Kayı boyu

Kayı Boyu, Oğuz Kağan Destanı'na göre Oğuzların 24 boyundan, Kaşgarlı Mahmud'un Divan-ı Lügati't-Türk eserine göre ise 22 Oğuz boyundan ikincisi. Reşidüddin'nin listesinde sembolleri şahin, yani şahinlerin en büyüğü olan akdoğandır. Kayı güç, kuvvet ve kudret sahibi demektir. Kayı Boyu'nun damgası üç ok ve bir yaydan oluşur. Babası Gün Han ve dedesi Oğuz Han olan Kayı Han bu boyun ilk atasıdır. Divan-ı Lügati't-Türkte tamgaları;olarak tanımlanmaktadır.
Türkmen tarihçisi Ovez Gündoğduyev, Kayı Boyu'nun Hun boyu olan Haylandur Boyu ile aynı boy olduğunu hesap eder.
Tarihi
11. yüzyılda Selçuklu Devleti bünyesinde ekseriyetle Horasan bölgesinde varlıklarını sürdürmekteydiler. Selçuklu tebaası olmayan, ancak Selçuklu Devleti hudutları içerisinde diğer Türk boyları gibi konar/göçer yaşayan Kayılar, Anadoluya iki ayrı dönemde iki ayrı kol halinde girdiler. İlk önemli Kayı kolu Malazgirt Zaferi ile Anadoluya giriş yapmış ve ilerleyen yıllarda güçlenerek Artuklu Beyliği'ni kurmuşlardı. Horasan ve Merv bölgesinde varlıklarını devam ettiren bir diğer Kayı kolu ise Moğol baskıları nedeniyle batıya doğru sürüklenmiş, Harzemşahlar ile birlikte 12. yüzyılın sonlarında Anadoluya girmişlerdir.
Anadoluya göçlerinde takriben 70.000 çadırlık geniş bir nüfusa sahip oldukları sanılmakta olup kendi kaderlerini kendileri belirlemiş ve Türk Tarihindeki yerlerini 12. yüzyıl itibarıyla almışlardır.
Ertuğrul Gazi ve Kayı Boyu
Ertuğrul Gazi Boyu ile bu bölgeye 13. yüzyılda gelmiştir. Uzun süre Kayı Boyu üzerinde araştırma yapan belgesel yönetmeni Tekin Gün Kayı Boyu, Moğol istilası nedeni ile kendine yeni bir yurt bulmak için Horasanın Merv şehri yakınındaki Mahan bölgesinden Gündüz Bey (Süleyman Şah) (Ertuğrul Gazinin babasının adı birçok kaynakta Süleyman Şah olarak geçmektedir. Uzun süre tartışmaya sebep olan bu konu üzerinde Osman b. Ertuğrul b. Gündüz ibaresinin yazılı olduğu Osman Beye ait bir sikkenin bulunmasıyla tarihçiler, kesinliğe kavuştuğunu savunmaktadır.) komutasında gelerek Anadoluya girdi.
Osman Gazinin 700/1300-1301de Yenişehirde Bastırdığı Üçüncü Sikkesi üzerinde Osman Gazinin ismi, atalarının kimliği, bağımsızlığına ilişkin rivayetlerin sıhhat ve niteliği, İstiklal-i Osmaninin gerçek tarihi ve Osmanlıların dini-tasavvufi kökeni gibi konularda Osmanlı kroniklerinde verilen bilgilerin güvenilirliğine yönelik tartışmaları aydınlatacak ve tarihi açıdan kesin bir sonuca bağlayacak bilimsel delillerin başında az sayıdaki çağdaş maddi kanıtlar gelmekte, onları ise sağlam ve kesin kanıtlar içeren yazılı belge ve kaynaklar takip etmektedir. Özellikle Osmanlı bağımsızlığının gerçekleşme tarihi, ne zaman kemale erdiği, bu süreçte hutbe ve sikke şartlarının yerine getirilip getirilemediği, ilk Osmanlı sikkelerinin darp yerleri ve Osman Gazinin ilk payitahtı Yenişehirin ne zaman saltanat yurdu haline geldiği konularında çağdaş bilimsel materyaller yok denecek kadar az olduğundan, bu dönemden günümüze intikal etmiş her türlü maddi kanıt tarihi açıdan büyük bir önem arz etmektedir. İstiklal-i Osmaninin tarihi, ilan ediliş şekli ve Osman Gazinin sikke bastırdığını gösteren rivayetlerin bilimsel gerçekliği; daha önce Halil Edhem (Eldem)in İstanbul Arkeoloji Müzeleri İslami sikkeleri arasında bulduğu ve bilahare İbrahim Artukun 1977de sunduğu bir tebliğle bilim dünyasına duyurduğu, her iki yüzünde Ḍarebe ibaresini takiben ʿOsmān ̱ bin Erṭuġrul ismi ve ilaveten arka yüzünde Erṭuġruldan sonra -Osman Gazinin gerçek dedesinin ismini deaydınlatacak şekilde-: Gündüz Alpī ibaresi yer alan bir sikke sayesinde nispeten aydınlanmaya başlamış; ancak üzerinde darp yeri ve tarihine ilişkin hiçbir bilginin bulunmaması ve her iki yüzünün de birbirine benzer tarzda iki farklı hakkak tarafından tasarlanması; bu kez sikkenin orijinal olmadığı ya da bir antikacı tarafından uydurulduğu yönünde bazı iddiaların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Uzun süre benzeri olmayan ünik bir sikke olarak kalan ilk Osman Gazi sikkesinin, gerçekte kurucu hükümdarın bastırdığı tek sikke olmadığı, aksine ortak ya da farklı mizanpajlarda tasarlanmış daha başka örneklerinin de mevcut olduğu, ancak 1980lerde Nicholas Lowickin elinde bulunduğu söylenen ikinci bir sikkenin çok net bir fotoğrafının ele geçmesi sayesinde ortaya çıkmıştır. 2018 yılında bir Armağan kitabının içinde neşredip kuruluş tartışmaları açısından önemine işaret ettiğimiz bu ikinci sikkenin bilimsel analizi, her şeyden önce Osman Gazinin sikke bastırmadığı, ya da bastırdığı sikkenin orijinal olmadığı yönündeki farazi iddiaları tamamen ortadan kaldırmıştır. Her iki yüzü içeriği itibariyle birbirine benzeyen ilk sikkeden farklı olarak, ön yüzünde Kelime-i Tevhid, Dört Halifenin isimleri, eyyedehūllāh duası, Kayı damgası, 699/1300 tarihi ve Sögüd yer adı bulunan bu sikkenin darp yeri, basım tarihi ve şekli özellikleri itibarıyla de İlhanlı sikkelerine benzer bir tarzda tasarlanmış olması, merhum Artuktan beri tarihçi ve nümismatlar tarafından tekrarlanıp duran İlhanlı korkusu spekülatif yaklaşımını sona erdirmekle kalmamış; buna ilaveten önceki sikke ile aynı olan arka yüzü, Osman Gazinin bu ikinci sikkesinin de aynı hakkakın elinden çıktığını kuşkusuz bir biçimde kanıtlamıştır. İşte burada neşredeceğimiz Osman Gaziye ait üçüncü sikke, ikinci sikkenin bir yıl sonra küçük değişikliklerle yeniden dizayn edilmiş formatıyla, sikke ve ḫuṭbe rivayetlerini yeni bir bulguya ihtiyaç bırakmaksızın kalıcı bir çizgide sonuca ulaştırmakla kalmayacak; Osman Gazinin biat ve istiklal sürecinin yalnız başlangıç değil, tamamlanış zamanın da bilinmeyen arka planını aydınlatan nümismatik bir kanıt olarak literatürde yerini almış olacaktır.
Yerleşim
Anadolu'ya gelen boylardan biri olmakla beraber önce Ahlat bölgesine yerleşmişlerdir. Anadolu Selçuklu sultanı I. Alaeddin Keykubad bu sırada göçebe hayatını yaşayan Kayıları; Viranşehir, Halep ve Karacadağ yöresine yerleştirmiştir. Ertuğrul ile Dündar beyler Söğüt ve Domaniç yörelerine yerleşmişlerdir. Söğüt'ü kışlak, Domaniç'i yaylak olarak kullanmışlardır.
Ertuğrul Bey, bu tarihlerde Türkiye Selçukluları Devletinin batı sınırında bir uçbeyi idi. Uçbeylerinin görevi sınırları korumaktı. Ertuğrul Bey, çok ileri bir yaşta Söğütte öldü (1281).
Kayı Boyu, Osmanlının kuruluş dönemlerinde Evrenos Gazi ve Hacı İlbey gibi beyleri ile balkanların fethinde büyük yararlılık göstermiş, Vardar ovası ve Kaza-i Cuma yöresine yerleşmişlerdir. Evrenos Gazi ve Hacı İlbey'in aileleri bugün bile bilinmektedir.
Osman Gazi'nin ağabeyi olan Gündüz Alp (Gündüz Bey) soyundan gelen Amuca Kabilesi (Amucalar), halen Yozgat kadışehri örencik köyü, Ankara'nın Beypazarı ilçesi, Kırklareli ve Tekirdağ'ın çeşitli köylerinde, Güneydoğu Bulgaristan'da, Balıkesir'in Ertuğrul köyünde ve Eskişehir Mihalıççık ilçesinde varlıklarını sürdürmektedirler.
Etimoloji
Kayı Aşireti'nin menşei olan Oğuz Hanın soy kütüğü, Reşideddinin Oğuznamesinde, Nuh Peygamberin oğlu Yafese (Olcayto) dayandırılır. Oğuz Handan sonra altı oğlu iki kolu oluşturmaktadır. Gün Han, Ay Han, Yıldız Han, Bozok kolunu, Gök Han, Dağ Han ve Deniz Han ise Üçok kolunu oluşturur. Oğuz Hanın her oğlundan gelen soylar da, toplam 24 Oğuz boyu'nu meydana getirir. Sağlam anlamına gelen mensup dört boydan biridir.