Doktor Nâzım

Doktor Nazım veya Selanikli Mehmed Nazım Bey (1872<ref name="Uğur Ümit Üngör">{{Kitap kaynağı|başlık=Modern Türkiyenin İnşası: Doğu Anadolu'da Ulus, Devlet ve Şiddet (1913-1950)|sayfa=97|yayıntarihi=2016|yayınyeri=İstanbul|yayıncı=İletişim Yayınları|özgünyıl=2009|ad=Prof. Dr. Uğur Ümit|soyadı=Üngör}}</ref>- 26 Ağustos 1926), Türk siyasetçi, hekim, 22 Temmuz 1918-8 Ekim 1918 arası Maarif Nazırı ve 1915-16 dönemi Fenerbahçe SK başkanı. İttihat Terakki Cemiyetinin kurucu liderlerinden ve Jön Türk Devriminin öncü isimlerindendir. Askeri Tıbbiyede okuduğu dönemlerde, daha sonrasında Osmanlı İmparatorluğunun bir dönemine hükmedecek İttihat Terakki Fırkasının ve Teşkilat-ı Mahsusanın kurulmasında, örgütlendirilmesinde ve Osmanlı toplumunda büyük bir dönüşüm sağlayan meşrutiyetin yeniden ilanında oldukça önemli rol almış birkaç yöneticisi arasındadır.
1893 yılında gittiği Pariste 14 yıl boyunca cemiyetin gelişmesi ve Meşrutiyetin yeniden ilanı için çalıştı. II. Meşrutiyetin ilanını sonuçlandırmak için 1907 yılında İzmir ve Selanike geçti, bunu başaran ekibin başında yer aldı. II. Abdülhamide etkin muhalefet düzenlediği dönemlerde daha çok demokrasi ve özgürlük ideolojileri temelinde siyaset yaptıysa da, 1911 yılından sonra İmparatorluğa karşı artan etnik bölücü faaliyetler, tüm ideolojik düşüncesini tamamıyla değiştirdi ve işlediği Osmanlıcılık siyaseti, Türk Milliyetçiliğine evrildi. Ayrıca bu dönemlerde Bahaddin Şakir ile birlikte 1913-1918 yılları arasında faaliyet gösteren Teşkilat-ı Mahsusanın kurucusu oldu. Osman Selim Kocahanoğlu, İttihat - Terakkinin Sorgulanması ve Yargılanması Meclis-i Mebusan Tahkikatı Teşkilat-ı Mahsusa Ermeni Tehcirinin İçyüzü Divan-ı Harb-i Örfi Muhakemesi, İstanbul, 1998. Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyetinin 1906-1907 Senelerine Ait Muhaberatının Kopya Defteri, s. 119-123, 180-181 Daha sonrasında I. Dünya Savaşının sonuna kadar ideolojik olarak yönettiği cemiyette verilen bütün kararlarda söz sahibi oldu. Hüseyin Cahit Yalçın, İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, İstanbul, 2002, s.109
I. Balkan Savaşı sırasında 1912'de Selanik'in Yunanların eline geçmesi üzerine, Türk milliyetçisi olduğu gerekçesiyle yargılanmaksızın Atina'da bir hücrede tutuldu ve psikolojik baskıya maruz kaldı. İttihat Terakki Cemiyeti'nin talebi üzerine serbest bırakılarak İzmir'e gönderildi. Bu yaşadıklarının da etkisiyle savaştaki Bulgarların gerçekleştirmiş olduğu savaş suçlarını eleştiren ve Osmanlı Hristiyanlarından intikam alınmasını isteyen makaleler yayınladı.
1915-16 döneminde Fenerbahçe SKnın Başkanlık makamında bulundu. Osmanlı Devletinde son Talat Paşa hükumeti içinde, kendisi istemediği halde Talat Paşanın ısrarlarına karşın Maarif Nazırı olarak yer aldı. Osmanlının yenilgisi ile biten I. Dünya Savaşından sonra İttihatçı arkadaşlarıyla beraber Avrupaya kaçtı ve 1922de yurda dönebildi. Çeşitli siyasi etkinlikleri nedeniyle daha önce üç kez idam cezası alan Doktor Nazım, son olarak 1926da Atatürke karşı düzenlenen İzmir Suikastı olayında kendisine suç isnat edildi, ancak suikast ile adı geçen sanıkların yargılandığı İzmirdeki duruşmalarda değil de, İttihat ve Terakki Cemiyetinin eski yöneticilerinin yargılandığı Ankara davaları safhasında mahkemeye çıktı, ancak suikast olayı hakkında herhangi bir delil bulunamamasına karşın idam edildi. Ankara İstiklal Mahkemesi Zabıtnamesi, Doktor Nazım Bey'in Birinci Defteri, TBMM Arşivi Dosya No: 239-31, Defter No: 1-8
Yaşamı
1872de Selanikte dünyaya geldi. Babası, Selanik Türklerinden abani sarıklı bir ağa olarak tanınan Vardar (Makedonya Türkleri) boyuna mensup Hacı Abdülhamid Efendi, annesi Ayşe Hanımdır. Babasını henüz bebekken kaybetti. Rüştiye (ortaokul) eğitimini Selanikte tamamladıktan sonra 1885te 15 yaşındayken İstanbul Askeri Tıbbiye İdadisine girdi. Bu okuldaki üç yıllık eğitimin ardından Mekteb-i Tıbbiye-i Şahaneye (Askeri Tıp Akademisi) girdi. Öğrencilik yıllarında Namık Kemalin yazılarının etkisinde kaldı ve Tıbbiyede 4 Haziran 1889 tarihinde kurulan, daha sonra İttihat-Terakki adını alacak olan İttihad-ı Osmani Cemiyetini bir grup arkadaşıyla beraber kurmuş, ilk yıllarından itibaren cemiyet içinde aktif görevler almıştır. Öğrenimi sürmekte iken; 1893 yılında tıbbiyeden arkadaşları Ahmet Verdani ve Ali Zühtü Beylerle birlikte, daha önce buraya gelmiş bulunan Ahmed Rıza Beyin grubuyla siyasi bağlantı kurmak amacıyla Parise gitmiş ve orada iki cemiyeti birleştirerek Osmanlı İttihat ve Terakki cemiyetini kurmuştur. Daha sonra burada, yarıda kalan öğrenimini tamamlamak için Sorbonne Üniversitesinin Tıp Fakültesine kaydolmuştur. Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, İstanbul 1945, s.31
Avrupa yılları
Doktor Nazım ve arkadaşları, Parise kendilerinden 5 yıl önce gelen ve II. Abdülhamite karşı muhalefet eden Ahmet Rıza Bey ile bağlantı kurmak, ona cemiyeti yurt dışında temsil etmesini önermekle görevlendirilmişti. Doktor Nazım, Avrupadaki Jön Türkler ile Osmanlı topraklarındaki muhalif gençlerin Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti adı altında birleşmesine öncülük etti. Cemiyetin başkanlığını ilk etapta Ahmed Rıza üstlendi. Daha sonra Paristeki İttihatçı gençleri bir araya toplamak amacıyla bir gazete çıkarılmasını teklif etti. Bunun üzerine 1 Aralık 1895te Ahmed Rıza ile birlikte Meşveret gazetesini yayımladı. Burada "vatan" ve "millet" konularını içeren yazılar yazdı, II. Abdülhamid yönetimini eleştirdi. "Fransız modeli" bir yapılanmanın gerektiğini belirterek "demokratik" ve "laik" görüşleri savundu. Yazılarında örgütlü muhalefet tezini işleyen Doktor Nazım, 1894te Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyetinin kurulmasında etkili oldu. Doktor Nazım, yarım kılan tıp eğitimini 1895te Pariste, Sorbonne Üniversitesinde tamamlayarak, jinekolog doktor oldu ve Paris Hastanesinde göreve başladı. Mithat Şükrü Bleda, İmparatorluğun Çöküşü, İstanbul 1986, s. 14-18, 24-25, 101-102, 157
1896 yılında II. Abdülhamit, İttihatçıların darbe yapacağına ilişkin bir istihbarat alması üzerine bir yandan İstanbulda büyük bir tutuklama operasyonu düzenlerken, diğer yandan da Fransız hükumetine; Paristeki İttihatçı gençleri sınırdışı etmesi için baskılarını arttırmıştı. Bu baskılar sonucu Doktor Nazım ve arkadaşları Fransadan sınır dışı edildi. Bu olay sonrası Belçika'da eylemlerine devam eden örgüt, yine II. Abdülhamid'in ısrarlarıyla buradan da sınır dışı edilince İsviçre'ye geçti. Doktor Nazım, burada Tunalı Hilmi, Abdullah Cevdet gibi isimlerin de aralarında bulunduğu aydınları da örgüte kazandırdıktan sonra, gizlice olarak Paris'e gitti. Doktor Nazım yoğun çabaları sonucunda, Temmuz 1897'de II. Abdülhamidin baskısı ile kapatılan, bir süre Belçikaya ve ardından Cenevreye taşınan Meşveret gazetesinin ve cemiyetin tekrar Parise dönmesini sağladı ve ardından, 1899da yapılan kongrede yine Ahmed Rıza Beyi destekledi. Bu arada cemiyete; yeni üyelerin kaydedilmesinde ve maddi yardım sağlanmasında çok etkisi oldu.
Cemiyetin 1896da Pariste düzenlediği olağanüstü toplantısında Mizancı Murad'ın başkan seçilmesinden sonra, cemiyetin merkezi Cenevreye taşındı ancak Mizancı Murad ile anlaşamayan Ahmed Rıza'nın Paris'te kalıp Fransızca Meşveret'i yayınlaması uygun görülmüştü. Doktor Nazım da, onunla birlikte Paris'te kaldı. Zamanla cemiyet içerisindeki anlaşmazlıkların artması üzerine cemiyetin birtakım üyeleri, Ahmed Rıza ve Doktor Nazım'ın cemiyetten çıkarılmasına karar verip bunu Mizan'da yayınladılar. (bu gelişme üzerine Mizancı Murad, başkanlığı bırakmak zorunda kalmış; yerine cemiyetin başkanlığına Çürüksulu Mahmud Bey getirilmiştir.) Cemiyet, kısa süre sonra dağılma sürecine girdi; Haziran 1897'de II. Abdülhamit'in serhafiyesi Ahmet Celalettin Paşa ile cemiyet namına görüşen Mizancı Murad, padişah affı ile İstanbul'a dönünce; onu, Türk sefaretlerinde görev kabul eden diğer Jön Türkler izledi. Doktor Nazım, Sultanın tekliflerini kabul etmeyip, geriye kalan bir avuç hürriyet yanlısından birisiydi. Arkadaşları ile birlikte Meşveret'i yayınlamayı sürdürdü.
Jön Türkler'i birleştirmek amacıyla Prens Sabahattin'in girişimiyle 4-9 Şubat 1902'de Paris'te I. Jön Türk Kongresi'nde Doktor Nazım, Prens Sabahaddin'ci grupla düşünsel ayrılığa düştü. Prens Sabahaddin ve Ali Kemalin başını çektiği grup, düzenlenecek bir ihtilal için başka devletlerin işbirliğini uygun görüyor, Ahmet Rıza ve Doktor Nazım ise bunu kabul etmiyordu. Kongre, bir karar alamadan dağıldı. Aynı tarihlerde İstanbul'da, Padişah fermanı ile Doktor Nazım hakkındaki ilk idam kararı verildi.
Selanik ve İzmir
Prens Sabahaddin, 1907 yılında Teşebbüs-ü Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti adıyla yeni bir dernek kurarken; Doktor Nazım, Bahattin Şakir ile birlikte Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyetinin başını çekti. Cemiyetin kadrolaşma ve teşkilatlanma görevi 1907de kendisine verildi. Onun gayretleriyle yurt içinde ve dışında yeni şubeler açıldı ve teşkilat aktif bir hale geldi. Bildiriler hazırlayarak her şubenin neler yapması gerektiğini, teşkilat ve kadrolaşma usullerini ayrıntılı biçimde anlattı. Siyasi faaliyetlerinden dolayı Doktor Nazım vatan haini ilan edilerek idam cezasına mahkum edilmiş olduğundan gizlice yurda dönmek için bazı teşebbüslerde bulundu. Aynı yıl, Talat Beyin başını çektiği, merkezi Selanik olan Osmanlı Hürriyet Cemiyetinin daveti üzerine Rum komitacıların yardımıyla Selanik'e geçti. Selanikte Midhat Şükrü Bledanın evinde kaldı. Burada iken çalışmalarını yoğunlaştırıp teşkilatı bütünleştirme girişiminde bulundu. İki örgüt, 27 Eylül 1907'de imzalanan bir belge birleştirildi. Doktor Nazım, Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti adının kullanılmasını kabul ettirdi. Doktor Nazım ile İttihat ve Terakki Cemiyeti yöneticileri, Selanikte bir ihtilalin yapılmasını karara bağlamışlardı. II. Abdülhamid yönetimine karşı gerçekleştirilecek ihtilali ancak İzmir Kolordusu önleyebilirdi. Doktor Nazımın esas amacı İzmir Kolordusuna mensup subayları cemiyete üye yapmak ve onların yardımını sağlamaktı. İzmire varınca Binbaşı Tahir Bey ve Halil Menteşe ile irtibat kurdu. Jandarma zabiti Eşref Kuşçubaşı ile birlikte çalışmalarını yürüttü. İzmirde Eşref Kuşçubaşının jandarma, Sami Beyin polis ve Reşid Beyin İzmir inzibat amirliklerine tayin edilmesi Doktor Nazımın buradaki komitacılık faaliyetlerini kolaylaştırdı. İzmirde Evliyazadelerden Refik Beyin kızı Beria Hanımla tanıştı ve daha sonra 1909 yılında onunla evlendi. İzmirde çeşitli yerlerde merasimler düzenleyip kadrolaşmayı temin etti. Aydın ve Denizliye giderek tanınmış kişileri cemiyete üye yaptı. Çakıcı Mehmed Efe ile görüşüp onu II. Abdülhamide karşı yapılacak ihtilale katılmaya davet etti. Böylelikle, II. Abdülhamit'in istibdat yönetimine karşı Paristeki sivil örgütlenmenin yanı sıra, Selanikte de askeri bir örgütlenme oluşmuştu.
23 Temmuz 1909 - 23 Temmuz 1910 tarihleri arasında İttihat ve Terakki Cemiyetinde katib-i umumi olarak görev yapan Doktor Nazım, Selanikteki cemiyet ile yakınlaşması sonucu hürriyetin dağa çıkarak kazanılacağına kanaat getirdi. Payitahttan, Rumelideki ayaklanmaları bastırması için İzmirdeki konuşlu 3. Ordunun Selanike gönderilmesi emredilince, İzmirdeki askerler arasında örgütlenmeyi sağlamak için Hoca Yakub Efendi, Selanikli Nazım, Yakub Ağa, Tütüncü Yakub Ağa, Rüstem kimliğiyle İzmir'e gidip dükkan açtı. Bu dükkanda propaganda faaliyetleri yürüttü, birçok genci cemiyetin yeminli üyesi yaptı.
Makedonya'daki Kolağası Niyazi Bey ve ardından Binbaşı Enver Beyin dağa çıkıp ihtilali başlatmasından sonra bölgeye gönderilen İzmir ordusunun ilk taburları Selanik rıhtımına çıktıklarında ihtilale katıldılar. 23 Temmuz 1908de Makedonyanın Köprülü Hükumet Konağı önünde İkinci Meşrutiyet ilan edildi. O sırada Milasta bulunan Doktor Nazım, ihtilal haberini alınca Selanike geçti; diğer yöneticiler gibi Londra Otelinin balkonundan nutuk verdi.
II. Meşrutiyet
Dr. Nazım, Meşrutiyetin ilanından sonra Anadolu Vilayetleri Umumi Valisi görevine getirildiği için İzmire döndü ancak aktif görevde yer almak yerine perde arkasında kalmayı istiyordu. Bu nedenle bir süre Selanik Belediye Hastanesi Baştabibi olarak çalıştı, ancak cemiyet merkez komitesinin sürekli üyesi olup 1911e kadar cemiyetin genel sekreterliğini yaptı.
31 Mart İsyanı
31 Mart İsyanı'ndan sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkasının iktidar olmasıyla başlayan ittihatçı avı sırasında 9 Kasım 1912'de Yunanistan'da yakalandı.
Bab-ı Ali Baskını'nın ardından iktidara gelen ittihatçıların çabalarıyla serbest bırakıldı ve yurda döndü.
1912-1918
Doktor Nazım, cemiyette çeşitli komisyonların yanında Paris'te, İttihat-Terakki Cemiyeti için birlikte çalıştığı yakın arkadaşı ve Fenerbahçe eski başkanlarından Dr. Hamid Hüsnü Kayacan'ın telkinleriyle 1915-16 döneminde Fenerbahçe Spor Kulübüne bir devre başkanlık yaptı. Daha sonrasında Celal Sahir Erozan ile birlikte İzmirde önce Halka Doğru dergisini çıkarmış ve Türk Ocakları'nın kuruluşu ve gelişiminde yardımcı olmuştur. Balkan Savaşı sırasında Hilal-i Ahmer adına; Selanik Devlet Hastanesi'nde baştabip iken, Yunan komitacıları tarafından esir alınarak Atina'ya götürülmüştür. Hapishanede 11 ay boyunca kaldığı bu dönemde Yunan komitacılar tarafından yoğun bir psikolojik saldırı altına alınmış ve kendisine İstanbul ve Selanikin Yunanlar tarafından işgal edildiği, Selanik'teki annesi ile kızkardeşinin de İstanbula sürgün edildiği söylenerek, psikolojik baskı altında tutulmuştur. I. Dünya Savaşı'na girilmeden 2 ay önce İttihat ve Terakki Cemiyetinin yoğun ısrarları sonrasında serbest bırakıldı ve İstanbula geri döndü. Burada Türklerin ekonomik yönden fakir olduklarını görünce onları kalkındırma yolunda çalışmalar yaptı; iktisat kongreleri düzenleyerek ticaretle meşgul olmalarını teşvik etti. Rumelihisarında kolektif bakkallık şirketi kurdu. I. Dünya Savaşı sırasında askere gitmek istediyse de İttihat ve Terakki Cemiyetinin merkez-i umumi üyeliği görevinde kalması daha uygun bulundu. Savaş esnasında Talat Paşanın zorlaması ile Men-i İhtikar Komisyonu üyeliğini kabul etti. 11 ay süren Atinadaki mahpusluk dönemdeki yaşadığı travmalar sonrasında I. Balkan Savaşında Bulgar ve Yunan komitacıların, Müslüman ahaliye yaptığı mezalimleri gerekçe göstererek, Osmanlı İmparatorluğunda bulunan Hristiyan tebaadan intikam alınması için yazılar yazmıştır. Merkez-i Umumide, yani cemiyetin yüksek kurulunda Osmanlı Devletinin, I. Dünya Savaşına dahil olunma tartışmalarının yapıldığı dönemde, Osmanlı Devleti'nin, harbe katılmamasından yana olmuştur.
Maarif Nazırlığı
21 Temmuz 1918de yeni kurulan hükumette, istemediği halde Talat Paşanın ısrarına karşın, kısa bir süre Talat Paşa kabinesinde Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) oldu. Üç ay süren bu görevi sırasında devlet malını titizlikle koruduğu, hatta şahsına ayrılan makam arabasına bile binmediği belirtilir. Nazırlığı sürecinde ayrıca Avrupaya tahsil için Osmanlı gençlerinin gönderilmesini teşvikledi. I. Dünya Savaşında Almanya'nın yenilmesinden sonra hükumet düştü; İttihat ve Terakki Partisi ise kendisini feshetme karar aldı.
Almanya ve Rusya
Üst düzey İttihatçılar, bir Alman denizaltısı ile 2 Kasım 1918de Almanyaya giderken, aralarında bulunanlardan birisi de Doktor Nazım idi. 5 Temmuz 1919'da işgal kuvvetlerinin baskısı ile Divan-ı Harb-i Örfi tarafından gıyabında ikinci kez idam kararı çıktı.
Berlinde iken, İtilaf devletleri karşısında ezilen Müslüman milletlerin haklarının siyasal düzlemde korunması için İslam İhtilalleri Cemiyetinin kurulmasına yönelik çalışmalara katıldı. Enver Paşanın Bolşeviklere esir düştüğünü öğrenince onu kurtarmak amacıyla Moskovaya gitti ve onun hapisten çıkarılmasını sağladıktan sonra Berline döndü. Berlinde Müslüman milletlerin lehinde propaganda yapmak maksadıyla bir büro açtı. Burada yaptığı çalışmalarda Anadoluda devam eden Milli Mücadeleyi destekledi. 1921de Moskova ve Batuma gitti ve buralarda da İslam İhtilalleri Cemiyetinin çalışmalarını yürüttü. Enver Paşanın yanında kalarak onun Anadoluya girip Mustafa Kemal Paşaya muhalif bir duruma düşmesini engelledi. Cemal Paşa ile Çarçuda buluştu ve Buharada Türklerin teşkilatlanması çalışmalarında bulundu. Ancak Enver Beyin askeri faaliyetleri bu çalışmaların aksamasına sebep oldu. Bunun üzerine Buharadan Moskovaya döndü. Daha sonra bir süre tekrar Almanyada yaşadı. 1922 yılında sırasıyla Ermeni Kırımı ile suçlanan Talat Paşa, Sait Halim Paşa, Bahaddin Şakir, Cemal Azmi ve Cemal Paşa'ların; Ermeni suikastçılar tarafından öldürülmesi, kendi hayatı hakkında endişelenmesine yol açtığından Alman polisinden koruma talep etti.
Doktor Nazım, Talat Paşanın katilinin cezalandırılması ve Paşanın bir büstünün yapılması için uğraş verdi. Bu arada, Avrupa'da verimsiz olduğunu, Ankara'ya geçmek istediğini Mustafa Kemal Paşa'ya birden çok kez yazdıysa da cevap alamadı. Bunun hayal kırıklığı ile Moskovaya Enver Paşanın yanına gitti. Sakarya Meydan Muharebesinin kazanıldığı haberi gelince Enver Paşa ile yolları ayrıldı. Yakın arkadaşı şair Nazım Hikmetin de yardımıyla hatıralarını yazmaya başladı ama bunları tamamlayamadı ve yayınlayamadı.
Enver Paşa Bolşevikler ile çarpışınca, Rusların kendisini Moskovadan uzaklaştırmak istemesi üzerine Almanyaya geri döndü. Ancak Almanyada, Ermeni komitacılar tarafından öldürülme riski hala mevcuttu. İzmirin kurtuluşundan sonra siyasi faaliyetlerde bulunmamak kaydıyla yurda dönmesine izin verildiğinden İzmire geldi.
Yurda dönüşü ve idamı
1922de İzmir'e yerleşen Doktor Nazım siyasetten elini eteğini çekti. Cumhuriyetin ilanından sonra da bacanağı dış işleri bakanı Doktor Tevfik Rüştü Aras başta olma üzere eski İttihatçılarla görüşmeye devam etti. Yahya Kemal Beyatlı'ya göre Doktor Nazım; "katı, sinirli, sözünden dönmeyen, son derece dürüst, demokrat" bir şahıs olarak tanımlanmıştır. Kendisi için, Ermeni Soykırımı hakkında herhangi bir delil olmamasına rağmen suçlanmıştır. Bunun sebebi ise; 10 yıl süreyle İttihat ve Terakki Cemiyeti merkez-i umumi üyesi olması ve İngiltere karşıtı bir politika izlemesinden kaynaklanan bir suizandan ibaret olduğu belirtilmiştir.
17 Haziran 1926daki İzmir Suikastı dolayısıyla tutuklanan İttihatçılar arasında yer aldı. 1 Temmuz 1926 tarihinde tutuklandıktan sonra Ankaraya getirildi. Ankara İstiklal Mahkemesi tarafından yargılandı. Bu olayla ilgili herhangi bir bilgisi ve suçu olmadığını söyleyerek hakkındaki iddiaları reddetti. Mahkeme tarafından kendisine; suikast ile alakalı hiçbir soru sorulmamış, mahkeme boyunca yalnızca İttihat-Terakki Cemiyeti dönemindeki faaliyetleri hakkında sorgulanmıştır. Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı, İstanbul 1981, s. 36 Mahkeme heyeti ve savcılık iddianamesince kendisine şu yazılı suçlar atfedilmiştir;
Müteareke yıllarında yurt dışında Ankara Hükumeti aleyhine Enver Paşa ile gizli bir teşkilatta çalışmak, Batum Kongresi ve Batum macerası.
Cavit Bey'in evinde yapılan toplantıya katılmak.
Terakkiperver Partisi'ne maddi ve manevi yardımda bulunmak ve Şükrü Bey'e İzmir'deki seçim sonuçları hakkında mektup yazmak.
Doktor Nazım, bu suçlamalar dışında Enver Paşa'nın Moskova'dan kendisine yazdığı mektuptan dolayı da suçlu bulunmuştur. Ancak bununla birlikte; hayatı boyunca 3. kez idama mahkum edildi ve 26 Ağustos 1926 Perşembe gecesi Cebecide asılmak suretiyle infaz gerçekleştirildi. Daha sonra 1956 yılında İzmir Suikastı yargılamaları birçok kişi tarafından tartışılmış ve bu tarihte bir iade-i itibar girişimi de yapılmış olsa da bu olay, sonuçlanamamıştır. İzmir suikastı davasına bakan yargıçlardan Ali Kılıç ise; Ben bu davaya bakan hakimim. Görüşümü verdiğim kararla belirtmiştim. Bugün o kararların müdafaası yalnız benim şahsıma kalmıştır. Bu işten çekinmem. Adli hata olup olmadığının araştırılması için hukuki bir yol varsa, elbette bu yola başvurulabilir'' şeklinde beyanat vermiştir.