Orhan Şaik Gökyay

Orhan Şaik Gökyay (16 Temmuz 1902, İnebolu - 2 Aralık 1994), Türk edebiyat tarihi ve dil araştırmacısı, şair, öğretmen.
Bu Vatan Kimin şiiri ile hafızalarda yer etmiş vatansever bir şairdir. Edebiyat alanında şairliğinden çok eleştirmenliği ve araştırmacılığı ile öne çıktı. Dil konusunda yaptığı en önemli çalışma Dede Korkut hikayelerini sadeleştirmesidir. Yetmiş yıl boyunca öğretmenlik yaptı, binlerce öğrenci yetiştirdi.
Bestesi Arif Sami Tokere ait olan ve Türk müziğinin klasikleri arasında sayılan Çıksam Şu Dağların Yücelerine şarkısının güftesinin yazarıdır.
Yaşamı
16 Temmuz 1902 tarihinde babasının edebiyat öğretmeni olarak görev yaptığı İnebolu'da dünyaya geldi. 93 Harbinden sonra Filibeden Anadoluya göç eden bir ailenin yedi çocuğundan birisidir. Babası Mehmet Cevdet Efendi, annesi Şefika Hanımdır. Asıl adı Hüseyin Vehbidir. Rıza Nurun milli eğitim bakanlığı döneminde yayımlanan "her öğrencinin bir Türk adı alması"yla ilgili genelge uyarınca adını "Orhan" olarak değiştirmişti.
İlk öğretimine Kastamonu'da başladı. İdadinin dokuzuncu sınıfında okurken, ailesinin maddi sıkıntıya düşmesi sebebiyle öğrenimine ara verdi. Katip olarak özel idarede çalışmaya başladıktan sonra edebiyatla ilgilendi. İlk şiiri Kastamonu'da yayımlanan Açıksöz gazetesinde 1922 yılında yayımlandı. Annemin Mezarında başlığını taşıyan bu şiiri, kardeşi Kenana atfetmişti. İzmirin işgaline duyduğu üzüntü ile yazdığı İzmir Rüyası adlı ikinci şiirini edebiyat öğretmeni Vasfi Beye ithaf etti. Kurtuluş Savaşı yıllarında İstanbuldan Ankaraya geçen pek çok kişinin yol üzerinde uğradığı bir yer olan Kastamonudan geçtiği sırada ünlü şair Mehmet Akif ile de görüşme fırsatı bulmuş, ilk şiirlerini göstermiş ve beğenisini kazanmıştı.
Aynı yıl öğrenimini tamamlamak üzere Ankara'ya gitti. Ankara Darülmuallimini'nin (öğretmen okulu) son sınıfına kaydoldu.
Öğretmenlik ve edebiyat yaşamı
Ankara Darülmuallimini'ni "çok iyi derece" ile bitirdikten sonra 1923 yılından itibaren Piraziz, Samsun ve Balıkesir'de öğretmenlik yaptı. Balıkesir'de görev yaptığı sırada şair Edremitli Ruhi Nacinin (Sağdıç) desteğiyle Çağlayan isminde bir edebiyat dergisi çıkardı ve takma isimle yazı ve şiirlerini yayımladı. 1924-1926 yılları arasında çıkan 15 günlük bu dergide Mehmet Akif, Tokadizade Şekip ve Hasan Basri (Çantay) gibi devrin önemli şair ve yazarlarının da eserlerini yayınladı.
1927 tarihinde önce Kastamonu İdadisinin son sınıfına kaydolarak bu okuldan kaydoldu, ardından hem İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesine, hem Yüksek Öğretmen Okuluna kaydoldu ve öğrenimini her iki okulda birden sürdürdü. Edebiyat fakültesinde hocası Fuat Köprülü'den etkilendi. Almancasını ilerletti.
Yüksek öğrenimini 1930da tamamladıktan sonra tekrar öğretmenliğe başladı. Kastamonu, Malatya, Edirne, Ankara, Eskişehir ve Bursa'da edebiyat öğretmenliği yaptı. "Bu Vatan Kimin" şiirini Bursa'da iken yazdı. Edirne'de görev yaptığı sırada kendisi gibi öğretmenlik yapan Ferhunde Sarıoğlu ile evlendi. Çiftin çocukları olmadı.
1938 yılında Dede Korkut hikayelerini yayınladı. Bu eser ile Dede Korkutun torunu unvanını aldı. Öğretmenlik yaşamına 1939dan itibaren Ankarada, yeni kurulan Musiki Muallim Mektebinde (Ankara Devlet Konservatuvarı) öğretmen ve müdür olarak devam etti. Bestesini Necil Kazım Akses ile Ulvi Cemal Erkin'in müştereken yaptıkları Konservatuvar Marşının güftesini yazdı. En önemli araştırmalarından birisi olan Kabusname ilk defa 1944te yayımlandı. Bu kitap, Emir Unsurü'I-Meali Keykavus'un 1082 yılında, oğlu Giylanşah için "Nasihat-name" türünde yazılmış bir eserdir.
1944 yılında konservatuvar müdürü iken okul arkadaşı Nihal Atsızı evinde misafir etmesi üzerine Irkçılık-Turancılık davası" nedeniyle görevine son verildi, tutuklanarak İstanbula gönderildi, işkence gördü. Onbir ay süren tutukluluk ve yargınlanma sürecinin ardından beraat etti ve öğretmenlik mesleğine geri iade edildi. Galatasaray Lisesinde öğretmenlik (1947-1951), Londra kültür ateşeliği ve öğrenci müfettişliği (1951-1954), İstanbul (Çapa) Eğitim Enstitüsünde öğretmenlik (1954-1959) görevlerinde bulundu.
1957de Katip Çelebi Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri adlı kitabını yayımlayan Gökyay, büyük önem verdiği Katip Çelebinin eserleri üzerinde çalışmalarını onun "Tuhfetü'l-Kibar fi Esfari'l-Bihar" ile "Mizanü'l-Hakk fi ihtiyari'l-Ahakk" adlı eserlerini çağdaş Türkçe ile yayınlayarak sürdürdü.
1959-1962 yılları arasında Londrada bir okulda Türk dili ve edebiyatı okutmanı olarak çalıştı. 1962'de Türkiye'ye döndükten sonra Çapa Eğitim Enstitüsü'ndeki görevine tekrar başladı. 1967 yılında yaş haddinden emekli oldu.
Emekliliği
Gökyay, emekli olduktan sonra da eğitimcilikten kopmadı. 81 yaşında tekrar mesleğine döndü; eski görev yeri olan Çapa Eğitim Enstitüsünde, Marmara ve Mimar Sinan Üniversitelerinde ders verdi.
Hayatı boyunca Türk Dili, Nesil, Türk Folklor Araştırmaları, Çağrı, Oluş, Ülkü, Türk Folkloru, Musiki Mecmuası, Türk Dili, Tarih ve Toplum, gibi dergilerde eleştiriler yayınladı, eleştirilerini 1982de Destursuz Bağa Girenler adlı bir kitapta topladı.
ABDdeki Princeton Üniversitesi, 1984te iki ciltlik bir eser hazırlayarak ona ilk bilim armağanını sundu. 1988de Türklük Bilgisi Araştırmaları Dergisinin 6. ve 7. sayıları Gökyay' a Armağan olarak çıktı. 1989da İstanbul Üniversitesi tarafından kendisine fahri doktorluk diploması verdi. 1991de Devlet Sanatçısı unvanı ile ödüllendirildi. Değerli kitaplardan oluşan kütüphanesini 1984te kurulan Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Kütüphanesine bağışladı.
Prof. Dr. Günay Kut, onun eserlerini şiirleri, makaleleri, telif kitapları ve çevrileri olarak dört bölümde inceledi. Bu çalışma, 1989da yayımlandı.
Yetmiş yılık öğretmenlik hayatında binlerce öğrenci yetiştiren Orhan Şaik Gökyay, 2 Aralık 1994 tarihinde öldü ve cenazesi ertesi gün Üsküdar'daki Nakkaştepe Mezarlığı'nda toprağa verildi.
Ölümünden sonra
Yaşamı boyunca yalnızca beş şiirini Türkçe ve İngilizce olarak 1976da yayımlamış olan şairin şiirleri ölümünden sonra Bu Vatan Kimin adı altında kitaplaştırıldı (1994).
2001 yılından bu yana eşi Ferhunde Gökyay ve öğrencisi Kudret Ünal tarafından Orhan Şaik Gökyay Şiir Ödülü verilmektedir
2002 yılında Rıdvan Çongur ile Nail Tanın hazırladığı "Bu Vatan Kimin? şairi, yazar Orhan Şaik Gökyay adlı kitap yayımlandı.
Doğum yeri olan İneboluda ismi bir sokağa verilmiş ve büstü yerleştirilmiştir.
Bazı eserleri
Dede Korkut (İstanbul, 1000)
Dedem Korkut'un Kitabı (İstanbul, 1973)
Katip Çelebi'den Seçmeler (İstanbul, 1968)
Destursuz Bağa Girenler (Dergah Yayınları, İstanbul 1982)
Bu Vatan Kimin? Şiirleri
Ödüller
1991: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanı