Tezkire

Tezkire, kelime anlamıyla "zikredilen, zikri geçen" anlamına gelen, kişilerin biyografisini çeşitli yönleriyle subjektif veya objektif ele alan eserlerdir. Tezkireler ilk kez İran edebiyatında ortaya çıkmıştır. Bu eserler mensur yazılmakla birlikte içinde manzum kısımların yer aldığı tezkireler de vardır. Tezkireler bugünkü edebiyat tarihlerinin ve şiir antolojilerin yerini tutmaktadır.
Türk edebiyatında tezkire yazma geleneğinin temeli Ali Şir Nevai'nin Mecalisü'n-Nefais adlı eserine dayanır. Türk edebiyatının ilk tezkiresi budur. Türk edebiyatında sırasıyla 16. yüzyılda Sehi Bey, Latifi, Aşık Çelebi, Kınalızade Hasan Çelebi, Ahdi ve Beyani; 17. yüzyılda Sadıki, Riyazi, Faizi, Rıza, Yümni, Asımm ve Güfti; 18. yüzyılda Mucib, Safayi, Salim, Beliğ, Safvet, Ramiz; 19. yüzyılda da Fatin gibi belli başlı tezkire yazarları mevcuttur. Bunların dışında da yazılmış çok sayıda tezkire mevcuttur.
Tezkire klasik Türk edebiyatı şair ve yazarların şiirlerini ve hayatlarını kapsayan edebiyat antolojisi görevi gören bir kitaptır.
Anadolu sahasında yazılan ilk tezkire Sehi Bey'e ait olup Heşt Behişt (Sekiz Cennet) ismini taşımaktadır. Bunun dışında Latifi'nin tezkiresi, Ahdi'nin Gülşen-üş Şuara isimli tezkireleri de ünlüdür.
16. yüzyılda yaşayan Latifi (1491-1582) şiirleri de bulunmasına rağmen edebiyatımızda tezkiresiyle ünlü bir yazardır. Latifi tezkiresinde 310 şaire yer vermiştir. Latifi tezkiresinde şair ve sanatçıları objektif olarak değerlendirmemiştir. Latifi tezkiresi bu yönüyle edebi tenkit örneğidir. Latifinin 1546da tamamlayıp I. Süeyman'a sunduğu kendi adıyla anılan tezkiresi, 1896da Şuara Tezkiresi adıyla yayınlanmıştır.
Tezkiretüş-Şuara, Tezkire-i Şuara veya Tezkire adlarıyla anılan eserler devrin şairlerinin zaman içinde unutulup gitmelerini önlemek, hatırlanmalarına vesile olmak amacıyla yazılmış eserlerdir. İçlerinde en az yüz civarında şair bulunur ve bu yönleriyle şekil olarak günümüzdeki, yazarlar veya şairler sözlüğü gibi eserlere benzerler. Konularını şairlerin hayatları, kişilikleri, edebi faaliyetleri ve eserleri oluşturmaktadır. Tezkireler, çok ayrıntılı olmamakla beraber, biyografi eserleri olarak da kabul edilebilirler.
Tezkirelerde şairlerin hayatı hakkında bilgi verilir, kişilikleri ve eserleri üzerine değerlendirmeler yapılır ve eserlerinden örnekler verilir. Bu yönüyle edebi eleştiriler içerdiği söylenebilir. Tezkireciler bunu yaparken uslubun sanatlı ve ahenkli olmasına da özen göstermektedir. Öyle ki, bu yönleriyle tezkireler aynı zamanda birer edebi eser niteliği taşımaktadırlar.
Şairlerin gerek tezkireye alınışlarında, gerekse eser ve şiirlerinden verilen örneklerin belirlenmesinde tezkirecinin zevk ve tercihi rol oynamaktadır.
Tezkireler çağının bir edebiyat ve kültür ürünüdür. Yazıldığı çağın sosyal, kültürel, sanatsal ortamını içerir. Aynı zamanda günümüz araştırmaları için değerli birer belge ve kaynak durumundadırlar.
Şair tezkiresi yazma geleneği XV. yüzyılda Çağatay sahasında Ali Şir Nevai tarafından kaleme alınan Mecalisü'n-Nefais ile Anadolu sahasında ise Sehi Bey'in yazdığı Heşt Behişt ile başlayarak, asırlarca kesintiye uğramadan devam etmiştir. Sehi Bey'in yazdığı Heşt Behişt adlı tezkireyi sırasıyla Latifi' nin kendi adıyla yazdığı Latifi tezkiresi; Ahdi'nin Gülşen-i Şu'ara; Aşık Çelebi'nin Meşa'irü'ş-Şu'ara; Hasan Çelebi'nin Kınalızade Tezkiresi; Beyani'nin yine kendi adıyla anılan Beyani Tezkiresi; Riyazi'nin Riyazü'ş-Şu'ara ; Kafzade Faizi'nin Zübdetü'l-Eş'ar ; Rıza'nın Rıza Tezkiresi ; Yümni'nin Yümni Tezkiresi ; Asım'ın Zeyl-i Zübdetü'l-Eş'ar; Güfti'nin Teşrifatü'ş-Şu'ara; Mücib'in kendi adıyla anılan Mücib Tezkiresi; Safayi'nin yine kendi adıyla anılan Safayi Tezkiresi; Salim'in Salim tezkiresi ; Beliğ'in Nuhbetü'l-Asar li-Zeyli Zübdeti'l-Eş'ar; Ramiz'in Adab-ı Zürefa; Silahdar'ın kendi adıyla anılan Silahdar Tezkiresi; Safvet'in Nuhbetü'l-Asar min Fera'idi'l-Eş'ar; Tevfik'in Mecmu'atü't-Teracim; Es'ad'ın Bağce-i Safa-enduz; Arif Hikmet'in Tezkire'si ve Fatin'in Hatimetü'l-Eş'ar adlı eserleri izler.
Cumhuriyet döneminde bu tezkireler üzerinde birçok çalışmalar yapılmış, bazı tezkireler latinize edilerek basılmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır:
Sehi Bey Tezkiresi, Heşt Behişt, Sehi Bey, Mustafa İsen,
Latifi, Tezkiretüş-şuara ve Tabsıratün-nuzama, Abdüllatif Çelebi Latifi, 993/1585, Rıdvan Canım,
Tezkiretü'ş-şuara, Kınalızade Hasan Çelebi, 1016/1607 ; İbrahim Kutluk. Tezkiretüş-şuara, Mustafa b. Carullah Beyani ; İbrahim Kutluk. Türk Tarih Kurumu, Ankara 1997
Nuhbetül Asar li-Zeyli Zübdetil-Eşar, İsmail Beliğ, Abdulkerim Abdulkadiroğlu
Tezkire-i Şafayi (Nuhbetü'l-aşar min feva'idi'l-eş'ar), Mustafa Şafayi Efendi, Pervin Çapan,
Tezkire-i Şuara-yı Mevleviye, Esrar Dede, İlhan Genç,
Tezkire-i Mucip, Kudret Altun,
Tezkiretüş-Şuara Salim Efendi, Mirzazade Salim Mehmed Emin Efendi, 1156/1743 ; Adnan İnce.
Bazı Tezkireler
Riyazi - Riyazü'ş Şuara
Faizi - Zübtedü'l-Eşar (Şairler Tezkiresi)
(MİRZADE MEHMED EFENDİ)Salim - Salim Tezkiresi
(Pir Ahmed) Aşık Çelebi - Meşairü'ş Şuara(Şairlerin Duyuları)
(Ali) Güfti - Teşrifatü'ş Şuara
(Davud) Fatin - Haitmetül-Eşar (Fatih Tezkiresi)
Hasan Çelebi - Sakiname
Ahdi - Gülşen-i Şuara