Priştine

Priştine veya Piriştina (Arnavutça: Prishtinë / Prishtina; Sırpça: Pristina / ) Kosova'nın başkenti ve en büyük şehri.
De facto olarak Kosovanın Priştine ilinde; de jure olarak Sırbistana bağlı Kosova ve Metohiya Özerk Bölgesinin Kosovski ilinde yer alır. Ayrıca de jure olarak Birleşmiş Milletler Kosova Geçici Yönetim Misyonunun Priştine Bölgesinde (District of Pristina) bulunur.
Coğrafya
Kosovanın ortasından biraz doğuda, cumhuriyetin kuzeydoğu kesiminde Golyak Dağlarının alt kesiminde yer alır. Tarihi Kosova Ovası'nın üstünde konumlanan şehir, Fushë Kosova, Kastriot ve Graçaniça belediyeleri ile çevrelenmiştir.
Priştine-Mitroviça kara yolu üzerinde Sultan Murad Hüdavendigarın öldürüldüğü yerde kurulan türbe Meşhed-i Hüdavendigar ve Gazimestan bulunur.
Priştine, güneyde ana şehirler olarak Prizren (batı koluyla) ve Makedonyanın başkenti Üsküpe ulaşan ana kara yolunun kuzey ucunda yer alır. Şehrin kuzeyindeki iki ana kara yolu ise Mitroviça ve Poduyevaya ulaşır.
Tarih
Erken dönem
Roma döneminde Priştinenin 15 km civarında bulunan Ulpiana şehri bir yerleşim yeri olarak mevcut olmuştur. Bu şehir tamamen yok edilmiş, daha sonraları da İmparator I. Justinianus tarafından yeniden kurulmuştur. Bugün Liplan şehrinin bu tarihi şehrin üzerinde bulunduğu söylenir.
Roma'nın çöküşü sonrasında Priştine, Balkanlarda konumu gereği, bulundurduğu iyi pozisyonunu, ticaret merkezi özelliğini korumuştur.
Priştine, Sırbistan bölgesi içinde başkent olduğu II. Stefan Uroş Milutin (1282-1321) döneminde önemini daha da arttırmıştır. 1389 yılındaki büyük savaş olan 1. Kosova Savaşına kadar diğer Sırp idarecilerin altında bu durum sürmüştür.
Osmanlı Dönemi
1. Kosova Savaşı'nın Osmanlı Türklerince kazanılması sonrasında bütün Kosova bölgesinde olduğu gibi, bu bölgenin önemli şehirlerinden Priştinede de yeni bir dönem başlamıştır. Yeni dönemde Priştinede Osmanlı devlet idaresi, kurumlarıyla beraber yerleşmiştir.
Osmanlı hakimiyetindeki Priştine, kısa sürede İslami karakter kazanmaya başlamıştır. Bu dönemlerde şehir, yeni kimlik altında gelişmiştir. Osmanlı devrinde bir Balkan şehri olan Priştine, Priştineli Mesihi gibi birçok divan ve halk şairi, ünlü kişilik yetiştirmiş bir kenttir.
1870lerde Balkanlarda Osmanlı idaresi aleyhine gelişen hareketler sonrasında Priştine'de bu durumların sonuçları görülmeye başlar.
19. yüzyılda hazırlanan bir Osmanlı atlasına göre ilgili yüzyıl sonlarında, Üsküp, Priştine, Seniçe, İpek, Prizren ve Taşlıca sancaklarından oluşan Kosova Vilayeti'nin sancak merkezlerinden biri olan Priştine 11.000 kişilik nüfusa sahiptir. Söz konusu dönemde Kosova Vilayetinin idari merkezi olan Üsküpün nüfusu 25.000'dir. Prizren ise 38.000 kişilik nüfusa sahiptir.
Balkan Savaşları
20. yüzyıl başında Balkanlarda Osmanlı egemenliğinin kalkması sonucunu doğuran Birinci Balkan Savaşı ve İkinci Balkan Savaşı sırasında Priştine büyük sıkıntılar yaşamıştır. Şehre Ekim 1912de giren Sırp ordusu Priştinedeki Müslümanlara (Türk, Arnavut vb.) ağır saldırılar ve katliamlar gerçekleştirmiştir.
1. Dünya Savaşı'nda Priştine
Uzun yıllar Osmanlı idaresinde kalan şehir I. Dünya Savaşından sonra Yugoslavya'nın bir parçası haline geldi. Balkan Savaşları'ndan sonra, Kosova'nın birçok yerinden olduğu gibi, Priştine'den de on binlerce Türk ve Müslüman, özellikle Türkiye'ye göç etmek durumunda kalmıştır. Bugün, Türkiye'de yaşayan Kosova Türklerinin az sayılmayan bir kısmı Priştine kökenlidir.
2. Dünya Savaşı'nda Priştine
II. Dünya Savaşı sırasında, 1941-1945 yılları arasında Priştine, İtalya ordusunun kontrolüne geçmiştir.
Yakın Tarih
1946da Priştine, Sosyalist Kosova Özerk Bölgesi'nin başkenti olmuştur. 1953ten 1999a kadar şehrin nüfusu 24.000den 300.000 civarına dayanmıştır. Bu dönemde, şehirde yaşayan her milletin nüfusunda artış görülse de en büyük artış Arnavut nüfusta görülmüştür. Arnavutlardaki büyük nüfus artışının sebebi, son dönemde Kosova'da görüldüğü gibi, dağlık bölgelerden Priştineye yapılan göçtür. 1980lerde şehir nüfus oranının % 70 kadarının Arnavut olduğu söylenmektedir.
Priştine, Kosovanın başkenti olması sebebiyle, Kosovada Sırpların başını çektiği Yugoslavya idaresine karşı gerçekleştirilen protesto gösterilerinin de merkezi olmuştur. Kasım 1968de yapılan öğrenci hareketleri Priştine üzerinden Belgrada doğru olmuştur. Bu hareketler, dönemin Yugoslavya güvenlik güçlerince ortadan kaldırılmıştır. Tito idaresi tarafından bu dönemde Priştine Üniversitesine bağımsız bir enstitü özelliği verilmiştir. Ancak, sonraki dönemde Belgrad Üniversitesinin karşısında Kosovadaki demokratik faaliyetlerin bilim ve idare merkezi olmaya başlayan üniversiteye baskılar uygulanmıştır.
1998-1999 Kosova Savaşı Dönemi
1989 yılında Sırbistan cumhurbaşkanı Slobodan Miloşeviçin Kosovada yaptığı ve Sırpları koruyup diğer halklara gözdağı veren konuşması ardından Priştinede her alanda durumlar değişmeye başlamıştır. Sıkıyönetim idaresi şeklinde gelişen ve Müslümanları her alanda devre dışı bırakmaya yönelen anlayış sonucunda Priştine zor bir döneme girmiş oldu.
Sıkıyönetim ve baskıcı idarenin patlama noktası olan 1998 yılında Priştinede durum iyice gerginleşmişti. 24 Mart 1999da NATO güçlerinin Yugoslavya ordusuna ve Yugoslavya idari yapılarına yönelik başlattığı harekat sonucunda birçok yapı bombalandı. Bu süreçte Priştinede de birçok bombalama gerçekleştirildi.
1999 Mart'ı ile beraber Priştinede büyük şiddet olayları başladı. Bu dönemde Arnavut ve Türklere Sırp asker, polis ve gerilla güçleri tarafından büyük saldırılar gerçekleştirildi. Çeşitli gizli yollarla Arnavut ve Türk ailelerinin büyük kısmı şehri boşaltarak başta Makedonya, Arnavutluk ve Türkiye olmak üzere kaçabildikleri bölgelere sığındılar. Bu dönemde Türkiyede göçmen kampları kurulmuştur.
Savaş sonrasında Priştinede bu döneme dek yaşayan Sırpların çok büyük kısmı şehri terk etti. Bunlardan bir kısmı Priştine yakınlarındaki Sırp yerleşim yeri olan Graçaniçaya yerleştiler. Sırpların boşalttıkları yerlere Priştine dışından şehre gelen Arnavut köylüleri geçti. Şehir, 1999dan sonra çok büyük bir göç dalgası yaşamış ve nüfusunu epeyce arttırmıştır. Bu hareketlenme, köy ve dağlık bölgelerdeki Arnavutların göçü idi. Son nüfus hareketleri neticesinde Priştinenin demografik yapısı Arnavutlar lehine iyice değişti. Şehirde yaşayan Türkler, savaş sonrasında azınlık durumuna düşmüşlerdir.
Günümüzde Priştine
Priştine, Kosova Cumhuriyeti'nin idari, kültürel, ticari, ekonomik vb. yönlerden merkez şehridir. Özellikle, Kosova'nın bağımsızlığından sonra (17 Şubat 2008), şehrin ulusal ve uluslararası yolları genişletilmeye başlanmıştır; binalarının bazıları tadil edilmiştir, bazılarının tadilatına halen devam edilmektedir. Şehir, Kosovanın geneli gibi, bir yeniden yapılanma içindedir. Kosova'nın idare, eğitim ve kültür merkezi olan Priştine'de, Priştine Üniversitesi ve Priştine Uluslararası Havalimanı bulunmaktadır.
Priştine'deki Osmanlı eserleri, tarihi süreçte ciddi zararlar görmüştür. Osmanlı sonrasındaki devirden itibaren başkent sıfatı verilen şehirde, Slav ve Batı tarzı bir anlayış ve yaşam tarzı egemen kılınmaya çalışılmış ve bu çalışma sistemiyle şehir, Osmanlı kimliğinden kısmi uzaklaşmalar yaşamıştır.
Şehir, Yugoslavya ve NATO arasında 1999 yılında meydana gelen savaştan sonra BM'nin kontrol merkezi oldu. Priştine, I. ve II. Kosova Savaşları'nın yapıldığı ovada yer almaktadır. Bu yönüyle de ayrıca, Türkler için önemlidir. Priştine yakınlarında, Kosova Ovası'nda I. Murat'ın türbesi (Meşhed-i Hüdavendigar) bulunmaktadır.
Nüfus ve Kültürel Yapı
Başkent Priştine'nin nüfusu 200.000 civarındadır. 2011 Kosova Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre Priştinenin toplam nüfusu 198.214tür. Belediye sınırları içinde km2ye düşen insan sayısı 385.5 olarak görünmüştür.
Şehirde Arnavutlar, Türkler, Boşnaklar, Sırplar ve Romlar yaşamaktadır. Şehir, başkent olması sebebiyle, çok etnikli bir yöne sahiptir. Kosova'nın geneli de çok etniklidir ancak Priştine, birçok yönüyle Kosova'nın diğer şehirlerinden ayrılır. Burası, tipik bir Balkan ve Müslüman şehri olması sıfatının üstüne Avrupa tarzı Batı kültürünü de eklemiş bir yapı arz eder.
Şehir, Kosovanın alışveriş, eğlence ve gece hayatı bakımından en canlı şehridir. Büyük alışveriş merkezleri ve kafeler, özellikle genç nüfusun buluşma yerlerinin başında gelir.
Demografik Yapı
Osmanlı İmparatorluğunda
1486: 392 aile
1487: 412 Hristiyan ev sahibi ve 94 Müslüman ev sahibi
1569: 692 aile
1669: 2.060 aile
1685: 3.000 aile
1689: 4.000 aile
Osmanlı Devletinde Kosova Vilayeti devrinde:
1850: 12.000 vatandaş; 3.000 aile
1902: 18.000 vatandaş; 3.760 aile
Sırbistan ve Yugoslavya Krallığında
1921: 14.338 vatandaş
1931: 18.358 vatandaş:
Türk - 7.573 (% 42)
Sırp - 5.738 (% 31)
Arnavut - 2.351 (% 13)
diğerleri (Romlar vb.) - 2.651 (% 14)
Sosyalist Yugoslavyada
1948: 19.631 vatandaş; 4.667 aile.
1953: 24.229 vatandaş:
Arnavut - 9.034 (% 37)
Sırp ve Karadağlı - 7.951 (% 33)
Türk - 4.726 (% 20)
Rom ve diğerleri - 2.518 (% 10)
1961: 38,593 vatandaş; 9.095 aile:
Arnavut - 19.060 (% 49)
Sırp ve Karadağlı - 14.695 (% 38)
Hırvat - 404 (% 1)
Rom - 195
1971: 69,514 vatandaş; 14,813 aile:
Arnavut - 40.873 (% 59)
Sırp ve Karadağlı - 19.767 (% 28)
Rom - 4.199 (% 6)
1981: 108,083 vatandaş; 21,017 aile:
Arnavut - 75.803 (% 70)
Sırp ve Karadağlı - 21.067 (% 19)
Rom - 5.101 (% 5)
Müslüman - 2.504 (% 2)
1991: 199.654 vatandaş
Bağımsızlık Sonrasında
2004: 500.000 vatandaş
Not: İstatistikler % 100 oranında gerçek rakamları yansıtmayabilir.
İstatistikler, Priştinenin yakın tarihte yaşadığı demografik değişikliği gösterir niteliktedir. 1950den itibaren Türklere karşı Yugoslavya çapında girişilen asimilasyon ve korkutarak göçe zorlama politikasının sonucu olarak istatistiklerde Türk nüfusunun hızla düştüğü ve sonraki istatistiklerde de kayda alınmadığı görülmektedir. 1950 sonrasında Kosovanın her yerinde olduğu gibi, Priştineli Türklerin büyük kısmı da Türkiyeye göç etmiştir. Göç etmeyenler içindeki büyük bir kısım da yavaş yavaş kendisini Arnavut kimliğine yazdırmak durumunda kalmıştır. Bu sebeple yukarıda 1953 ve sonrasındaki istatistik yıllarında Türkler, Arnavut, Müslüman gibi isimlendirmelerin içinde sayılmışlardır.
Ekonomi
Priştinede son rakamlara göre 8.725 adet işletme ve 75.089 çalışan mevcuttur. Son savaşın akabinde ekonomik canlanmayla doğru orantılı olarak şehirde çok sayıda yol yapımı, yol düzeltme ve genişletme çalışması yapılmıştır. Altyapı çalışmaları yapılmıştır. Şehrin güneyinden Ferizovike otoyol çalışması başlatılmıştır.
Balkanların en yüksek binası olması planlanan 400 milyon Avroluk bir proje olan binanın yapımına başlanmıştır. Binanın 38inci katındaki restorandan bütün şehri izlemek mümkün olacaktır.
Kardeş Şehirler
Ankara, Türkiye (2005)
Dıraç, Arnavutluk
Karaçi, Pakistan
Tiran, Arnavutluk
Bursa, Türkiye (2010)
Bolu, Türkiye
Konya, Türkiye