Ahmed Vefik Paşa

Ahmet Vefik Paşa (3 Temmuz 1823, İstanbul 2 Nisan 1891, İstanbul), Osmanlı devlet adamı, diplomatı, çevirmen ve oyun yazarı.
İlk ilmi Türkçülerden biridir. İki defa Maarif Nazırlığı (Eğitim Bakanı) yaptı; ilk Osmanlı Meclis-i Mebusanında İstanbul vekili olarak yer aldı ve başkanlığı üstlendi; 4 Şubat 1878 - 18 Nisan 1878 ve 1 Aralık 1882 - 3 Aralık 1882 tarihleri arasında iki defa sadrazamlık görevine getirildi.
İlk Türkçe sözlüklerden Lehçe-i Osmaninin yazarı olan paşa, devlet adamlığının yanı sıra 16 dil bilen bir bilim insanıdır. Bursa valiliği sırasında bu kentte bir tiyatro yaptırmakla ün kazanmıştır.
Yaşamı
Kimi kaynaklara göre 3 Temmuz 1823'te İstanbulda doğdu (ancak doğum tarihi hakkında 1813ten 1823e kadar değişik kaynaklar gösterilir.)
Yunan kökenli Hariciye Nezareti memurlarından Ruhittin Efendinin oğludur. Dedesi Yahya Naci Efendi, Müslüman Osmanlı memurlara yabancı dil öğretmek için kurulan ve devletin yıkılışına kadar varlığını sürdüren Tercüme Odasının ilk Müslüman çevirmenidir. Babası da Fransızca bilirdi ve çevirmenlik yapmış, Tercüme Odasında çalışmış bir kişiydi. Türk edebiyatının büyük şairlerinden Abdülhak Hamid Tarhanın babası Hayrullah Efendi ile de kardeş çocuğu olan Ahmet Vefik Paşanın yetiştiği aile çevresi onu dil öğrenmeye, çevirmenlik yapmaya yöneltmiştir.
1831 yılında İstanbulda başladığı eğitimini, babasının görevi nedeniyle gittiği Pariste dönemin gözde okullarından Saint Louis Le Grand Lisesinde tamamladı. Babası, Parise elçi olarak atanan Mustafa Reşit Paşanın tercümanlığını yapmaktaydı. Kendisi de Pariste bulunduğu süre içinde Fransızcayı ana dili gibi öğrendi. Fransızcanın yanı sıra İtalyanca, Yunanca ve Latince de öğrendi.
Tercüme Odası
1837de yurda döndüğünde Tercüme Odasında memuriyet hayatına başladı. 1840'ta elçilik katibi göreviyle Londraya gitti ve İngilizce öğrendi.
İki yıl sonra Sırbistanda, İzmirde, Memleketeynde (Eflak ve Boğdan) geçici ve özel görevler aldı. Bu arada İstanbula döndükçe aşaması yükseltilerek Tercüme Odasına atandı.
Kısa bir süre pasaport dairesinde müdürlük yaptı. Sonra uyrukluk işlerini çözmek ve sonuçlandırmak için İzmire gönderildi. 1845 yılında İzmirden dönünce görevi yükseltilerek Tercüme Odası Mümeyyizi, 1847de mütercim-i evvel (baş çevirmen) oldu. 1847de devletin ilk resmi salnamesinin hazırlanması işi kendisine verildi.
1849da mütercim-i evvel rütbesinin yanı sıra başmümeyyizlik rütbesini aldı. Aynı yıl Reşit Paşa tarafından kendisine Aydında bir çiftlik hediye edilen ünlü Fransız şair Alphonse de Lamartinein rehberliği ile görevlendirildi, onunla bir buçuk ay geçirdi.
1849 yılında Macaristan mültecileri olayını çözmek için görevlendirildi. Olağanüstü yetkilerle Memleketeynde komiser vekili olarak görevlendirilen Ahmet Vefik Paşa, İstanbula döndüğünde Memleketeyn ile ilgisini kesmedi ve bu yerler hakkında rahatça bilgi edinebilmek için Rumence öğrenmeye başladı.
Encümen-i Daniş Üyeliği
1851de pek çok konudaki derin bilgisi nedeniyle, diğer resmi görevlerinin yanı sıra, yeni kurulan Encümen-i Daniş adlı bilim kuruluna üye seçildi ve bu üyeliğin gerektirdiği çalışmaların içinde yer aldı.
Tahran Elçiliği
Vefik Paşa, 1851de Encümeni Danişde görevlendirilmesinin hemen ardından Tahrana elçi olarak atandı ve dört yıl bu görevi sürdürdü. Tahranda elçilik binasını Osmanlı Devleti toprağı olarak ilan edip bayrak çektiren Ahmet Vefik Paşa, elçilik binalarına bayrak asma adetini getiren kişi oldu.
Paşa, gittiği yerlerde resmi görevlerinin yanı sıra özel olarak dillerini, kültürlerini, geleneklerini öğrenmek adetinde idi. İranda Fars dilini ve İran tarihinin kökenlerini öğrendi; bu ülkenin edebiyat, felsefe ve din konuları ile de yakından ilgilendi. Tahranda doğu dillerini incelemesi ve dillerin tarihsel gelişimine kafa yorması onu Osmanlıcanın Farsça ve Arapçanın etkisinden kurtarılması düşüncesine sevketti. Türkçü bir tutum geliştirdi.
Diğer devlet görevleri
Küçük yaşlardan beri kendisini koruyan Reşit Paşanın Abdülmecite sadrazam olması ile önemli görevlere getirilen Ahmet Vefik Paşa, Meclis-i Valay-i Ahkam-ı Adliye üyeliği (1855), Deavi Nazırlığı (1857), Paris elçiliği (1860) yaptı. Paris büyükelçiliği sırasında III. Napolyon ile aralarında yaşanan gerilim, fıkralara konu oldu.
Paris sefaretinden İstanbula döndükten sonra 1862de Darülfünunda Hikmet-i Tarih (tarih felsefesi) hocası, aynı sene içinde Bursada Evkaf Nazırı oldu.
Darülfünun hocalığı sırasında Şecere-i Türkiye (Türklerin soy kütüğü) adlı eseri Çağatay Türkçesinden İstanbul Türkçesine çevirdi; Türklerin tarihinin Osmanlı tarihi ile başlamadığını savundu. Ayrıca Lehçe-i Osmani (Osmanlı lehçesi) ve Türk lugati hazırlayacak değişik Türk lehçelerinin varlığını gösterdi.
Evkaf Nazırlığı görevi sırasında çeşitli zelzelelerde, özellikle de 1855 depreminde hasar görmüş ve o güne kadar onarım görmemiş Osmanlı yapılarını tamir ettirdi. 29 Mayıs 1862 yılında Padişah Abdülaziz tarafından Divan-ı Muhasebat Reisliğine tayin edilen Ahmet Vefik Paşa bugünkü adıyla Sayıştayın ilk başkanlığını yapmıştır.
1864 yılında halkın şikayetleri üzerine Bursadaki görevinden alınarak yıllarca resmi bir görev verilmedi, bu süre içinde Türk tarih ve edebiyatına yeni eserler ve tercümeler kazandırdı.
Mehmet Emin Ali Paşanın ölümünden sonra Mahmut Nedim Paşanın sadrazam olması ile kendisine yeniden devlet görevleri verildi. 1872de birinci defa olarak Maarif Nazırı olarak atandı ama 1873'te görevden alındı. Kısa bir süre Edirne Valiliği yaptı. 1876da Petersburg Bilim Akademisine üye seçildiği için Petersburga gitti. Lehçe-i Osmani adlı eserini ortaya çıkarmasında, ona Türk lehçelerini inceleme fırsatı veren bu seyahat etkili olmuştur.
Meclis-i Mebusan Başkanlığı
18 Mart 1877de çalışmalarına başlayan ilk Meclis-i Mebusanın İstanbul üyesi olarak seçilen Vefik Paşa, Mebusanın başkanlığını yaptı. Divan-ı Muhasebat Reisi oturumlarını diktatörce idare ettiği yolunda eleştirilere uğradı. 30 Ekim 1877'de Meclis-i Ayan üyeliğine atanmıştır.
Sadrazamlığı
1878de tekrar Maarif Nazırı, daha sonra da sadrazam oldu ve yüzyıllardır kullanılan sadrazam sözcüğünü başvekil olarak değiştirdi. Bu göreve geldiği sırada İmparatorluk, 93 Harbinden yenik çıkmıştı. Rusya ile yapılan ağır anlaşma koşullarını hafifletmek için çalıştı ve donanmanın teslimini önledi. Abdülhamidi hal edeceği yönündeki bir jurnal nedeniyle 18 Nisan 1878de görevinden azledildi.
Bursa Valiliği
1879-1882 yılları arasında Bursa valisi olarak görev yaptı. Valiliği sırasında Bursa yolları ve caddelerini Paris belediye başkanı George Euègene Haaussmanndan esinlenerek yaptırdı. Bursada zarar görmüş pek çok önemli anıtın onarımı şehre getirttiği Fransız mimar Leon Parvillee tarafından gerçekleştirildi. Ayrıca şehre Hükümet Konağı, Memleket Hastanesi, Belediye Binası, Tiyatro binası yaptırdı.
Yaptırdığı tiyatro binasında çevirdiği Molière eserlerinin sahneye konulmasını sağladı; İstanbulda yıktırılan Gedikpaşa Tiyatrosunun oyuncularını himayesine alarak Bursaya getirtti; sahnelenecek oyunların dekorundan provalarına kadar her şeyiyle ilgilendi. Ahmet Vefik Paşanın kurduğu bu tiyatro, İstanbul dışında Anadoluda kurulan ilk tiyatro idi. Onun izinden giderek Adana valisi Ziya Paşa da 1880 yılında Adanada bir tiyatro yaptırdı.
Paşa, ayrıca valiliği sırasında Müntehabat-ı Durub-ı Emsal (Atalar Sözlüğü) adlı yapıtının içeriğini 5000 maddeye çıkarıp Hüdevandigar Matbaasında yeniden bastırdı (1881).
Son Yılları
1882de Bursa valiliği görevinden alınan paşa, Mehmet Sait Paşadan boşalan başvekillik makamına tekrar başvekil atandı ama üç gün sonra görevden alındı ve bir daha kendisine resmi bir görev verilmedi. Padişah II. Abdülhamidin onu başvekilliğe atayıp üç gün sonra görevden almasının bazı vekillere gözdağı vermek için olduğu öne sürülür.
Ahmet Vefik Paşa, bu olaydan sonra ölümüne kadar Rumelihisarındaki evinde ilmi ve edebi çalışmalar yaptı. Oluşturduğu kütüphane, İstanbulun en zengin kütüphanesi olarak tanındı. (2 Nisan 1891de (bazı kaynaklara göre 1890da) İstanbulda Rumelihisarındaki köşkünde hayatını kaybetti; Rumelihisarında Kayalar Mezarlığına defnedildi.
Kütüphanesi
Ahmet Vefik Paşanın ünlü kütüphanesi, ölümünden sonra kısım kısım satılmış, satış 1902ye kadar sürmüştür. 1902de kütüphane binası ve kalan kitaplar Rıza Paşa adında biri tarafından satın alındı. Rıza Paşa Koleksiyonu daha sonra Maarif Nezareti tarafından satın alınmış ve Darülfünuna verilmiştir. Kütüphane binası ise 1927 yılında satıldı.