Avrupa coğrafyası

Avrupa geleneksel olarak Dünya'daki 7 kıtadan biri olarak düşünülmektedir. Oysa Avrupa ve Asya coğrafi açıdan birbirleriyle bağlantılı kıtalardır ve bazen Avrasya adı altında anılırlar. Avrupa'nın geleneksel tanımına göre Ural Dağları Avrupa'nın doğudaki sınırını oluştururlar. Güneydoğu'daki sınırını Ural Nehri oluşturur. Sınır Hazar denizi, Kafkas Dağlarının zirveleri boyunca devam eder, Karadeniz, İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı'yla belirlenir. Akdeniz Avrupa'nın güney sınırını, Atlas Okyanusu ise batı sınırını belirler. İzlanda Avrupa'dan çok Kuzey Amerika'ya yakın olmakla birlikte Avrupa'nın bir parçası olarak sayılmaktadır.
Jeoloji
Avrupa'nın en önemli jeolojik özelliği, Güney Avrupa'nın yaylaları ve dağları ile batıda Büyük Britanya'dan doğuda Ural Dağları'na kadar uzanan geniş, kısmen su altındaki kuzey ovası arasındaki ikilemdir. Bu iki yarım Pireneler ve Alpler/Karpatların sıradağlarıyla ayrılır. Kuzey ovaları batıda İskandinav dağları ve Britanya Adaları'nın dağlık kısımlarıyla sınırlıdır. Kuzey ovalarının batık kısımlarındaki başlıca sığ su kütleleri Kelt Denizi, Kuzey Denizi, Baltık Denizi bloğu ve Barents Denizi'dir.
Kuzey ovası, eski jeolojik kıta Baltık'ı kapsar ve bu nedenle "asıl kıta" olarak kabul edilebilir, güney ve batıdaki çevre yaylalar ve dağlık bölgelerse başka jeolojik kıtaların parçalarıdır.
Avrupa'nın jeolojisi çok çeşitli ve karmaşıktır, İskoç Yaylaları'ndan Macaristan'ın inişli çıkışlı ova'larına kadar tüm kıtada çok çeşitli manzaralar oluşturur.
Nüfus
Avrupa nüfusu için rakamlar, Avrupa sınırlarının hangi tanımının kullanıldığına göre değişir. Birleşmiş Milletler'e göre, standart fiziksel coğrafi sınırlar içindeki nüfus 2005 yılında 701 milyondu. 2000 yılında Rusya ve Türkiye kıtalararası ülkelerinin tamamını kapsayan bir tanımla nüfus 857 milyondu. Nüfus artışı, dünyanın diğer kıtalarına kıyasla nispeten yavaş ve medyan yaş nispeten yüksektir.
Nehirler
Avrupa'daki en önemli nehirleri Tuna, Volga, Ren, Elbe, Oder ve Dinyeper'dir.
Avrupa nehirleri uzunluklarına göre
Yaklaşık uzunluklarıyla doğrudan Dünya Okyanusu'na veya Kapalı havza'lara akan Avrupa'nın en uzun nehirleri ve geçtiği ülkeler şunlardır:
Volga(İdil) 3,690 km, Rusya
Tuna 2,860 km, Almanya, Avusturya, Slovakya, Macaristan, Hırvatistan, Sırbistan, Bulgaristan, Romanya, Moldova, Ukrayna
Ural 2,428 km, Rusya Kazakistan
Dinyeper 2,290 km, Rusya, Belarus, Ukrayna
Don 1,950 km, Rusya
Peçora 1,809 km, Rusya
Kama 1,805 km, Rusya
Oka 1,500 km, Rusya
Belaya 1,430 km, Rusya
Tisza 1,358 km, Ukrayna, Romanya, Slovakya, Macaristan, Sırbistan
Dinyester 1,352 km, Ukrayna, Moldova
Ren 1,320 km, İsviçre, Lihtenştayn, Avusturya, Almanya, Fransa, Hollanda
Elbe 1,091 km, Almanya, Çekya
Vistül 1,047 km, Polonya, Belarus, Ukrayna, Slovakya
Tagus(Tejo) 1,038 km, İspanya, Portekiz
Loire 1,012 km, Fransa
Ebro 960 km, İspanya
Sava 933 km, Slovenya, Hırvatistan, Bosna Hersek, Sırbistan
Rhone 815 km, İsviçre, Fransa
Sen 776 km, Fransa
Po 652 km, İsviçre, İtalya
Deşarj miktarına göre Avrupa nehirleri
Yalnızca doğrudan Dünya Okyanusu'na veya Kapalı havza'lara akan nehirler dahil olmak üzere ortalama deşarja göre Avrupa'nın 15 nehri:
Volga - 8,087 m3/s (Doğu Avrupa'daki en büyük nehir)
Tuna - 6,450 m3/s (Orta Avrupa'daki en büyük nehir)
Peçora - 4,380m3/s
Kuzey Dvina Nehri - 3,330m3/s
Neva - 2,490 m3/s
Ren - 2,315 m3/s) (Batı Avrupa'nın en büyük nehri)
Rhone - 1,900 m3/s (Fransa'daki en büyük nehir)
Dinyeper - 1,700 m3/s
Po - 1,460 m3/s (İtalya'nın en büyük nehri)
Vistül - 1,080 m3/s (Polonya'daki en büyük nehir)
Don - 890 m3/s
Mezen - 890 m3/s
Loire - 889 m3/s (Fransa'nın en uzun nehri)
Elbe - 860 m3/s
Glomma - 709 m3/s (Norveç'in en uzun ve en hacimli nehri)
Adalar
İzlanda, Faroe Adaları, Büyük Britanya, İrlanda Adası, diğer Britanya adaları, örneğin Azorlar, Madeira, Balear Adaları, Korsika, Sardinya, Sicilya, Malta, On İki Adalar, Girit, Ege Adaları, Åland, Gotland, Saaremaa, Kanarya Adaları, Kıbrıs, Svalbard, Hinnøya, Senja, Zealand, Fyn ve Kuzey Jutland Adası.
Sıradağlar
Avrupa'nın en büyük sıradağları ve en yüksek noktaları şunlardır:
Ural Dağları, Narodnaya Dağı (1895 m)
Kafkas Dağları, Elbruz Dağı (5642 m)
Karpat Dağları, Geristort Tepesi (2655 m)
Alpler, Mont Blanc Tepesi (4810 m)
Apenin Dağları, Corno Grande (2912 m)
Pirene Dağları, Aneto (3404 m)
Cantabria Dağları, Torre de Cerredo (2648 m)
İskandinav Dağları, Galdhøpiggen (2469 metre)
Dinar Alpleri, Maja Jezercë (2648 m)
Balkan Dağları, Botev (2376 m)
Avrupa'da iklim
Avrupa'da coğrafi enleme ve denizlerin etkisine bağlı olarak sıcaklık ve yağışın değiştiği çok farklı iklim tipleri görülür. Avrupa ikliminin başlıca özelliği ılıman olmasıdır. Kuzeyde az bir alan hariç tamamı orta iklim kuşağında yer alır. Avrupa'da aşırı sıcaklıklar (Sahra'da olduğu gibi) ve aşırı soğuklar (Sibirya'da olduğu gibi) görülmez.
Kıtanın batısında denizel etki fazla görülürken doğuya gittikçe kısmen karasallaşır. Kuzeyde dar alanlı olarak soğuk iklim görülmesine karşılık güneyde de Akdeniz iklimi görülmektedir
Yıllık ortalama sıcaklık dereceleri, genel olarak kuzeyden güneye doğru artmaktadır. Termik genlik (fark) ise batıdan doğuya doğru artar ve dolayısıyla doğuda iklim sıcaklık yönünden kontinental bir hal alır.
Yağış miktarları yeryüzü şekillerine bağlıdır. Genel olarak dağ yamaçlarına fazla yağış düşerken, ovalara daha az yağış düşmektedir. Yıllık yağışlar batıdan doğuya doğru azalır ve bu azalma dağlık alanların yamaçlarında daha da belirginleşir. Yağışlar mevsimsel olarak, en fazla kuzey bölgelerinde ilkbahar ve yaz mevsiminde düşerken, güneyde Akdeniz kıyılarında kış mevsiminde düşer. Orta Avrupa'da ise, yağışın mevsimlere göre dağılışı düzenlidir.
Avrupa'da bulutluluk süresi, güneydoğudan kuzeybatıya doğru, kar yağışları güneyden kuzeye doğru, karın yerde kalma süresi ise ovalardan dağlara doğru artar. Yıllık güneşlenme süresi ise kuzeyden güneye doğru artış göstermektedir.
Kıtanın kuzeyinde kutup altı (Subarktik) veya Tundra iklimi hakimdir. Burada yazlar çok kısa sürer. Bu dönemde gündüz süresi uzundur. Orta Avrupa'nın kuzeyinde gündüz süresi 20 saate yaklaşır. 6633'tan geçen Kuzey Kutup Dairesi'nin kuzey kesimine tekabül eden İskandinavya yarımadası ve Rusya Federasyonunun kuzey kesimlerinde devamlı gün düzlere geçilir.
Avrupa'nın batı sahillerinde Okyanusal İklim etkilidir. Buralarda kışlar ılık ve yazlar serin geçer. Kışların ılık geçmesi Gulf Stream sıcak su akıntısının etkisi ile olur. Atlas Okyanusunun orta kısmın da batı rüzgarları ile gelen bu akıntılar, kışın hava sıcaklığının düşmesini engeller. Bu nedenle sıcaklık Baltık ve İskandinavya ülkelerinde doğudaki sahalara göre birkaç derece yüksektir. Örneğin aynı paralelde Moskova'da Ocak ayı ortalama sıcaklığı -10 C iken İskandinavya'nın Kuzey Buz Denizi kıyılarında 0 C'dir. Başka bir ifade ile Gulf Stream sıcak su akıntısı, Batı Avrupa kıyılarında sıcaklığı karaların iç kısımlarına göre 10 C daha yüksektir.
Karasal iklim, kıtanın denize uzak olan iç, doğu ve kuzey kesimlerinde görülür. Burada kış dönemi soğuk ve karlı, yazlar sıcak geçer. Yağış çoğunlukla ilkbahar ve yaz döneminde düşer.
Avrupa'nın Akdeniz'e komşu olan sahalarında yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Akdeniz iklimi etkilidir. Bu sahalara düşen yıllık toplam yağış miktarı çok farklıdır. Dağların yüksek ve cephelerin geliş yönüne bakan kesimlerine bol miktarda yağış düşerken dağlar arasındaki oluklar ve İspanyanın güney kesimi daha az (400500 mm) yağış almaktadır.
Kıtanın dağlık kesimlerinde ise kışlan çok soğuk ve karlı, yazları serin ve kısa süren soğuk iklim görülür. Kar yağışı fazla alan İsviçrenin Alp dağlarında kayak sporları yapılır.
Kara ülkeleri
Lüksemburg
Andorra
Vatikan
San Marino
Kuzey Makedonya
Sırbistan
İsviçre
Lihtenştayn
Avusturya
Macaristan
Çekya
Slovakya
Belarus
Moldova
Ermenistan
Kazakistan
Ada ülkeleri
İzlanda
Birleşik Krallık
İrlanda
Malta
Kıbrıs
Diğer kıtalara komşu ülkeler
Doğu Avrupa
Azerbaycan
Gürcistan
Kazakistan
Rusya
Türkiye
Avrupa-Afrika
İspanya (Ceuta ve Melilla)
Başkentleriyle aynı adı taşıyan ülkeler
Lüksemburg
Monako
San Marino
Vatikan
Başkenti en büyük kent olmayan ülkeler
Avrupa
Lihtenştayn (başkent: Vaduz; en büyük kent: Schaan)
Malta (başkent: Valletta; en büyük kent: Birkirkara)
San Marino (başkent: San Marino; en büyük kent: Serravalle)
İskoçya (başkent: Edinburgh; en büyük kent: Glasgow)
İsviçre (başkent: Bern; en büyük kent: Zürih)
Kazakistan (başkent: Astana; en büyük kent: Almatı)
Türkiye (başkent: Ankara; en büyük kent: İstanbul)
Komşu ülke sayısına göre ülkeler
14: Rusya (Norveç, Finlandiya, Estonya, Letonya, Litvanya, Polonya, Belarus, Ukrayna, Gürcistan, Azerbaycan, Kazakistan, Çin, Moğolistan ve Kuzey Kore)
9: Almanya
8: Avusturya, Fransa, Sırbistan, Türkiye
7: Macaristan, Polonya, Ukrayna
6: İtalya
5: Bulgaristan, Hırvatistan, Romanya, İsviçre, Belarus, İspanya, Kazakistan, Slovakya, Kuzey Makedonya
4: Belçika, Yunanistan, Arnavutluk, Karadağ, Slovenya, Çekya, Letonya, Litvanya, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan
3: Finlandiya, Norveç, Lüksemburg, Bosna-Hersek
2: İsveç, Hollanda, Andorra, Lihtenştayn, Estonya, Moldova
1: Danimarka, İrlanda, Birleşik Krallık, Monako, Portekiz, Vatikan, San Marino
0: İzlanda, Malta, Kıbrıs