Eş'arilik

Eş'ariyye veya Eş'arilik, (Arapça: , çoğ. ) İslam içinde bir teoloji ekolü ve Sünni itikadi mezheplerinden birisidir. Kurucusu Ebü'l Hasan Eş'ari'dir. Sünni Müslümanlar arasında Maturidilik ve Selefilik gibi yaygındır. Aklı Mu'tezile kadar önemsememekle birlikte, Selefiyye kadar da küçük çapta ele almaz.
Eş'arilik ve akıl
Eş'ariler için ilk dönemde (mütekaddimun) aklı ve nakli beraber götüren yöntemleri olduğu söylenmektedir. Ancak bu Eş'ari'nin düşünmeden inananların (mukallit) mümin olmadığını söylemesinden dolayı sıkıntılı gözükmektedir. Bu görüş, akıl ve düşünme olmadan dine inanmanın ona göre geçersiz olduğunu göstermektedir.
Sonraki dönem (muteahhirun) Eş'arileri ise aklı birincil konuma almış ve nakli ikinci plana atmışlar, naklin akla asla karşı gelemeyeceğini söylemişlerdir. Bunlara örnek olarak Cüveyni, Gazzali, Fahreddin er-Razi, Beyzavi verilebilir. Eş'arilerin çoğunluğu daha da ileri giderek sadece aklın kesin bilgi verdiğini, naklin ise sadece zandan ibaret bir şey olduğunu, bilgi ve kesinlik veremeyeceğini söylemişlerdir. Bu görüşlerden dolayı Selefiler tarafından eleştirilmişlerdir.
Buna aykırı olarak mezhep içinde bazıları, mesela Teftazani, bazen naklin de bilgi ifade ettiğini söylemiş, İbnü't-Tilimsani ise Fahreddin er-Razi'yi eleştirmiş, bütün nakil zandan ibaretse o zaman fıkıh hükümlerinin nereye dayandırılacağını sormuş ve naklin hepsinin tamamen zan olamayacağını söylemiştir.
Eş'ariyye'nin diğer i'tikadi fırkalara göre konumu
Eş'arilik, genellikle itikadda düşünceleri hususunda orta bir konumda olsa da sık sık Selefiliğe Mu'tezile'den daha yakındır. Tabii olaylar, nedenleri bilinmeyen (onlara göre bilinen) sırf bir ilahi ilkenin ürünüdürler ve bu ilkece yönetilirler. Bu anlayış, bütün tabiat olaylarını Allah'ın fiilleri yapmaktadır. Maturidiler de tabii nedensellik konusunda aynı görüştedir. Bu düşüncenin tam karşısında ise Mu'tezile ve filozoflar bulunmaktadır. Onlar ise teveelüd veya tabiat fillerini kabul etmişler, Allah'ın nedensel olarak etki ettiğini söylemişlerdir. Ancak Mutezile ve filozoflar arasındaki fark ise filozofların Allah'ın bir sebep yaratmadığını ve yoktan var etmenin mümkün olmadığı görüşüdür. Bu düşünce ise Allah inancı olarak diğer Müslümanların hepsinden farklı bir inançtır. Filozofların düşünceleri genellikle Aristoteles felsefesi etrafında toplanmakta olup bazıları neredeyse sırf Aristo'yu taklit ediyordu. Sonraki dönemlerde ise Eş'ariler de bu akımdan etkilenmiş ve görüşlerini Antik felsefenin alt yapısı üzerine bina etmiş, nedensellik dışında (bkz. Aristoteles'in dört sebebi) Aristoteles mantığını kabul etmişlerdi.
Eş'ariliğin en büyük tenkitçilerinden birisi, meşhur filozof İbn-i Rüşd'dür. Aslında genel olarak kelam ve kelamcılara karşı çıkmış olsa da İbn-i Rüşd, tenkitlerini en çok Gazzali ve Eş'ariyye üzerinde yoğunlaştırır.
Eş'ariyye ismi her ne kadar Ehl-i Sünnet'e mensup iki ekolden birisinin ismi olsa da bu ekolün ortaya çıkışı dikkate alındığında Ehl-i Bid'ata mukabil kullanılması itibarıyla genel anlamda Maturidiyyeyi de içine alarak Ehl-i Sünnet'in genel ismi olarak anlaşılmaktaydı. Zira o yıllarda akaidin önemli meselelerinden birini teşkil eden Allah'ın sıfatları meselesinde birbirine zıt iki görüş ileri sürülüyordu. Bunlar, sıfatları kabul eden Selefiyye görüşü ile onların bir kısmını kabul etmeyen Muattıla görüşü idi. Selefiyyeye sıfatları kabul etmesi sebebiyle "Sıfatiyye" deniliyordu. Eş'ari, Selefiyyeye geçtikten ve Eş'ariyye ekolünün temsilcisi olduktan sonra sıfatları kabul eden Ehl-i Sünnet'e "Eş'ariyye" denilmiştir. İşte bu bakımdan Eş'ariyye, Ehl-i Bid'ata mukabil olarak kullandığı takdirde Maturidiyyeyi de içine almaktadır.
Eş'ariyye Mezhebi, Mu'tezileye karşı bir anti-tez olarak doğmuş ve başlangıçta Selef akidesini esas almıştır; fakat akaid meselelerinin ele alınışında kelam bir istidlal olarak kullanılmış ve te'vile yer verilmiştir. Eş'ariyyeye mensup kelam alimleri zamanla te'vile daha çok yer vermiş, zaman zaman da kelamda yenilikler yaparak Kelamı felsefe metotlarla tartışabilecek bir güce kavuşturmuşlardır. Gazzali'nin faaliyetleri bu hususun en canlı örneği olarak ele alınabilir. Kısacası Eş'ari kelamında aklın büyük önemi vardır. Eş'ariliğin çıkışındaki ortam da bunun böyle olmasını zorunlu kılıyordu.
Tarihçe
Eş'ari ekolü 10. ve 11. yüzyıllarda (hicri 4. ve 5.) önce Irak ve Suriye'de yaygınlık kazanmaya başlamış, daha sonra da Nizamiye medreselerine Eş'ari alimlerinin tayin edilişiyle geniş bir alana yayılma imkanı bulmuş ve Mısır ile Mağrib ülkelerine kadar yayılmıştır. İmam Bakillani ve Ebül Maali gibi düşünürlerin yönetimi altında gittikçe gelişen bu öğreti baskısını diğer i'tikādi fırkalar üzerine öylesine arttırmıştır ki Eş'arilik karşıtı akımlar, 12. yüzyıl'da batıya geçerek inançlarını Endülüs Arapları arasında yaşamak zorunda kalmışlardır.
Eş'ari'den sonra bu ekole mensup olarak ortaya atılan fikirleri geliştiren alimler arasında şunları saymak mümkündür: Ebu Bekir el-Bakıllani (403/1012-1013); İmamu'l-Haremeyn Cüveyni (478/1085-86); Ebu Hamid Gazzali (505/1111); Şehristani (548/1153-54); Razi (606/1209-10); Sayfullah Amidi (631/1233-34); Beydavi (685/1286-87); Sa'dud-din Teftazani (793/1390-91); Seyyid-i Şerif-i Cürcani (816/1413-14); Celalu'd-din Devvani (908/15025-03).
Mezhepte farklı görüşlerin çok fazla olması
Eş'arilik, farklı görüşleri içerme bakımından diğer Sünni mezheplerinden daha geniş durumda bulunmaktadır: Mesela Ebu İshak İsferayini ve Halimi'nin velilerin keramet göstermesinin mümkün olmadığını söylemeleri, Fahreddin er-Razi'nin kullar için iyilik (husun) ve kötülüğün (kubuh) olduğunu kabul etmesi, Cüveyni ve bazılarının büyük-küçük günah diye bir ayrımın ontolojik olarak olmadığını iddia etmeleri, Eş'ari'nin mukallidinin (aklıyla düşünmeden İslam'a inanan kimse) mü'min olamayacağını, ama kafir veya müşrik de olmadığını söylemesi (bu sadece Eş'ari'nin kendi görüşü olup mezhebi bu görüşte değildir), yine Eş'ari'nin kadınlardan da dört peygamber (nebi) olduğunu söylemesi (bu sadece Eş'ari'nin kendi görüşü olup mezhebi bu görüşte değildir), yine Cüveyni'nin peygamberler için küçük günah işlemiş olmalarının mümkün olduğunu söylemesi, mezhebin kurucusu hariç diğer Eş'arilerin Varlığın mahiyetten (idealardan) farklı ve ona ilave olduğunu kabul etmeleri, Kadı Bakıllani'nin Allah'ın duyma, koklama, doku idrakleri olan üç subuti sıfatı daha olduğunu iddia etmesi gibi daha çok örnekler verilebilir. Mezhebin kendi içinde ihtilafları gerçekten çok olduğu için Yusuf Şevki YAVUZ, mezhebin görüşlerinin bir noktada toplanamayacağını ifade etmiştir.
Eş'ariyye'nin başlıca i'tikadi görüşleri
Eş'ari ekolünün ana hatlarıyla genel görüşleri;
Marifetullah: Akıl hiçbir şeyi vacip kılamaz. Akıl, Allah'ı bulabilecek güçte bile olsa Allah'ı bilmek şer'an vaciptir. Aklen bir vucubiyyet yoktur. Şeriattan ve dinden haberi olmayan insan, hiçbir şeyden sorumlu değildir.
Nübüvvet: Nübüvvet için erkek olmak şart değildir. Kadın da peygamber olabilir.
Cüz'i İrade: Cüz'i irade müstakil değildir, onu da Allah yaratır. Eş'ariyye, böylece Cebriyye'ye yaklaşır.
Kesb: Kesb, insan gücünün güç yetirilen şeyle birlikte olmasıdır. Eş'ariyye ekolünde kesb anlayışı kapalı bir şekilde anlatılmıştır. Bu yüzden anlaşılması diğer meselelere göre daha zordur.
Husn ve Kubh: İyi ve kötü şer'idir, akıl ile idrak olunamaz. Ancak Allah'ın emir ve yasağı ile bir şeyin iyi ya da kötü olduğu bilinir. Bir şey emredilmiş ise iyidir, nehyedilmiş ise kötüdür. Emir ve nehiy olmadan iyilik ve kötülük bilinemez.
Tekvin: Tekvin hakiki bir sıfat olmayıp itibari bir sıfattır, kudret sıfatının bir taallukudur.
Sebep ve Hikmet: Allah'ın fiilleri bir hikmete göre olmadığı gibi bir sebebe de bağlı değildir. Çünkü Allah, yaptıklarından sorumlu değildir.
Güç yetirilemeyen şeyle teklif: Allah'ın insanın gücünün dışında kalan bir şeyin yapılmasını emretmesi ve kullarını bununla mükellef tutması caizdir. Ama böyle bir durum vaki olmamıştır.
İbadet mükellefiyeti: Kafirler, iman etmekle mükellef oldukları gibi ibadet etmekle de mükelleftirler. İbadet etmedikleri için ayrıca ceza göreceklerdir.
İrtidad: Dinden çıkmış olan kimse yeniden iman ederse önceki amelleri de kendisiyle geriye dönmüş olur.
Kelam-ı Nefsi: Allah'ın kendi kendine konuşması demek olan kelam-ı nefsinin işitilmesi caizdir.
Kur'an: Kur'an'ın mahluk olup olmadığı problemi; Kelam-ı nefsi durumundaki Kur'an mahluk olmayıp Allah'ın kelamıdır. Ses ve harflerden oluşmaz. Elimizde bulunan mushaf ise ses ve harflere muhtaç olan kelam-ı lafzidir ve mahluktur. Eş'arilere göre "Bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz ancak ona 'Ol!' dememizden ibarettir. O da derhal oluverir." (En-Nahl: 40) ayeti, bunun delilidir. Kur'an yaratılmış olsa idi Allah, kendi sözü olan Kur'an'a 'Ol!' demiş olacaktı. Halbuki 'Ol!' sözü de Kur'an'dadır. Ayrıca Eşarilere göre Kuranın bazı ayetleri, bazılarından daha büyük değerdedir. Matüridilere göre ise böyle bir şey söylemek doğru olmaz.
Ezelde Ma'duma Hitab: Allah'ın hitabının ezelde ma'duma (yokluk) taalluk etmesi caizdir. Buna göre Allah ezelde mütekellimdir. Eş'ariler, bu şekilde yaratılmışlara ait bir özellik olarak gördükleri değişim olayını Allah'ın üzerinden nefyederler. (bkn. Antropomorfizm)
Tevbe-i Ye's: Ümitsizlik halinde yapılan tevbe makbuldur.
Şefaat: Şefaat haktır ve Kıyamet Günü gerçekleşecektir.
Ru'yetullah: Yüce Allah'ın Ahiret'te mü'minler tarafından gözle görülmesi mümkündür ve görülecektir. Bu, hem akli, hem de nakli deliller ile desteklenmiştir; O günde (Kıyamet'te) peygamberlerin, velilerin ve mü'minlerin yüzleri apaydınlıktır. Rablerine orada hiçbir engel olmaksızın bakıcıdırlar. (Kıyame Suresi: 22-23)