Yahyâ-yı Şirvânî

Yahya-yı Şirvani 15. yüzyılda yaşamış Azerbaycanlı sufi, Halvetiyye tarikatının ikinci kurucusudur. Azerbaycan Türkleri'nden olan Seyid Yəhya Bakuvi Azerbaycan'ın tanınmış filozof alim ve şairlerindən biri, Halvetiyye Tarikatı'nın İkinci kurucusudur. Baküvi aynı zamanda bir Halvetilik virdi olan Virdu-Sattar'ın da yazarıdır. 2013 yılında UNESCO Genel Konferansı'nın 36. oturumunda Seyid Yahya Bakuvin'in 550. yıldönümünün dünya çapında kutlanması kararı alındı.
Biyografi
Seyyid Yahya 1403 yılında Azerbaycan'ın Şamahı şehrinde doğdu. Doğduğu sırada Şirvanşahlar devletinin başkenti olan Şamahı şehri, bu bölgede önemli bir ilim, siyaset ve kültür merkeziydi. Seyyed Yahya'nın doğum tarihi hakkında kaynaklarda herhangi bir bilgi yoktur. Ancak 14. yüzyılın sonlarında doğduğuna dair bilgiler vardır. Bunlardan biri Nazmi'nin kırk yılı aşkın bir süre Bakü'de yaşadığını anlatmasıdır. Bu akıl yürütme doğru kabul edilirse Seyyid Yahyan'ın 1466'da vefat etmesi dikkate alındığında Bakü'ye 1426'dan önce geldiği söylenebilir. Pir Muhammed Erzincani, Bakü'ye giderken Erzincan'a gelen ve kendisini karşılayan Çalabi Halife'ye: "O artık çok yaşlı, yakında ölecek" söylediyine bakılırsa S. Yahyan'ın uzun bir ömür yaşadığı anlaşılıyor. Bu bilgiler ışığında 14. yüzyılın sonlarında doğduğu söylenmektedir.
Şeyhin tam adı Seyyid Cemaleddin Yahya ibn el-Seyyid Bahaeddin el-Şamahi el-Baküvi'dir. Şamahı'da doğmasına rağmen, güç merkezi olan Şirvan'a aitti. O dönemde Şirvan bölgesindeki ulema ve şeyhlere Şirvani denilmesi yaygındı. Şirvani unvanına ek olarak, hayatının en uzun ve en önemli dönemini Bakü'de geçirmesi, oradaki liderlik faaliyetleriyle dünyada tanınması ve ünlenmesi nedeniyle kendisine Baküvi unvanı verildi ve burada öldü. Azerbaycan kaynaklarında kendisinden daha çok Yahya Bakuvi olarak bahsedilir. Doğduğu Şamahı şehrinin adından alınan Eş-Şamakhi'ye unvanına eserlerinde nadiren rastlanır. Seyyid Yahya ile ilgili kaynaklarda sevgi ve saygıyı ifade eden pek çok güzel sıfatlar ifade edilmektedir:
Soyluların soylusu, şeyhlerin şeyhi, seyyidlerin ileri geleni
Şeyh, arifi-billah
Halvetilik mezhebinin çeşmesi
Kudvetüs-sani, hakikat mashrabında imamur-rabbani, qutbul-arifin, celalul-millati vel-haqqi vad-din
Qutbu-vaktihi ve faridi-asrihi
Gudvai-sani, Govs, Safiya ulemasının büyüklerinden biri.
Halvetilik mezhebinin piri-sanisi
Piri-sani, en çok S. Yahya için kullanılan ve genellikle ona atfedilen bir terimdir. Pir, tasavvufta mezhebin kurucusu, mezhebin sahibi anlamında kullanılır. Bu anlamda Ömer Halveti halvetiliyin lideridir. Piri-san ikinci hoca demektir. Bir mezhep kurulduktan sonra, mezhebe yeni bir yön veren ve yeni bir hayat veren kişiye mutasavvıf denir. Örneğin, İsmail Rumi, Kadiriye tarikatının piri-sani'sidir (piri, Abdülkadir Geylani'dir), S. Yahya, Halvetilik tarikatının piri-sani'sidir.
Seyyid Yahya sağlıklı Seyyidlerden biri olarak kabul edilir. Babası yedinci İmam Musa Kazım'ın soyundandır. Şiirlerinde Seyyid mahlasını kullanmış, eserlerinin sonuna Seyyid olduğunu belirtmek için ismini Yahya el-Hüseyni olarak yazmıştır. Dedesi Nagib hanedanındandı. Babası Bahaeddin, Şirvanşahlar devletinin soylularındandı.
Çocukluk ve gençlik yılları
Seyyed Yahya'nın çocukluğu Şamahı'da ailesinin yanında geçmiştir. Çocukluğu hakkında elimizde sadece kaynak kitaplarda geçen bilgiler bulunmaktadır. Bu kaynaklardan zengin ve nüfuzlu bir ailede dünyaya geldiği anlaşılmaktadır. Ailesinin Seyyidi olması, çevresinde dikkate alınmasını ve sevilmesini sağlamıştır. Tüm bunların yanı sıra küçük yaşlardan itibaren ahlakı ve eğitimi ile insanları olumlu yönde etkilemiştir.
S. Yahya'nın çok iyi bir eğitim aldığına şüphe yok. Eserlerinin çoğunu Arapça ve Farsça yazmış olması, ana dili Azerbaycan Türkçesinin yanı sıra bu iki dile de hakim olduğunu göstermektedir. Eserleri, İslam dini ile ilgili pek çok bilim dalına derinden aşina olduğu izlenimini uyandırmaktadır. Şamahı'dan ne zaman ayrıldığına dair bir bilgi olmamakla birlikte eğitimini memleketinde tamamladığı sanılmaktadır.
Şafaul-esrar adlı eserinde hocalarının kimler olduğu hakkında bilgi vermiştir. Burada zikredilen isimlerden "hocam" dediği Şeyh Şemseddin Akhisketi'den fıkıh, Mevlana Hafızuddin el-Gardari'den Arapça, "öğretmenim ve belgem" dediği Mevlana Taceddin'den hadis ve fıkıh ve Kutubuddin es-Sarabi'den akaid ve kelam tahsili yaptığı bilinmektedir.
Bakü dönemi
S. Yahya kırk yılı aşkın bir süre Bakü'de yaşadı. Bakü'deki faaliyetlerine bakarsak, kaynaklarda bu dönemin doğru bir şekilde gösterildiği anlaşılır. Aksi yönde başka bir bilgi yoktur. Bu durumda S. Yahya'nın 15. yüzyılın 20'li yıllarında Bakü'ye geldiği sonucuna varılmaktadır. Bakü'ye gitmesine sebep olan olay, Şeyh Sadreddin'in vefatından sonra Pirzade ile arasında şeyhlik konusunda çıkan anlaşmazlıktır. Şeyh Sadreddin'in vefatından önce müritlerini toplayarak yerine Seyyid Yahya'yı atadı ve onlara kendisine itaat etmelerini söyledi. Ancak şeyhin vefatından sonra yerine Pirzade tahta geçmiş ve S. Yahya Bakü'ye yerleşmiştir.
S. Yahya Bakü'ye taşındığında I. Şirvanşah Halilullah Han idi. Bakü'ye vardıktan sonra Şirvanşah I Halilullah Han'ın yardımıyla burada ilk büyük Halveti manastırını açtı. Seyid Yahya türbesi çevresinde Şirvanşahlar tarafından yaptırılan cami ve diğer yapılardan Bakü'deki hangahın yapımında Şirvanşah I Halilullah Han'ın yardım ettiğini anlamak mümkündür. Şirvanşah I Halilullah'ın kendisine büyük yardım ve hürmet gösterdiği kaynaklarda belirtilmektedir.
I. Şirvanşah ile Halilullah Han arasındaki iyi ilişkinin alametlerinden biri de S. Yahyan'ın Kaşful-gulub'u Şirvanşah'a ithaf etmesidir. Böylece eser şu ifadelerle başlar:"Bu risalenin yazılma sebebi, adaletin hükümdarı, dünyadaki tüm padişahların en şereflisi, el-Malikul Manna'nın hükümdarlığının halefi, Halilur-rahman'ın adaşı Sultan ibn Sultan Amir Halilullah'ın günü nedeniyledir. (Yüce Allah onu bütün aleme ve alemdekilere rahmetiyle en yüksek mertebelere yükseltsin) Onun halinin ılımlılığından (Emirül-adil. Azam, Ekram, Hulasatus) bulduğum emniyet ve emniyetle yazdım. Salatin fil-alam, el-Muayyad, el-Malikul-Ma'annan, Khalilur-rahman, Sultan ibni Sultan, Amir Khaliullah halladallahu Taala Saradika Azamatahu ve Celalulhu adına yazılmıştır".
Seyyid Yahya, müritlerine uzun ömürler vermesi için Allah'a dua ederek, "Halil Bey'e dua edin, çünkü benim hayatım onun hayatıdır" demiştir. Nitekim S. Yahya da Şirvanşah I Halilullah Han'ın ölümünden dokuz ay sonra öldü.
Kaynaklarda S. Yahyan'ın tasavvufi hayatı ile ilgili bilgilerin yanı sıra aile hayatı ile ilgili bilgiler de yer almaktadır. Eşi şeyhin kızıdır. Şeyh Sadreddin, geleceğin en büyük zahit şeyhi olacak yetenekli bir mürit olan S. Yahyan'ı kızıyla evlendirdi.
S. Yahyan'ın çocuklarının sayısı kaynaklarda net olarak belirtilmemektedir. Ancak kaynaklardaki bilgilerden üç oğlu olduğu bilinmektedir. Nazmi M., S. Yahya'nın büyük oğlunun adının Fethullah olduğunu ve babasının vefatından sonra Bakü'de onun yerine secdede oturduğunu bildirir. Fethullah, babasından sonra bir yıl şeyhlik yaptıktan sonra vefat etmiş ve babasının yanına defnedilmiştir.
Lamazat'taki tablo yazıtından ortanca oğlunun adının Amir Gulla olduğu anlaşılmaktadır. Şeyh'in üçüncü oğlu hakkında bilgi veren Hasan Kırımi'dir. S. Yahyan'ın küçük oğlunun adının Nasrullah olduğunu, Kırım Hanı tarafından Kırım'a davet edildiğini ve bu daveti kabul ederek Kırım'a gittiğini söylüyor. Nasrullah burada kendisine verilen takiyede şeyhlik yapmıştır. O ayrıca Kırım Hanlığı'nın Naqibul-eşhrabi olarak çalışmıştır. Halvetilik onun aracılığıyla Kırım ve çevresine yayıldı. Şeyh Nasrullah'ın torunları 17. yüzyıla kadar Kırım'da devam etti.
Ölümü
S. Yahya Bakü'de öldü. Ölümü için çeşitli tarihler verilmiştir. Nitekim Nafahatus-uns, Şagayig ve Töhfetul-mücahid'in eserlerinde 868 veya 869 olarak iki tarih verilmektedir. Hulvi ve Ahmad Hilmi 869 tarihini, S. Vijdani ve M. A. Ayni ise 862 tarihini belirtmektedir. Ancak çoğu kaynak, S. Yahya'nın Şirvanşah I Halilullah'ın ölümünden 9 ay sonra öldüğünü belirtmektedir.
Şirvanşah devletinin seçkin araştırmacılarından Sara Aşurbeyli, Abdurrahman Celaleddin el-Suyuti ve Muhammed ibn Ahmed ibn İlyas'a dayanarak yazıyor: "Mısırlı tarihçi Abdurrahman Celaleddin el-Suyuti'nin (1445-1505) "Nazm al-ukban fi iyan" adlı eserinde Şirvanşah I Halilullah'ın ölüm tarihi şöyle geçmektedir: "Şirvan hükümdarı Halil ibn Muhammed Derbendi, Şamahı'nın hakimi, hürmetli, sadık, mümini ve adil yöneticilerdendi. O, büyük Müslüman hükümdarların sonuncusudur. Elli yıl kadar Şirvan ve Şamahı'yı yönetti ve 869'da öldü (Miladi 3 Eylül 1464 - 23 Ağustos 1465). Yüz yaşlarındaydı. Yine de kolayca okuyordu ve aklı başındaydı." Şirvanşah'ın bu ölüm tarihi, başka bir Arap yazar olan Muhammed ibn Ahmed ibn İlyas tarafından da doğrulanmıştır. Ayrıca Şirvanşah I Halilullah'ın ölüm tarihini de belirterek, 869 Zilhicce ayında (25.07.146523.08.1465) öldüğünü yazıyor. Nümismatik veriler de bu tarihi doğrulamaktadır. Oğlu Şirvanşah I. Faruk Yaşar tarafından basılan ilk madeni paralar 869 (Miladi 1465) yılına dayanmaktadır.
Şirvanşah I Halilullah'ın 1465'te öldüğünü dikkate alan M. Rihtim, şeyhin büyük ihtimalle 870 Ramazan ayında (17.04.146617.05.1466) öldüğünü belirtiyor.
Çalabi Halife'nin Bakü'ye yaptığı yolculuğu anlatan Hulvi, Seyyid Yahya'nın cenaze töreni hakkında bilgi veriyor. Çelebi Halife, onu görmek için Erzincan'dan yola çıktı, ancak Bakü'ye vardığında insanların gruplar halinde bir yöne gittiklerini gördü. Merak edip sebebini sorunca, "Seyyid Yahya adında mükemmel bir mürşidimiz oldu, bugün öldü. Biz de ona son görevimizi yapmaya gidiyoruz." - cevabını aldı. Bu habere çok üzüldü ve cemaatle cenaze namazını kıldırdıktan sonra o gece yas tutmak için mezarına gitti.
Hakkında kaynaklar
Azerbaycan tasavvuf ekolü içinde yetişmiş tefekkür alimlerinden Seyyid Yahya Baküvi ve geliştirdiği ve yeniden tesis ettiği Halvetilik tarikatı İslam dünyasında büyük etki yaratmış ve 15. yüzyıldan itibaren geniş bir alana yayılmıştır. S. Yahya, zengin üç dilli (Türkçe, Arapça, Farsça) tasavvufi-felsefi ve edebi eserleriyle dünyanın birçok ülkesinin felsefi düşünce tarihini etkilemiştir.
Yazar hakkında en doğru bilgiyi hiç şüphesiz kendi eserlerinden verebiliriz. Ancak Müslüman yazarlar eserlerinde genellikle kendileri hakkında çok az bilgi verirler. Bazen isimlerini bile yazmazlar, bu tevazudandır. S. Yahya eserlerinde kendisinden pek bahsetmez. Ancak yine de hayatı hakkında bazı bilgiler bulmak mümkündür.
Böylece Şifaul-esrar'da hocalarından, Keşful-gulub'da Şirvanşah I Halilullah'tan bahseder. Bazı şiirlerinde hayatı ve çilleri ile ilgili bilgilere de rastlanmaktadır.
S. Yahyan'ın eserleri, onun felsefi ve dini düşüncesi ile tasavvufu hakkında geniş bilgiler içermektedir. O zamana kadar tasavvuf alanında eserler yazan müellif sayısı fazla değildi. Bilhassa Halvetilik tarikatının sistem ve yöntemleri hakkında kendisinden önce yazılmış bir eser yoktur. 200 yıllık Halvetilik tarikatının usul ve esaslarını ilk kez onun kaleme aldığı söylenebilir. Hatta bu yöntemlerin birçoğu ilk kez S. Yahya tarafından tanımlanmış ve uygulanmıştır.
Yirmiden fazla eseriyle tevhidin tasavvufi-felsefi temellerini atmış ve günümüze kadar devam etmesini sağlamıştır. M. Rıhtim, tecrit tarikatının tüm şubelerinin okuduğu özel dua (vird) ve tarikat içinde yapılması gereken usul ve kuralların (edeb) S. Yahya tarafından yazıp yayıldığını kaydeder. Virdu-Sattar ve Meyari-mezhebi olarak bilinen bu eserler, aslında ona, Halvetiliyin gerçek kurucusu unvanını vermeye yeterlidir.
Lamii Mahmud Çelebi'nin Nafahatçevirisi, Taşköprülüzade'nin "Şagayiki-Numaniyya fi ulemayi-devlati Osmaniyya", Macdi Muhammed Efendi'nin "Hadaikuş-şakayık", Yusuf ibn Yakup'un "Menakibi-şerif ve tarikatnammei-piran and maşaihi aliyayi-khalvtaiya", Muhammed Camaluddin al-Hulvi'nin "Lamazati-hulvi ve Lamazati-ulviyya", Ali Ali'nin "Töhfatul-mücahidin ve Behcatuz", Muhammed Nazmin'in "Hadiyyatul-İhvan", Hasan Krimi'nin "Megalate-aliyeyyi-tarikati-halvatiyyeyi-Cemaliyya", Haririzadeh Muhammed Kemaleddin Efendi'nin "Tibyani-vasail-il-hakaik fi daasi-selasil-it taraiq", Sadık Vicdani "Tomari-turuki-Aliyya", Hüseyin Vassaf'ın "Safineyi-avliyayi-ebrar tefsiri-asmar", Bursalı Muhammed Tahir Efendi'nin "Osmanlı müellifleri", Bağdatlı İsmail Paşa'nın "Hadiyatül-arifin", Rahmi Sarin "İslam tasavvufunda Halvetilik ve Halvetiler" eserleri, S. Y. Bakuvin'in yaşamı ve yaratıcılığının yanı sıra Halvetilik tarihi için de önemli kaynaklardır.
Ahmet Ateş, S. Yahyan'ın İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki eserleri hakkında bilgi vermiştir. Fuad Köprülü, Abdülbaki Gölpınarlı ve Tahsin Yazıcı da eserlerinde Seyyid Yahya ve Halvetilik hakkında değerli bilgiler aktarmışlardır.