Hadis

Hadis, () İslam Peygamberi'ne atfedilen ve onun sözleri, fiilleri, onaylamaları ve sıfatlarını içeren bilgilerdir. Hadis alimleri buna sahabe ve tabiinin söz ve fiillerini de eklemişlerdir. Ancak bunlar kaynak olma bakımından peygamberin fiil ve sözleri ile aynı seviyede değildirler ve hadis ilmi içerisinde farklı şekilde isimlendirilirler.
İslam Peygamberi'nin ravi zincirleri aracılığıyla aktarılan söz, eylem veya bir eylem karşısında sessiz kalarak onaylaması hakkında nakledilen rivayet veya haberler hadistirler. Emad Hamde'nin ifadesi ile her haber İslam Peygamberi hakkında bir veridir; bu veriler toplandığında sünnet olarak adlandırılan daha büyük bir resmi çizer.
Hadisler, İslam medeniyetinin "bel kemiği" olarak adlandırılır. İslam'da, dini hukuk ve ahlaki rehberlik için bir kaynak olarak hadisin otoritesi, Kur'an'dan sonra ikinci sırada yer alır.
Kur'an'da şeriatla ilgili ayetlerin sayısı nispeten az olmakla beraber hadisler; gusül, abdest, doğru selam verme ve köleler için iyiliğin önemine kadar her konuda dini yükümlülüklerin detaylarına yön verir. Ayrıca şeriat kurallarının da "büyük kısmı" Kur'an'dan ziyade hadislerden türetilmiştir.
Hadis konuşma, rapor, hesap, rivayet gibi şeyler için kullanılan Arapça bir kelimedir. Kur'an'ın aksine, Müslümanların tümü hadis rivayetlerinin (ya da en azından tüm hadis rivayetlerinin) ilahi vahiy olduğuna inanmazlar. Farklı hadis koleksiyonları, İslam inancının farklı dallarını ayırt etmeye uygundur.
Bazı Müslümanlar İslami rehberliğin sadece Kur'an'a dayanması gerektiğine inanır ve hadisin otoritesini reddeder; birçokları hadislerin M. S. 8. ve 9. yüzyıllarda ortaya çıkarılan ve İslam Peygamberi'ne atfedilen uydurma (sahte yazı)lar olduğunu ifade eder.
Bazı hadislerin sorgulanabilir ve çelişkili ifadeler içermesi sebebiyle hadislerin doğrulanması, İslam'da önemli bir çalışma alanı haline gelmiştir. Tipik olarak bir hadisin iki bölümü bulunur: isnad zinciri ve rivayetin ana metni. Hadisler Müslüman alimler ve hukukçular tarafından ("gerçek"), ("iyi") veya "zayıf" gibi kategorilere ayrılır. Ancak bu sınıflandırma özneldir, farklı dini grup veya alimler, bir hadisi farklı şekilde tasnif edebilir.
Sünni İslam alimleri arasında hadis terimi sadece İslam Peygamberi'nin sözlerini, tavsiyelerini, uygulamalarını v. s. değil, aynı zamanda arkadaşlarının sözlerini de içerebilir. Şii İslam'da hadis, Şiilikte olarak bilinen İslam Peygamberi ve ailesinin, (On İki İmam ve İslam Peygamberi'nin kızı Fatıma) sözleri ve eylemleri olarak 'in, somutlaşmış halidir.
Etimoloji
Hadis kelimesi Arapçada yeni, haber ve söz manalarına gelmektedir. Çoğulu ehadistir. ()
Yeni, yani Arapça olarak cedid, kadim yani eskinin zıttı olarak gelir ve büyük ihtimalle cedidden kasıt, Allah rasulünün sözleri, kadim ise ayetlerdir.
Tanım
Juan Campo'ya göre İslami terminolojide hadis, İslam Peygamberi'nin söz, fiil veya onun huzurunda söylenen veya yapılan bir şeyi zımnen onayladığı/eleştirdiği anlamına gelir.
İbn Hacer el-Askalani, dini gelenekte hadisin amaçlanan anlamının İslam Peygamberi'ne atfedilen, ancak Kur'an'da bulunmayan bir şey olduğunu söyler.
Patricia Crone, hadis tanımına İslam Peygamberi'nden başkaları tarafından yapılan raporları dahil eder: "Bir olay karşısında, önüne bir nakil zinciri eklenmiş Muhammed'in kendisi veya erken bir arkadaşı gibi bir şahsın belirli bir durumda ne söylediği veya yaptığını kaydeden kısa söz. Ancak, "günümüzde hadis neredeyse her zaman Muhammed'in kendisinden rivayet edilen söz anlamına gelir" diye de ekliyor.
Buna karşılık Şii İslam Ehl-i Beyt Dijital Kütüphane Projesi'ne göre, "... açık bir Kur'an beyanı olmadığında veya Müslüman okullarının üzerinde anlaşmaya vardığı bir hadis olmadığında. . . . Şii İslam... Peygamber'in sünnetini türetmek için Ehl-i Beyt'e atıfta bulunur"- bu, sünnet ile birlikte hadisleri Muhammed'in "gelenekleri" ile sınırlı tutan genel anlayıştan, sünnetin, yani Şii İslam'ın imamlarına genişletilmesi ile ayrılıyor.
İslam Peygamberi'nin veya ilk İslam toplumunun normatif bir geleneğine atıfta bulunmak için de kullanılır.
Joseph Schacht, hadisi "sünnetin belgeleri"ni sağlamak olarak tanımlar.
Joseph A. Islam, iki söz arasında ayrım yapar:'Hadis' Peygamber'den veya onun öğretilerinden türetildiği iddia edilen sözlü bir iletişim iken, 'sünnet' (yaşam tarzı, davranış veya örnek) belirli bir topluluk veya halkın hakim geleneklerini ifade eder. 'Sünnet', bir topluluk tarafından nesilden nesile topluca aktarılan bir gelenek iken hadisler, derlenen rivayetler olup çoğu zaman kaynağından yüzyıllarca uzaktadır. Hadis içinde yer alan bir uygulama sünnet olarak kabul edilebilir, ancak bir sünnetin onu onaylayan, destekleyici bir hadise sahip olması gerekli değildir. Halid Abu'l Fadl gibi bazı kaynaklar, hadisi sözlü raporlarla sınırlandırır. Onlara göre İslam Peygamberi'nin eylemleri ve sahabeleri hakkındaki raporlar sünnetin bir parçası olmasına rağmen hadis değildir.
Diğer edebiyatlardan farkı
Hadis'e benzer İslami edebi sınıflandırmalar, ve dir. Konuya göre değil, "nispeten kronolojik" olarak düzenlendikleri için hadisten farklıydılar.
Siret (kelimenin tam anlamıyla "gidiş yolu" veya "davranış"), sekizinci yüzyılın ortalarından beri yazılagelen İslam Peygamberi'nin biyografileridir. Megazi (kelimenin tam anlamıyla "akın, saldır veya gaza") olarak adlandırılan yazılar, İslam Peygamberi'nin askeri eylemlerine odaklanan yazılardı ve siret literatüründen önce yazılmışlardı, ancak aynı zamanda hayatının askeri olmayan yönlerini de içermekteydiler. Bu nedenle, megazi genel biyografik yönlerden çok askeri yönler öne sürse de terimlerin anlamlarında örtüşme vardır.
İslam'ın hadislerle ilgili diğer "gelenekleri" şunları içerir:
Haber (kelimenin tam anlamıyla haber, bilgi (çoğ. ahbar)) hadis ile eş anlamlı olarak kullanılabilir. Ancak bazı alimler deyimi, İslam Peygamberi'yle ilgili gelenekler olarak tanımlanan hadislerin aksine İslam Peygamberi'nin arkadaşları ve sonraki nesilden gelen halefleri hakkındaki geleneklere atıfta bulunmak için kullanır. İbn Warraq tarafından yapılan başka bir tanım, onları "basit ifadeleri, yetkili alimlerin, evliyaların veya devlet adamlarının sözlerini, olayların raporlarını ve tarihi olaylarla ilgili hikayeleri içeren, İslam'ın ilk dönemlerinden "ayrık anekdotlar veya raporlar" olarak tanımlar.
Tersine, eser (iz) genellikle sahabeler ve halefler hakkındaki geleneklere atıfta bulunur, ancak bazen İslam Peygamberi hakkındaki gelenekleri çağrıştırır.
Hadislerin derlenmesi
Bugün kullanılan hadis literatürü, İslam Peygamberi'nin ölümünden sonra dolaşımda olan sözlü rivayetlere dayanmaktadır. Kur'an'ın aksine hadisler, İslam Peygamberi'nin hayatı sırasında veya ölümünden hemen sonra yazılmamıştır. Hadisler, İslam Peygamberi'nin ölümünden sonra Raşidin Halifeliği döneminin sona ermesinden sonra, yazılı olarak derlendiği 8. ve 9. yüzyıllara kadar, İslam Peygamberi'nin yaşadığı yerden uzakta, büyük koleksiyonlarda derlendi ve bu zamana kadar nesiller boyunca sözlü kaynaklar olarak değerlendirildi. Başlangıçta bu hadislerin sayıları birkaç yüz veya birkaç bin (1. yüzyıl içerisinde 1000 adet) adetle sınırlı iken üç yüzyıl içerisinde sayı milyonlara ulaşmıştır.
Kur'an ayetlerinden "binlerce kez" daha fazla olan içeriğiyle hadisler, İslami inançların "çekirdeği"ni çevreleyen katmanlar şekilde tanımlanmıştır. Tanınmış, yaygın kabul gören hadisler, iç tabakayı oluşturur ve hadis dışa doğru genişledikçe daha az güvenilir ve kabul edilir hale gelir.
İslam Peygamberi'nin (ve bazen arkadaşlarının) davranışlarına ilişkin hadis derleyicileri tarafından toplanan haberler, Kur'an'da bulunmayan zorunlu beş vakit, elbise, duruş gibi ritüel dini uygulamaların ayrıntılarını ve sofra adabı gibi günlük davranışları içerir. Hadisler ayrıca Müslümanlar için Kur'an'da kısaca bahsedilen şeyleri açıklayıcı () bir kaynaktır.
Günümüzde İslami uygulama ve inancın parçası kabul edilen unsurlardan Kur'an'da değil, hadislerde bahsedilir. Bu nedenle Müslümanlar, Kur'an'ın sessiz olduğu alanlarda Müslümanlara İslami uygulama ve inancın ayrıntılarını veren hadislerin İslam'ın doğru şekilde uygulanması için zorunlu bir gereklilik olduğunu iddia ederler. Bunun bir örneği, Kur'an'da emredilen, ancak hadislerde açıklanan farz namazlardır.
Mesela namazın olarak bilinen bölümlerinin detayları ve bunların kaç defa kılınacağı hadislerde bulunur. Ancak hadislerde bu ayrıntılar farklılık göstermekte ve namaz, farklı İslam mezhepleri tarafından farklı şekillerde kılınmaktadır. Diğer taraftan Kur'ancılara göre Kur'an, bir konuda sessiz kalıyorsa bunun nedeni, Tanrı'nın onu önemli tutmadığıdır; ve bazı hadislerin Kur'an'la çelişmesi, bazı hadislerin Kur'an'ın tamamlayıcısı değil, bozulma kaynağı olduğunun kanıtıdır.
Peygamberin olmayan hadis
Joseph Schacht, İslam hukukunda İslam Peygamberi'nin yoldaşlarına dini otoriteler olarak atıfta bulunulmasını "haklı kılmak"ta kullanılan bir hadisi aktarır: "Arkadaşlarım gökteki yıldızlar gibidir."
Schacht ve diğer bilginlere göre İslam Peygamberi'nin ölümünden sonraki ilk nesillerde ve hadislerinin kullanımı kural, İslam Peygamberi'nin hadislerinin kullanılması "istisna" idi. Schacht, Şafii mezhebinin kurucusu El-Şafii'nin İslam Peygamberi'nin hadisinin İslam hukuku için kullanılması ilkesini tesis etmesi ve başkalarına ait sözlerin aşağılığını vurgulaması konusunda şunu kaydeder:"... Peygamber'den gelen bir rivayet karşısında onu doğrulasalar da, yalanlasalar da, onların sözlerinin hiçbir değeri yoktur; Peygamber'den gelen hadisi bilselerdi, ona uyarlardı." Bu, Sahabe ve diğerlerinden gelen rivayetlerin "neredeyse tamamen ihmal edilmesine" yol açtı.
Hadis koleksiyonları bazen İslam Peygamberi'ninkileri başkalarının rivayetleriyle karıştırır. İmam Malik'in Muvatta'sı "en eski yazılı hadis koleksiyonu" olarak tanımlanır, ancak İslam Peygamberi'nin sözleri "arkadaşların sözleriyle harmanlanmıştır". (İslam Peygamberi'nden 822 hadis ve diğerlerinden 898 hadis)).
Abd al-Hadi al-Fadli tarafından girişinde, , Peygamber'in yetkisiyle yazılan ilk " hadis kitabı" olarak anılır. Burada İslam Peygamberi'nin fiil, beyan veya onaylarına, sahabelerin fiil, beyan veya onaylarına, tabi'un fiil, beyan veya onaylarına hadis denir.
Etkileri, tür ve özellikler
Hadislerin Kur'an tefsirleri üzerinde derin ve tartışmalı bir etkileri vardır. En eski Kur'an tefsiri Tenvir-el Mikbas olarak bilinir ve İbn Abbas'a atfedilir.
Hadisler, şeriat ve fıkh olarak tanımlanan İslami yargının temelini oluşturur. İslam'da tek bir fıkıh sisteminin değil de paralel sistemlerin olmasının temelinde hadisler yatar.
Bugün mevcut olan erken dönem İslam tarihinin çoğu, birincil kaynak materyaldeki eksiklik ve ikincil materyalin iç çelişkileri nedeniyle sorgulanmasına rağmen hadislere de dayanmaktadır.
Şii düşünce okulunda hadislere dönük iki temel yaklaşım vardır: Usuli ve Ahbari görüşü. Usuli alimler, hadislerin kabulünde ictihad kullanılarak ilmi olarak incelenmesinin önemini vurgularken Ahbari alimler, dört Şii hadis kitabının tüm hadislerini sahih kabul eder.
Kudsi hadisler bazılarına göre Allah'ın sözleridir.
Seyyid Şerif Curcani'ye göre kudsi hadis Kur'an'dan, birincisinin "İslam Peygamberi'nin sözleriyle ifade edilmesi" ile, ikincisi ise birinciden" Allah'ın doğrudan sözleri " olmasıyla ayrılır. Kudsi hadisin sahih olması şartı yoktur, ancak zayıf, hatta uydurma olabilir.
Bir örneği, İslam Peygamberi'nin şöyle dediğini söyleyen Ebu Hureyre'nin hadisidir:Allah, yaratmaya hükmettiği zaman kendi katında bulunan kitabına şöyle yazdırdı (yemin): "Rahmetim gazabıma galip gelsin".
Hadis kıssaları, bir kısmı Kur'an'da da anlatılan, bazı hadis külliyatlarında İslam Peygamberi'nin ağzından anlatılan mağara ağzını kapatan kaya (Ashab-ı kehf), "ala tenli, kel ve ama" yüz kişiyi öldürüp tevbe eden şahıs, borç alan kişinin deniz suyu üzerinde gönderdiği odun parçası, uhdud, İbrahim ve İsmail, "akşamları hazine malını avuçlayıp götüren cin" gibi ayrıntılı hikayelerdir. Bazı hadisçiler tarafından bu kıssaların İslam Peygamberi'ne aidiyeti reddedilmemekle birlikte ders verme amacıyla anlatılan temsili (mesel, tr. masal) hikayeler oldukları da dile getirilmiştir.
Hadisler, İslam Peygamberi'nin zamanından (Sünni kaynaklar 200-300, Şii hadis kitapları 400-500 yıl) birkaç asır sonra yazılan ve İslam Peygamberi'ne bir rivayet zinciri ile isnad edilen söz ve fiillerden oluşan sözlü kültür ürünleridir. Bu rivayetlerde yer alan ve kayda geçiren kişilerin hafıza, dürüstlük ve iyi niyetlerine tamamen güvenme durumunda bile, sözlerin kapsamı ve bağlamıyla ilgili mana ile nakil, unutma, atlama, yanlış hatırlama, abartma, önemsizleştirme, yüceltme veya alçaltma gibi gerçeğin kısmen veya tamamen değiştirilmesi sonucunu doğuran problemlere rastlanması muhtemeldir. Hadisçilerin zincirdeki son kişiyi görme olanakları bulunsa bile, bir önceki nesle ait ve çoğunlukla ölmüş kişilerden oluşan rivayet zincirlerinin kullanılarak hadislerin doğrulanması veya yanlışlanması mümkün görülmemektedir. Hadisleri rivayet edenler, yazanlar ve dini kaynak olarak kullananlar, bazı eleştirilerin hedefi olmuşlardır.
Kur'ancılar uydurma hadislerle dolu binlerce hadis kitabı yazıldığından bahisle bu hadisleri tanımlayıcı bazı önermeler ileri sürmüşlerdir: Bunlardan bazıları:
Kur'an surelerinin faziletleri,
Aklı yeren hadisler.
Haftanın belirli günlerinde nafile namazları öven ve tavsiye eden hadisler.
Recep, Şaban ve Aşure günüyle ilgili hadisler.
Ayşe'ye "Humeyra" (pembecik) diye hitap eden hadisler.
Kutuplar, gavslar gibi tarikat ve tasavvuf ve mezhep imamlarını konu alan hadisler.
Mehdi ile ilgili hadisler.
Gaybe ait, yani geleceğe dair tarih veren hadisler. (Şu tarihte şu olacak, şu gün şu olur gibi.)
Mürcie, Cehmiyye, Kaderiyye, Eş'ariyye mezheplerinden bahseden hadisler.
Kıyamet alametlerinin belirli aylarda ortaya çıkacağını haber veren hadisler.
"Ya Ali!" diye başlayan ve Ali'ye vasiyet niteliği taşıyan bütün hadisler.
Bu kapsamda siyasi amaçlarla üretilen erken İslam tarihinde siyasi merkezler olan Emevi, Abbasi ve Ali oğulları (Ehl-i Beyt) için söylenen abartılı destek ve övgü sözleri de dikkatle incelenmelidir. Bunun bir örneği de "Konstantiniyye muhakkak fethedilecektir. Onu fetheden emir ne güzel emir, onu fetheden asker ne güzel askerdir." şeklindeki rivayettir. Hadis, Emevi döneminden başlayarak Araplarca İstanbul'a düzenlenen seferler için motive ediciydi. Ancak İstanbul Türkler tarafından alınınca hadis Arap dünyasında gözden düşürülür. Reşid Rıza, 1926 senesinde yazdığı Menar isimli tefsirde (c. IX, s. 447) "hadisin manası Arapların orayı Türk eşkıyasından feth edeceği demektir" sözleri ile dini literatürün sadece uydurulmasına değil, kritik ve yorumuna ilişkin olarak da siyasi-milliyetçi etkilerin bir örneğini sunar.
Külliyatlar
İslam'ın farklı mezhepleri, farklı hadis koleksiyonlarını referans alır:
Sünni
İslam'ın Sünni dalının kanonik hadis koleksiyonları, Sahih-i Buhari ve Sahih-i Müslim'in genellikle en yüksek statüye sahip olduğu altı kitaptır. Diğer hadis kitapları ise Sünen-i Ebu Davud, Cemi't -Tirmizi, El-Sünen el-Suğra ve Sünen ibn Mace'dir. Bununla birlikte dört Sünni "düşünce okulundan" (mezhep) biri olan Malikiler, geleneksel olarak sunan ibn Majah'ı reddeder ve Muvatta İmam Malik'in kanonik statüsünü ileri sürerler.
Diğerleri
İslam'ın On İki İmamcı Şii dalında, kanonik hadis koleksiyonları Dört Kitaptır: Kitab al-Kafi, Man la yahduruhu al-Faqih, Tahdhib al-Ahkam ve Al-İstibsar.
İslam'ın İbadi dalında ana kanonik koleksiyon Tartib al-Musnad'dır. Bu, kendi başına kanonik statüsünü koruyan önceki Jami Sahih koleksiyonunun bir uzantısıdır.
İsmaili Şii mezhepleri, Daim el-İslam'ı hadis koleksiyonları olarak kullanır.
Çoğuları tarafından Müslüman kabul edilmeyen Ahmediye mezhebi genellikle Sünni kanunlara dayanır.
Toplu olarak Kur'ancılar olarak bilinen bazı küçük gruplar, hadis koleksiyonlarının otoritesini tamamen reddediyor.
Genel olarak Şii ve Sünni koleksiyonlar arasındaki fark, Şiilerin İslam Peygamberi'nin aile (Ehl-i Beyt) ve yakın arkadaşlarına atfedilen hadisleri tercih etmesi, Sünnilerin ise hadis ve sünneti değerlendirirken aile soyunu dikkate almamasıdır.
Tarih, gelenek ve kullanım
Tarih
İslam Peygamberi'nin hayatı ve İslam'ın erken tarihi, onun 632'deki ölümünden sonra yüz yıldan fazla bir süre boyunca çoğunlukla sözlü olarak aktarıldı. Müslüman tarihçiler, genellikle İslam Peygamberi'nin kendisi ve Osman bin Affan'ın İslam Peygamberi'nin söz ve eylemlerini yazması için Müslümanları teşvik ettiğine inanıldığını söylüyorlar.
Halife Osman'ın çalışmaları, 656'da askerler tarafından öldürülmesiyle yarıda kesildi. Bu döneme ait yaşayan hiçbir kaynak yok.
Arap dünyasının İngiliz tarihçisi Alfred Guillaume'ye göre, Emeviler döneminde "birkaç küçük hadis koleksiyonunun" toplandığı "kesin"dir.
Artık anlaşıldığı şekliyle İslam hukukunda İslam Peygamberi'nin hadislerinin kullanımı (isnad v. s.) yavaş yavaş ortaya çıkar. Joseph Schacht, Ignaz Goldziher ve Daniel W. Brown gibi bilim adamlarına göre İslam fıkhının ilk okulları, Peygamber'in sahabelerinin hükümlerini, halifelerin hükümlerini ve hukukçular arasında genel kabul görmüş uygulamaları kullanmışlardı. Halife Ömer ölüm döşeğinde Müslümanlara Kur'an, muhacirler, Ensar ve bedevilerden rehberlik aramalarını tavsiye eder.
Orientalist Harald Motzki ve Daniel W. Brown'a göre bize ulaşan en eski İslami hukuki muhakemeler "neredeyse hiçbir hadis içermiyordu". Bu infiltrasyon ve bütünleşme H. S. 2. asırda kademeli olarak gerçekleşti.
İslam Peygamberi'nin bir hadisinin nihai otoritesini vurgulayan, Ebu Abdullah Muhammed bin İdris eş - Şafi'i (AH 150-204) idi ; "yani Kur'an bile " hadisler ışığında yorumlanmalıdır, tersi değil."
Geleneksel olarak Kur'an otorite olarak sünnetin üzerinde kabul edilirken El-Şafi'i, "güçlü bir şekilde" sünnetin Daniel Brown'a göre "Kur'an ile eşit düzeyde" olduğunu savunuyordu. Daniel Brown, bunun için Şafi'i'nin Peygamber'in emri Allahın emridir sözünü örnek gösterir.

851'de rasyonalist Mu'tezile düşünce okulu, Abbasi Halifeliği'nin gözünden düştü. Mu'tezile için "hakikatin hakimi... insan aklı"ydı ve hakikat için Kur'an ve hadislerin literal anlamına bakan hadisçilerle çatıştılar. Kur'an, resmi olarak derlenip onaylanmış iken hadislerde durum böyle değildi. Bunun bir sonucu, hadislerin sayısı, hadisi aktaran kişiye göre "şüpheli bir şekilde doğrudan bağlantılı olarak çoğalmaya" başladı.
Gelenekçiler, Şeri'at yerine insan fikrini dinlemeye karşı uyaran bir hadis aktardılar.
Hanefiler, "Ümmetimden olacak Ebu Hanife adında bir adam çıkacak ve ona nur yol gösterici olacak." Hatta üzerinde ittifak edilen "Size ne sizin, ne de atalarınızın duymadığı hadisleri getirecek yalancılar, sahtekarlar olacak, onlardan sakının." şeklinde hadisleri ileri sürdüler.
Ayrıca hadislerin sayısı da önemli derecede artmıştı. Malik bin Enes, 1720 ifade veya eylemi İslam Peygamberi'ne atfetmişken bunun yüz katı kadar hadis toplayan insanları bulmak artık mümkündür.
Abbasi alimleri, tartışmalı konularda farklı görüşleri destekleyen çok çeşitli rivayetlerden oluşan ve bazıları birbiriyle tamamen çelişen büyük bir külliyatla karşı karşıya kaldılar. Hangi hadisin sahih olduğuna ve hangilerinin siyasi veya teolojik amaçlarla uydurulduğuna alimler karar vermek zorundaydı. Bunu için Müslümanların artık hadis ilmi dedikleri bir takım teknikleri kullandılar.
Başlangıçta hadislerin yazılmasına karşı çıkılmış, birkaç yüzyıl devam eden sözlü dönemden sonra bu tutum değişerek neredeyse bütün duyumların ve rivayetlerin kaydedildiği, sonra da tasniflerinin yapıldığı zengin bir yazılı döneme geçilmiştir.
Ebu Hureyre'den rivayet edilen bir hadis ise şöyledir: "Biz hadis yazarken Hazret-i Peygamber yanımıza geldi ve "Yazdığınız şey nedir?" dedi. "Senden işittiğimiz hadisler", dedik. Hazret-i Peygamber: "Allah'ın Kitabı'ndan başka kitap mı istiyorsunuz? Sizden evvelki milletler Allah'ın kitabı yanında başka kitaplar yazdıkları için dalalete düştüler.", dedi."
Ebu Said el-Hudri'den rivayet edilen bir hadiste İslam Peygamberi'nin; "Benden Kuran haricinde hiçbir şey yazmayınız. Kur'an'dan başka benden bir şey yazmış olan varsa onu derhal imha etsin. Benden hadis rivayet ediniz, bunun bir mahzuru yoktur, benim söylemediğim bir şeyi kim bile bile bana isnad ederse Cehennem'deki yerine hazırlansın." dediği rivayet edilmektedir. Hattabi, kitabında bu hadise işaret ederek İslam Peygamberi'nin birbirine karışmaması için hadisle Kur'an'ın aynı sayfalara yazılmasını yasaklandığını ifade eder. Hadis yazılmasının ertelenmesine gerekçe olarak Kur'an ile karışma ihtimalinden bahseden görüş bulunmakla birlikte 15. sure olan Hicr Suresi'nin 9. ayetinde Kuran'ın ilahi koruma altında olduğu, onu tahrif etmeye veya ortadan kaldırmaya yönelik her teşebbüsün boşa çıkacağı açıkça belirtilir. Ayrıca sahabe tarafından tefsir maksatlı ayetlerin arasına yazılan ve Kur'an'dan olduğu zannedilen müdrec kıraatlerin bulunduğu ve bunları şaz kıraatler tanımı içinde değerlendirmek gerektiği belirtilmektedir.
Ancak İslam Peygamberi, hadis yazması için bazı sahabiye hususi izin vermiştir. Abdullah bin 'Amr' bunlardan birisidir. Yine Yemenli Ebu Şah'ın hadisi de İslam Peygamberi'nin hayatının son yıllarında hadislerin yazılmasına izin verdiğini göstermektedir. Sonraki dönemlerde Kur'an ayetlerinin başka sözlerle karışması endişesinin ortadan kalkmasıyla İslam Peygamberi'nin, "İlmi (hadisi) yazı ile tespit ediniz." şeklinde hadislerin yazılmasına müsaade ettiğine inanılır. Sahabeden bazı kişilerin hadisleri Sahife denilen mecmualarda topladığı, ancak, dört halifenin hadis yazımına olumsuz yaklaşması ve bunların zamanla (Yahudi sözlü kanunları mişnada olduğu gibi) kutsanabileceği endişesiyle hadis mecmualarını toplatıp yaktırdıkları ve hadisin değil de sadece Kur'an'ın kaynak görülmesini istedikleri kaydedilmiştir.
Halen elde mevcut en eski hadis eseri olduğu belirtilen Ebu Hureyre'ye ait 140 kadar hadis rivayeti ihtiva eden ve talebesi Hemmam İbn Munebbih tarafından yazılan es-Sahife es-Sahiha adlı kitabın zamanımıza kadar muhafaza edilmiş olduğu belirtilse de 1953 senesinde Prof. M. Hamidullah tarafından bulunarak neşredilen Şam ve Berlin nüshalarından eski olanı Şam nüshası hicri 6. asırdan (Miladi 12. yy'dan) kalmadır. Hemmam b. Munebbih H. 132 (M. S. 750) yılında vefat ettiğine göre bu nüsha onun vefatından çok sonra istinsah edilmiştir.
Hadislerin sistematik olarak yazılıp toplanmasına Tabi'in zamanında başlandı. Muhammad ibn-i Muslim ibn-i Ubeydullah, hadisleri verimli bir şekilde anlatmıştır. İbn-i Hacer'e göre İbn Şihab Zuhri, ilk hadis toplayan kişidir ve Miladi 719 yılında Ömer bin Abdülaziz'in emriyle hadisleri toplamaya başlamıştır. Zuhri'nin hadisleri yazdırmasındaki sebeplerden biri muhtemelen bir kısmı kendisine değişli bazı rivayetlerin Iraklı raviler tarafından değiştirildiğini görmesidir. Kendisinin, Buradan bir karış olarak çıkan hadis, Iraktan döndüğünde bir kulaç olur. ve Meşrikten gelen şu tanımadığımız rivayetler olmasaydı hadis yazımına müsaade etmezdik. sözleri bu manada ele alınabilir. Fakat Zuhri'den hiçbir kitap kalmamıştır. Hadis rivayetleri, Neysaburi (ö. 258) tarafından iki cilt halinde toplanmış olup bu esere ez-Zuhriyyat denilmektedir.
Hadisleri ilk olarak büyük ölçüde toplayarak bir araya getiren İmam Malik, bunları Muvatta adlı eserinde toplamıştır.
Abbasiler döneminde Mütevekkil'in İbn Ebu Şeybe ve ağabeyi Osman'ın bulunduğu bir ekibi yüksek maaş ve tahsisata bağlayarak Mutezile ve Cehmiyyeye ait görüşleri reddeder mahiyetteki hadisler ile ruyet hakkındaki hadisleri halka anlatmasını istediği belirtilir.
İmam Buhari (810-869) ve diğer hadis imamları İslam Peygamberi'nin ölümünden yaklaşık iki yüzyıl sonra o zamana kadar rivayetlerle aktarılan bu "sözlü kültür ürünleri"ni toplayıp yazarak hadis külliyatlarını oluşturdular.
Sünni ekol arasında güvenilen ünlü olmuş altı adet (Kütüb-i Sitte) hadis külliyatı bulunur. Bunlardan Buhari ve Müslim'in kitaplarına sahiheyn de denilir. Buhari ve Müslim'in kitaplarında ortak olarak bulunan hadislere müttefekun aleyh denilir. Bazı hadis külliyatları ise yazarları tarafından Cami, Müsned, Mucem, Müstedrek, Mustahrec, Cüz, Tabakat gibi isimlerle isimlendirilmişlerdir.
Hadis öğrenimi mecalis denilen sohbet toplantıları şeklinde İslam'ın ilk devirlerinde başlanmıştır. Eğitimin sistematize edilmesi özel medreselerin açılmasıyla başlamıştır. Hadis öğretimi yaptığı bilinen ilk daru'l hadis, Hicri 6. yüzyılda (M. S. 12. yüzyıl) Şam'da Sultan Nureddin Mahmud tarafından kurulan en-Nuriyye medresesi olup ilk idarecisi İbn Asakir'dir. Bundan sonra Eyyubi hükümdarlarından Nasıruddin Muhammed tarafından H. 622 (M. S. 1225) Kahire'de el-Medresetu'l-Kamiliyye kurulmuştur. H. 626'da yine Şam'da el-Meliku'l-Eşref Ebu'l-Feth Musa b. Adil el-Medresetu'l Eşrefiyye adlı ikinci bir daru'l-hadis açıldı. Yine Hicri altıncı yüzyılda aynı yerde Emevi Camii içinde Seyfeddin Muhammed bin Urve'ye nisbetle Daru'l-Hadisi'l-Urviyye adını taşıyan ve bir kütüphanesi olan başka bir hadis medresesi daha açıldı. Daha sonraları İslam aleminin her tarafında daru'l-hadisler yaygınlaştı.
Başlıca raviler
Ehl-i Sünnet'in hadis kitaplarında kendilerinden en çok hadis rivayet edilen sahabeler (müksirun) ve rivayet edilen hadislerin sayıları;
Ebu Hüreyre: 5.374,
Abdullah bin Ömer: 2.630,
Enes bin Malik: 2.286,
Aişe: 2.210,
Abdullah bin Abbas: 1.660,
Cabir bin Abdullah: 1.540,
Ebu Said el-Hudri: 1.170.
İslam Peygamberi zamanında yazılan sahifeler
Sa'd b. Ub'ade el-Ensarinin sahifesi. Ancak Buhari, bu sahifenin Abdullah b. Ebi Evfa'nın sahifesinin bir nüshası olduğunu söylemektedir.
Semure b. Cündüb'ün sahifesi.
Cabir b. Abdullah'ın sahifesi.
Abdullah b. 'Amr b. 'As'ın sahifesi: Sahife-i sadıka. İbnu'l Esir'in söylediğine göre bu sahifede 1.000 hadis bulunmaktadır.
Hicretin birinci yılında İslam Peygamberi'nin kendisinin yazılmasını emrettiği sahife. Medinede'ki Yahudilerle yapılan antlaşmanın tedvin edildiği sahifedir.
Abdullah b. Abbas'ın sahifesi.
Ancak sahabeye ait olduğu iddia edilen bu sahifelerden hiçbiri daha sonraki nesillere ulaşmamıştır.
Şii ve Sünni metin gelenekleri
Sünni ve Şii hadis koleksiyonları farklıdır. İslam Peygamberi'nin ölümünü takip eden liderlik tartışmalarında Ali'den ziyade Ebu Bekir ve Ömerin tarafını tutan rivayetleri nakleden raviler Şiiler tarafından güvenilmez olarak kodlanırken Ali'ye, İslam Peygamberi'nin ailesine ve onların taraftarlarına kaynak veren rivayetler tercih edilir. Sünni alimler, Şiilerin reddettiği Aişe gibi ravilere güvenirler. Hadis koleksiyonlarındaki farklılıklar, ibadet uygulamaları ve şeri'at hukukundaki farklılıklara katkıda bulundu ve iki gelenek arasındaki ayrım çizgisini sertleştirdi.
Sünni geleneğinde kapsam ve doğa
Sünni gelenekte bu tür metinlerin sayısı 7.000 ile 13.000 arasında olmasına rağmen aynı metni paylaşan birçok isnad, ayrı hadis olarak sayıldığından hadislerin sayısı çok daha fazladır. Diyelim ki on sahabe, İslam Peygamberi'nin hayatındaki tek bir olayı bildiren bir metin kaydederse hadis alimleri bunu on hadis sayabilirler. Yani örneğin Ahmed Bin Hanbel'in Müsned'inde 30.000'den fazla hadisi vardır - ancak bu sayı, metin içinde veya rivayet zincirleri içinde küçük farklılıkları kaydetmek için tekrarlanan metinleri içerir. Hem bir metnin en sağlam rivayetini, hem de rivayetlerinde en sağlam ravileri tespit etmek için çeşitli metinlerin ravilerini tespit etmek, aynı metinlerin rivayetlerini karşılaştırmak 2. yüzyıl boyunca hadis alimlerini meşgul etmiştir.
İslam'ın 3. yüzyılında (225-275), hadis uzmanları, seçtikleri ve en sağlam şekilde belgelendiğini düşündükleri ve Müslüman alimlerce referans alınan 2.000 ile 5.000 hadisten oluşan hadis külliyatlarını yazdılar.
4. ve 5. yüzyıl, bu altı eserin oldukça geniş bir şekilde yorumlandığını gördü.
Buhari ve Müslim, sahihlerinde hadislerin sadece en sahihlerini topladıklarını iddia etmişlerdi. Sonraki alimler de onların iddialarını kabul ederek bugün de bu sahihler en güvenilir hadis koleksiyonları olarak kabul edilir.
H. 5. yüzyılın sonlarında İbn-i Tahir el-Qaisarani, Sünni kanonunu bu güne kadar kalan bir tasvirle resmi olarak altı önemli eserde standartlaştırdı.
Yüzyıllar boyunca birkaç farklı koleksiyon kategorisi ortaya çıktı. Musannef, mu'cem ve cami' gibi isimlerle yazılanlar daha genel, sünenler (hukuki-litürjik geleneklerle sınırlı) ya da kırk hadisler gibi bazıları işlenen konulara daha spesifiktir.
Şii geleneğinde kapsam ve doğa
Şiiler, Sünnilerin ravilerinin çoğuna güvenmedikleri için altı büyük hadis koleksiyonunu nadiren kullanırlar. Kendi geniş hadis literatürüne sahiptirler. En iyi bilinen hadis koleksiyonları şu Dört Kitap'tır Muhammed ibn Ya'qub al-Kulayni al-Razi (329 AH) tarafından yazılan Kitab al-Kafi, Muhammed ibn Babuya tarafından Man la yahduruhu al- Faqih ve ikisi de Şeyh Muhammed Tusi tarafından derlenen Al-Tahdhib ve Al-Istibsar.
Şii din adamları da sonraki yazarların kapsamlı koleksiyon ve yorumlarından yararlanır. İmam Ali er-Rıza şöyle nakledilir: "Hadislerimizde Kur'an'da olduğu gibi müteşabih ve Muhkemler vardır. Belirsiz olanları açık olanlara yönlendirmelisiniz.
Şiilerin çoğunluğu Sünnilerin aksine hadis koleksiyonlarının hiçbirini bütünüyle sahih görmezler. Ancak Ahbari mezhebi, dört kitaptaki tüm hadisleri sahih kabul eder.
Şii düşünce okulunda hadisin önemi iyi belgelenmiştir. Bu, İslam Peygamberi'nin kuzeni Ali ibn Ebi Talib tarafından yakalanabilir: ""Taraftarlarımız(şia)dan kim şeriatımızı bilir ve ümmetimizin zayıflarını cehalet karanlıklarından bizim (Ehl-i Beyt) kendilerine ihsan ettiğimiz ilim nuruna (Hadis) çıkarırsa, o Kıyamet Günü'nde, başında bir taçla gelecek, Kıyamet ovasında toplanan insanlar arasında parlayacak."
İslam Peygamberi'nin soyundan gelen Hasan el-Askeri, bu rivayete destek vererek "Kim Dünya hayatında cehalet karanlığından çıkardıysa, Kıyamet ovasının karanlıklarından Cennet'e çıkarılmak üzere nurunu tutabilir. Sonra onun Dünya hayatında hayırdan bir şeyler öğrettiği veya kalbinden bir cehalet kilidi açtığı veya şüphelerini giderdiği kimseler gelir."
Doğruluğun önemi için İslam Peygamberi'nin torunu Muhammed Bakır'ın "Şüpheli bir meselede durmak, helake girmekten daha hayırlıdır. Hadis rivayet etmemen, iyice araştırmadığın bir hadis rivayet etmenden daha hayırlıdır. Her doğrunun üzerinde bir gerçek, her gerçeğin üzerinde bir ışık vardır. Allah'ın kitabına ne uyuyorsa onu al, ihtilafa düşeni de bırak." dediği kaydedilir.
El-Bakır ayrıca, Ehl-i Beyt'in, İslam Peygamberi'nin eski bir arkadaşı olan Cabir ibn Abd Allah ile yaptığı konuşma aracılığıyla İslam Peygamberi'nin geleneklerini korumaya özverili bağlılığını vurguladı. Bakır dedi ki: "Ey Cabir, seninle görüş ve arzularımızdan konuşsaydık, helak edilenlerden sayılırdık. Allah Resulü'nden alıp koruduğumuz hadisi size söylüyoruz, "Allah'ım, Muhammed'e ve ailesine (onların altınlarını ve gümüşlerini emanet ettikleri gibi), senin davana hizmetlerine layık bir tazminat ver." Ayrıca el-Bakır oğlu Cafer es-Sadık'ın hadis hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onu yazmalısın, yazmadıkça hatırlayamazsın."
Dindeki yeri
Kuran'ın farklı yorumları gibi hadislerin de farklı yorumlarının yapılması, hangi hadislerin kaynak kabul edileceği, hangilerinin edilmeyeceği gibi hususlar farklı fıkıh mezheplerinin oluşmasına yol açmıştır. Şii, Alevi ve Sünnilerin anlayışları farklı olduğu gibi, Sünnilerin Bağdat ekolü (Hanefi mezhebi) ile diğer ekollerin (ehl-i hadis, nakilciler) kendi içlerindeki yaklaşımları da farklılıklar göstermiştir. 7. yüzyılda aklı öne çıkaran kelamcılar ile ehli-hadis arasında tartışmalar çıkmış ve hadisler sorgulanmaya başlanmıştır. Birbiriyle zıtlaşan akıl ile nakil arasında hangisinin tercih edilmesi gerektiği tartışmaları İslam coğrafyasında son dönemlere kadar devam etmiştir.
Sünni İslam anlayışında hadis Kur'an'ı açıklayıcı ikincil bir kaynak olarak düşünülür. İslam inançları, ibadet, tefsir, siyer, fıkıh, tasavvuf ve tarikat gibi alanlarda yol gösterici, bazen de şeriat hükümlerinde olduğu gibi kanun belirleyici ve emredici olarak görülür. Bu anlayışta bir kısım hadislerin zayıf veya uydurulmuş olabileceği, ancak hadis imamlarının bu sözleri ayıkladıklarına inanılır. Sünni anlayış Hayır; Rabbine and olsun ki bunlar inanmazlar. Ama aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem yapar, sonra verdiğin kararı, içlerinde bir sıkıntı duymadan kabul eder ve tam olarak teslim olurlarsa başka. (Nisa 4/65) gibi bazı Kur'an ayetlerine dayandırılır.
Ehl-i rey (Akılcılar)
İmam Ebu Hanife ve takipçileri dini görüşlerini oluşturmada diğer imamların aksine hadislerin sıhhatine daha az güvenmekte ve onlara az yer vermekteydi. Ebu Hanife rey ehli olarak bilinir, hadisleri sadece senet ve rivayet açısından değil, anlam açısından da kritiğe tabi tutar. Mana açısından akla aykırı gördüğü ve İslam Peygamberi'ne atfedilemiyeceğine inandığı hadisleri kabul etmez ve bu hadislere aykırı fetvalar vermekten çekinmezdi. Bu şekilde 200 kadar hadise aykırı fetvası bilinir ve bu yüzden bazı hadisçiler tarafından tenkit edilir. Mevcut kaynaklara göre Ebu Hanifeyi tenkit edenlerin başında Buhari gelmektedir. Buhari el-Camiʿu-aḥiḥinin bab başlıklarında isim zikretmeden, Kāle bazun-nas (insanlardan biri şöyle dedi) ifadesini kullanarak Ebu Hanifeyi tenkit etmiş, diğer eserlerinde de onun İslam dinine zarar veren Mürcieye mensup olduğuna ilişkin rivayetleri zikretmiştir Hatta Buhari'nin ed-Duafaü‟s-Sağir adlı eserinin 388 numaralı maddesinde Ebu Hanife'nin iki defa küfürden imana davet edildiğiyle ilgili bir rivayete yer verdiği belirtilir. Hadisleri kaale almayan ve Reyci (Akıl ve görüşçü) tutumu sebebiyle katledildiği düşünülen Ebu Hanife'nin mezhebi talebesi ve nakilcisi olan Ebu Yusuf eliyle kısa sürede hadisçi-nakilci bir çizgiye çekilmiştir.
Ehl-i hadis
Ahmed İbn-i Hanbel, Şafii ve İmam Malik gibi, hadisleri derleyen ve fıkhi görüşlerini bu rivayetlere dayandıran nakilcilerden oluşuyordu. Nakilciler rivayet zinciri açısından "sahih" gördükleri hadisleri muhkem nasslar olarak değerlendirirler ve akıl yönünden kritiğe tabi tutmazlar.
Rivayetçi eğilimlerin bir başka karakteristiği, halkın nezdinde hadislerin itibarını artırmak için hadis imamlarına insan üstü vasıflar yüklenmesidir. Bu rivayetlere göre hadis imamları milyonlarca hadisi ravi zincirleriyle birlikte hafızalarında tutabilirler. İmam Buhari, bir hadisi kaynağından almak için aylarca yolculuk yapar, ancak rivayet eden kişinin boş eliyle ahıra götürerek atını kandırdığı için hadisi ondan almaktan vazgeçer, şartlarına tamamen uygun bile olsa rüyasında peygamberi görerek kaydettiği bütün hadisleri tasdik ettirir.
İmamiyye Şiiliği yalnızca 12 imam kanalıyla gelen söz ve rivayetleri dini kaynak (hadis) olarak kabul etmektedir. Bu anlayışta İslam Peygamberi'nin sözleri yanında 12 imamın söz ve hikayelerine de hadis denilir.
Kur'ancılar
Kur'ancı Müslümanlar Kur'an merkezli İslam'ı savunan bazı gruplardır. Bunlar için hadislerin herhangi bir dini değeri yoktur. Bunlar da anlayışlarını Kur'anın kendisini "tam", "apaçık", "ayrıntılı" ve "mükemmel" olarak tanımlaması ve "Kur'an'da biz hiçbir şeyi unutmadık" benzeri ayetlerine ve hadislerle ilgili sorunlara dayandırırlar. Alevi İslam anlayışında da Sünni veya Şii hadis koleksiyonlarına herhangi bir değer atfedilmez.
Muhammed İkbal gibi bazı alimlere göre hadisler kanun kaynağı olarak kullanılamaz, fıkıh usulünde ve inançla ilgili konularda kanıt olamaz.
Mustafa İslamoğlu, İslam'da mutlak kriterlerle hareket edilmediğini, Sahih-i Buhari ve Sahih-i Müslim'in kendi kriterlerine göre sahih olan hadisleri eserlerinde topladığına işaret eder. Mesela Buhari'nin sika dediği (güvenilir) 420 küsur ravinin hadislerini talebesi Müslim, kitabına almamıştır. Yine Müslim'in güvenilir dediği 600 küsur ravinin hadislerine ise hocası Buhari güvenmemiştir. Dolayısıyla güvenilirliğin kriteri içtihadidir, kişiseldir. Başka bir ifadeyle hadisin sahih olması, ona sahih diyene göredir, "demektedir. İslamoğlu'na göre rivayet edilmiş 1.000.000 hadisin aslen kaç olduğu konusu, Ebu Davud tarafından ciddi olarak tartışılmış, bu sayının 4.500-6.300 civarında olduğu ileri sürülmüştür. Hadis ilminin bu saatten sonra devam edecekse bu 1.000.000'u nasıl "6.000'e irca ederiz", konusu artık bu olmalıdır der.
Batılı akademisyenlere (müsteşriklere) göre
Aloys Sprenger, William Muir ve Reinhart Dozy gibi müsteşriklere göre Buhari ve benzeri kaynaklarda yer alan hadislerin yarısı veya buna yakın kısmı güvenilebilecek materyallerdir. Jay Horowitz ise hadislere güvenilebileceğini belirtmekle birlikte hadislerin Peygamber zamanından 200-300 yıl sonra yazıldığı iddiasının gülünç bir iddia olduğunu belirtir. C. Snouck Hurgronje, David Samuel Margoliouth, Henri Lammens ve Ignaz Goldziher gibi bazı müsteşriklerse hadislere bu kadar da güvenmemektedirler. Margoiouth'a göre sünnet, başlangıçta İslam öncesi toplumun adetleri için kullanılan bir kavram iken, bu uygulamalara İslam Peygamberi'ne atfedilmek suretiyle otorite kazandırılmıştır.
Modern kullanım
Ana akım mezhepler, hadisleri İslam'ın kutsal kitabı olan Kur'an'ın açıklayıcısı tamamlayıcısı görürler. Hadis uzmanı İbnü's-Salah, hadis ile dinin diğer yönleri arasındaki ilişkiyi şöyle açıklar: "Çeşitli dallardaki ilimlerin içlerinden en önemlisi fıkıhtır." İbn Hacer "Buradaki 'diğer bilimler'den kastedilen dinle ilgili olanlardır" diye açıklıyor, "Kur'an tefsiri, hadis ve hukuk. Hadis ilmi, bu üç ilimden her birinin sergilediği ihtiyaçtan dolayı en yaygın olanı haline geldi. İhtiyaç ortadadır. Kur'an tefsir'ine gelince, Allah'ın kelamını açıklamak için tercih edilen yol, İslam Peygamberi'nin sözü olarak kabul edilenler iledir. Buna bakan, kabul edilebiliri kabul edilemezden ayırma ihtiyacındadır. Fıkıhla ilgili olarak fakih, istisna için kabul edilebilir olana delil göstermeye muhtaçtır ki bu ancak hadis ilmiyle mümkün olan bir şeydir.
Çalışmalar ve doğrulama
Hadisler, muhaddis denilen hadis alimleri tarafından değişik sınıflandırmalara tabi tutulmuşlardır. Ancak bu sınıflandırmalar mutlak olmayıp sınıflandırmayı yapan kişinin bilgi altyapısı, ön kabulleri, tanımları ve değerlendirmeleri gibi unsurlara dayanır. Bir dini otoritenin mütevatir, sahih veya muteber bulduğu hadis bir başka otoriteye göre zayıf, uydurma veya merdud olarak tanımlanabilir. örnek; Kur'an'da bir ayete dayanan Ay'ın ikiye bölünmesi hadisleri.
Bir hadisin sıhhati öncelikle onun nakil zinciri (isnad) ile doğrulanır. Aktarım zinciri de sahte olabileceğinden Müslüman alimler tarafından verilen özgünlük statüsü, oryantalist veya tarihçiler tarafından kabul edilmez. Ignaz Goldziherr, birçok hadisin kronolojik ve içerik olarak İslam Peygamberi'nin dönemine uymadığını göstermiştir. Bu nedenle birçok oryantalist, hadisleri genel olarak daha sonraki bir dönemin dönemsel icadı olarak gördü. Bu aşırı eleştirel tutum bugün norm değil. Farklı hadislerin karşılaştırılması ve incelenmesi, hangi hadislerin sahih, hangilerinin sahih olmadığı tespit edilemese de 7. yüzyılda birçok hadisin kaydedilmiş olması gerektiğini göstermektedir. Bernard Lewis'e göre, "İslami yüzyılların başlarında bir davayı, bir görüşü ya da bir hizbi teşvik etmenin, Peygamber'in uygun bir fiilini ya da sözünü alıntılamaktan daha iyi bir yolu olamazdı." diyor. Bu sahteciliklerle savaşmak için, ilm el-cerh veya ilm el-dirayah olarak isimlendirilen ayrıntılı hadis araştırma bilimi hadisleri eleştirmeyi ve onaylamayı tasarlanmıştır.
Hadis çalışmaları, İslam Peygamberi'ne atfedilen haberlerin doğruluğunu belirlemek için bir dizi değerlendirme yöntemi kullanır. Bu sağlama şu şekilde yapılır:
Aktarımında yer alan bireysel anlatıcılar,
Raporun aktarım ölçeği,
Rapor metnini analiz etmek ve
Raporun iletildiği yollar.
Bu kriterlerden hareketle hadisler tasnif edilmiştir. Kapsamlı ilk eser Ebu Muhammed er-Ramhürmizi'ye ait el-Muhaddis el-Fasıl, bir diğeri önemli eser Hakim en-Nişaburi'nin Marifat ulum el-hadis'idir. İbnü's-Salah'ın ' <i id="mwAnU">Ulum al-hadis'i</i>, hadis araştırmalarında standart klasik referans olarak kabul edilir.
Bazı hadis metodolojisi ekolleri, 16 kadar ayrı test uygular.
Biyografik değerlendirme
Biyografik analiz ('ilm al-ricāl) de nakilciler incelenir. Bu, doğum tarihi ve yerlerini, aile bağlantılarını, öğretmen ve öğrencileri; dindarlık, ahlaki davranış, edebi ürünleri; seyahatlerini ve ölüm tarihlerini analiz etmeyi içerir.
Bu kriterlere göre ravinin güvenilirliği (sikā) değerlendirilir. Aynı zamanda zincirdeki diğer vericilerle olan eş zamanlılık ve coğrafi yakınlıklarından çıkarılan ferdin raporu gerçekten iletip iletmediği de belirlenmeye çalışılır.
Biyografik sözlüklere örnek olarak şunlar verilebilir: Abd al-Ghani al-Makdisi'nin Al-Kamal fi Esma' al-Rijal'i, İbn Hacer el- Askalani'nin Tahdhīb al-Tahdhīb'i ve al-Dhahabi'nin Tadhkirat al-huffaz'ı.
İletim ölçeği
Önemli meselelere ilişkin hadislerin bir dizi birbirinden bağımsız zincirden geçmesi gerekir.
Birçok güvenilir kanaldan gelen rivayetler için mütevatir terimi kullanılır.
Bu standardı karşılamayan raporlar ahad olarak bilinir ve birkaç farklı türdendir.
Metni analiz etme
Muhammed Şafi'i'ye göre isnadı incelenen hadislerin metni şu açılardan incelenmelidir:
Kur'an'la çelişki
Güvenilir hadislerle çelişki
Sağduyu ve mantık
Sadece destekçileri veya ailesi aracılığıyla iletilen ve diğer bağımsız kanallardan gelen haberlerle desteklenmeyen bir birey veya bireylerin önemine ilişkin olması.
Eleştirmenler, metnin incelenmesini içeren yukarıdaki açıklamanın aksine tasdik sürecinin "hadisin kendisini değil, hikayeyi nakleden raviler zincirinin incelenmesiyle sınırlı" olduğunu kaydeder. Joseph Schacht, "hadislerin tüm teknik eleştirisinin... esas olarak isnadların tenkidi"ne dayandığını, bunun sahte hadisleri ortadan kaldırmada etkisiz olduğuna diğerleri gibi kendisinin de inandığını belirtmektedir. NJ Coulson "Zincirin kesintisiz olması ve bireysel halkalarının güvenilir kişiler sayılması şartıyla, hadis bağlayıcı bir kanun olarak kabul edilmiştir. Dini inancın şartlarına göre raporun içeriği sorgulanamaz; çünkü bu, ilahi vahyin özüydü ve bu nedenle herhangi bir kanuniu veya tarihi eleştiriye açık değildi" der.
Terminoloji: makbul ve makbul olmayan hadisler
Değerlendirildikten sonra hadisler kategorize edilebilir. İki kategori şunlardır:
Sahih (doğru, otantik),
Za'if (zayıf)
Diğer sınıflandırmalar şunları içerir:
Hasen Kusurlu bir sahih rivayet veya başka teyit edici rivayet nedeniyle güçlendirilmiş zayıf bir rivayete atıfta bulunur (iyi);
Mevzu' (fabrikasyon, uydurma),
Münker, daha güvenilir başka bir ravi ile çelişen, güvenilir olmayan bir ravinin mevcudiyeti nedeniyle reddedilen rivayet.
Sahih ve hasen rivayetler, İslam hukuk sisteminde kabul edilebilir görülür.
Eleştiri
Hadisler, çeşitli yazarlara göre bir dindar kurgular koleksiyonu olup II. ve III. yüzyıllarda ortaya çıkan ihtiyaçlara göre uydurulmuşlardı. Sir W. Muir, II. (M. S. VIII.) yüzyılın ortalarından önce yazılı hadis belgesinin bulunmadığını, I. Goldziher ve J. Schacht, hadislerin Emeviler devrinde ahlak, zühd, Ahiret hayatı ve siyaset konularıyla ilgili olduğunu, bu dönemde fıkhi hadis bilinmediğini ileri sürmüş, J. Robson, hadislerdeki senetlerin II. yüzyılda uydurma birtakım hadisleri sahih göstermek için meşhur isimler kullanılarak ortaya konduğunu ifade etmiştir.
Hadislere uydurma olabileceği, ravilerinin güvenilirliği ve içerik noktasında eleştiriler bulunmaktadır:
Bişr b. Sa'idin "Allah'a yemin olsun ki biz Ebu Hureyre'nin meclisinde bulunurduk, O bize Rasulullahtan ve Kā'b el-Ahbar'dan rivayet ederdi. Ebu Hureyre kalkıp gittikten sonra bizimle birlikte oturan bazı insanların Rasulullahın hadisini Kā'b'ın sözü, Kābın sözünü de Rasulullahın hadisi diye naklettiğini işitirdim. Allah'tan korkun ve hadis konusunda korunun!" dediği belirtilir. İmam Buhari'nin, Kab'ın görüşü dediği bir rivayetin İmam Müslim tarafından İslam Peygamberi'ne ait olarak nakledildiğinden de bahsedilmektedir.
Ebu Hureyre'nin Kā'b ei-Ahbar'dan etkilenerek "israiliyat" nakleden rivayetlerinin adeta Tevrat ve Talmud'un bir kopyası gibi olduğu şeklinde görüşü de mevcuttur.
İmam Ebu Hanife'ye göre sıhhatinde şüphe olmayan hadislerin sayısının ancak on yedi olduğu; İmam Malik'e göre ise bu tür hadislerin adedinin üç yüzden fazla olmadığı zikredilir. Prof. Dr. Süleyman Ateş ise buna ilaveten Tarih-i Bağdat'ta Ebu Hanife'nin sabahtan öğle vaktine kadar hadis okuttuğunu, ardından da Bunlar hep havadır, boş şeylerdir. dediği şeklinde bir rivayetin bulunduğunu, ancak ilgili eserin yazarı tarafından bunun Ebu Hanife'ye iftira olduğunun belirtildiğini yazmıştır. Ateş, ayrıca aynı yazısında hadisçi veya rivayetçi olarak bilinen Şafii ve Hanbeli ekollerinin aslında şüphe taşıyan bir iki kişi haberini haram hükmü vermeye kaynak kabul ederek Kuranın geniş yolunu daralttıklarını, İslamı sonunda yaşanmaz hale getirdiklerini iddia eder.
Başlangıçta birkaç yüzyıl boyunca sözlü rivayetler şeklinde anlatılan hadisler, daha sonra yazıya geçirilen İslam'ın "sözel geleneğini" oluşturmuşlardır. İslam Peygamberi'nin ölümünü takip eden yıllarda konuşulan hadis sayısının birkaç yüz veya birkaç bin hadisi geçmediği, daha sonraki dönemlerde bu rivayetlerin hızla çoğaldığı ve milyonlara ulaştığı bilinmektedir. Bu artış, hadislere şüphe ile yaklaşan kesimler açısından da eleştiri konusu olmaktadır.
Buhari'nin hocalarından Nuaym b. Hammad'ın hemen bütün hadis münekkitleri tarafından zayıf ve münker hadis rivayet etmekle tanındığı, rivayetlerinde çokça yanılıp bunları birbirine karıştırdığı, rivayetleri pek kabul görmeyen muhaddislerden hadis rivayet ettiği için de eleştirildiği, rivayetlerinin delil olarak kullanılamayacağı ileri sürüldüğü ve hatta sünneti koruma gayretiyle hadis uydurduğunu söyleyenlerin de olduğu, fakat Buhari'nin ondan hadis rivayet ettiği belirtilmektedir.
Zühli'nin Kur'an okuyan kişinin telaffuzunu mahluk kabul ettiği gerekçesiyle Buhari'nin bidatçı olduğunu ve onun meclisine katılanların Kur'an'ın mahluk olduğu görüşüne sahip olmakla itham edilmesi gerektiğini bildirerek İmam Müslim ve Ahmed b. Seleme hariç insanların çoğunun Buhari'nin meclisine katılmasını engellediği belirtilmektedir. lbn-u Ebi Halim er-Razi (ö. h. 327) Buhari'nin biyografisinde babası Ebu Hatim er-Razi'nin Buhari'den hadis işitmekle beraber Muhammed b. Yahya tarafından onun "Kur'an'ın okunuşu -lafzı- mahluktur" görüşü iletilince Buhari'nin hadisini terk ettiğini anlatır. Bu durumun Buhari'nin Sahih'inin şöhretini geciktiren faktörlerden biri olduğu ve asırlar geçtikçe bu haberin unutulduğu ifade edilir.
Sahih-i Buhari'de yer alan 160 rivayetin senedinde kopukluk bulunduğu ifade edilmektedir.
İbn Hazm'ın (ö. H. 456/M. S. 1064) musiki konusunda en sağlam ve en kuvvetli olduğu belirtilen Buhari'nin sahihinde geçen "Ümmetimin içinde zina yapmayı, ipekli giymeyi, içki içmeyi ve musiki dinlemeyi helal sayan kimseler türeyecektir." şeklinde başlayan rivayetin uydurma olduğunu söylediği ve Buhari'yi kitabına uydurma hadis almakla suçlayanların başında geldiği, bu rivayet de dahil olmak üzere musikinin haram olduğunu söyleyenlerin hüccet olarak kullandıkları bütün hadis rivayetlerini teker teker ele alarak bunların hiçbirinin sağlam olmadığını belirttiği anlatılmaktadır. Bu rivayetlerin zayıflığı konusunda İbnul-Arabi'nin, İbnun Nahvi'nin, Gazali'nin ve İbn Tahir'in İbn Hazma muvafakat ettikleri belirtilir. Bilindiği kadarıyla el-Uulül-ḫamseye İbn Mace'nin es-Sünen'ini ekleyerek Kütüb-i Sitte tabirini ilk defa oluşturduğu belirtilen İbnü'l-Kayserani'nin (ö. 507/1113) de Kitabüs-Semaʿ adlı eserinde Musiki dinlemenin haram olmadığını, aksini savunanların uydurma rivayetlere dayandıklarını söyleyerek musiki dinlemeyi haram sayanların dayandığı delillere güvenilemeyeceğini ileri sürdüğü belirtilmektedir. Bazı oryantalistlerin görüşüne göre ise bu rivayetlerin müziğe ve müzisyenlere gösterilen ilgiyi kıskanan Abbasi devri ilahiyatçıları tarafından uydurulmuş olduğu iddia edilmektedir.
Serahsi (ö. 483/1090), recm ile ilgili ayetin bulunduğu sayfayı bir keçinin yediği şeklindeki rivayeti eleştirerek İslam Peygamberi'nin vefatından sonra neshin mümkün olmadığını, fakat bazı mülhidlerin İslam'a zarar vermek için bu tarz rivayetleri kabul ettiklerini belirtmiştir.
Ünlü hadisçi İbn Hacer el-Askalaninin asılsız haber rivayet etmekle tanınan ravi ve tarihçi Ebu Huzeyfe el-Buhari'yi kaynak olarak kullandığı da belirtilir.
Geleneksel İslami düşünce tarzlarına karşı ilk ciddi ve sistematik hareketin kurucusu olarak nitelendirilen Seyyid Ahmed Han, hadisler için Müslümanları bağlayan sözler olmadığını savunmuştur. Öğrencisi Şirag Ali ise daha ileri giderek neredeyse bütün hadislerin uydurma olduğunu ileri sürmüştür.
Gulam Ahmed Pervez ise hadisleri geçmiş asırların çarpıtılmış sözleri olarak yorumlar ve Kur'an öğretilerine aykırı olanlarının İslam Peygamberi'ne atfedilmesine karşı çıkar. Pervez, görüşleri dolayısıyla binin üzerinde ortodoks alim tarafından imzalanan fetva ile kafir ilan edildi.
Goldziher'e göre hadis olarak rivayet edilen haberlerin Peygamberle ilgisi yoktur. Bu rivayetler İslamın birkaç asır devam eden oluşum süreci içinde bu sürece katılan siyasi, ictimai, iktisadi v. s. birçok faktörün belgeleridir. Müslümanlar Kuranda bulamadıkları pek çok konuyu, ayrıca kendi kanaatlerini ve doğru bulduklarını hadis formunda ifade etmişlerdir.
Kütüb-i Sitte adı verilen kitapların haber-i ahad olarak nitelendirilen rivayetlerden ibaret oldukları ve bunların tamamı için sahih demenin mümkün olmadığı belirtilir. Prof. Dr. Mikail Bayram, Kütüb-i Sitte isnat edilen kişilerin tamamının Samani devletinden olduklarını ve Samani devlet otoritesinin bu kitapları sahih kabul edip diğer hadis kitaplarını ise sahih kabul etmediklerini ve o dönemde Abbasilerin de onlarla ittifak ederek bu altı kitabı sahih kabul ettiklerini iddia eder. Konuyla ilgili olarak Kütüb-i Sittenin dördünün Horasan bölgesinde yazıldığı; Buhari'nin (ö. H. 256) Buharalı, Müslim'in (ö. H. 261) Nişaburlu, Nesai'nin (ö. H. 303) Nesalı, Tirmizi'nin (ö. H. 279) Tirmizli, Ebu Davud'un (ö. H. 275) Sicistanlı, İbn Mace'nin (ö. H. 273) Kazvinli olduğu ifade edilmektedir. Müslim gibi Nişaburlu olan Hakim en-Neysaburi'nin (ö. H. 405) tarihi gerçeklere uymayacak şekilde Buhari ve Müslim'in otoritesinin Hicaz, Irak ve Şamlılar tarafından tanındığı neticesine varılabilecek ifadeler kullandığı ve bunun bu eserler üzerinde icma olduğu görüşünün ortaya çıkmasında tesirli olduğu belirtilmektedir.
Müslümanlardan hadis literatürüne yönelik tenkidin temeli, sahihliği ile ilgilidir. Bunlardan bazıları İslami, teolojik ve felsefi eleştiri temellerine de sahiplerdir.
Müslüman alimler, hadis literatürünü sorgulamada uzun bir geçmişe sahiptir. Batılı akademisyenler de 1890'dan başlayarak ancak 1950'den beri çok daha sık olarak bu alanda aktif hale geldiler.
Bazı Müslüman hadis eleştirmenleri, hadisleri (İslam'ın temel metinleri olarak) tamamen reddedecek kadar ileri gitmektedir.
Edip Yüksel ise Sünni gelenekte güvenilir olarak nitelenen hadislerden örneklerle, hadise dayalı din anlayışını eleştirmektedir. Kassim Ahmad tarafından yazılan Hadith: A Re-evaluation kitabı, hadisleri ayrımcı, bilim, akıl ve kadın karşıtı olarak nitelemektedir. Bugünün en önde gelen eleştirmenleri arasında, Kur'ancı Müslümanlar, Kur'an kodunun (kod 19) kaşifi Mısırlı Reşad Halife, Malezyalı Kassim Ahmad ve Türk Edip Yüksel bulunuyor.
Kur'ancılar, Kur'an'ın kendisinin Kur'an'ın yanında ikinci bir teolojik kaynak olarak hadisleri kabul etmeye davetiye içermediğini iddia eder. 3:132 veya 4:69'da geçen "Allah'a ve Resul'e itaat etmek" tabirinden, görevin Kur'an'ı tebliğ etmekten ibaret olan Resul'e sadece Kur'an'ı takip ederek uymak olduğu anlaşılmaktadır. Kur'ancılara göre İslam Peygamberi'nin aracılığı, sadece Kur'an iledir, hadislerle değil.