İbrahim Temo

İbrahim Temo (d. 22 Mart 1865, Struga, Osmanlı Devleti - ö. 5 Ağustos 1945, Mecidiye, Köstence, Romanya), Arnavut asıllı Osmanlı siyasetçi, doktor.
Hem Arnavutluk, hem Türkiye, hem de Romanyanın tarihine ait bir siyasi kişiliktir. Türkiyenin o zamana kadarki en önemli siyasi oluşumu olan İttihat ve Terakki Cemiyetinin öncülü İttihad-ı Osmani Cemiyeti kurucularından birisi olarak üstlendiği tarihi rol, onun en önemli kimliğidir.
Osmanlıcılık idealine inanmış bir aydın olan Temo, cemiyetin kuruluşundan altı yıl sonra II. Abdülhamidin baskısından kaçıp Romanyaya gitmiş; orada Jön Türk hareketinin Rumeli teşkilatını kurmuştur. Meşrutiyet öncesinde Romanyada Jön Türk hareketini yaymaya çalışırken ülkedeki Arnavut örgütlerini Başkim adı altında birleştirdi. Meşrutiyetin ilanından sonra İstanbula döndüğünde ise kuruluş hedefinden uzaklaştığını düşündüğü İttihat yönetimine karşı Osmanlı Demokrat Fırkasını kurarak muhalefet etti ve nihayet 1911de bir daha dönmemek üzere Romanyaya yerleşti. Romanyada göz xjnwhsj
sürdürmenin yanı sıra Rumen siyasi hayatına katılan Temonun tıbbi ve siyasi konularda eserleri vardır.
Yaşamı
1865 yılında Osmanlı Devletinin Manastır (Bitola) vilayetine bağlı Ohri kazasının Istruga kasabasında dünyaya geldi. Asıl adı İbrahim Ethemdir. Arnavutlukun Mat kazasından Istrugaya göç etmiş bir ailenin çocuğu idi. Babası, tüccar Murad Beydir. Ethem isminin kısaltışmış olan Temo lakabını ona arkadaşları taktı. İlk tahsilini Istrugada yaptı. Türkçe ile birlikte biraz Fransızca ve Arapça öğrendikten sonra İstanbula gitti (1884). Ahırkapıdaki Tıp İdadisine başladıktan sonra ekonomik güçlükler nedeniyle yatılı okumak üzere Kuleli Askeri Tıbbiye İdadisine geçti; ardından Mekteb-i Tıbbiye-i Şahaneye kaydoldu (1888).
Öğrencilik yıllarında İstanbulda gizli faaliyet gösteren Arnavut gruplarıyla temasa geçti. Şemseddin Sami ve Naim Fraşıri gibi Arnavut liderlerin yanı sıra Makedonyada Arnavutlarla beraber Yunan aleyhtarı propaganda yapan Koço-Ulah (Aromenis) hareketi liderlerinden Apostol Margarit ile de bağlantı kurdu. Mekteb-i Tıbbiyye çevresinde yaygın olan Darwinist ve biyolojik materyalist hareketlerden ve yönetim aleyhtarı cereyandan etkilenen Temo, daha geniş siyasi örgütlenme hareketlerinde önemli rol oynadı. Daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti adını alacak olan İttihad-ı Osmani Cemiyetini arkadaşları ile birlikte Haziran 1889da gizli bir örgüt düzeyinde kurdu. Cemiyetin birinci (İstanbul-merkez) şubesinin bir numaralı üyesi oldu ve ilk faaliyetlerinde öncü rolü üstlendi. Mekteb-i Tıbbiyyede ders programlarını protesto için gerçekleştirilen öğrenci direnişine öncülük etti.
1890da yaz tatilini geçirmek üzere gittiği Ohride bir ihbar üzerine tutuklanarak İstanbula getirildi. Yıldız Sarayında özel bir komisyon tarafından sorgulandıktan sonra serbest bırakıldı. Yüzbaşı rütbesiyle Mekteb-i Tıbbiyyeden mezun olup (1892) Haydarpaşa Hastahanesinde göz hastalıkları ihtisasına başladı (1893). Göreve başladıktan sonra 3 kez daha tutuklandı ve son tutuklanmasından sonra Anadoluya sürgün edileceğini anlayınca diğer birçok Jön Türk aydını gibi ülkeyi terk etmeye karar verdi.
Koço-Ulah hareketi üyelerinin yardımıyla Metéor adlı bir Rumen gemisine gizlice binerek Köstenceye gitti; oradan Bükreşe geçti. bir yıl süreyle Bükreş hastahanelerinde çalışıp Romanyada doktorluk yapabilmek için girdiği imtihanları kazandıktan sonra Türk nüfusunun yoğunlukta bulunduğu Dobrucanın Mecidiye kasabasında doktorluğa başladı (Aralık 1896).
Romanyada doktorluk yaparken cemiyet için aktif bir şekilde çalışmayı da sürdürdü. İlk olarak Hareket adıyla 500 nüsha olarak bir broşür bastırdı. II. Abdülhamid döneminde uğranılan kayıplara dikkat çektiği bu broşürü gizlice İstanbul, İzmir, Selanik, Trabzona gönderdi ve ilgi ile karşılandı. Kısa sürede Köstence, Dobruca, Pazarcık, Şumnu, Varna, Rusçuk, Lom, Filibe ve Tutrakan şehirlerinde İttihat ve Terakki Cemiyetinin birer şubesinin açılmasında öncülük eden Temo cemiyetin Balkanlardaki lideri durumuna geldi.
1898 yılında örgütün Arnavutluktaki kollarının kurulmasında da katkıda bulundu; Paris, Cenevre ve Kahire şubeleri ile sürekli temas halinde oldu. Mecidiyedeki evi izlenen birçok Jön Türkün sığınağı haline geldi; sığınanları civar köylerde saklayıp sonra Paris veya Cenevreye geçmelerine yardımcı oldu.
1898de Dobruca milletvekili Vasili M. Kogalniceaununun yardımıyla Sada-yı Millet adlı bir dergi çıkarmaya başladı. Osmanlı Hükümetinin Romanyaya baskı yapması sonucunda, gazete 1 Mayıs 1898deki 9. sayısından sonra yayımını durdurmak zorunda kaldı. Osmanlı hükümetinin adamı Ebulmukbil Kemal Beyin İstanbula dönmesi için gönderdiği mektuplar onu ikna etmedi ve 1898de Romanya vatandaşlığına geçti. Temonun faaliyetlerinden endişelenen Osmanlı yönetiminin Romanyaya gönderdiği Necip Melhame Paşa ile tartıştıktan sonra onu düelloya davet etmesi ve Melhamenin kaçışı, Temonun cemiyetteki prestijini arttırdı.
1902-1903 yıllarında altı ay süreyle göz hastalıkları ihtisasını tamamlamak üzere Pariste kaldı. Parise gittiğinde Makedonya Bulgar İhtilal Komitesi tarafından Osmanlı yönetimi aleyhine yapılan olumsuz propagandaya şahit oldu ve propagandanın uydurma haberler içerdiğini delilleri ile birlikte veren bir layiha düzenleyerek kendi imkanları ile yayımlattı. Avrupa şehirlerinde bulunan Jön Türk liderleriyle görüşmeler yaptı. Abdülhamidin idareyi İttihatçılara bırakması halinde eğitim alanında yapılacakları ilişkin hazırlık çalışması yapmayı üstlenerek ilkokullar üzerine bir tasarı hazırladı. Türkçeye uygun bir alfabe oluşturulmasını öneren 8. madde tasarının en dikkat çekici hususlarından biri olarak değerlendirilir. Bazı kaynaklara göre II. Abdülhamide karşı düzenlediği başarısız bombalı suikast girişimlerinde aktif rol aldı (1904).
Köstenceye döndükten sonra Köstencedeki Türk okulundaki ıslahat çalışmaları ile ilgilendi. Jön Türklerin önemli bir bölümü Terakki ve İttihat Cemiyeti adı altında yeniden teşkilatlanınca yeni örgütün Köstencedeki Romanya merkez şubesinin başına geçti (1906). Romanyada yaşayan Arnavutları örgüte kazanmak için yoğun çaba sarf etti. Romanyada 1906 yılının sonlarına doğru 3
Arnavut cemiyetinin birleşmesi ile Başkim (İttihat) Cemiyeti kurulmasına öncülük etti.
Osmanlı hükümetinin Balkanlardaki Jön Türk hareketlerine baskısını artması sonucu İslam Eğitiminin İlerlemesi (Terakki-i Maarif-i İslamiye) adıyla bir kamuflaj örgüt kurmaya ve faaliyetlerini bu ad altında sürdürdü. 1907de Pariste gerçekleşen Jön Türk kongresinden sonra Rumeli şubesi Manastır, Kosova, Selanikteki askeri kuvvetler içinde propaganda faaliyetlerini yoğunlaştırdı; gazete, broşür ve mektuplarla bir ihtilal süreci başlattı.
Temo, II. Meşrutiyetin ilanın Köstencede büyük bir miting ile kutladıktan sonra kutlama için Romanyadan İstanbula giden 152 kişilik heyette yer aldı. İstanbul ve Selanikte kurucusu olduğu İttihat ve Terakki Cemiyetinden beklediği ilgiyi görmediği için büyük hayal kırıklığı yaşadı. İstanbulda önce Beyoğlu Mutasarrıflığı sıhhiye müfettişliğine tayin edildi; II. Abdülhamidin tahttan indirilmesinden sonra Darülaceze müdürlüğüne getirildi. Ancak buradaki icraatları tepki çekince istifa etmek zorunda kaldı. 1909 yılında Osmanlı Demokrat Fırkasınıın kuruluşuna önderlik edip başkanlığa seçildi. Bir yandan da İttihat ve Terakki Fırkasının yayın organlarında İttihatçılar aleyhine imzasız yazılar yayımladı. 1911de Edirne ve Tekirdağda çıkan kolera hastalığıyla mücadele etme göreviyle İstanbuldan uzaklaştırıldı. Edirnedeki görevi tamamlandıktan sonra 1911 yılı Ocak ayında İstanbuldan ayrılarak Köstenceye gitti.
Temo, Balkan Harbi sırasında yedi kişilik bir Rumen Kızılhaç heyetinin başkanı olarak kısa bir süre için İstanbula gelmiştir. Yaşamını sürdürdüğü Mecidiyede şık adlı Türkçe bir gazete yayımlamaya başladıysa da (Şubat 1914) fazla devam ettiremedi. Türkçenin Latin harfleriyle yazılması hakkında çalışmalarını sürdürerek bugünün Türkçe alfabesine benzeyen bir alfabe hazırladı, öğretmenlere dağıttı. Abdullah Cevdetin İstanbulda İçtihad dergisini bu alfabe ile çıkarmasını istediyse de bu düşünce uygulanamadı.
Romanya I. Dünya Savaşına girince Temo da binbaşı olarak savaşta görev aldı. Mütarekeden sonra Paris Barış Konferansına giden Arnavut heyetine katılarak sınır tayini alt komisyonunda çalıştı.
Romanyaya döndükten sonra Liga Poporului (Ahali Fırkası)ye katılan İbrahim Teo, bu partiden Caliacra senatörü olarak 1920-1922 yıllarında Romanya Parlamentosunda görev yaptı. Partinin Mecidiye kazası başkanlığını 1937 yılına kadar sürdüren Temo bir ara geçici olarak belediye başkanlığı da yaptı (1926). Parlamentodaki görevi sırasında Romanya ile Sırbistan arasında Tuna üzerinde bulunan Adakale nahiyesi ile ilgili çıkan bir sorun üzerine konuyu parlamentonun dikkatine sunarak adanın Romanyaya katılmasına katkı sağladı. Türk dergilerinde tıbbi ve siyasi yazılar yayımlamayı sürdürdü. 1937de Atatürkü Niçin Severim başlıklı 16 sayfalık bir broşür yayımladı.
Daha sonra anılarını yazmaya girişen Temo, kendisine ve İshak Sükutiye ait özel arşivleri tasnif ederek ve İttihat ve Terakkinin kuruluş ve gelişim sürecini kurucusu sıfatı ile kaleme aldı. 5 Ağustos 1945te Mecidiyede hayatını kaybetti.