Belh (il)

Belh Vilayeti (Farsça, Peştuca: , Balkh) Afganistan'ın 34 vilayetinden birisidir.
Belh Vilayeti'nin yönetim merkezi Mezar-ı Şerif şehridir. 17.249 km2 yüzölçümündeki vilayetin nüfusu 1.123.948'dir.
Belhin Tarihi
Belh şehri, bölgenin en eski şehirlerinden birisidir ve Kuzey Amu Deryadan yaklaşık olarak MÖ 20001500 yılları arasında göç eden Hindu-Avrupa dilini konuşan Aryan kabilesinin ilk şehri olarak düşünülür. Araplar onu, eskiliği sebebiyle 'Ummu'l Beled' veya Şehirlerin Anası olarak adlandırırdı.
Mevsim değişikliği, onun topraklarının çok verimli olduğu zamanlarda şehrin terkine yol açmıştı. Bölgeyi Şehirlerin Anası olarak adlandıran ve Zerdüştün Belhte doğduğuna inanan yerel halk, bölgenin mükemmelliğinin ve antikliğinin farkındadır. Ve ayrıca Zerdüştler tarafından Zerdüştün orada gömülü olduğuna inanılır. Şehrin kuruluşu efsanevi olarak Kiyumerse dayandırılır (ki o Pers Romulus'udur) ve en azından çok erken tarihlerde Hamedan, Ninova ve Babilin rakibi olduğu kesindir. Anahitanın kutsal tapınağının burada bulunduğu inancı uzun süre yağmacıları şehre çekmiştir.

Zerdüştün kurduğu Zerdüştlük dini'nin uzun süre merkezi olduğu ve Zerdüştün buranın duvarları arasında öldüğü Firdevsinin şiirlerinde geçmektedir. Ermeni kaynakları Partlı Arsacın, başkentini burada kurduğunu göstermektedir. Bazı uzmanlar Kavi İmparatorluğu'nun birçok mitolojik krallarının Belh civarlarındaki bölgelerin yerel yöneticileri olduğuna inanmaktadır. Xuanzangın Anılarından öğrendiğimize göre, onun 7. yüzyıldaki gezisinde şehirde veya yakınlarında bine yakın budist tapınağı, üç bin cemaat, bir dizi budist anıtı ve diğer dinlerin mabedleri varmış. En kayda değer olanı çok değerli (para açısından) bir buda heykeline sahip olan Nava Viharaydı. Bu tapınak Pramukh adı verilen Kashmiri Brahminleri tarafından yönetiliyordu. Arap fethinden kısa süre önce, tapınak Zerdüştlerin ateş tapınağı olmuştu. Bu binanın meraklı ilgisi, Belhin kilden yapılmış bir şehir olduğunu, kum yığınları, altı kapı ve 3 km'ye varan genişliğiyle tasvir eden 10. yüzyılın bir Arap gezgininin yazılarında bulunur. Gezgin, ayrıca bir kaleden ve bir camiden de bahseder.
Ancak Persler'in 7. yüzyıldaki İslami fethi sırasında Belh, Halife Ömer ordularından Belhe kaçan Pers İmparatoru için gözcü karakolu ve güvenli bir sığınak sağlamıştı. Daha sonra, 9. yüzyılda Yakup bin Laith as-Saffarin hükümdarlığı zamanında, İslam bölgenin halkı arasında sağlam bir şekilde kök salmıştı.
12. yüzyılda İdrisi, Belhte birçok çeşit eğitim kuruluşlarının varlığından ve Belhin aktif ticareti devam ettirdiğinden bahseder. Hindistan ve Çine kadar uzanan önemli ticari rotaları vardı.
1220de Cengiz Han, Belhin halkını katletmiş ve savunmaya elverişli tüm binalarını yerle bir etmiştir. Fakat bunlara rağmen Marco Polo, şehri hala asil ve mükemmel bir şehir olarak tasvir edebilmiştir.
16. yüzyılda, Özbekler Belhe girmiştir. 1640larda Moghul Şah-ı Cihan, Özbeklerle nafile bir şekilde savaşmıştır. Aurangzeb gençlik yıllarında Belhin hükümdarlık tahtına geçmiştir. 1736da Belh, Nadir Şah tarafından ele geçirilmiştir. Durani Monarşisi altında Afganların eline geçen Belh, 1820de Kunduzlu Şah Murat tarafından fethedilmiştir ve bir süre Buhara Emirliğinin gündeminde kalmıştır. 1850de Muhammed Akram Han Belhi ele geçirmiş ve o zamandan beri Afgan yönetiminde kalmıştır.
Belhin Antik Enkazları
Antik Yunanlar ve Ahameniş İmparatorluğu zamanında oluşmuş eski toprak tabakalarının kazıları 2003te başlayana kadar hiçbir profesyonel arkeolojist Belhte çalışma fırsatı bulamamıştı.
Daha önce inşa edilen Budist yapıları, İslam dönemindekilerden daha dayanıklı olduğunu kanıtladı. Top-Rustam, yerden 46 m çapında, tepeden 20 m çapında ve 15 m yüksekliğindedir. Dört dairesel kubbenin çökmesi, muhtemelen dört koridorun delinmesine yol açmıştır. Binanın temeli 60 cm'lik güneşte kurutulmuş kare tuğlalardan yapılmıştır ki bu tuğlalar 1013 cm kalınlığındadır. Taht-e Rustem eşit olmayan kenarlarla -V- şeklinde planlanmıştır. Açıkça görülür ki, kerpiçten yapılmıştır. Çinli gezgin Xuanzangın bahsettiği Nan Viharayı bu enkazlarda tanıyabiliriz. Bu çevrede başka birçok bu yapılara benzer binaların enkazı vardır. Mezar-ı Şerif yolundaki enkazların yığınları, modern Belhin üzerinde bulunduğu topraklardaki eski şehir alanının muhtmelen daha eski olduğunu temsil eder.
1911de Belh
Sabz Mescidinin kalıntıları, Yeşil Cami adını seramikle kaplı kubbesinden almıştır.
Belhte sel zamanında sıtmanın patlak vermesi sonucu bölgenin başkenti 1870te Mezar-ı Şerife kaydırılmıştır. 1911de Britannica Ansiklopedisi; 4000 metre karelik enkazın ortasında 500 Afgan yerleşeni, bir Yahudi kolonisi ve küçük bir pazar tasvir etmiştir.
Batı kapısından girerken ansiklopedi yazarlarının Cuma Mescidinin enkazlarını farkettiği üç tane kemerin altından geçersiniz. Dışarıdaki duvarların, genellikle tamamen bakımsız, 10,5 ila 11,3 km ile şehri çevrelediği tahmin edilir. Güneydoğuda bu duvarlar yüksek kum tepelerindedir.
Kale ve sığınak kuzeydoğudadır ve şehirden oldukça yüksek çıplak bir kum yığınının üzerindedir, duvarla çevrilidir ve ikisinin de hendekleri vardır. Ancak birkaç sütunun enkazından başka bir şey kalmamıştır Yeşil Caminin Abu Nasr Parsanın türbesi olduğu söylenir. Önceki medresenin kemerli girişinden başka bir şey kalmamıştır.
Şehirde 1911de birkaç yüz gerilla tarafından bir karakol kuruldu. Bu gerillalar, Mezar-ı Şerifin kenarında Takhtapulda askeri destek alan Afgan-Türkistanın düzenli ordularındandı. Kuzeydoğu tarafındaki bahçeler bir kervansaray içerirdi. Ki bu kervansaraylar Platanus Orientalis adı verilen bir grup görkemli chenar ağacının gölgelendirdiği bahçenin bir kenarını oluşturuyordu.
Günümüzde Belh
Bir modernleştirme projesi 1934te uygulamaya konmuştur. Bu kapsamda sekiz cadde yapılmış, barınaklar ve çarşı-pazarlar inşa edilmiştir. Modern Belh, genellikle İran koyunu diye bilinen koyunun yününden elde edilen pamuğun endüstrisinin ve badem, karpuz yetiştiriciliği gibi tarımsal faaliyetlerin merkezidir. Eski harabelerden ve yerleşkelerden kalma bir dizi, ilgi kaynağı olan görülecek yerler vardır:
Sayed Subhan Kuli Hanın medresesi
Khwaja Nasr Parsanın türbesi ve camisi olan Bala-Hesar
Kadın şair Rabia Belhinin kabri
Dokuz Kubbeli Cami (bu güzelce süslenmiş cami, Afganistanda bilinen en eski islami anıttır. Ve ayrıca Hacı Piyade ile de ilgilidir.)
Tap-e Rustam ve Takht-e Rustam
Kültürel rolü
Belh, oradan Pers Aryanlar'ın İran ve Hindistanın değişik yerlere göç ettiği ana şehirdi. Birkaç yüzyıl Pers Aryan medeniyetinin yayılmasında kilit şehir olarak rolünü korumuştur.
Belh, Fars dilinin ve edebiyatının gelişmesinde çok önemli bir role sahipti. Fars edebiyatının eski eserleri, aslen Belhten gelen yazarlar ve şairler tarafından yazılmıştır. Birçok ünlü Pers şairi Belhten gelmiştir:
10. yüzyılda yaşayan ve Fars şiir tarihinin ilk kadın şairi olan Rabia Belhi
Dakiki Balkhi, 10. yüzyıl
9. ve 10. yüzyılın şairlerinden olan Şahid Balkhi, Abul Muayed Balkhi, Abu Şükür Balkhi, Marufi Balkhi
Unsuri Balkhi, 10. ve 11. yüzyıl şairi
Enveri Belhte doğup Belhte vefat etmiştir, 12. yüzyıl şairi
İbni Sina, 10. yüzyılın ünlü filozofu ve bilim insanı, babası Belhin yerlilerindendir.
Mevlana Celaleddin-i Rumi, Belhte doğup Belhte eğitim görmüştür, 13. yüzyıl
Vilayetin ilçeleri
Belh Vilayeti 15 alt ilçeye ayrılmıştır. Bu ilçeler ve ilçelere ait bilgiler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: