Ural dilleri

Ural dilleri, içinde otuz dokuz dil barındıran ve toplamda 25 milyon insan tarafından konuşulan dil ailesidir. Dünya üzerinde en çok konuşanı olan Ural dilleri, sırasıyla Macarca, Fince, Estonca, Marice ve Udmurtçadır. Yine dünyada içinde belirgin olarak Ural dilleri konuşanı barındıran ülkeler Estonya, Finlandiya, Macaristan, Romanya, Rusya, Sırbistan ve Slovakya'dır.
Ural ismi, bu dillerin doğduğu yer olarak düşünülen Ural Dağları'ndan gelmektedir. Her ne kadar yaklaşık olarak dilin doğum yeri bilinmese de Hint-Avrupa dil ailesinin doğduğu yerlere yakın olabileceği düşünülmektedir.
Soy ağacı
Ural dillerinin alt kolları her ne kadar kesin olarak sınıflandırılmamış olsa da çoğunlukla tüm sınıflandırmaların içinde Fin-Perm dilleri, Ugor dilleri ve Samoyed dilleri gibi alt dallara rastlamak olasıdır. Ancak uzun süredir Fin-Perm ve Ugor dilleri tek bir başlıkta birleştirilerek Fin-Ugor dilleri adı altında işlenmektedir. Bu nedenle Ural dilleri genel olarak iki başlık altında görülmektedir.
Tüm Ural dillerin tek bir dilden türediğine geniş olarak inanılsa da, bazı dilbilimciler başta dilin iki veya üç alt dala ayrılıp, sonrasında tüm diğer Ural dillerinin bu ana dillerden türediğini iddia etmektedir.
Dilin anavatanı
Dilin ilk ortaya çıktığı yer hakkında üç farklı teori bulunmaktadır. Gy. Laszlo, dillerin kökeninin Oka Nehri ile Orta Polonya arasında bulunduğunu öne sürer. E. N. Setälä ve M. Zsirai, dillerin İdil Nehri ve Kama Nehri arasında ortaya çıktığını savunur. Yine E. Itkonen ise, kökenin Baltık Denizi olduğunu söyler. Son olarak P. Hajdu ise tüm Ural dillerinin Batı ve Kuzeybatı Sibirya'dan türediğini savunur.
Ural-Altay dilleri
Birçok teori birleştiğinde Ural dillerinin, Altay dilleriyle bir akrabalık barındırdığını ortaya koymaktadır. Özellikle sözcüklerdeki benzerlikler göz önüne alındığında ve fonetik özelliklere bakıldığında bu benzerlik göze çarpmaktadır. Her iki dil grubunda da kelimelerin eklerle uzatılması ve ünlü uyumu görülmektedir. Ancak günümüzde bu akrabalık bağının oldukça uzak olduğuna ve aynı kökenden gelişin mümkün olmadığına inanılmaktadır.
Diğer diller
Ural dilleri, Altay dillerinin dışında Hint-Avrupa, Yukagir dilleri, Eskimo dilleri, Sibirya dilleri ile birleştirilmiş tezlere sahiptir. Nostratik diller grubu, Ural, Altay, Hint-Avrupa dillerini ve diğer birçok dili birleştiren bir sistemdir. Ural dilleri de bu sistemde sıkça işlenen bir dil ailesidir. Ancak bu sınıflandırmada Ural dillerinin bu tür bir sisteme dahil olmasının zor olduğu ifade edilmiştir. Yine Avrasya dilleri grubu da Ural, Altay, Hint-Avrupa ve Kafkas dillerini bir araya toplayan bir sistemdir. Ancak yukarıdakilerden hiçbiri kanıtlanamadığı gibi, Altay dilleri dışındakiler kabul görmemiştir.
Dillerin sınıflandırılması
Ural dillerinin geleneksel sınıflandırılması aşağıdaki gibi olup, modası geçmiş isimler italik yazılmıştır:
Samoyed
Kuzey Samoyed
Enets (Yenets, Yenisei-Samoyed) hemen hemen ölü
Nenets (Yurak)
Nganasan (Tavgy, Tavgi, Tawgi, Tawgi-Samoyed)
Yurats
Güney Samoyed
Kamassice (Kamas) ölü (20. yüzyıl)
Mator (Motor) ölü (19. yüzyıl)
Selkup (Ostyak-Samoyed)
Fin-Ugor
Ugor
Macarca
Macarca
Ob Ugor
Hantıy dili (Ostyak)
Mansi dili (Vogul)
Fin-Perm
Perm
Komi
Komi-Perm
Udmurtça (Votyak)
Fin-Volga
Marice (Çeremisik)
Marice (Çeremis)
Mordvince
Erzya
Mokşaca
Ölü Fin-Volga dilleri
Meryaca (17. yüzyıl)
Muromyaca
Meşçerice
Fin-Lap
Sami
Batı Samice
Güney Samice
Ume Samice hemen hemen ölü
Lule Samice
Pite Samice hemen hemen ölü
Kuzey Samice
Doğu Samice
Kainuu Samice ölü
Kemi Samice ölü
Inari Samice
Akkala Samice ölü (21. yüzyıl)
Kildin Samice
Skolt Samice
Ter Samice hemen hemen ölü
Baltık-Fin
Estonca
Güney Estonca
Võro
Fince
İngrice hemen hemen ölü
Karelyaca
Karelyaca
Ludikçe
Olonets Karelyaca
Livonyaca hemen hemen ölü
Veps
Votikçe hemen hemen ölü
Tipoloji
Yapı olarak Ural dillerinin genel özellikleri aşağıdaki gibidir:
Ekler yardımıyla aşırı büyük sözcükler oluşturulabilir.
Farklı amaçlar için birçok durum eki mevcuttur. (tüm Ural dillerinde ortalama 1314 durum eki mevcuttur.)
Erzya dili: 12 ek
Estonca: 14 ek (biri tartışmalı)
Fince: 15 ek
Macarca: 18 ek (ayrıca bazı durum eki benzeri ekler)
Inari Samice: 9 ek
Komice: 27 ek
Mokşaca: 13 ek
Nenets dili: 7 ek
Kuzey Samice: 6 ek
Udmurtça: 16 ek
Veps dili: 24 ek
Tüm Ural dillerinde ortak ve sistemli bir kuralı olan bazı durum ekleri mevcuttur.
İsmin yalın hali için bir ek yoktur.
Yükleme ve ilgi ekleri için burun ünsüzleri kullanılır. (-n, -m, vb)
Ural dillerinde isim hal ekleri, tüm Ural dillerinde farklı amaçlarla ve özelliklerle yer alır. Macarcadaki üstündelik, Fincedeki yerleşiklik, Kuzey Samicedeki yerleşiklik, Erzya dilindeki içindelik ve Nenets dilindeki kalma durumları bunlara örnektir.
Ünlü uyumu standart Estonca dışındaki tüm Ural dillerinde mevcuttur.
Hiçbir Ural dilinde cinsiyet yoktur.
Olumsuz eylem, hemen hemen tüm Ural dillerinde bulunurken, Macarca gibi kimi yenilikçi dillerde bu özellik kaybolmuştur.
Ünsüzlerin damaksıllaşması tüm Ural dillerinde görülür.
Fonetik olarak hiçbir Ural dilinde çelişen tonlama yoktur.
Tüm Ural dillerinde başa gelen ilgeçler çok azken, sona gelen ilgeçler çok fazla yer alır.
İyelik ekleri mevcuttur.
Hiçbirinde iyelik adılı yoktur.
Çoğul ekleri -j (i) ve -t (-d) sıklıkla rastlanır.
Hiçbir Ural veya Altay dilinde, İngilizcede have ile karşılanan yapı yoktur.
Tüm Ural ve Altay dillerinde, bir sayı tekil ya da çoğul ise kendinden sonra gelen isim de daima tektir. Örneğin; Hint-Avrupa dillerinde üç balıklar şeklinde yazılan bir öbek, Ural-Altay dillerinde üç balık şeklindedir.
Marice, Udmurtça ve Komi-Permce dışında vurgu daima ilk hecededir. Erzya dilinde ise bu değişkendir.
Diller arasındaki akrabalık
Aşağıda farklı Ural dillerinde, aynı kökenden geldiği bilinen bazı sözcükler yer almaktadır.