I. Tahmasb

I. Tahmasb ( d. 22 Şubat 1514 - ö. 14 Mayıs 1576), Safevi Devleti'nin ikinci hükümdarıdır.
Safevi hanedanının en uzun hükümdarlığını süren İran şahı. I. İsmail'in oğlu ve halefi idi. 1524'te on yaşında tahta çıktı ve Safevi İmparatorluğunun omurgasını oluşturan Kızılbaşların denetimine girdi. Kızılbaş liderleri, Tahmasbın naibi olmak için aralarında savaştılar. Bununla birlikte, yetişkinlik döneminde Tahmasb, şahın gücünü tekrar ortaya koymayı başardı ve sadece büyük ölçüde, İran toplumunda, Kafkasyalılardan oluşan etkili ve amaçlı bir şekilde yeni bir katman yaratarak büyük miktarda Kafkas elementleri kullanıma sokulması ile kabileleri kontrol edebildi.
Günümüzdeki bazı kaynaklarda üçüncü kuvvet olarak da adlandırılan bu yeni katman yalnızca yüz binlerce etnik Çerkes, Gürcü ve Ermeni'den oluşacak ve İran'ın kraliyet sarayında, haremlerinde, sivil toplumda önemli rol oynamaya devam edecekler hem de askeri yönetimin yanı sıra Tahmasb'tan yüzyıllarca düşünülmüş ve mevcut olan diğer tüm mevkilerde kullandılar ve sonunda Kızılbaşlar'ın imparatorluğun işleyen görevlerinin çoğunda etkili gücünü tamamen ortadan kaldıracaklardı ve böylece bunlar da en baskın hale gelecekti. Sınıfı olarak da meritokratik Safevi krallığında en dikkat çeken ardıllarından biri olan Safevilerin en büyük imparatoru I. Abbas (aynı zamanda Büyük Abbas olarak da bilinir) bu politikayı ve bu yeni katmanın İran toplumunda yaratılmasını tamamlar ve sonuçlandırır.
Tahmasbın saltanatı, başta Safevi'nin baş düşmanı olan Osmanlılar ve uzak doğudaki Özbekler olmak üzere yabancı tehditlerle karşı karşıya kaldı. Ancak 1555'te Amasya Barışı vasıtasıyla Osmanlı İmparatorluğu ile ilişkileri düzeltti. Bu antlaşma ile Ermenistan ve Gürcistan eşit olarak bölüştürüldü. Osmanlı İmparatorluğu Bağdat da dahil olmak üzere Irak'ın çoğunu aldı, Safevilere eski başkentleri Tebriz'i ve diğer kuzey-batı bölgeler (Dağıstan, Azerbaycan) savaşlardan önce olduğu gibi kaldı. Ayrıca Osmanlılar, İranlı hacıları, Mekke ve Medine'nin kutsal mekanlarına ve Irak'taki Şiilerce (bkz: İmam Ali Türbesi) kutsal yerlere gitmesine izin verdi. Bu barış, Şah Muhammed Hüdabende döneminde bozuluncaya dek 30 yıl sürdü.
Tahmasb, sürgün olan Babür imparatoru Hümayun ve Kanuni Sultan Süleyman'ın oğlu Bayezid'i kabulü, Çehel Sütun sarayının duvarlarındaki bir tabloda tasvir edilir.
Şah Tahmasb'ın daha uzun soluklu başarılarından biri, Osmanlı savaşlarında, ticareti sürdürülen İpek Yolu'nun kesilmesinin ekonomik etkilerine yanıt olarak, ulusal bir ölçekte İran halı endüstrisine teşvik edilmesiydi.
Hayatı
Şah Tahmasb, 22 Şubat 1514 tarihinde I. İsmail'in oğlu olarak İsfahan'da doğdu. Annesi Musullu Türkmenlerinden bir beyin kızıdır, Taçlı Begüm üvey annesidir. Tahmasb, Çaldıran Muharebesi'nden sonra Horasan'a gönderildi. Bir süre Sebzevar ve Herat'ta kaldı. Şiilerin ve Safevilerin tanınmış bilgin ve şeyhlerinden özel öğrenim gördü.
1521'de Sultaniye'deki babasının yanına döndü. Tahmasb, I. İsmail'in ölümü üzerine 1524'te 10 yaşında tahta çıktı.
Şah I Tahmasbın iktidarı döneminde 1528 yılında Özbekler Horasana saldırdılar. Aynı yıl Şah ordusuyla doğuya doğru hareket etti ve Özbekleri Herat yakınında yendi. Şahın Doğuya temaslarının kullanan Luristan beylerbeyi Zülfikar Han isyan çıkardı ve 1528 yılında Bağdatı aldı. Bundan dolayı Şah Bağdatı kuşattı ve aynı yıl Bağdatı isyancılardan temizledi ve Muhammed Han Türkmanı Bağdat beylerbeyi tayin etti. 1531 yılında Tebriz beylerbeyi Ulema Han Tekel askerleriyle birlikte Osmanlıya sığındı. Daha sonra Ulema Han Sultan I. Süleymanı İrana sefer yapması yönünde ikna etti. 1534 yılında Osmanlı ordusu Azerbaycan sınırlarını geçti. Şah I Tahmasb Kazvine çekildi ve sultanla barış imzalamak için elçisini gönderdi. Ancak Sultan Süleyman bu teklifi kabul etmedi. Kışın yaklaşmasıyla Sultan Azerbaycanı terk etti ve Bağdatı ele geçirdi. Bu arada Şah Sultanın Bağdatı almasına karşılık olarak Van ve Karsı kuşattı. Sultan Süleyman Ulema Paşayı Vana gönderdi, fakat Ulema yenilip kaçtı ve böylece Van ve Kars Safeviler tarafından ele geçirildi. Bunun cevabı olarak Sultan 1535 yılında Güney Azerbaycana girdi Tebrizi aldı. Şah ise kaçmaktan başka bir yol bulamadı. Sultan I. Süleyman seferi sonlandırdıktan sonra Tahmasb Osmanlıların geri dönmesini fırsat bilerek kaçtığı yerden geri dönecek cesareti bularak Tebriz'i geri aldı.
Savaş dönemi ve sonrası
Daha sonra Sultan Süleyman nüfusun direnci ve orduda yaşanan açlık yüzünden Azerbaycandan çekildi. Bunu fırsat olarak gören Şah ülkenin birleştirilmesini sürdürmek için 1538 yılında kardeşi Elkas Mirzanın yönetimiyle 30 bin kişilik orduyu Şirvanı ele geçirmek için gönderdi. Elkas 1538de Şirvanşahlar devletinin tüm kalelerini ele geçirdi. Bunun sonucu olarak Şirvanı beylerbeyliğine dönüştüren şah kardeşi Elkas Mirzayı da oraya ilk beylerbeyi olarak atadı. Fakat Elkas tahta çıkmak istiyordu. Bu yüzden 1541 yılında kardeşi Şaha ihanet ederek taht için mücadeleye başladı. Bağımsızlık mücadelesini duyan Şah Tahmasb öfkelendi, Şirvana dahil oldu ve tüm kaleleri aldı. Elkas Mirza önce Kırıma, oradan İstanbula kaçtı ve Ulema Paşa'yla birlikte kendi vatanına karşı seferlerde aktif olarak yer aldı.
1546 yılında Dal Han Gacar şahdan emir alarak emrindeki askerlerle Baburilerin hakimiyetinde olan Kandeharı Safevi sınırlarına kattı.
1548 yılında Osmanlı Sultanı Kanuni Sultan Süleyman "Tebriz Seferi"'ne başlayarak Osmanlı-Safevi Savaşı (1548-1549) ile 3. kez Safevilere saldırdı. Osmanlı ordusu ile Tebrizi ele geçirdi. Fakat orada güçlenemeyince ülkeyi terk etti. 1550 yılında Şah Tahmasb sultana elçi göndererek barış önerdi. Fakat Kanuni Sultan Süleyman yine bu barış teklifini kabul etmedi ve savaş devam etti.
Bu defa Şah Tahmasb 1552de Van, Kars, Vostan ve Adilcevazı ele geçirdi. Oğlu Şehzade İsmail Erzurum yakınında İskender Paşayı yendi ve Erzurumu aldı. Sultan I. Süleyman 1554 yılında son olarak Safevi devletine karşı Nahcivan Seferi adı verilen sefere başladı. Fakat Osmanlı devleti başarı elde edemedi. Nüfusun direnişi, Kızılbaşların seri zaferleri Kanuni Sultan Süleyman'ın Azerbaycanı ele geçirmesine engel oldular.
1555 yılında Osmanlı devleti ile Safeviler arasında Amasya Barış Anlaşması imzalandı. Anlaşmaya göre Doğu Anadolu, İmereti, Guri, Arap Irakı Osmanlıya; Kartli, Kahetya ve Meshiya Azerbaycana verildi.
Bundan sonra Şah doğuya döndü, çünkü Afgan Emiri Şirhan, Babür hükümdarı Hümayun Şahı yenerek Hindistanı ele geçirmiş ve Hümayun Şah Safevilere sığınmıştı. Hümayun Şahın yardım için başvurusuna cevap olarak Şah 12 bin kişilik orduyu Dal Han yönetiminde ona verdi. Kızılbaşlar Afganları ülkeden sürüp çıkardılar ve Hümayun Şah yeniden hakimiyeti ele geçirdi.
Ölümü ve sonrası
Tahmasb 52 yıl boyunca hükümdarlık yaptı, 1576 yılında Kazvinde ölen Şah Tahmasbın yerine oğlu Haydar Mirza tahta çıktı. Bir gün sonra öldürülen Haydar Mirzanın yerine, ikinci oğlu İsmail tahta çıktı.
Ailesi
Eşleri
Sultanum Begüm (y. 1516 - ö. 1593), Musullu Türkmenlerinden Musa Sultan'ın kızı,
Sultan Ağa Hanım, Çerkes Şemhal Sultan'ın kızı,
Sultanzade Hanım, Gürcü Ali Han Gürci'nin kızı,
Zehra Bacı Hanım, Gürcistan'ın Şalikaşvili ailesinden Gürcü Prens Otar Şalikaşvili'nin kızı,
Han Pervar Hanım, Gürcü Zali Bey Gürci'nin kızı,
Huri Han Hanım, Gürcü kökenli,
Adı bilinmeyen, Dağıstan valisinin kızı,
Ayşe Beyi Hanım, Hive Hanlığı Hanı Sufiyan Han'ın kızı,
Zeyneb Sultan Hanım (ö. 1570), küçük kardeşi Şehzade Behram Mirza'nın dul eşi ve İmadüddin Şirvani'nin kız kardeşi.
Oğulları
Sultan Ali Kuli Mirza (d. 1528 ö. 1529)
Muhammed Hüdabende
II. İsmail
Sultan Murad Mirza (1538 5 Eylül 1545)
Sultan Süleyman Mirza (d. 1553, Nahcivan ö. 2 Kasım 1576, Kazvin, öldürüldü)
Sultan Haydar Mirza (d. 1554 ö. 14 Mayıs 1576, Kazvin, öldürüldü)
Sultan Mustafa Mirza (d. 1556 ö. 2 Kasım 1576, Kazvin, öldürüldü)
Sultan Mahmud Mirza (d. 1557 ö. 24 Şubat 1577, Kazvin, öldürüldü)
İmam Kuli Mirza (d. 1562 ö. 24 Şubat 1577, Kazvin)
Sultan Ali Mirza (d. 1559, Kazvin 31 Ocak 1642, İsfahan) Gence valisi (1570-1577). Alamut'ta Şah Abbas tarafından körleştirildi ve hapsedildi.
Sultan Ahmed Mirza (d. 1560, Kazvin ö. 24 Şubat 1577, Kazvin, öldürüldü)
Sultan Zeynelabidin Mirza
Sultan Musa Mirza
Kızları
Gevher Sultan Begüm (d. 1540 ö. 19 Mayıs 1577) Şah İsmail'in oğlu Behram Mirza'nın oğlu İbrahim Mirza (d. 1543 ö. 24 Şubat 1577) ile evlendi.
Perihan Hanım, (d. 1548 - ö. 12 Şubat 1578) Şah İsmail'in oğlu Behram Mirza'nın oğlu Bediüzzaman Mirza ile evlendi,
Hatice Sultan Begüm,
Zeyneb Begüm (d. 1550 ö. 14 Mayıs 1641, İsfahan) evlenmedi.
Meryem Begüm (d. 1551 ö. 1608, İsfahan), ilk eşi Gilan valisi Han Ahmed Han, ikinci eşi Mir Nimetullah Yezdi,
Begüm Hanım, Musib Bey Han ile evlendi,
Haneş Begüm. (ö. 1590), ilk eşi Mir Nimetullah Yezdi,
Fatıma Sultan Begüm, Emir Han Musullu ile evlendi,
Şah Banu Hanım, ilk eşi kuzeni Selman Han Ustaclu.