Kumanca

Kumanca veya Kuman Türkçesi, Kumanlar tarafından konuşulmuş olan ve Eski Kıpçakçaya giren tarihi Türk yazı dilidir. Bugün konuşulmayan Kumancanın, günümüzdeki Kırım Tatarcası ve Karaçay-Balkarca ile yakınlığı dikkat çeker.
Kumanlar, Türk lehçelerinin Doğu Avrupada konuşulmuş olan kollarından birini konuşmuşlardır.
Adlandırma
Bu dil, bilimsel yayınlarda Kumanca, Kuman Türkçesi olarak belirtilir.
Tarih
Kumanlar, 11. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında, Doğu Avrupada yaşamış bir Türk boyudur. Tarihte Kıpçaklar ile aynı birlik içinde bulunmuş, bu yüzden de zamanla Kıpçaklar ile aynı sayılabilmişlerdir.
Kuman Türkçesi, Doğu Avrupada Karadenizin kuzeyinde, kısmen Balkanlarda konuşulmuştur.
Dönem
Söz varlığı
Alfabe
Eserler
Codex Cumanicus, o dönemde Türkler tarafından yazılmayan fakat Kumancanın konuşma özelliklerini yansıtan ve dönemindeki Türk dilinin yapısını gösteren önemli bir eserdir.
Günümüzdeki kollar
Metin örnekleri
Kumanca için örnek metinler farklı transkripsiyon sistemleriyle aşağıda verilmiş olabilir. Bu farklar, yayınlardaki tercih farklarıdır, Kuman Türkçesinin alfabe tercihi ve kullanımını yansıtmaz.
Metin 1
Kristus alay aytti kelepenlergä: Baruŋiz, körünüŋiz papazlarga». Ol sözni Kristus bugün aytir barča yazuqlilarya, kim kerti kelepenler Teŋri alinda. Igrenmedi kisi kelependen, nečik Teŋri igrenir daγi fristeler yazuqli kisiden. Neme yoχ dünyä üstinde, nečik yaman sasir, nečik sasir yazuqli can Teŋri alinda. Ol nisan taparbiz bitik ičindä. Bir kez bir alγisli kisi yolγa bardi. Bir friste aniŋ bile bardi adam bolup. kačan yoldan barirlar idi, utru bir kisi yoluχtu, yigit daγi astri körkli kisi. kačan friste ani iraχtin kördi, burnun tumaladi, yoldan iraχ qačti. kačan ol kisi asti, ol friste ekinči keldi ol kisi qatinda. Andan soŋra bir kelepen kisi keldi, astri niurdar sasidi. Ol alγisli kisi, kačan kördi ol kelepenni, yoldan qačti. Ol friste sövünüp qarsi bardi, öpti, qučtu > qučti ol kelepenni, asti. Ol alγisli kisi ekinči keldi yolγa friste qatinda. Ol kisi sözlädi fristägä: Ne kisisen? Burun keldi körkli yegit kisi sen burnuŋ tumaladiŋ, yoldan qačtiŋ. kačan bir murdar sasi kisi, kelepen keldi, sen qarsi bardiŋ, öptüŋ > öptiŋ, qučtuŋ > qučtiŋ». Andan friste aytti ol alγisli kisigä: Ol körkli kisi, kim sen kördiŋ, ol kensi yazuqindan astri yaman sasir, aniŋ zani Teŋri alinda köpten öldi. Ol et üstündä kelepen, aniŋ dzani astri ari-tur daγi yaksi yiyir Teŋri alinda. Men azam de döülmen, men fristämen. Aniŋ üčün keldim körgüzmä saγa, nečik sasir yazuqli can Teŋri alinda». kačan fristä ol sözni aytti, ančaq körünmädi.
Metin 2
Atamız kim köktesiñ. Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ neçikkim kökte, alay [da] yerde. Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil. Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge. Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl. Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!
Türkiye Türkçesi aktarması:
Atamız sen göktesin. Alkışlı olsun senin adın, gelsin senin hanlığın, olsun senin dilemeğin nasıl ki gökte, ve yerde. Gündelik ekmeğimizi bize bugün ver. Ve de yazıklarımızdan (suçlarımızdan) bizi bağışla nasıl biz bağışlarız bize yamanlık (kötülük) edenleri. Ve de şeytanın sınamasından bizi koru. Tüm yamanlıktan (kötülükten) bizi kurtar. Amin!
Metin 3