Dânişmend Gazi

Danişmend Gazi ya da Danişmend Ahmed Gazi ya da Danişmend Taylu ya da İbt Taylu Danişmend Ahmet Gazi ya da Danişmend İbn-i Ali Taylu et Türkmani; (ö. 1084) Anadolu'da kurulan ilk Türkmen beyliklerinden biri olan Danişmendlilerin kurucusu kabul edilen bir alim ve savaşçıdır. Kimi kaynaklarda oğlu Gümüştegin Ahmet Gazi beyliğin kurucusu kabul edilir
Malazgirt Savaşı'ndan sonra Selçuklu hükümdarı Alparslan tarafından Kayseri, Zamantı, Sivas, Develu, Tokat, Niksar ve Amasya havalisini Danişmend Gazi ile arkadaşlarının bu yöreyi fethetme girişimine başlamaları, destansı bir roman olan Danişmendnamede olağanüstü hikayelerle süslenmek suretiyle anlatılmıştır. Kendisinden sonraki Danişmendli beylerinden de zaman zaman "Danişmend Bey" ya da "Emir Danişmend" şeklinde bahsedilmiştir.
Yaşamı
Soyu
Soyu ve kökeni hakkında Bizans, Ermeni, Arap kaynaklarında değişik rivayetler bulunmaktadır. Melik Danişmend'in çağdaşı Ermeni tarihçisi Urfalı Mateos, Danişmend'in Ermeni olduğunu belirtir. 12. yüzyıl tarihçilerinden Nikitas Honiatis de onun Arsakh soyundan olduğunu belirterek "Ermenistan Türkü Danişmend" tabirini kullanır. Bu tür bilgilere dayanılarak Danışmend'in sonradan İslam dinini kabul ettiği ve Selçuklular tarafından Sivas'a gönderildiği yorumu yapılmıştır. Ancak epik gelenekte Danişmend'in Merv-Mahanlı, Malatyalı veya İsfahanlı olduğuna dair rivayetler de mevcuttur.
Saltanat öğreticiliği
İbnül-Kemalin Keşfül-Akabe adlı eserine göre Danişmend Ahmed Gazi, İsfahandan Anadoluya gelen bilge bir kişidir. Çok erken tarihlerde Selçuklu ailesine yakın olma fırsatı bulan ve hanedan üyelerine hocalık yapan Danişmend Ali Taylu; kız alıp vererek Selçuklu hanedanı ile akrabalık kurmuştur; Türkiye Selçuklu Devletinin atası sayılan Kutalmışın kayınpederidir.
Selçuklu komutanlığı
Danişmend Gazi, saltanat muallimi ve sultana yol gösteren bilge (daniş) bir kişi olması yanında, bir Selçuklu komutanı olarak Selçuklu Devletine hizmete vermiştir. 1071 yılında Selçuklu hükümdarı Alparslanın Malazgirt Savaşını kazanmasında önemli payı olan komutanlardan biri oldu. Savaştan sonra Alparslan tarafından Sivas, Tokat, Niksar ve Malatya beldelerinin fethedilmesi ve yönetilmesi ile görevlendirildi.
Danişmendli Beyliğinin kurulması
Danişmend Ahmed Gazi 1072de Amasyada Danişmendli Beyliğinin temellerini attıktan sonra 1074te Sivası ele geçirdi. Sivas şehrinin surlarının bu fetih sırasında yıkılmasına karşılık bu tarihte Sivasta kalıcı bir yapılanma sağlanamadı.
1084 yılında ölümüne kadar Danişmendli Beyliğinin başında kaldı. Niksar taraflarında mücadele ederken öldü ve Niksar'a defnedildi.
Türbesi
Niksardaki Danişmend Ahmed Gaziye ait türbeye halk arasında Melikgazi Türbesi denilir. Bu durum, türbenin Melik Gazi unvanına sahip torunu Emir Gazi'ye ait olduğu şeklinde anlaşılmasına sebep olur. Türbeye Melik Gazi denmesi, Danişmendli emirlerinin tamamına aynı zamanda Melik Gazi unvanı verilmesi ile ilgilidir.
Danişmend Gazi ve Haçlı Seferleri
Danişmend Ahmed Gazinin ölümünden sonra beyliğin başına oğlu Gümüştegin Gazi geçmiştir. Gümüştegin, 1096 yılında başlayan Haçlı seferlerinde Haçlılara karşı verdiği mücadelelerle tanındı. Bazı kaynaklarda Gümüşteginden Danişmend Bey şeklinde bahsedilmiştir. Bu durum kimi tarihçilerin Danişmend Gazi ile Gümüştegini aynı tarihi şahsiyet olarak değerlendirmesine yol açmıştır.
Danişmendname
Danişmend Gazi ve oğlu Melik Gazi'nin Anadolu'nun Türkler tarafından alınmasında oynadıkları rol ağızdan ağza anlatılarak bir destan haline gelmiştir. Danişmendname adı verilen bu destanlar Türkiye Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus tarafından toplattırılarak yazıya döküldü.
Destani bir roman niteliğindeki Danişmendnamede, Danişmend Gazinin Malatya Emiri Ömerin kızıyla evlenen Ali b. Mızrabın oğlu olarak dünyaya geldiği ve asıl adının Ahmed olduğu, Battal Gazinin torunu Sultan Turasan ile arkadaşlık ettiği, ondan gündüz savaşçılık öğrendiği, geceleri de dini ilimler tahsil ederek alimlik mertebesine ulaştığı ve bundan dolayı da kendisine Danişmend denildiği ifade edilmektedir.