Ebu Hanife

Ebu Hanife veya tam adıyla Ebu Hanife Numan bin Sabit bin Zuta bin Mah (Arapça: , d. 699, Kufe - ö. Eylül 767, Bağdat) İslam dininin dört fıkıh mezhebinden birisi olan Hanefi mezhebinin kurucusu ve Sünni fıkhının en büyük üstadlarından biri sayılan İslam fıkıh ve hadis bilgini. Asıl adı "Numan bin Sabit" olup sevenlerince ismi "İmam-ı Azam" unvanıyla birlikte anılır.
Hayat hikayesi
Ebu Hanife, 699 yılında, zamanının önemli bilim merkezlerinden olan Kufe'de doğdu. Babasının adı Sabit, dedesinin adı Zuta'dır. Ebu Hanife'nin "Hanife" künyesini nereden aldığı konusu açık değildir. Ebu Hanife ismi, Arapça "Hokka/Divit/Kalem Babası" anlamına gelmektedir. Bu ismin Arapçadaki gönülden tertemiz şekilde iman eden anlamındaki hanif sözünden haniflerin babası şeklinde onun öğrencileri tarafından kullanılmış olması muhtemel görülür.
Ebu Hanife'nin dedesi Zuta, Afganistan civarlarında yaşamış, Arapların burayı fethetmeleriyle esir düşmüştür. Teym kabilesinin kölesi olduysa da daha sonra özgürlüğüne kavuşmuştur. Fakat Ebu Hanife'nin torunlarından İsmail, büyük dedesinin asla bir köle olmadığını söylemiştir. Zuta, Ali bin Ebu Talib zamanında Kabil'den gelerek Kufe'ye yerleşmiştir.
Onun oğlu olan Sabit ise Tirmiz, Nesa ve Enbar'da yaşamıştır. Hatta Ebu Hanife'nin Enbar'da doğduğu dahi iddia edilmiştir. Daha sonra yerleştiği Kufe'de kumaş ticaretiyle uğraşan varlıklı ve dindar bir kişiydi. Ali bin Ebu Talib ile görüştüğü, kendisi, evladı ve zürriyeti için duasını aldığı rivayet edilir.
Ebu Hanife'nin ailesi Horasan'ın ileri gelenlerinden bir zatın soyundan gelir ki ailesinin Arap olmadığı kesindir. Fars olduğu şeklinde görüşler yaygındır. Bazı tarihçiler de Babil'de yaşamış bir Arap olduğunu söylemişlerdir.
Yetişkinlik dönemi
Ebu Hanife, küçük yaşta Kur'an-ı Kerim'i ezberlemiş ve Arapçanın o zaman tasnif edilmekte olan sarf, nahiv, şiir ve edebiyatını öğrenmiştir. Gençlik yıllarında sahabeden Enes bin Maliki, Abdullah bin Ebi Evfayı, Vasile bin Eskāyı, Sehl bin Saideyi ve en son hicri 102de Mekkede vefat eden Ebut Tufeyl Amir bin Vasileyi görmüş, bu sahabelerden hadis dinlemiş olduğundan tabiinden sayılır.
Ebu Hanife, ilimle uğraşmaya başlamadan önce başarılı bir tüccardı. İmam-ı Şabinin tavsiyesiyle onun ders halkalarına devam etmeye başlamış, kelam, iman, itikad ve münazara bilgilerini Şabiden öğrenmiştir. Daha sonra Hammad bin Süleymanın ders halkasına katılarak fıkıh öğrenimine başlamış, Hammadın derslerine on sekiz yıl devam etmiştir.
Ebu Hanife, sık sık Mekke ve Medinede çoğu tabiinden olan alimlerle görüşür, onlardan hadis rivayeti dinler ve fıkıh müzakereleri yapardı. Ehl-i Beyt'ten Zeyd bin Aliden, Muhammed el-Bakırdan ilim öğrendi.
Tasavvuf bilgilerini Muhammed el-Bakır, ondan sonra da Silsile-i Aliyye'den olan Cafer-i Sadık'tan aldı. Sahabeden İbn-i Abbasın ilmini Mekke fakihi Ata bin Ebu Rebahtan ve İkrimeden, Halife Ömer ve onun oğlu Abdullahtan nakledilen ilimleri Abdullah bin Ömerin azatlısı Nafiden öğrendi. İbn-i Mesud ve Aliden nakledilen ilimleri de buluşup görüştüğü tabiinden öğrendi.
Ölümü
Ebu Hanife, bütün zorlamalara rağmen Emevi ve Abbasi saltanat sahiplerine boyun eğmemiş, yönetim anlayışını onaylamadığı Abbasi Devleti'nin ikinci halifesi Ebu Caʿfer "el-Mansur", Ebu Hanife'yi Bağdat'ta hapsettirip işkence ettirmiş ve zehirleterek öldürtmüştür. Mezhebi, İslam dünyasının büyük bir kısmına yayıldı. Selçuklu Sultanı Melikşahın vezirlerinden Ebu Sad-i Harezmi, Ebu Hanife'nin kabri üzerine bir türbe ve çevresine bir medrese yaptırdı.
Görüşleri, kaynakları ve metodu
Akaid ve kelam; Ebu Hanife'ye göre Kur'an mahluk (yaratılmış) değildir. Bu anlamda Kur'an ne Onun kendisidir, ne de ondan başkasıdır. Arapça metin ise mahluktur.
Fıkıh; Ebu Hanife, fıkıh meselelerinin çözümünde belli bir usul belirleyen ve bunu sistemleştiren ilk İslam bilginidir. Nitekim onun kurmuş olduğu bu sistem fıkıh tarihindeki ilk mezhebin doğuşuna ve kendisinin de ilk mezhep imamı olarak anılmasına yol açmıştır.
Ebu Hanife, meselelerin çözümünde dört delil olarak anılan Edille-i şer'iyye kavramını kendi görüşleri üzerine yeniden düzenlemiştir. Bunları kısaca incelersek:
Kitap: Ebu Hanife, Kur'an ayetlerinin zahirinden çok illetine bakarak görüş belirtmiştir. Ona göre, ibadet ile ilgili olanlar hariç her ayetin belirttiği hükmün ardındaki neden bulunmalı ve ona göre fetva verilmelidir.
Sünnet: Görüş bildirirken sünnetlerin geliş ve bildirilme yollarında titizlik gösterdiği gibi hadisleri kıyas denilen Kur-an ve Sünnet'in tamamının ortaya koyduğu anlayış ile çelişmeleri durumunda eleştiriye tabi tutmuştur. Mürsel hadisleri kabul etmiştir.
Kıyas: İsmi neredeyse kıyas ile özdeşleşmiştir. Bazı hadisleri kıyasa uymadığı gerekçesiyle delil olarak almaması sebebiyle ehl-i hadis tarafından ağır eleştirilere maruz kalmıştır.
İcma:
Buraya kadar sayılan Edille-i şer'iyye denilen dört temel delil, fıkhın mesele çözmede kullandığı ve Ebu Hanife'ye kadarki bilginlerin ihtilafsız kullandığı araçlardır. İmam bu araçları yeniden yorumlayarak benzersiz bir kullanımını ortaya koymuştur. Bu geleneksel delillere bir beşincisini ekleyerek fıkıh usulündeki asıl devrimini bu konuda yapmıştır:
İstihsan: Ebu Hanife fıkıh bilimine bu metodu kazandırarak İslamı'ın zaman içinde değişebilecek şartlara uyum sağlamasını amaç edinmiştir. Başta Şafii olmak üzere bilginler tarafından şiddetli bir muhalefetle karşılaşmıştır.
=== İmam-ı Azam Ebu Hanife<ref>Öztürk, Yaşar Nuri, İmam-ı Azam Savunması, Şehid bir önder için Apolocya, Sahabe ve tabiin nesline yapılan muameleyi zulum olarak gösterdi: Ehl-i Beytin haklarını savunmadaki özgün tavrı, Sahife 170, İnkılap, İstanbul, 2010.</ref> ile İmam Zeyd arasındaki fikir benzerlikleri ===
Aynı İmam-ı Azam, H. 121 / M. 739 yılında Hanedan-ı Aleviyye mensuplarından İmam Zeyd bin Ali Zeyn el-Abı-Din tarafından Emevi Halifesi Hişam bin Abdul-Melikin zalimane idaresine karşı çıkarılan isyanı da Muhammedin komuta ettiği Bedir Savaşına benzetmiş, ve destek vermekten hiç çekinmemişti.
İmam Zeyd, Efdal olarak nitelendirilen daha seçkin bir şahıs varken, mafdul olarak adlandırılan daha az seçkin olan bir başka şahıs tercihen hilafet makamına getirilebilir görüşüyle İmamiye Şiasından,
İmam-ı Azam ise, Zalim yönetimlere kılıçla isyan etmeyi farz kabuleden görüşüyle, önderi olarak gösterilen günümüz Ehl-i Sünnet vel Cemaat itikadından,
ayrılmaktalardı. Akabinde verdiği fetvalar ile sürekli olarak Ehl-i Beyte arka çıkan ve Alevileri destekleyen Ebu Hanife Numan İbn-i Sabit de Halife Mansur tarafından katledildi. Muvaffık el-Mekki, Menakıb, Sahife 433-438.
Toplumsal statü ve değerlendirmeler
Ebu Hanife hakkında birçok yüceltici sıfat kullanıldığı gibi, yer yer kıyasa aykırı gördüğü otantik dini kaynakları delil olarak kabul etmemesi dolayısıyla ehli hadis tarafından ağır eleştirilere uğramıştır.
Ebu Hanife rey ehlinin en büyük temsilcisidir. Ahad hadislerin ne kadar sağlam olsa da kesinlik değil "zan" ifade ettiği temel düşüncesiyle birçok hadisi delil olarak kullanmaktan geri durmuştur. Onun için Kur-an ve Sünnet'in bütününün oluşturduğu kıyas denilen temel anlayışa uymayan hadisler diğerlerinden farklı bir muameleye tabi tutulmalıdır. Bu yönüyle birçok eleştiri almıştır. Mevcut kaynaklara göre Ebu Hanifeyi tenkit edenlerin başında Buhari gelmektedir. Buhari el-Camiʿu-aḥiḥinin bab başlıklarında isim zikretmeden, Kāle bazun-nas (insanlardan biri şöyle dedi) ifadesini kullanarak Ebu Hanifeyi tenkit etmiş, diğer eserlerinde de onun İslam dinine zarar veren Mürcieye mensup olduğuna ilişkin rivayetleri zikretmiştir. Hatta Buhari'nin ed-Duafaü‟s-Sağir adlı eserinin 388 numaralı maddesinde Ebu Hanife'nin iki defa küfürden imana davet edildiğiyle ilgili bir rivayete yer verdiği belirtilir.
Ebu Hanife, kendi zamanında "Dehriyyun" denilen Cebriyye, Abdullah İbn-i Sebe'nin Sebeiyye ve Mürcie gibi dini fırkalarla mücadele etmiştir.
Siyasi tutumu
Ebu Hanife, Emevi ve Abbasi devletleri zamanında yaşamıştır. Ömrünün elli iki yılı Emevi, son on sekiz yılı da Abbasi devleti zamanına denk gelir. O, Emeviler'in Arap milliyetçiliği esaslı yönetim şekline karşı çıkmış, Ehl-i Beyt ve sahabilere karşı zalimane davranışlarına karşı etkin olarak mücadele vermiştir. Emevi devletinin yıkılması için Abbasiler'e destek verse de bu hanedanın da Emeviler'in yönetim anlayışıyla aynı yolu izlemesi üzerine desteğini geri çekmiştir. Nitekim ölümü de bir Abbasi halifesinin eliyle olmuştur.
Ebu Hanife'nin doğumu, yetişmesi ve bir bilgin olarak parlaması devirlerinin tümü Emeviler Hanedanlığı zamanına denk gelir. Bu devirdeki Zeyd bin Ali'nin Hişam bin Abdülmelik'e başkaldırısını hem fikirleriyle hem de maddi olarak desteklemiştir. Bu başkaldırıyı Bedir Muharebesi'ne benzetmiş, Zeyd bin Ali'ye biat etmiş ve on bin dirhem nakdi yardım göndermiştir. Bu başkaldırıya direkt olarak destek vermemesini şu sözlerle savunmuştur ki bu ifadelerinde Zeyd bin Ali'yi Hüseyin bin Ali'ye benzetmiştir:
Emeviler, derin ilmini ve etki alanının genişliğini gördükleri Ebu Hanife'ye kadılık teklif ederek yanlarına çekmeye çalışmışlardır. Bu teklifi Emeviler'in Irak valisi Ömer bin Hübeyre yapmıştır. Fakat Ebu Hanife, bu makamın ne niyetle verildiğini sezmiş ve bu görevi kabul etmemiştir. Bunun üzerine hiddetlenen vali, onu kırbaçlatmıştır. Bu durumdan imamı kırbaçlayan zindancı bile etkilenmiş, bu şekilde devam ederse imamın öleceğini valiye bildirmiştir. Bu zulüm esnasında yanına gelenlere Ebu Hanife'nin cevabı şu şekilde olmuştur:
Bu olaydan sonra Ebu Hanife Kufe'de kalamayacağını anladığı için Mekke'ye giderek altı yılı aşkın bir süre orada ikamet etti. Bu zaman zarfında kısa sürelerle Kufe'ye gittiği bilinse de bu ziyaretler uzun süreli olmamıştır.
Ebu Hanife'nin, Emeviler'in yıkılıp Abbasiler'in iktidara geldiği zamanlarda Mekke'de olduğu sanılmaktadır. Bu olay üzerine sevincini gizleyememiş ve bu duygularını şöyle ifade etmiştir:
Fakat bu sevinci fazla uzun sürmemiştir. Abbasi hanedanı da zamanında Emeviler'e destek verdiğini öne sürdüğü alim ve fazıl kişileri katletmeye ve adaletsiz bir yönetim tarzı izlemeye başladılar. Nihayet Muhammed bin Abdullah (Nefsüz-Zekiyye) ve kardeşi İbrahim, Abbasi halifesine isyan edince, bu isyana Ebu Hanife de destek vermiştir. Öyle ki, Ebu Hanife halife ordusu komutanı Hasan bin Kahtaba'nın İmam İbrahim üzerine yürümesini engellemiştir. Tabii ki bu davranışı halife Ebu Caʿfer "el-Mansur"'un dikkatinden kaçmamıştır. Halife, Ebu Hanife'ye fiili bir saldırının onu daha da güçlendireceğini tahmin etmiş ve ona yakınlık göstererek yanına çekmeye çalışmıştır. Bu amaçla Ebu Hanife'ye değerli hediyeler göndermiş fakat İmam-ı Azam bu hediyelerin kamu malından alındığını belirterek hepsini reddetmiştir. Yapılan başkadılık teklifini de geri çeviren İmam-ı Azam, son olarak Musul halkının isyanını bahane ederek isyancıların katli için fetva isteyen halifeye olumsuz cevap verince halife onu zindana kapatarak kırbaçlatmaya başladı. Yaşı oldukça ilerlemiş olan Ebu Hanife, bu eziyete dayanamadı ve bu direnişini daha fazla sürdüremeyerek vefat etti. Bazı kaynaklar, Ebu Hanife Numan ibn-i Sabit'in Abbasi Halifesi Ebu Caʿfer "el-Mansur" tarafından zehirleterek öldürdüğünü de kaydederler.
İmam-ı Azam Ebu Hanifenin Aleviler lehine verdiği fetvalar
Halife Mansur tarafından Kabenin bir benzeri olarak Bağdatta Kubbet-ül Adra adında büyük bir kale inşa edilmiş ve halk Kabeye Hac'dan menedilmişti. İmam Dar ül-Hicre adıyla da tanınan İmam Malikin bir fetvasıyla, hilafetin vaktiyle Aleviler arasında Nefsüz-Zekiyye namıyla tanınan Hasan bin Alinin oğlu Hasan el-Mutenanın torunu Muhammed bin ʿAbd Allaha ait olduğu tüm Abbasi aleyhtarı fırkalara duyurulmuştu. Emevilerin son günlerinde Medine toplantısında hazır bulunan bütün Ehl-i Beytin, ve hatta Abbasilerin dahi biatleriyle hilafeti kabul edilmiş olan Hasan el-Mutenanın torunu olan Muhammed bin bin ʿAbd Allahın lehine İmam-ı Azam Ebu Hanife Numan İbn-i Sabit te fetva vermişti. Bunun üzerine, Abbasiler tüm şiddetleriyle Aleviler aleyhine harekete geçtiler. H. 145 / M. 763 yılında Hasan el-Mutenanın torunu Muhammed bin ʿAbd Allah Medinede Halife Mansurun amcası "İsa ibn-i Musa"'' tarafından öldürüldü. Hemen akabinde olayların kanlı bir biçimde gelişmesi ve Abbasilerin gittikçe artan zulmü karşısında, Aleviler yeni bir huruç hareketi başlattılar. Nefsüz-Zekiyyenin kardeşi İbrahim bin ʿAbd Allah Ehl-i Beyt namına hilafeti ele geçirmek amacıyla İmam-ı Azam Ebu Hanifenin de fetvasını alarak, Abbasiler aleyhine kendi hayatına mal olan başarısız bir isyan girişiminde bulundu.
İslam dinine hizmetleri / Eserleri
Ebu Hanife, fıkhı kollara ayırıp her branşın bilgilerini ayrı ayrı toplamış, usuller koymuş, 'Feraiz' ve 'Şurut' (şerait) kitaplarını yazmıştır. Ayrıca sahabenin peygamberden naklen bildirdiği iman, itikad bilgilerini de toplayıp yüzlerce talebesine bildirdi.
Ebu Hanife, İslamiyeti iman, amel ve ahlak esasları olarak tedvin etmiş, sorulara cevaplar vermiş, önce inançta birlik ve beraberliği sağlamış; ibadetlerde, günlük işlerde fıkhının esaslarını ve şeklini tespit etmiştir. Kendisine ikinci hicri asrın müceddidi unvanı verilmiştir.
Ebu Hanife'nin içtihad ve çalışmalarıyla tedvin ettiği fıkıh (islam hukuku) bilgileri ile oluşturduğu yola Hanefi Mezhebi denildi.
Talebelerine verdiği derslerde bir taraftan fıkhın eski hadiselere ait bilinen hükümleri anlatılır ve müzakeresi yapılır, diğer taraftan yeni olaylara ait hükümler kurulurdu. Geçmiş ve yaşanmakta olan hadiselerin hükümleri takrir edilirken, bunlara benzeyen veya aynı cinsten olup da gelecekte vuku bulabilecek hadiselere ait hükümler de araştırılıp bulunurdu. Dolayısıyla İmam'ın derslerinde geçmiş ve yaşanmakta olan meselelerin çözümünden başka geleceğe ait meselelere geçilmiş ve fıkhın külli (genel) kaideleri tespit edilmiştir.
İlm-i Kelam mütehassısları yetiştirdi. Başta gelen talebeleri; Ebu Yusuf ismiyle meşhur Yakub bin İbrahim, Muhammed Şeybani (her ikisi İmameyn, yani iki imam olarak da anılır), Züfer bin Hüzeyl, Hasan bin Ziyad, oğlu Hammad, Davud-i Tai, Esad bin Amr, Afiyat bin Yezid el-Advi, Kasım bin Maan, Ali bin Müshir, Hibban bin Ali gibi alimlerdir.
Ebu Hanifenin derslerinde çözülen fiili ve nazari fıkhi meselelerin sayısının altıyüzbini aştığı rivayet edilir. İmam-ı Matüridi, ondan gelen kelam bilgilerini kitaplaştırmıştır. Yetiştirdiği talebelerin sayısı dört bine ulaşmış olup bunlardan yedi yüz otuzu ilimde iyice yükselmiş, içlerinden kırk kadarı ictihad derecesine çıkmıştır. Bazı yazarların onun derslerinde yetişen talebelerinin isim ve künyelerini, mensup oldukları şehirlerini tespit edip yazmışlardır.
El-Fıkhu'l-Ekber: Ebu Hanifenin oğlu Hammadın babasından naklettiği en şöhretli eseridir. Ayrı silsilelerle zamanımıza kadar gelen birbirinden kısmen farklı üç nüshası vardır. Bu eser başta Ebu Mansur el-Maturidi olmak üzere birçok alim tarafından şerhedilmiş, defalarca Türkçeye çevrilmiştir. Ehl-i Sünnet akidesini kısa, özlü ve son derece ihatalı bir şekilde ifade etmektedir.
El-Fıkhül-Ebsat: Bu eser, oğlu Hammad, öğrencisi Ebu Yusuf ve Ebu Muti b. Abdillah el-Belhi tarafından rivayet edilmiştir. Sual-cevap tarzında olup yazma nüshaları Kahire Kütüphanesi VII/353′te olan bu risale, Ata el-Cürcani tarafından şerhedilmiştir.
El-Alim vel-müteallim: Bu risalede öğrencisi Ebu Mukatilin sorduğu sualler Ebu Hanife tarafından cevaplandırılmaktadır. Bu eser de Kahire Kütüphanesi VII/553′de kayıtlıdır. El-Pezdevi de Usulünün mukaddimesinde eserin Ebu Hanifeye ait olduğunu belirtmektedir.
Er-Risale: Bu eser, Ebu Hanife tarafından Basralı alim Ebu Osman el-Bettiye gönderilmiştir. Kendisi hakkında Mürcieden olduğu hususundaki ithamları reddetmektedir. Eser, yukarıda belirtilen rivayetlerle el-Pezdevi'nin aynı yerdeki şehadeti ile imama nisbet edilmektedir. Yazma nüshaları Kahire Kütüphanesi VII/203, 553′te kayıtlıdır.
El-Vasıyye: Avrupa kütüphanelerinde ve Kahire Kütüphanesinde (V/264) muhtelif nüshaları bulunan bu eserin Molla Hüseyin b. İskender el-Hanefi, Ekmelüddin el-Baberti ve el-Hadimi tarafından yazılmış şerhleri mevcuttur. el-Baberti şerhinin Nuru Osmaniye, Ayasofya, Bayezid ve Selim Ağa kütüphanelerinde yazma nüshaları mevcuttur.