Hâris el-Muhâsibî

Haris el-Muhasibi ya da tam künyesiyle Haris bin Esed el-Muhasibi el-Anezi ( d. 781- ö. 857), İslam alimi. Yaşamını din felsefesi üzerine düşünceyle geçirmesi nedeniyle kendisine el-Muhasibi denmiştir.
Çağındaki Siyasi Hareketler
Haris el-Muhasibi, İslam Dünyasının siyasi ve düşünce yaşamı olarak paramparça olduğu, her ikisinde de otorite mücadelesinin verildiği karışık bir zamanda Dünyaya gelmiştir.
İkinci İslam halifesi Ömer bin Hattabtan sonra Osman bin Affan ve Ali bin Ebi Talibin şehit edilmeleriyle başlayan siyasi karışıklık sadece siyasi bölünmelere değil, aynı zamanda mezheplerde ve düşüncede bölünmelere sebebiyet verdi. Dördüncü halife ve taraftarlarına düşman olan Emeviler, üçüncü halife Osman ve taraftarlarına düşman olan Şiiler, önceleri Aliye taraftar olup sonra Amr bin el-Asla anlaşmasından dolayı ona da düşman olan Hariciler ve herhangi bir gruba düşmanlığı olmayan Ehl-i Sünnet gibi pek çok fikri cerayanlar oluşmuştu.
El-Muhasibinin doğduğu Basra, Mutezile okulunun da kurulduğu yerdir. O zamanlar özellikle kader ve insan iradesinin özgürlüğü meselesinde farklı farklı inanç ekolleri türemişti. Kaderci olan Cebriye, aynı zamanda Emevi iktidarının desteklediği bir mezhepti. Mutezileyse Abbasi iktidarı zamanında desteklenmiştir. Hasan El-Basri ekolünden gelen Ehl-i Sünnet, yani Sünni inanışıysa Ebu Hanife (H. 150), İmam Malik (H. 179), İmam Şafii (H. 204) ve İmam Ahmed bin Hanbel (H. 150) ile temel ilkelerini belirleyip sistematikleştirilmişti. Ebu Hanife ve Ahmed bin Hanbel, bulundukları devrin iktidarları tarafından değişik işkencelere maruz kalmış ve nihayetinde şehit edilmişlerdir.
Hicri 3. asır, Mutezile mezhebinin ve Şiiliğin Abbasi hilafeti tarafından rağbet gördüğü yıllardır. Abbasi halifesi El-Memun, hocalarını Mutezile ve Şii seçmişti. Hocalarının telkinleriyle minberden Şiilerin düşman olduğu peygamberin arkadaşı Muaviye hakkında lanetler okutmuş, halkı ve alimleri Mutezile olmaya zorlamıştır. Ahmed bin Hanbel ve birkaç alim dışında herkes bu baskılara boyun eğmek zorunda kalmıştı. Aynı baskılar El-Mutasım zamanında da devam etmiş, bu devirde Ahmed bin Hanbel Sünnilikin bayraktarı olmuştur. Hicri 219 yılında Ahmed bin Hanbele Kuranın mahluk olduğunu söyletmek için 30 kırbaç vurdurmuş, kendisinden sonra gelen El-Vasıksa Kuranın mahluk olduğunu kabul etmeyen Ahmed bin Nasr-ul Huzaiyi H. 231 yılında öldürtmüştür. Ahmed bin Hanbelin de ev hapsinde tutulmasını emretmiştir.
Sonuçta bu çağ günümüze kadar etkisini sürdüren olayların vuku bulduğu bir çağdır.
Haris el-Muhasibinin Çocukluğu
Haris el-Muhasibinin annesinin Sünni, babasının ise Kaderi olup aralarında bu nedenle fikri tartışmaların olduğu söylenmektedir. Buradan el-Muhasibinin kültürlü bir ailede yetiştiği sonucu çıkarılabilir. Zaten o zamanlar Kadercilik aristokrat kesim tarafından kabul görüyordu. Bir rivayete göre Haris, insanların etrafını sardığı bir halde Bağdat sokaklarının birinde babasının yakasına yapışıp Annemi boşa! Onun dini ayrı, senin dinin ayrı! diye bağırmıştır. Buradan kendisinin çocukken de annesinin tarafında, yani Sünni olduğu çıkartılabilir.
Haris el-Muhasibiye babasından büyük miktarda bir para miras kalmış, ancak bu mirası takvaya uygun görmediğinden ve mesleği tasavvuf olduğundan almamıştır.
Haris el-Muhasibi Ekolü
Devrindeki fikir ayrılıkları ve siyasi katliamlar, Haris el-Muhasibiyi kendi ekolünü kurmasıyla neticelenecek bir yola sürükler. Öteden beri Şiilik ve Mutezile akımlarına karşı gelmiştir. Fehm-ul Kuran adlı eserinde bu düşüncelerini ortaya koymuş, hadis, fıkıh ve kelam alimleriyle aynı safta yer almıştır. Ancak orta yaşlarını geçince gerçeğe daha yakın olma arzusunu nassa dayalı bu ilimlerin tatmin edemeyeceğini düşünmeye başlamış, daha önce aynı safta olduğu bu alimlerin görüşlerini de kritiğe tabi tutmuş ve zaman zaman eleştirmiştir. İşte bu devir tasavvufun bir nevi başlangıcını oluşturan şüphe aşamasıdır. Haris, içinde yaşadığı asrın Peygamberin "Ümmetim yetmiş iki fırkaya ayrılacak, biri hariç hepsi Cehennemdedir. O biri benim sünnetime sarılanlardır" dediği asır olduğunu düşünmekteydi. El-Vasaya adlı eserinde şöyle demektedir:
Çağımızı, bizim kendi durumumuzu uzun uzun düşündüm. Çok çetin bir dönemden geçtiğimizi anladım. Bu çağın inanç esaslarının değişime uğradığı, İslami dokunun çözüldüğü, dini belirtilerin değiştiği, sınırların çiğnendiği, hakkın ortadan kalkıp haklının helak olduğu, batılın yüceldiği, batıl ehlinin sayıca arttığı bir çağ olduğunu gördüm
Peygamber şöyle buyurmuştur: "Bir dönem gelecek, o dönemde insanlardan dine tutunanlar kor ateş tutan birileri gibi olacaklar". Yine paygamber "İnsanların sünnetimden yüz çevirdiği bir dönemde sünnetime sarılanlara yüz şehit sevabı vardır" buyurmuştur.
Bundan sonra peygamberin "İslam garip geldi, garip gidecektir" hadisine atıfta bulunarak Allahtan bu gariplerin arasına girmek için dua etmiştir. O gariplerin özelliklerini şöyle sıralamaktadır:
Onlar hidayet önderleridir. Çile ve sıkıntıyı kabullenirler, kazaya rıza gösterirler. Nimetler karşısında sabırlı, Allahın dini konusunda derin feraset sahibidirler. Bidattan, heva ve heveslerine esir olmaktan, Dünyaya dalıp Allahı unutmaktan ve haddi aşmaktan sakınırlar. Tartışma ve riyadan hoşlanmaz; dedikodu, gıybet ve zulümden uzak dururlar. Heva ve heveslerine karşı çıkar ve kendilerini hesaba çekerler. Yiyecek ve giyecekleri şeylerde, her türlü hareket ve davranışlarında takva ölçülerini gözetir ve şüpheli şeylerden kaçınırlar. Kendilerine mübah kılınanın çok azıyla, ölmeyecek kadar bir gıdayla yetinirler. Gelecekten endişe ederler Ahiret gerçeği ve diriliş saatine ilişkin haberlerin bilincindedirler Bu, onların sahip oldukları sürekli hüzün ve endişe halinin bir sonucudur. Dünya mutluluğu ve Öbür Dünya nimetleri karşısında tamamen ilgisizdirler.
Haris el-Muhasibinin bu temel öğretileri tasavvuf olarak adlandırılmıştır. Bu yolda ilerleyerek elde ettiği bilgiyi ise şöyle anlatmaktadır:
Allah bana bir ilim kapısı açtı, bu kesin bilgi içimdeki şüpheleri dağıttı, ilahi lütuf beni aydınlattı. Bu mezhebe mensup olup gereğince amel edenlerin kurtulacağını, karşı çıkanların ise yollarını kaybedeceğini anladım, gönülden inandım, güvendim, bağlandım ve kendi iç alemime çekildim, dinimi ve amellerimi bu bilgi ışığında temellendirdim. Bana lutfettiği bu bilgi için yüce Allaha duacıyım.
Orta yaşlara kadar akılcı ve diyalektik bir düşünür olan el-Muhasibi, bu düşünce yollarını terk edip tasavvufun müşahede makamına ulaşmaya dönmüş, bilgiyi hakkal yakin denilen bir yöntemle elde etmiştir.
Otuz yıl boyunca aklımın emirleri dışında hiçbir şey dinlemedim. Sonra bir otuz yıl da Allahın emirleri dışında hiçbir şey dinlemedim.
Haris el-Muhasibinin yaşadığı bu serüvenin bir benzeri, birkaç yüzyıl sonra İmam-ı Gazalinin başından geçecektir. Yaşananlar, şüpheler ve neticede varılan yer aynıdır.
Ekolünün Özellikleri
Haris el-Muhasibi Bağdat okulunun şeyhi kabul edilir. Bağdat, kendisinden sonra yüzlerce yıl İslami ilimlerin merkezi olacaktır. Her biri büyük alim olan Maruf el-Kerhi, İbn-i Ata, Es-Sırrus Sakati, Amr bin Osman el-Mekki ve Cüneyd-i Bağdadi onun öğrencisi veya kendinden ders alan dostlarıydı. Bunun yanında Eşari kelamcılarından İmam-ı Gazaliye kadar kelam alimlerine ve İmam-ı Şibli, İbn-i Mesruk gibi tasavvufçular silsileyle onun ekolünden etkilenmiştir.
Şeriate ve Sünnete Tam Bağlılık
Muhasibi ekolü şeriate ve sünnete tam bağlıdır. Tasavvuf Dünyasındaki hulul, ittihad ve vahdet-i vücud gibi düşünceleri kabul etmez. Cüneyd-i Bağdadi kendisine: "Bazı sufiler, Allaha çok yakın olduklarından artık ibadete ihtiyaç duymadıklarını söylüyorlar. Bu konuda siz ne dersiniz?" diye sorduğunda "Bunların iddiası zina yapmaktan daha ağırdır. Şayet bin yıl yaşayacak olsam, Allah beni başka amellerle mükellef tutmadıkça iyi amellerin bir zerresini dahi eksiltmezdim" cevabını verir.
Yine Cüneyd-i Bağdadiye: "Peygamberin sünnetine göre hareket etmeyen bütün yollar Allaha kapalıdır" demiştir.
Diğer Kaynakları Kullanmak
Muhasibi ekolü, aklın sahası olarak tanımlanan alanlarda aklı kullanmış, böyle elde ettiği bilgileri yine akılla izah etmiştir. Naklin gerekliliğinin olduğu kabul edilen durumlardaysa nakle başvurmuştur. Bu ekol hem kelam, hem hadis, hem de fıkıh ilmini kullanır. El-Muhasibi, eserlerinde bu unsurları harmanlamış, bu unsurlarla sonunda tasavvuf yolunu kendine doğru yol olarak bulmuştur.
Çok Nefis Muhasebesi Yapmak
El-Muhasibi ekolü, kılı kırk yaran değerlendirmelerine dayanan nefis terbiyesini kullanır. Klasik fıkıh alimleri gibi "şunu bunu yapın, bundan şundan sakının" biçiminde değil, hareketlerin neden öyle yapmak gerektiğini, bunları yaparken nefsin ve şeytanın insana nasıl engel olmaya çalışacağını, buna karşı nasıl konulacağını analiz eder. Er-Riaye adlı eserinde kurucu, "Dedim-Dedi" şeklinde muhasebe soruları ve cevapları buna iyi bir örnektir:
Dedim ki: Korku ve ümide neyle varılır?
Dedi ki: Mükafat ve cezanın büyüklüğünü yeterince bilmekle.
Dedim ki: Mükafat ve cezanın büyüklüğü yeterince nasıl bilinecek?
Dedi ki: Azabın şiddetinden kormak ve büyük sevaplara teşvik etmekle.
Dedim ki: Korkuya nasıl ulaşılır?
Dedi ki: Bu akıbeti düşünmekle mümkün olur. Çünkü Allah kulun gözünden, onu korkutan veya ümitlendiren şey kaybolunca ancak tefekkür ve hatırlatmayla korkacağını veya ümitleneceğini bilmektedir
Dedim ki: Söz konusu şeyleri düşünmek kalbime ağır gelmektedir. Sebebi nedir?
Dedi ki: 1. Bunları düşünmek kalbin rahatını kaçırır. 2. Ahireti düşünmek nefse acı verir 3. Nefis düşününce kendisini Dünya zevklerinden uzaklaştıracak Allah korkusuna kapılmak istemez. Çünkü Dünya zevkleri hoşuna gider.
Dedim ki: Ahireti düşünmeyi hafifleten şey nedir?

Zühde önem
El-Muhasibi ekolü, hedeflediği yolda tercih yapma durununda kaldığında nefse ağır olanı tercih eder. Bunun için zühd sahibi olmak şarttır.
Ekolün etkisinde kalan Cüneyd-i Bağdadinin görüşleri, burada El-Muhasibi ekolünün nasıl anlaşıldığına örnek gösterilebilir. Kendisi kaynağını bilmediği hiçbir şeyi yemediği, helal bile olsa mal biriktirmeyi kendisi için uygun görmediği ve eşyanın kalbinde yer etmesinden hoşlanmadığı rivayet edilir. Klasik tasavvufun aksine halvetin takvayla ilgisi olmadığını söyler. Ona göre halvet, kişinin kendi nefsiyle oyalanması demektir. Cüneydi Bağdadi, kendisini güven ve huzur ortamından çıkartıp şehvet ve kalabalık ortamına götürdüğünü söyleyince: "Nasıl yalnızlık benim sır dostumdur dersin! Şayet insanların yarısı bana gelse onlarla herhangi bir dostluk kurmam, diğer yarısı benden kaçsa onların yokluğundan dolayı herhangi bir yalnızlık hissetmem" demiştir. Maişet peşinde koşmayan sufileri kınamış, insanlara yardım ve aile geçimini teminin Allahın emri olduğunu söylemiştir. Er-Riayede "iki farzın aynı zamanda denk gelmesinde hangisi tercih edilir?" konusunu tartışırken kişinin çok oruç tutup güçden düşmesiyle ailesini zora sokmasını eleştirmiş ve müstehap için vacibin terk edilemeyeceğini söylemiştir.
Bu ve benzeri pek çok örneklerle ekolün Dünya görüşü kendini belli eder. Klasik tasavvufçuların aksine Dünya yaşamından tamamen kopmak bu ekolde uygun görülmez, bu konuda da şeriate öncelik verilir. Burada hedeflenen "sırlı denge"yle kişi Dünya kadar servetinin tamamını kaybetse kalbinde Dünya malı sevgisi kalmadığı için üzülmez, ama maişetini kazanmak için çalışır.
Bu ekolün tasavvufu sıradan insanların da yaşayabileceği şekilde anlaşılırdır. Şeriati referans alıp orta yolu tavsiye etmiştir. Kurucu el-Muhasibi, başkaları için verdiği orta yolun ruhsatlarını kendisi için kullanmamış, seçkinlerin yolunu tercih etmiştir.
Not
Mutasavvıflar
781 doğumlular
857 yılında ölenler
Şafiiler