Hayâlî Bey

Hayali Bey (?-ö.1557, Edirne) () Türk Divan edebiyatı şairinin mahlası. Asıl Adı Mehmet'tir. Bekar Memi diye anılmıştır. Eserleri zengin bir hayal gücüyle yazılmış, ince ve duyarlı bir üsluba sahiptir.
Yaşamı
Selanikin kuzeydoğusundaki Vardar Yenicede dünyaya geldiği bilinen Hayali'nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber, 1494-1495 yılları civarında doğduğu tahmin edilmektedir. Asıl ismi Mehmet'tir.
Biyografi yazarı Aşık Çelebinin anlatısından anlaşıldığı kadarıyla, Mehmed, Sadinin ( ) Bostan ve Gülistan eserlerini okuyarak genç yaşlarında şiirle ilgilenmeye başlamıştır.
Seyyah bir sufi derviş olan Baba Ali Mest-i Acem müritleri ile Yenice-i Vardara geldiğinde, Mehmed topluluğa katıldı ve onlarla beraber İstanbula gitti. Yolculuk boyunca Sufi düşünce ve uygulamaların yanı sıra, şiir konusunda da Baba Aliden eğitim aldı.
İstanbulda bir kadı olan Sarı Gürz Nureddin Efendi genç Mehmedin bu toplulukla beraber olmasını hoş karşılamadı ve onu himayesine aldı. Mehmed, Sarı Gürzün korumasıyla öğrenim gördü; şiir bilgisini ve becerisini ilerleterek Hayali mahlası ile eserler vermeye başladı.
On dört yaşında şöhrete kavuşan Hayali, Defterdar İskender Çelebinin dikkatini çekti. Daha sonra Pargalı İbrahim Paşaya takdim edildi ve Kanuni Sultan Süleyman'ın nedimleri arasına girdi.
Sultanın en önemli şairlerinden biri haline gelen Hayali, seferlerde orduya eşlik etti. Bu süreçte (1522) Rodos kuşatmasına ve 1534teki Bağdat fethine katıldığı düşünülür. Bağdatın fethi esnasında Hayali'nin büyük şair Fuzuli ile tanışmış olduğu söylentileri de mevcuttur.
Şiir kabiliyeti yüzünden kendisine Melik-üş-şuara (Şairlerin Sultanı), Diyar-ı Rum'un Sultan-ı Şuarası (Rum Topraklarının Şairlerinin Sultanı) ve Hayali-i meşhur (Meşhur Hayali) gibi unvanlar verilmiştir. Sadrazam İbrahim Paşa ve padişah Kanuni Sultan Süleymanın gözündeki konumu kendisine pek çok düşman da kazandırmıştır ve sık sık hiciv ve alaylara maruz kalmıştır..
Şairin talihi, iki büyük hamisi İskender Çelebi ve Pargalı İbrahim Paşanın idam edilmesinden sonra döndü. 1544da sadrazamlığa getirilen Rüstem Paşa edebiyata önem vermiyordu. İstanbul yaşamı güçleşen şair, kendisini emniyette hissetmediği çin padişahtan kendisini bir Sancakbeyi olarak görevlendirilmeyi talep etti.
Edirne Sancakbeyliğine atanan Hayali böylece adının sonuna Bey unvanı da almıştır. Divan edebiyatının bu önemli ismi, 1557 yılında Edirne'de ölmüştür. Mezarı Edirnede Uzunkaldırım Caddesi üzerinde İki Lüleli Çeşme (Şair Hayali Çeşmesi) nin yanındadır.
Uzun zaman bekar olarak yaşayan Hayalinin evlendiği ve iki çocuk sahibi olduğu bilinir. Oğlu Ömer Bey de şair olup Halep defterdarlığı yağmıştır.
Sanatı ve Hayat Görüşü
Hayali divan edebiyatının olgunluk dönemi (16. yy - 18. yy) şairlerindendir. Kuşkusuz Baki'ye kadarki dönemin en önemli ve ünlü ismi Hayali'dir. Hayali sade yaşayışını yazımına da aktarmış, ruhani anlamda zengin ama somutsal olarak sade bir dil ile yazmıştır. Ona lakabını da veren şiirlerindeki en önemli özellik hayali, deruni imgeler ve eserlerinden yansıyan zengin hayal gücüdür. Hayali'nin bu kadar ünlü olmasının en önemli nedenlerinden biri de yeteneğinin yanında sade yaşayışı, mala ve şöhrete önem vermeyişidir.
Hayali Bey'in yakın arkadaşı Aşık Çelebi, onun yakışıklı olmakla birlikte giyim, kuşama ve dünya malına önem vermeyen biri olduğunu belirtir. Gelibolulu Ali ise, eli sıkılığından bahsederek, öldükten sonra çocuklarına büyük bir miras bıraktığını nakleder. Gelibolulu Ali Bey'in, Hayali Bey'i anlatırken "eli sıkı" demesini, Hayali Bey'in yaşarken parasının çok olduğunu ancak onun dünya malına tamah etmediğini gösterir.
Kaynaklarda şairin, Ömer ve İbrahim adında iki oğlunun olduğu ve karısının erken öldüğü zikredilir.
Eseri
Hayali Beyin Divanından başka eseri bilinmemektedir. Hayali Bey Divanı, kasideler, musammatlar, gazeller ve mukattaat bölümlerinden meydana gelmiştir. 668 gazel, 25 kaside, 15 musammat ve 33 mukatta bulunmaktadır.
Şiirlerinden Örnek
Bazı Beyitleri
İstiyorsan almağı hikmet kitabından sebak
Hame-i kudret ne yazmış safha-i ruhsara bak
Cihan-ara cihan içindedür arayıbilmezler
O mahiler ki derya içredür deryayı bilmezler