Gotama Buda

Sidarta Gotama (), yaygın olarak Buda olarak bilinir, MÖ 6 veya 5. yüzyılda Hindistan'da yaşadığı tahmin edilen ve Budizm'in kurucusu olduğu düşünülen din adamı. "Buda" bir lakap olup kendisine ölümünden yüzyıllar sonra atfedilmiştir. Sanskritçede "uyanmış kişi" anlamına gelen Buda, peşine düştüğü yaşam ve ölümün ardındaki gerçeğin arayışı sonucu Sidarta Gotama'da oluşan ruhani aydınlanmayı anlatmak için kullanılan bir unvandır.
Başka dinlerde de kutsal bir figür olarak kabul edilir. Kimi Hindu metinlerde insanları Vedik dinden soğutmaya çalışan tanrı Vişnu'nun avatarı olarak betimlenmiş, Bahailikte ise bir peygamber sayılmıştır. Bazı Müslümanlar da Buda'nın peygamber olduğunu iddia etmiştir.
Farklı isimler
Sidarta, ailesinin ona verdiği bir isimdir. Amacına ulaşmış demektir. Gotama ise, Buda'nın mensup olduğu ailenin ismidir.
Gautama, Shakyamuni (Pali'deki Shakya'nın bilgesi, "śakamuṇi" 釋迦牟尼), olarak da bilinir.

Buda olarak bilinen Sidarta Gotama, Tathagata (kusursuz bilgeliğe ulaşmış kimse) olarak da anılır.
Hayatı
Doğum ve ölüm tarihleri kesin değildir. MÖ 563 yılında doğduğu tahmin edilmektedir. Ancak yapılan yeni araştırmalar bu tarihi değiştirmiştir. Elde edilen bu yeni bilgilere göre; Siddharta tahmin edilen tarihten on yıl, belki de yüz yıl sonra doğmuştur. 20. yüzyıl bilim adamlarının çoğu İsa'dan Önce 560-483 tarihlerini uygun bulurken, ölümü için 410 ile 400 yıllarını öneren tarihçiler de bulunmaktadır. Bir rivayete göre; Siddhartanın Hindistanın kuzeydoğusunda bugünkü Nepal sınırının yakınlarında yer alan Lumbinide doğmuştur. Nepal sınırının yakınlarında Kapilavastu şehrinde hüküm süren Sakya hanedanınına mensuptur.
Babası Suddhodana (bugünkü Hindistan - Nepal sınırları içinde bulunur) Şakya kabilesinin kralıdır. Budanın kral olan babasının saray törenlerinin ihtişamlı ve abartılı olması, muhtemelen asil bir aileden gelmelerinden kaynaklanmaktaydı. Annesi Maya ve babası Suddhodana, ona amacına ulaşan anlamına gelen Siddharta ismini verdiler. Lakabı Shakyamuni ise kökenini belirtir ve Shakya ailesinden gelen anlamını taşır. Siddhartanın doğumundan sonra onun, dünyaya egemen olacak veya acı dolu dünyaya bilgelik getirecek kişi olacağı tahmin edilmiştir.
Sidarta Gotama her şeye sahip olduğu, dünyadaki tüm sorunlardan uzak kaldığı bir sarayda yaşamıştır. Babası, oğlu Siddhartanın ondan sonraki kral olmasını istemiş, oğlunun sokaklarda yaşlılığı, hastalığı ve ölümü görmemesi için kraliyet sarayından uzaklaşmasına fazla izin vermemiştir.
Sidarta Gotama, Hint Tanrısı Brahmaya hayatının sonuna kadar, kendini insanlığı acıdan kurtarmaya adayacağına söz vermiştir. Nedeni ise 29 yaşındayken hayatın gerçekte ne olduğunun, zenginliğin, lüks hayatın hiçbir mutluluk getirmediğinin, insanların yaşadıkları acıların ve önceki hayatının ne kadar anlamsız olduğunun farkına varmış olmasıdır.
Efsaneye göre; bir keşiş ateşli hastalığı ve çürümekte olan bir cesedi görmüş ve bunun üzerine tüm bu acılara çıkış yolu bulmaya karar vermiştir.(Aslında Budanın hayatında efsaneleri gerçekten ayırmak çok zordur.)
Siddharta Buda 29 yaşındayken tek oğlu Rahulanın doğumundan kısa bir süre sonra, çocuğunu, karısı Yasodharayı ve şehrini terk edip çilenin ve acıların kurtuluş yolunu aramaya koyulmuştur.
Altı yıl boyunca Ganj vadisinde çilekeşler gibi dolaşmış, ünlü din eğitmenleriyle (adamlarıyla) bir araya gelmiş, onların yöntemlerini takip etmiş, çalışmış ve çilecilik öğretilerini sıkıca uygulamıştır. Fakat belli bir süre sonra bu dinlerin ve bilgilerinin onun amacına yönelik olmadığını anlayarak vazgeçmiştir. Onları bıraktıktan sonra, öncelikle derin düşünme (Meditasyon) teknikleriyle kendi yolunu aramaya başlamıştır. Diğer din öğretilerinin aşırılığını önlediği için bu durumu orta yol şeklinde tanımlamıştır.
Siddhartha Gautamanın ölümünden sonra, hayat hikayesi öğrencilerinden oluşan Sangha Topluluğu tarafından derlenmiş ve çok uzun bir süre sözlü olarak aktarılmıştır.
Doğduğu yer: Lumbini
Lumbini, Budizmin kurucusu Siddharthanın doğduğu yerdir. Bugünkü Nepal sınırı yakınlarında bulunmaktadır (Rupandehi Bölgesi). Himalayanın eteklerinde ve Hindistanın kuzeydoğusunda yer almaktadır. 1896 yılında yapılan arkeolojik çalışmalar sonucu bulunmuştur. Burada bulunan en önemli kalıntı, MÖ 245 yılında Budist Kral Ashokanın yaptırdığı 6,5 m yüksekliğindeki dikili taştır. Bu dikili taşta yazılanlar Hintçe ve Magadhi dilinde şu şekilde ifade edilmiştir:
Budist Kral Devanampiya Piyadasi (Ashoka), taç giydikten 20 yıl sonra buraya geldi ve Sakya kabilesinden olan Buda burada doğduğu için hayranlığını dile getirdi. Bu yüce insanın burada dünyaya gediğini gösteren bir dikili taş yaptırdı. Lumbini halkından vergi almadı ve doğal kaynaklardan alınan payı sekizde bire düşürdü. (Hindular, Durga Puja bayramında özellikle önem verdikleri tanrılarının heykellerini yaparlar. Onların günahlarını aldıklarına inanırlar. Bu heykelleri Ganj Nehrine veya bu nehir gibi kutsal sulara atarlar.)
Çocukluk ve gençlik yılları
Gotama, Sakya kabilesindendir. Bugünkü Nepal sınırı yakınlarında bulunan Kapilavastu şehrinde hüküm süren kral Shuddhodana ve kraliçe Mahamayanın oğludur. Askeri ve yönetici sınıf olan Kshatriya (Kast sistemi) ailesine mensuptur.
Siddharthanın doğumundan önce, annesinin onu rüyasında beyaz bir fil şeklinde gördüğü söylenir. Daha sonra Siddhartha, Lumbinide dolunaylı bir gecede doğmuştur. Birçok Hindistan ülkesinde Vesak Bayramı kutlanmaktadır. Bu önemli Budist Bayramında Siddharthanın yaşamından üç önemli olay anılmaktadır: Siddharthanın doğumu, Budizme başlaması ve Nirvanaya ulaşması.
Bir kahin, kral Shuddhodanaya oğlunun ya çok büyük bir kral ya da çok büyük bir bilge olacağını söyler. Shuddhodana, oğlunu kral olarak yetiştirmek istediği için ona din dersleri verdirtmez. Ancak daha çocukken Siddhartha olağanüstü yetenekli ve çok zeki olduğunu gösterir. 16 yaşındayken Prenses Yasodharayla evlenir. Yaşadığı ve ileride başına geçeceği yeri görmeden sarayda yıllarca yaşar.
Kapilavastu
Kapilavastu, Siddhartha Gautamanın gençlik yıllarını geçirdiği yerdir. Burada Yashodra ile evlenmiş ve oğlu Rahula dünyaya gelmiştir. Bir gün Kapilavastuyu gezen Siddhartha, daha önce hiç bilmediği bazı kavramlarla karşılaşmıştır: Yaşlılık, hastalık ve ölüm. Daha sonra Kapilavastuyu Budistler için hac yeri ilan etmiştir. 29 yaşında acılardan kurtulmak ve aydınlığa kavuşmak için buradan ayrılmış ve yollara düşmüştür.
Fa-hsien, 5. yüzyılda yaşamış Çinli Budist, keşiş ve gezgindir. Kapilavastuyu boşluğun ve yalnızlığın muhteşem bir manzarası olarak nitelendirmiştir. Burası birkaç keşişin ve en az iki ailenin yaşadığı, aslan, beyaz fil gibi tehlikeli hayvanların olduğu bir yerdir. Fa-hsien, geleceğin Buda'sının keşfedildiği Sakya sarayına, annesinin geleceğin Buda'sını doğurduğu ve banyosunu yaptırdığı Lumbini bahçelerine gidip görmüştür. Buralar az bilinen yerlerdir. Ayrıca tepeler, Stupalar (Budistlerin ibadetlerini yaptıkları yer) ve diğer kalıntılar Budizmin eski zenginliklerinin kanıtlarıdır.
Budist kral Ashoka, MÖ 3. yüzyılda Nepali ziyaret etmiştir. Orada bir Stupa ve dikili taş yaptırmıştır. Yapılan kazı çalışmalarıyla Stupalar, manastır evler ve havuzlar gün yüzüne çıkartılmıştır. Yıldırım düşmesi sonucu ikiye bölünen Ashoka Sütunu 1896 yılında bulunmuştur. Lumbiniye gidip görülebilir. Son yıllarda Lumbininin yakınlarına Tibet ve Theravada manastırları inşa edilmiştir. Bu manastırlar, hac merkezine uzaktır. Ancak dört ana Budist hac sitelerinden bir olan Lumbini, eski önemini yeniden kazanmıştır. (İngiliz arkeologlar, Nepalde yaptıkları kazı çalışmaları sonucunda Kapilavastunun yerini bulduklarını iddia etmektedirler.)
Kapilavastu, Hindistanın kuzeydoğusunda yer alan Nepal ve Nepal yakınlarındaki Lumbinide yer almaktadır. Bu tarihi yer, turistlerin akınına uğramaktadır. Bu turist akını, Kapilavastudaki tarihi sarayın bu dünya ile öteki dünya arasında bir sınır olup olmadığı konusundaki tartışmalara da bir açıklık getirmektedir.
Yetişkinlik dönemi
Gotama, bu varlığa rağmen yine de memnun değildir. 29 yaşında, oğlu Rahulanın doğumundan hemen sonra tasasız bir hayat geçirdiği saraydan ayrılır ve gezmeye başlar. Önce hayatın gerçek yüzüyle tanışır. Rivayete göre; sakat, yaşlı bir adamla, hasta biriyle, bir cesetle ve bir dervişle karşılaşmıştır (Dört Gerçek). Siddhartha, bu gerçekleri -yaşlılık, hastalık, ölüm ve acıyı- hayatın ayrılmaz parçaları olarak görmüştür. Diğer yandan refahın ve zenginliğin hiçbir faydasının olmadığını anlamış ve gerçeği aramaya karar vermiştir.
Her şeyi arkasında bırakmış ve münzevi bir hayat yaşamaya başlamıştır. İki önemli bilge kişi Alara Kalama ve Udaka Ramaputtanın öğrencisi olmuştur. Onlardan yoga ve meditasyon yapmayı öğrenmiştir. Ganj vadisinde altı yıl geçirmiş; ancak orada ne iç huzuru ne de aradığı cevapları bulabilmiştir. Oruç tutmuş; ama bunun da bir kurtuluş yolu olmadığını fark etmiştir. Bu yüzden geleneksel dinleri ve onların yollarını denemeyi bırakmış ve kendini meditasyon yardımıyla bulmaya çalışmıştır.
Uyanış
Siddhartha, dolunaylı bir gecede Hindistanın kuzeydoğusunda yer alan Body-Gayadaki Neranjara Nehri kıyısında Bodi (incir) ağacının altında meditasyon yaparken aydınlığa ulaştı. Böylece nefret, hırs ve cehaletten arındı ve böylelikle Buda Uyanmış olur. Siddharta Guatama bu sırada 35 yaşındadır. Ayrıca Bodhi ağacı bilgelik ağacı olarak sayılır.
Uyandıktan sonra Benares (bugünkü Sarnath) yakınlarında yer alan Isipatanadaki geniş vahşi ormanda beş keşişten oluşan bir gruba ilk öğreti sohbetini yaptı. Bu beş kişi, Budist Keşişler Topluluğunun (Sangha) ilk üyeleriydi. Ayrıca bu beş keşişe "Beşli Asket" de denmektedir. Siddhartha, Hindistanın kuzeydoğusunda 45 yıl boyunca her gün orta yol u öğretmeye çalışmış, her kesim önünde konuşmuştur. Hiçbir şekilde sınıf ayrımı yapmadan kadın erkek tüm halka, krallara ve köylülere, kendilerini dine adayanlara Brahmanlara, dinden uzaklaşanlara, borç verenlere, dilenenlere, azizlere ve hırsızlara bilgi vererek onları aydınlatmak için bütün öğretilerini anlatmıştır.. Kadın-erkek herkes onun öğrettiklerini anlamaya ve onun yolundan gitmeye çok istekliydi.
Ölümü
Gotamanın ölümünden Mahaparinibbana Sutta isimli eski kayıtlarda şu şekilde bahsedilir: Buda, son seyahati için yola koyulduğunda 80 yaşındadır. Öğretilerini dinlemek isteyen müritleri ona eşlik ederler.
Bir hikayede (muhtemelen bir efsanede) ölümünden kısa bir süre önce keşişlerin önünde nilüfer çiçeğinin Budanın elinde nasıl açtığı anlatılır. Bu durum karşısında Mahakasyapanın dışında diğerleri şaşkındır. O, sadece gülümser. Bu, onun diğerlerinden ne kadar farklı olduğunu gösterir. Bu yüzden Buda, bütün bilgeliğini ve ruhunu Mahakasyapaya devrettiğini söyler. Bu hikaye aynı zamanda Zen Budizminin efsanevi kuruluş hikayesidir.
Efsaneye göre, Guatama 80 yaşında Kushinagarda (günümüzdeki Hindistan başkenti Uttar Pradeş) yediği bozuk bir yemekten zehirlenerek dizanteriden ölür.
Onun bilgeliği kendi öğrencileri tarafından, sözlü olarak yayılmış ve ölümünden yaklaşık 200-300 yıl sonra da yazıya dökülmüştür.
Son sözleri
Sidarta Gotama, Kushinagarda bir kasabada ölür ve Paranirvanaya ulaşır. Budanın son sözleri şöyledir: Ey keşişler, size söylüyorum: Her olgu, bir gün yok olmak zorundadır. Bu yüzden yorulmadan savaşın. Olgu kavramı diğer çevirilerde bileşik şeyler olarak verilmiştir.
Buda, ölümünden kısa bir süre önce kuzeni ve en yakın müridi Anandaya şöyle demiştir: Sana daha önce de söylemedim mi Ananda? Sevdiğimiz her şeyden bir gün ayrılmamız gerekir. Doğan her şeyin bir gün yok olmaması mümkün müdür? Mümkün değildir, Ananda.
Sidarta Gotama, Hindistandaki (günümüzde de hala var olan) kast sistemini, sosyal gruplar arasındaki sınıf ayrımını kabul etmez. Öğrettiği bilgi yolu, onlar anlamaya istekli olduğu sürece bütün kadın ve erkeklere açıktır.
Buddha'nın hayatını anlatan eserler
Buddhacarita
Buddhacaritada Ashvaghosa dönemi (MS 2. yüzyıl) Sanskritçe ele alınmıştır. Ashvaghosa, önemli bir Hint şairdir. Bu eserde Budanın hayatı, doğumundan Paranirvanaya ulaşmasına kadar, manzum türünde yazılmıştır. Budanın hayatı, tüm süsleme araçlarının (skr. Alamkara) kullanılması yoluyla doğumundan parinirvanaya kadar Hint edebiyatında betimlenmektedir. Budanın onu baştan çıkarmaya çalışan Marayla olan mücadelesi yine edebi bir biçimde aktarılmıştır. Hindistanın en önemli destanı Ramayana ile Buddhacarita nazım şeklinde yazılmış manzum eserlerdir. Bu eserin Sanskritçedeki orijinal hali kısmen korunmuştur. Çince ve Tibetçe dillerine çevrilen eserin içeriği bu çevirilerde tamamen verilmiştir.
Lalitavistara
Lalitavistara, Budanın hayatını anlatır. MS 3. yüzyıl Mahayana Budistleri tarafından oluşturulmuştur. Lalitavistara, tek bir yazar tarafından ele alınmış bir eser değildir. Budanın yaşadığı dönemlere kadar uzanan eski ile yeni bölümler yan yana durur bu eserde.
Jataka hikayeleri
Pali-Kanonda Jataka başlığıyla yer almaktadır. Budanın önceki hayatını anlatan 547 hikayeden oluşmuştur. Jati Sanskritçe doğuş anlamına gelir. Jatakalar da yeniden doğuş hikayeleri demektir. Jataka hikayeleri, beş farklı bölümden oluşmaktadır:
Günümüz hikayesi; burada Shakyamuninin hikayeyi geçmişten hangi vesile ile aktardığı bildirilmektedir.
Geçmişin hikayesi, yani Shakyamuninin daha önceki varlığından bahseden hikaye
gathalar; başka bir deyişle, çoğu zaman geçmişin hikayesine, daha nadiren de şimdiki zamanın hikayesine bağlı kıtalar.
gathalara yönelik dilbilgisel ve leksikografik yorumlama ve
özdeşleşme hikayesi (skr.: samodhana); bu hikayede, geçmişin hikayesindeki şahıslar ile günümüz hikayesindeki şahıslarla özdeşleştirilmektedir.
Jataka hikayelerinin öğretici amacı vardır. Budanın önceki hayatında yer alan altı paramitayı (sadaka verme, ahlak, sabır, şevk ya da enerji, tefekkür ve hikmet) öğütler. Çinli Hint gezgini Yi Jingin de andığı Jataka öykülerinin popülaritesi, sadece yazılı olarak belgelenmiş olmalarında değil, aynı zamanda röliyef şeklinde Hindistanın ve Güneydoğu Asyanın Stupalarında da tasvir edilmelerinden rahatlıkla görülebilir. Jataka kitabının giriş bölümünde Nidanakatha ele alınmıştır. Nidanakatha, Pali dilinde yazılmış en eski, kapsamlı ve tutarlı Shakyamuni biyografisidir. Bu zamana kadar Theravada okulunun geleneksel önemli Buda kaynağı olarak kalmıştır.
Hikayeler
Jataka, Budanın hayatını anlatan ahlaki ve öğretici hikayelerdir. Aslında bu kavramın tarihi Buda Siddharta Gautamanın hayatını anlatan olayları kapsamaktadır. Ancak daha sonra bunlara daha fazla ahlaki değerler içeren, önceki varoluş ve varoluş biçimleri ile ilgisi olan öğretiler eklenmiştir. Bugün, hikaye türündeki bazı öğretilerin diğer dinlerden ödünç alındığı Jatakaların bütün diğer hikayelerin içinde bulunduğundan bahsedilmektedir.
547 adet hikayeden oluşan Jatakalar, Sutta Pitakada Theravada Budizminin Pali-Kanon bölümü olarak (Khuddaka Nikaya Külliyatı) geçmektedir. Bundan başka Budizmin Sanskritçe, Tibetçe ve diğer dillere yapılmış çevirileri vardır.
Özellikle erkek oyuncuların hayvan figürleriyle ortaya çıktıkları Jatakalar, genellikle fablları (hayvan masalları) anımsatmaktadır. Burada, Budizm anlayışına göre hayvan figürlerinin insanlara uyarlanmasından ve onların sadece olayların farklı aşamalarında ortaya çıkmasından kısaca bahsedilmektedir. Mantık çerçevesinde en uygun olan, hayvanların insan vasıflarıyla donatılmasıdır.
Bazı araştırmacıların görüşlerine göre, Budist Jatakalar, Pancetantra (Tarih Deryası) ve ayrıca dolaylı olarak benzer türdeki Avrupa hikayeleri için örnek teşkil etmektedir. En azından Pancetantra ile Jatakanın karşılıklı etkileşim halinde oldukları kesinlik kazanmıştır.
Asya sanatındaki tarihi motifler oldukça yaygındır.
Kutsal emanetler
Taylandın Phradhatu Wat Sri Chom Tong Voravihara adlı şehrinde bulunan bir kemik parçasının, Buda Siddharta Gautamanın kafatasına ait olduğuna inanan Budistler, bunu kutsal bir emanet olarak görürler. Siddharta Gautama ölüm döşeğindeyken keşişlerine, cesedini defnetmeleri için Upasakalara(Budizmde kendini ibadete veren; fakat hiçbir manastıra bağlı olmayan kişi demektir.) emanet ettiğini söylemiştir. Ve böylece keşişler, Siddharta Gautamanın ölümünden sonra tamamen dağılmışlardır. Ancak öncesinde bir sorun yaşanmış, cesedin yakılması için yeterince odun bulunmuş; fakat çevreden çok az kişi bir araya gelmiştir.
Bundan kısa bir süre sonra da Sidarta Gotamanın ölüm haberini duyan diğer kişiler gelmiş ve daha sonra küllerin ve kemiklerin hak sahipliği konuşunda anlaşmazlık yaşanmıştır.
Sonuçta, küllerin ve kemiklerin paylaştırılmasıyla taraflar uzlaşmış ve efsaneye göre küller sonunda sekiz farklı tepenin altına gömülmüştür.
MÖ 232 ve 268 yılları arasında hükümdar olan Mauryan Kralı Ashoka başkanlığında, bu tepeciklerin yedi tanesi tekrar açılmış ve bu kutsal emanetler, kil toprak ya da taşla, tepecik şeklinde inşa edilen, 84.000 kubbeli Stupa (Budist rahiplerin eşyalarının saklandığı ve üzerinde şemsiye şeklinde, bazen dairesel bazen de köşeli kubbesi olan tapınak.) tüm Ashoka İmparatorluğu içinde dağıtılmıştır. Bunu başarabilmek için Ashokalar muhtemelen bazı eklentileri yapmışlardır. Ayrıca Budizm'de sembolik anlamı olan 8 ve 84.000 sayılarının kullanılmış olması da, bu ifşaatların bire bir şeklinde anlaşılmaması gerektiğini ortaya koymaktadır.
O zamanlarda yapılan bu kubbelerden (Stupalardan) günümüzde yalnızca birkaç tane kalmıştır. Bunlardan biri Gautamanın doğduğu yere yakın olan Lumbini şehri civarındaki Piprawah, diğeri ise, ikinci Budist Konseyinin toplandığı Vaishalidir.
Kutsal emanetlerin bulunduğu her iki yerin içi, uzun zaman öncesinden yağmalanmış halde bulunmuştur. Ashokas kralı zamanından kalan, en çok bilinen ve en önemli Stupa, Sanchi tepesindeki Büyük Stupadır. Günümüzde Güney, Doğu ve Güneydoğu Asyada Buddha Shakyamuniye ait diş ya da kemik gibi kalıntıların bulunduğu (-Budistlerin kendilerine mal ettikleri-) çok sayıda Budist tapınağı vardır. Myanmardaki Altın Kaya (Goldener Fels) ve Shwedagon Tapınakları veya Sri Lankadaki Diş Tapınağı(Zahntempel) ve Kandy Tapınakları bunlara örnektir.
Buda destanları
Gotamanın hayatı hakkında bilgilere destanlardan ulaşılır. Yazarlar, Sidarta Gotamanın hayatı hakkındaki tarihi gerçeklerle ilgilenmiyorlardı. Aksine burada dini üstünlük oluşturma söz konusuydu. Bu nedenle Budanın hayat hikayesinden çok Budanın üzerine yazılan destanlardan bahsedilir. Mahavastu da bunlardan biridir:
Mahavastu
Mahavastu ya da Mahavastu-Avadana (Büyük Olay), Hinayana geleneğine göre Mahasanghika okulunda yazılmış hikayelerdir. Bu hikayelerde Siddhartha Gautamanın Buda olabilmek için yaptığı özveriler anlatılmaktadır. Siddharthanın öğretme konusundaki yetenekleri burada belirtilmemiştir; çünkü bu konuda Sutralardan faydalanılabilir. Hikaye, Buda Dipankara ile başlar, Siddharthanın Dipankarayı nasıl övdüğünü anlatır ve daha sonra Buda Birliğinin oluşumundan bahseder.
Pali Kanonları (Pali Derlemeleri)
Pali Kanonu ya da Pali Derlemesi, Pali dilinde yazılmış, Buda Siddharta Gautamanın en eski, tutarlı ve geleneksel öğretilerinin toplamıdır. Bu tanım, Sanskritçe-Kanonu ya da Çin Kanonu gibi diğer Kanon yazı koleksiyonları Budizmde farklı kullanılmaktadır. Diğer bir alışılagelmiş tanım olan Üç Sepet tanımı Tipitaka metinlerinden (Pali), Tripitaka (Sanskritçe) yapılan bir sözcük çevirisidir. Bu derleme (sepet) diye adlandırılan 3 gruba ayrılmıştır.
Pali Kanonunun kökeni ve adı
Bütün Hint dilleri içindeki en iyi ve tek Budist Kanon, Theravada Budizminde geçen Pali derlemeleridir. Pali geleneği, Budizmin en eski yazı türüdür. Kanon, Metalde ve Sri Lankada Kral Vattagamani Abhaya (89-77 arasında hükümdarlık yapan) zamanında yazıya geçirilmiştir. Bu derleme, Theravada Budizminin temelini oluşturmaktadır. 5. ve 6. yüzyılda fazlaca yapılan yorumlardan bu yana, metnin, Seylan Adasında korunduğu söz konusudur.
Bugünkü Theravada geleneğinde hem Orta-Hint Pali dili kullanılmakta hem de yerel yazılar yazılmaktadır.
6. Budizm Konseyine kadar (1954-56 Rangun) Kanon, Seylan Adası, Burma, Tayland, Kamboçya ve Laosta sadece elle yazılarak yayılıyordu. Kanonların, bugüne kadar alışılageldiği üzere, palmiye yapraklarının (bazen odunun) üzerine yazılmasında ısrar edilmiştir. Bazı Birmanya Kralları tarafından teşvik edilen ve yenilenen yazıların kopyalanması alışılmış bir durumdu. 6. ve 7. yüzyılda olduğu gibi diğer materyallerin altın yapraklar üzerine basılması çok sık rastlanan bir durum değildir.
Avrupalı araştırmacıların ilgisi sayesinde desteklenen bu Kanonlar ilk önce 19. yüzyılda basılmıştır. Bu Pali Kanonlarının hala yanlışlıkla asıl olduğunun vurgulanması, o zamanlar Hint dil ve kültürünü inceleyenlerin hatasından kaynaklanmaktadır. Pali Text Societynin basılması ve Anton Gueth, Karl Eugen Neumann tarafından yapılan çekişmeli ve hatta şairane Almanca çeviriler, bugün onu filolojik anlamda Batı dilleri içerisinde faydalanılabilir duruma getirmiştir. Çin Mahayanasındaki Agama Sutralar Batı dillerindeki Pali Kanonlarla içerik yönünden bağdaşmaktadır.
Koleksiyonlardan (nikaya), bölmelerden (vagga) ve bölümlerden oluşan Pali denemeleri, 3 gruba ayrılmıştır. Metinde geçen bilgiler için yapılan kısaltmalar parantez içinde verilmiştir.
1. (Vin) Vinayapitaka − Bir tarikat mensubunun uyması gereken kurallar
Maha Vibhanga − Keşişlerin koyduğu kurallar - Patimokkha
Bikkhuni Vibhanga − Rahibelerin koyduğu kurallar
(Mhv) Mahavagga − En büyük bölümleme
(Cv) Culla Vagga − En küçük bölümleme
Parivara − Bir araya toplama
2. Suttapitaka − Buda öğretileri
(D, DN) Digha − Nikaya − En uzun öğretiler
(M, MN) Majjhima − Nikaya − Orta uzunlukta öğretiler
(S, SN) Samyutta − Nikaya − Sınıflara ayrılmış öğretiler
(A) Anguttara − Nikaya − Eklenmiş öğretiler
Khuddaka − Nikaya − Kısa metinler
(Khp) Khuddaka-Patha
(Dhp) Dhammapada
(Ud) Udana
(It, Itv) Itivuttaka − Özdeyişler
(Sn, Snp) Sutta-Nipata − Bitmemiş eserler
Vimana-Vathu − Dini hikayeler
Peta-Vathu − Hayalet hikayeleri
(Thag) Theragatha − Keşişlerin özlü sözleri
(Thig) Therígatha − Rahibelerin özlü sözleri
Jataka − Yeniden doğuş hikayeleri
(MNid) Maha-Nidesa − Yorumlar
(Pts) Pathisambhida-Magga − İlahi güç
Apadana − Kutsallığın açıklanması
Buddhavamsa − Buda Gautamanın 24 efsanesi
Cariya Pitaka − Dönüşüm
Nettipakaran
Petakopadesa
(Mil) Milindapanha
3. (Abh) Abhidhammapitaka − Bilimsel yazılar, zirvedeki öğretiler
(Dhs) Dhammasangani
(Vibh) Vibhanga
Dhatukatha
(Pug) Puggalapannatti İnsanlık tarihi
Kathavatthu − Anlaşmazlık konusu
(Yam) Yamaka − Zıtlıklar
(Patth) Patthana − Belirlenen oluşumlar
Pali Yazınındaki Post-Kanon Eserler
Pali yazılarının kaleme alınmasından sonra Pali yazınında önemli olan ve genelde alıntı yapılan eserler oluşturulmuştur.
Örneğin;
(Vis) Visuddhimagga- Buddhanghasanın YorumlarıDiğer önemli yorumlar ise Buddhadatta ve Dhammapala tarafından kaleme alınmıştır. Bazı kitaplarda Kanon derlemelerine yapılan eklemeler tartışma yaratmıştır. Pali Kanonlarının Tayland versiyonunda, üç bölüm halinde olan Nettipakarana, Petakopedesa, Milindapanha yer almamaktadır.
Tathagata
Tathagata, gerçek yolunda aydınlanmış ve kusursuz bilgeliğe erişmiş demektir. Budanın on isminden biridir.
Tathagata, Mahayana Budizminde yer alan Budanın üç bedeni diye bilinen Trikaya öğretisinde anlatılmaktadır. Buda Dashabalanın on gücüyle donatılmış kusursuz bir insandır. İki dünya arasında aracılık yapar. Prajna (en yüksek bilgelik) ve Shunyata (boşluk) ile eşit sayılmaktadır.
Bu terim, aynı zamanda Buda ailesinin (Buddhakula) yüce olan beş Budasını (Adibuddhas) ifade etmek için kullanılmaktadır.
Vajrayanada Tathagata, ikonografi ve sembolizm (Trikaya) için çok yönlü bir düzenleme ilkesidir.
Tathagata, Elmas Sutrada hem doğal göze hem de ilahi, bilgelik, yani Dharma ve Buda gözüne sahiptir.
Diğer dinlerde Buda
Hinduizm
Buda bazı Hindular tarafından önemli bir figür olarak kabul edilmektedir. Buda'nın Hindu dinine girişi Budizmin düşüşü ve Hinduizmin yükselişine denk gelmektedir. Hindu din adamları Budistleri kendi dinlerine çekmek için Buda'yı bir avatar olarak tanımışlardı. Birçok Hindu Buda'nın bir Hindu olduğunu iddia etmiş ve Buda'nın Vişnu'nun 9. avatarı olduğunu iddia etmişlerdir. Ancak bu görüş tüm Hindular arasında evrensel bir inanç değildir, çünkü bazı Hindu geleneklerine göre 9. avatar Balarama'dır.
Budistlere göre ise Buda'nın öğretileri Hindu dini kitapları olan Vedaları açıkça inkar etmekte ve Hindu dininde önemli yer tutan Brahman-Atman inanışlarına ters düşmektedir. Buna cevap olarak Hindular Budistlerin nastika (fasık) bir Hindu mezhebi olduğunu öne sürmüşlerdir.
İslam
Tarihsel görüşler
Müslümanlar ile Budistler arasındaki ilk etkileşim sonucu Budistlere Ehl-i kitap statüsü verilmiş, ancak sonradan Zimmi statüsünün daha doğru olacağına karar verilmiştir.
Tarihte bazı İslam alimleri Buda'nın bir İslam peygamberi olma ihtimali öne sürmüştür. İlk olarak 10. yüzyılda Buda'nın peygamberliği hakkında tartışmalar başlamıştır. Biruni konu hakkında tarafsız kalmıştır, İbnü'n-Nedim'e göre ise Buda kesinlikle bir peygamberdir, ve "şeytan'ı sürmek" için bir din öğretmiştir. Beytü'l-Hikme'nin Moğollar tarafından yıkılışının ardından İslam bilginlerinin Budizm ile ilgili yazılarının çoğu yok edilmiştir ve bunun ardından 20. yüzyıla kadar Buda'nın peygamberliği hakkında bir tartışma olmamıştır.
Modern görüşler
Modern dönemde Muhammed Hamidullah dahil olmak üzere İslam peygamberi Zülkifl'in Buda olduğunu iddia eden alimler olmuştur. Bu iddiayı öne sürenler Zülkifl kelimesinin anlamı "Kifl'den olan" üzerinden yola çıkarak "Kifl" kelimesinin Buda'nın yaşadığı şehir olan Kapilavastu'nun kısa ismi Kapil'in Arapça yazılışı olduğunu iddia ederler, yani onlara göre Zülkifl, "Kapilavastu'dan olan" anlamına gelmektedir.
Kur'an'ın 95. suresinde peygamberlerin vahiy aldığı yerler sıralanırken incir ağacından bahsedilmektedir. Bazı modern alimlere göre bu tanıma en çok uyan figür Buda'dır ve bu Buda'nın peygamberliğine bir argüman olabilir.
Ahmedilik
Azınlık Ahmedi hareketine göre Buda'nın peygamberliği inkar edilemez.
Hristiyanlık
Orta Çağ'da Batı Hristiyanlığında Budizm ile ilişki kurulmamıştır ancak Doğu Hristiyanlığının Nesturi mezhebinde Buda bazen bir peygamber kabul edilmiştir. Aziz Josaphat'ın hikayesi Buda'nın hikayesi ile uyuşmaktadır. "Josaphat" ismi Buda olmak için uğraşanlara verilen lakap olan "Bodhisattva" kelimesinden türemiştir.
Diğer dinler
Bahailik inancında Buda Tanrı'nın bir yansımasıdır.
Geçmişte bazı Taoistler Buda'nın Laozi'nin reenkarnasyonu olduğuna inanmıştır.
Maniheizm'e göre Buda Mani'nin dinini savunmuştur.
Sihist din adamları Buda'dan avatar olarak bahsetmişlerdir.