tuva'nın batısındaki Baytayga ağzı ise Orta Asya ve Türkiye'ye en yakın olan ağzıdır. Tuva Resmi dilinde "ı" şeklinde olan ses Bay-Tayga ağzında Çağdaş Genel Türkçedeki "a" sesi korunmaktadır.
Tuva veya günümüz Tuva halkının kullanımı ile Tıva (dil) Türkçesi 4 dialektiliği görülür: Orta (Çöön-Hemçik, Övür, Süt-Höl, Çaa-Höl, Ulug-Hem, Biy-Hem bölgeleri); batı (Barıın-Hemçik, Bay-Tayga, Möngün-Tayga bölgeleri); güneydoğu (Çedi-Höl, Tandı, Tes-Hem, Erzin bölgeleri); kuzeydoğu (Toju) ve Kaa-Hem, Tere-Höl ağızları (ayalgaları).
Toju ağzı
Baytayga ağzı
Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları
Ш. ңңң, .
Şıyan am. Buruñguñuñuñ murnunda, teve kuduruu çerge döjelip te mıyızı deerge şaştıgıp turar şagda dörten bir ugaannıg haan çoruptur oo.
İşte böyle! Çok eskiden, deve kuyruğunun yere değip, teke boynuzunun göğe uzandığı çağda kırk bir yaşında akıllı bir han yaşarmış.
Türkiye Türkçesi-Tuvaca- Göktürkçe karşılaştırmaları