Kronos

Kronos, Yunan mitolojisinde Uranos (Gök Baba) ile Gaianın (Yer/Toprak Ana) Titan Kardeşler diye anılan 12 çocuğundan biri, en küçük erkek çocuktur. Efsaneye göre evrensel egemenlik zincirinde babasını üretme gücünden yoksun bırakıp devirerek mitolojik Altın Çağda hüküm sürmüş ve oğullarından Zeus tarafından tahtından indirilerek Tartarosa hapsedilmiştir.
Kronos elinde babasını erkeklikten yoksun bırakmak için kullanmış olduğu kıvrık bir bıçak, orak veya tırpanla betimlenir. Atinada Attika yöresinin 12. ayı olan Hekatombaionda Kronos onuruna hasadın kutlandığı Kronia şenlikleri düzenlenirdi. Kronosun hasadın ve bereketin koruyucusu olan tanrıların başında görülmesi onun egemen olduğu çağın insanlarının kaygısız, acısız, dertsiz yaşadığı, kendiliğinden bereket saçan toprağın her türlü nimetinden zahmetsizce yararlandıkları Altın Çağa denk gelmesiyle anlam kazanır.
Kronos'un antik Roma'daki eş-varlığı Saturnustur.
Mitoloji
Hesiodos, Theogonia (Tanrıların Doğuşu) kitabında mitolojik yaratılış öyküleri konusuna başlangıç unsurunun "Khaos" olduğunu söyleyerek girer. Bu karanlık hiçliğin altında Gaia (Yeryüzü / Yer / Toprak ) belirir. Khaosun uçsuz bucaksız karanlığından yerleri belirlenmiş yeni karanlıklar doğar: Erebos (yeraltı karanlığı) ile Nyks (gecenin karanlığı). Evrenin oluşumunda rol oynayacak varlıkların doğumlarını hazırlayan birleşmeler için gerekli olan Sevginin (Eros) ortaya çıkması da bu süreçte olur. Erosun ilk sevgi kıvılcımlarını attığı iki karanlığın, Erebos ile Nyksin sevişmesinden ışıklı varlıklar doğar: Aither (tanrısal/göksel ışık) ile Hemera (dünyevi ışık-gündüz.) Engin göğüslü, doğurgan Gaia yalnızlığa dayanamaz ve önce Uranosu (Gök) sonra da azgın dalgalı Pontosu (Deniz) doğurur tek başına. Artık kendisini çevreleyen ve yıldızlarıyla göz kırparak kur yapmaya başlayan bir erkeği vardır. Erosun verdiği sevginin coşkusuyla Uranosun, Gaianın üzerine sık sık kapanması kaçınılmaz olacaktır.
Yer ile Gökün birleşmesinden doğan çocuklar iri yapılı varlıklardı. İlk kuşakta insansı niteliklere sahip altı erkek (Okeanos), Koios, Krios, Hyperion, İapetos, Kronos) ve altı kız (Rheia, Theia, Themis, Phoibe, Tethys, Mnemosyne) doğdu. Bunlar Titan soyunu oluşturdu. Erkeklerin grubu Hesiodosun isim babalığı sonucu "Titanes" diye anıldı, böylece dişi Titanlar da Yunancanın dil yapısına bağlı olarak "Titanides" diye anıldı. En son doğan Titan, Kronostu.
Toprak Ana - Gök Baba çiftinin sonraki çocukları dev cüsseli ve korkunç görünümlüydüler: Üç kardeş Kyklopes (tekili kyklops : yuvarlak göz) ve yine üç kardeş Hekatonkheires (Yüz Kollular). Kyklopsların alınlarında yuvarlak ve tek bir göz vardı.
Uranos korkunç oğullarından ilk günden iğrenmiş ve onları doğar doğmaz toprak altına yani Analarının karnına geri göndermişti. Fakat şişkinliğin verdiği acıdan inleyen Gaia öç hesapları yapıyor, Titan oğullarını suçlu gördüğü babalarına karşı kışkırtıyordu. Çağrısına karşılık veren tek oğul Kronos oldu. Kötü bir babayı cezalandırmak gerektiğini düşünen annesinin tarafını tutarak pusuya yattı. Toprak Ana gövdesindeki madenlerden ürettiği, akçelikten yapılma bir tırpan (veya orak) verdi oğluna. Bir gece Uranos Gaianın üzerine kapanırken Kronos savurdu tırpanı, erkeklikten yoksun bıraktı babasını. Tırpanı sağ elinde tutarken babasından kopan üreme organlarını sol eliyle kavradı ve omzunun üzerinden yeryüzüne attı onları (Sol elin uğursuzluğu buna dayandırılır). Fışkıran kanlar anasının bağrına saçıldı, erbezleri denize düşüp köpüklere dönüştü. Kanların döllediği Toprak Ananın Öç-Ceza Tanrıçalarını (Erinyes), Devleri (Gigantes) ve Meliai nymphalarını doğurması aylar alacaktı, ama denizdeki köpüklerden bir kız doğuverdi. Aphrodite dediler ona (Yun. Aphros: Köpük.)
Uranosun devrilip ortadan çekilmesiyle Gaia ile Uranosun hüküm sürdüğü birinci tanrı kuşağının son bulması üzerine egemenliği ele geçirerek ikinci kuşağı oluşturan Titan kardeşlerin kendi aralarında evlilikler yapmaktan başka çareleri yoktu. Bu evliliklerden doğanlar ve onların dölleri dallanarak mitolojiyi besleyen öykülerin kahramanları oldular.
Babasını alaşağı etmekle üstünlüğünü kabul ettiren Kronos ablası Rhea ile evlendi. Altı çocukları oldu. Fakat çocuklar doğar doğmaz Kronos yutuyordu onları. Çünkü vaktiyle Gaiadan bir kehanet dinlemişti. Ne denli güçlü olsa da babasını devirdiği gibi o da oğlu tarafından devrilecekti. Çocuklarını kucağına alamadan babalarının hoyrat ellerine teslim etmek zorunda kalan Rhea son çocuğunu kurtarma çabasına girişirken Gaiadan yardım diledi. Gelininin duygularına yabancı kalmayan Gaia, altıncı çocuğuna hamile kalan Rheayı Kronostan uzaklara kaçırmakla işe başladı. Rhea Giritte Dikte Mağarasında gizlice doğum yaparken yeni doğan çocuğunu da yutmaya hazırlanan Kronosa kundak bezine sarılı bir taş yutturdu Gaia.
Amalthea adındaki bir Nymphanin balla ve keçi sütüyle beslediği bebeğin adı Zeustu. Bazılarına göre Amalthea, Zeusu sütüyle besleyen keçinin adıydı. Ormandaki Nymphalar ona yardımcı oldular, arılar da bal verdiler. Bebek Zeus ağlarken gaddar baba Kronos onun sesini duymasın diye dağ nymphaları kaval eşliğinde şarkı söylediler. Aynı amaçla orman cinleri Kuretlerin (Kouretes) de silahlarını şakırdatarak ve naralar atarak yardımcı oldukları söylenir.
Bebek Zeus büyüyüp babası Kronosun karşısına dikildiğinde egemenlik savaşına hazırdı, ama gereksinimi olan desteği sağlamak için kardeşlerini yanında görmek istedi. Teyzesi Themisin yardımıyla babasına kusturucu bir içecek içirerek ağabeylerini (Hades, Poseidon) ve ablalarını (Hestia, Hera, Demeter) baba hapsinden kurtardı. Kronos hepsinden önce ona bebek Zeus diye yutturulan taşı çıkardı. Bu taş Omphalos (Göbek) Taşı olarak da bilinir, yeryüzünün merkezi olarak görülür.
Hapisten kurtardığı başkaları da vardı: Dedesi Uranosun vaktiyle Gaianın karnına tıktığı Kyklops amcaları. Onlar da Zeusun bu iyiliği unutmadılar; isimleriyle simgeleşen gök gürültüsünü, şimşekleri ve yıldırımları hediye ettiler ona. Üçüncü kuşağın evrensel egemenliğinin ilanı için ikinci kuşağın devrilmesi gerektiğinden Zeusun, başta babası Kronos olmak üzere amcaları Titanlarla savaşması kaçınılmazdı. Titan amcalarından İapetosun oğlu, kuzen Atlasın da yer aldığı, fakat diğer kuzen Prometheusun onların safında yer tutmadığı Titanlarla Olymposluların savaşı (Titanomakhia) on yıl sürdü.
Titanlardan Okeanos bu savaşa katılmamıştı; o karaları kuşatan suların başındaydı. Karşı karşıya konuşlandıkları dağlardan koparılan kayaların havalarda uçuştuğu, depremlerin oluştuğu, Zeusun yıldırımlarının ormanları tutuşturduğu bu iktidar savaşı kazananı yitireni belli olmadan sürerken Zeus ninesi Gaianın öğüdüne uyarak vaktiyle dedesi Uranosun hapsettiği diğer üç amcasını, yani Yüz Kolluları da serbest bıraktı ve bu iyiliğinin karşılığı olarak savaşta yardım istedi onlardan. Bu azman ve azgın yaratıkların güçlü kollarının birlikte fırlattıkları üç yüz kaya daha da azdırdı savaşı.
Sonunda Titanlar yenildi; Zeus onları Tartarosa, yeraltı diyarının uçurumlu derinliklerine gönderdi, Yüz Kolluları onların başına bekçi koydu. Savaşta kendisine karşı olmasına rağmen kuzeni Titanoğlu Atlası Tartarosa göndermek yerine değişik bir ceza verdi ona: Atlas bundan böyle bilinen yeryüzünün en batı ucunda, sırtında gök kubbeyi taşıyacaktı.
Savaşta yenik düşen Baba Kronos yazgısına da yenik düşerken oğul Zeus kardeşlerini de yanına kattığı üçüncü tanrılar kuşağının kralı olarak Olympos tahtına kuruldu. Güç paylaşımı yaptılar.
Şair Pindarosa göre Zeus Kronosu Tartarostan çıkarıp kutlular diyarı Elysiumun kralı yaptı.
Kronos ile Khronos
Hesiodosun Theogoniasında değinilmediği halde "Kronos" antik dönemde isim benzerliğinden dolayı zaman anlamına gelen "Khronos" ile karıştırılmış veya bilinçli olarak onunla bir tutulmuş, bunun sonucunda zamanın kişiselleştirilmiş varlığı olarak da görülmüştür. Romalı filozof ve hatip Cicero Tanrıların Doğası kitabında bu konu üzerinde yorum yaparken Yunan "Kronos" isminin, Kronos mevsim döngülerini ve zaman aralıklarını koruyup kolladığından bu bağlamda Khronos ile anlamdaş olduğunu, nitekim çocuklarını yutmakla çağları da içine aldığını, buna koşut biçimde Latin karşılığı Saturnusun da isminin etimolojik kökenine bağlı olarak yıllar / zaman bakımından doygunluğu yansıttığını belirtmiş; Plutarkhos da benzer bir yorumla Yunanların Kronosu Khronosun alegorik bir ismi olarak gördüklerini, isme ek olarak Kronosun egemenlik döneminde çocuklarını yutmasının önceki kuşağın gelecek kuşağı baskılamakla geçmişin geleceği yok eden zamanın yıkıcı etkisine alegorik bir bağlantı kurduğunu ileri sürmüştür.
Söz konusu isimlerin ortak kimliği Rönesans döneminde elinde bir tırpanla betimlenen "Zaman Baba" figürüne evrilmiştir.
Oğul Kheiron
Mitolojinin ünlü kahramanlarından bazılarını yetiştiren bilge kentauros (at-adam) Kheiron, Kronos ile Okeanid Philyranın oğludur. Kronos, eşi Rheanın kıskanç gözlerinden kaçınmak için Philyraya yaklaşırken kendini bir aygıra dönüştürmüş, diğer bir anlatıma göre de Philyra Kronostan kaçmak için kendini bir kısrağa dönüştürmüş. Kheiron doğduğu yer olan, mitolojinin ünlü dağı Pelionu mesken tutmuş, öğrencilerini orada yetiştirmiş.
Konuyla ilgili yayınlar
Ayyıldız, Esat. Klasik Arap Şiirinde Zaman Olgusu ve Kökeni. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/1 (Mart 2022), 67-97. https://doi.org/10.33415/daad.1037608