Mâverâünnehir

Maveraünnehir, Orta Asya'da, Ceyhun (Amu Derya) ve Seyhun (Siri Derya) nehirleri arasında kalan tarihi bölge.
Bugün bu bölge Kazakistan, Özbekistan ve Türkmenistan arasında bölünmüştür. Orta Çağ'da İslam uygarlığının geliştiği bölgelerden biri olan Maveraünnehir'deki Semerkand ve Buhara kentleri önemli kültür merkezleridir. Ayrıca Göktürklerin yıkılmasından sonra anayurtlarını terkeden bazı Türklerin geçişlerini kolaylaştırıyordu.
Etimoloji
Arapça kökenli Maveraünnehir sözcüğü Türkçede "Nehrin ötesi/ardı" anlamına gelir. Bu bölge Batılı dillerde Transoxania veya Transoxiana (Oxus Nehri'nin ötesi) olarak bilinir. Bunun nedeni Amu Derya nehrinin Yunanca'da Oxus olarak bilinmesi ve Büyük İskender tarafından Batı medeniyetine tanıştırılmasıdır.
Divan-ı Lügati't-Türk'te Çay Ardı olarak geçer. "mā warā'a n-nahr" kavramı ilk defa bir hadiste bahsedilmiştir, muhtemelen İslam'dan daha önceleri de bu kavram Araplar arasında yaygındı ve öyle anlaşılıyor ki bu bölge Sasani İran'ının kuzeydoğusundadır. Orta Çağ Arap coğrafyacıları bu bölgeyi Bilad al-Türk veya Türkistan, göçebe Türklerin yurtları olarak kayda geçmişlerdir.
Tarih
İslam Öncesi Dönem
Mavaraünnehir, Büyük İskenderin MÖ 4. yüzyılda Grek kültürünü yaymak için bölgeye yaptığı askeri seferler sebebiyle Batılı kaynaklarda "Transoxiana" ismiyle bilinmektedir. İskenderin halefleri burada yaklaşık iki yüz yıl hüküm süren Grek-Baktriya Krallığını kurdular. Kuzey Afganistan'daki Amu Derya nehri üzerinde bulunan Ay Hanım şehri, arkeolojik keşifler sonucu bulunmuş ve kapsamlı bir şekilde kazı çalışmaları yapılmış olan tek Grek-Baktriya şehri olmaya devam etmektedir.
Sasaniler döneminde Baktriya bölgesiyle bitişik biçimde Ahameniş İmparatorluğu döneminden kalma bir bölge ismi olan Soğdya ismiyle adlandırılmaktaydı.
MÖ 126 yılında Baktriya, Partlar ve Maveraünnehire seyahat eden Çinli kaşif Zhang Qian bölgenin ilk Çince kaydını tuttu. Zhang Qian, Part İmparatorluğunu tahıl ve üzüm yetiştiren, gümüş sikkeler ve deri eşyalar üreten gelişmiş bir kentsel uygarlık olarak tanımlamaktadır. Sasanilerden önce bölge sırasıyla Ahamenişler, Makedonya, Selevkoslar, Grek-Baktriya Krallığı, Partlar ve Kuşan İmparatorluğu tarafından yönetilmiştir.
Sasaniler döneminde bölge, Kuzey İpek Yolu'ndan elde edilen gelir sayesinde önemli bir kültür merkezi haline geldi. Sasani egemenliği 5. yüzyılın sonunda Ak Hunların yaptığı seferler ile kesintiye uğradı ve bölge 565 yılına kadar Sasanilere geri dönmedi. Daha sonra Ak Hunlara karşı kurulan Göktürk-Sasani ittifakı sonucu Sasaniler ve Göktürkler arasında bölündü.
İslam Sonrası Dönem
Müslümanların İran'ı fethi sonrası birçok Fars soylusu Maveraünnehire kaçtı. Bölge 705-715 yıllarındaki Arap istilasına değin ayrıca Göktürkler tarafından da yönetiliyordu. Bölgenin Arapça ismi olan Maveraünnehir adlandırması "nehrin ötesindeki topraklar" anlamına gelmektedir.
Maveraünnehir'in başlıca şehirleri ve kültür merkezleri Semerkant ve Buhara'dır. Her ikisi de Maveraünnehir'in güney kesiminde Özbekistan'da bulunmaktadır ve bölge arazisinin çoğunluğu kuru fakat verimli ovalardan oluşur. Her iki şehir de İran'ın Müslümanlar tarafından fethinden sonra Fars kültür ve medeniyetinin merkezi olarak kaldı ve Samanilerin kurulmasıyla Fars kültürünün yeniden canlanmasında çok önemli bir rol oynadı.
Bölgenin bir kısmı 706 ile 715 yıllarında Kuteybe ibn Müslim tarafından işgal edildi ve 715 ile 738 yılları arasında Emeviler tarafından zayıf bir biçimde kontrol edildi. İstila, Nasr bin Seyyar tarafından 738 ile 740 yılları arasında yenilendi ve bölgenin bir kısmı 750 yılına kadar Emevilerin kontrolü altında devam etti daha sonra Emevilerin yerini Abbasi Halifeliği aldı. Bölgenin geri kalan kısmı ise An Luşan İsyanı olarak bilinen bir iç savaşa değin Tang hanedanı tarafından kontrol altında tutuluyordu.
Kuteybe b. Müslim döneminde Maveraünnehir şehirlerinde birer askeri garnizon kurulmuş, bu garnizonlara Müslümanlar yerleştirilmiştir. Sosyoekonomik yapı devam ettirilmiş, para sistemi Buhara örneğinde olduğu gibi aynen korunmuş, Soğdca resmi dil olarak bir süre daha yerini muhafaza etmiştir. Nasr bin Seyyar zamanında divan defterleri Orta Farsçadan (Pehlevice) Arapçaya çevrilmiştir. Kuteybe b. Müslimin öldürülmesinden sonra başlayan mahalli ayaklanmalar ve Türgiş Hükümdarı Su-lunun (Sou-lou) bölgeye müdahalesi Maveraünnehirdeki Müslüman hakimiyetini sarstı (728). Bölge 730da yeniden Müslümanların kontrolüne girmekle birlikte şiddetli savaşlar 738 yılında Su-lunun ölümüne ve Türgişlerin kendi iç sorunları sebebiyle bölgeden ayrılmasına kadar devam etti.
Göktürk Devletinin yıkılması ve Türgişlerin çekilmesi Çinlilere Maveraünnehire kadar müdahale imkanı verdi. 751 yılındaki Talas Muharebesinın ardından bölge kesin olarak Müslümanlara bağlandı. Fakat isyanların ardı arkası kesilmedi. Bölge halkı Mukannaın isyanına destek verdi (776-783). Harun Reşid devrinde 806da isyan eden Rafi b. Leys 810da Horasan Valisi Memundan eman dileyerek teslim oldu. Memun, bu isyanın bastırılmasında gösterdiği başarılardan dolayı Samanilere adını veren Saman-Hudanın oğlu Esedin dört oğlu Nuh, Ahmed, Yahya ve İlyasa yüksek rütbeler ve makamlar tevcih etti. Daha sonra Horasan Valisi Gassan b. Abbad Halife Memunun emriyle Nuhu Semerkant, Ahmedi Fergana, Yahyayı Şaş ve Üsruşene, İlyası da Herat valiliklerine tayin etti (819). Böylece Maveraünnehirde Samaniler devri başlamış oldu. Samaniler Horasanda hüküm süren Tahirilere tabi idi. Yakūb b. Leysin 873 yılında Tahiriler Devletine son vermesinin ardından bölge Saffarilere bağlandı. Halife Mutemid-Alellah iki yıl sonra yayımladığı bir menşurla bütün Maveraünnehiri Samanilerden Nasr b. Ahmed b. Esede tabi kıldı (875). İki yüzyıla yakın bir süreden beri İslam hakimiyeti altında bulunan Maveraünnehir bu menşurla ilk defa Horasanda müstakil bir idari bölge olarak kabul edildi.
Maveraünnehir, Samaniler devrinde en parlak dönemlerinden birini yaşadı. Başta Buhara ve Semerkant olmak üzere bölgede önemli bir ekonomik, kültürel ve ilmi gelişme meydana geldi. Maveraünnehirde yetişen pek çok alim ve sanatçı İslam dünyasında bilim, kültür, felsefe ve sanatın gelişmesine ciddi katkılarda bulundu. Muhaddis Buhari ve Darimi, müfessir Dahhak b. Müzahim, kelamcı Matüridi, fakih Ebül-Leys es-Semerkandi bunlardan sadece birkaçıdır. Bölgede II. (VIII.) yüzyılda başlayan ilmi faaliyetler Samaniler döneminde doruk noktasına ulaştı. Maveraünnehir bu devirde iktisadi açıdan da büyük gelişme gösterdi, halkın refah düzeyi yükseldi. Rusya, Polonya ve İskandinavyada bulunan çok sayıda gümüş Samani definesi, Maveraünnehirin bu dönemde adı geçen yerlerle canlı ticari ilişkilere sahip bulunduğunu göstermektedir (Frye, s. 72). Ayrıca bu devirde İslamiyet bölgenin doğusunda ve kuzeyindeki steplere yayıldı. İbn Havkal ve İstahri gibi IV. (X.) yüzyıl coğrafyacıları, yaşadıkları dönemde İslam ülkeleri içinde Maveraünnehir kadar gayri müslimlerle cihad yapan başka bir bölge bulunmadığını, sınırlarının darülharbe yakın olduğunu ve bütün topraklarının cihad sahası (darülcihad) sayıldığını belirtirler. Soğdluların ve Türklerin uzun süren direnmeleri sonucunda İslamiyeti benimsemeleriyle Müslümanlık bütün Orta Asyaya yayılma imkanı buldu. Böylece Maveraünnehir, Türklerle müslümanları yüz yüze getiren ve Türk-İslam tarihinin seyrini değiştiren önemli bir coğrafya parçası oldu.
Bölgenin Türkleşme süreci 9. yüzyılın son çeyreğindeki yoğun Oğuz göçleriyle başladı. Etnik yapının Türkler lehine değişimi, Karluk ve Halaçlar gibi diğer Türk boylarının bölgeye göçleriyle daha da güçlendi. Karahanlı hakimiyeti Maveraünnehirin Türkleşme sürecindeki nihai safhanın başlangıcı oldu. Horasan Valisi Ebu Ali es-Simcuri, Samani Hükümdarı Nuh b. Mansur ile aralarında çıkan anlaşmazlığı çözemeyince Karahanlı Hükümdarı Harun Buğra Handan yardım istedi. Buğra Han Samanilere son verdiği takdirde Horasan Ebu Alinin olacak, Maveraünnehir ise Karahanlı hakimiyetine bırakılacaktı. Buğra Han, Samanilere karşı verdiği başarılı mücadelelerden sonra Semerkant ve Samani başşehri Buharayı bir süre için ele geçirdi (992). Halefi İlig Han Nasr b. Ali 389da (999) Buharayı tekrar zaptederek Samanilere son verdi. İlig Hanın Gaznelilerin idaresindeki Horasana hakim olma isteği başarısızlığa uğramakla birlikte Karahanlı hakimiyeti Maveraünnehire sağlam bir şekilde yerleşti. Samaniler, sınırlarını Türk akınlarına ve özellikle Karahanlılara karşı korumaları için Buhara civarındaki Nur kasabasını ve çevresini Selçuklulara otlak olarak verdiler (985). Selçuk Beyin 1007 yılı civarında vefatı üzerine Cend şehrinden ayrılarak Maveraünnehire göç eden Selçuklu hanedanı mensupları burada Samanileri destekleyince Karahanlıların saldırılarına maruz kaldılar. Maveraünnehire hakimiyet için mücadele eden Karahanlılar ve Gazneliler Selçukluların bölgeye inmesinden rahatsız oldular. Selçuklular daha sonra Maveraünnehirden ayrılıp Harizme göç ettiler. Sultan Alparslan, muhtemelen Karahanlıları ortadan kaldırmak için 200.000 kişilik bir orduyla Maveraünnehir üzerine yürüdü, ancak bir suikast neticesinde öldürülünce sefer başarısızlığa uğradı (1072). 1087 yılı Nisan ayının ilk günlerinde Maveraünnehire bir sefer düzenleyen Sultan Melikşah geçtiği yerlerdeki bütün kale ve şehirleri ele geçirdi. Buharayı zaptedip Karahanlı Hükümdarı Ahmed Hanı esir aldı ve İsfahana götürdü. Sultan Melikşah, Çiğillerin Semerkantta çıkardığı isyan üzerine aynı yılın sonlarında Maveraünnehire ikinci bir sefer yaptı ve Emir Üneri Semerkanta vali tayin etti (1087). Sultan Berkyaruk, Arslan Argunun Horasanda başlattığı isyanı bastırdıktan sonra Belhte yaklaşık yedi ay kaldı ve Maveraünnehirdeki işleri düzene koyup adına hutbe okuttu (1097). Sultan Berkyaruk, Karahanlılardan Kılıç Tamgaç Hanın (Mesud b. Muhammed) ölümünün ardından üç Batı Karahanlı hükümdarını bizzat tayin edip Maveraünnehiri kontrol altında tuttu. Horasan meliki Sencer de Karahanlı Hükümdarı Kadır Han Cibrail b. Ömerin kendi topraklarını istilaya kalkışması üzerine sefere çıkıp onu esir aldı ve öldürttü. Sencer bu zaferden sonra Maveraünnehiri yeniden teşkilatlandırdı. Muhammed b. Süleymanı Arslan Han unvanıyla Batı Karahanlı hükümdarı tayin edip kendine tabi kıldı (1102).
1141-42 yılında Katvan Muharebesi'nde Sultan Sencer putperest Karahıtaylara mağlup olunca Karahıtaylar, Maveraünnehiri ele geçirdiler. Karahıtayların ardından bölge Alaeddin Muhammed Tekiş döneminde Harezmşahların idaresine girdi (1210). Ancak kısa süre sonra Maveraünnehire giren Moğollar bölgedeki şehirleri tahrip edip halkını katlettiler (1219-1220).
Bölge Moğolların Harizmşahlar'ı istilası sırasında 1219 yılında Cengiz Han tarafından ele geçirildi. Cengiz Han ölümünden sonra Batı Orta Asya'yı ikinci oğlu Çağatay'a verdi ve Çağatay Hanlığı kuruldu. 1369 yılında Barlas boyundan Timurlenk bölgeyi ele geçirdi ve Semerkand Timur İmparatorluğunun başkenti oldu. 14. yüzyılın ortalarından itibaren bölge zenginleşerek büyüdü.