İsmail Hakkı Bursevî

İsmail Hakkı Bursevi, (d. H. Zilkade 1063/ M. Ekim 1653, Aydos, Bulgaristan - ö. H. 9 Zilkade 1137/ M. 20 Temmuz 1725, Bursa), mutasavvıf, Celveti şeyhi, müfessir, şair.
Tefsir, hadis, tasavvuf, şiir, hutbe, gramer gibi birçok dalda çok sayıda eser verdi. Yaşadığı devre göre oldukça sade bir üslup ve lisan kullanmıştır. Bursada yaşadığı için Bursevi; bir müddet Üsküdarda ikamet ettiği için Üsküdari; Celvetiyye tarikatına mensup olduğu için Celveti mahlaslarıyla anılmış olsa da, bilhassa Bursevi namıyla bilinir. İstanbul'un Üsküdar ilçesinde mukim, Bayramiyye tarikatının Celvetiyye kolunun kurucusu Aziz Mahmut Hüdayi'nin halifesidir.
İbnül-Arabi, Sadreddin Konevi ve Mevlana Celaleddin Rumi çizgisinde bir tasavvuf anlayışına sahip Bursevi, vahded-i vücud anlayışının Anadolu topraklarında yayılmasında etkili olmuş bir kişidir. Yirmi seneden uzun süre çalışarak meydana getirdiği Ruhu'l Beyan başlıklı Kur'an-ı Kerim tefsiri, Osmanlı döneminde yazılan tefsirlerin en önemlilerinden birisi olarak kabul edilir.
Hayatı
Bugün Bulgaristan sınırlarında bulunan, Osmanlı İmparatorluğu'nun Rumeli eyaletinde Burgaz şehrine bağlı Aydos kasabasında dünyaya geldi. Baba tarafından tasavvufa aşina, anne tarafından da ilmiyye sınıfına mensup bir aileden gelmekteydi. Şiirlerinde Hakkı mahlasını kullanmış; ilmi eserlerinde ise İsmail Hakkı olarak tanınmıştır.
Babası Mustafa Efendi, İstanbul Aksaray'da yaşamakta iken 1652 yılında İstanbul Esir Hanı'nda çıkan büyük yangında evi yanıp kül olunca Aydos'a yerleşmişti. Yedi yaşında annesi Kerime Hanım'ı yitirerek öksüz kalan İsmail Hakkı'ya Aydos'ta büyükannesi baktı.
Yedi yıl Edirne'de öğrenim gördü. Edirne'deki öğrenimini tamamlayınca İstanbul'a gitti ve Fatih'teki Atpazarı Meydanı'nda bulunan Kul Camii'nin imamı olduğu için Atpazarı şeyhi olarak tanınmış Celveti şeyhi Atpazari Osman Fazlı'ya intisab oldu. 1675'te şeyhin halifesi olarak Üsküp'e gitti ve vaazlar verdi. Bu dönemde Üsküp müftüsünü ve şehrin bazı ileri gelenlerini eleştirmesi nedeniyle birçok kişiyi karşısına aldı. Üsküp'te altı yıl kaldıktan sonra muhaliflerinin etkisi ile önce Köprülü'ye nakledildi, sonra Ustrumca'da görev yaptı.
Bursa halifesinin ölümü üzerine 1684-1685 yılında Bursa'ya yerleşti ve onun yerini aldı. Ulucami'de ve diğer bazı camilerde vaaz verdi. Vaazlarında Kur'an-ı Kerim'i Fatiha Suresi'nden başlayarak tefsir etmiş; vaazda söylediklerine tasavvufi yorumlar ekleyip şiirler zikrederek yazıya geçirmiştir. Ruḥul-beyan (1705) adlı tefsiri bu şekilde tamamlandı.
Her sene şeyhi Osman Fazlı'yı İstanbul'da ziyaret eden Bursevi, Osman Fazlı'nın Mağusa'ya sürgün edilmesi üzerine 1689-1690 yılında onu Mağusa'da ziyaret etti. Bu ziyaret sırasında şeyhi onu kendisi yerine tayin etti.
Bursevi, Sadrazam Elmas Mehmed Paşa'nın daveti üzerine Padişah II. Mustafa'nın I. ve II. Avusturya seferlerine katılıp vaazlarıyla askere cesaret verdi. İki defa hacca gitti (1700 ve 1710 yılları). Üç yıl Tekirdağ'da, üç yıl Şam'da yaşadıktan sonra İstanbul'a yerleşti, Üsküdar'daki Ahmediye Camii'nde vaizliğe başladı. Celvetiyye tarikatının merkezini Üsküdar'a taşıdı. Birçok paşa, vezir ve devlet adamıyla görüşmelerde bulundu; Damat İbrahim Paşa kendisine bir ev hediye etti.
Dostlarının daveti üzerine 73 yaşında iken Bursa'ya döndü ve eser yazmakla meşgul oldu. Bursa'da Tuz Pazarı civarınd Cami-i Muhammedi adını verdiği bir cami ve bir tekke yaptırdı. 20 Temmuz 1725'te Bursa'da öldü. Vasiyeti gereği tekkesinde toprağa verildi.
Tasavvufi görüşleri
İsmail Hakkı Bursevi, Şeyh Üftade, Aziz Mahmud Hüdayi ve Atpazari Osman Fazlı Efendiden sonra Celvetiyye tarikatının en önemli ismi kabul edilir. Vahdet-i vücud anlayışının Anadolu toprakları üzerinde yayılmasında rolü olmuştur bir kişidir. Bu görüşü herkesin anlayabileceği örneklerle, ayet ve hadislerle destekleyerek vahdet-i vücud anlayışının şeriat dışı bir görüş olmadığını dile getirmesi, görüşlerinde aşırı giden bazı akımları eleştirmiş olması sayesinde devrin uleması ve halk nezdinde fazla olumsuz bir tepki görmemiştir.
Osmanlı alim, müfessir ve şeyhleri içinde eserlerinin çokluğuyla tanınan İsmail Hakkı Bursevi, Kutub Osman Efendi'den de ders almış, 1685'te Osman Fazlı Efendi'nin tayin etmesiyle Bursa'ya gidişinden sonra orada Mevlana'nın Mesnevi'sinden alıntılarla zenginleştirdiği sohbetleriyle büyük şöhret kazanmıştır. Hayatının yirmi üç yılını adadığı Ruhu'l Beyan isimli tefsirinin de büyük bir kısmını burada yazdı. Arapça kaleme aldığı Ruḥu'l-beyan'ın yazımı 3 Eylül 1705'te, Ulu Cami'de vaaz olarak halka aktarımı 17 Eylül 1705'te tamamlandı; tefsirin hatim meclisine büyük bir kalabalık katıldı. Pek çok hikaye ve menkıbeye yer vermesi eserin halk arasından yaygınlık kazanmasını sağlamıştır. Vaktinin tamamını tefsirle geçirmemiş, Ruḥu'l-beyan'ı yazarken başka hacimli eserlerde meydana getirmişti. Mesnevisinin birinci cildinin ilk yedi yüz kırk sekiz beytini açıkladığı Ruhül-Mesnevi, bu eserlerden birisidir. Son yapıtı olan Kitab-el Netice'de, insanın kendi yanlışlarına karşı eleştirel, ama başkalarınınkine karşı hoşgörülü ve sevecen davranabilmesinin en büyük ahlak ilkesi olduğunu savunmaktadır.
Bursevi, Osman Fazlı Efendi'nin ölümünden sonra şeyh olmuştur. Bursevi'nin ölümünden sonra oğlu Şeyh Bahaeddin Efendi, Şeyh Bahaeddin Efendi'nin çocuğu olmadığı için onun ölümünden sonra halifelerinden Hikmeti Mehmed Efendi dergaha şeyh olmuştur. Bundan sonraki dönemlerde dergahta şeyhlik yapanların hemen hemen tamamını Hikmeti Mehmed Efendi ve onun soyundan gelenler oluşturmuştur.