Ömer Lütfi Barkan

Ömer Lütfi Barkan (1902-1979), Türk iktisat ve hukuk tarihçisi ve Türkiyede iktisat tarihi biliminin kurucularındandır.
Hayatı
Eski Zağralı İsmail Efendi ile Gülsüm Hanımın oğludur. 1902 senesinde Edirnede doğdu. İlk tahsilini Edirne Numune Mektebinde gördü. Edirne Muallim Mektebini bitirdikten sonra üç yıl ilkokul öğretmenliği yaptı. 1923te İstanbula giderek Yüksek Muallim Mektebine girdi. Daha sonra Darülfünun (İstanbul Üniversitesi) Edebiyat Fakültesi Felsefe bölümünü bitirdi.
1927 senesinde Strasbourg Üniversitesi Edebiyat ve Hukuk Fakültelerinde lisansını tamamlayıp yurda dönünce Eskişehir Lisesi Felsefe öğretmenliğine tayin edildi. 1933 senesinde yapılan üniversite reformu sırasında doktora ve doçentlik tezi hazırlamadan, doğrudan Edebiyat Fakültesi Türk İnkılap Tarihi Kürsüsü doçentliğine getirildi. 1937 senesinde bu vazifesi de devam etmek üzere İktisat Fakültesi İktisat Tarihi ve İktisadi Coğrafya Kürsüsüne nakledildi. 1939da Osmanlı İmparatorluğunda Kuruluş Devrinde Toprak Meseleleri konulu tezini bitirerek doçent oldu. 1941 Şubatında profesörlüğe yükseltildi.
İktisat Fakültesindeki derslerinin yanında, Edebiyat ve Fen Fakültelerinin İnkılap Tarihi derslerini de yürüttü. Ayrıca Hayriye Lisesinde felsefe öğretmenliği, Yüksek Muallim Mektebinde müzakerecilik yaptı. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde Türk Hukuku Tarihi ve Toprak Hukuku, Edebiyat Fakültesinde Türkiye Teşkilat ve Müesseseleri Tarihi dersleri okuttu.
1950de İktisat Tarihi Kürsüsü başkanı oldu. 1950-1952 yılları arasında İktisat Fakültesi dekanlığı yaptı. 1955te Türk İktisat Tarihi Enstitüsünü kurdu. Emekli oluncaya kadar bu enstitünün müdürlüğünü yürüttü. 1957 yılında Ordinaryüs Profesör'lüğe yükseltildi. Aynı yıl Strasbourg Üniversitesi tarafından kendisine şeref doktoru ünvanı verildi. 1963-1972 yılları arasında İstanbul Özel İktisadi ve Ticari İlimler Okulunda Genel İktisat Tarihi dersleri verdi.
1972 senesinde Milletlerarası Oryantalistler Birliğine bağlı Osmanlı ve Osmanlı Öncesi Tarih Komitesi başkanı oldu. 1973te yaş haddinden emekli oldu. 23 Ağustos 1979da İstanbulda öldü. Hocanın ve eşinin mezarı Edirnekapı Şehitliği 19. ada müstakil 6'da bulunmaktadır.
İlgili olduğu kurum ve kuruluşlar
Ömer Lütfi Barkan yurt içinde Türk Tarih Kurumu, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü üyeliklerinden başka UNESCO Türkiye Milli Komisyonu 5 ve 7. dönem genel kurul üyeliklerinde bulundu. Sırbistan İlimler Akademisi'ne de üye seçilen Barkan, 1967-1973 arasındaki dönemde Milletlerarası Şarkiyatçılar Birliğine bağlı Osmanlı ve Osmanlı Öncesi Tetkikleri Komitesi başkanlığına getirilmiştir.
Tarihçilik
Osmanlı Devletinin iktisadi ve sosyal tarihi, toprak mülkiyeti konularını inceleyen Ömer Lütfi Barkan, 15 ve 16. yüzyıllarla, Tanzimat dönemi toprak meseleleri, Doğu Avrupadaki tarım ve toprak reformu hareketleri hakkındaki araştırmalarında toprak mülkiyetinin tarihi ve hukuki temellerini inceledi. Osmanlı devlet bütçeleri, bazı imaret, cami ve vakıfların muhasebe bilançoları, tereke defterleriyle ilgili araştırmalarıyla Osmanlı İktisadi hayatının aydınlatılmasına katkıda bulundu. 1546 Tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri ve İslam ansiklopedisine yazdığı Tımar maddesi bu yöndeki çalışmalarının ürünüdür.
Osmanlı Devletinin 15 ve 16. yüzyıllardaki fiyat hareketlerini de inceleyen Ömer Lütfi Barkan, Osmanlı Devletinin nüfusuyla ilgili belgeleri ilk defa tarayıp ortaya çıkarmış, Osmanlı tarihi demografi araştırmalarının da öncülüğünü yapmıştır. Osmanlıların fethettiği toprakların iskanıyla ilgili vakıf, temlik, sürgün gibi kurumların fonksiyonlarını araştırarak Osmanlı tarihi demografisine kaynaklık edecek belgelerin zenginliğine dikkatleri çekti. Osmanlı iktisadi ve nüfusuyla ilgili araştırmalarını son kitabı Hüdavendigar Livası Tahrir Defterine kadar sürdürdü. Süleymaniye Camii ve İmareti İnşaatına ait Muhasebe Defterleri adlı iki ciltlik eserinde inşaatla ilgili teknik ve mali bilgilerin yanı sıra 16. yüzyılda inşaat işçilerinin sosyal hayatlarını, Müslüman ve Hristiyan işçilerle ilgili çok değerli bilgileri ortaya çıkardı. Osmanlı İmparatorluğunda bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler ve Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Sürgünler adlı makalelerinde genişleme ve fetih yıllarında nüfus fazlası meselesinin ve bölgeler arası nüfus dengesinin nasıl çözüme bağlandığını belgelerle sergiledi.
Ticaret ve ticaret yolları konusunda yazdığı makalelerde Osmanlı Devletinin yükseliş ve çöküşünde milletlerarası ticaret ve iktisadi münasebetlerin oynadığı rolün önemine işaret etti. Batıda kapitalizmin gelişmesi ile Doğu-Batı arasındaki ticaretin uğradığı değişikliğin, Osmanlı Devletinin ticari hayatındaki zanaatların ve küçük üretimin çökmesindeki etkisini gösteren belgeleri ortaya çıkardı ve yorumladı.
Osmanlı arşivini çok iyi bilen Ömer Lütfi Barkan, Osmanlı belgelerini iktisat tarihi açısından araştırıp değerlendirdi. Osmanlı iktisadına ait çok sayıda belgeyi gün ışığına çıkardı. Bu çalışmaları Türkiyede iktisat tarihi biliminin kurulmasında yurt içinde ve dışında Osmanlı iktisat tarihine ilginin artmasında önemli rol oynadı.
Tartışmalar
Ömer Lütfi Barkan, eserlerini çeşitli arşiv belgelerinin yorumuna dayandırmıştır. Tahsili esnasında elde ettiği hukuk, sosyoloji, edebiyat ve tarih bilgilerinden istifade ederken, din bilgileri ve şeri hukuk ilmindeki eksikliği sebebiyle bu alandaki yorumları objektif olamamıştır. Osmanlı hukuk ve idare sisteminin kaynağının şeri hukuk olmadığını iddia etmek suretiyle uzun yıllar sürecek tartışmalara yol açmıştır.