Pontus Rumcası

Pontus Rumcası (Yunanca: Ρμαιίκα (Romeika) ya da Ποντιακά (Pontiaka)), 1923 Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesine değin Kandıra ile Batum arasında yaşayan Rumlar tarafından konuşulmuş, günümüzde Anadolu'da sadece Trabzon'a bağlı bazı köylerin yanı sıra (özellikle Çaykara ve Dernekpazarı), Yunanistan'a gönderilen Ortodoks Hristiyan mübadillerin yaşadığı kentlerde konuşulmaya devam edilen Rumcanın bir lehçesidir. Pontus Rumcası, Pontiaka ve Karadeniz Rumcası adlarıyla da bilinmektedir. Osmanlı dönemi ve sonrasında Karadenizli Rumların göç ettiği Gürcistan, Kırım ve Stalin döneminde sürüldükleri Rusya ile Kazakistanda Hristiyan Pontuslular tarafından halen konuşulmaktadır.
Pontus Rumcası, 778.000 kişi tarafından konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine bağlı ölme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir dildir. Bununla birlikte 200,000-300,000 kişinin anadilidir. Çoğunluk itibarıyla Kuzey Yunanistan'da konuşulmakla birlikte Türkiye, Rusya ve Ermenistan'da Pontuslu Rum kökenliler tarafından konuşulmaktadır.1923'te Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesinde Ortodoks Hristiyan Rumların anavatanlarından ayrılmasıyla, bu dil Yunanistan'a gelmiştir. Ancak bu dil, Trabzon'un doğusunda halen konuşulmaktadır. Pontus Rumcası, Modern Yunanca ile aynı dilin lehçesi kabul edilir. Ancak her birinin konuşmacısının birbirini tam olarak anlayamadığı belirtilmektedir. Pontus Rumcası, Yunan alfabesi ile yazılırken Türkiye'de Latin alfabesi, Ukrayna'da Kiril alfabesi daha sık kullanılmaktadır.
Pontus Rumcası ile yakından ilgili olan diğer Yunanca lehçeleri Ukrayna'nın Mariupol kentinde (önceden Kırım'da)(bkz:Rumeyce), Gürcistan'da ve eski Rus Kafkasyası'nda Kars Oblastı'nda konuşulmaktadır. Bu lehçelerin Pontus Rumcası sayılıp sayılamayacağı dilbilimsel yöntemlere göre değişir. Bu dilin konuşmacıları Doğu Pontuslular veya Kafkas Rumları olarak da adlandırılır.
Adlandırma
Pontus Rumcasını konuşan kişiler, konuştukları dile Romeika (Ρμαίκα) adını vermişlerdir. Ama Romeika (Ρμαίκα) terimini sadece Pontus Rumcası için değil daha genel anlamda Modern Yunancayı da kapsayacak bir anlamda kullandılar. Pontus terimi ilk olarak bilimsel bir tanımladır. Ama daha sonra Yunanistan'da yaşayan Pontuslular için bu terim bir kimlik işareti olarak kabul edilmiştir.

Benzer şekilde, Türkçede genel olarak Türkiye'de yaşayan bütün etnik Yunanları ifade eden Rum kelimesinden türetilen Rumca (ˈɾumdʒa) kelimesi Modern Yunancaya yakın olan İstanbul ve Gökçeada (İmbros) lehçeleri gibi Pontus Rumcası için de kullanılmaktadır.
Günümüzde Türkiye'de yaşayan Pontus Rumcasını konuşanlar, konuştukları dile Rumca, Romeika ya da Rumcika derler.
Sınıflandırma
Pontus Rumcası, Hint-Avrupa dil ailesinin Helenik diller kolunun Attika-İon grubuna bağlı olarak sınıflandırılır. Pontus Rumcası, köken olarak Koini ve Bizans Yunancasından İon Yunancasına dayanır ve Türkçe, Rusça, Gürcüce ve Ermeniceden etkilenmiştir. Pontus Rumcasının Doğu Karadeniz'deki değişkesi Antik Yunancaya en yakın yaşayan (konuşulmaya devam eden) dildir
Tarihi
Pontus Rumcası, çoğu Modern Yunanca lehçeleri gibi Helenistik ve Roma dönemlerinde MÖ 4. yüzyıl ve MS 4. yüzyıl arasında konuşulan Koini Yunancası'ndan türemiştir. MS 11. yüzyılda Selçuklu Devleti'nin Küçük Asya'yı ele geçirmesinden sonra Pontus bölgesi Bizans İmparatorluğu'ndan ayrı kaldı. Pontusluların ana karadaki Yunanlardan ayrı kalması sonucu Pontus Rumcası, belirgin bir şekilde farklı olarak gelişti. Bununla birlikte Pontus Rumcası, yakın bölgelerde konuşulan Türkçe, Farsça ve Kafkas dillerinden etkilenmiştir.
1923 yılına değin Kandıra ile Batum arasında konuşulan Pontus Rumcası konuşulmaktaydı. Ancak 1923 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi sonrası bu dili konuşan kişilerin çoğu Yunanistanın kuzey bölgelerine göç etmiştir. Daha sonra Yunanistana göç eden bu kişilerin birçoğu II. Dünya Savaşı ve Yunan İç Savaşı sebebiyle ABDye göç etmiştir. Türkiyede ise 1923 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesinden sonra Trabzonun doğusundaki bazı yerleşimlerde yaşayanlarca konuşulmaktadır.
Lehçeler
İyon ağzının devamı olmasına karşın Türkçe, Farsçadan yoğun biçimde etkilenen Pontus Rumcasını dilbilimci Manolis Triantafyllides 2 gruba ayırmıştır:
Batı grubu (Oinountiak ya da Niotika) : Ünye ve civarı
Doğu grubu:
Sahil Bölgesi(Trapezountiak) : Trabzon ağzı
İç bölgeler (Haldiot): Gümüşhane ve civarı
Bunların arasından en çok Haldiot konuşuluyordu. Ses biliminde, bazı Pontus değişkelerinin Türkçedeki gibi büyük ünlü uyumu bulundurduğu rapor edilmiştir (Mirambel, 1965).
İlk olarak dilbilimci Michael Deffner 1877 yılında Karadeniz Rumcasının Of, Uzungöl (Şerah) ve Trabzon merkez lehçeleri birbirleri, Antik Yunanca ve Modern Yunanca ile karşılaştırınca arkaik ögeler taşıyan Pontus Rumcası'nın Orta Çağ Rumcası olduğunu bildirmiştir.
Türkiyenin dışında iki grup daha bulunmaktadır:
Kuzey grubu:İlk başlarda Kırımda konuşulmaktaydı, ancak şimdi Rumeylerin çoğunun yaşadığı Mariupolde konuşulmaktadır. Dilbilimciler Rumeycenin Pontus Rumcasının bir alt kolu olup olmadığı arasında tam bir sonuca ulaşamamışlardır. Bu yüzden Rumeyce bir alt kol olarak kabul edilebilir. Bu dili Rumeyler konuşur. Yaklaşık yarım düzine lehçesi vardır. Ayrıca bu bölgede Helenik kökenli olup ana dili Kırım Tatarcası olan Urumlar da vardır.
Sovyet Rumeycesi: Sovyetler Birliği'nin Pontus Rumları için Pontus Rumcasınının Sovyetleştirilmesi sonucu oluşmuştur. Bolşevikler, Demotiki Yunancasını Yunancanın kapitalist bir değişkesi olarak gördüklerinden dolayı Demotiki Yunancasına karşı Pontus Rumcasının Sovyetleştirilmiş değişkesini oluşturdular. Bu, Sovyetler Birliği'nde Yunanca konuşan grubun çoğunluğunu kapsayacak yeni bir Pontuslu alt grup oluşturmak için de kullanıldı.
Oftalik
17. yüzyılda Müslümanlaşmış bazı Pontuslular Türkiye'de kaldı ve Pontus Rumcası, onlar tarafından kısmen korundu. Konuştukları lehçeye, dilbilimciler Trapezountiak alt grubunun bir kolu olarak sınıflandırıp Oftalik adını verirken, bu lehçenin konuşmacıları, konuştukları dile Rumeyka diyorlar. En 5,000 kişinin bu dili konuşmakta olduğu bilinmektedir. Ancak konuşmacıların sayısının daha yüksek olduğunu gösteren tahminler de bulunmaktadır. Oftalik/Rumeyka dilini konuşanlar, Trabzon ilinin doğu ilçesinde yoğunlaşmıştır: Çaykara (Kadahor), Dernekpazarı (Kondu), Sürmene (Sourmena) ve Köprübaşı (Göneşera). Daha az yaygın olmasına rağmen Of ilçesinin uzak köylerinde de Pontus Rumcası konuşulmaktadır. Ayrıca Rize iline bağlı İkizdere'nin (Dipotamos) batısında da konuşulmaktadır. Eskiden bu lehçe daha doğuda olan Pazar'a (Atina) kadar daha geniş bir alanda konuşulmaktaydı.
Oftalika, Grekçede var olan ancak Modern Yunanca'nın değişkelerinde kaybedilen mastarı korumuştur. Bu nedenle arkaik olarak nitelendirilip Grekçeye en yakın dil olarak kabul edilmiştir.
Ayrıca, Yunanistan'daki Nea Trapezunta, Pieria (Orta Makedonya) bölgesinde Trabzon'dan göç eden (özellikle Dernekpazarı (Kondu)) Hristiyanların soyundan gelenler tarafından da bu lehçe çok benzer bir şekilde konuşulmaktadır.
Garzevelce
Gümüşhane ilinin Merkez ilçesinin doğusundaki Kale Bucağı'nın (Kovans Nahiyesi) çoğu köyünde ve bucağın yakın çevresindeki bazı köylerde bilinen bir lehçedir. Karadeniz Rumcası sözcüklerin Türkçe ek sistemiyle birlikte kullanılmasıyla oluşmuştur. Lehçeyi, çevre il ve ilçelere giden Gümüşhaneli kalaycı esnafının kendi aralarında şifreli bir şekilde anlaşmak için oluşturdukları belirtilmektedir, bu yüzden lehçeye kalaycı dili de denir. Dili/lehçeyi daha çok köylerin yaşlı erkekleri bilmekle birlikte genç nesiller arasında da bilinmektedir.
Coğrafi dağılım
Her ne kadar Pontus Rumcası Karadeniz'in güney kıyılarında konuşulmuş olsa da 18. ve 19. yüzyıllarda sayısı azımsanmayacak kadar çok insan Rus İmparatorluğu'nun elinde bulunan Karadeniz'in kuzey kıyılarına göç etti. Pontus Rumcası, hala Ukrayna'nın çoğunlukla Mariupol bölgesinde, ayrıca Odessa ve Donetsk bölgesinde, Rusya'da (Stavropol civarı) ve Gürcistan'da konuşulmaktadır.
Kurtuluş Savaşından sonra Anadoluda kalan konuşucuların çoğu Lozan Antlaşmasına bağlı olarak Yunanistana (özellikle Kuzey Yunanistan) yerleştirildi. İkinci göç dalgası ise 90lı yılların başında Eski Sovyet ülkelerinden geldi.
Yunanistanda Pontus Rumcası, diğer Yunan lehçelerinin karışımı nedeniyle bir iletişim aracı olarak değil, sembolik olarak kullanılıyor.
Yunanistan: 400,000 (2001)(Çoğunlukla Makedonyada (Doğu, Batı ve Orta Makedonya) ve Attikada
Türkiye: konuşan kişi sayısı belli olmamakla birlikte 1965 Türkiye nüfus sayımında 4,535 kişi ana dil olarak bu dili konuştuklarını bildirmişti.
Çaykara : (23 köy)
Of : (bazı köyler)
Tonya: (15 köy)
Köprübaşı: (5 köy)
Dernekpazarı: (10 köy)
Bulancak (Giresun) : (3 köy)
Maçka: Of ve Sürmene'den 1929 sel baskını ardından Maçka'ya yerleştirilen göçmenlerin yanı sıra 1923 öncesi Türk - Rum karışık yaşayan Maçka'nın birçok yerli köylerinde konuşulmaktadır.
Beşikdüzü: (1 köy)
Yağlıdere, Dumanlı, Düğünyazı : 1800 öncesi Türkçe-1800 sonrası kilise ve Yunan eğitmenler etkisi ile Rumca'nın hakim dil olduğu Santa (Dumanlı) ve Kurum Vadisi Köylerinde, Müslümanlardan Rum okullarına gidenler dışında halk Rumca bilmiyordu. Mübadelede Rum ya da Ortodoks Hristiyan yerleşimciler Yunanistan'a ve Mübadele öncesi bir kısmı da Gürcistan ve Rusya'ya göç ettiğinden Bölge köyleri yüzde seksen oranında boşalmıştır. Günümüzde bu köylerin tamamına yakınında, mübadele sonrası başka bölgelerden gelen Türkler iskan edilmiştir. Santa ve Yağlıdere-Kurum (Gorom, Kromni) bölgelerinde ve Torul bölgesinde, Rumlarla birlikte yaşayan ve Rumca konuşup anlayabilen birkaç yaşlı Türk köylü öldükten Rumca konuşan köy ya da kişi bulunmamaktadır.
Kafkas Bölgesi
Kars: Birkaç köy ve merkez (Sayıları çok az)
Resmi statü
Yunanistan
Yunanistanda diğer lehçeler gibi Pontus Rumcasının da herhangi bir resmi statüsü yoktur.
Sovyetler Birliği
Tarih boyunca, Pontus Rumcası SSCBdeki Yunan azınlığın de facto diliydi. Ancak 1926da Sovyet-Rum entelijans tarafından yapılan Tüm Birlik Konferansında (Πανσυνδεσμιακή Σύσκεψη), resmi dilin Demotiki olması kararına varılmıştı.
Daha sonra Sovyetler Birliği ve Sovyet sonrası Rusyada Yunan kimliğinin canlanması sonucu Rumeyka ve Demotiki arasında yeni bir bölünmeye neden oldu. 80lerin ortasında Rum kimliğinin canlandırılması için yeni bir girişimde bulunuldu. Ukraynalı bilgin Andriy Biletsky yeni bir Slav alfabesi oluşturdu. Ancak birkaç yazar ve şair dışında bu alfabe bölge halkı tarafından çok nadir kullanılıyor.
Kültür
Dil zengin bir sözlü geleneğe sahiptir. Ayrıca Pontus folklörü ve müzikleri Yunanistan'da popülerdir. Dilin, şiir koleksiyonları (Kostas Diamantidis en ünlü şairlerdendir), romanlar ve Galyalı Asteriksin Maceraları çizgi romanlarının Pontus Rumcası versiyonu gibi sınırlı miktarda modern edebi ürünleri vardır. Gençlik Standart Yunancayı birincil dilleri olarak konuşurlar. Pontus Rumcası, Kuzey Amerikada konuşucular tarafından Yunanistan'dakilere nispeten daha iyi korunuyor.
Trabzonda inceleme yapan dilbilimci Mackridge: Trabzonda bu dili konuşanların, Yunanca sadece 5e kadar sayabildiklerini, devamında Türkçe rakamlar kullandıklarını, Yunanca ναι (evet) kelimesini bilmelerine karşılık οχί (hayır) kelimesini bilmediklerini, ay isimlerinin tümünün Rumca olmasına karşın, mevsim ve günleri bilmediklerini, merhaba, Allaha ısmarladık, sağol benzeri günlük dilde kullanılan pek çok kelimenin Rumca karşılığının unutulduğunu gözlemiştir (Mackridge, 1987: 115-135).
Alfabe
Yunanistanda Pontus Rumcası, aksanlı olarak yazılır;/ʃ ʒ kʃ pʃ/ için σ ζ ξ ψ, [æ ø] için α ο yazılır. Türkiyede Latin Harfleri (Türk teleffuzu ile) ile yazılır. Rusyada Kiril Alfabesi ile yazılır. Sovyet Döneminin başlarında Pontus Rumcası yukarıdaki gibi yazılırken fonetik yazılan harfler [æ ø] ikili harf şeklinde (ια, ιο) yazılıyordu.
Eskil biçimler
Aşağıdaki Grekçede bulunan eskil biçimler Modern Yunancada kaybolmuş olmakla birlikte Pontus Rumcasında halen bulunmaktadır.
Ses bilimi
Grekçedeki η harfinin telaffuzu ε harfi ile korunmuştur. (κέπιν = κήπιον, κλέφτες = κλέπτης, συνέλικος = συνήλικος, νύφε = νύ(μ)φη, έγκα = ἤνεγκον, έτον = ἦτον, έκουσα = ἤκουσα vb.).
Grekçedeki harfinin telafuzunun ο harfi ile korunmuştur. Koini Yunancasında ise ου olarak korunmuştur.
Koini Yunancasındaki σφ yerine İyonik Yunancadaki σπ olarak kullanılır (σποντύλιν, σπἰγγ, σπιντόνα).
İsim ve sıfat çekimleri
Cinssiz yalın haldeki isimlerde getirilen -ν son eki Grekçedeki -ίον ekinden gelir (παιδίον, χρίον; Pontic παιδίν, χρίον).
Sıfatlarda dişil sıfatların sonuna -ος yerine -έσα konulur (έμορφος-έμορφέσα).
Yalın eril isimlerin genitif olması için -ονος yerine -ον kullanılır (ο νέον - τη νέονος, ο πάππον - τη πάππονος, ο λύκον - τη λύκονος, ο Τούρκον - τη Τούρκονος vb.).
İsimler eski seslenme biçimindeki gibi korunur; άδελφε, Νίκολα, Μάρια.
Fiil çekimleri
İkinci geniş zaman hali -ον dur (ανάμνον, μείνον, κόψον, πίσον, ράψον, σβήσον).
ORTA ÇATI, -ούμαι şeklinde vurgulanır (ανακατούμαι, σκοτούμαι, στεφανούμαι).
EDİLGEN ÇATI, -α şeklinde vurgulanır (Grekçe:-ιν):εγαπέα, εκοιμέα, εστάα vb.
Edilgen çatının geniş zamanlı hali -ετε şeklinde vurgulanır (Grekçe; ητι);εγαπέετε, εκοιμέετε, εστάετε.
Mastarda ara sıra kullanımlar;(εποανείναι, μαείναι, κόψ'ναι, ράψ'ναι, χαρίσ'ναι, αγαπέειν, κοιμεείν).
Pontus Rumcasında -εν, Koine Yunancasındaki -ενεστιden gelir (Grekçede εστι). İncil Yunancasında -ενι, Modern Yunancada -είναιdir.
Sözcük bilimi
Ara sıra να yerine ας kullanılır;δός με ας τρό.
Pontus Rumcasında temeteron (bizim) kelimesi Antik Yunancadaki aynı manaya gelen ton hemeteron kelimesinden gelmektedir. Modern Yunancada ise bu kelime ton... mastır.
Grekçe ile Karşılaştırma
1. Pontus Rumcasında, Grekçedeki ikinci aorist/geniş zaman kipi εινe /e/ son-sesi eklenmektedir (Trabzon diyalektinde)
{|
|-
| PONTUS || GREK
|-
| ειπείνε || εἰπεῖν
|-
| παείνε || παεῖν
|-
| αποανείνε || ἀποανεῖν
|-
| πιείνε || πιεῖν
|-
| ειδείνε || εἰδεῖν
|-
| φυείνε || φυγεῖν
|-
| ευρείνε || εὑρεῖν
|-
| καμείνε || καμεῖν
|-
| φαείνε || φαγεῖν
|-
| μαείνε || μαεῖν
|-
| ερέανε || ἐλεῖν
|-
| μενείνε || μένειν
|}
2. Pontus Rumcasında Grekçede olduğu gibi ηναι ile biten mastarlar olduğu gibi korunmuşlardır, ayrıca bir /e/ sonsesi ek almazlar.
{|
|-
| PONTUS || GREK
|-
| ανεβήναι || ἀναβῆναι
|-
| κατεβήναι || καταβῆναι
|-
| εμπήναι|| ἐμβῆναι
|-
| εβγήναι || ἐκβῆναι
|-
| επιδεαβήναι || ἀποδιαβῆναι
|-
| κοιμεήναι || κοιμηῆναι
|-
| χτυπεήναι || κτυπηῆναι
|-
| ευρεήναι || εὑρεῆναι
|-
| βρασήναι || βραχῆναι
|-
| ραήναι || ῥαγῆναι
|}
3. Birinci aorist formu olan -αι son eki ikinci aoriste özgü -είν son eki ile yer değiştirmiştir.
{|
|-
| PONTUS || GREK
|-
| κράξειν || κράξαι
|-
| μεύσειν || μεύσαι
|}
4. İnfinitif aorist formların sonuna /e/ eklenmektedir.
ράψεινε, κράξεινε, μεύσεινε, καλέσεινε, λαλήσεινε, κτυπήσεινε, καίσεινε
5. Pontus Rumcasında, Grekçede olduğu gibi aorist aktifini κα son eki ile kuran fiiller bulunmaktadır.
{|
|-
| PONTUS || GREK
|-
| εδώκα || ἔδκα
|-
| ενδώκα || ἐνέδκα
|-
| εποίκα || ἐποίηκα
|-
| εφήκα || ἀφῆκα
|-
| εήκα || ἔηκα
|}
6. Pontus Rumcasında in (-εῖν)yerine eane (-έανε) mastar eki bulunmaktadır.
{|
|-
| PONTUS || GREK
|-
| ερέανε || ἐλεῖν
|}