Nogay Ordası

Nogay Ordası (Nogayca: Noğay ordası, , Tatarca: Nuğay urdası, , Kırım Tatarca: Noğay ordası), Altın Orda yıkıldıktan sonra 14. yüzyılın sonlarında Kafkasya ve Deşt-i Kıpçak bölgesinde Cengiz Han'ın sülalesinden olmayan Moğol Mangıt boyunun önderi Edige tarafından kurulmuş bir Türk devleti.
Edige liderliğindeki boyların konfederasyonuna Mangıt dışında Kongirat başta olmak üzere çeşitli boylar katılmaktaydı.
Edige önce Timur'un desteğini alan Cuci ulusunun hanı Toktamış ile mücadele etmiş ancak Toktamış'ın Timur'a karşı meydan okumasından sonra Timur ile işbirliği yaparak Toktamış'ı yenmiştir.
Ancak Edige, Cengiz Han'ın soyundan gelmediği için dönemin töresine göre Han olamamıştır. 1398'de Cuci ulusunun Toka Temür sülalesinden Timur Kutluk'u han olarak seçmiş ve kendisi tarafından emirlerin başına tayin edilmiştir. Edige'nin torunları da "Biy" (Bey) ya da "Emir" unvanlarını kullanmıştır.
İdil ve Ural Nehirleri arasındaki bölgede hakimiyeti kuran Edige 1419'de öldürülmüş ve konfederasyon Nureddin önderliğinde devam etmiştir. Nureddin Azak Denizi'nden Aral Gölü'ne kadar toprağını genişletmiştir. Bu konfederasyonun desteğiyle Astrahan Hanlığı kurulmuştur.
15. yüzyılda bu konfederasyona Nogay olarak hitap edilmeye başlamıştır. Nogay adının Cengiz Han'ın oğullarından Boal'ın oğlu Nogay Han'dan geldiği düşünülmektedir.
Doğudan gelen Oyrat ve Turgut boylarının (günümüzdeki Kalmıklar) Nogay ovasına yerleşmesiyle oradan kovulmuş olan Nogaylar, 1642'de Rusya'ya itaat etmişler ve Nogay Orda ortadan kalkmıştır.
Yusuf'un sülalesi Yusupov (Ю), Urus'un sülalesi Urusov () adlı Çarlık Rusyası'nın Dük aileleri olmuştur.
Nogay Orda yıkıldıktan sonra da Kuban Nogay, Cedisikul Nogay, Bucak Nogay, Canboyluk Nogay, Yedisan Nogay adıyla bilinen Nogaylar varlığını korumuştur. Bunlardan bir kısmı Kırım Hanlığı'nın askeri gücü olarak kullanılmışlardır. Geri kalanlar ise bir müddet aşağı İdil boyunda yaşamışlardır.
Günümüzde Nogay adını kullanan etnik grup sadece Dağıstan'daki sülaleden olanlardır. Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye'de Nogay adı tıpkı Kuzey Kafkasya Halkları gibi Çerkes olarak nitelendirilir. Sultan II. Abdülhamit döneminde 1882 yılında kaleme alınan Çerkesistan Tarih-i Umumiyesinin Suret-i Tanzimine Dair Layihadır başlıklı kapsamlı bir Çerkes Tarihi tasarısında kıta-i mezkurede sakin olub lisan ve ahlak ve ahval ve kavmiyetce biri birine mübayin bulunan Adiga, Abaza, Lezgi, Çeçan, Nogay, Dağıstan vesaire gibi akvam ve kabail-i müteaddide kisvelerinin müşabeheti cihetiyle ecanib nazarında umumen Çerkes zann olunmuşdur denmekte ve görüldüğü üzere bütün Kuzey Kafkasya Halkları için Çerkes nitelemesi yapılmaktadır.
Nogay Ordası hükümdarları
Nogay Ordası
Edige Biy, Biy 1392-1412, ö. 1419
Nureddin Batur Biy, Edige'nin oğlu, Biy 1412-1419
Mansur Biy, Edige'nin oğlu, Biy 1419-1427
Gazi Biy, Edige'nin oğlu, Biy 1427-1428
Vakkas Biy, Nureddin'in oğlu, Biy 1428-1447
Horazmi Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1447-1473
Abbas Biy, Nureddin'in oğlu, Biy 1473-1491
Musa Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1491-1502
Yağmurçi Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1502-1504
Hasan Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1504-1508
Şeyh Muhammed Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1508-1510, 1516-1519
Alçagir Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1508-1516
Agiş Biy, Yağmurçi'nin oğlu, Biy 1521-1524
Sayid Ahmed Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1524-1541
Hacı Muhammed Mirza, Musa'nın oğlu, Nuraddin 1537-1541
Şeyh Mamai Biy, Musa'nın oğlu, Kekobat 1537-1541, Biy 1541-1549
Yusuf Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1549-1554, ö. 1556
Uras Ali Mirza, Şeyh Muhammed'in oğlu, Kekobat 1549-1554
Mansur'un ordası
Din Sufi Biy, Mansur'un oğlu, Biy
Timur Biy, Mansur'un oğlu, Biy 1440-1486
Can Kubad Biy, Din Sufi'nin oğlu, Biy 1486-1490
Hacı Ahmed Biy, Din Sufi'nin oğlu, Biy 1490-
Baki Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy 1532-1535, 1540-1542
Hoca Ahmed Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy 1535-1540
Divey Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy 1542-1573
İsanay Biy, Divey'ın oğlu, Biy 1573-1588
Arclanay Biy, Divey'in oğlu, Biy 1588-1595
Muhammed Biy, Arslanay'ın oğlu, Biy 1595-
Altülis'in ordası
Kasım Biy, Şeyh Mamai'nin oğlu, Kekobat 1541-1549, Biy 1549-1555
Büyük Nogay Ordası
İsmail Biy, Musa'nın oğlu, Nuraddin 15411554, Biy 1554-1557, 1557-1563
Yunus Biy, Yusuf'un oğlu, Nuraddin 1556-1557, Biy 1557, ö. 1561
Ali Ekrem Mirza, Yusuf'un oğlu, Nuraddin 1557
Muhammed Mirza, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1557-1562
Din Ahmed Biy, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1562-1563, Biy 1563-1578
Urus Biy, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1563-1578, Biy 1578-1590
Dinbay Mirza, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1578-1584
Said Ahmed Mirza, Muhammed Mirza'nın oğlu, Nuraddin 1584-1587
Uraz Muhammed Biy, Din Ahmed'in oğlu, Taybuga 1584-1590, Biy 1590-1598
Din Muhammed Biy, Din Ahmed'in oğlu, Nuraddin 1590-1598, Biy 1598-1600
Yaş Tarak Biy, Din Ahmed'in oğlu, Biy 1600-1619
Küçük Mirza, Din Ahmed'in oğlu, Buraddin 1600-1604
Yaş Tarak Mirza, Küçük Mirza'nın oğlu, Kekobat 1600-1619
Şay Tarak Mirza, Küçük Mirza'nın oğlu, Nuraddin 1604-1619
Karakuli Muhammed Mirza, Uraz Muhammed'in oğlu, Taybuga 1604-1622, Nuraddin 1622-1631
Kanay Biy, Dinbay Mirza'nın oğlu, Biy 1622-1634
Küçük Nogay Ordası (Azak Denizi tarafı)
Gazi Biy, Urak Mirza'nın oğlu, Mirza 1554-1569, Biy 1569-1576
Yahşisaad Biy, Mamai Mirza'nın oğlu, Biy 1576-1590
Bapan Gazi Biy, Said Ahmed Mirza'nın oğlu, Biy 1600-1621
Kasım Biy, İslam Mirza'nın oğlu, Biy 1621-1639