İctihad

İctihad (Arapça: ِِْ), İslam hukukçusunun sosyal hayatta şeriatın birincil kaynaklarında yer almayan sorunları çözmek amacıyla fıkıh usulü prensiplerini kullanarak hükme varmak için zihinsel çaba harcamasına verilen Arapça terim.
İlahiyatçı Fahrettin Atar, Fıkıh Usulü isimli eserinde, ictihadın ıstılahta fıkıh usulcüleri tarafından şöyle açıklandığını belirtir:
1. "Feri-zanni şeri hükmü, tafsili delilinden istinbat etmek hususunda fakih (müctehid)in olanca gücünü harcamasıdır." Veya,
2. "Bir müctehidin, usul kaidelerini, olanca gücünü sarfedip uyguladıktan sonra vardığı hüküm ve görüştür."
İctihad eden kişiye müctehid (Arapça: َُِْ) adı verilir. Bir ictihadın geçerli olabilmesi için ictihadı yapan kişinin ictihad yapabilecek seviyede bir fakih (İslam hukukçusu) olması gerekir. Ayrıca ictihad caiz olmayan konularda yapılamaz. İctihad yapmaya yetersiz bir kişi tarafından yapılan veya caiz olmayan bir konuda yapılmış olan bir ictihad, sahih sayılmaz ve geçerli kabul edilmez. Kişinin müctehid olabilmesi veya ictihad yapmaya yeterli görülebilmesi için hem İslam hukuku ve diğer İslam ilimlerine vakıf olması (kısacası ilim) hem de hukuki bir kabiliyete sahip olması gerekir. Bir müctehidin sahip olması gereken bazı bilgiler şöyle sıralanabilir: Kur'an'ı, Sünnet'i, icma'yı, kıyas'ı, fıkıh usulünü, füru'u'l-fıkh (fıkhın füruunu) ve Arap dilini bilmek.
İctihadların hükmü yerine ve duruma göre değişir. Bir ictihad farz (Farz-ı Ayn veya Farz-ı Kifaye) olabileceği gibi mendub veya haram da olabilir. Bununla birlikte ictihadların sonuçta kati olmadıkları için örneğin itikadi hususlarda cari olamazlar. Zira ictihad, 'ictihadı onaylayıcı zannın, ona karşıt zanlardan üstün olması' durumu olarak da tanımlansa dahi, zannidir yani bir sanı sonucu oluşmuştur, kesin olarak bilinemez.
Müctehid
Müctehid Arapça bir terimdir. İslam dininde, bir konu hakkında var olan delilleri inceleyerek hüküm çıkartan din adamlarına verilen isimdir. Müctehidlerin yaptıkları işe ise dinde ictihad denmekte.
Terimin kökeni Arapça 'cehd' kelimesine dayanır. Cehd Arapça'da zorluk ve zor olan bir şeyi ifade eder ki müctehid de tüm elde olan verileri zorlayarak bir konunun doğrusunu bulmaya çalışan anlamına gelir.
İslam alimleri, bir konunun din açısından hüküm değerlendirilmesini iki gruba ayırırlar. Birincisi açık olan hükümlerdir ki bunlar hemen herkesin anlayabileceği meselelerdir. İkincisi ise sadece din konularında uzman kişilerin incelemesiyle açığa çıkabilecek hükümlerdir ki müctehidlerin ilgi alanı da burada başlamaktadır.
İslamın ilk yıllarından itibaren içtihat konusunun başladığı görülmektedir. İslam alimleri tarafından Muaz hadisi buna delil olarak gösterilir ki bir kişinin veya yöneticinin dini delillere dayanarak veya kendi görüşüne göre bir konu hakkında hüküm verebileceği bu hadisle anlaşılmıştır. Fakat hadisin gerçekliğinin İslam alimleri arasında tartışmalı olduğunu da belirtmek gerek. Söz konusu hadis şudur:
... Resulullah, Muaz'ı Yemen'e gönderirken ona :
- Neyle hükmedeceksin? dedi.
Muaz :
- Allahın kitabına göre hükmedeceğim, dedi.
Allah Resulü:
- Allahın kitabında bulamazsan neyle hükmedeceksin? dedi.
Muaz:
- Resulünün sünnetine göre hükmederim, dedi.
Resulullah:
- Resulünün sünnetinde yoksa ne yapacaksın? dedi.
Muaz:
- Kendi reyimle içtihad ederim, dedi.
Allah Resulü bu sözlerden sonra şöyle dedi :
- Resulullah'ın elçisini muvaffak kılan Allaha hamdolsun.''