19. yüzyıl

19. yüzyıl, miladi takvime göre 1 Ocak 1801 ile 31 Aralık 1900 günleri arasındaki zaman dilimi olarak kabul edilir.
Portekiz, Osmanlı ve Çin İmparatorluğu çökmeye başlamış, Babür ve Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu da son bulmuştur.
Napolyon Savaşlarından sonra, Britanya İmparatorluğu, dünya nüfusunun dörtte biri, yüz ölçümünün üçte birine hakim olarak dünyanın önder gücü haline gelmiştir. "Pax Britannica" (Britanya barışı) döneminde, korsanlara karşı ciddi tedbirleri ile dünyada ticaretin teşvikini sağlamıştır. 19. yüzyıl aynı zamanda yeni icat ve keşiflerle beraber pozitif bilimlerde ciddi atılımlara sahne olmuştur. Tıp, matematik, fizik, kimya, biyoloji, elektrik ve metalurji gibi alanlarda gelecek yüzyılın hızlı gelişen teknolojik yeniliklerinin temelleri atılmıştır.
Demiryolları taşımacılığının başlamasıyla gelen sanayi devrimiyle beraber birçok ülkede kentleşme hareketleri başlamıştır ve dünyadaki birçok büyük şehrin nüfusu, bu dönemde bir milyonun üstüne çıkmıştır. Bunda tıp alanındaki gelişmeler de etkili olmuştur. Dünyanın kalan keşfedilmemiş bölgeleri (Antarktika ve Arktikanın ulaşılması zor yerleri hariç) keşfedilmiştir ve 1890larda dünyanın hassas ve detaylı bir haritasının ortaya konmasına vesile olmuştur.
Bu yüzyıl köleliğin hızlı bir düşüş yaşamasına neden olmuştur. Haiti köle ayaklanmasını takiben Britanya İmparatorluğu, denizlerdeki egemenliğini kullanarak dünya çapındaki köle ticaretini durdurmaya çalışmıştır. Britanya 1834te, Amerika Birleşik Devletleri, iç savaşı takiben 1865te, Brezilya ise 1888de köleliği kaldırmıştır. Aynı şekilde Rusya da topraklarında köleliğe son vermiştir.
Dönemler
Sanayi Devrimi
İngiliz naipliği, Victoria devri (Britanya İmparatorluğu)
Restorasyon (Fransa), Temmuz Monarşisi, İkinci Cumhuriyet (Fransa), İkinci İmparatorluk (Fransa), Üçüncü Cumhuriyet (Fransa)
Edo dönemi
Tanzimat
Olaylar
1800'ler
1802 - Victor Hugo'nun doğumu
1804 - Cezzar Ahmed Paşa'nın ölümü
1804 - Napolyon kendini imparator ilan etti
1807 - Kabakçı Mustafa İsyanı
1809 - Kale-i Sultaniye Antlaşması imzalandı
1810'lar
1812 - 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonu Bükreş Antlaşması'nın imzalanması
1812 - Babanzade Ahmet Paşa İsyanı
1812 - Charles Dickens'ın doğumu
1816 - Napoli krallığı yıkıldı
1820'ler
1821 - Yunanistan isyanlar sonucu bağımsız oldu
1827 - Navarin Olayı
1830'lar
1830 - Fransızlar Cezayir'i Osmanlılardan aldı.
1830 - Yunanistan'ın bağımsızlığı tanındı.
1839 - Tanzimat döneminin başlangıçı.
1840'lar
1846 - Neptün gezegeni bulundu.
1850'ler
1853 - Kırım Savaşı
1856 - Paris Antlaşması
1859 - Toskana dukalığı yıkıldı
1860'lar
Çerkes Sürgünü (21 Mayıs 1864)
Anton Çehov doğdu
1870'ler
1871 - Şeyh Şamil'in ölümü
1871 - Paris'teki işçi faciasıyla 20.000 insan hayatını kaybetti
1876 - Tanzimat döneminin bitişi.
1880'ler
1881 - Mustafa Kemal Atatürk doğdu.
1882 - İngilizler, Mısır'ı işgal etti.
1884 - Mithat Paşa idam edildi.
1890'lar
1897 - Osmanlı-Yunan Savaşı
Önemli kişiler
Siyaset ve ordu
II. Abdülhamid, Osmanlı padişahı
Susan B. Anthony, Amerikalı kadın hakları savunucusu
Otto von Bismarck, Almanya şansölyesi
John C. Calhoun, Amerikalı senatör
Henry Clay, Amerikalı devlet adamı, "büyük uzlaştırıcı"
Jefferson Davis, Amerika Konfedere Devletleri'nin başkanı.
Benjamin Disraeli, roman yazarı ve politikacı
Frederick Douglass, Amerikalı köle hakları savunucusu
VII. Ferdinand, İspanya Kralı
Joseph Fouché, Fransız politikacı
John C. Frémont, kaşif, Kaliforniya valisi
Giuseppe Garibaldi, İtalyan siyasi birleşmesinin lideri
II. Isabella, İspanya Kraliçesi
Gojong (Joseon), Kore imparatoru
William Lloyd Garrison, Amerikalı köle hakları savunucusu
William Ewart Gladstone, Büyük Britanya başbakanı
Ulysses S. Grant, Amerikalı general ve devlet başkanı
George Hearst, Amerikalı senatör ve William Randolph Hearst'ün babası
Theodor Herzl, modern siyonizmin kurucusu, Yahudi devleti kurma fikrini ortaya atan kişi
Andrew Jackson, Amerikalı general ve devlet başkanı
Thomas Jefferson, ABD başkanı
I. Franz Joseph, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu İmparatoru
Lajos Kossuth, Macar valisi, bağımsızlık savaşı lideri
Robert E. Lee, Amerika Konfedere Devletleri generali
Abraham Lincoln, ABD başkanı, iç savaş lideri
Sir John A. Macdonald, Kanada'nın ilk başbakanı
Mutsuhito, Japon İmparatoru
II. Mahmud, Osmanlı padişahı
Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Mısır valisi
Klemens von Metternich, Avusturya şansölyesi
Napolyon Bonapart, konsül ve Fransa imparatoru
III. Napolyon, Fransa imparatoru
Cecil Rhodes, Rodezyanın temellerini atan kişi ve De Beers elmas firmasının kurucusu.
Theodore Roosevelt, mucit, doğa bilimci ve 20. yüzyıl ABD başkanlarından
William Tecumseh Sherman, Amerikan İç Savaşı'nda Amerikalı general.
Leland Stanford, Kaliforniya valisi, senatör, iş insanı
István Széchenyi, aristokrat, Macar reform hareketinin lideri
Charles Maurice de Talleyrand, Fransız politikacı
Harriet Tubman, Afrika-Amerika köle hakları savunucusu, Underground Railroadda önemli bir rol oynamıştır.
William M. Tweed, Patron Tweed, New York'un önde gelen politikacılarından ve Tamanny Hallun başı
Victoria, Birleşik Krallık kraliçesi
Hong Xiuquan, Taiping Ayaklanması önderi
Tokugawa Yoshinobu, Japon shogun (son shogun)
Oturan Boğa, Lakota liderlerinden
(Libertadores), Latin Amerikalı özgürlük savaşçıları
Simón Bolívar (Venezuela, Kolombiya, Panama, Ekvaador, Peru ve Bolivya)
José de San Martín (Arjantin, Şili ve Peru)
I. Pedro (Brezilya)
Bernardo O'Higgins (Şili, Peru)
José Miguel Carrera (Şili)
José Gervasio Artigas (Uruguay)
Antonio José de Sucre (Venezuela, Ekvador and Bolivya)
Ramon Castilla (Peru)
Din ve felsefe
Friedrich Engels, Alman komünizm'in kurucusu
Ayya Vaikundar, Ayyavazhi inanışının ilk adımlarını atan kişi.
Bahá'u'lláh, İranlı, Bahailik'in kurucusu
Mikhail Bakunin, anarşist
William Booth, sosyal reformist, kurtuluş ordusu (Salvation Army)nun kurucusu
Auguste Comte, düşünür
Mary Baker Eddy, dini lider, Hristiyan bilimi (Christian Science)'ın kurucusu
Georg Wilhelm Friedrich Hegel, düşünür
Søren Kierkegaard, düşünür
Karl Marx, politika düşünürü
John Stuart Mill, düşünür
William Morris, sosyal reformist
Friedrich Nietzsche, düşünür
Nikolai (Nicholas), Japonya'da ortodoks dini lider
Sri Ramakrishna, Hindu aziz
Claude Henri de Rouvroy, Comte de Saint-Simon, Fransız sosyalizminin kurucusu
Arthur Schopenhauer, düşünür
Joseph Smith, Jr. ve Brigham Young, mormonizmin kurucuları
Ellen White, dini lider, yedinci gün adventist kilisesinin kurucularından.
Bilim
Ferdinand de Saussure, dilbilimci
Friedrich Engels, doğa bilimci, filozof
Amedeo Avogadro, fizikçi
Johann Jakob Balmer, matematikçi, fizikçi
Henri Becquerel, fizikçi
Alexander Graham Bell, mucit
Ludwig Boltzmann, fizikçi
János Bolyai, matematikçi
Louis Braille, körler alfabesinin mucidi
Robert Bunsen, kimyager
Marie Curie, fizikçi, kimyager
Pierre Curie, fizikçi
Gottlieb Daimler, mühendis, endüstriyel tasarımcı
Charles Darwin, doğa bilimci
Christian Doppler, fizikçi, matematikçi
Thomas Edison, mucit
Michael Faraday, bilim insanı
Léon Foucault, fizikçi
Gottlob Frege, matematikçi, filozof
Sigmund Freud, psikoanalizin kurucusu
Carl Friedrich Gauss, matematikçi, fizikçi, gök bilimci
Josiah Willard Gibbs, fizikçi
Ernst Haeckel, biyolog
Heinrich Hertz, fizikçi
Alexander von Humboldt, doğa bilimci, kaşif
Nikolai Lobachevsky, matematikçi
William Thomson, Lord Kelvin, fizikçi
Robert Koch, fizikçi, bakteriyolog
Justus von Liebig, kimyager
Wilhelm Maybach, otomobil mühendis, endüstriyel tasarımcı
James Clerk Maxwell, fizikçi
Gregor Mendel, biyolog
Dmitri Mendeleev, kimyager
Samuel Morey, mucit
Alfred Nobel, kimyager, mühendis, mucit
Louis Pasteur, mikrobiyolog ve kimyager
Bernhard Riemann, matematikçi
William Emerson Ritter, biyolog
Santiago Ramón y Cajal, biyolog
Nikola Tesla, mucit
Karl Weierstrass, matematikçi
Edebiyat
Leopoldo Alas
Hans Christian Andersen
Machado de Assis
Jane Austen
Gertrudis Gómez de Avellaneda
Honoré de Balzac
Charles Baudelaire
Gustavo Adolfo Bécquer
Elizabeth Barret Browning
Anne Brontë
Charlotte Brontë
Emily Brontë
Lord Byron
Georg Büchner
Rosalía de Castro
Anton Çehov
François-René de Chateaubriand
Kate Chopin
Samuel Taylor Coleridge
James Fenimore Cooper
Stephen Crane
Eduard Douwes Dekker
Charles Dickens
Emily Dickinson
Dostoyevski
Arthur Conan Doyle
Alexandre Dumas
George Eliot
Ralph Waldo Emerson
Gustave Flaubert
Margaret Fuller
Elizabeth Gaskell
Johann Wolfgang von Goethe
Nikolai Gogol
Juana Manuela Gorriti
Grimm kardeşler
Henry Rider Haggard
Thomas Hardy
Francis Bret Harte
Nathaniel Hawthorne
Friedrich Hölderlin
Heinrich Heine
Victor Hugo
Henrik Ibsen
Washington Irving
Henry James
John Keats
Caroline Kirkland
Jules Laforgue
Giacomo Leopardi
Alessandro Manzoni
Stéphane Mallarmé
José Martí
Clorinda Matto de Turner
Herman Melville
Friedrich Nietzsche
Edgar Allan Poe
Manuel González Prada
Aleksandr Pushkin
Arthur Rimbaud
John Ruskin
George Sand (Amandine-Aurore-Lucile Dupin)
Walter Scott
Percy Shelley
Mary Shelley
Stendhal (Marie-Henri Beyle)
Robert Louis Stevenson
Bram Stoker
Harriet Beecher Stowe
Alfred, Lord Tennyson
Henry Thoreau
Lev Tolstoy
Mark Twain
Paul Verlaine
Giovanni Verga
Jules Verne
Lew Wallace
HG Wells
Walt Whitman
Oscar Wilde
William Wordsworth
Emile Zola
José Zorrilla
Müzik
Ludwig van Beethoven
Hector Berlioz
Georges Bizet
Arnold Bocklin
Alexander Borodin
Johannes Brahms
Anton Bruckner
Frédéric Chopin
Claude Debussy
Antonín Dvořák
Edvard Grieg
Scott Joplin
Gustav Mahler
Franz Liszt
Felix Mendelssohn
Modest Mussorgsky
Jacques Offenbach
Niccolò Paganini
Camille Saint-Saëns
Antonio Salieri
Franz Schubert
Robert Schumann
Gilbert and Sullivan
Peter İlyiç Çaykovski
Giuseppe Verdi
Richard Wagner
Görsel sanatlar (resim, heykel)
Albert Bierstadt
William Blake
Mary Cassatt
Camille Claudel
Paul Cezanne
Frederic Edwin Church
Thomas Cole
John Constable
Camille Corot
Gustave Courbet
Honoré Daumier
Edgar Degas
Eugène Delacroix
Thomas Eakins
Caspar David Friedrich
Paul Gauguin
Théodore Géricault
Vincent van Gogh
Ando Hiroshige
Hokusai
Winslow Homer
Jean Auguste Dominique Ingres
Edouard Manet
Claude Monet
Gustave Moreau
Berthe Morisot
Edvard Munch
Camille Pissarro
Pierre-Auguste Renoir
Auguste Rodin
Albert Pinkham Ryder
John Singer Sargent
Georges Seurat
Henri de Toulouse-Lautrec
Joseph Mallord William Turner
James McNeil Whistler
Tsukioka Yoshitoshi
İş Dünyası
John Jacob Astor III, emlakçı
Andrew Carnegie, sanayici, hayırsever
Jay Cooke, finans
Henry Clay Frick, sanayici, sanat koleksiyoncusu
Jay Gould, Demiryolu müteahhidi
Meyer Guggenheim, aile reisi, maden
Daniel Guggenheim (bakır)
E. H. Harriman, demiryolları
Henry O. Havemeyer (şeker), sanat koleksiyoncusu
George Hearst, altın
James J. Hill (demiryolları)
Andrew W. Mellon, sanayici, hayırsever, sanat koleksiyoncusu
J. P. Morgan, banker, sanat koleksiyoncusu
George Mortimer Pullman (demiryolları)
Charles Pratt, petrol, Pratt Instituteun kurucusu
John D. Rockefeller, petrol, sanayi imparatoru
Levi Strauss, tekstil
Cornelius Vanderbilt, demiryolları, gemi taşımacılığı