Kızılbaş

Kızılbaş, eski dini inanış ve kültürleri ile İslamiyeti kendilerine has bir şekilde birleştirip Şiilik'ten etkilenen Safevi Tarikatı müridleri için kullanılan terim.
Osmanlı kaynaklarında Kızılbaş tabiri; Safevi Tarikatı müridleri ve Kızılbaş askeri, Kızılbaş tarafı, Kızılbaş üzerine sefere çıkmak gibi tabirler doğrudan Safevi Devleti için kullanılır. Safevi Devleti kaynaklarında ise Kızılbaş tabiri Safevi Devleti'nin ordusunu oluşturan ve Azerice konuşan Türkmenler için kullanılır.
Tanımı
Safevi Türkmen Hanedan Tarikatı'nın şeyhi olan Şeyh Haydar (1460-1488), müritleri arasında birliği sağlamak için yeni bir kıyafet kabul etti. Bu kıyafetin en orijinal tarafı başa geçirilen serpuştu. Kırmızı renkte ve 12 dilimli olan bu serpuşun her diliminde On İki İmamların adları yazılı idi. Bu kırmızı serpuştan sonra Osmanlılar, Safevi Devleti'nin resmi dini haline dönüştürülen Safevi Türkmen Tarikatı'na mensup olan Kızılbaşları ve onları destekleyen askerlere diğer unsurları nitelendirmek için "Kızılbaş" tabirini kullanmaya başladılar.
Kızılbaş'ın kökeni, hareketin ruhani büyük üstadı Şeyh Haydar'ın (Safeviyye Sufi tarikatının başı) müritlerini militan birlikler halinde organize ettiği 15. yüzyıldan itibaren tarihlendirilebilir. Kızılbaşlar orijinal olarak hepsi Azerice konuşan yedi Türk kabilesinden oluşuyordu: Rumlu, Şamlu, Ustajlu, Afşar, Kaçar, Tekelu ve Zulkadar.
Tarihçe
Osmanlı belgelerinde ise Kızılbaş tabiri sıklıkla Safevi Devletinin hizmetindeki Türkmenler için kullanmaktadır. Şah İsmail'in babası Şeyh Haydarın rüyasına çıkan İmam Ali'nin emrine göre bu başlığı takmaya başladığı düşünülmektedir.
Kızılbaşlar Osmanlı Devleti ve Şeybani Hanlığı'nın "Kızılbaş ülkesi" olarak hitap etikleri Safevi Hanedanı'nın kurulmasında büyük rolü oynamış ve 'soyurghal' adlı büyük toprak sahibi olmuşlardır. Ancak siyaseti karıştırdıkları gerekçesiyle Kızılbaş ordusu yerine saray gulam (Osmanlı'daki Kapıkulu)larından modern orduyu oluşturan Şah Abbas tarafından merkezden uzaklaştırılmışlardır.
Anadolu'da Kızılbaş
Kızılbaş sözcüğü Anadolu ve Bulgaristan Alevilerini tanımlamak için de kullanılmıştır. Osmanlı kayıtlarında Alevi Türkmen kökenli Seyyid müslümanlara "Kızılbaş" denilmekteydi. Anadoluda 13. 14. Asrın sonlarında ortaya çıkan Şiiliğin Hurufilik mezhebinin şiddetli tesirleri altında faaliyetlerini sürdüren Bektaşilik ile, 15. Asrın sonlarında ortaya çıkan ve 16. Asrın başlarında Anadoluda derin izler bırakan Şah İsmail Safevinin takipçilerinin oluşturduğu Kızılbaşlık olmuştu.
Kızılbaş ve Safeviler
Safevi adlarını bir Alevi Türkmen tarikatlarından olan Bektaşi ve Sultanul-Halveti Taced-Din İbrahim Zahid el-Geylaninin kızı Bibi Fatıma ile evlenen ve böylece Taced-Dinin vefatından sonra da kendi adıyla anılan Safevi Tarikatı kuran Safiud-Din-i İshak Erdebiliden almaktadır. Şeyh Cüneyd devrinde Şiiliğin İmamiye-i İsnaaşeriyye/Onikicilik mezhebini resmen benimseyen Safeviiyye Tarikatı, Cüneydin torunu İsmail zamanında kurulan Safevi Devletinin de altyapısını oluşturdu.
İsmail Safevinin himaye altına almak istediği Anadolu Alevileri Çaldıran Muharebesi esnasında aralarındaki ittikadi ve Seyyid Türkmen soyu olan akrabalıktan dolayı Safevilere destek verdiler. Safevi ordusundaki askerler, kafalarına İsmailin babası Şeyh Haydarın icadı olan ve On İki İmam inancını anımsatmak maksadıyla da On İki kıvrımılı - kızıl renkli kumaş ile sargılanan mihverler taktıklarından ötürü Kızılbaş olarak adlandırıldılar.
Karakoyunluların Safeviyye Tarikatının itikadi eğilimleri üzerindeki tesirleri
İranda zamanın en güçlü hanedanı olan Karakoyunlu hükumdarı Cihan Şah Şeyh Cüneyde Erdebili terk etmesini aksi takdirde şehri yakıp yıkacağını bildirmişti. Bu hadise üzerine Şeyh Cüneyd, Karakoyunluların hasımları olan Akkoyunlu Uzun Hasandan sığınma talebinde bulunmuş ve daha sonra da Uzun Hasanın kızkardeşi Hatice Begüm ile evlenerek bu ilişkiyi bir akrabalığa dönüştürmeyi başarmıştı. Şeyh Cüneydin Şirvanşahlar üzerine düzenlenen bir seferde ölümü üzerine yerine geçen oğlu Şeyh Haydar da, Uzun Hasanın Trabzon Rum İmparatorluğu Prensesi Theodora Despina Hatundan olan kızı Martha Alemşah Begüm ile evlendi. Bu evlilikten doğan İsmail ise daha sonra Safevi Devletini kurdu. Uzun Hasanın Pontus Rum Prensesi Theodora Despina Hatun ile evlendirilmesinin sebebi ise Theodora Despinanın babası IV. İoannis (Trabzon imparatoru)un kendi ülke toprakları olan Trabzon Rum İmparatorluğunun Osmanlı istilasından korunması için Uzun Hasannın yardımına muhtaç olmasıydı.
Akkoyunlu Şii Hükumeti devrinde Anadoluda Alevilik hareketleri
Sekizinci hicri asırda Anadolu hemen hemen tamamıyla Şii bir hüviyete bürünmüştü. Harezmden geri dönen aşiretler, asırlar boyunca çeşitli mezhep mücadelelerinden bitap düşmüş bir çevrenin sahip olduğu itikadları da beraberlerinde getirmişlerdi. İlhanlıların yıkılması ve Moğol saraylarında yaşayan Şii ulularının buralardan tardedilmelerinden sonra Diyar-ı Bekir Türkmen Beyliğinin oluşumuna kadar geçen süre zarfında bu aşiretler bağımsız olarak yaşamlarını sürdürmüşlerdi.
Diyar-ı Bekir Türkmen Beyliğinin Akkoyunlu Aşireti tarafından kurulması üzerine İlhanlı ve Moğol saraylarını terk eden Şii alimleri bu topraklara sığındılar. Çünkü Akkoyunlu Hükumeti Şiiliği resmi mezhebi olarak kabul etmişti. H. 837 / M. 1434 tarihinden sonra Şiilik olanca gücüyle Anadoluda yayılmağa devam etmekteydi. H. 892 / M. 1487 yılında Karakoyunlular Akkoyunlular tarafından mağlup edilince ülkeleri ellerinden çıktı. Bilahare Akkoyunlular da H. 907 / M. 1502 tarihinde Nahçivan civarında İsmail Safevi Hatai ile giriştikleri meydan muharebesini kaybederek tarih sahnesinden silindiler.
Şiʿanın resmi devlet mezhebi haline dönüşmesi
On dördüncü asırda, Ali bin Şehabed-Din-i Hemdani ve Lutful-Lah Nişaburi ile Hurufiliğin kurucusu olan Fadlul-Lah Ester-Abadi Anadoluda Rafıziliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. Sünni Timur Hükumetinin varisi olan Şah-Ruh uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. Sonunda, H. 857 / M. 1453 yılında İrandaki dini hakimiyet bilumum Şiʿa mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. Safevi Tarikatı piri ve ayni zamanda Şeyh Hamid Hamidud-Din-i Aksarayinin de mürşidi olan Hoca Alaed-Din-i Alinin devrinde Batınilik Safeviyye tarikatının bünyesine girdi. Bunun oğlu olan Şeyh Şah namıyla ünlenen Şeyh İbrahim zamanında ise Safevi Tarikatının mali yapısı epey güçlenmişti. Şii Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şahın tehditleri neticesinde İbrahimin oğlu Şeyh Cüneyd devrinde Karakoyunluların himayesi altına giren tarikat, bu yönetimin idaresi altında iken Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye/Onikicilik mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. Bilhassa Keyumersin girişimleri neticesinde Rüstemvarların hakimiyetleri altında bulunan bölgelerde Şiilik tam manasıyla resmiyyet kazandı.
Şiilerin kurduğu Safevi Hükumeti devrinde Anadoludaki Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Akkoyunlular çökmesi üzerine İsmail Safevi önce Tebrizi kendisine payitaht edindi ve sonra da buradan İranın tamamının fethine başladı. Dokuzuncu hicri asrın Şiiul-Mezhep mutasavvıfları arasında seçkin bir yere sahip olan Hoca Ahmed Hitlani ve onun baş müridi olan Seyyid Muhammed Nurbahş Safevilerin ortaya çıkmasında çok mühim gayretler sarfederek başlıca rolü üstlendiler.
Nurbahşın Mehdi ilan edilmesi hadisesi
Nurbahşın Mehdiliğini ilan ederek büyük bir ihtilalin çıkmasına sebebiyyet veren Hoca İshak Hitlani Timurun oğlu Şahruh tarafından idam edilirken, o sıralarda henüz buluğ çağına ermemiş bir çocuk olan Nurbahş idam edilmemişti. Şehriyar köylerinden Sulfanda ikamet eden, hatta H. 871 / M. 1467 yılında Hindistana Mevlana İmaded-Din adında bir de dai göndermiş olan Nurbahş, H. 889 / M. 1484 tarihine kadar hiç aralıksız Şiilik propagandalarıyla meşgul olmuştu. Nurbahşın vefatı üzerine bütün varını yoğunu ayni dava uğruna harcayan Şemsed-Din Muhammed Ceylani Lahcı yerine geçti. Hatta İsmail Safevi Şirazı feth ettiğinde kendisini ziyaret ederek himmet dualarını almıştı.
Nurbahşiyye Tarikatı devrinde Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Şiiliği tamim etmekle ünlü Nurbahşiyye Tarikatı, Seyyid Kasım Feyiz Bahş tarafından İranda kuruldu. Dokuzuncu hicri asırda Hindistana kadar yayılan bu tarikat tamamıyla Batıni bir sima arz etmekteydi. Bunun müridlerinden Keşmir taraflarına dai olarak atanan Mir Şemsed-Din Iraki de tam bir Şiʿa-i Batıniyye mensubuydu. Horasan, Azerbaycan, İran, Irak hudutlarından Anadoluya giren Nurbahşiyye Tarikatı dervişlerinin gayretleriyle Safeviler, hükumetlerinin temeltaşlarını atmaya muvaffak oldular.
Devrin meşhur Şiʿa-i Batıniyye mübeşşirleri
Bu devrin Batınul-Mezhep şairlerinden Emir Şahı, Sebnervari ile, İmamiye Şiasından Hasan Sebzvarinin H. 854 / M. 1450 tarihinde İmam Rıza hakkında inşad ettiği medhiyeler sayesinde şöhret kazanan Şiilerden Fahred-Din Evhadi Müstevfi, İbn-i Hüssam, Baba Sevdai, Katibi, Nerşizi ve Nesimi müridleri Şii zümrelerin sayılmaya değer mübeşşirleri arasında yer almaktaydılar.
Yavuzun Anadoluda kırk bin Safeviyye taraftarını idamı
Dokuzuncu hicri yüzyılın sonlarında İsmail Safevinin Şiiliğin İmamiye-i İsnaaşeriyye/Onikicilik mezhebini İranda resmen kabul etmesinden sonra Anadolunun mezhebi vaziyeti de bir hayli karışık bir hale gelmişti. Yavuz Sultan Selim ile Safeviler arasında vuku bulan Çaldıran Muharebesine rastlayan zaman dilimi içerisinde, kararlaştırılmış olan İran seferi sebebiyle Safeviyye yakınlaşmasından doğması olası ihtilallerin önünü almak için, Yavuzun emriyle kırk bin Hatai taraftarı Türk de idam edilmişti. (kaynak yetersiz)
Safevi Osmanlı siyasi mücadelesi
Safevi Hanedanı doğu ve batısında yer alan Sünni Türk devletlerine karşı kendi istiklalini sürdürebilmek için, İranda Şiiliği resmi bir devlet mezhebi şekline sokmağa ve İranın çeşitli mıntıkalarında yaşayan Sünnilere de zorla kabul ettirmeye mecburdular. Siyasi bir maksada yönelik olan bu harekete karşı da, Osmanlı Devletinin Sünniliği şiddetle yüceltmesi ve Safevilerin Anadolu ve Rumelide sürdürmekte oldukları şiddetli Şiilik yanlısı propagandalarına en haşin şekillerde mukabelelerde bulunması din kisvesi altında gizlenen siyasi menfaatlere dayalı tarihi zaruretlerden başka bir şey değildi.
Safevi Hanedanı'nın kuruluşuna katkıda bulunan Türkmen aşiretler
Kızılbaş ordusunu oluşturan gruplar:
Şamlu
Ustaclu (Ustacalu)
Rumlu
Tekeli
Dulkadir
Afşar
Bayat
Kaçar
Karamanlu
Şeyh Hasanli
Şiilik mezhepleri
Osmanlı ve cumhuriyet dönemlerinde Kızılbaş meseleleri
Tarihi İpek Yolunun kara bölümünü kontrol eden ve bu ticareti elinde bulunduran Türkmenlerin gittikçe güçlenerek Karadeniz ve Akdenizdeki limanlara inmeleri başta Osmanlılar olmak üzere Ceneviz ve Venedikliler'i telaşlandırmıştır. Safevi Şahı İsmail'in daha fazla batıya gelmemesini isteyen Osmanlılar Çaldıran'da Şah İsmail'in ordusunu bozguna uğratarak bölgede kesin hakimiyet sağlamıştır. Yükselme ve varlık döneminde sessiz kalan Aleviler, Osmanlı Devletinin duraklama döneminde çiftçilerin vergi sorunları (ekonomik), Tımar sisteminin bozulması (askeri) ve iyice teokratikleşen yönetim gibi nedenlerle Celali ayaklanmalarını başlattılar. Bu ayaklanmalar Kuyucu Murat Paşa ve IV. Murad gibi padişah ve sadrazamlar tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. Osmanlı Devletinin gerileme döneminde Pir Sultan Abdalın bir vali tarafından asılması üzerine sorunlar yeniden baş gösterdi ve Sivas bölgesi ayaklanmaya başladı. Daha sonra, Amasya ve Tokat bölgelerinde başlayıp süren ayaklanmalara, Tanzimat sonrasında Tunceli de katıldı. Osmanlı Devletinin dağılma döneminde Dersim ayaklanmaları ile devam eden Celali ayaklanmaları Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasıyla sona ermiştir.
Safevi-Kızılbaş i'tikadının gelişim sürecine tesir eden unsurlar şeması
Kızılbaş sözcüğünün hakaret olarak kullanılması
Kubbealtı Lugati'nde kızılbaş sözcüğünün 3. anlamı Halk arasında İslami emirlere uymayan, ahlakça dürüst olmayan anlamında aşağılama sözü olarak kullanılır şeklinde verilmektedir. Bazı sözlüklerde incest/ensest sözcüğünün karşılığı olarak kızılbaşlık sözcüğü yer almaktadır. 1966 yılında Turist Ömer filminin bir sahnesinde kız kardeşi ile münasebette bulunan Ömer'e komiser tarafından "Ulan sen kızılbaş mısın?" denilmesi T. B. M. M.'nde gündeme gelmiştir. Star TV'de 1995 yılında Turnike programını sunan Güner Ümit, hamile taklidi yapan hosteslerden biriyle atışırken, "Bu bebek şimdi benden mi?" sorusuna "Yok, babamdan" cevabını veren hostese "Siz kızılbaş mısınız?" şeklinde karşılık vermiş ve bu durum tepkilere sebep olmuştur. Kızılbaş sözcüğüne böyle anlamlar yüklenmesinin, münzevi bir hayat sürdürmeleri sebebiyle kendileriyle ilgili ortaya çıkan zanlardan kaynaklandığı iddia edilmektedir.