Sefâretnâme

Sefaretname, özellikle Osmanlı Devleti döneminde, bir dış merkeze sefir (elçi) olarak atanan kişinin, döneminin siyaset ve diplomasisine ve bu arada da sefirlik görevinde bulunduğu şehrin ve ülkenin güncel hayatına ilişkin izlenim ve görüşlerini kitap şeklinde bir araya getirdiği eserdir.
Divan edebiyatının çoğunlukla nesir şeklinde kaleme alınan önemli türlerinden biri olan sefaretnameler, aynı zamanda Osmanlı modernleşme ve diplomasi tarihinin önemli belgeleri arasındadırlar.
İlk örneklerine, genellikle 17. yüzyılın ikinci yarısından sonraki dönemde rastlanmış, aralarında oldukça fazla ilgi uyandırmış ve manzum örnekleri de bulunan bu eserlerin sayıları özellikle 18. yüzyılda yani Osmanlının yavaş yavaş Batıya yönelişinin arttığı dönemlerde daha da çoğalmıştır. Sefaretname türündeki bilinen ilk vesika Avusturya'ya gönderilen Hacı Zağanosun raporudur. Bu rapor Fatih döneminin ilk on yılına rastlar. Kimi kaynaklar, Kara Mehmet Çelebi'nnin Viyana Sefaretnamesi'ni ilk sefaretname örneği sayar. Sefaretnamelerin sonuncusu ise İranda 1872-77 yılları arasında elçilik yapan Mehmed Tahir Münif Paşanın risalesidir. En tanınmış örnekleri Yirmisekiz Mehmed Çelebi ve Ahmed Resmi Efendi'nin sefaretnameleridir.
Gözlem ve edebiyat yönünden ziyade, üstlenilmiş görev üzerinde yoğunlaşmış rapor özelliği olanlar "takrir" şeklinde anılırlar. Elçilerin gezip gördükleri yerlerin idari, sosyal, askeri, kültürel ve teknik hayatları; maarif, sanayi ve medeniyet seviyeleri hakkında bilgiler verenler genel sefaretname şeklinde adlandırılır. Sefaretname ve takrirler, ait oldukları dönem hakkında verdikleri bilgilerin günümüz bakış açısının oluşturulmasına sağladıkları katkının yanı sıra, 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin reform arayışları süreci içinde kayda değer bir tarihi önem de arz etmişler, bu arayışlara kaynak oluşturmuşlardır. Çoğunlukla resimlendirilmiş lerdir.
Sayıları kırkın üzerinde olan sefaretnamelerin bir kısmı sonradan tarihçiler ya da vakanüvisler tarafından kaynak olarak kullanılmış ve bazıları da yayımlanmıştır. Yirmisekiz Mehmet Çelebinin Paris Sefaretnamesi orta öğretim ders kitaplarına girerek öğrencilere de sunulmuştur.

Günümüzde diplomatlar tarafından yazılmış anı kitapları sefaretname türünün uzantısı sayılabilir.
Başlıca sefaretnameler
Kara Mehmed Çelebi'nin Viyana Sefaretnamesi (1665),
Zülfikar Paşa'nın "Mükaleme Takriri" (Viyana sefaretnamesi) (1688-1692),
İbrahim Paşa'nın Viyana sefaretnamesi (1719),
Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Fransa Sefaretnamesi (1720),
Ahmed Dürri Efendi'nin İran sefaretnamesi (1721),
Nişli Mehmed Ağa'nın Rusya sefaretnamesi (1722-1723),
Mehmed Efendi'nin Lehistan sefaretnamesi (1730),
Yirmisekizzade Mehmed Said Paşa'nın İsveç, Lehistan ve Rusya takriri (1732-1733),
Salim Efendi'nin Hindistan sefaretnamesi (1744-1749),
Mustafa Nazif Efendi'nin İran sefaretnamesi (1746),
Hatti Mustafa Efendi'nin Nemçe sefaretnamesi (1748),
Ahmed Resmi Efendi'nin Berlin sefaretnamesi (1763-1764),
Seyyid İsmail Efendi'nin Fas sefaret takriri (1785-1786),
Alemdar Mehmed Ağa'nın Buhara sefaretnamesi (1787-1791),
Vasıf Efendi'nin İspanya sefaretnamesi (1787-1788),
Ebubekir Ratip Efendi'nin Avusturya sefaretnamesi (1791-1792),
Yusuf Agah Efendi'nin Havadisname-i İngiltere sefaretnamesi (1793-1796),
Yasincizade Abdülvehhab Efendi'nin İran Sefaretnamesi (1811),
Mehmed Sadık Rıfat Paşa'nin İtalya sefaretnamesi (1838),
Abdürrezzak Bahir Efendi'nin Paris-Londra sefaretnamesi (1845),