Prizren

Prizren, eskiden Pürzerrin (Arnavutça: Prizreni; Boşnakça: Prizren; Sırpça: ), Kosova'nın güneybatısında bir şehir ve belediye merkezi.
De facto olarak Kosovanın Prizren ilinde; de jure olarak Sırbistana bağlı Kosova ve Metohiya Özerk Bölgesinin Prizrenski ilinde yer alır. Ayrıca de jure olarak Birleşmiş Milletler Kosova Geçici Yönetim Misyonunun Prizren Bölgesinde (District of Prizren) bulunur.
Şehir, Şar Dağlarının eteklerinde konumlanmıştır. Prizren ili, Kuzey Makedonya ve Arnavutluk devletleri ile sınırdaştır.
Prizren Adı
Eric Hamp adlı Amerikan dil bilimcisine göre şehrin adı büyük kale, kasaba anlamındaki Pri sözüyle Zeranda sözünün birleşmesiyle oluşmuştur. Zeranda kelimesi, Theranda yer adının bir varyantı olarak düşünülmüştür. Dil bilimciye göre bu kelime şeklinden çok sayıda form gelişmiştir: Priserendi, Pyrserendi, Priserend, Prizeren, Pirzerin, Prizren vb.
Şehrin Roma devirlerindeki ad varyasyonları Prisrend, Prisrena vb olarak belirtilmektedir. Osmanlı devrinde şehrin adı şeklinde yazılmıştır. XX. yüzyıla ait bir eserde bu imla Prizrin şeklinde okunmuştur. Osmanlı klasik döneminde şehrin adının Pürzerin / Pürzerrin olduğu belirtilmiştir. Osmanlı kaynaklarında Prizren için birkaç adın geçtiği, bunların da Pürzeyn, Pürzerrin, Perzerrin, Pürzen, Zerrin gibi adlar olduğu da belirtilmiştir. M. Mujezinović'in Suzi Çelebi ve Nehari'nin mezar kitabelerinde yaptığı araştırmalarda şehrin Zerrin olarak da adlandırıldığı görülmektedir.
Tarih
Roma Dönemi
Roma İmparatorluğu
Theranda adındaki Roma kasabasının bugünkü Priştinenin 76 km güneybatısında Akdere üzerinde; Makedonyadaki Lissostan Moesia Superiordaki Naissus (bugünkü Niş) şehri yolu üzerinde bulunduğu düşünülmektedir.
Doğu Roma İmparatorluğu
Roma İmparatoru I. Theodosiusun (346-395) ölümünden önce, devletin topraklarını iki oğlu arasında paylaştırması üzerine Balkanlar da ikiye bölünmüştür. Prizrenin bulunduğu bölge Doğu Roma İmparatorluğu sınırlarında kalmıştır.
Doğu Roma döneminde Prizrenin de yer aldığı bölge, halkların göç hareketleri sebebiyle oldukça hareketli bir dönem yaşamıştır. Hunlar, Gotlardan, Alanlardan ve Germen Taifallardan oluşturdukları yardımcı kuvvetlerle takviyeli olarak ilk defa 378 baharında Tunayı geçmiş, Romalılardan karşılık görmeksizin Trakyaya kadar ilerlemişlerdir. Hunlar, MS 380 yılından itibaren Balkanlara egemenlik kurmuşlardır. V. ve VI. yüzyıllarda, çeşitli lehçeleri konuşan Slavlar birçok grup halinde Balkanların geniş arazilerine hakim olmuşlardır.
Roma egemenliğinin maddi kalıntılarına bugün Prizren civarındaki Şiroka, Naşeç, Kruşa, Rahofça, Vlaşna, Reçana ve Muşitişte alanlarında rastlanmıştır.
Bulgar Devleti
MS 830lu yıllarda Prizren ve civarı, Birinci Bulgar Devleti sınırları dahilinde olmuştur. 1018de Çar Samuel idaresindeki Bulgar devletinin çöküşüyle beraber, Doğu Roma idaresi Prizrende piskoposluk merkezi kurmuştur.
VII. yüzyılda Türk asıllı Bulgar kabileleri, hükümdarları Asparuhun kumandasında Tunayı geçerek Batı Karadeniz ile Tuna nehri arasındaki bölgeye yerleşen Slavları hakimiyetleri altına almışlardır. IX. yüzyılda da Prizreni de içine alacak şekilde Prizren bölgesine yayılmışlardır.
Georgi Voiteh önderliğinde Bulgarların toparlanmasının yaşandığı 1072 senesi dolaylarında, Voyislav hanedanına bağlı Konstantin Bodin (3. Peter), babası, Dük Petrilo ve 300 seçkin asker ile Voitehin Prizrendeki birliklerine saldırmıştır. Bu isyan bastırılmış ve 1073 yılında bölgedeki Doğu Roma egemenliği tekrar sağlanmıştır.
Bugünkü adıyla ilk kez Prizrenden XI. yüzyılın başlangıcında söz edilmiştir. Prizren şehri, Theranda adıyla önemli bir ekonomi ve kültür merkezi olarak II. Vasiliusun 1019 tarihli beratında yer almıştır. Bazı araştırmacılar, Theranda yerleşim biriminin, bugünkü Suvarekanın bulunduğu alan olduğunu düşünmüşlerdir.
Sırp Devleti
Haçlılar ile Doğu Roma İmparatorluğu arasındaki savaş zamanında Sırp önderi Stefan Nemanja, 1189 tarihinde Prizreni fethetmiştir. Ancak, 1191 yılındaki yenilgi sonrasında şehri tekrar Doğu Roma yönetimine bırakmak durumunda kalmıştır. Prizren, 1204te İkinci Bulgar Devleti zamanında ele geçirilmiş, 1208de ise Nemanyiç hanedanlığından Prens Stefan Prvovenčani tarafından zapt edilmiştir. Bu dönem şehrin Boril önderliğindeki Bulgar kağanlığı ile sık sık el değiştirdiği bir dönemdir.
XIII. yüzyıl dolaylarında şehirde Sırp Ortodoks Kilisesine bağlı piskoposluk kurulmuştur. İmparator Stefan Duşan devrinde Prizrende saltanat makamı oluşturulmuş ve şehir, Sırp devletinin merkezi haline getirilmiştir. 1343-1352 yılları arasında İmparator Duşan, şehir yakınlarında Aziz Arhancel Manastırını yaptırmıştır. Prizren yöresinde o zaman var olan Ribnik muhiti, Sırp imparatorlarının karargahı konumunda olmuştur.
XIV. yüzyılın başlarında Prizren, Orta Çağ Sırp Devletinin önemli kültür, ekonomi ve siyaset merkezi olmuştur.
Sırp yönetimi döneminde; XII. ve XIV. yüzyıllarda, bu bölgede Slavların nüfus ve nüfuzu artmıştır. Sırpların liderlerinden Çar Duşan ve oğlu Uroş yönetiminde Prizren bazen bu çarların merkezi olmuştur. Balkanlarda Osmanlı Devletinin, Türk ilerleyişinin gelişerek devam etmesiyle Prizren ve civarında Türk etkisi artmaya başlamış, bu etki 1389 yılı I. Kosova Savaşı ile beraber Sırp egemenliğinin kesin bir kırılma yaşaması sonucunu doğurmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu
İlk Dönemler
Osmanlı İmparatorluğunun fethinden önce Sırp yönetiminde olan Prizren, Sultan I. Murad tarafından, I. Kosova Savaşı (1389) sonrasında ele geçirilmiş (1390), şehrin kesin fethi ise Fatih Sultan Mehmed zamanında gerçekleştirilmiştir. Kesin olarak fethedileceği 1455 tarihinden önce, Gazi Evrenos Bey komutasındaki akıncıların seferleri sonucunda, birkaç defa el değiştirmiş bulunan Prizrenin Türk karakteri o zamandan biçimlenmeye başlamıştır. Osmanlı İmparatorluğunun gelişme ve ilerleme döneminin ünlü hükümdarı Fatih Sultan Mehmed kumandasındaki Osmanlı ordusu, 21 Haziran 1455 tarihinde Prizreni fethetmiştir.
Fatih Sultan Mehmed'in Prizren'e geldiği ve bir cuma namazından sonra Prizren'in en büyük Ortodoks kilisesi olan Sv. Bogorodica'yı (bugünkü Cuma Camii) camiye dönüştürdüğü anlaşılmaktadır (M. Tahir Efendi, Menakıb, 165-167 beyitler). 1 Haziran 1455 yılında Nobırda kalesinin düşmesinden sonra, Fatih Sultan Mehmed Han üç ay kadar burada kalmıştır. Kosova'nın diğer şehirlerinin fethedilişinden sonra, Prizren'e gelip bu kiliseyi bir cuma namazından sonra camiye dönüştürmüştür.
Akıncı kuvvetlerinin şehri ele geçirmeleri sonrasında, şehre yerleşen Türklerin mevcudiyeti ve İslamı kabul etmeye başlayan yöre halkının etkisi, şehrin yeni kültürel yapısının biçimlenmesinde etkili olmuştur. Prizrenli ünlü şair Suzi Çelebinin yetişme tarihi bu döneme rastlar. Var olan belgeler söz konusu kültürel biçimlemede ve şehrin her yönden gelişip ilerlemesinde Suzi Çelebinin büyük katkılarının olduğunu göstermiştir. Bu ilk dönemde Prizren, ekonomi ve kültür bakımından gelişmeye başlamıştır.
Klasik Osmanlı Dönemi
XVI. yüzyılın yarısında Prizrende esnaf, zanaat örgütleri kurulmaya başlamıştır. İlkin tabakçı, demirci, saraç ve terzi; sonrasında tüfekçi ve kuyumcu esnafları kurulmuştur.
Prizren Sancağının 1590 (999/1590-1) tarihli mufassal defterinde Prizren'in, Prizren sancak beyinin hassı olduğu bildirilmektedir. Bu defterde ayrıntılarıyla Prizren içindeki mahalleler açıklanmıştır. Cami-i Atik, Levişa, Ayas Beg, Hacı Kasım, Yazıcı Sinan ya da Emin Mehmed, Çarşı ya da Yakub Beg, Gavrila (Kurila), Tabaklar (Debbağlar), olmak üzere sekiz Müslüman mahallesinde 320 hane mevcuttu. Ayrıca Eski Pazar, Mavriç ya da Sima Çelebi, Vasa, Kavra (eski adı Kavrila), Çarşı ya da Petri Nikola, Bogoy Balıkçı, Radomir, Yazıcı Sinan ya da Emin Mehmed, Pandeliya, Pridvorica, İliyaz ya da Azkuçan olmak üzere 11 Hristiyan mahallesinde 252 hane mevcuttu. Bu şekilde Prizrende Müslüman ve Hristiyanlar toplam 19 mahallede 572 haneyi oluşturmuşlardı. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinden birçok bilim adamının da buraya gelerek yerleştikleri anlaşılmaktadır.
1623/4 yılında Prizren'de 12.000 Müslüman vardır. Arnavut milletinden olan Katoliklerin sayısı yaklaşık 200 idi. Zengin eşyalarla donatılmış sadece bir kiliseleri vardır, otuz sene önce yangına uğrayarak bütün güzelliklerini kaybetmiştir. Prizren'de 600 kadar Sırp vardır. 1633 yılında Prizrenin çok hoş bir havasının olduğu belirtilir. Temiz ve sağlıklı su, güzel hava ve harika bağlarla zengindir, şehrin ortasından geçen nehre yerleşmiş birçok değirmen bulunur.
1637 yılında bildirildiğine göre etraf köyleriyle beraber şehirde 540 kadar Katolik nüfusu olabilir. 1638 yılında varoşta 22 Hristiyan hanede 325 nüfus vardır. Ortodoksların hane sayısı 34'tür. Pulti'den gelen ve Prizren'e yerleşen Arnavutların 6 hane olmak üzere nüfusları 20'dir. Türk hane sayısı yaklaşık 3.000'dir. Prizren Kalesinin yüksek bir dağın tepeciğinde, varoştan yarım mil uzaklıkta olduğu, kalenin sakinlerinin az olduğu yazılmıştır.
1683 yılındaki başarısız II. Viyana Kuşatmasından sonra durum Avusturya lehine gelişmeye başladı. Lehlerle müttefik olan Avusturya, Eylül 1683 yılında Osmanlı ordusunu yenerek güneye doğru ilerlemeye başladı. Osmanlı ordusunun Ağustos 1687 yılında Mohaçta tekrar mağlubiyeti üzerine Avusturya ordusunun güneye doğru ilerlemesi devam etti. Bölge boş olduğu için Avusturyalılara kimse karşı gelemedi. İlerlerken birçok yerleşim yeri hatta kale viran edildi. Prizren de ele geçirilen ve yağmalanan şehirler arasındaydı.
1689da Prizren'de 6.000 hane vardı. Kosova'nın diğer şehirleri gibi, Prizren de dönemin şartlarının sonucu olarak 1741 sonlarında hissedilir bir darbe aldı. 1873te Prizren Vilayetinin nüfusu 676.000 idi. 1877de ise Prizren Sancağının nüfusu 117.071 idi. 1878de Kosova Vilayeti Salnamesine göre Prizren Kazasının nüfusu 30.716 Müslüman, 7.458 Hristiyan, 1.778 Rom olmak üzere toplam 39.952 idi. Prizren Sancağının ise toplam nüfusu 101.409 idi. 1881 yılında Prizren Kazasının nüfusu 15.020 idi. 1882de Vilayetin nüfusunun 483.078den 311.980e düştüğü görülür. Ancak bu düşüş hem Prizren ve Debre sancaklarının Kosova Vilayetinden ayrılmasından dolayı hem de bazı kazalarda İstanbul ve Anadoluya yapılan göçlerden dolayı yaşanmaktaydı. Ancak bazı kazalarda muhacirlerin yerleşmesinden ya da doğal nüfus artışından dolayı nüfus artmaktaydı.
XVIII. ve XIX. yüzyıllarda savaşlara, yangınlara ve sellere∗ rağmen Prizrende eski mahalleler genişlemiş ve yenileri kurulmuştur. Atik mahallesinin kuzeybatısında yeni mahalle kurularak Çuhacı Mahmud tarafından cami yapılmıştır. Tabakların da bulunduğu bu mahalleye Aşağı ve Yukarı olmak üzere Tabakhane adı verilmiştir. Katib Sinan ve Mehmed Paşa mahallelerinin kuzey ve uç bölgelerinde Kurila Mahallesi gelişmeye başlamıştır. Akderenin sol kıyısında nehir boyunca şehrin merkezi Şadırvandan geçerek Priştine-Prizren-İşkodra yolu güzergahına doğru yerleşme yerleri gelişmeye başlamıştır. Böylece şehrin eski mahallelerinden Mamzi Mahallesi genişleyerek Terzi Mahallesi adını almıştır. Varoş Mahallesi ve Terzi Mahallesinin güneyine Bülbülderesine doğru da yerleşme yerleri gelişmeye başladı. Dragodan, Bacdarhane, Troşan, Hoça mahalleleri bu dönemde kurulan diğer mahallelerdir. 1876-1881 yıllarındaki savaşlardan sonra Prizrene gelen göçmenler Muhacirler Mahallesini oluşturmuşlardır.
1864 yılında Osmanlı İmparatorluğunda tertip edilen yeni idari düzenleme sonucunda Prizren, Üsküp Sancağı ile beraber Rumeli Paşalığına dahil edildi. 1865 yılında, genişleyen idari düzenlemeler sonucunda sancak merkezi olarak Prizren, Manastır Vilayetine dahil edildi. 1868de yeniden yapılan düzenlemeye göre, Prizren yeni kurulan Prizren Vilayetinin merkezi oldu. Bu vilayete Manastır Vilayetinin (Debre ve Üsküp sancakları) ve Tuna Vilayetinin (Niş Sancağı) bazı sancakları dahil edildi. Prizren Vilayeti toplam dört sancaktan oluşuyordu: Prizren, Üsküp, Debre ve Niş.
1800ler ve Sonrası
Prizrenin Osmanlı devrinde, yaşayış bakımından yüksekliği, XIX. yüzyıl sonlarında yazılmış birçok Osmanlı salnamesinden, Osmanlı atlasından öğrenilebilir. XIX. yüzyıla ait atlaslardan birisine göre ilgili yüzyıl sonlarında, Prizrenle beraber olduğu ve Üsküp, Priştine, Seniçe, İpek, Taşlıca sancaklarından oluşan Kosova Vilayetinin nüfusça en büyük şehri 38.000 kişi ile Prizrendir. Söz konusu dönemde Kosova Vilayetinin idari merkezi olan Üsküpün nüfusunun 25.000 olduğu hesaba katılırsa, rakamın önemi daha da ortaya çıkar. Aynı devirde, bugün Kosovanın başkenti olan Priştine ise 11.000 kişilik nüfusa sahipti. Bu devirde şehirde gümüş telden zarf ve sigaralık yapıldığı; aba, kilim ve yünden gömlek imal edildiği; deri işlemeciliğinin üst düzeyde olduğu da öğrenilmektedir. Ayrıca, bir başka kaynağa göre 19. yüzyılda Prizren, önemli ekonomi ve ticaret merkeziydi. Sözü edilen yüzyılın sonunda Prizrende 1.500 kadar dükkan bulunurmuş. 1874teki bir Türk salnamesine göre Prizren, 44.000 nüfuslu bir şehirdir.
1830lu yıllarda Prizren ve civarında, devlet makamlarındaki çeşitli düzensizliklere karşı, memnuniyetsizlikleri belirten bazı halk olayları olmuştur. Bunların dışında, şehrin yer aldığı Osmanlı İmparatorluğunun Balkanlar bölgesinde, Rusya, Avusturya-Macaristan, İngiltere, İtalya gibi devletlerin de çeşitli çalışmalarıyla birçok isyan ve Osmanlıya karşı faaliyetler gerçekleşmiştir.
Balkan Savaşları
Osmanlı Devleti egemenliğinin otorite sağlamakta iyice zorlandığı 19. yüzyılda Prizrende, şehrin Türk sakinleri ve bazı Müslüman sakinleri dışında kalan kesiminde, çeşitli hareketlenmeler yaşanmıştır.
Prizren, Arnavut milli hareketlenmesi tarihinde, 19. yüzyıl sonlarında Osmanlı Devletinin zor yıllarında 10 Haziran 1878 tarihinde kurulan Prizren Birliğinin merkezi olmuştur. Arnavut milli yapılanmasının oluşturulmaya çalışıldığı bu dönemlerde Prizrendeki bu toplanma ehemmiyet arz eder.
I. Balkan Savaşı vaktinde Prizren, Sırp ordusunun idaresine geçmiştir. Bu ele geçirme sırasında şehir sakinlerinden gelen savunma, kanlı bir şekilde bastırılmıştır. O devirde, Britanyalı gezgin Edith Durhamın bu devirde şehri ziyaret etme talebinin, şehirdeki Karadağ Krallığı yetkililerinin yasaklamasına maruz kaldığı belirtilmiştir. Bu zaman diliminde şehir, yabancılara kapatılmaya çalışılmıştır. Roma Katolik Kilisesi mensubu Üsküp başpiskoposu, şehrin Sırbistan idaresine geçişinden sonra Prizrende yaşanan sıkıntıları (evlere saldırılar, öldürmeler vb.) Papaya bildirmiştir: Kasaba ölüm krallığını andırıyor. Bütün Balkanlar gibi, Prizren muhiti de Balkan Savaşları döneminde büyük sıkıntılar yaşamıştır. Bu dönemde şehrin Türk ve Türk olmayan Müslüman sakinlerinin büyük kısmı, şehirden göç etmek zorunda kalmışlardır. Bu göç dalgaları o devirden günümüze dek çeşitli yoğunluklarla süregelmiştir.
Prizren sadece Osmanlı İmparatorluğu için değil Şark Meselesiyle beraber yayılmacı bir siyaset izleyen Avrupalı büyük devletler için de önem arz ediyordu. Bundan dolayı şehirde birçok konsolosluk açılmıştır. Osmanlı İmparatorluğunun I. Balkan Savaşında yenilgiye uğraması ile Prizrende 5 asırlık Osmanlı dönemi de 31 Ekim 1912de sona ermiştir.
Osmanlı Sonrası
I. ve II. Dünya Savaşı
Mihver Devletlerinden biri olan İtalya ve Arnavutluk 1941 yılında şehri işgal etmişlerdir. II. Dünya Savaşı sırasında Prizren, İtalya kontrolundaki kukla devlet Arnavutlukun egemenliğinde olmuştur.
II. Dünya Savaşında Prizren ve etrafında, Sosyalizm, Komünizm hareketleri görülmüştür. Josip Broz Tito'nun Kasım 1942'de topladığı Yugoslavya Antifaşist Ulusal Kurtuluş Konseyi (AVNOJ) direniş harekatının bütün Yugoslavya halklarını birleştirecek bir siyasi programa kavuşmasını sağlamaya çalışmıştır. Bu tarihlerle beraber Prizrende Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyetinin hükümranlığı başlar.
Geçiş Dönemi
Osmanlı sonrasındaki dönem, Kosova Türklüğü ve Kosova Müslümanlığı açısından birçok olumsuzluğun boyut değiştirerek arttığı bir tarihtir. Söz konusu yıllarda Kosovanın genelinden ve Prizrenden, gerileyen Osmanlı sınırına; Türkiyeye doğru büyük göç dalgaları yaşanmıştır. Yüz binlerce Türk ve on binlerce Müslümanı Balkan coğrafyasından söken bu göç dalgaları ile Kosovadaki Türk nüfus oranı büyük değişiklik yaşamıştır.
Şehir, Osmanlı devri sonrasında kısa bir süre Bulgar işgaline uğradıysa da tekrar Sırbistan yönetimine girdi. I. Dünya Savaşında bölge Avusturya-Almanya-Bulgaristan kuvvetleri tarafından işgal edildi. Savaştan sonra şehir, 1918de kurulan Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığına bağlandı. Bu krallık 1929da Yugoslavya Krallığı adını almıştır. Prizren, bu dönemde Vardar Banlığına (başkent Üsküp) bağlı bir şehirdir ve hala Kosovanın en büyük zanaat merkezini teşkil ediyordu. 1941de kısa bir süre Alman ve İtalyan işgaline uğradı. II. Dünya Savaşında Josip Broz Tito önderliğinde ülke genelinde yapılan bağımsızlık mücadelesi sonucu 17 Kasım 1944te işgalden kurtuldu. Bundan sonra şehir, yeni kurulan Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti sınırları içinde yer aldı. Ancak Yugoslavya-Arnavutluk sınırının kapanması Prizreni özellikle ekonomi ve ulaşım bakımından olumsuz yönde etkiledi. Bu dönemden sonra Prizrenin Balkanların Adriyatik Denizinin güneyi ile ulaşım ve iletişimi yönündeki önemli fonksiyonu da duraklamaya başlamıştır.
Yugoslavya
1944 yılında Komünist Yugoslavya idaresi şehri alıp, Sırbistan idaresi altında olan Kosova ve Metohiya Bölgesinin parçası olarak konumlandırmıştır. 1974te Prizrenin de dahil olduğu bölgeye, Kosova Sosyalist Özerk Bölgesi adı verilmiş, Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti sınırları içinde, aynı şekilde Sırbistan Sosyalist Cumhuriyetinin özerk bölgesi konumunda bırakılmıştır.
II. Dünya Savaşından sonra, 1947 yılına dek Prizren, Kosova Sosyalist Özerk Bölgesinin merkezi olmasına rağmen, belirgin bir gelişme yaşamamıştır. Bu tarihleri takip eden sonraki süreçte Prizrenle beraber Kosova, Yugoslavya'da en geri kalmış merkezlerden biri niteliğine itilmeye başlanmıştır.
1950 yılı sonundan 1960lı yıllara kadar 3.200 den fazla ailenin Prizrenden Türkiyeye göç ettiği belirtilmektedir. 1992 ile beraber Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti topraklarında başlayan çatışma ve savaşlar neticesinde, bölünmeler yaşanmıştır. Prizren, neticede 1992den sonra ilan edilen Yugoslavya Cumhuriyeti ve sonraki süreçte Sırbistan-Karadağ devleti devirlerini yaşayıp 1999 yılında gerçekleştirilen NATO Müdahalesi ile Birleşmiş Milletler yönetimindeki Kosovanın bir şehri konumuna gelmiştir.
21. yüzyılın bütün zorluklarına rağmen, Prizrende yaşayan Müslüman Türk nüfusu ve kültür tarzı düşünüldüğünde, Osmanlı idaresinde Prizren ve civarındaki Türk nüfusunun büyüklüğünü tahmin etmek zor değildir. Şehrin bugünkü sosyal durumu, eskilere dair bazı izdüşümleri yaptırabilmektedir.
1998-1999 Kosova Savaşı
Prizren şehri 1998-1999 Kosova Savaşında Kosova çapında bakıldığında en az zarar gören şehirlerden biridir. Ancak, aynı şeyi Prizrenin civarı için söylemek güçtür. Prizren havalisi, 1998-1999 çatışmaları süresince büyük zararlar, yıkımlar yaşamıştır.
Bu son savaş döneminde şehrin merkezinden ve çevresinden, Kosova dışına büyük göç hareketleri yaşanmıştır. Bu göç dalgası genel itibarıyla, komşu ülke Arnavutluk, Makedonya ve tarihi bağ bulunulan ülke Türkiye yönlerinde gelişmiştir. Bölge insanlarının bir kısmı da Avrupa Birliği ülkelerine çeşitli yollarla sığınmıştır. Savaşın sona erdiği Haziran 1999 tarihinde de, göç eden insanlar geri gelmiştir.
Savaş döneminde Prizren civarında NATO bombardımanları sırasında birçok askeri bölge ve bina tahrip edilmiştir. Ayrıca, Sırp asker ve milis kuvvetleri tarafından şehirdeki bazı kültürel yapılar ciddi tahribata uğratılmış, bazı şahıslara özel saldırılarda bulunulmuştur. Savaş sonrası dönemde 17 Mart 2004 tarihinde, Kosova genelinde yaşanan sosyal düzensizlik devresinde Ortodoks/Sırp tarihi miras alanlarına (eski Bogorodica Ljeviska Kilisesi, Aziz Djordje Runjevac Kilisesi, Aziz Nikola Şapeli, Aziz Arhangel Manastırı vb.) saldırılarda bulunulmuş ve birçoğunda kısmi tahribat yaratılmıştır. Genelde ateşe verme şeklinde gerçekleşen bu tahribatlar, sonraki süreçte uluslararası güçlerin de yerel Kosova idaresine yaptığı baskıların da etkisiyle, onarımlarla giderilmiştir.
Kosova Cumhuriyeti
17 Şubat 2008 tarihinde Kosovanın tek taraflı olarak ilan ettiği bağımsızlık ile beraber Prizren, Kosova Cumhuriyetinin ikinci büyük şehri olarak, bu yeni cumhuriyetteki yerini almıştır.
Bağımsızlıktan sonra, Kosova genelinde olduğu gibi, Prizrende de büyük bir yeniden yapılanma süreci başlamıştır.
Günümüzde Prizren
Günümüzde Prizren, Kosovanın başkenti Priştinenin gelişmesi kadar bir hızlı bir gelişme süreci yaşamamakla beraber, birçok açıdan bir yenileşme devresindedir. Çağdaş ihtiyaçları karşılamakta zorlanan şehir yolları genişletilerek yenilenmekte; idari binalar geliştirilmekte; konut ihtiyaçlarına uygun yapılar tesis edilmekte, şehir kalkınmaktadır.
Prizrenin bugünkü durumu, yakın geçmişte olduğu gibi sosyal çeşitlilik arz etmektedir. Şehirde Arnavutlar, Türkler, Boşnaklar, Romlar, Fandalar (Katolik Arnavutlar) beraberce yaşamaktadırlar. Bu yapı içinde Osmanlı devrinden itibaren bölgenin kültür ve anlaşma dili Türkçe, bugününde de aynı güçte olmasa da özelliğini korumaktadır. Bunda Prizren Türklerinin sosyal yapıdaki baskın, etkili, aktif durumları ön plandadır.
Kardeş Şehirler
Kuşadası, Türkiye
Gaziantep, Türkiye
Çorlu, Türkiye
'''Konya, Türkiye
Balıkesir, Türkiye
Tarihi Miras
Uzun ve derin tarihi geçmişinden Prizrenin bugününe çok sayıda yapı, miras olarak kalmıştır. Şahıslara ait tarihi evler, binalar ve yapılar dışında zikredilebilecek belli başlı yapı ve bölgeler şunlardır:
Taşköprü
Şadırvan
Prizren Kalesi
Prizren Kalealtı
Cuma Camii
Sinan Paşa Camii
Bayraklı Camii
Maraş Camii
Emin Paşa Camii
Suzi Çelebi Camii
Müderris Ali Efendi Camii
Namazgah (Kırık Cami)
Maraş
Prizren Rüştiyesi
Prizren Saat Kulesi
Gazi Mehmed Paşa Hamamı
Şemseddin Ahmed Bey Hamamı
Aziz Arhancel Manastırı
Aziz Spas Kilisesi
Coğrafya
Prizren şehri, düzlüğünün güneyinde, eskiden deniz kıyısının kuzey kısmındaki bölgelerle ticaret merkezlerini Kosova ve Balkanların iç kısımlarına bağlayan yolda uzanmaktadır. Bu konumu sebebiyle tarihinde sık kullanılan bir yerleşke özelliğinde olmuştur. Şehrin ortasından Akdere geçmektedir.
Kosova'nın ikinci büyük şehri Prizrenin koordinatları 42. 13 Kuzey, 20. 44 Doğu şeklindedir. Prizren, Kosovanın güneybatısında, Gora bölgesinin hemen kuzeyinde yer alır. Prizren ilinin merkezidir. Genellikle engebeli olan civar arazisinde düzlükler de mevcuttur. Kentin en yüksek tepesinde bulunan Prizren Kalesi, Doğu Roma devrinden kalmıştır ve Osmanlı zamanında geliştirilerek kullanılmıştır. Kale, şehre tam tepeden bakan bir konuma sahiptir ve bugün bakımsız sayılabilecek bir haldedir.
Şehir, birçok yönde uzanan ulusal yol ağıyla Kosovanın diğer bölgelerine bağlanır. Kuzeydoğusunda Priştine yolu; kuzeybatısında Yakova yolu; batısında Arnavutluk kara hududu sınır kapısına çıkan Dutluk yolu ve doğusunda, Şar Dağlarının eteklerinde uzanan, oldukça engebeli, bol virajlı bir yol bulunur. Bu yol ilk ana nokta olarak Brezoviça tatil merkezine çıkar. Yolun devamı Ştırpçe üzerinden Priştine-Üsküp karayoluna bağlanır.
Nüfus ve Kültürel Yapı
Prizren Belediyesi sınırlarına dahil arazinin toplam nüfusu 220.776'dır. Geçmişten günümüze, Türk ve Müslüman kimliği ile ünlenen şehrin şu anki nüfus oranında ağırlık, Arnavut nüfusu tarafındadır. Özellikle, 1998-1999 Kosova Savaşı ardından Prizren şehir merkezine, civardaki Arnavut köylerinden çok sayıda Arnavut köylüsü göç etmiştir. Bu göç dalgası da Prizren'deki demografik ve sosyal yapıda ciddi değişikliklere sebep olmuştur. Şehir bu sebeplerle iyiden iyiye kalabalıklaşmış ve bu kalabalıklaşma, altyapı ve üstyapının yetersizliği sonucunu belirginleştirmiştir.
Şehir merkezinde 110.000 civarındaki nüfusun yaklaşık % 61lik kısmı Arnavutlardan, % 20 kadar bir kısmı Türklerden, % 9 Boşnaklardan (Goralı, Torbeş gibi alt adlarla), % 9u, Romlar, Fandalar (Katolik Arnavutlar) gibi halklardan oluşmaktadır. Prizren şehir merkezinde Sırp nüfusu % 1in bile altına inmiştir. Prizrendeki bu nüfus oranları ile dil kullanımı oranları aynı değildir. Şehir merkezinde Türkçe, Türkler dışında Arnavut, Goralı, Rom vb. halklar için de iletişim dili hüviyetindedir. Türkçenin yanında Arnavutça, şehrin diğer egemen dilidir. Şehir nüfusunun % 70i Türkçe konuşmaktadır.
Prizrende trafik levhaları, tabelalar ve şehir bilgi panoları Arnavutça, Sırpça, Türkçe olmak üzere 3 dildedir. Aynı durum şehirdeki iş yerlerinde, dükkanlarda da görülür.
Şehirde 35.000 civarında Türkün yaşadığı düşünülmektedir. Osmanlı Devleti devrinde Kosova Vilayeti'ne bağlı bir sancak olan Prizren I Balkan Savaşı sırasında Sırpların eline geçti. Bu dönemle beraber, Balkan Türklüğü aleyhine gelişen göçlerin neticesinde Prizrende bugün, söz konusu Türk nüfus oranından bahsedilmektedir. Günümüzde, bağımsız Kosovanın başkenti Priştineden sonra Prizren, ikinci büyük şehirdir.
Türkçe dilini bilmekle Prizrenli olmak neredeyse özdeşleşmiştir. Şehir, Osmanlı devrinde kültürel yönden büyük bir önemdeydi ve Türkçe de Prizren'de yaşamak isteyenler için bilinmesi zaruri olan bir kültür dili özelliğindeydi.
Prizren şehri, Kosova Türklüğü açısından, tarihi olaylar, kişiler ve nüfus yoğunluğu ve Türk nüfusun, Türkçenin etkililiği açısından ilk sırada gelmektedir. Şehrin Arnavut sakinlerinin de Türkçe bilmesiyle Prizren, Kosovada Türkçenin en yoğunlukla duyulabildiği bir bölge merkezidir. Ayrıca, kentin 10 km'lik etrafında Gora ve Jupa denilen iki ayrı bölge bulunmaktadır. Bu bölgelerde yaklaşık on beşer Gora köyü mevcuttur. Gora bölgesi de Kosovada Slav veya Arnavut etnik unsuruna dayandırılmayan insanların yaşadığı bir bölge olması bakımından önemlidir.
Bu gibi açılardan Prizren, çok kültürlü ve çok dilli bir prototipi oluşturmaktadır. Kentte ayrıca sadece otuzar metre aralıklarla Sinan Paşa Camii, Sırp Ortodoks Kilisesi ve Prizren Katolik Kilisesi bulunmaktadır. Bu da kentin % 95 gibi bir oranının Müslüman olmasına rağmen, kentte çok dinli ve hoşgörülü bir ortam olduğunu göstermektedir. Osmanlı zamanından kalan ve şehir merkezini teşkil eden Şadırvan, Prizren'in eğlence merkezidir. Burada eğlenmeye gelen bir yabancı Arnavutça, Türkçe, Boşnakça konuşulduğunu duyar ve kozmopolit bir özelliği hisseder.
Ekonomi
Osmanlı sonrası devirde başlayıp Yugoslavyanın son dönemlerinde iyice belirginleşen ve Kosova için bugün bile geçerli olan perakende satışa, özel girişimlere dayalı ekonomi devam etmektedir. Bu durumun Prizrendeki yansıması, şehrin her tarafında şahsi girişimlerle oluşturulan dükkanlar vasıtasıyla çeşitli ticari alanlarda faaliyet göstermek şeklindedir. Şehirde, şehrin ihtiyacının üstünde bir dükkan yapısı mevcuttur. Bu da, para dağılımının dengeli gelişmesi önünde bir engeli oluşturup, şehrin ekonomisinin düzelmemesi sonucunu doğurabilmektedir. Söz konusu durumlar ve benzerleri, şehir ve civarında işsizlik, yoksulluk durumlarına sebebiyet vermektedir.
Prizrende az sayıda fabrika ve atölye bulunmakta ve bunlar, şehrin gerçek ekonomik potansiyelinin çok altında bir seyir izlemektedirler.
Resimler