Hallâc-ı Mansûr

Hallac-ı Mansur veya Mansur el-Hallac ( tam ismi ) ( ö. 26 Mart 922, Bağdat),
zındıklıkla suçlanması ve uzun süren bir soruşturma neticesinde Abbasi Halifesi Muktedir Billah'ın emriyle idam edilmesiyle meşhur olan Fars kökenli spiritüalist yazar ve mistik şair.
Hayatı
Asıl adı "Ebul Moğıt Huseyn bin Mansur bin Mehemmed Beyzavvi" idi. Babasının mesleğinden dolayı Hallac lakabını aldı.
Tahiriler devri İran'ının günümüz Güney Horasan Eyaleti'ne bağlı Nehbendan şehristanının Meyghan Kırsalı'ndaki "Tur" köyünde dünyaya geldi. Hallac-ı Mansurun dedesi Mahamma Mecusi, Beyazid Bistami'ninki gibi bir Zerdüşt idi. Babası ailesiyle Dicle yakınlarına, Araplar tarafından kurulmuş bir yerleşim bölgesi olan Vasıt'a taşındı. Mansur, on iki yaşında burada hafız oldu.
Eğitimi
Önceleri kısa bir süreliğine sufi azizlerinden Beyazid Bistaminin de mürşidi olan Zünnun-ı Mısrinin öğrencisi Sehl el-Tustarinin müridi oldu. Yirmi yaşında Basraya geldi. Buradan Bağdata giderek tanınmış sufilerin sohbetlerine katıldı. Daha sonra ise Emr el-Mekki ile Cuneyd-i Bağdadinin talebesi oldu. 896 yılında ilk haccını yapmak üzere Hicaza gitti. Burada vaktini ibadetle geçiren Hallac, daha sonra bir grup sufi ile birlikte Bağdata dönerek Cüneydin sohbetlerine devam etti. Fakat, hocalarıyla fikir ayrılığına düştüğü için onlardan ayrılarak Tüstere döndü. Hallac beş yıl sürecek bir yolculuğa çıkmak üzere Tüsterden ayrıldı. Horasan, Maveraünnehir, Sicistan ve Kirman bölgelerini dolaştı. Farsta halka vaazlar verdi, onlar için eserler yazdı. Ardından Ahvaza geçti ve ailesini de buraya getirtti. Ahvazda meclis kurup vaazlar vermeye başlayan Hallac halkın ve aydınların büyük teveccühüne mazhar oldu ve burada Hallac-ı Esrar diye tanındı. Daha sonra ailesini Ahvazda bırakarak 400 müridiyle birlikte ikinci defa hac yapmak üzere Basra üzerinden Mekkeye gitti. Hac dönüşü Basrada bir ay kaldıktan sonra Ahvaza gelen Hallac, ailesini ve buranın ileri gelenlerinden bir grubu yanına alarak Bağdata geçti. Burada bir sene kaldı; ardından küfür ve şirk beldelerini Allahın dinine davet etmek için manevi bir işaret aldığını söyleyerek ailesini müritlerinden birine emanet edip deniz yoluyla Hindistana gitti. Horasan, Talekān, Maveraünnehir, Türkistan, Maçin, Turfan ve Keşmiri dolaştı. Gezdiği yerlerdeki halk için eserler yazarak İslama girmelerinde etkili oldu. Onun tesiriyle müslüman olanlara Mansuri deniliyordu. Bu durum kendisini büyük bir üne kavuşturdu.
Bu seyahatten dönünce aleyhindeki faaliyetler de tekrar başladı. 903 senesinde üçüncü defa hacca gitti ve burada iki yıl kaldı. Bazen ibadet ediyor, bazen de halk arasına karışıp hacda kesilen kurbanlar gibi Allah yolunda kendini feda etmeye hazır olduğunu haykırıyordu. Bir ara Arafatta kendisine hakaret ve işkence edilmesini istedi. Bağdata dönen ve bir ev satın alan Hallacda bir değişikliğin meydana geldiği fark edilmişti. Hakkında anlatılan bir hikayeye göre Bağdatta açıkça Hak yolunda canını feda etmek istediğini, kanının dökülmesinin halk için helal olduğunu ilan etti. Karmatilerin Abbasi Devletini tehdit ettiği, 870 yılında başlayıp 883 yılına kadar devam eden Zenc isyanının izlerinin henüz silinmediği, istikrarsızlığın devam ettiği bir dönemde Hallacın sözleri ve davranışları halk ve ulema arasında yeni bir huzursuzluk meydana getirdi. Davud ez-Zahiri öncülüğünde bir grup alim Hallacın aleyhinde bir faaliyet başlattı; bazıları onun sihirbaz, şarlatan veya deli olduğunu ileri sürerken bazıları da keramet sahibi bir veli olduğunu söylüyordu. Aleyhindeki faaliyetler artıp bir kısım müridleri tutuklanınca kendisini de aynı akıbetin beklediğini anladı ve Ahvaza kaçtı. Susta bir dostunun yardımıyla Danyal peygamberin türbesi civarında bir yıl saklandı. 913' de yakalanarak Bağdata getirildi ve idam talebiyle mahkeme önüne çıkarıldı. Vezir Ali b. İsa el-Kunnai onu üç defa siyaset meydanında teşhir ettikten sonra hapsedilmesini yeterli gördü. Sekiz yıl süren hapis hayatı, genellikle dostu Nasr el-Kuşurinin evindeki bir odada göz hapsi şeklinde geçti. Bütün ihtiyaçları karşılandı; ziyaretçi kabul etmesine izin verildi. Hapiste bulunan Hallacın Bağdat ve çevresindeki etkisi giderek arttı. Burada iken Kitabüt-Tavasinin Tasinüs-sirac ve Tasinül-ezel bölümlerini yazdı.
Öğretisi ve fikirleri
Hallac'ın Allah'ta eriyip yok olmak anlamında söylediği "En-el Hak", yani "Ben Hakk'ım" ( En el-Hakk) sözü bahane edilerek 912 yılında tutuklandı.
"Fi" ve "An" (Onda ve Ondan)
Hallacın savunduğu Tasin tevhid akidesinin özü olan "Fi" ve "An" kavramı Vahdet-i Vücuddaki "Her şey Allahtır" akidesinden farklı olup, "Her şey Allahtadır ve her şey Allahtandır" anlamına gelmektedir.
Diğer İnançlara Bakışı
Kendisinden sonra gelen ve "Yetmiş iki millete bir gözle bakmak" gibi sözlerle tüm farklı inanç ve kanaatleri ötekileştirmeyen Yunus Emre gibi sufilerde görülen kucaklayıcı, anlamaya dönük yaklaşımın kökleri Hallac-ı Mansur'a kadar uzanmaktadır. Ünlü Alman tasavvuf araştırmacısı Annemarie Schimmel'in Hallac'dan aktardığı aşağıdaki satırlar onun farklı inançtan insanlara nasıl baktığını apaçık bir şekilde göstermektedir:
Öğrencilerinden biri bir Yahudi'ye hakaret eder ve Hallac'ın kızgınlığını üzerine çeker, bir süre sonra sakinleşen Hallac ona: "Sevgili oğlum. Bütün dinler, ulu Tanrı'nın dinleridir. Tanrı, her bir dini ile ayrı bir insan topluluğunu meşgul etmektedir. İnsanlar inandıkları dinleri kendileri seçmediler; bilakis Rahman ve Rahim olan Tanrı, insanları inandıkları dinler için seçmiştir. Eğer bir kimse başka bir kimseyi inandığı dinin doğru olmadığı iddiasıyla kınarsa, bu hareketiyle o insanın kendi iradesiyle bir tercih yapmış olduğu yolunda bir hüküm vermiş olur. Bu da aslında, Kadercilerin tarzıdır ve Zerdüştler böyle bir dini topluluktur (yani bunlar düalisttir). Bilesin ki Yahudilik, Hıristiyanlık ve diğer dinler, sadece çeşitli sanlar ve farklı isimlerdir; fakat hepsinde maksat aynıdır, farklı değildir. Ben dinlerin ne olduğu konusunda çok düşündüm. Neticede gördüm ki, dinler, bir kökün çeşitli dallarıdır. Bir insandan, onu alışkanlıklarından alıkoyan ve bağlarından koparan bir din seçmesini talep etme. O zaten varlığın sebebini ve yüce gayelerin manasını kendisinin en iyi anladığı şekilde arayacaktır" der.
Her şeyin zıddı ile bilindiği ve ayakta durduğu bu ikilikler evreninde küfür-iman diyalektiği de gözardı edilemeyecek bir gerçektir. Öyleyse kimse kendisini, kabullerini diğer her şeyi dışlayacak bir mutlaklık dairesi içinde görmemelidir Hallac'a göre. Hallac'a göre Tanrı dahi kulunun sınırlılığını bilip buna göre ona muamele edecektir. Yine ondan aktarılan şu satırlar onun Tanrı ve insan arasındaki ilişkiye bakışındaki geniş perspektifi ortaya koymaktadır:
"Yeryüzünde hiçbir imansızlık yoktur ki, altında iman saklı olmasın; itaat yoktur ki, altında kendinden büyük isyan saklı olmasın ve kendini tamamen ibadete adama hali yoktur ki, altında saygıdan feragat hali olmasın; sevmek iddiası yoktur ki, altında edepsizlik saklı olmasın. Fakat ulu Tanrı, kullarına istidatlarına göre muamele eder."
Ölümü
Hallac hapisteyken de aleyhindeki faaliyetler bütün şiddetiyle devam ediyordu. Cezalandırılması yönündeki taleplerin artması üzerine Vezir Hamid b. Abbas tarafından idam isteğiyle tekrar hakimler heyetinin önüne çıkarıldı. Delillerin yetersiz olduğunu söyleyen hakimler idamı için hüküm vermekten kaçındıklarından mahkeme uzun sürdü. Fakat Vezir Hamidin ısrarlı takibi ve baskısı karşısında Maliki kadısı Ebu Ömer Muhammed b. Yusuf el-Ezdi idamına hükmetti. Hanefi kadısı İbn Bühlulün muhalefetine rağmen bu hüküm diğer kadılara ve şahitlere imzalatıldıktan sonra Halife Muktedir-Billah tarafından tasdik edilince Hallac, 26 Mart 922 tarihinde Bağdatın Babüttak denilen semtinde önce kırbaçlandı; burnu, kolları ve ayakları kesildikten sonra idam edildi. Başı kesilerek Dicle üzerindeki köprüye dikildi; gövdesi yakılıp külleri nehrin sularına savruldu. Kesik başı iki gün köprüde dikili bırakıldıktan sonra Horasana gönderilerek bölgede dolaştırıldı.
Hallacın asıldığı yer zamanla önem kazanmaya, Hak şehidi bir velinin türbesi olarak ziyaret edilmeye başlanmıştır. Vezirliğe yeni tayin edilen Ali b. Meslemenin, görevine başlamadan önce Hallacın kabri olarak bilinen yeri ziyaret ederek manevi huzurunda dua edip niyazda bulunması, Abbasi Devletinin ondan özür dilemesi ve itibarını iade etmesi anlamına gelmiştir. Hallac adına burada türbe inşa edilmiştir.
Hallacın öldürülme sebebi
Hallac-ı Mansurun öldürülme sebebi hakkında, Abbasilere karşı ayaklanmış olan Karmatilerle gizlice mektuplaştığı, Ene'l-Hakk sözüyle uluhiyyet (ilahlık) iddiasında bulunduğu, haccın farz oluşunu inkar edip yeni bir hac anlayışı ortaya koyduğu şeklinde çeşitli iddialar ileri sürülmüştür.
Hallacın idam fetvası dini olmaktan çok siyasi bir karar olup ancak siyasi baskılar ve entrikalar sonucunda çıkarılabilmiştir. Onun büyük bir üne sahip olması, çevresinde çok sayıda mürid toplaması, sarayda ve yüksek rütbeli devlet adamları ve kumandanlar arasında bile taraftar bulması, Zenci Kölelerin İsyanı'na sıcak bakması, "Mehdi olduğu ve Abbasilere karşı Karmatilerle gizlice iş birliği yaptığı yolunda söylentiler çıkması devlet adamlarını endişelendirmiş, bu yüzden baskı altında çalıştığı ileri sürülen bir hakimler kurulundan fetva alıp idamı gerçekleştirmişlerdir. Hallac'ın türbesi Bağdattadır. Birçok İslam ülkesinde türbeleri vardır. Bunların hepsi makamdır. Yedi adet olduğu söylenen bu türbelere Hallac-ı Mansur makamı denmektedir. Çanakkale'nin Gelibolu ilçesinde bulunan türbe de bu yedi makamdan biridir.