Sünnilik

Ehl-i Sünnet ve'l-Cema'at, kısaca Ehl-i Sünnet ya da Sünnilik (Arapça: Ehl-i Sunneti ve'l-Cema'ati), İslam dininin Dünya üzerindeki iki büyük kolundan biri (diğeri Şiilik) ve %77-80'lik bir oran ile en büyük mensubunun bulunduğu mezhepler grubudur. Zaman zaman Sünni İslam veya Sünni mezhebi ifadesi de kullanılır. Sünnilik, kendi içerisinde günümüzde yaşayan iki inanç mezhebi (Matüridilik - Eş'arilik), dört fıkıh mezhebini (Hanefilik, Şafiilik, Malikilik, Hanbelilik) içermektedir.
Sünni itikad mezhepleri
Eş'arilik - Ebü'l Hasan Eş'ari (873-935) tarafından kuruldu. Müslüman fakih (hukukçu) ve pek çok sünni sufinin kendisine saygı duyduğu ve kendisi de sufi olan Gazzali tarafından benimsenen bir kelam okuludur. Eşari kelamı insan aklına vahyi yorumlamakta kısıtlı bir alan tanımakta ve inancın insan aklından çıkamayacağı vahye ihtiyaç olduğu dolayısıyla da vahyin gelmediği durumlarda insanın sorumlu olamayacağı ilkesini savunmaktadır. İnanç gibi tüm ahlaki ilkelerin kaynağı da vahiy ile peygamberin ve sahabilerin uygulamalarıdır.
Matüridilik - Ebu Mansur El-Matüridi (863-944) tarafından kuruldu. Orta Asya'daki Türk halkları tarafından kabul edilinceye kadar azınlıkta kalan bir itikadi mezheptir. Geçmişte Anadolu'da Selçuklu ve Osmanlı İmparatorluğunda yaşayan Türklerin büyük bir kısma Sünniliğin bu itikadi mezhebine bağlıydı. Ayrıca Şafiilik, Malikilik ve Hanbelilik fıkıh okulları Eş'ariyye itikadi mezhebine bağlıyken Hanefilik fıkıh okulunun izdeşleri Matüridilik itikadi mezhebine bağlıdırlar. Matüridilik, Tanrı'nın var olduğu bilgisine akıl yürütmeyle ulaşılabileceğini savunur.
Sünni fıkıh mezhepleri
Sünni fıkıh mezhepleri Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbeli mezheplerinden oluşur. Bu dört mezhepten ilki olan Hanefi mezhebi Maturidilik'e bağlı iken Şafii ve Malikiler Eş'ariye bağlıdırlar. Ehl-i Sünnet'in İtikadi mezhepleri olan Eş'ari ve Maturidi mezhepleri arasında inançsal açıdan büyük farklılık yoktur. Fıkhi konularda yani uygulama ve ibadetlerde dört fıkhi mezhep arasında bazı farklılıklar görülür.
Hanbeli mezhebinden ayrılan İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye gibi alimlerin fıkhi görüşleri günümüzde, 18. yüzyılda Arabistan'da dinsel ve siyasal bir hareket olarak ortaya çıkan Vehhabilik çerçevesinde yorumlanmış biçimiyle varlığını sürdürmektedir. İbn-i Teymiyye'nin görüşlerini daha aşırı yola sokan Suudi Arabistan Vehhabileri'dir. Vehhabiler'in bazı itikadi inançları Ehl-i Sünnet'ten farklıdır. Bu sebeple bazı Sünniler, Vehhabileri Ehli Sünnet'ten saymazlar.
Sünni mezhepler (fıkıh okulları) dört tanedir:
Hanefi mezhebi
Şafii mezhebi
Maliki mezhebi
Hanbeli mezhebi
Bu dört Sünni fıkıh okulu dışında da fıkıh okulları olmasına karşın daha az sayıda izdeşe sahip olmuş ve diğer dört mezhep dışında daha az tanınmışlar ve zamanla yok olmuşlar ve izdeşleri tarafından kayıt altına alınamamışlardır.
Sünniler, her Müslümanın bu mezheplerden birini benimseyip, uygulamalarını seçtikleri bu mezhebe göre yapmaları gerektiğine inanırlar ve mezheplerin birleştirilmesi denen Telfik-i Mezahibi uygun (caiz) görmezler.
Hadis ve sünnet anlayışı
Kur'an'ın İslam dinindeki yeri tüm Müslüman gruplarca benimsenmekle birlikte hadis konusunda çeşitli İslami grupların farklı anlayışlara sahip oldukları bilinmektedir. Hadisler İslamiyetin ilk dönemlerindeki peygamber ve yakınlarının ibadete, muamelat denilen dindeki çeşitli konulara ilişkin görüş ve davranışları yansıtan kayıtlardır. Müslüman bilginler peygamberin vefatından sonra İslam toplumunun karşı karşıya kaldığı sorunlara Kur'an'dan ve sünnetten sonra üçüncü kaynak kabul edilen Hadislerden delillerle çözüm getirmeye çalışmışlardır. Sünnilik, Şiiliğin aksine Muhammed döneminde yaşamış peygamberin yakınındaki tüm arkadaşlarına (Sahabe denir) dinin güvenilir kaynağı olarak yaklaşmakta olduğundan çeşitli Hadis bilginlerinin hadis kriterlerine uygun buldukları tüm hadisleri hangi sahabe kanalıyla gelirse gelsin kabul etmektedir. Yine Sünnilik ilk dört halifeyi (Ebu Bekir, Ömer, Osman ve Ali) Muhammed'den sonra gelen güvenilir ve tazime layık dini kişilikler olarak kabul ederler. Oysa Şiiler ilk üç halifeyi (Ebu Bekir, Ömer ve Osman) Ali'nin elinden halifeliği çeşitli yollarla gasp etmiş kişiler olarak bakıp tazim göstermezler. Şiilerin bir kısım sahabeyi güvenilmez kabul edip sadece on iki imamdan gelen hadisleri doğru ve güvenilir (sahih) kabul etmesine karşılık Sünniliğin güvenilirliği tüm sahabeyle genişlettirmesi her iki grubun hadis külliyatlarında bir kısım farklılıklar bulunmasına yol açmıştır.
Sünni İslam anlayışında peygamberden aktarıldığı güvenilir (sahih) kabul edilen "Sahihayn" diye tanımlanan hadis kitapları şunlardır:
Sahih-i Buhari (İmam Buhari)
Sahih-i Müslim (İmam Müslim)
İçeriği tamamen sahih kabul edilmemekle beraber çok meşhur olanlar şunlardır:
Sünen-i Nesai (İmam Nesai)
Sünen-i Ebu Davud (Ebu Davud)
Sünen-i Tirmizi (İmam Tirmizi)
Sünen-i İbn Mace (İbn Mace)
İmam Malik'in Muvatta'sı
Ahmed bin Hanbel 'in Müsned'i
İçeriği tamamen sahih kabul edilmemekle beraber günümüze ulaşıp da diğerleri kadar meşhur olmamışları ise şunlardır:
Sahih literatürü:
Sahih-i İbni Huzeyme
Sahih-i İbni Hibban
Müstedrek ve Mustahreç literatürü:
Hakim en-Nişaburi 'nin Müstedrek 'i
Makdisi'nin Müstahrec'i
Ebu 'Avane'nin Müstahrec'i
Ebu Nu'aym'ın Müstahrec'i
Müsned literatürü:
Ebu Nu'aym'ın Müsned-i Ebu Hanife'si
Ebu Ya'la el-Mevsıli'nin Müsned'i
Darimi'nin Müsned'i
İbnü'l-Cü'd'ün Müsned'i
Humeydi'nin Müsned'i
Bezzar'ın Müsned'i
Kuda'i'nin Müsned'i
İbn Ebi Usame'nin Müsned'i
İbn Ebi Şeybe'nin Müsned'i
Ruyani'nin Müsned'i
Taberani'nin Müsnedü'ş-Şamiyyin'i
Tayalisi'nin Müsned'i
Ebu'l-Abbas Serrac'ın Müsned'i
İshak b. Rahuye'nin Müsned'i
Mu'cem literatürü:
İbn 'Asakir'in Mu'cem'i
Taberani'nin Mu'cem-i Kebir'i
Taberani'nin Mu'cem-i Evsat'ı
Taberani'nin Mu'cem-i Sağir'i
Ebu Ya'la el-Mevsıli'nin Mu'cem'i
Sünen literatürü:
Sünen-i Nesai Kübra
Sünen-i Beyhaki Kübra
Sünen-i Beyhaki Sağir
Sünen-i Darimi
Sünen-i Darekutni
Sünen-i Sa'id b. Mansur
İbn Ebi Asım'ın es-Sünnet'i
Ebu Bekir b. Hallal'ın es-Sünnet'i
Musannefler:
Abdülrezzak'ın Musannef'i
İbn Ebi Şeybenin Musannef'i
İbn Cüreyc 'in Musannef'i (günümüzde var olduğu bilinmiyor)
İman ve edep literatürleri:
Buhari'nin el-Edebü'l-Müfred'i
Beyhaki'nin Şu'abü'l-İman'ı
İbn Mende'nin Kitabü'l-İman'ı
Beyhaki'nin Mekarimü'l-Ahlak'ı
İbnü's-Sünni'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'si
Nesai'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'si
Hanefiler'in Hadis kitapları:
Ebu Yusuf'un Kitabü'l-Asar'ı
Muhammed Şeybani'nin Kitabü'l-Asar'ı
Muhammed Şeybani'nin Muatta'sı
Tahavi'nin Şerhu Müşkili'l-Asar'ı
Tahavi'nin Şerhu Me'ani'l-Asar'ı
Murtaza Zebidi'nin el-Ukudü'l-Cevahir'i