Hurrice

Hurrice veya Mitannice, MÖ 3. ve 2. binyıllar arasında Anadolu ve Kuzey Mezopotamyada hüküm süren Hurriler (veya Mitanniler) tarafından konuşulmuş bir dildir. Genellikle bu dili konuşanların Ermeni Dağlık Bölgesi'nden gelip MÖ 2. binyıl'ın başlarında güneydoğu Anadolu ve kuzey Mezopotamya'ya yayıldıklarına inanılmaktadır.
Sınıflandırma
Sondan eklemeli ve son derece ergatif olan Hurri dili, antik Urartu krallığının dili olan Urartucayla akrabadır. Bu iki dil birlikte Hurro-Urartu dillerini oluştururlar. Hurro-Urartu dillerinin bağlantılı olduğu diller tartışmalıdır. Hurro-Urartu dillerinin diğer dil aileleriyle (örneğin, Kuzeydoğu Kafkas dilleri) dilbilimsel bir ilişki içinde bulunduğuna dair çeşitli hipotezler var, ancak bunların hiçbiri genel olarak kabul görmemekte.
Tarih
En eski Hurrice metin parçaları, MÖ üçüncü binyılın sonlarına ait isim ve yer listelerinden oluşmaktadır. İlk tam metinler MÖ ikinci binyılın başlarında Urkeş kralı Tish-atal'ın hükümdarlığına aittir ve "Urkeş aslanları" olarak bilinen Hurrice temel kazıklarına eşlik eden bir taş tablet üzerinde bulunmuştur. Arkeologlar Hattuşa, Mari, Tuttul, Babil, Ugarit ve diğer yerlerde çok sayıda büyü, efsun, kehanet ve mektup metinleri keşfetmişlerdir. Ancak bu dille ilgili ilk çalışmalar tamamen 1887 yılında Mısır'daki Amarna'da bulunan ve Hurrili kral Tushratta tarafından firavun Amenhotep III'e yazılan Mitanni mektubuna dayanıyordu. Hurro-Urartu ilişkisi 1890 gibi erken bir tarihte Sayce (ZA 5, 1890, 260-274) ve Jensen (ZA 6, 1891, 34-72) tarafından kabul edilmiştir. Akad İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra Hurriler kuzey Suriye'ye yerleşmeye başlamış ve MÖ 1725'te Yamhad nüfusunun önemli bir kısmını oluşturmuşlardır. Büyük bir Hurrili nüfusun varlığı, Hurrice isimler taşıyan bazı dini festivallerin varlığından da anlaşılacağı üzere, Hurrilerin kültür ve dinini Halep'e taşımıştır.
Dilin keşfi ve adlandırılması
Hurricenin keşfi 1887 yılında Nil Vadisindeki Amarna arşivinin bulunmasıyla başlamıştır. Burada Mitanni Kralı Tuşrattanın III. Amonofise yazdığı 494 satırlık en uzun Hurrice metin bulunmuştur. Bu metin Hurri dilinin çözülmesinde anahtar bir rol oynamıştır. Mısırın Yeni Krallık döneminin başkentlerinden Amarna Arşivinde bulunan Sami olmayan bir dille yazılmış metinler ilk bulunduğunda, söz konusu dile Mitannice adı verildi. Daha sonra Hitit başkenti Boğazköyde bulunan metinler olayın boyutunu daha anlaşılır kılmıştır. Söz konusu arşivlerde birçoğu edebi ve dinsel içerikli Mitannice metin bulunmuştur. Ancak Hititler bu dili Hurrice olarak adlandırmışlardır.
Hurri diline ait bulunan en eski belge Urkiş Kralı Tiş-ataya ait bir tablet olup tablette Nergal tapınağının yapımından bahsetmektedir.
Dil yapısı
Hurrice, Hint-Avrupa ve Semitik özellik göstermediği gibi ön eklerden oluşan Hatticeden de farklıdır. Hurricenin başlıca özelliği kelimelerin arkasına eklenen eklerle oluşturulması ile Ural Altay dil ailesine benzemektedir.
Dilin genişlemesi ve kullanımı
MÖ 2. binyılın başlarına tarihlenen Kayseri yakınlarındaki Kültepede gün ışığına çıkarılan Kanis Karumu çivi yazılı arşivlerindeki belgelerde çok sayıda Hurri yer ve şahıs adları ile Hurri diline ilişkin sözcüklerin bulunması, bu dönemde Orta Anadoluya dek uzanan Hurri etkisini göstermektedir. Ayrıca Kaniste bulunan ve Kanis Kralına yollanan mektubun göndericisi olan Mama Kralı Anum-Hirbinin adının Hurrice olduğu da kabul edilir.
MÖ 17. yüzyılda Hitit Krallığının kurulması ile birlikte başlayan Hititçe çivi yazılı belgelerde de Hurriler varlıklarını gösterirler. Hitit Krallığı kurulduktan sonra dış politikada ağırlık Anadolunun güneydoğusu ve Kuzey Suriyeye verilmiş ve bu durum tüm Hitit tarihi boyunca devam etmiştir. MÖ 2. binyılın ortalarında siyasal açıdan Hititlerin yönetimi altına giren Hurrice varlığını koruduğu gibi Hitit kültürünü derinden etkilemiştir.
Diğer diller ve medeniyetler üzerindeki etkisi
Hurriler dil, din, edebiyat, mitoloji, büyü, tıp gibi pek çok alanda Hitit kültürünü etkilemiş hatta yeniden şekil vermiştir. Üçüncü Arami Göçüne kadar Anadolunun güneydoğusunun baskın etnik unsuru Hurriler olsa da Hititler bölgeyi siyasi açıdan ele geçirince bölgeye yoğun bir Hitit ve Hatti nüfusu da gelmiştir. Özellikle büyük kentlerde asker ve yönetici olarak görev yapan Hitit nüfusu Ege Göçlerinden sonra daha da artmıştır. II. Tuthalya döneminden sonra daha da hız kazanan Hurri Hitit kültürel yakınlaşması imparatorluğun yıkılışına yakın birbirinden ayrılmaz bir bütün olmuştur. Hitit kralları Hurri tanrılarına tapıp Hurrice isimler aldığı gibi Hitit metinlerinin neredeyse tamamında Hurrice yer ve şahıs isimlerine de rastlanmıştır.
Konuyla ilgili yayınlar