Akçaağaç

Akçaağaç ya da Acer, genellikle akçaağaç olarak bilinen ağaçların ve çalı'ların bir cinsidir. Cins, Sapindaceae familyasına yerleştirilir. Çoğu Asya'ya özgü olan yaklaşık 132 tür vardır, ayrıca Avrupa, kuzey Afrika ve Kuzey Amerika'da bir miktar vardır. Yalnızca bir tür, Acer laurinum, Güney Yarımküre'ye kadar uzanır. Türkiye'de Ova akçaağacı, Çınar yapraklı akçaağaç, Dağ akçaağacı, Beşparmak akçaağaç, Toros akçaağacı, Doğu akçaağacı, Tatar akçaağacı, Kayın gövdeli akçaağaç, Gürgen yapraklı akçaağaç gibi türler doğal olarak yetişir. Kırmızı akçaağaç, Japon akçaağacı, Şeker Akçaağacı ve Dişbudak yapraklı akçaağaç gibi türler park ve bahçelerde peyzaj amaçlı kullanılır.
Cinsin tip türü, Avrupa'daki en yaygın akçaağaç türü olan Acer pseudoplatanus, çınar yapraklı akçaağacıdır. Akçaağaçların genellikle kolayca tanınabilir avuç içi (ing:palmate) yaprakları (Acer negundo bir istisnadır) ve ayırt edici kanatlı meyveleri vardır.
Akçaağaçların en yakın akrabaları at kestanesi'dir.
Akçaağaç şurubu bazı akçaağaç türlerinin özsuyundan yapılır.
Fosil kaydı
"Akçaağaç" cinsinin bilinen en eski kesin temsilcisi fosil, Kuzey Amerika/Asya Ayrımları için tanımlandı
Morfolojik özellikleri
Çoğunlukla kışın yaprağını döken ağaç ve ağaççık halinde odunsu bitkilerdir. Sürgünlerde karşılıklı olarak yer alan tomurcuklar ya kiremitvari dizilen pullar veya dışarıdan görülen iki pul ile örtülmüştür. Uzun saplı yapraklar basit, loplu veya tüysüdür. Yapraklar bazılarında sapından koparılınca süt çıkar.
Çiçekler erdişi veya bir evciklidir. Kısa sürgünlerde dik duran veya aşağı sarkan salkım, mürekkep salkım vaziyetinde yer alırlar. Çanak ve taç yapraklar çoğunlukla 5 parçalıdır. Bazen taç yaprak hiç yoktur. Stamen 4-8 kadar fakat genellikle 8 tanedir. Ovaryum iki gözlüdür. Genellikle 2 ender olarak da 3 nuks (kanatlı meyve) gelişir. Bir tür hariç (şeker akçaağacı - Acer saccharum) diğerlerinde çimlenme epigeiktir.
Gövdelerinin genç yaşlarda düzgün pürüzsüz, sonraları derin çatlaklı levhalar halinde parçalanmış kabukları vardır. Birçoğu yaz sürgünü yapar. Sonbaharda yedek madde olarak nişasta depo ederler. Sürgünlerin uçlarında nişasta, tanen, şekerli madde salan türler vardır.
Odun yapısı ve kullanımı
Kerestesi sarı ya da pembe beyaz renkli, parlak ve dağınık gözenekli olan akçaağaçların odunları genellikle ağır, beyaz ve serttir. Yarıldığı zaman basit geçitli dağınık iletim boruları, en fazla 4 sıra halinde uzanan parlak özışınları göze çarpar. Bazılarında öz odun koyu renkte ve belirgin, bazılarında ise farksızdır.
Başta tornacılık olmak üzere değişik amaçlar için kullanılan odunlarından başka bazı türlerin besi suyundan özel şuruplar yapılmaktadır.
Ekolojik istekleri
Işık ihtiyaçları yüksektir. Ancak yarıgölge şartlarında da yetişebilmektedirler. Genellikle iyi drene edilebilen, organik maddece zengin ve killi topraklarda iyi yetişir. Akçaağaçlar tohumla, çelik, kalem ve göz aşılarıyla çoğatılabilmektedir. Tohumla çoğaltmada ekimden önce tohumun tabi olacağı işlemler çok değişiktir. Yalnızca dişbudak yapraklı akçaağaç (Acer negundo) türünün tohumunda herhangi bir çimlenme engeli yoktur.
Her mevsimde ayrı bir renk alan yaprakları, bazılarının göz alıcı çiçek ve meyvelerinden dolayı park ve bahçelerde yetiştirilirler.
Dağılımı
Akçaağaçlar dünyanın tropik bölgeleri dışında kalan birçok yerinde Asya, Avrupa, Kuzey Afrika ve Kuzey Amerika' da doğal yayılış gösteren çok sayıda türe sahiptir.
Galeri
Türler
Himalaya akçaağacı (Acer acuminatum)
Geniş akçaağaç (Acer amplum)
Sivri yapraklı akçaağaç (Acer argutum)
Florida akçaağacı (Acer barbatum)
Asya akçaağacı (Acer barbinerve)
Çin akçaağacı (Acer buergerianum)
Acer caesium
Acer calcaratum
Campbell akçaağacı (Acer campbellii)
Ova akçaağacı (Acer campestre) Türkiye.
Kırmızı çizgili akçaağaç (Acer capillipes)
Beşparmak akçaağaç (Acer cappadocicum) Türkiye.
Gürgen yapraklı akçaağaç (Acer carpinifolium)
Acer caudatum
Asma yapraklı akçaağaç (Acer circinatum)
Sarmaşık yapraklı akçaağaç (Acer cissifolium)
Meşin yapraklı akçaağaç (Acer coriaceifolium)
Alıç yapraklı akçaağaç (Acer crataegifolium)
David akçaağacı (Acer davidii)
Devil akçaaağacı (Acer diabolicum)
Ihlamur yapraklı akçaağaç (Acer distylum)
Acer elegantulum
Faber akçaağacı (Acer fabri)
Yelpaze yapraklı akçaağaç (Acer flabellatum)
Forrest akçaağacı (Acer forrestii)
Girald akçaağacı (Acer giraldii)
Kayalık dağı akçaağacı (Acer glabrum)
İspanya akçaağacı (Acer granatense)
Büyük dişli akçaağaç (Acer grandidentatum)
Kağıt kabuklu akçaağaç (Acer griseum)
Yunan akçaağacı (Acer heldreichii)
Henry akçaağacı (Acer henryi)
Hers akçaağacı (Acer hersii)
Toros akçaağacı (Acer hyrcanum) Türkiye.
Dolunay akçaağacı (Acer japonicum)
Düz kabuklu akçaağaç (Acer laevigatum)
Defne yapraklı akçaağaç (Acer laurinum)
Acer laxiflorum
Beyaz kabuklu akçaağaç (Acer leucoderme)
Lobel akçaağacı (Acer lobelii)
Acer longipes
Büyük yapraklı akçaağaç (Acer macrophyllum)
Mançurya akçaağacı (Acer mandshuricum)
Nikko akçaağacı (Acer maximowiczianum)
Maximowicz akçaağacı (Acer maximowiczii)
Bahçe akçaağacı (Acer micranthum)
Miyabe akçaağacı (Acer miyabei)
Boyalı akçaağaç (Acer mono)
Fransız akçaağacı (Acer monspessulanum) Türkiye.
Dişbudak yapraklı akçaağaç (Acer negundo)
Kara akçaağaç (Acer nigrum)
Herdemyeşil akçaağaç (Acer oblongum)
Kıbrıs akçaağacı (Acer obtusifolium)
Oliver akçaağacı (Acer oliverianum)
Kartopu yapraklı akçaağaç (Acer opalus) Türkiye.
Japon akçaağacı (Acer palmatum)
Pax akçaağacı (Acer paxii)
Acer pectinatum
Çizgili akçaağaç (Acer pensylvanicum)
Acer pentaphyllum
Çınar yapraklı akçaağaç (Acer platanoides) Türkiye.
Dağ akçaağacı (Acer pseudoplatanus)
Kore akçaağacı (Acer pseudosiebolianum)
Acer pycnanthum
Beşloplu akçaağaç (Acer quinquelobium) Türkiye.
Acer robustum
Acer rotundilobum
Acer rubescens
Kırmızı akçaağaç (Acer rubrum)
Boz akçaağaç (Acer rufinerve)
Gümüş akçaağacı (Acer saccharinum)
Şeker akçaağacı (Acer saccharum)
Doğu akçaağacı (Acer sempervirens) Türkiye
Yeşil dolunay akçaağacı (Acer shirasawanum)
Siebold akçaağacı (Acer sieboldianum)
Sıkkım akçaağacı (Acer sikkimense)
Acer sinense
Acer skutchii
Su akçaağacı (Acer spicatum)
Huş yapraklı akçaağaç (Acer stachyophyllum)
Acer sterculiaceum
Acer syriacum
Tatar akçaağacı (Acer tataricum) Türkiye.
Acer tegmentosum
Tonkin akçaağacı (Acer tonkinense)
Kayın gövdeli akçaağaç (Acer trautvetteri) Türkiye.
Üç çiçekli akçaağaç (Acer triflorum)
Acer truncatum
Acer tschonoski
Acer tsinglingensis
Türkistan akçaağacı (Acer turkestanicum)
Acer ukurunduense
Acer undulatum Türkiye.
İran akçaağacı (Acer velutinum)
Wilson akçaağacı (Acer wilsonii)
Acer yangbiense