Salih Hacıoğlu

Salih Hacıoğlu (1880, Tonya, Trabzon - 1954, SSCB), Türk siyasetçi ve veteriner. "Baytar Salih" olarak da bilinir. TKP'nin (Türkiye Komünist Partisi) 1920'lerdeki yöneticilerinden ve Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (THİF) Merkez Komitesi Genel Sekreteri.
Yaşamının ilk dönemi
1880 yılında Trabzon vilayetinin Tonya nahiyesine bağlı Orta Mahalle köyünde dünyaya gelen Salih Hacıoğlu'nun dedesi, bir miktar toprağa ve küçük bir eve sahip orta halli bir köylü olup babası Hacıoğlu Süleyman Ali köy okulunda öğretmen, annesi Katipoğlu Hatice Ali ise ev kadını idi.
Lise eğitimi için geldiği İstanbulda yüksek öğrenimini de tamamlayarak 1904'te Askeri Baytar Mektebini birincilikle bitirdi. Ordudaki görevine veteriner olarak başlayıp 1905'te Baytar Yüzbaşı olarak Bağdata tayin oldu. 1908'de İttihat ve Terakki Cemiyetine (İTC) üye oldu, Hareket Ordusunda yer aldı fakat kısa süre sonra İTC'den ayrıldı.
Bir süre ordudaki veterinerlik görevi nedeniyle farklı şehirlerde hizmet verdikten sonra 1910-1912 yıllarında Askeri Baytar Mektebinde öğretmenlik yaptı. Binbaşı olarak Ankaradaki 5. Kolordu Hayvan Hastanesi Müdürlüğüne atandı.
Türkiye Halk İştirakiyun Fırkasının kuruluşu
Ankara'da Tatar asıllı Sovyet temsilcisi Şerif Manatov'la tanışıp onun fikirlerinden etkilendi. 1920'de Ankara'da bir grup arkadaşıyla Emek adlı bir gazete yayınlayıp toplantılar düzenlediler. Grubu Yeşil Ordu Cemiyeti ile ilişkiye geçip program üzerinde anlaşamayınca Hafi Komünist Partisi veya Türkiye Bolşevik Komünist Partisi (TBKP) ismiyle faaliyetlerine devam etti. Ağustos 1920de Mustafa Suphi liderliğindeki Bakü merkezli TKP oluşumuna bağlılığını bildirdi. 18 Ekimde Ankara hükumeti tarafından resmi Türkiye Komünist Fırkası (resmi TKF) kurdurulup bunun dışındaki (Yeşil Ordu dahil) tüm Bolşevik ve komünist yapıların yasaklanmasına, Yeşil Ordu içinde yer almış birçok İttihatçı kadronun resmi partiye katılmasına rağmen, Salih Hacıoğlu genel sekreterliğindeki TBKP mensupları ile (iki gün iç işleri bakanı olan) Nazım Bey ve diğer bazı Yeşil Ordu / Halk Zümresi mensuplarının birlikte 7 Aralık 1920de resmi olarak kuruluşunu gerçekleştirdikleri Türkiye Halk İştirakiyun Fırkasının (THİF) 12 kişilik Merkez Komitesinde yer aldı. 1920 yılı Aralık ayı sonlarında patlak veren Çerkez Ethem Ayaklanması ardından, THİF Genel Sekreteri Salih Hacıoğlu, Yeni Dünya gazetesinin Eskişehirde yayınlanmasını kutlamak amacıyla Arif Oruça göndermiş olduğu bir telgraf gerekçe gösterilerek 11 Ocak 1921de İstiklal Mahkemesi tarafından tutuklandı ve altı ay hapis yattı. Partiye yönelik tutuklamalar Ocak ayı boyunca devam etti ve 2 Şubat 1921de partinin Yeşil Ordu kökenli liderlerinden Nazım Bey ve Şükrü Bey partinin kapatıldığını ilan ettiler.
29 Eylül 1921de TBMMnin Sovyetlerin de etkisiyle çıkardığı özel af sonucu THİF yöneticilerinin serbest kalmasının ardından, Salih Hacıoğlu 18 Mart 1922de Sovyet elçiliğinde düzenlenen Paris Komünü anma töreni sırasında Sovyet elçisi Aralov ve Komintern temsilcisi Golman ile toplantı yaptı ve THİFin yeniden faaliyete geçmesine karar verildi. Mart ayı sonlarında hükumete başvuru yapılarak THİFin ikinci faaliyet dönemi başladı. Nazım Beyin parti yönetiminde ağırlığa sahip olduğu bu dönemde Salih Hacıoğlu partinin Merkez Komitesinde yer almakla birlikte, asıl faaliyet yürüttüğü alan Komintern kararıyla Ankaranın güneyine kaydırıldı. Fakat Temmuz ayı sonlarına doğru polis tarafından fark edildiği için THİF Merkez Komitesinde de yer alan Komintern temsilcisi Golman tarafından parti kongresi hazırlıklarına katılmak üzere Ankaraya çağrıldı. Hükumet başlangıçta THİF kongresinin yapılmasına izin vermekle birlikte, son anda yabancıların katılımını gerekçe göstererek toplantıyı yasakladı. Buna rağmen kongre 16/17 ve 25/26 Ağustos 1922de iki oturum halinde Salih Hacıoğlu'nun divan başkanlığında toplandı ve yapılan oylamada ikinci turda da olsa Merkez Komitesi üyesi seçilen Salih Hacıoğlu, Komintern temsilcisi Golmanın desteğiyle yine THİF Genel Sekreteri olarak 30 Ağustos zaferini takiben TBMMde yapılan kutlama törenlerinde partiyi temsil etti. THİF 1. Kongresi daha sonra TKP'nin 2. Kongresi kabul edildi.
Bunun hemen ardından Salih Hacıoğlu, Komintern 4. Kongresine katılmak için Moskovaya gitti. Bu sırada Ankara hükumeti 13 Eylül 1922de bir ültimatom vererek THİF'ten faaliyetlerini durdurmasını ve feshini istediyse de, THİF bu talepleri reddederek faaliyetlerini sürdürmeye çalıştı fakat hükumet tarafından 19 Ekim 1922de THİFyi kapatma kararı uygulamaya konarak aynı gün yaklaşık 20 komünist tutuklandı. Salih Hacıoğlu Kasım 1922'de toplanan Komintern 4. Kongresinde İstanbul Komünist Grubu (İKG) ve THİF temsilcilerinden oluşan ortak heyetin başkanlığını üstlenirken, sekreter ise İKGden Sadrettin Celal oldu. Komintern kongresi kararıyla İKG ve THİF dahil farklı komünist gruplardan birleşik bir Türkiye Komünist Partisi oluşturulması için kurulan Teşkilat Bürosunda Kominterni temsilen Gafurof/Şarki, İKGden Şefik Hüsnü ve Beynelmilel İşçiler İttihadından Vanlı Kazım'ın yanı sıra, THİFden Salih Hacıoğlu görev aldı.
Türkiye Komünist Partisinin yeniden örgütlenmesi
Ocak 1923te Komintern temsilcisi Şarki ile İstanbula vardı. Mart 1923te burada tutuklanıp Ankaraya sevk edilerek Ekim 1922de tutuklanan THİF yöneticilerine katıldı. Lozan Antlaşmasının imzalanmasıyla ilan edilen genel af sonucu Haziran 1923'te serbest bırakıldılar.
TKP'nin Mart 1925'te İstanbul Akaretler'de gizli olarak toplanan 3. Kongresinde Merkez Komitesi üyeliğine seçilen Hacıoğlu, diğer TKP yöneticilerinden farklı olarak, teorik çalışmalarından çok etkili pratik-örgütçü faaliyetleriyle öne çıktı.
Kasım 1927'de tekrar tutuklanıp Ocak 1928de dört ay hapis cezasına çarptırıldı. Bu sırada parti yönetimi ve parti teşkilatları içinde bir tarafta Kemalizme yönelik daha uzlaşmacı yaklaşımdan yana TKP MK Genel Sekreteri Vedat Nedim Tör ile Şevket Süreyya Aydemir gibi isimlerin bulunduğu, diğer tarafta ise Kemalizme yönelik daha çatışmacı yaklaşımdan yana Nazım Hikmet gibi isimlerin bulunduğu iki grup Komintern çizgisinden sapmakla suçlanıp Şefik Hüsnü'nün partiyi yeniden toparlamak amacıyla ülkeye gönderilmesiyle eski yönetim feshedilip İsmail Bilen sekreterliğinde geçici bir Merkez Komitesi oluşturulmuş, Salih Hacıoğlu'nun da muhalifler arasında olduğu rapor edilmişti.
Hacıoğlu hapisten çıktıktan sonra Mayıs 1928'de eşiyle birlikte SSCBye gitti. Bu sırada geçici MK tarafından partiden ihraç edilmişti. Bu karara karşı önce Eylül 1929, sonra Mayıs 1930'da Komintern'e yaptığı başvurular geri çevrildi. Nihayet on yıl kadar bir süre sonra, Mayıs 1939'da yeniden üyeliğe kabul edildi. Sovyetler Birliğin'de bulunduğu bu yıllarda çoğunlukla veterinerlik yaparak yaşadı, bu alanda kitaplar yayınladı. TKP üyelerinin eğitim gördüğü KUTV üniversitesinde kısım şefliği ve veterinerlik görevlerinde bulundu.
Sovyetler Birliği'nde tutuklanması, ölümü ve aklanması
Salih Hacıoğlu 1949 yılında ikinci eşi Sabiha Sümbülün kızı Dürdanenin ölümü üzerine Türkiyeye dönmek üzere T. C. Büyükelçiliğine başvuru yapınca SSCB İçişleri Bakanlığı tarafından 10 Mart'ta tutuklandı ve 1 Mart 1950de 10 yıl hapse mahkum edildi. Eşiyle birlikte Altaylar bölgesindeki çalışma kamplarına sürüldü. Burada Salih Hacıoğlu'nun sağ yanına inme indi ve Nisan 1954'te öldü.
Hruşçovun Sovyetler Birliği Komünist Partisinin 20. Kongresinde başlattığı destalinizasyon sürecinde 1956'da çıkan aftan ancak eşi Sabiha Sümbül yararlanabildi. Salih Süleymanoğlu Hacıyev 27 Şubat 1956 SSCB Yüksek Mahkemesi Askeri Heyeti tarafından aklanarak itibarı iade edildi. Nazım Hikmet 20. Kongrenin ardından yazdığı Hacı Oğlu Salih başlıklı şiirinde Salih Hacıoğlu'nun hikayesini anlatır.
Salih Hacıoğlu üzerine kaleme aldığı ve Nazım bu şiirine de yer verdiği bir köşe yazısını gazeteci Uğur Mumcu, "Baytar Salih'in dramından bugün için bin ders çıkar" dedikten sonra, "Baytar Binbaşı Salih 'tel örgüler ve kurt köpekleriyle çevrili, elli kişilik barakasında' son nefesini verirken kim bilir aklından neler geçirmiştir? Nazım sürgüne gönderilen Baytar Salih için 'ne bir dağ devrildi içinde, hatta ne bir toprak parçası kaydı' diye yazmış, ama gerçekten öyle miydi?" diye sorgulayarak noktalamıştır.