Terciibent

Terci-i bent, Arap, İran ve Türk edebiyatlarında bentlerden oluşturulan bir nazım şekli.
Tarihsel gelişimi, yapısı ve içeriği
Lügat anlamı olarak "Terci-i" sözcüğü "tekrar etmek, geri çevirmek" olup "bent" sözcüğü ise Farsça "Bağlama" manasına gelir. Edebiyat alanından "Bağlanan" birimler "Bent" adı verilen manzum metin parçalarıdır.
Türkçe divan edebiyatı'nda terciibentte bentler "Terci-i Hane" veya kısa olarak "Hane" olarak adlandırılır. Her bent (hane) sonunda "Vasıta" veya "Bendiyye" olarak adlandıran bir ara-beyit bulunmaktadır. Bu "Vasıta" ara-beyit Terci-i Bent de sürekli aynen tekrarlanan bir beyit şeklindedir. Terci-i Bentte "vasıta beyiti" aynen tekrarlandığı için konular arasında uyum olmak zorundadır. Dolayısıyla terciibentte konu bütünlüğü vardır.
Terciibent kısaca tanımlaması şöyle verilebilir: uyakları gazel biçiminde düzenlenmiş "kalemdari ali osmaniye" adı verilen 100-200 beyitlik şiir parçalarının (genellikle 2-12 hane) "vasıta" denen beyit ile birbirine bağlanmasından oluşan bir nazım biçimidir.<ref name="yavuz">Yavuz, İbrahim (2006) Türk Edebiyatında Terkib-i Bend ve Terci-i Bendler (XVII-XIX. yy.)", Yüksek lisans tezi, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.</ref>
Arapça edebiyatta terciibent nazım şekli pekaz kullanılmıştır ve önemli bir nazım türü sayılmamaktadır. Fars edebiyatında terciibent nazım şekli IX. ve X. yüzyıllarda Samaniler döneminde ortaya çıkmıştır. Gazneliler dönemi olan X. ve XI. yüzyıl döneminde ise Farsça edebiyatında terciibent'in "musammat" şekli daha çok kullanılmıştır. Fakat bu iki nazım şekli ve kullanılma dönemi yakınlıkları dolayısıyla yakınlıkları ve ayrılıklarını ele alıp analiz etmek gayet girift bir konudur.
Türkçe divan edebiyatı'nda terciibent örnekleri XIV. yüzyılın ikinci yarısından beri hazırlanmaya başlanmıştır. Elimizdeki nazım metinlerinde en eski Türkçe terciibent örnekleri Ahmedi (ö. 1412) ve Nesimi (ö. 1417) eserlerinde bulunmaktadır. Türkçe divan edebiyatında XIV. yüzyıldan başlangıcından XVII. yüzyıla kadar yazılan terciibent sayısının Yıldız'a göre 93 olduğu ve Yavuz'a göre 53 olduğu bildirilmiştir. Terciibent yazan şair sayısı ise 71 olarak verilmiştir.
Terciibent çoğunlukla şiirin metinde işlediği konusunu açıklayan başlık alır; örneğin "mersiye-i tercibent" gibi. Terciibentler genellikle divanlarda kasideler bölümünden sonra bulunur ve bu bölüm başlığı "terciat" oluur. Terciibentlerde "mahlas" genellikle son bentte yer alır; ama az sayıda terciibentte mahlas bulunmaz.
Bent sayısı ve bentlerdeki beyit sayısı terciibent ve terkib-i bentl için aynıdır. Terciibentlerin bent (hane) sayısı çok kere 5-10 arasında değişken olup daha az sayıda bentli (örneğin XVII. yüzyılda "Fasih Ahmed Dede"'nin 2 bentli eseri) veya daha çok sayda haneli (örneğin XVIII. yüzyıl "Ayıntablı Avni"'nin 22 bentli) terciibentler de vardır. Bu şeklin en tanınmış örneğini veren Ziya Paşa'nın terciibenti 12 haneden oluşmakta ve her hanede "vasıta" beyiti ile birlikte 11 beyit bulunmaktadır. Terciibentin her bentinde bulunan beyit sayısı da çok kere 5-10 beyit arasında olur.
Bir terciibenin yapısı, vasıta beyitinin uyaklanması tarzına göre, şöyle verilebilir:
aa xa xa xa xa (hane veya bend) bb (bendiyye)
cc xc xc xc xc (hane veya bend) bb (bendiyye)
ee xe xe xe xe (hane veya bend) bb (bendiyye)
. vb.
veya
aa aa aa aa aa (hane veya bend) bb (bendiyye)
cc cc cc cc cc (hane veya bend) bb (bendiyye)
ee ee ee ee ee (hane veya bend) bb (bendiyye)
vb. ...
Terciibent kısımları (bentleri) olan haneler içindeki uyaklanması, çok örnekte, gazel uyaklanması tarzındadır. Lakin her hanenin kendi içindeki mısraların mesnevi tarzında uyaklandığı terciibent örnekleri de bulunmaktadır. Bu şekilde bent içinde "mesnevi" tarzında uyaklanmaya Farsça edebiyatta "terci'-bend-ı müsammat" adı verilmektedir.
Terciibendler kullanılan vezin kalıpları, çok kere "bahr-i remel" adı verilen "bahir"e ait olan şu birkaç aruz kalıplarıdır:Aruz kalıpları ve "bahirleri" için bakınız
Feilatün feilatün feilatün feilün veya
Failatün failatün failatün failün, veya
Feilatün mefailün feilün
Terciiibentlerde ele alınan konular soyut olarak tasavvuf-i sorunlar, Allah'ın gücü, evrenin sonsuzluğu; insanın aciz olması; insan hayatının zorluğu, dünyadan ve felekten şikayet, ve varlık-yokluk ve ölüm gibi felsefi düşüncelerdir. Bu konular divan edebiyatı nazım şekileri olan tevhid, münacaat, naat, methiye, mersiye adı verilen nazım şekilleri de aynı ana konuları işlerler.
Terciibent (ve terkibibent) Türkçe divan edebiyatında şairlerin sanat kudretlerini ortaya koydukları bir nazım şekli olarak kabul edilmiştir. Böylece bir terciibent yazma ve diğer bir veya birkaç şairin buna nazire yazması ilk terciibenti yazan şairin sanat göstermesi olarak görülmektedir. Bu tutum bazı şair tezkirelerinde bir şairin sanat gücü açıklanmakta iken
Öyle bir terci kaleme almıştır ki Rumda buna kimse nazire yazmamıştır.
şeklindeki kayıtlar görülmesi ile bir terciibent yazmanın ve ona diğerleri tarafından nazire yazılmasının bir şairin sanat gücüne gösterge olarak kabul edildiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Bazı terciibentlerin bazı kısımları, özellikle her bent sonunda aynen tekrarlanan "vasıta beyiti", şiir okurlar tarafından o kadar beğenilmiştir ki bu beyitler Osmanlı kültüründe birer "vecize" niteliği kazanmışlardır. Bu vecize niteliğini kazanan vasıta beyitine bir örnek Şeyh Galip'in iyi bilinen terciibentinde bulunan şu vasıta beyitidir:
Hoşça bak zatına kim zubde-i alemsin sen
Merdum-i dide-i ekvan olan ademsin sen
Yine Ziya Paşa'nın terciibendinde bulunan şu vasıta beyiti gayet tanınmış ve bir vecize şeklini almıştır:
Subhane men tehayyere fi sunihil-ukūl
Subhane men bi-kudretihi yuçizul-fuhul
Günümüz Türkçesi ile:
En mükemmel şekilde yarattıklarıyla akıl sahiplerini hayrette bırakan Allahın yüce sanını tesbih ederim
Kudretiyle seçkin ilim adamlarını bile acze düşüren Allahın yüce sanını tesbih ederim