Cavid Bey

Mehmed Cavid Bey ( d. 1875, Selanik - ö. 26 Ağustos 1926, Ankara), II. Meşrutiyet döneminde maliye nazırlığı yapmış Yahudi kökenli Osmanlı siyasetçisi. Atatürke suikast girişiminin sorumlularından biri olduğu gerekçesiyle tutuklandı ve yargılandıktan sonra idam edildi. Osmanlı İmparatorluğunda liberalizm düşüncesinin öne çıkan isimlerindendi. Hukukçu, dil eleştirmeni ve çevirmen Şiar Yalçının babasıydı.
Yaşamı
Mehmed Cavid Bey, Selanik'te 1877 (1294) yılında doğmuştur. Doğumu ile ilgili olarak oğlu Şiar Yalçın 1875 tarihini verse de Nazmi Eroğlunun araştırması 1877 olduğunu ortaya koymaktadır. Mehmed Cavid Bey'in babası Recep Naim Efendi, Selanikte ticaret ile uğraşmaktadır. Annesi ise Fatma Hanım'dır. Mehmed Cavid Bey'in iki erkek kardeşi ve iki de kız kardeşi vardı. Kendisi gibi eğitimci olan Şefkati (Gerçel) Beyde Mehmed Cavid Bey ile beraber Feyziye Mektebinde çalışmış ve çalışmalarına yardımcı olmuştur. Kazım (Gerçel) Bey ise ticaretle
uğraşmış ve Gerçel çoraplarını marka haline getirmiştir. Görüldüğü gibi kardeşleri, Gerçel
soyadını kullanmaktadırlar. Mehmed Cavid Bey'in iki defa evlendiğini ilk eşi olan Saniye Hanım'ın 1909 yılında erken yaşta ölmesinden sonra uzun yıllar bekar hayatı yaşadığı görülmektedir. Mehmed
Cavid Bey, Selanik'te iken akrabalarından Saniye Hanım ile 1906 yılında evlenmişti. Bu evlilikten çocukları olmamış ve eşini üç yıl sonra verem hastalığından kaybetmiştir. Cavit Bey, Sabetayist kökenlere sahip bir ailenin ferdiydi.
İstanbulda Mekteb-i Mülkiyede eğitim gördü. Selanike döndükten sonra Jöntürk hareketine katıldı. Feyziye Mekteplerinde müdürlük ve öğretmenlik yaptı. 1908-1911 yıllarında İstanbulda liberal düşünceyi savunan ve on beş günde bir yayımlanan Ulum-ı İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuasını Rıza Tevfik ve Ahmet Şuayip ile birlikte çıkardı.
II. Meşrutiyetin ilanından sonra I. ve II. dönem Selanik ve III. dönem Çanakkale mebusu olarak İstanbuldaki mecliste yer aldı. 31 Mart Vakası'ndan sonra sadrazam Ahmet Tevfik Paşa tarafından maliye bakanlığı görevine getirildi. İttihat ve Terakki yönetimi sırasında çeşitli defalar bu göreve getirilip ayrıldı. Osmanlı maliyesini modernleştirdi. Kapitülasyonların kaldırılması için büyük mücadele verdi. Türk iş adamı sınıfının doğması için uğraştı. İktisadi liberalizme inanmış olan Cavit Beyin 1917 yılı bütçe konuşması ünlüdür:
Biz milliyetperveriz. İstemeyiz ki memleketimizde yapılacak bütün teşebbüsler ecnebiler tarafından yapılsın ve misafir olalım. Hayır!
Ülkenin I. Dünya Savaşına girmesine ve Ermeni Tehciri'ne karşı çıktı. 1917de bir devlet bankası haline getirilmesi planlanan İtibar-ı Milli Bankasının (Crédit National Ottoman) kurucuları arasında yer aldı. Bu girişim, "iktisadi cihad" olarak tanımlanıyordu. Savaştan yenik çıkıldığı için bu proje gerçekleşmedi. Mondros Müterekesinin imzalanmasından sonra Ahmet İzzet Paşa kabinesi ile birlikte istifa etti. Daha sonra kurulan hükümetlerde yer almadı.
Savaştan sonra Cavit Bey, işgal devletleri tarafından kurulan Aliye Divan-ı Harb-i Örfi adlı mahkemede yargılandı. Gıyabında 15 yıl kürek cezasına mahkum edilince İsviçreye gitti. Şubat 1921de toplanan Londra Konferansında Ankaranın temsilcisi Bekir Sami Beye eşlik ettikten sonra temmuz 1922de Türkiyeye döndü.
1916 ile 1918 yılları arasında Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locası büyük üstatlığı yapmıştır.
Osmanlı Saltanatının kaldırılmasından sonra sürgüne gönderilen Şehzade Burhaneddinin eski eşi Aliye Nazlı Hanım ile 1921de evlendi. Bu evlilikten oğlu Osman Şiar (Yalçın) dünyaya geldi (1924).
Lozan Barış Antlaşmasını imzalayan Türkiye delegasyonunda üye olarak bulunan Cavit Bey, cumhuriyet rejimi sırasında yönetime muhalif bir tutum takındı. İzmir Suikastı hadisesi sonrasında suikast girişiminin bir parçası olmakla suçlandı. Kendisini yargılayan İstiklal Mahkemesi hakimleri savunmasını suçsuzluğunu ispatlayıcı nitelikte bulmadı ve 26 Ağustos 1926 günü Cebecideki Umumi Hapishanede Doktor Nazım Bey, Yenibahçeli Nail Bey ve Hilmi Bey ile birlikte idam edildi. Bu isimlerin cenazeleri hapishanenin avlusuna gömüldü. "İzmir Suikasti" hadisesiyle hiçbir ilgisinin olmadığı, suçsuz olduğu ve haksız yere idam edildiği İsmet İnönü'nün hatıralarında anlatılır.
Suikast girişimi nedeniyle tutuklu bulunduğu sırada eşine çıktıktan sonra okuması için yazdığı mektuplar Zindandan Mektuplar adıyla, iki yaşındaki oğlu için yazdıkları ise Şiara Mektuplar adıyla yayımlandı. Oğlu Osman Şiarı, arkadaşı Hüseyin Cahit Bey yetiştirdi. Mezarının yeri uzun süre gizli kaldı. Kayıp mezarı 1950lerde, eşi Aliye Hanım ve dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayarın girişimleriyle bulunarak Cebeci Asri Mezarlığına nakledildi.
Hakkında Yazılanlar
Fırtınalı Günlerin Ünlü Maliye Nazırı Cavid Bey, Nazmi Eroğlu, Bir Harf Yayınları, 2009
"Türkiyenin iktisatla savaşının kısa tarihi" Yıldıray Oğur, Karar https://www.karar.com/yazarlar/yildiray-ogur/turkiyenin-iktisatla-savasinin-kisa-tarihi-1591434