Sarı Saltuk

Sarı Saltuk Baba (Saltık Bay Sultan, Sarı Saltuk Dede, Sarı Sultan veya Sarı Saltık ö. 1297/1298) Balkanların Osmanlılar tarafından fethedilmesinden önce başlıca Balkanlarda ve civarındaki bölgelerde seyahat ederek insanlara İslam'ı tebliğ eden Alevi-Bektaşi şeyhi ve Türkmen bir Derviştir.
Birçok kaynak tarafından Hacı Bektaş-ı Veli'nin talebelerinden Seyyid Mahmud Hayrani'nin müridi ve Alevi-Rufai tarikatının kurucusu olan Seyyid Ahmed Er Rufai'nin takipçisi olarak anılan Türkmen Alevi-Bektaşi inanç önderi. Enc. of İslamın Sarı Saltık Dede maddesinin yazarı Franz Babinger, Sarı Saltıka Acem denildiğine işaret eder. Seyyid Mehmed Buhari; Bursanın önde gelen Seyyid Alevilerinden Emir Sultan Gazi veya Seyyid Mehmed Buhari olarak bilinen kişidir. Birinci Bayezidin kızıyla evlidir. Tam adı, Damat Seyyid Şemseddin Mehmed Buhari b. Seyyid Emir Sultan Alevi b. Seyyid Ali al-Hussaini al-Buhari el-Alevidir. 1369-1429 tarihleri arasında yaşamıştır. Onun amcası da Mehmet Buhari adıyla bilinir. (Bkz. Enc. of Islam). Battal Gazi, Seyfi Cengizin talebi üzerine Hozattan yollanan aşağıdaki şecerede de vardır: İmam Ali, Hüseyin, Zeynel Abidin, Zeydul Alevi el-Enver (Zeyd; SC), Hüseyin Ekber (Veli Baba Menakıbındaki şecerede Hüseyin Züd-dema, SC), Yahya, Muhammed, Ali Zeyd'ul Alevi, Ali Gül Medeni (Veli Babada Malatyaya göçüp yerleştiği söylenen Ali Medeni olmalı. SC), Seyyid Hüseyin Gazi, Pir Cafer Baba (Battal Gazi, Seyyid Gazi), Ali (Saltuklu devleti kurucusu Ebul Kasım el-Alevinin oğlu ve halefi sanılan isim. SC), Seyyid Muhammed (Saltuknamede Ahmed İbn Ali veya Muhammed İbn Ali. SC), Seyyid Hüseyin Türkmen, Seyyid Hasan (lakabı: Seyyid Menşur), Sarı Saltık, Hızır Şerif veya Şerif Hızır (Şerif Alevilerinden), Seyyid Pir İlyas (Seyyid Alevilerinden), Seyyid Mecid, Seyyid Nebi, Seyyid Ali, Seyyid Hüseyin, Seyyid Nesimi (Naşit Uluğun aktardığı bilgilere göre burada Sarı Süleyman ismi olmak gerekir. SC), Seyyid Hüseyin, Seyyid Mustafa, Seyyid Nesimi (Naşit Uluğun 1931de basılan Derebeyi ve Dersim (Tunceli) kitabında Karaca köyündeki Alevi Türkmen ocakta bulunduğunu ve totem olduğunu söylediği pabuçların sahibi olabilir. Uluğdaki bilgilere göre Sarı Süleymanın torunu olmalı. Saltuknamede Saltukun kendi pabuçlarına verdiği öneme işaret eden bir pasaj var. Pabuçları bu denli önemli olabilecek Nesimi, 1417/1418de ölen Hallacı Mansur hayranı ve Hurufinin halifesi ünlü şair Seyyid Ali İmadeddin Nesimi'dir / Seyyid Nesimi / Türkmen Nesimi), Seyyid İsmail, Seyyid Kasım, Seyyid Ali Türkmen (Seyid Ali el-Alevi), (...). Şecerelerde Sarı Saltık Saltuklularla ilişkilendiren halkalara işaret etti.
Saltukname'de Alevi olan Sarı Saltık'ın adının önüne sıkça iliştirilen Sani (Arapça: "ikinci") sıfatı Seyfi Cengiz'e Sani sözcüğünün revizyonu olarak görünüyor. Çünkü Saltukname'nin kendisinde O'nun Sinop çevresinde doğduğu söylenir. Bu bölge o devirde Çanlar'ın adıyla Canit bilinirdi. Saltukname'ye göre Saltık sözcüğü Rumca ve Farsça ve Arapça'da çok kuvvetli er Sarı ise ona çok sarı ve kızıl olduğu için verilmiş lakaptır. (Bkz. Saltukname, cilt 1, 1988, s. 19, 45, 67)
Yaşamı ve kişiliği Efsanevi şahsiyet kimliğini daha yaşarken elde ettiği söylenmektedir. Hayatını anlatan Saltukname destanı, bu 13. yüzyıl alpereninin savaşlarını ve çeşitli kerametlerini konu almaktadır.
Hacı Bektaş-ı Veli'nin müridlerinden olan Sarı Saltuk'un Anadolu ve Balkanlarda çok sayıda türbesi bulunmaktadır. Bu türbelerin bazıları Müslümanların yanı sıra Hristiyan ahaliler için de ziyaret yeri konumundadır. Saltuknamede Sarı Saltukun on iki mezarı olduğu belirtilmektedir. Sarı Saltuk, beylerin ve kralların mezarına sahip çıkmak isteyeceklerini söyleyerek her isteyene verilmek üzere birer tabut hazırlamalarını vasiyet etmiştir. En ünlü Sarı Saltuk türbesi, halkının 13. yüzyılda İslamiyet'e geçmesine önayak olduğu rivayet edilen İznik'te bulunmaktadır. Saltuknamenin çeşitli yerlerinde Sarı Saltuk'un yer altından şifalı sular çıkardığı anlatılmaktadır. Sarı Saltuk türbelerinden birisinin yer aldığı, Bosna-Hersek'te Blagay şehrinde bulunan Blagay Tekkesi'nin yanında Buna Nehri'nin kaynağı yer almaktadır.
Asıl mezarının Romanya'nın kuzeyinde Dobruca bölgesindeki Babadağ kasabasında olduğu sanılmaktadır. Kendisine bağlı Bektaşilerin yaşadığı Türkiye'de İznik'in yanı sıra Diyarbakır'da, Tunceli'de, Bor'da (Niğde), Rumeli Feneri'nde (İstanbul) Babaeski'de, Manisa'nın Alaşehir ilçesinin Yeşilyurt kasabasında; Makedonya'da Ohri'de; Arnavutluk'ta; Bosna-Hersek'te Blagay'da türbeleri bulunmaktadır.
Sarı Saltuk'un hayatını anlatan Saltukname Fatih Sultan Mehmed'in oğlu Şehzade Cem'in (sonradan Cem Sultan ismiyle tarihe geçecektir) şehzadeliği esnasında verdiği talimat üzerine Ebu'l Hayr er-Rumi tarafından yedi senelik bir çalışma sonucunda Türk sözlü geleneğinden toplanarak 1480 yılında tamamlanmış ve kitaplaştırılmıştır. Bu eserin bir başka ilginç noktası da, yazıya geçirilmiş ilk Nasreddin Hoca hikayesini içermesidir. Saltukname yeni Türk harfleriyle tam metin olarak yayına Şükrü Haluk Akalın tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışma 1987-1990 yıllarında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından üç cilt olarak yayımlanmıştır. Sarı Saltuk hakkında bilgi veren başka önemli kaynak da Evliya Çelebi'nin eseri Seyahatnamedir. Ayrıca, bazı tarih kitaplarinda da Sarı Saltuk ile ilgili çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Bunlara örnek olarak Yazıcıoğlu Ali'nin Tevarih-i Al-i Selçuk adlı eseri sayılabilir. İslami rivayetlere göre Sarı Saltuk, Peygamber Muhammed'in, İmam Ali'nin ve Hacı Bektaş Veli'nin nesillerinden gelen Alevi (Seyyid / Şerif) Türkmen bir Alevi / Çelebi Türkmen "Er" olarak bilinir. Bu Er'in şeceresi bizzat Nakibü'l Eşraflık kayıtlarında ve Türkmen Alevi ocaklarındaki Alevi silsilesinde geçer. Sarı Saltuk soyunun bir kolu Tunceli ilinin Hozat ilçesinde diğer kolları ise günümüz Türkiye Cumhuriyet'in Baba İylas Horasani'nin Alevi-Türkmen ocaklarına ve Alevi Tekke, Dergah ve Cem Evi, yani mescidlere bağlı olan Çorum, Amasya, Tokat, Denizli, Yozgat, Sivas, Konya, Nevşehir (Hacıbektaş), Kayseri ve Tunceli gibi farklı şehirlerdeki bölgelerdedir. Burada Sarı Saltuk'un türbesi ve onun soyundan gelen Alevi (Seyyid / Şerif) Türkmenler bulunmaktadır. Bu aileler Sarısaltık, Akdoğan, Yurt, Yer, Kılıçaslan, gibi temsilcilere sahiptir.
Baba İlyas Horasaninin halifeleri arasındaki yeri
Bedred-Din Mahmud Ayni, Sarı Saltık Babanın Baba İlyas Horasaninin Çehariyar adı verilen dört halifesinden biri olduğunu belirtmektedir. Çehariyarın diğer üçü Lokman Baba, Aybek Baba ve Behlül Babadır.
Galeri
Başvuru kitapları
Ebü'l-Hayr-ı Rumi, Saltukname I-II-III, hazırlayan Şükrü Haluk Akalın, Ankara - İstanbul, 1987 - 1988 - 1990
Evliya Çelebi, Seyahatname, Haz. İsmet Parmaksızoğlu, 1000 Temel Eser, İstanbul, 1971, s. 102
Yazıcıoğlu Ali, Tevarih-i Al-i Selçuk, Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Revan Köşkü bölümü no.1391, 233a
Grace M. Smith, Some Türbes/Maqams of Sarı Saltuq an Early Anatolian Turkish Gazi-Saint, Turcica, XIV, 1982, ss.216-225
Menakıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli Vilayetname, Hazırlayan Abdülbaki Gölpınarlı, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 1990, s.47
Machiel Kiel, The Türbe of Sarı Saltuk At Babadag-Dobrudja. Brief Historical and Architectonikal Notes, Güney-Doğu Araştırmaları Dergisi, Sayı: 6-7, İstanbul, 1978, s. 212; F. W. Hasluck, a. g. e., s. 115.
Ö. Lütfi Barkan, İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler, Vakıflar Dergisi, Sayı: 2, Ankara, 1942, s.283.
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Z. İbrahimgil, "Balkanlar'da Sarı Saltuk Türbeleri"
Şükrü Haluk Akalın, Sarı Saltuk'un Türbe ve Makamları Üzerine, I. Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi, 12-17 Ağustos 1998, Kültür Bakanlığı-ERVAK, Ankara
Şükrü Haluk Akalın, Sledite na Sarı Saltuk v Rumeliya i Svetata Obitel na Sveti Naum / Sarı Saltuk v Ohrid, İslyam i Kultura İzsledvaniya, Sofia, Bulgaria, 1999, s. 26-51,
Şükrü Haluk Akalın, Saltukname'nin Yeni Bulunan Nüshaları ve Bazı Düşünceler, Türk Kültürü Araştırmaları, c. XXIV/2, s. 229, Ankara, 1989
İbn Battuta - Seyahatname
Şükrü Haluk Akalın, "Saltuknamedeki Atasözleri", Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 4, S.4, s. 55-69, Adana, 1996
Şükrü Haluk Akalın, Ebü'l-Hayr-ı Rumi'nin Saltuknamesi, TDAY Belleten 1992, Türk Dil Kurumu yayını, Ankara, 1995, ss. 37-59
Şükrü Haluk Akalın, Sarı Saltuk ve Ebül-Hayr-ı Ruminin Saltuknamesi, Kriterion, Renkler, s.156-176, Bükreş, Romania, 1995
Şükrü Haluk Akalın, "Ebülhayr Rumi", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.10, s.360-362