Edat

Edat veya ilgeç; farklı tür ve görevdeki kelimeler ve kavramlar arasında anlam ilgisi kurmaya yarayan yardımcı kelime. Edatların tek başına anlamı yoktur; diğer kelimelerle birlikte, cümle içinde görev kazanır.
Bazı kaynaklarda ünlemler ve bağlaçlar da edat kabul edilir. Bu yazıda ünlemler ve bağlaçlar ele alınmayacak, sadece bahsi geçen kaynaklarda son çekim edatları olarak adlandırılan edatlar ele alınacaktır. Türkçede kullanılan başlıca edatlar şunlardır:
ancak
başka
beri
bir
bir tek
dair
doğru
değil
değin
denli
dek
dolayı
diye
evvel
gayri
gibi
göre
için
ile
kadar
karşı
karşın
mukabil
önce
ötürü
öte
rağmen
sadece
sanki
sonra
sıra
üzere
yalnız
Edatlardan önce gelen hal ekleri
Edatlar iliştirildikleri isimlerin yalın halleriyle veya ismin diğer halleri ile birlikte kullanılabilir. Bu kullanımlardan bazıları ekli halleri ile Türkçeye yerleşmiştir ve bazı edatlar her zaman ilgili hal ekinin ardından kullanılır. Bunlara örnek olarak "-den ötürü", "-e dek", "-den öte", "-e doğru" verilebilir:
Bu çiçekleri annem için alıyorum. ("anne" yalın halde)
Yarına kadar bu ödevi bitirmem lazım. (-e hali)
Düşük notlarından ötürü çok çalışman gerekiyor. (-den hali)
İşlevlerine göre edatlar
Başkalık edatı
Başka, gayrı, özge gibi başkalık bildiren edatlardır.
Senden gayrı kimsem yok.
Yardım istemekten başka çaremiz kalmadı.
Benzerlik edatı
Gibi benzerlik bildiren edattır.
Yorgunluktan yatağa bavul gibi düştüm.
Hal edatı
Göre, nazaran, dair, rağmen gibi edatlardır.
Çok çalışmama rağmen sınavda hedeflediğim başarıyı yakalayamadım.
Duyduğuma göre bitirme sınavları bir hafta erken gerçekleşecekmiş.
Şirketteki son değişikliklere dair bilgi almak istiyorum.
Miktar edatı
Kadar kelimesidir. Yer ve yön edatı olan "kadar" ile karıştırılmamalıdır.
Ne kadar zaman olmuş görüşmeyeli.
Sürahiyi ağzına kadar doldurdum.
Sebep edatı
İçin, üzere, dolayı, ötürü, naşi, diye gibi sebep bildirmede kullanılan edatlardır.
Açılış konuşmasını yapmak üzere kürsüye çıktı.
Bu raporu bitirebilmek için zamana ihtiyacım var.
Kardeşim hastalığından naşi gelemedi.
Vasıta ve beraberlik edatı
İle kelimesidir. İle edatı -le şeklinde ek biçiminde de yazılabilir. Birkaç farklı kullanımı vardır.
İşin, fiilin, hangi araçla (vasıtayla) yapılacağını, yapıldığını bildirir:
İstanbul'a uçakla gideceğim.
İşin, fiilin kimle yapıldığını, yapılacağını bildirir:
Bu oyuncağı küçük kardeşimle birlikte yaptım.
İşin, fiilin nasıl yapıldığını, yapılacağını bildirerek durum zarfı oluşturabilir:
Büyük bir sevinçle yanıma geldi.
İşin, fiilin nedenini bildirerek edat tümleci olabilir:
Arabanın devrilmesiyle yol trafiğe kapandı.
"İle" edatı, bağlaç olan "ile" kelimesiyle karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan "ile", "ve" anlamına gelir:
Ali ile Aydın bize geldiler. (bağlaç)
Bu filmi Ali'yle izlemiştim. (edat)
Türkçenin bazı ağızlarında "birle" kelimesi "ile" anlamında kullanılır ve vasıta edadıdır:
Bayat atı birle sözüg başladım (Tanrı adı ile söze başladım). -Kutadgu Bilig
Yer ve yön edatları
Değin, dek, doğru, kadar, karşı, yan gibi yer veya yön bildiren edatlardır.
Ayvalık'ta denize karşı bir villa almış kendisine.
Eve doğru ıslık çalarak yürürken eski bir arkadaşıma rastladım.
Otomobilimiz bozulunca şehre kadar yürüdük.
Zaman edatı
Beri, önce, evvel, sonra gibi zaman bildiren edatlardır.
Babam yurt dışından döndükten sonra taşınacağız.
Gitmeden evvel bahçe düzenlemesini tamamlamalıyız.
Ne zamandan beri bu işle meşgulsünüz?
Edatların cümlede diğer görevlerde kullanımı
Edat olarak kullanılan bazı kelimeler cümlede başka görevlerde de kullanılabilirler:
Biraz beri gel. (zarf)
Bugün derse başka bir öğretmen geldi. (sıfat)
Yolun karşısına geçerken çok dikkatli olmalısın. (isim)
Cümledeki diğer kelimelerle birlikte sıfat veya zarf öbeği oluşturabilirler:
Dağ gibi adam bu hastalığı atlatamadı. (sıfat öbeği)
Sen de herkes kadar çaba göstermelisin. (zarf öbeği)
Başka kelimelerle birlikte özne veya yüklem görevinde de kullanılabilirler:
Dünkü provada repliğimi unuttuğumda utançtan ölecek gibiydim. (isim, yüklem)
Onun gibisi zor bulunur. (isim, özne)
Diğer dillerde
Türki dillerde
"tirkelme", Uygur Türkçesi
"artınçı", Tuva Türkçesi
"şılav", Kazak Türkçesi.-
"tatak", Çuvaş Türkçesi.
Bizdiñ şahtalardı jayın Almatıga deyin jazıp jürgen kim? (A. Abişev); Jalt karasam, Şuga üyine karay keti bara jatır eken (B. Maylin) degen söylemderdegi deyin, karay septevlikterin alıp tastap, Almatığa, üyine dep kana aytatın bolsak, ol söylemderdegi oy edevir özgerip ketken bolar edi.