Efeler, Borçka

Efeler (Gürcüce: ; translit.: "eprat'i"), Artvin ilinin Borçka ilçesine bağlı köydür.
Köyün eski adı
Bugün Efeler adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Epratidir. Gürcüce Eprati () biçiminde yazılan bu ad Türkçeye Efrat ya da Eprat olarak girmiştir. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitapta köyün eski adını Efrat () olarak yazılmıştır. Daha eski tarihte, 93 Harbinde Maçaheli bölgesini ele geçirmiş olan Rus idaresi ise, 1886 tarihli nüfus sayımında köyün adını Efrat / Eprat ( / Э) olarak kaydetmiştir. Bu tarihten birkaç yıl sonra Maçaheli bölgesini dolaşan Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze köyün adını daha eski haline uygun olarak Evprati () biçimde yazmıştır.
Epratinin anlamına dair güvenilir bilgi mevcut değildir. Buna rağmen köyün adına ilişkin çeşitli rivayetler vardır. Bu rivayetlerden biri, köyde kilise inşa edilirken, yapı filan yerde nasılsa burada da o şekilde yapılmalı biçimindeki cümlede geçen im prati ( o şekilde) sözlerine dayandırılmaktadır.
Tarihçe
Eprati tarihsel Acara bölgesinin Tao-Klarceti'de kalan kısmında yer alan yerleşim yerlerinden biridir. Epratinin içinde yer aldığı Maçaheli bölgesi, 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların eline geçtiğinde Miçihiani adını taşıyordu.
Erken Orta Çağda Gürcü Krallığı döneminde yerleşim, Gürcü kilisesinin piskoposluklarından biri olan Tbeti Piskoposluğu sınırları içinde kalıyordu. Tbetis Sulta Matiane (12-16. yüzyıl) adlı elyazmasında, Şavşat'taki Tbeti Kilisesi'ne köylülerin bağış yapmış olmasından dolayı Evprati biçiminde köyün adı geçer. Osmanlılar ele geçirdiğinde, Epratide bugün caminin olduğu yerde, 12-13. yüzyılda inşa edildiği sanılan köyün kilisesi bulunuyordu. Osmanlıların köyü ele geçirmesi üzerine kilisenin rahibi olan Svimon Evprateli köyden ayrılıp Şavşata gitmiştir. O dönemde Micihiani adını taşıyan Maçaheli tarihsel Şavşeti bölgesinin bir parçası sayılıyordu.
Eprati, 16. yüzyıldan itibaren uzun süre Osmanlı idaresinde kaldıktan sonra 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında Rusların eline geçti. Bunun üzerine Eprati ile Maçahelinin diğer köylerinde yaşayan Müslüman Gürcülerin önemli bir kısmı Osmanlı ülkesine göç etti. Bu göçten sonra Rusların yaptığı 1886 tarihli sayıma göre Eprati, Batum sancağının (okrug) Aşağı Acara kazasına (uçastok) bağlı bir köydü. Aşağı Acara kazasına bağlı Zeda-Hertvisi nahiyesinde yer alıyordu. Bu nahiyenin bugün Türkiye'de bulunan kısmında Epratinin dışında Mindieti (), Akria (), Zed-Vake (-), Kvabistavi (-) ve Zeda-Hertvisi (-) köyleri yer alıyordu.
Eprati, I. Dünya Savaşının sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde kaldı. 1921de Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Türk birlikleri de Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini işgal etti. Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya'yla imzaladığı Moskova Antlaşmasıyla Epratinin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiyeye bırakıldı.
Eprati, Türkiye'ye sınırları içinde kalmasından bir yıl sonra, 1922 tarihli nüfus cetveline göre Artvin vilayetinin Borçka kazasına bağlı Maçaheli nahiyesi sınırları içinde yer alıyordu. Efratinin adı 1925te Efeler olarak değiştirildi. Bununla birlikte Eprati (Efrat) adı halk arasında bugün de kullanılmaktadır. 1926 nüfus sayımında Efeler, Artvin vilayeti merkez kazasına bağlı Maçaheli nahiyesinin bir köyüydü. Eprati 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında Efeler adıyla yer almasına karşın, Dahiliye Vekaleti'nin 1933te yayımladığı Köylerimiz adlı yayında Çoruh vilayetinin Borçka kazasının bir köyü olarak Efrat adıyla kaydedilmiştir.
Tarihi yapılar
Epratide bugün caminin bulunduğu yerde bir köy kilisesi bulunduğu bilinmektedir. Eprati Kilisesi ya da Evprati Kilisesi denilen yapıdan geriye bir şey kalmamıştır. Köyde ayrıca Kraliçe Tamar döneminden kaldığı sanılan kemerli köprü vardır.
Coğrafya
Köy, Artvin il merkezine 88 km, Borçka ilçe merkezine 56 km uzaklıktadır.
Demografi
Bir Gürcü yerleşim bölgesi olan tarihsel Maçaheli bölgesinde kadın ve erkeğin birlikte sayıldığı ilk nüfus tespiti Rus idaresi sırasında yapıldı. Rusların bölgeyi ele geçirmesinden sekiz yıl sonra 1886 tarihinde yapılan bu sayıma göre Epratide 72 kişi yaşıyordu ve bu nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. Bu tarihten yaklaşık altı yıl sonra Maçaheli bölgesini dolaşan Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze Epratinin güzel bir köy olduğunu, bununla birlikte 93 Harbinden (1877-1878) sonra köyden 25 hanenin göç etmiş olduğunu belirtmiştir. Hane başına 5-8 arasında bir nüfus veri olarak alınırsa, köyden 125 ila 200 kişinin göç etmiş olduğu söylenebilir. Nitekim 1892 yılında Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcülerin göç etmesini isteyen Osmanlı hocalarının propagandasının da etkisiyle Maçaheli bölgesinden büyük bir göçün yaşandığını, köylerin boşaldığını belirtmiştir.
Epratinin Türkiye sınırları içinde kalmasından bir yıl sonra, 1922 yılında yapılan tespite göre köyün nüfusu 70i kadın ve 90ı erkek olmak üzere 19 hanede yaşayan 160 kişiden oluşuyordu. Hane başına ortalama 8,8 kişi düşmesi, Maçahelinin diğer köyleri Mindieti ve Akriada olduğu gibi köydeki ailelerin kalabalık bir nüfusa sahip olduğunu göstermektedir. Öte yandan 1886 yılından itibaren nüfusun iki katından fazla artış göstermesi, bu tarihten sonra köyden Osmanlı ülkesine göçün olmadığına işaret etmektedir.
Epratinin adının Efeler olarak değiştirilmesinden sonra, 1926 yılında yapılan nüfus tespitinde köyde hane sayısı 22ye, nüfus da 165 kişiye ulaşmıştı. Bu nüfusun 76sı kadın, 89u erkekti. Bu tarihte hane başına ortalama 7 kişi düşmesi, Eprati'nin kalabalık aile olarak yaşama geleneğine sahip olduğunu göstermektedir. Ancak bunun başka bir açıklaması, yoksulluk ve ekilebilir arazilerin sınırlı olması nedeniyle ailelerin bölünmeme yolunu seçmiş olması da olabilir.
Son tespitlere göre Efelerde 105'i erkek ve 91i kadın olmak üzere 196 kişi yaşamaktadır.