Çiğil

Çiğil veya Çiyil (Çince: 炽俟 veya 熾俟, Chìqí), 7. yüzyıldan beri Issık gölü etrafında oturan, Çinli tarihçilerin yazdıklarına göre "altı Chu(Çu) boyu"'na ait olan iki boy'dan veya Chumuhun, Chuyue ve Chumi boyları olabilirler, Çiğiller dine aşırı düşgünlükleri ile tanınırlar. İlk gelen bilgilere göre Çiğiller Mani dini, sonraki kaynaklara göre Nestorian Hristiyanlığın etkisi altında kalmışlardır.
7. yüzyıl ortalarında Çiğiller (Çince: Chuyue), Chumuls (Çince: Chumi) ve Karlukların (Çince: Gelolu) batı Türk Yagbusu olan Aru (Çince: Helu) Tang Hanedanlığına karşı yaptığı isyanla tanınır. Bu Yagbunun adı, Aru, Türk maniheizmce arig sözü ile (arig dintar "saf rahip" gibi) özdeştir..

Çiğil ve Yağma, ve diğer Türgiş, Toxsı (Tukhs) boyları Orhon Türklerinden geriye kalanlar tarafından, birleşerek Karluk (Çince: 葛羅祿, Géluólù) birliğini kurdular, bu birliğin tahminen tarihçesi, 9. yüzyıldan beridir.
İlk defa Çiğil'den "History of the Sui dynasty" (581-680) Chji-i < tsįək-iət < chigil bahsedilmiştir..
Ortaçağ'da
Orta Çağ'a özgü kaynaklarda kaydedilen birçok yerleşim yerleri adları ırksal kökenlidir. Şehirlerin adlarından örnekler, Çiğilkand, Çiğil-balık gibi ve Doğu Türkistan'daki Uygurlar ve Yedisu bölgesinde Argu, Yağma, Çiğil, Barshan (Barsgan), Yemek Türk ırksal kökenden kaynaklanır. Çiğil ülkesinde, keza kul sözcüklü, Sikul adında şehir kaydedilir. Eskiden, Doğu Pamir, Türk boyları tarafından yerleşim bölgesi haline getirilmişti, o nedenle yerel göllerin adlarının çoğunluğu Kara-kul, Rang-kul, Zor-kul, Shor-kul, Yashil-kul, Gas-kul, vb. gibileri Türkçe kökenlidir.
Ebu Dülef
Ebu Dülef (Abū Dulaf al-Qāsim ibn Īsā ibn Maqil ibn Idrīs al-Ijlī)'in seyahatnamesinde Samanoğullarından II. Ahmet oğlu II. Nasrın zamanında (H. 300 - 331, M. 914 - 944) Buharadan Çine kadar bir seyahat etmiş ve bu fırsatla birçok Türk boylarının bulundukları yerlerden geçmiştir.
"Sonra Çiğil denilen kabileye geldik: Bunlar, yalnız arpa, burçak ve koyun eti yerler. Deve kesmezler, sığır eti yemezler ve bu cins hayvan ülkelerinde bulunmaz. Bunların giyimleri sof ile kürktür. Bu ikisinden başka bir şey giymezler." Divan-ı Lügati't-Türkde de Çiğillerin giydikleri şapkanın tiftik keçisinin yününden yapılmış beyaz renkli bir başlık olduğu ve buna "kiymaç bürk" denildiği tasvir edilmektedir. "Bunların içinde pek az Hristiyan vardır."
"Çiğiller umumiyetle parlak yüzlü insanlardır. Bunların nikah hususunda nikah mezhepleri, kendileri Mecusi olmamakla beraber Mecusiler gibi geniştir. Kızları, kızkardeşleri ve sair mahremlari ile izdivacı kabul ederler. "Süheyl", "Zühal", "Cevza", "Benatı naiş", "Cedi" yıldızlarına taparlar. "Şarayi yemaniye" yıldızına "rabbül erbab" (Ulu tanrı) derler."
"Bunlar geniş yürekli insanlardır. Kendilerinde fenalık fikri yoktur. Civarında bulunan bütün Türk oroglarını gözleri ve temaları bunlardadır." Ebu Dülef Çiğillerin yemekleri, burada çıkan eşya ve evleri hakkında bilgi verdikten sonra "Bunların hükümdarları yoktur. Fakat emniyet, huzuru kalp ve asayiş mevcuttur. Bunların bulundukları ülkeyi kırk günde kattettik" gibi Çiğilleri tanımlamıştır.
Kaşgarlı Mahmud
İsim kökeni
Divan-ı Lügati't-Türk'te isim kökeni;
Ananeye göre Zülkarneyn, Argu beldelerine vardığı zaman yağmursuz bulutlar çözülmüş ve yol fena halde çamur olmuştu. Zülkarneyn bundan o kadar güçlüğe uğradı ki Farsça "In chi gil ast?" = bu çamur nedir ki bundan kurtulamayız dedi ve orada bina yapılmasını emir etti. Bunun üzerine Çiğil denilen kale yapıldı. İlk önce bu isim, kaleye verildi ve sonra Türklerden bu kalede oturanlara Çiğiller denildi ve bu isim bundan sonra intişar etti.
Çiğiller
Divan-ı Lügati't-Türk'te Çiğiller;
Ortaçağ yazarlarına göre, Çiğil Tarāz'dan insan sesi uzaklıktadır. Ü. Zuev, "Early Türks: Sketches of history and ideology", Almaty, Daik-Press, 2002, sayfa 191, ISBN 9985-441-52-9. Toxsı ve Çiğil ülkelerinde Saplığ Kayas, Ürünğ Kayas ve Kara Kayas üç şehir, bu adla anılır.
"Rum ülkesine en yakın olan boy Beçenek'dir; sonra Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başgırt, Basmıl, Kay(Kayı), Yabaku, Tatar, Kırkız(Kırgız) gelir. Kırgızlar Çin ülkesine yakındırlar.". Ayrıca "Çomul boyunun kendilerinden bulunduğu çöl halkı ayrı bir dile sahiptir, Türkçeyi iyi bilirler. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da böyledir. Her boyun ayrı bir ağzı vardır; bununla beraber Türkçeyi de iyi konuşurlar. Kırgız, Kıpçak, Oğuz, Toxsı (Tukhs), Yağma, Çiğil, Uğrak, Çaruk boylarının öztürkçe olarak yalnız bir dilleri vardır. Yemeklerle Başgırtların dilleri bunlara yakındır. ... Dillerin en yeğnisi Oğuzların, en doğrusu da Toxsı ile Yağmaların dilidir." şeklinde tanımlanmıştır.
"... Bunun gibi Çiğiller ve başka Türklerce ذ (Dhāl) olarak söylenen bu harfi "Rus" ve "Rum" ülkelerine kadar uzanan Bulgar, Suvar, Yemek, Kıfçak boyları, hep birden ( z) olarak söylerler. Öbür Türkler "ayak"a "ََ adhak ", bunlar "ََ azak " derler."
Büyük Selçuklu Sultanı I. Melikşah zamanında Maveraünnehire yapılan seferde Karahanlı kuvvetlerini tarihçiler Çiğil adlandırmışlardır.
Araştırmalar
Yusuf Ziya Yörükan
Prof. Dr. Yusuf Ziya Yörükan bir araştırma yazısında;
Onuncu asırda Oğuzlar arasında başlayan Türkmen ve Çiğil telakkisi bugün Anadolunun muhtalif yerlerinde halen aynı süretle kullanılmaktadır. Anadoluda bazı yerlerde Çiğil, diğer bazı yerlerde Giğil ve daha çok Gegel tarzında telaffuz edilen bu tabir, Anadolu Türkmenleri arasında tıpkı Kaşgarlı Mahmudun verdiği izahatta gördüğümüz şekilde üç manada kullanılmaktadır.
Birincisi, Eskişehire tabi Sarıkavakta ve o civarda yerleşmiş olan genel boyu manasındaki asıl Çiğilerin bakayesi bunlar olmak gerektir.
İkincisi, merkezi veya ocakları Sarıkavakta bulunan Çiğil ocağına tabi diğer oymaklar manasına ki Akhisardaki Beyobası Gıgilleri ve hatta Türk Abdalları bu nevidendir.
Üçüncü de Türkmen olmayan manasına ki Tahtacıların kendilerine tabi Alcı oymağı haricindeki diğer Alcılara, onlar Gegildir demeleri keza Bala taraflarındaki Sünni Bayatların, Sünni olmayanlara Gegil demeleri bu manayadır.
Genel tabirinin müstakil bir boy manasına kullanıldığı bir Gegili aşıkın şu yakmasında da görülmektedir:Sarısuya Gigil kurmuş otağı, Harmandalı güzellerin yatağı. Bala yugrulmuş ballar peteği, Telli turnam Harmandalı döndü mü? Zeki Velide Togan
Yulduz (Yıldız) yaylasında ve Tekes havzasında yaşayan Yağma ve Çiğil boylarıdır.
Faruk Sümer
Şimdiki Türkiye'de dört tane Çiğil isminde köyler vardır, bu demektir ki Moğol istilasında bazı Çiğiller küçükasya'ya göç etmişlerdir..
Şemseddin Seraceddin oğlu Kemalettin
Türkler, Çiğil kelimesini Kumçölü içinde kullanırlardı.
Cevdet Yakupoğlu
Yirmi dört Oğuz boyunun neredeyse tamamı Kastamonu çevresinde yurt tuttuğu gibi, Alpı, Alpağut, Danişmendli, Kıpçak, Karluk, Çiğil, Yağma gibi Türk boyları da Kastamonuya yerleşmişlerdir. 1260lı yıllarda Arap coğrafyacı İbn Said ( 'Ali ibn Musa ibn Sa'id al-Maghribi) bu kente "Türkmenlerin Başkenti" adını vermiştir. Yine onun kaydına göre, bu tarihlerde Kastamonu bölgesinde 100 bin çadır halkı yığılmıştır. Kastamonuda halen birçoğu yaşatılan Kayı, Bayat, Çavuldur, Kınık, İğdir, Afşar, Kıyık, Büğdüz, Bayındır, Çepni, Karaevli gibi yer adları Oğuz iskanının mahiyetini çok iyi ifade etmektedir.
Günümüzde
Günümüzde birçok ilimizde örneğin Ankara, Afyon, Diyarbakır, Silvan, Maraş, Konya, Kastamonu ve Kayseride Çiğil köyleri vardır, bunlardan bazıları;
Çiğil, Silvan
Çiğil, Kastamonu
Çiğil, Ilgın
Yukarı Çiğil, Ilgın
Çiğiller, Gördes
Çiğilerik, Seydiler
Çiğilli, Yahyalı/Kayseri