İmamiye (Şiilik öğretisi)

İmamiye Şiası, Şiilik meşrebi içerisinde mevcut olan tüm tarikat ve mezheplerin ortak i'tikatlarını tanımlamak maksadıyla kullanılan bir fıkıh deyimi olup, Aşırı Ghulat (Radikal dinci fırkalar), Keysanilik (Dörtçüler), Zeydilik (Beşçiler), İsmaililik (Yedicilik/Yedi İmamcılık) (Mustalilik ve Nizarilik) ve İsnaaşeriyye (Onikicilik/On İki İmamcılık) (Caferiyye Şiiliği ve Anadolu Aleviliği) ile Arap Aleviliği'ni de kapsamı altına alan bir şekilde tanımlanmaktadır.
Şii tarikat ve mezhepler
Aşırı Ghulat (Radikal dinci fırkalar)
Bazighilik: İmam Cafer-i Sadık'ın Tanrılığına inanılan mezhep;
Dhammilik: Ali bin Ebu Talib'in Tanrılığına inanılan mezhep;
Ghurabilik: Cebrail'in Tanrı'nın buyruklarını hata ile Ali bin Ebu Talib'in yerine Muhammed'e indirdiğine inananların kurduğu mezhep;
Yafurilik: Muammer el-Kufi'in Tanrılığına inanılan mezhep.
Keysanilik (Dörtçüler): Mehdi kavramını ortaya atarak ilk defa İmam unvanını kullanan; Ali bin Ebu Talib'den sonra sırası ile Hasan bin Ali, Hüseyin bin Ali ve dördüncü İmam olarak da Ali bin Hüseyin (Zeyn el-Ab-ı Din)in yerine Ali bin Ebu Talibin Banu Hanife Kabilesi mensubu Havlet bint Ca'ferden olan oğlu Muhammed bin el-Hanifiyye'nin imamlık ve Mehdiliğini kabullenen; temelleri El-Mukhtar bin Ebu ʿUbeydullah el-Taifi tarafından atılan, ve daha sonra da kendi içlerinden Abbasiler Halifeliğini çıkaran ghulat (köktendinci) mezhep.
Berbericilik: Muhammed bin el-Hanifiyyeyi Tanrısallaştıran ve Hamza ibn ʿUmara el-Berberi'nin Peygamber olduğuna inananların mezhebi;
Haşimilik (Dörtçüler): Muhammed bin Hanifiyyenin ölümünü kabullenerek en büyük oğlu Ebu Haşim'i halef olarak kabul edenlerin mezhebi;
Karibilik / Kuraybilik (Dörtçüler): Adını imam Ebu Karib/Kurayb el-Darirden alan, Muhammed bin el-Hanifiyyenin ölmediği ama saklandığı ve bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne Mehdi olarak döneceğine inanılan mezhep;
Sarrajcılık (Dörtçüler): Muhammed ibn el-Hanifiyyenin ölümünü kabullenen fakat ileride bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne Mehdi olarak döneceğine inanılan Hayyan el-Sarraj tarafından kurulan mezhep;
Hürremiyye (Ḵhorrām-Dīnān / Khurrāmīyah / Muḥammira / Kızıl-Giyinenler / Kızıllar Kısmen Dörtçülerin uzantısıdır): Al-Makdisi'den nakledildiği üzere, El-Mukanna tarafından temelleri atılan, Ebu Müslim Horasani'nin Mehdiliğine, reenkarnasyona, Tanrı'nın sırasıyla Muhammed, Ali, Ebu Müslim Horasani ve en son olarak da Haşim el-Mukannada vucud bulduğuna inanan, başkalarına zarar vermemek kaydıyle her şeyden zevk almayı mübah sayan ve kendilerini İslamiyet kisvesi altında gizleyen Mazdekçıların oluşturduğu dini ve siyasi ghulat (köktendinci) mezhep.
Zeydilik (Beşçiler): Beşinci İmam olarak Zeyd bin Ali'yi kabul eden kol.
Dukeynilik: Muhammed'in haleflerinin Ali bin Ebu Talib'in tarafını tutmamalarından dolayı imanlarını kaybettiğine inananların mezhebi;
Halefilik: Zeyd bin Ali'nin haleflerinin Abd el-Samed adlı bir şahıs ve onun neslinden devam ettiğine inananların mezhebi;
Heşebilik / Surhabilik: İmamlığın, imamın bilgisiz ve ahlaksız olması dahil, her halükarda Hasan bin Ali ile Hüseyin bin Ali'nin soyundan gelenlerde kalması gerektiğine inananların mezhebi;
Jarudilik: Adını Ebul Jarud Ziyad bin Ebu Ziyaddan alan, Ebu Bekr-i Sıddık, Ömer ibn Hattab ve Osman bin Affan'ın her üçünün Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle büyük bir günah işlemiş olmamakla beraber hatalı bir davranışta bulunmuş olduklarına ve bu nedenle de onların Ashab-ı Kiram'lıklarının geçerli olamayacağını beyan etmekle beraber alenen suçlamaktan da kaçınan, diğer taraftan ise Talha bin Ubeydullah ile Zübeyr bin Avvam'ı Ali bin Ebu Talib'e başkaldırmış olmalarından ötürü şiddetle kınayanların mezhebi;
Süleymanilik: Adını Süleyman bin Jarirden alan, haliferliğin kime gideceğinin istişareler neticesinde karara varılması gereken bir husus olduğuna ve Ebu Bekr-i Sıddık ile Ömer ibn Hattab'ın Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle hata işlediğine fakat günaha girmediğine inananların mezhebi;
Butrilik / Tabirilik: Kathir en-Nevva El-Ebter tarafından kurulan, inançları hemen hemen Süleymanilik ile ayni olmakla birlikte, Ebu Bekr-i Sıddık, Ömer ibn Hattab ve Osman bin Affan'ın üçününde Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle hatalı olduğuna fakat günaha girmemiş olduklarına inananların mezhebi;
Salihilik: Hasan ibn Salih tarafından kurulan, inançları hemen hemen Süleymanilik ile ayni olmakla birlikte, Ebu Bekr-i Sıddık, Ömer ibn Hattab ve Osman bin Affan'ın üçününde Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle hatalı olduğuna fakat günaha girmemiş olduklarına inananların mezhebi;
Vasitilik: On İki İmamın tamamını da tanıyan Zeydiler'in oluşturduğu mezhep.
Ismaʿiliyye (Yedi İmamcılık/Yedicilik): Yedinci İmam olarak İsmail bin Cafer el-Mubareki kabul eden kol.
Karmatilik (Yediciler/el-Bakliyye): Fatımi halifelerinin imamlığını kabul etmeyen kol.
Dürzilik (Kısmen Yedi İmamcıdır): Fatımilerin beşinci halifesi Hakim Biemrillaha uluhiyet isnad eden ghulat (köktendinci) kol.
Nizari İsmaililik (Yedicilik): Sekizinci Fatımi halifesi Ebu Tamim Maadd el-Mustansir bi-llah'ın oğullarından Nizar'ı On dokuzuncu İsmailiyye imamı olarak kabul eden kol.
Mustalilik (Yedicilik): Sekizinci Fatımi halifesi Ebu Tamim Maadd el-Mustansir bi-llah'ın oğullarından Ahmed el-Mustali bi-llahı Dokuzuncu Fatımi halifesi olarak kabul eden kol.
On İki İmamcılık
İsnaaşeriyye (Onikicilik):
Caferiyye (Onikiciler): On iki İmamlar'a Muhammed'in hak vasi ve halifeleri ve Allah'ın masum evliya ve huccetleri olarak inanan Şia'nın esas ve yaygın olan ana koludur, yani özüdür.
Kalenderilik (On İki İmamcılık): 8. yüzyıl Samaniler devri öncesi faal olan Melametiyye akımından beslenen, Budizm ve Hinduizm etkilerini sergileyen, kalça boyu kıl yapımı gömlekler giyinen ya da sadece battaniyeyle örtünen ve her türlü ilacın kullanımına karşı çıkanların yolu) Haydarilik (On İki İmamcılık): Kutbud-Din Haydar tarafından kurulan, 12. yüzyıldan itibaren Kalenderiliğin en yaygın ve faal kolunu oluşturan, kendilerini hakir görmek ve aşağılamak suretiyle vücudlarına demirden halkalar takarak yalın ayak dolaşan, keçe ve çuhadan yapılma elbiseler giyerek zillet içerisinde bekar yaşayanların oluşturduğu yol;
Vefaiyye (On İki İmamcılık): Ebu'l Vefa el-Bağdadi tarafından kurulan, manevi ve maddi temizliğe çok önem veren, sıklıkla zikir ve Semah uygulayan sufi/tasavvufi yol;
Babaiyye (On İki İmamcılık): Vefaiyye tarikatına bağlı Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasani'nin müridlerinden olan Baba İshak Kefersudi'nin geliştirdiği sufi/tasavvufi yol.
Barakiyyun (On İki İmamcılık): Başlangıçta Vefa'iyye tarikatından Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasaninin halifesi Aybek Babanın en iyi müridi, daha sonra ise hem Hacı Bektaş-ı Velinin halifesi hem de Rufai tarikatına bağlı Sarı Saltuk Babanın müridi olan Barak Babanın geliştirdiği sufi/tasavvufi yol;
Anadolu Aleviliği (On İki İmamcılık);
Kürt Aleviliği (Yaresanilik) (Aliye uluhiyet isnad eden ghulat (köktendinci) sufi/tasavvufi yol; Bektaşilik'te olduğu gibi Barak Baba'nın fikirlerinin etkisiyle ortaya çıkmış olmakla beraber On İki İmamcı olmayıp, İslamiyet'e Bahailik'ten de uzak kalan inançlar kapsamında mutalaa edilir.): Musa el-Kazım soyundan geldiği öne sürülen ve Hacı Bektaş-ı Veli ile özdeşleştirilen Sultan Sahak tarafından batı İran'da 14. yüzyılın sonlarında Zerdüştlük inancından beslenerek kurulan, Kur'an-ı Kerim'i ve Muhammed'in peygamberliğini kabul etmeyen, fakat Ali bin Ebu Talib'in Tanrılığı temeli üzerine dayanan, ve "Kelam-ı Serencam" adlı kitabı dini öğretilerinin temeli olarak kabul eden inanç.
Arap Aleviliği (Nusayriyye) (Onbircilik; kısmen On İki İmamcıdır): Aliye uluhiyet isnad eden ghulat (köktendinci) fırka.
Hurufiyye (Onbircidir):Tanrı'nın her peygamberde aşamalı olarak kendisini açtığına, en son olarak da yedinci Şii imamı Musa el-Kazımın soyundan gelen ve Hurufiyye inancının kurucusu olan "Feyzlul-Lah Ester-Abadi"nin bedeninde vücud bulduğuna, ve ("Feyzlul-Lah Ester-Abadi") Naiminin "Cavidan el-Kebir" (Cavid-Name)sinin Kur'an-ı Kerimi ilga ettiğine inanan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol;
Nuktaviyye (On İki İmamcılık): Muhammedin daha yüksek seviyede reenkarnasyonu olduğu iddiasiyle 1397 yılında kendisini Mehdi ilan eden "Mahmud Pasikhani" tarafından İsmailiyye-Nizarilik mezhebi ile tanınan İsfahan Eyaleti'nin Kaşan şehri yakınlarında "Anjudan" köyünde Hurufiyyenin bir yan kolu olarak kurulan ve Pasikhaninin ölümünden sonra da Şah Tahmaspı Mehdi ilan etmeğe kalkışan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.
Bektaşiyye (On İki İmamcılık): Adını, 13. yüzyılda Anadolu'nun İslamlaşması sürecinde etkin olarak fa'aliyet gösteren ve Horasan Melametiliğinin önde gelen temsilcilerinden Yusuf Hemedani'nin öğrencisi Hoca Ahmed Yesevi'nin öğretilerinin Anadolu'daki uygulayıcısı olan büyük Türk mutasavvıfı Kalenderi / Haydari şeyhi Hacı Bektaş-ı Veli'den alan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.
Ahiler (On İki İmamcılık);
Dedebabalık (On İki İmamcılık): Hacı Bektaş-ı Veli'nin soyundan gelen Balım Sultan tarafından, 14. ile 15. yüzyıllarda Azerbaycan ve Anadolu'da etkin olan Hurufilik akımının da etkisinde kalarak İbahilik, teslis (üçleme), tenasüh ve hülul anlayışlarını da Bektaşilik içine katmak suretiyle 16. yüzyılın başlarında kurumsallaştırılan, özellikle Balkanlar'daki Türkler arasında yaygın olan On İki İmamcı tasavvufi yol;
Safeviyye (On İki İmamcı ve Onikiciliğin menşei): Safeviler'in son dönemlerinde Ahbarilik itikadi ekolü tarafından biçimlendirilen On İki İmamcı sufi/tasavvufi inanç;
Kızılbaşlık (On İki İmamcılık): 16. yüzyılda Azerbaycan'da yaşayan ve Safevi Devleti'nin kurulması için önemli destek sağlamış olan Hürremiyye (Ḵhorram-Dīnān) adlı bir dini ve siyasi topluluğun ruhani torunları;
Celalilik (On İki İmamcılık): Kendini Mehdi ilan eden Bozoklu Şeyh Celal taraftarlarının oluşturduğu On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.
Niʿmetullahiyye (On İki İmamcılık): Altıncı İmam Cafer-i Sadık soyundan gelen ve Kadiri Sufilerinden ʿAbd-Allah Yefai'nin müridi olan Sünni Şah Niʿmetullah-i Veli (Nured-Din Kirmani) tarafından tarafından kurulan ve daha sonra da Ömer ibn Hattab'ın katledildiği gün olan Zilhicce ayının yirmialtısını karnavalımsı bir resmi bayrama dönüştüren Şah İsmailin Şiiliği mecburi devlet dini ilan etmesiyle Şiiliği benimsemek zorunda kalan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol;
Nurbakşiyye (On İki İmamcılık): Dr. Cavid Nurbakş tarafından 20. yüzyılda yeniden yapılandırılan tasavvufi Yeni-Niʿmetullahilik yolu.
Rufailik: Ahmed Er Rufai tarafından kurulan sufi/tasavvufi yol;
Galibilik (On İki İmamcılık): Abdülkadir Geylani ile Ahmed Er Rufai'nin Tasavvufi prensiplerini benimseyen, mezhepte Hanefi meşrepte ise Alevi olan Sufi/tasavvufi yol.
Sınıflandırılamayanlar
Eftahilik / Fethilik: Adını Geniş manasına gelen Eftah kelimesinden alan ve Altıncı imam Cafer-i Sadık'ın oğlu Abdullah el-Eftah'ın Yedinci imam olduğuna inananların mezhebi;
Muhammedilik: Hasan El Askeri'nin değil de, Ali Naki'nin oğlu Muhammad ibn Ali el-Hadi'nin On birinci imam olduğuna inananların mezhebi;
Tavussilik (Altıcılar): İmam Cafer-i Sadık'ın Mehdi olduğuna ve ölmediğine inananların mezhebi;
Vakıfilik: İmam Musa el-Kazım'ın son imam olduğuna inananların mezhebi.
İmamiyye Şiiliğindeki başlıca tarikat ve mezhepler ile önemli kişiler arasındaki tarihi yakınlıkların basitleştirilmiş şeması: