Mazdekçilik

Mazdekçilik ya da mazdekizm, İranlı Zerdüşt din adamı Mazdek'in düşünce felsefesine verilen isimdir. Mazdekizm, İsa'dan sonra 5. yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıkan; insan eşitliği ve mal ortaklığını savunan bir akım olarak bilinmektedir. Her türlü özel mülkiyetin kaldırılması ve evliliğin serbest aşk ile değiştirilmesini savunması ile ün saldı. Hava ve su gibi, paranın, malın-mülkün de insanlar arasında eşit olarak paylaşılmasını savunan Mazdek'in gerçekleştirdiği reformlar bir tür erken komünizm örnekleri arasında gösterilmektedir.
Mazdek düşüncesine göre yeryüzü bütün insanların ortak yararına açık bir yaşam alanıdır. Bu yaşama alanında çalışan geçinir, çalışmayanlar silinip gider. Toplum bireylerin oluşturduğu ortaklaşa bir kuruluş olduğundan, kimsenin kimseyi baskı altına almaya, özgürlüğünü ortadan kaldırmaya ya da kısıtlamaya hakkı ve yetkisi yoktur. Bu nedenle, Mazdek düşüncesinde kadın erkeğin tutsağı değil, özgür bir insandır; dolayısıyla, yeryüzündeki hayatın da ortağıdır.
Mazdekizm
Pasifizmi, din adamı karşıtlığını ve yoksul halka yardım dağıtılmasını sağlayan sosyal reformlar sırasında üçü hariç bütün Zerdüşt Ateş Tapınakları kapatıldı. Mazdek'in yaşamına dair ne kadar yazıt varsa, bilgi ve belge varsa; Mazdek öldürüldüğü zaman imha edilmişlerdir. Onun sadık eşi "Hürrem Bint-i Kade" tarafından sürdürülen inançları, dünyaya bakışı ve öğretisi daha sonra İslam tarihinde yerini bularak Hürremist hareketlerin temel öğretileri olmuştur. Hurremiyye meşhur Babek Hurremi'in temsilciliği yaptığı önemli bir harekettir. Hurremiyye ismini Mazdek'in eşi Hürrem'den alır. "Xurem", "Xwarin", "Ve'xwarin" Hint-Avrupa dillerinde yiyecek, içecek anlamına gelirken; esası "tabu yoktur, her şey mübahtır" esasına dayandığı içindir
Mezdeki itikadları
Mezdekiler Emevi Hanedanının sonuna kadar yeterli hürriyete sahip olduklarından, İrannın çeşitli bölgelerinde faaliyetlerini Mezdeki, Hürremi, Muhammere, Sürhi gibi namlar altında sürdürmüşlerdi. "Hurremiler" yani Yeni-Mezdekilerin de kendilerine has dini kitapları mevcuttu. Kendisi de aslen bir Zerdüşti olan Ebu İsa Harunul-Verrak bu düalist mezhep ve itikadları en ince ayrıntılarına kadar izah etmişti. Mezdeki itikadları daha Mezdek hayatta iken İranın dışına taşmıştı.
Yakubinin Arapların birkısmının Zindik olduğunu beyan etmesinden Zindiklik (yani Manichéisme ve Mezdekisme) dinlerinin Kureyşliler arasında birçok taraftarları olduğu anlaşılmaktadır. İbn-i Kuteybeye göre de İslamdan önceki Arap dinleri arasında Mezdekilik epey yaygındı. Temimiler arasında yaşayan Zerdüşt Müminler arasında Zühare bin Udesut-Temimi, oğlu Hacib ve daha birçokları Mezdeki idi.
İranda İslamiyet öncesi dinlerden kalan ve halen yaşamakta olan bayramlar
İslam fethinden sonra ise İranlıların adet ve ayinleri tamamen kaybolmayıp asırlarca hayatiyetlerini sürdürmüştü. Türkler, İran ve Arap medeniyeti tesirinde yaşadıkları için İran gibi kültüründen vazgeçemeyen, kendi nüfuz esaslı politikalar güden toplumdan daha çok etkilenerek, geleneklerini özümsemişlerdir. Bilhassa Nevruz ve Mihrguan Bayramları bu gibi adetlerin başında yer almaktaydılar. Hatta İranın İslam öncesi bayramlarından en önemlisi olan Nevruz Bayramı, daha sonraları İslamın ananesi içinde kendisine çok ayrıcalıklı bir yer edinmiştir. Mihrguan (yani Mithra) Bayramı, ise Mihr ayının başında ta ki İran Moğollar tarafından istila edilene dek kutlanmaktaydı. İranda bütün eyaletlerde Araplar tarafından tahrip edilmemiş birçok Ateşgahlar (pyrées) da mevcuttu. Bunların başında en meşhurlarından olan Azür Ferbegu, Azür Güşnasb ve 'Azür Bürzin Mihr adındaki üç büyük Ateşgede gelmekteydi.