Rıza Tevfik Bölükbaşı

Rıza Tevfik Bölükbaşı (d. 1869, Cisr-i Mustafapaşa 31 Aralık 1949, İstanbul), Türk şair, filozof ve siyasetçidir.
Hece vezninde yazdığı şiirlerle tanınan Rıza Tevfik Bölükbaşı, felsefeye merakı nedeniyle Feylesof Rıza olarak anılırdı. Tıp eğitimi gören Rıza Tevfik, Osmanlı döneminde milletvekilliği, Milli Eğitim Bakanlığı da yapan çok yönlü bir kişilikti. Politikadaki tutarsızlıkları ve ateşli kişilik yapısı nedeniyle olaylarla dolu bir ömür sürdü. Sevr Antlaşmasını imzalayan Osmanlı delegesi olarak Yüzellilikler arasında yer aldığı için uzun yıllar sürgünde yaşadı; gurbet acısını, şiirlerinde dile getirdi.
Sürgünde iken yazdığı "Uçun Kuşlar" isimli şiirinde yer alan,
"Uçun kuşlar uçun! Burada vefa yok!
Öyle akar sular, öyle hava yok!
Feryadıma karşı aks-i seda yok!
Bu yangın yerinde soğuk kül vardır."
kıt'ası, o zamanki sıla özlemini dile getirir.
Hayatı
Çocukluk, gençlik yılları ve eğitimi
Rıza Tevfik, 1869 yılında Cisr'de (o yıllarda Edirne vilayetine bağlı bir kaza; günümüzde Bulgaristanın Hasköy iline bağlı Svilengrad ilçesi), Çerkes kökenli bir annenin ve Arnavut kökenli bir babanın ilk çocuğu olarak doğdu. Daha sonrasında Edirne'de intihar ederek ölen bir de Besim adında erkek kardeşi vardır. Babası Mülkiye kaymakamlarından Hoca Mehmet Tevfik emekli olduktan sonra annesi Münire Hanım ile gelip yerleştikleri İstanbulda kardeşi Ahmet Nazif dünyaya geldi.
Bir Musevi okulunda öğretmenlik yapan Mehmet Tevfik Bey oğlunu da aynı okula kaydetti. Rıza Tevfik bu okulda Yahudi İspanyolcası ve Fransızca öğrendi

1879'da babasının savcı yardımcısı olarak atanması üzerine göç ettikleri İzmitte Münire Hanım sıtmadan hayatını kaybedince aile İstanbula döndü. Rıza Tevfik, babasının Gelibolulu bir ailenin kızı olan Şakire Hanımla evlenmesinden sonra eğitimine bir süre Geliboluda bir Ermeni mektebinde devam etti; ardından Gelibolu Rüştiyesinde okuyarak okulu birincilikle bitirdi.
1885te Mektebi Mülkiyeyi Şahaneye girdi, özellikle edebiyat derslerinde başarılı oldu; ancak üçüncü sınıfta iken babasını kaybetti (1891), arkasından da ihtilalcilikle suçlanarak bazı hocalar ve öğrencilerle birlikte okuldan çıkarıldı.
Doktorluk mesleğine ilgi duymadığı halde eğitimine devam edebilmek için Tıbbiye'ye girdi. Öğrencileri etrafına toplayıp Namık Kemal'in hürriyet şiirlerini okuması; cumhuriyet hakkında konuşmalar yapmaya başlaması bu okuldan da uzaklaştırılmasına sebep oldu ancak Umumi Mektepler Nazırı Mustafa Zeki Paşaya yazdığı bir dilekçe sayesinde okula geri dönebildi. Ertesi sene Sirkeci'de bir kahvede hürriyet, adalet ve hükumet şekilleri üzerine yaptığı bir konuşma nedeniyle hapsedildi; bu defa da Zaptiye Nazırı Hüseyin Nazım Paşa'nın aracılığı ile hapisten kurtulup okula dönebildi. Okulu 1897de bitirip doktor olabildi.
Gümrük idaresinde, sonra Cemiyeti Tıbbiyeyi Mülkiye'de, daha sonra Karantina İdaresinde doktor olarak çalıştı. Tıbbiyenin son sınıfında iken ilk Türk kadın pedagoji öğretmeni Ayşe Sıdıka Hanım ile evlenerek 3 kız çocuğu sahibi olan Rıza Tevfik 1903te çocukları henüz 3, 4 ve 7 yaşlarında iken eşini kaybetti. Ertesi yıl ikinci evliliğini Nazlı Hanım ile yaptı; bu evliliğinden iki oğlu oldu.
1908'li yıllarda ise Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası'nın kurucuları arasında yer aldı ve bu dergide çeşitli yazılar yazdı.
Siyasete girişi
O dönemde gizli bir cemiyet olan İttihat ve Terakki Cemiyetine 1907de Manyasizade Refik Beyin ısrarıyla girdi. Ertesi sene Meşrutiyet ilan edildiğinde Rıza Tevfik, Selim Sırrı Bey (Tarcan) ile birlikte İstanbulda at üstünde dolaşıp nutuklar vererek halkın galeyanını kontrol altına almada başarılı oldu. Devrim günleri boyunca iri cüssesi ile de nam salan Rıza Tevfik, Dersaadetin en etkili kişileri arasına girdi ve kendisine siyaset yolu açıldı. Genel seçimde Osmanlı parlamentosuna Edirne mebusu olarak girdi.
1910 yılında İttihat ve Terakki Fırkasının meclisi feshetmesi üzerine istifa etti; iki yıl sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkasına girdi. Bu sırada Sultan II. Abdülhamitten özür dileyen bir şiir de yazdı. İttihat ve Terakkki Fırkasından eski arkadaşları tarafından Sultanahmetteki cezaevinde bir ay kadar hapsedilen; bir yıl sonra Gümülcinede 1912 Osmanlı genel seçimleri sırasında propaganda yaparken yine eski partili bir grup tarafından fena halde dövülen Rıza Tevfik, ikinci seçimde mebus seçilemeyince siyaseti bir süre için bırakmıştır.
Felsefe dersleri, konferansları
Bu dönemde devrin belli başlı gazete ve dergilerinde şiirler, edebiyat ve felsefe ile ilgili makaleler yazdı; ülkenin I. Dünya Savaşına sürüklenmesine karşı çıktı. Tiyatro salonları ve kıraathanelerde halka açık verdiği konferanslar ile tanındı.
Vaniköyü'nde Raif Oğan'ın kurduğu Rehberi İttihad-ı Osmani özel lisesinde Türkiye'de ilk defa felsefe dersleri verdi. Bu dersler önce Mebhas-i Marifet (Bilgi Teorisi) adıyla taş basma olarak basıldıktan sonra 1914te Felsefe Dersleri-Birinci Kısım adıyla yayımlanmıştır. Yakın dostu Tevfik Fikretin 1915te ölümünden sonra Arnavutköy Kız Koleji'nde ve Robert Kolej'de Fikretten boşalan edebiyat derslerini verdi.
Siyasete dönmesi ve Darülfunun hocalığı
1918de siyasete yeniden dönerek son Osmanlı kabinesinde Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) olarak bulundu. Felsefenin eğitim sisteminde yer alması için çabaladı. Aynı yıl Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locası'nın büyük üstadı seçilerek burada bir yıl görev yaptı. 16 Mart 1919'da Meclis-i Ayan üyeliğine atanmıştır. 1919-1920de Şura-yı Devlet (Danıştay) Reisliğine getirildi.
Aynı tarihlerde Darülfünunda felsefe ve estetik dersleri verdi. Padişah Vahdettin ve Damat Ferit Paşa'nın ısrar ve baskısı sonucu 1919'da Paris'te toplanan barış konferansına Türkiye temsilcisi olarak katılmak zorunda kaldı. Ertesi yıl ise Sevr Antlaşmasını imzalayan heyette yer almak zorunda kaldı. Darülfünundaki öğrencileri onun Sevr'e imza koyan heyette yer almasını büyük tepki ile karşılayıp derslerini boykot ettiler, protesto gösterileri düzenlediler. Darülfünun grevine yol açan gerilimin son damlası Süleyman Nazif ile Hüseyin Daniş arasında Fuzulinin Türklüğü üzerine yapılan tartışma olmuştur. 29 Mart 1922de yapılan konferansta hakem rolünü üstlenen Rıza Tevfik, Fuzuli'nin Türk değil, Acem olduğunu iddia etmiş, Türk de olsa ne çıkar diyerek nutkuna devam etmişti. Ertesi gün Edebiyat Fakültesi öğrencileri bir kararname hazırlayarak Rıza Tevfik, Ali Kemal, Hüseyin Daniş, Cenab Şahabettin ve Marujan Barsamiyanın görevlerinden istifa etmelerini istediler. Edebiyat Fakültesinde başlayan boykot diğer üç fakülteye de sıçradı. Gelişmeler üzerine üniversite nizamnamesi değiştirilerek hocaların durumu hakkında karar verme yetkisi Darülfünun Divanına bırakılmış ve Divan söz konusu hocalara süresiz izin vererek bir anlamda öğrencilerin isteklerini yerine getirmiştir. Rıza Tevfik, kurumdan istifa etti.
Sürgün yılları
Aleyhinde oluşan olumsuz hava nedeniyle korkan Rıza Tevfik, Milli Mücadele aleyhtarı Ali Kemalin linç edilmesi üzerine Mısır'a gitmekte olan bir yük gemisine binerek 8 Kasım 1922de ülkeyi terk etti.
Türkiyeden ayrılışından bir buçuk yıl sonra TBMMnin aldığı bir kararla sürgüne gönderilecek Yüzellilikler listesinde yer aldı. Listede yer almasının nedeni, Sevri imzalayan heyette yer alması idi. Sürgün yıllarında Hicaz, Amerika Birleşik Devletleri, Ürdün ve Lübnan'da yaşadı. Ürdün Kralı Emir Abdullah kendisine yakınlık göstermiş, maaş bağlamış; Divan tercümanlığı ve Asarı Atika müdürlükleri görevlerinde bulunmasını sağlamıştır. 1928'de ABD'de bulunan çocuklarını ziyaret edip orada Türk edebiyatı hakkında çeşitli konferanslar veren Rıza Tevfik, 1934'te Ürdün'deki resmi görevinden emekli oldu. Lübnan kıyılarında Beyrut yakınlarındaki Cünye kasabasına yerleşti.
Son yılları
1939da çıkan Af Kanunundan faydalanarak 1943te kendi ifadesiyle "hesaplaşmak için değil, helalleşmek için" yurda döndü.
30 Aralık 1949da felç tedavisi için yattığı İstanbul Vakıf Gureba Hastanesinde saat 21.30da zatürreden öldü. Cenaze namazı 1 Ocak 1950de Şişli Camiinde kılınmıştır. Defni ardından Rıza Tevfiki çok seven Refi' Cevad Ulunay mezarı başında insanlara konuşma yapmıştır. Mezarı, Zincirlikuyu Asri Mezarlığında bulunmaktadır.