Mustafa Necati

Mustafa Necati (d. 1894, İzmir - ö. 1 Ocak 1929, Ankara), Türk siyasetçi, avukat, öğretmen.
Atatürkün yakın düşünce ve mesai arkadaşlarından, Kuva-yi Milliye hareketinde yer almış, TBMMnin ilk üç döneminde milletvekilliği, Mübadele esnasında Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, 1924 Anayasasının yürürlüğe konulduğu sırada Adalet Bakanlığı, Tevhidi Tedrisat sürecinde ve Harf Devrimi esnasında Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı yapmış siyasetçidir. Özellikle Milli Eğitim Bakanlığı döneminde (20 Aralık 1925 - 1 Ocak 1929) yaptığı hizmetleri ile hatırlanır. Necatibey Eğitim Fakültesine adı verilmiştir. Altay Spor Kulübünün kurucularındandır.
Yaşamı
Ailesi ve öğrenimi
1894 yılında İzmirde dünyaya geldi. Baba soyundan dedeleri, Horasan'dan Darende'ye göç etmişlerdir. Babası Darendeli Halit Bey, işi gereği İzmir'e gitmiştir. Mustafa Necati'nin annesi olacak olan Elbistanlı Mustafa Efendinin kızı Naciye Hanım ile burada tanışmıştır.
İlk ve orta öğrenimini İzmirde tamamladı. İzmir İdadisini bitirdikten sonra yükseköğrenim için İstanbula gitti. İstanbul Hukuk Mektebinden 1914 yılında mezun oldu ve İzmire döndü.
I. Dünya Savaşı yılları ve İzmirin İşgali
Mustafa Necati Bey, I. Dünya Savaşı yıllarında İzmirde avukatlık, eğitimcilik, gazetecilik yaptı. 1915 yılında arkadaşı Hüseyin Vasıf Bey ile Özel Şark İdadisi adlı bir okul kurdu; bu okulda müdürlük ve edebiyat öğretmenliği yaptı.
Kısa bir süre Aydın-Kasarlar Demiryollarında hukuk müşavirliği yapmış olan Mustafa Necati Bey, savaştan sonra itilaf devletlerince işlerine son verilen demiryolu işçilerinin haklarını savunmak, savaştan dönen işsiz yedek-subayların sıkıntılarını gidermek için çalışmalar yaptı. İzmir Türk Ocağının aktif bir üyesi oldu ve spor kolu çalışmalarını yürüttü. Altay Spor Kulübünün kurucuları arasında yer aldı. Yaklaşmakta olan işgal tehlikesine karşı demiryolu işçileri, işsiz yedek-subaylar ve sporcu gençlerle olan ilişkisini kullanarak önlemler almaya, direniş örgütlemeye çalıştı. İzmirin işgali üzerine İstanbula kaçarak amcasının kızı ve nişanlısı Halide Nusret Hanımın evine sığındı.
Balıkesir günleri
İzmirin işgali üzerine İstanbula giden Mustafa Necati Bey, İçişleri Bakanlığında görev aldı ve Balıkesire atandı. Şehre vardıktan sonra görevinden istifa etti ve Balıkesirde kaldığı 7 ay boyunca milli mücadele hareketine hizmet için çok yoğun çalıştı. Kuva-yi Milliye kumandanı olarak Yunanlar ve Ahmet Anzavur kuvvetlerine karşı yürütülen mücadelede yararlılıklar gösterdi. Hüseyin Vasıf ve Mehmet Esat kardeşlerle ile birlikte "İzmire Doğru" adlı bir gazete çıkardı. Milli hareketin yayın organı olan ve 74 sayı çıkan bu gazetede milli duyguları geliştirici yayınlar yaptı. Balıkesirde kaldığı sürede bir gençlik ve spor kulübü olan Balıkesir İdman Yurdunu kurdu. Bu dönemde herhangi bir dava alıp takip etme fırsatı olmasa da bir avukatlık bürosu açtı. Şehirde faaliyet gösteren 11 avukattan birisi olarak 1920nin Ocak ayında kurulan baronun yönetim kurulunda yer aldı. 29 Nisan 1920 günü Saruhan milletvekili olarak TBMMne katılmak üzere şehirden ayrıldı.
TBMM 1. Dönem Milletvekili ve İstiklal Mahkemeleri
TBMM 1. Dönem Saruhan milletvekilliği sırasında önce Sivas İstiklal Mahkemesi üyesi olarak görevlendirildi (11 Eylül 1920 - 17 Şubat 1921); daha sonra Kastamonu İstiklal Mahkemesi Başkanlığı (18 Ağustos 1921 - 1 Ağustos 1922) ve ardından Amasya İstiklal Mahkemesi Başkanlığı (17 Ağustos 1922- ) yaptı. Bu görevleri nedeniyle çoğunlukla Ankara dışında bulundu.
Kastamonuda görevli olduğu bir yıl içinde Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Esirgeme Kurumu) ve Kastamonu İlim Cemiyetinin kurulmasına öncülük etti. Hilal-i Ahmer Cemiyeti (Kızılay), Gençler Mahfeli (Derneği) ve Muallimler Derneğinin çalışmalarına destek verdi. Tüm bu çalışmalarından ötürü belediye tarafından fahri hemşehrilik unvanı verildi.
Mübadele, İmar ve İskan Vekilliği
Mustafa Necati Bey, TBMM 2. Dönemde İzmir milletvekili olarak yer aldı. Altı arkadaşı ile kurduğu komisyon, hükumete "mübadele, imar ve iskan işlerinden sorumlu bir bakanlık kurulması önerisini getirdi. Bu öneri üzerine kurulan Mübadele, İmar ve İskan Vekaletine vekil olarak seçilen ilk bakan Mustafa Necati Bey oldu, beş ay boyunca bu görevi yürüttü. Bakanlık teşkilatının kuruluşu; savaşta yakıp yıkılan ülkenin imarı ve gelen göçmenlerin yerleştirilmesi ile ilgili hizmetler verdi.
Özellikle Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi esnasında mübadillerin Türkiyeye taşınması gibi büyük bir organizasyonun denizyoluyla yapılmasını sağlamıştır. Ancak açılan ihaleyi İtalyanların kazanması genç Türkiyenin bağımsızlık siyasetine uygun düşmüyordu. Mustafa Necati Beyin bu ihalenin iptal edilmesi ve nakliyenin Türk gemileriyle yapılması hususunda önemli rolü olmuştur.
Adliye Vekilliği
Mustafa Necati Bey, 6 Mart 1924te kurulan 2. Hükumette adliye bakanı olarak yer aldı. Bakanlığı döneminde şeri mahkemeler kaldırılmıştır.
Muallimler Birliği Genel Başkanlığı
24 Ağustos 1924 tarihinde "Türk Muallimler Birliği (Türk Öğretmenler Örgütü) genel başkanı olarak seçildi. Milli Eğitim Bakanı olarak atandığında genel birlik başkanı idi.
Milli Eğitim Bakanlığı
Mustafa Necati Bey, 4. ve 5. Hükumette Maarif Vekili (Milli Eğitim Bakanı) olarak görev yaptı. Bakanlığı sırasında gerçekleştirdikleri işlerin bazıları şunlardır:
Maarif Teşkilatına dair kanunu çıkardı, eğitim işlerini valilerin kontrolünden çıkararak bakanlığın kontrolüne aldı. Kanunda yer alan Maarif hizmetinde asıl olan öğretmenliktir hükmü ile öğretmenlik mesleğini itibarlı hale getirdi; öğretmenlerin özlük haklarına ilişkin düzenlemeler yaptı.
10 bölge merkezinde birer öğretmen okulu inşaatı başlattı. Bunlardan ilki, bugünkü Gazi Eğitim Fakültesi Binasında hizmete giren Gazi Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü, ikincisi İzmir Erkek Öğretmen Okulu, üçüncüsü bugün Balıkesir Necatibey Eğitim Fakültesi olarak binasında hizmet veren Balıkesir Necatibey Muallim Mektebidir.
Uzman öğretmen yetiştirmek üzere Avrupaya öğrenci gönderilmesini sağladı.
Yeni bir ilkokul programı hazırlandı ve toplu öğretim Avrupa ile aynı anda Türkiyede uygulanmaya başlandı.
Ortaöğretim parasızlaştırıldı; okul kitapları bakanlıkça bastırıldı.
Yabancı okullar denetim altına alındı.
Köylere öğretmen yetiştirmek için Köy öğretmen okulları modeli planlandı. Denizli ve Kayseride köy muallim mektebi açıldı.
Harf İnkılabı gerçekleştirildi. Yeni harfleri öğretmek için Millet Mektepleri kuruldu, okuma-yazma seferberliği başlatıldı.
Ölümü
Resmi kayıtlarda Mustafa Necati Beyin Millet Mekteplerinin açıldığı 1 Ocak 1929 tarihinde apandisit patlaması sonucu Ankara Numune Hastahanesinde öldüğü belirtilmiştir. Ölümü üzerine arkadaşı Cumhurbaşkanı Atatürkün çok etkilenip ağladığı, ilk olarak Falih Rıfkı Atayın 1968de yayınladığı Çankaya kitabında anlatılır.
Cenazesi 2 Ocak 1929da resmi törenle Ankarada Cebeci Asri Mezarlığına defnedildi ve Milli Eğitim Bakanlığına bir müddet Başvekil İsmet İnönü vekalet etti.
Evi ile ilgili güncel haber
Ankaradaki tarihe tanıklık etmiş evinin kuru fasulyeci Hüsrev Lokantasına devredilmesiyle ismi 2006 yılında yeniden gündeme gelmiş; tepkiler üzerine evi 2008 yılında parlamenterler evi haline gelmiştir.