Şathiyye

Şathiyye, Türk edebiyatının en gizemli türlerinden biridir. Şairlerin cem sarhoşluğuyla adeta Tanrılaştığı, Tanrı ile teklifsiz konuştuğu çizgi dışı şiirlerdir.
Şathiyyelerin eşyanın mantığına aykırı, saçma (absürt) gibi görünen alaycı bir anlatımları vardır. Deli saçması veya çocuk tekerlemelerine benzerler. Bu özellikleri sebebiyle, insan aklında ilk anda bir sarsıntı meydana getirir, dinleyenleri tebessüme ve düşünmeye sevkederler. Bu sıra dışı sözlerin altında saklı anlamı araştırma ve anlama konusunda güçlü bir merak uyandırırlar.
Bir gece Meryem'de misafir kaldık, biz İsa'nın öz babasıyız, diyen şair acaba ne demek istemektedir? Bu ana gelinceye kadar anadan üç kez doğdum, babamdan hamile kaldım, anamı dört kez doğurdum, ne demektir? Kurbağanın leylekten kız alıp düğün etmesi, angıt kuşunun imam, toyun müezzin olup nikah kıymaya gelmesi, tavşancılın tambur, domuzun davul, ayının zurna çalması, karganın eteklik giymesi, susığırı, kedi ve sıçanın raksedip oynaması, neyi anlatmaktadır?
Hiç şüphesiz, bu edebi, örtülü ve gerçeği gerçek üstü bir üslupla anlatan sözler, dini tasavvufun ağır bastığı ve sufilerin yanlış anlaşılmaktan kaçındıkları zamanların ürünüdür.
Yunus bu cezbe sözlerin cahillere söylemegil
Bilmez misin cahillerin nice geçer zamanesi
Yunus bir söz söylemiş hiçbir söze benzemez
Münafıklar elinden örter ma'na yüzünüşeklindeki sözleri, bu örtülü anlatımın gerekçesini açıklar.
Şathiyyeler, bu sembolik anlatım özelliğinden dolayı, "işaret dili", "mana dili" veya "kuş dili" olarak da nitelenirler. Yunus Emre'nin "dilsizler haberi" olarak nitelediği sözlerin içinde şathiyyelerin de bulunduğu muhakkaktır:
Dilsizler haberini kulaksız dinleyesi
Dilsiz kulaksız sözin can gerek anlayası
Şath nedir?
Şath, Arapça bir kelimedir. Bu kelimeye, uzun asırlar içinde pek çok anlamlar yüklenegelmiştir.
Şath kelimesinin aslı şahatadır. Zamanla satana haline gelmiş ve bu kökten türemiştir. Lugatta, Arapça ş-t-h kökünden iştikakla; sarsılma, hareket etme, yürüme, titreme veya gevezelik etme anlamına gelen, hareketin bir defaya özgü olduğunu anlatan bir "ism-i merre"dir.
Bu kelimenin, mağrip Arapçasında raks, oyun anlamında kullanıldığı da bilinmektedir.
Şath kelimesine cümlede şu anlamlar da yüklenmektedir:
Mesela; pazarlıkta şath etti (fiyatı en alt veya en üst seviyeye çıkardı), deve şath etti (göğsünde bir hastalık belirdi), yarışta şath etti (yarışta biribirini geçti), şarabı şath etti (şarabı suyla karıştırıp inceltti) vb.
Hareket ve sarsıntı anlamına gelen şath kelimesinden müştak (türemiş) olarak, unun hareketli bir ortamda elendiği un anbannada miştah denilir.
Kelime, zaman içinde, hezeliyyat ve buna bağlı olarak latife, şaka, eğlence, maskaralık etme gibi anlamlarda da kullanılmıştır.
Zamanla mistik ve edebi bir kavrama dönüşen şath, her halde yukarıda anılan sözlük anlamlarıyla da ilgisini korumaktadır.
Şath kavramı
Hallac asla ben Allah'ım diye bir şey dememiş. Tercüme yapan cahiller veya kötü niyetlilerin uydurmasıdır. Hallac'ın sözü "Ene'l-Hak" olup ben Hakk'ım demektir. Hakk Allah'ın adlarından biridir ama aynı zamanda gerçek, doğru vs. yani Türkçeye geçen manasıyla hak demektir. Karşısına çıkan herkesin herzesini de şatahattan saymak da, herhalde İnternet'in sağladığı rahatlıktan, kontrolsüzlükten doğuyor.

Dudaklarda tebessüm uyandırmak maksadıyla söylenen sözler ve manzumeler olarak tarif edilen şathiyyelerin, meczupların sözlerini takliden yazılmış, zahirde saçma zannolunan, fakat şerh ve tahlili halinde manidar olduğu anlaşılan bir de şathiyyat-ı sufiyane nevi bulunmaktadır.
Şath, tasavvufi aşk halinin sarhoşluğu ile söylenen, halkın anlayamayacağı veya hoşuna gitmeyeceği sözlerdir. İnançlardan teklifsizce, alaycı bir dille söz eder gibi yazılsalar da, görünüşte saçma sanılan bu sözlerin, yorumlandığında tasavvufla ilgili türlü kavramlara değindiği anlaşılır.
Şath kelimesi, IX. ve X. yüzyıllardan itibaren tasavvufi bir terim olarak anlam kazanmıştır. Bir terim olarak şath, şu şekilde tarif edilir:
Bazı mutasavvıfların vecd ve istiğrak halinde kendi iradeleri dışında, manasını düşünmeden söyledikleri, içinde bir iddia ve akla aykırı bir taraf bulunan ve dıştan, şeriata muhalif gibi görünen aşırı derecede söz olup, bu söz kabul veya reddedilemediği gibi, onu söyleyen de bundan dolayı muaheze edilemez. Çünkü, şath bir arbede yahut sufinin Tanrı'ya nazıdır.
Şath, sufi psikolojisi dikkate alındığında, vecd ve istiğrak halinde, tecelliyata gark olan kalbin hareketini ve sarsılmasını ifade eder. Vecde dayalı bir hareket ve sarsılmaya maruz kalan sufi, dinleyenin çok garip karşılayacağı, mesela Hallacın Ben Allahım veya başkalarının Ben Hakkın bekası ile baki, onun varlığı ile varım gibi sözler söyleyebilir.
Cüneyd-i Bağdadi, sathı, fetihlerin ruh dili ile konuşması, halin söze galebesi olarak tanımlar.
Abu Nasral-Sarrac (Ö. 988) safilerin bu şekildeki sözlerini, çok dar iki kıyı arasında akan nehrin, kıyılara taşan dalgalarına benzetir. Ona göre, bu sözler ilahi tecellilerle daimi bir hareket içinde olan sufinin kalbinden dudaklarına taşan sırlardır. Bunları ancak bu hali idrak edenler anlayabilirler.
Çok defa anlamayanlar tarafından tenkide maruz kalan bu sözlerin sahipleri, aynı mahiyette sözlerin Kuran ve hadiste de bulunduğunu ileri sürerler. Sarrac, Kuran ve hadisten misaller getirir. Bunlar, Kuranda Allah için kullanılan, yed (el), ricl (ayak) gibi tabirlerle, hadislerden Allah Ademi kendi sureti üzere yarattı, Rabbi güzel bir suret içinde gördüm şeklindeki şath mahiyetindeki kelamlardır.
İbn Haldun, "Şifaüs-Sail" ve "Mukaddime" isimli eserlerinde satıh konusuna da değinir. Ancak, değişik zamanlarda yazılan iki eser arasında görüş ayrılıkları vardır. "Mukaddime"de daha gerçekçi, daha müsamahalı ve daha ölçülü davranmaktadır. "Şifaüs-Sail"de ise, daha tenkitçi bir tavır takınmaktadır. Yazar, şath konusunda "Mukaddime"de şatah söyleyen mutasavvıfları mazur, hatta haklı görmektedir. İlham, keşf ve gaybı bilme konusunda da mutasavvıfları hoş karşılamaktadır. Delil ve ifade yetersizliği sebebiyle şatah sözleri bir nevi Kurandaki müteşabih ayetlere benzetmekte, durumu sufiler lehinde izah etmek için daha başka sebeplerden de bahsetmektedir.
İbn Haldun'a göre, mücadelelerin semeresi ve neticesi olan mükaşefe ilmine dalmaya yol yoktur. Sufiler bu ilmi, eserlere tevdi etmekten ve bu konuda konuşmaktan sakınmışlardır. Sadece aralarında şifre ve ima yolu ile ve temsil ve işaret şeklinde konuşmayı caiz görmüşlerdir. Onlar, kendilerine mahsus manaları başkalarına ifşa etmezler. Çünkü başkalarının bunu ihata edemeyeceklerini bilirler. Malayaniyi terk etmeyi emreden şeriatın koyduğu sınırı aşmazlar. Rububiyetin sırlarını koruma bahsinde Allah'a karşı edepli olmaya dikkat ederler. Nadir de olsa, safilerden birinden böyle bir kelime zuhur etse, ona şatah ettiği için söylenmemesi gerekeni söylemesi demektir. Bayezid Bista-miden nakil olunan, kendimi tenzih ederim benim şanım ne büyüktür; öyle bir denize daldım ki peygamberler sahilinde durdu sözü ile Rabiatitül Adeviyyenin, baş Örtümü çıkarsam içinde kimsenin olmadığı görülürdü" sözü gibi beyanlara şatah denir.
Mukaddimesinde sathı, mutasavvıfların imamlarından birçoğundan zuhur eden ve maksat zahiri manadır diye vehmedilen bir takım sözler diye tanımlayan İbn Haldun, bunların zahiri manasını anlamının güç olduğunu, onun için bu nevi sözleri bazılarının red, bazılarının tasvib, diğer bazılarının da tevil ettiklerini belirtir.
İbn Haldun'a göre, sufilerin şatah denilen ve şeriata aykırı bir mana ifade ettiği zehabını ve vehmini veren, bundan dolayı da zahir uleması tarafından sufilerin tenkit edilmelerine yol açan sözleri hakkında insafla verilecek olan hüküm şudur:Sufiler vecde gelerek hislerini gaybederler (Gaybet ve sekr hali). Cezbe ve tecelli (varidat) onları o kadar çok hükmü altına alır ki bunun tesiri ile istemediklerini konuşurlar. Bu şekilde de kendini kaybeden sufi, ilahi emirler karşısında muhatab ve mükellef değildir. Cebir altında bulunan kişi mazurdur. O-nuri için şatah söyleyen bir sufinin fazilet ve şeriata bağlılığı bizce malum ise onların bu nevi sözlerini güzel maksatlarla izah etmeliyiz. Zira, kendisine mahsus bir dili bulunmadığı için veca1 halini anlatmak oldukça güçtür. Bayezid-i Biztami ve emsali sufiler için durum böyledir. Şayet şatah söyleyen mutasavvıfın faziletli oluşu bizce malum değilse, şeriate bağlılıkla da meşhur olmamışsa, söyledikleri bu nevi sözlerden dolayı sorumlu tutulur. Sözünü şeriata uygun bulmadığımız ve tevil de edemediğimiz bir mutasavvıfı kınamak hakkına sahibiz.
Duygularını kaybetmedikleri, cezbe ve vecd halinde bulundukları halde bu nevi sözler söyleyen mutasavvıflar sorumlu tutulurlar. Bunun için müftüler ve büyük sufiler, Hallacın idamına fetva vermişlerdir. Çünkü o, bu sözleri söylediği zaman kendinden geçmiş vecd halinde değildi. Haline malik bulunuyordu. Doğru olanı, Allah daha iyi bilir.
İsmail Hakkı Bursavi, Şerh-i Hacı Bayram-ı Veli adlı risalesinde sathı, gönül ehlinin dimağına lezzet veren hakikatin özünden süzülmüş irfan kelimeleri olarak tanımlar ve bu sözlerin söylemekteki amacın, Hakkın kemalini beyan, celal ve cemal hakikatlerini ayan etmek olduğunu belirterek daha ılımlı bir değerlendirmede bulunur.
Bursavi, Kitabül-Envarında da, şath sözünü zikretmeden, evde ev sahibinden başkası yoktur diyen sufilerin, bu gibi sözlerinden hareketle, Hristiyanlıkla veya panteistlikle suçlanamayacağını belirtir:
Bu sebepledir ki kelime-i tevhidde etvara riayet eyleyüp la-mabude illallah ve la maksude illallah ve La-mevcude illallah dirler. Leyse fid-dari gayrihüd-deyyar (evin içindeki ev sahibinden başkası değildir) makalesinin manası budur. Ve cemi-i kümmel bu makaleye kail ve mazmununa muterif olup umdetül-tevhidi itikad ederken mahcup olanların nicelen onları itikad-ı mezkurede taife-i nasaraya ilhak ve haklarında nice ratbu yabis sözler söylemişlerdir. Yohsa mezheb-i vücudiyyeye zahib olduklarından değil.
İsmail Hakkı, Şerh-i Kaside-i Yunus Emre adlı risalesinde de şathiyye söyleyen ariflerin bu tür-sözlerden kaçınması gerektiğini belirtir. Ona göre, Hafız, Şeyh Sadi, Mevlana ve Molla Cami gibi Tanrı ariflerinin mecazi sözlerini hakiki manada söylenmiş gibi yanlış anlayıp, yanlış değerlendirenlerin hatalı davranışları kadar, arif kişilerin zahir erbabını fitneye düşürecek sözler söylemesi de doğru değildir. Arifler muhatabının yanlış anlayacağı sözlerden kaçınmalıdır.
Celveti büyüklerinden ve İsmail Hakkı Bursevi'nin öğrencilerinden Zati Süleyman Efendide, Şerh-i Kaside-i Feride adlı eserinde, sathı, Bazı sanı yüce kimselerin, zat, sıfat, organ ve hücreleri yakin nuru ile tamamen yok olup, arızi varlıkları hakkani varlığa dönüştüğü sırada söyledikleri sözler.
şeklinde tanımladıktan sonra, bu sözlerin irade mahsulü olmadığını, çirkin sıfatlardan sıyrılarak güzel hasletlerle donanmış olan bu şath sahiplerine müdahalede bulunmanın doğru olmadığını belirtir.
Tekke edebiyatı