Surnâme

Surname, Osmanlı dönemi Türk edebiyatında şenlikler hakkında yazılan edebi metinlerin genel adıdır.<ref name=gulsum>{{Web kaynağı |url=http://www.thesis.bilkent.edu.tr/0002529. pdf |başlık=Gülsüm Ezgi Korkmaz,' Surnamelerde 1582 Şenliği', Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Haziran 2004 |erişimtarihi=29 Haziran 2015 |arşiv-url=https://web.archive. org/web/20150609060023/http://www.thesis.bilkent.edu.tr/0002529. pdf |arşiv-tarihi=9 Haziran 2015 |ölüurl=hayır }}</ref>
Osmanlı döneminde padişah çocuklarının doğum ve sünnet törenleriyle padişah kızlarının düğün törenlerini anlatan manzum, mensur ya da manzum-mensur karışık yazılan eserler genellikle Surname adını taşır. Suriyye adıyla kaside şeklinde yazılan şiirlerle tarih manzumeleri de bu tür içinde değerlendirilir. Surnameler sadece sarayın düzenlediği törenleri konu edinirken suriyyelerle bu merasimlerin yılını belirleyen tarih manzumelerinde hem sarayın hem bu çevrenin dışında kalan kişilerin düzenlediği törenler anlatılmaktadır.
Şehzadelerin sünnet törenleri için yapılan şenlikler sur-ı hıtan, padişah kızlarının nişan ve evlenmeleri vesilesiyle düzenlenenler sur-ı cihaz, padişah çocuklarının doğumu dolayısıyla tertiplenenler veladet-i hümayun şenlikleri olarak adlandırılır ve surnamelerin konusunu oluştururlar Yazarlar, bir şenliğin ardından kendi istekleriyle yahut padişahın ya da sur emini adı verilen şenlikten sorumlu kişinin emriyle bu eserleri meydana getirmişlerdir. Kimi surnamelerde eğlencelerin niteliğine, kiminde esnaf alaylarının anlatımına ağırlık verilir. Şenlikler minyatürlerle de tasvir edilir. Nakkaş Osmanın resimlediği Surname-i Hümayun ile Levninin resimlediği Surname-i Vehbi minyatür sanatının en önemli eserlerinden kabul edilir.
Osmanlıda düzenlendiği tespit edilmiş 556 kadarı düğün ve şenlikten 11 tanesi bağımsız birer eser olarak yazılmış surnamelere konu olmuş; bu 11 tören için toplam on dokuz eser yazılmıştır. Söz konusu surnamelerden 9 tanesi evlilik törenlerini, 7 tanesi sünnet törenlerini, 2 tanesi hem evlilik hem sünnet törenlerini ve iki tanesi de padişah kızlarının doğumunu anlatmaktadır.
Bağımsız surnamelerin bilinen ilk örnekleri, III. Muradın oğlu Şehzade Mehmedin 1582de yapılan sünnet töreni için Ali Mustafa Efendinin ve İntizaminin yazdığı eserlerdir. Bu iki eserle birlikte surname bağımsız bir edebi tür olarak ortaya çıkmıştır. Kökünün Anadolu halk düğünlerindeki hediye kayıtlarının tutulması geleneğine bağlı olduğu düşünülür. Ancak surnameler sadece hediye listelerini değil, şenlik eğlencelerine ve geçit alaylarına dair pek çok ayrıntılı anlatımı içerir.
Surnameler Osmanlı sarayının ve toplumun belirli günlerdeki hayatını, zevk ve eğlence anlayışını, kıyafetlerini, törenlerini, musikisini, oyun ve eğlence şekillerini, dönemin geleneklerini anlatması bakımından kültür tarihi, sosyoloji ve halk bilimi açısından kaynak değeri taşımaktadır. Yazıldığı devrin kelime, deyim ve terim varlığını, kullanım özelliklerini göstermesi surnameleri dil ve edebiyat bakımından da önemli kılmaktadır. Müellifin padişahın ihsanına kavuşmak ya da atiyye elde etmek amacıyla yazması, olayların abartılı, eğlencelerin haddinden fazla övüldüğü, olağandan farklı ifadelerin kullanılmasına neden olmuştur ancak yine de surnameler şenliğin gerçekleştiği dönemle ilgili değerli bilgiler sağlamaktadır.
Müstakil kitap olan Surnameler
1582 yılında III. Muradın oğlu III. Mehmed için yapılan ve elli beş gün elli beş gece süren sünnet törenini anlatan eserlerCamiul-buhur der Mecalis-i Sur, Ali Mustafa Efendi, manzum
Surname-i Hümayun, İntizami, mensur
1675te IV. Mehmedin şehzadeleri Mustafa) ile Ahmed için yapılan ve on beş gün süren sünnet merasimiyle kızı Hatice Sultanın Vezir Sarıkçı Mustafa Paşa ile evlenmesi dolayısıyla yapılan ve on sekiz gün süren düğün törenini anlatan eserlerSurname-i Abdi, Abdi, mensurSurname, Nabi, mansur
1710da II. Mustafanın kızı Safiye Sultanın Merzifonlu Kara Mustafa Paşanın oğlu Ali Paşa ile evlenmesini anlatan iki mensur surname
1720de III. Ahmedin oğulları Süleyman, Mustafa, Mehmed ve Bayezidin on beş gün süren sünnet töreniyle Sultan II. Mustafanın kızı Ayşe Sultan ile Eğriboz muhafızı İbrahim Paşa ve Emetullah Sultan ile Sirke Osman Paşanın 1719da yapılan düğün törenlerini anlatan surnamelerSurname-i Vehbi, Seyyid Vehbi, mensur
Surname-i Hazin, Mehmed Hazin, mensur
1724te III. Ahmedin kızlarından Ümmü Gülsümün Ali Paşa, Hatice Sultanın Ahmed Paşa, Atika Sultanın Mehmed Paşa ile evlenme törenlerini anlatan mensur surname
1759 yılında III. Mustafanın kızı Hibetullah Sultanın doğumu üzerine yapılan ve yedi gün yedi gece devam eden şenliği anlatan surname Viladetname-i Hibetullah Sultan, Haşmet, mensur
1776 yılında I. Abdülhamidin kızı Hatice Sultanın doğum şenliğini konu alan eser
Viladet-i Hatice Sultan, Melek İbrahim, mensur
1834 yılında II. Mahmudun kızı Saliha Sultan ile Damat Gürcü Halil Rifat Paşanın düğünüyle ilgili
Surname-i Rifat, Mir Alemzade, manzum
Surname-i Esad, Sahaflar Şeyhizade Mehmed Esad Efendi, manzum
Surname, Müellifi belli değil, mensur
1836da Şehzade Abdülmecid ve Abdülaziz için yapılan sünnet merasimiyle Mihrimah Sultanın Bahr-i Sefid muhafızı Mehmed Said Paşa ile olan düğünlerini anlatan surnameler
Surname-i Lebib, Mehmed Lebib Efendi, mensur
Surname-i Hızır, Hızır, manzum
Surname, Müellifi belli değil, mensur
1847de Abdülmecidin oğulları Şehzade Mehmed, Murad ile Abdülhamdiin sünnet düğününü anlatan
Surname-i Tahsin, Tahsin, manzum
1858de Abdülmecidin kızları Cemile Sultanın Mahmud Paşa ile, Münire Sultanın Mısır Valisi Abbas Paşanın oğlu İlhami Paşa ile evlenmeleri dolayısıyla yapılan ve on beş gün süren düğün töreniyle ilgili surname
Surname-i Selatin: Peyam-ı Sur, Nafi, mensur