Barak Baba

Barak Baba (d. 1257, Tokat? / Hoy - ö. 1307), ünlü bir Babai dervişidir. Kesin olarak nerede doğduğu bilinmemektedir. Anadolu'nun Selçuklu Türklerinin eline geçmesinden sonra Müslümanlaştırılması görevini bu büyük zatlara vermesi ile Anadolu'daki çeşitli tekke ve zaviyeler bu insanlar tarafından devamlı dolaşılır olmuştur. Tüm Anadoluda bunların izleri ve saygınlıkları sürdürülmüştür. Afyonun Sandıklı ilçesinde de bir türbesi yer almaktadır. Burada yalnız Barak'ın değil Sarı Saltuk'un ve Taptuk Emre'nin de mezarlarının olması acaba Barak'ın hocalarının yanında mı olmak arzusundan dolayı mı, yoksa Babailik hareketinin merkezi olmasından mı burayı tercih ettiği kesinlik kazanamamıştır. Barak Baba böylesi bir düşünsel siyasal birikimin tam merkezinde olan biridir. Bu durum onun düşünsel ve siyasal kimliğinin oluşmasında belirleyicidir.
Politik konumu hakkındaki tartışmalar
Prof. Fuat Köprülüye göre Barak Baba, Moğol Şamanlığının sufiliğe etkisinin güzel bir örneğidir. İlk dönemlerinde Baba İlyasın halifelerinden Aybek Babanın en iyi müritlerindendir. Sonraları, özellikle olgunluk döneminde aynı çığırdan olan Hacı Bektaş-ı Velinin halifelerinden Sarı Saltukun müridi olur ve ona olan bağlılığını sürdürür. Onun Sarı Saltuka bağlanması Kırıma yerleştikten sonra olur.
Velayet-name, Barak Babayı Hacı Bektaş-ı Velinin halifeleri arasından gösterir. Hacı Bektaş-ı Velinin; Bir halifem de Barak Babadır, o gerçek bir erdir, ona söyleyin, Karesiye varsın, Balıkesriye gidip orasını yurt edinsin dediği belirtilir. Bu durum Barak Babanın Bektaşilik geleneği içerisinde yer aldığının, Bektaşilik Tarikatının bir üyesi olduğunun kanıtıdır.
Münecimbaşı, Yazıcıoğlu, el- Birzali ve İbni Aybek es-Safedi gibi eski yazarlar Barak Babanın Selçuklu prensi olduğunu yazarlar. Bedri Noyan ile C. Öztelli de bu kaynakların görüşünü benimseyerek onu bir Selçuklu prensi olarak görürler. Sava göre, Barak Baba Bizansa sığınan Selçuklu sultanı II. İzzeddin Keykavusun iki oğlundan biridir. Çocuklar orada Hıristiyanlaşmışlardır. İkinci oğlu, Patrik oğul edinmiştir. Sarı Saltukun Patrikle ilişkisi iyidir. Çocuğu Patrikten alarak Müslüman olarak yetiştirir ve kendine mürit edinir. Adını Barak kor. Sarı Saltukun ölümünden sonra Barak Anadoluya geçer.
Tarihsel olay doğrudur. Yalnız, Barak Babanın II. İzzeddin Keykavusun oğlu olduğu kuşkuludur. Kaynaklar söylenceden öteye gitmiyorlar. Eğer sav doğruysa Barak Baba, Türkmenlerin Barak aşiretinden olmaması gerekir. Çünkü Selçuklu hanedan üyeleri Oğuzların Kınık boyundadırlar. O zaman Barak Baba ile Urfa, Gaziantep dolaylarında yaşayan Barak aşireti arasından bir bağ olmaması gerekir. Bu bağ, sonradan kurulmuş olmalıdır. Görüldüğü kadarıyla Kıpçakcadan Köpek anlamına gelen Barak adını da ona şeyhi Sarı Saltuk vermiştir. Barak aşiretinden olduğu için bu adı vermiş olmalıdır. Asıl adı bu değildir. Bu ad onun Kalenderi ve Kınık boyu yaşam felsefesine oldukça uymaktadır. Bu ad ona bu iki niteliğinden ötürü takılmış olmalıdır. Bana, onun Barak aşiretinden oluşu daha doğru gelmektedir.
İbn Hacer onun Tokatlı bir katibin çocuğu olduğunu yazar. Bu bilgiyi Prof. Z. V. Togan da mantıksal bulur. Zaten Tokat doğumlu olması da onun II. İzzeddin Keykavus'un oğlu olmadığını kanıtlar. Keykavusun oğlu olsaydı Konya doğumlu olması gerekirdi. Ayrıca Urfa ve Antep Baraklarının dedeleri Tokattan gelmektedirler ve bu Baraklardan oldukça saygı görmektedirler. Barakların bir bölümünü Selçuklu Hanedanı Tokat ve Yozgat dolaylarına yerleştirmişlerdir. Barak Baba, buralara yerleştirilen Baraklardan olmalıdır. Her iki yöredeki Baraklar arasındaki ilişki dedeler yoluyla kurulmuştur. Bilindiği gibi Alevi- Türrkmenliğin tüm özelliklerini taşıyan Baraklar I. Süleyman dönemine ait eski kayıtlarda Bayat boyunun bir oymağı olarak gözükür. Kimi araştırmalara göreyse Baraklar, XV. y. yılda Yeni-İlin Dulkadirli koluna bağlı Barak adlı bir Cerid obasıdır.
Barak Baba, Kırımda Moğol Hanedanlığının hizmetine girmiştir. Gazan Han(1295- 1304) ve oğlu Olcaytu-Muhammed Hudabende(1304- 1317)nin saygısını görmüştür. Saray ve Tatar halkı tarafından sevilip sayılmaktadır. Halkın, Alevi İslamı benimsemesini sağlamıştır. Onun saray ve halk tarafından benimsenmesinde, Moğol şamanlığına benzer bir inanç görünümü sergilemesinin rolü olmuştur. On İki İmamcı Şiiliğin Moğol yönetimince benimsenmesi, resmi mezhep olarak alınması ve ülkede hutbelerin On İki İmam adına okutulması Barak Baba sayesinde olmuştur. Halk arasında da Moğolların şeyhi, Tatar şeyhi ve Barak Suvar olarak adlandırılmaktadır.
Barak Baba, İran'da iki Moğol hükümdarlarının yakınında siyasi inancını gizleyen bir şaman Anadolu Türkmen dervişidir.
Yaşam felsefesi
Aynı gelenek içerisinde yer alan Yunus Emre de bir şiirinde ondan söz eder ve piri Taptuk Emrenin yakını olduğunu belirtir. Yunusun dizelerinde bu bağıntı şöyle kurulur:
Yunusa Tapdukdan oldı hem Baraktan Saltıka
Bu nasip çün cuş kıldı ben nice pinhan olam
Şaman-Sufi karışımı bir tutum sergiler. Saçı, sakalı tıraşlı, uzun bıyıklı, belden yukarısı çıplak, el ve ayak bilekleri demirden halkalı, başında boynuzlu bir maskeyle dolaşmakta, çalgı çalmaktadır. Bu durumuyla zavallıları eğlendirmek istediğini belirtmektedir. Onun bu tavırları, Sünni inanç ilkelerine pek uymamaktadır. Eski Yunanın Kinik filozoflarını andıran bir yaşam felsefesi ve davranışı vardır. Haydariyye/Kalenderilerindendir. Amasyada halkı Al-i aba sevgisine çağırmıştır. Ötedünyaya inanmamakta, ruhgöçüne inanmaktadır. Tanrının Alinin kişiliğinden ortaya çıktığına ve sonradan Sultan Muhammed Hüdabendeyle birleştiğine inanmaktadır. Farzların özünün Ali sevgisi olduğunu savunmaktadır. Güzelleri Tanrı olarak görüp, secde etmektedir. Mala mülke değer vermez, kendisine verilen paraları herkesle paylaşmaktadır.
Hurufilik, Bektaşilik, ve Yaresanilik akımları üzerindeki etkileri
Tarihler çoğukez genel adlandırmalardan bulunarak Barak Babayı şii olarak nitelendirirler. Oysa tenasüh, Ali ruhunun başkalarından ortaya çıkması gibi inançlara hem Şiilik, hem de Caferilik oldukça karşıdır. Kaldı ki, Sarı Saltukun müritlerinden olması da onu şii olmaktan alı kor. Oysa o, bu düşünceleriyle gerek 14. ve 15. yüzyıllarda Azerbaycanda ortaya çıkan Fadl Allah Astarabadinin Hurufiliği ve Gilanlı Mahmud Pasikhaninin Nuktaviliği olsun, gerekse daha sonraları Safevi İrannında Sultan Sahak tarafından kurulan Ali İlahilik ile 16. yüzyıl başlarında Anadolu'da benzer şekilde Balım Sultan tarafından kurumsallaştırılacak olan Bektaşiliğin temellerini atmıştır.
Ölümü
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayında çok önemli görevler üstlenen, mezheben Hulmaniyye ve itikaden İbahiyye ile Hululiyyeden olan Burak Baba, Suriye kıtasında ve Halep civarında oturan Türkmen aşiretlerinin arasında dolaşarak halkı Şiʿa-i Batıniyye mezhebine katılmağa davet etmekteydi. Aslen Baba İlyasın halifelerinden Aybek Babanın müridi olan Burak Baba ve mensupları Elemuttaki Hükümet-i Melahide-i Batıniyye daileriydiler.
Barak Baba, sarayda oldukça saygındır. Elçi kurullarında o da görevlendirilmektedir. 1306 yılında Memlüklü sultanıyla görüşmek için bir dervişler topluluğuyla Şama gönderilmiştir. Şeri İslama uymayan tutumu oldukça tepki çekmiştir. Bir yıl sonra da Geylan emiri Kutlu Şaha elçi olarak gönderilmiştir. H. 705 / M. 1306 yılında Şama gelen bu batıni-babası burada meşhur şair Siraced-Din Haccarın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı. Geylan emiri şeyh ve müslüman olmasına karşın Barak Babanın Sünni İslam dışı tutumuna aşırı tepki göstermiş, Müslüman biri olarak, Müslüman olamayanlara yardımcı olmaması gerektiği gerekçesiyle H. 706 / M. 1307 yılında kendisine uygulanan Hadd-i Şerri cezasının etkisiyle öldü.
Hulmaniyye mezhebi gereği güzel çocuklara Tanrı diye secde eden Burak Baba İlhanlı saraylarındaki evliyalar içinde en kibarı olarak nam salmıştı. Olcaytu Muhammed Hudabende bu olay üzerine Geylanlıları asker göndererek cezalandırmış, şeyhinin ölüsünü Azerbaycandaki Sultaniye kentine getirtmiş ve orada gömerek kendisine bir türbe yaptırmıştır. Dervişlerine vakıflar ayırmış ve zaviyeler yaptırmıştır.
Barakiyyun Tarikatı
Barak Babanın geniş bir müritler topluluğu oluşmuştur. Türkmen/Alevi-Bektaşilik çerçevesinde kalan bu topluluk kendisinden sonra da sürmüştür. Onun bu bağlılar topluluğuna Baraklılar (Barağiyun/Barakiyyun) denmiştir. Cahit Öztelli bu adın verilişini Barak Babaya olan tarikat ilişkisine değil de, Barak Babanın Barak aşiretinden olmasına bağlar. Oysa durum tam da böyle değildir. Güneydoğu Anadoludaki Alevi Barak aşiretinin dedelerinin Tokattan gitmesi aşiret Baraklılarla tarikat ilişkisi sonucu oluşan Baraklıların zamanla bütünleştiği, kaynaştığı ve aynı adı taşıdıkları anlaşılmaktadır. Barakların tarikat nitelikli varlıklarına 14. yüzyıl ortalarında rastlanır. Abdülbaki Gölpınarlı 1351 tarihini taşıyan mezar taşlarından bu izlenimi edinir. Baraklılar Timur döneminde de(1370- 1405) İranda varlıklarını önemli biçimde sürdürürler.
Barak Babanın on sayfalık şathiye biçiminde Kelimat- ı Barak Baba adını taşıyan Çağatayca bir risalesi vardır. Kitap, masal edebiyatına kaynak olacak bir gereçler yığınıdır. Farsça bir açıklaması vardır. Kitap, 1449da İlyas adlı birince Türkçeye çevrilerek yazılmıştır. Kitabın bilinen bu en eski nüshası Amasya Kütüphanesindedir.
Baraklar'ın Günümüzde Yaşadıkları Yerler
Günümüzde en çok Anadolu'da Gaziantep ve çevresinde Barak köyleri bulunurken buralar dışında Kırıkkale'de (Barak Köyü/Keskin), Kayseri'de Şıhbarak köyü Yozgat'ta, Niğde'de (Barak Köyü ve Yakacık Köyü/Altunhisar), Çorum'da (Barak Köyü/Bayat), Nevşehir'de (Aşağıbarak Köyü/Hacıbektaş), Trabzon'da(Bozdoğan/Akçaabat) Afyon (Sandıklı) Çankırı(boyalca(eski ad) Esentepe mah. gibi Anadolu'nun değişik yerlerinde ve Suriye'nin 81 köyünde yaşamaktadırlar.
Baraklar'ın Şiilik mezhepleri arasındaki konumu