Caferilik

Caferilik ya da Caʿferiyye, İslam dininin Şii fıkıh mezheplerinden biridir. İsmini kurucusu olan Ca'fer es-Sadık'tan (699-765) alır. Başta İran olmak üzere Azerbaycan ve Irak'ta yaygındır. Yer yer Türkiye'nin Kars, Iğdır gibi illerinde ve bazı İslam toplumlarında görülmektedir. İsnaaşeriyye'nin temelini teşkil eden fıkıh ekolüdür. Şiilerin çoğunluğunun mensup olduğu fıkhi mezheptir. Günümüzde Şiiler başlıca üç ana fırkaya ayrılmışlardır. Bunlar nüfus oranlarına göre sırasıyla İsnaaşeriyye, İsmailiyye ve Zeydiyye fırkalarıdır. İran'nda hakim olan İsnaaşeriyye fırkasının %90'ının takip ettiği resmi fıkhi mezhep Caferilik'tir. Ayrıca, İsmailiğin Mustali-Tayyibiyye kolu tarafından da fıkhi meselelerde takip edilmekte olan mezheptir.
İnanç
İmamet (İsna'aşeriyye i'tikadı)'na göre son İsnaaşeriyye İmamı olan, çocukken kaybolup bugün gayba halinde bulunan Muhammed Mehdi bir gün Arabistan'da Mascid-al-haram adı verilen meydanda Dünya'ya geri dönecektir.
Caferilik'teki fıkıh ilkeleri, Kur'an ve sünnetten çıkarılır. Sünnilik ve Şiilik arasındaki farklılık, Şiiliğin Muhammed'den sonra ilk yöneticinin hem peygamberin vasiyetiyle, hem de ilahi seçimle Hazret-i Ali olması gerektiğine inanılmasıdır.
Tarihçe
Caferilik adını fıkhı iyi bilen altıncı İmam Cafer-i Sadık'ın adından almıştır. Cafer-i Sadık'ın yaşadığı Hicri 2. asırda Caferilik o imamın takipçilerine verilen bir isim olarak kullanılmıştır.
Kufe'de Abbasi Hükümdarı Muhammed bin Mansur Mehdi tarafından yargıçlık görevi verilmiş olan Şerik b. Abdullah, Cafer-i Sadık'ın talebelerinden Muhammed b. Muslim ve Ebu Kureybe'nin "Caferi" suçlamasıyla şahitliklerini reddetmiştir.
Safevi Hanedanı
16. yüzyılda Safevi Hanedanı'nın İmamiye-i İsnaaşeriyeyi devletin resmi mezhebi olarak seçmesiyle Caferilik adı kullanılmaya başlanmıştır.
Afşar Hanedanı
Afşar Hanedanı'nı kuran Nadir Şah, 1736'da Safevi döneminde tavsiye edilen Ebu Bekir, Ömer ve Osman bin Affan'ın lanetlenmelerini yasaklamış ve bunun karşılığı olarak Osmanlı Devleti'ne bir teklif sunarak Afşar imamiliğinin Caferilik olarak adlandırmasını ve diğer dört Sünni fıkıh mezhebiyle birlikte beşinci bir fıkıh mezhebi olarak kabul edilmesini önermiştir. Bunun dışında Kabe'de Caferilik adına beşinci ek bir sütun yapılmasını ve Caferilerin Mekke ziyaretlerinin serbest bırakılmasını talep etmiştir. Nadir Şah, İran dışında Irak, Afganistan ve Orta Asya'dan da ulemayı davet ederek Necef'te toplantı düzenlemiş, Osmanlı Devleti'ne yaptığı teklif burada şii ulema tarafından kabul edilmiştir.
Osmanlı Devleti ise bu teklifleri İran'ı Sünnileştirme çabası olarak değerlendirerek Nadir Şah'ı övmüş ve 1746'de imzalanan Kerden Antlaşması ile ilk üç halifenin lanetlenmeleri yasaklandıysa da Caferiliğin beşinci bir fıkhi mezhep olarak kabul edilmesi reddedilmiştir. Neticede Caferilik hiçbir zaman resmi sünni mezhebi olamamıştır.
Günümüzde Şia'nın yüzde 80'i On İki İmamcılığın Caferi fıkhını takip etmektedir. Bu büyük takipçi kitlesi nedeniyle Şiiliğin İsnaaşeriyye mezhebinin sıklıkla Caferilik olarak adlandırıldığı da görülmektedir. Daha çok Azerbaycan, İran, Irak ve Bahreyn'de hakim olan Şii mezhebidir.
Alevi inancının, İran'daki on iki imamcı Caferilik inancının Anadolu'daki yorumu olduğu iddia edilir.
Caferi fıkıh ekolünün İsna'aşeriyye / On İki İmamcılık mezhebi içerisindeki konumu
Şii inancında Ali bin Ebu Talib'in çok özel bir yeri vardır. Şii amentüsünde bulunan imamet anlayışına göre Muhammed öldüğünde yerine imam olması gereken kişi Hazret-i Ali'ydi. Dolayısı ile imametin Ali'nin soyundan devam etmesi şarttır. İsnaaşeriyye mezhebi mensupları arasında en büyük gruplar Caferi fıkhı, Alevi inancı, ve Nusayri inancı takipçilerinden oluşmaktadır. Pek çok konuda İsnaaşeriyye'nin itikadını paylaşan Nusayriler, gayba halindeki Muhammed Mehdi hususunda İsnaaşeriyye'den ayrılmalarından ötürü Galiyye'nin Gulat İmamiyye şubesi altında sınıflandırılmaktalardır.
İsnaaşeriyye mezhebinin fıkıh ekolü olan Caferilik'teki dini hukuk veya şeriat ilkeleri, Kur'an ve sünnetten çıkarılır. Sünni ve Şiilik arasındaki farklılık Şiiliğin Muhammed'den sonra ilk yöneticinin hem peygamberin vasiyetiyle hem de İlahi seçimle Ali olması gerektiğine inanılmasıdır. Ayrıca;
Sünni ekolden farklı olarak Muhammed'in On İki İmam kanalıyla gelen sözlerini (hadis) olarak kabul ederler.
Fıkıh usulü olarak kıyas yerine akıl'ı kabul ederek içtihad'ı önemserler.
Sünnilerin makbul halife kabul ettikleri Ebu Bekir, Ömer ibn Hattab ve Osman bin Affan kanalıyla gelen hadisleri kabul etmez, onları model almazlar.
Muhammed ve kızı Fatıma Zehra'nın yanı sıra On İki İmamlara masumluk ve yanılmazlık atfederler ve sadece bu grubun sözlerini ve rehberliğini dinde kendilerine örnek alırlar.
Caferi fıkıh ekolleri
Usuli: Fıkıh usulü (fıkhi kaynak) olarak Kur'an, Hadis ve İcma'nın dışında Akıl (hikmet)'ı da kabul eder ve gaiba sırasında fakihlerin içtihadına önem verir. Günümüzde İran'da uygulanan Velayet-i Fakih sistemine yol açmıştır.
Ahbari: Peygamber ve İmamlar'ın haberlerine (söz) önem verir ve İçtihad kullanılmasını kabul etmez.
Şeyhi: Günümüzde takipçisi kalmayan bu kolun içerisinden Babilik dini ortaya çıkmıştır.
Caferi fıkhı ile diğer Sünni mezhepler arasındaki fikir ayrılıkları
İbadetteki farklılıklar
Caferilik'te ibadet öncesi yapılan temizlikte (abdest) ayaklar yıkanmak yerine hafif ıslak olan eller ayaklara sürülürek mesh edilir.
Günlük ibadetlerden namaz Sünnilerle aynı şekilde 5 vakit kabul edilir. Ancak öğle ile ikindi, akşam ile yatsı namazları birleştirilerek, cem edilerek eda edilir.
Namaz ibadetinde kıyamda elleri bağlamazlar, sağ ve sol omuza selam vererek namaz bitirmezler, namaz bitiriş şekilleri farklıdır.
Evlilik
Caferilik ve Sünnilikte evliliğin pek çok kuralı ortak kabul edilmekle birlikte (karşılıklı anlaşma, hukuken tescil edilmesi vs.) Caferilerde tarafların önceden evliliklerine süre tayin ederek evlenmeleri (Muta nikahı) geçerli bir uygulamadır. Muta Nikahı tüm Sünni mezheplerce geçersiz kabul edilmektedir.
Beşte Birlik Vergi (Hums)
Sünnilerden farklı olarak Caferilerde Hums denilen gelirin beşte birinden alınan bir vergi bulunmaktadır. Zekattan farklıdır. Caferi din adamlarına göre Hums'un yarısı Peygamber soyundan gelen kimselere ve fakir, yetim olan Seyyidlere, diğer yarısı da dini bilgisi geniş olup hüküm verebilen Müctehidlere verilir. Müctehidlerin bu parayı kendisine kullanma hakkı yoktur, din yolunda harcanır.
Sünnet ve hadis anlayışı
Caferiler, sadece imamlar yoluyla nakledilen ve kendilerince peygamberin gerçek sünneti olarak tanımlanan sünneti takip ederler.
Caferilik ve Sünniliğin kayıtlı şifahi gelenek olan hadislere farklı yaklaşımları ile her iki grubun farklı hadis külliyatları oluşmuştur. Caferi inancına göre Şiilik ve Sünnilik arasındaki ayrılma, peygamberin ölümüyle bir kısım Müslümanların Ali'nin önderliğini (hilafet) benimserken, diğerlerinin güçlü bir şekilde Ebu Bekir'i desteklemesiyle başlamıştır. Şiiler, Ali'ye hilafetin Gadir-i Hum'da verildiğine ve bu olayın güvenilir kaynaklarda bulunduğuna inanmaktadırlar.
Caferiyye, sünni hadis kaynaklarından bazılarını reddederken, sünniliğin de Şii hadis kaynaklarından bazılarını reddetmesi, her iki grubun şeriat anlayışlarında farklılıklar doğmasına neden olmuştur.
Caferiler, İslam peygamberi Muhammed tarafından yasaklanan mut'a nikahı'nı uygulamaya devam etmektedir. Caferiler, bunun Ömer bin Hattab tarafından kaldırıldığını ve peygamber zamanında kabul görülen bir şeyin kaldırılmasının uygun olmadığına inanırlar. Bu inanışa göre peygamberin doğru gördüğü Kıyamete kadar doğru, yanlış gördüğü ise Kıyamete kadar yanlıştır.
Caferilikte sünnet, Muhammed'den aktarılan sözlü gelenek olduğu kadar imamlardan aktarılanları da kapsamaktadır.
Önemli günler
18 Zilhicce: Gadir-i Hum denen yerde Muhammed'in Ali'yi kendisine halife tayin ettiğine inanılan gün
13 Recep: Ali'nin doğum günü = Mevlit
3 Şaban: Hüseyin'in doğum günü = Mevlit
11 Zilhicce: Ali er-Rıza'nın doğum günü = Mevlit
15 Şaban: Muhammed Mehdi'nin doğum günü = Mevlit
10 Muharrem: Aşura
19 - 21 Ramazan: Ali'nin yaralanmasından ölümüne kadar olan süre
28 Safer: Muhammed ve Hasan'ın ölümü
25 Şevval: Altıncı İmam Cafer-i Sadık'ın ölümü
Caferiyye Şiiliği'nin diğer Şiilik mezhepleri arasındaki konumu