Sondaj

Sondaj; dünya yüzeyinde delik açmaya yarayan yöntemlere verilen isimdir. Kayaları parçalamak ya da delikte kesikler açmak gibi prensiplerle yürütülen işlemlerdir.
Tarihçe
Sondajın ilk olarak nerede ve hangi tarihte yapıldığına dair farklı görüşler bulunmaktadır. İlk sondajın M. Ö. 2000 yıllarında bugünkü "darbeli sondaj" tekniğine yakın bir yöntemle tuzlu su elde etmek için Çinde yapıldığı sanılmaktadır. Mısırda da yine M. Ö. ki yıllarda basit sondaj yöntemleri kullanarak kuyular açıldığı tahmin edilmektedir.
Darbeli sondaj tekniği, ile ilk petrol sondajı 1794 yılında Fransada yapılmıştır. İlk karot alma makinası 1864'te İsviçreli bir mühendis tarafından yapılırken bugünkü sondaj makinalarının çalışma prensibini ortaya koyan ilk karot alma makinası İsveçli maden mühendisi Craelius tarafından 1885 yılında yapılmıştır. Craeliusla darbeli teknik terkedilerek yavaş yavaş döner sondaja geçilmiştir.
Türkiyede bilinen en eski sondajlar bir Alman firması tarafından petrol araştırması amacıyla İskenderunda açılmıştır. Tekirdağda açılan bir petrol kuyusunun ardından, hakkında yazılı bilgi bulunan ilksu sondajı 1920 yılında İstanbulda açılmıştır. 1935 yılında MTA ve EİEnin kurulması ile sondajcılığın Türkiyedeki gelişimi hızlanmış ve bugünkü seviyeye ulaşmıştır.
Sondaj dünya üzerinde delik açmaya yarayan yöntemlere verilen addır. Kayaları parçalamak ya da delikte kesikler açmak gibi belirli prensiplerle yürütülen sondalama işlemidir. Her türlü zeminde ve sert kayada Su Sondajı yapabilmektedir. Sondaj; kaya ortamda hava sirkülasyonu ile yumuşak zeminlerde ise çamur sirkülasyonu ile yapılmaktadır. Arazinin durumuna göre, jeolojik yapıya formasyonların özelliklerine göre Her iki sondaj tekniğinin kullanılmasını gerektiren durumlar olabilmektedir. Yumuşak ve yıkılan zeminlerde sondaj çamur sirkülasyonu ile yapılır ve delme işleminden sonra kuyu teçhiz edilerek boru ile kuyu cidarı arası çimentolanır. Daha sonra kuyu inkişafı yapılır. Kaya ortamda - Sert Kayalarda kullanılan sondaj tekniği çamur sirkülasyonlu sondajdan daha farklıdır. Kaya ortamda sondaj, hava sirkülasyonu ile gerçekleşir. Sonuçta bu işlemlerin sonucun da Akifer den (su taşıyan formasyondan) su alınır.
Sondaj makineleri ve pompalar
Sondaj kısaca yeryüzüne açılan bir nevi deliktir.
Sondaj makinesi kısaca, bir kızağa veya kamyona monteli basit yapılı sondaj donanımı olarak tanımlanabilir. Büyük sondaj donanımlarında ayrı ayrı makinelerce yürütülen işlevler sondaj makinelerinde birleştirilmiş ve bir makine tarafından yapılma olanağı getirilmiştir. Genellikle sığ sondajların açımında kullanılırlar. Döner sondaj donanımında döner masanın yerine sondaj makinelerinde morset bulunur. Sondaj makineleri çoğunlukla etüt, maden ve su amaçlı kullanılırlar.
Sondaj makineleri delme yöntemine göre üç gruba ayrılırlar:
Rotari sondaj makineleri
Darbeli sondaj makineleri
Kombine çalışan sondaj makineleri
Ayrıca montaj durumuna göre rotari makineleri üç sınıfa ayırmak mümkündür:
Kızaklı sondaj makineleri: EİE deki sodaj makinelerinin tamamına yakını bu tiptedir.
Özel amaçlı sondaj makineleri: Bunlardan Hausher sondaj makinelerinin hareketli paletleri vardır. Genellikle enjeksiyon sondajlarında kullanılırlar.
Bindirilmiş sondaj makineleri: Bir kamyon ya da römorka montelidir.
Sondaj makinalarının bölümleri
Sondaj makinaları beş bölümden oluşur.
Tahrik ünitesi: Güç üniteleri dizel, benzinli, elektrik motorludur. EİE makina parkında bulunan sondaj makinalarından elektrik motorlu iki Hausher ve üç Diamec 250 dışındakiler dizeldir. 10 adedi su soğutmalı diğerleri hava soğutmalıdır.
Güç aktarma organı: Kuru kavramalı tip debriyaj ve şanzımandan oluşur.
Sondaj ünitesi: Morset kısmı, kedi başı, vinç ve hidrolik kısımdan oluşur.
Kızak: Şase kısmıdır.
Matkap: Sondaj yapılması için gereken en önemli malzemelerden biridir. toprak(yumuşak, sert, killi vb.) ve taştan (kaya, çakıl vb.) olan zeminler için farklı çeşitleri bulunmaktadır.
Sondajda kullanılan pompalar ve özellikleri
Sondajda dört ayrı grupta yer alan pompalar kullanılmaktadır. Bunlar pistonlu pompalar, santrfüjpompalar, dalgıç pompalar vederin kuyu pompalarıdır. EİE de bunlardan pistonlular kullanılmaktadır.
Pistonlu pompalar: Tek pistonlu, iki pistonlu ve üç pistonlu olarak üretilirler. EİE de üç pistonlu (tripleks) pompalar kullanılmaktadır. Yalnızca enjeksiyon pompaları iki pistonludur. Pistonlu pompaların santrfüjlere nazaran verimleri az ancak basınçları yüksektir. Bu nedenle sondajda tercih edilir. Tripleks pompa dengeli çalışır, hafiftir, parçalara bölünebilir. Enjeksiyon pompaları elektrik motorlu olup diğer pompalar dizel motorlu ve hava soğutmalıdır.
Santrfüj pompalar: Basınç gereksinimi küçük debisi büyük yerlerde kullanılır.
Dalgıç pompalar: Elektrikle çalışır. Pompa ve motor suya batarak çalışır.
Derin kuyu pompaları: Emme yüksekliğinin 67 mden büyük olduğu yerlerde kullanılır. Suyun basma özelliğinden yararlanarak çalışır.
Sirkülasyon pompaları 50-70 Atm basınçta 135-250 lt/dk debide, enjeksiyon pompaları 80 Atm basınçta ve 65 lt/dk debide su basabilmektedir. Tripleks pompaların syrok ayarı bir somun aracılığı ile ayarlanarak 35-45-50 kg/cm kare olarak basınç ayarlaması yapılabilir. Ayarlama sonucu basınç arttıkça debi düşer..
Sondajcılıkta yapılan başlıca işler
Sondajın istenilen noktada yapılabilmesi için ilk olarak fiziki şartların sağlanması gerekir. Bu da ancak sondaj lokasyonuna ulaşmakla ve kullanılacak makina ve ekipmanı nakletmekle gerçekleşebilir. O halde öncelikler şu şekilde olacaktır :

Yol yapımı
Platform yapımı
Nakliyat
Su temini
Monte
Sondaj yolunu en az eğimli ve kısa olacak biçimde planlamak nakliyatın kolaylığı için son derece önemlidir.
Platform yeterli genişlikte ve meyilsiz olarak hazırlanmalıdır. Zeminin ıslanıp çamur olmaması için tedbirler alınmalıdır. Nakliyat, bilindiği gibi iş kazalarının meydana geme olasılığının yüksek olduğu bir çalışma sürecidir. Bu nedenle çok dikkatli vetedbirli olunmalıdır. Su hattını döşerken hattın dik olması kaygısına kapılmadan en kısa güzergah seçilmelidir. Pompanın gücünü hattın eğiminin değil, kot farkının etkilediği unutulmamalıdır. Monte çalışmasında da açılacak kuyunun derinliği ile orantılı sağlamlık esas alınmalıdır.
Sondajcılıkta yapılan başlıca işler şöylece özetlenebilir :
Karot veya sediman numune alma işleri.
Yeraltı su seviyelerinin ölçülmesi
Basınçlı su deneyi yapılması
Sızma deneyi (permeabilite deneyi )yapılması
Standart penetrasyon deneyi
Koni Penetrasyon Deneyi
Bozulmamış veya bozumuş numune alma işleri
Boya deneyleri
Kuyu sapmalarının ölçülmesi
Kuyu saptırma kamalarının kullanılması
Kuyuların borulanması
Sondajcılıkta kullanılan ölçü birimleri :
DCDMA standardı
Craelius metrik standardı
Comecon standardı
Bunlardan ilki Amerikan kökenlidir. BX, NX gibi. İkincisi metrik sistemdir, mm ile söylenir. 76 mm,84 mm gibi. Üçüncüsü de mm ile ifade edilen ve eski Sovyetler Birliğinde geliştirilmiş bir standarttır. EİEde Craelius metrik standarta uygun malzemeler kullanılmaktadır.
Sondajcılıkta kullanılan ölçü birimleri ve metrik sistemdeki karşılıkları şu şekildedir:
İnç(parmak) : 2,54 cm
Feet(ayak) : 30,48 cm
Kara mili : 1609,35 m
Galon : 3,785 lt
Libre(pound) : 0,453 kl
1 Atm : 1 kg/cm :760 mm-Hg : 10,3 mss
0/0 50 eğim : 45 derece
1 kw : 1,341 B. G.
1karat : 0,2 gr
Pompaların emme yüksekliği atmosfer basıncı ile ilgilidir. Ortamda hava bulunmasaydı suyu emerek basmak mümkün olmazdı. Emme yüksekliği teorik olarak atmosfer basıncına yani 1 ate eşittir. Bu da 10,3 mye tekabül eder. Pratikte bu yükseklik 67 mdir. Yani daha yüksek bir emme düzeyi pompanın görev yapmasına engeldir.