Farz

Farz (Arapça: ) ya da fariza; Fıkıh bilginleri tarafından oluşturulmuş ve tanımlaması yapılmış olan bir İslam dini terimidir. Yine fıkıhçılar tarafından tanımlanan efal-i mükellefinden sayılır. İslami anlayışta Allah'ın sözü sayılan Kuranda Müslümanlara yapılmasının açık bir şekilde emredildiği kurallar veya ibadetler olarak kabul edilir. Kuranda yapılması açık emir ve gereklilik ifade etmeyen fiiller ise vacip gibi başka kavramlar ile tanımlanır.
Farz'ın dini kaynakları
Farz, haram, helal gibi kesin hüküm ve yargı ifade eden dini kuralların kaynağı din açısından sadece Kur'an olabilir. Fıkıh açısından zanni deliller kabul edilen ve peygambere bir rivayet zinciri ile isnad edilen sözlerden ibaret olan hadisler, mesela miraç ile ilgili olanlar beş vakit namazın farziyyeti için delil teşkil etmezler. Hadis ve benzeri anlatımlar farzlar için faziletler ve sevap anlamında destekleyici, açıklayıcı ve teşvik edici olarak kullanılırlar.
Uygulama ve inanç
Dini anlamda farzları yapmayan kişinin günah işlediği, farz oluşunu ret edenlerin ise İslam dininden çıkmış oldukları kabul edilir. Mesela, klasik fıkıh anlayışına göre kabul edilebilir bir mazereti olmadan namaz kılmayan bir Müslüman fasık sayılırken namazın farziyetini reddeden birisi dinden çıkmış sayılır. Şeriat hukukunda fasıkların şahitliği reddedilir, dinden çıkmış kişiler ise tövbeye davet edilir, hapsedilir ve fıskında ısrar eder öldürülür.
İslam dininde ilim öğrenmek de farz kılmakdır. Süyuti tarafından yazılmış olan Camiu's Sağir adlı hadise göre Muhammed, "İlim tahsil etmek, Allah katında nafile olarak kılınan namaz, tutulan oruç ve yapılan hacdan daha hayırlıdır," demiştir.
Çeşitleri
Farzlar iki çeşittir:
Farz-ı ayn: (Arapça: )
Mükellef olan her Müslümanın bizzat kendisinin yapması gereken farzlardır.
Örnek: Namaz, oruç, hac, zekat gibi
Farz terimi dini veya sosyal zorunluluk ifadesi olarak kullanılır. Dini kullanımda mesela ibadetlerin muhakkak yapılması farz olurken bunların miktarı, ne zaman ve nasıl yapılacağı gibi icrasıyla ilgili olan konular örfi konulardır ve büyük oranda sünnet, hadis veya din bilginlerinin tavsiyeleri ve yönlendirmeleri gibi geleneklerin etkisinde şekillendirilmişlerdir.
Farz-ı kifaye: (Arapça: )
Farz-ı kifaye, İslami anlayışta sosyal sorumluluk ifade eden bir tanımdır. Kuranda emredilmeyen ancak din alimlerince sosyal hayat bakımından farz (gerekli) görülen bir davranışı, durumu veya görevi anlatır. Müslümanlardan bir kısmı yerine getirdiğinde diğerlerinin sorumluluktan kurtulduğu, gerektiği kadar Müslümanın yaptığında diğer Müslümanlara sorumluluk düşmeyen fiillerdir.
Farz-ı kifaye, İslami toplumda gerekli olan işlerin kesinlikle yapılması gerektiğini ifade eder. Farz-ı kifaye sayılan fiillerden bazıları şunlardır:
Cenazeyi yıkamak, kefenlemek, cenaze namazı kılmak ve gömmek farz-ı kifayedir. Erkek yoksa bu işleri kadınlar yapar.
Kuran'ı ezberlemek, yani hafız olmak farz-ı kifayedir.
Bir toplumda alimlerin bulunması farz-ı kifayedir.
Bir topluma selam verene cevap vermek farz-ı kifayedir. Cevabı geciktirmek ise haramdır.
Cihad etmek farz-ı kifayedir.
Fen bilgilerinden sanatına, ticaretine lazım olanları, bu işle meşgul olanların öğrenmeleri ve yapmaları farz-ı kifayedir.
Her şehirde fetva verebilen, meseleleri çözebilen bir alimin bulunması farz-ı kifayedir.
Grupları
Bazen farzlar öğretilirken 32 farz ve 54 farz şeklinde sıralanırlar. Bu sıralamalara göre farzlar şunlardır:
32 Farz
Otuz iki farz şunlardır:
54 Farz
Daha geniş olan ikinci grup olan elli dört farz da şunlardır:
Allah-u Tealanın bir olduğuna inanmak,
Helal yemek ve içmek,
Abdest almak,
Beş vakit namaz kılmak,
Cünüblükten gusül etmek,
Rızkın Allah-u Tealadan olduğuna inanmak,
Helal, temiz elbise giymek,
Hakka tevekkül etmek,
Kanaat etmek,
Nimetlerinin mukabilinde, Allah-u Tealaya şükür etmek,
Kazaya razı olmak,
Belalara sabır etmek,
Günahlardan tevbe etmek,
Allah rızası için ibadet etmek,
Şeytanı düşman bilmek,
Kuran-ı Kerimin hükmüne razı olmak,
Ölümü hak bilmek,
Allahın dostlarına dost, düşmanlarına düşman olmak,
Babaya ve anaya iyilik etmek,
Marufu emir ve münkeri nehy etmek (dinin emirlerini yaymaya çalışmak),
Akrabayı ziyaret etmek,
Emanete hıyanet etmemek,
Daima Allah-u Tealadan korkup, ferahı (şımarıklığı ve azgınlığı) terk etmek,
Allaha ve Resulüne itaat etmek,
Günahdan kaçıp, ibadetlerle meşgul olmak,
Müslüman amirlere itaat etmek,
Aleme ibret nazarıyla bakmak,
Allah-u Tealanın varlığını tefekkür etmek,
Dilini, haram fuhuş kelimelerden korumak,
Kalbini temiz tutmak,
Hiçbir kimseyi maskaralığa almamak,
Harama bakmamak,
Her zaman sözüne sadık olmak,
Kulağını fuhuş söz ve çalgıdan korumak,
İlim öğrenmek,
Tartı ve ölçü aletlerini, hak üzere kullanmak,
Allahın azabından emin olmayıp daima korkmak,
Müslüman fakirlere zekat vermek ve yardım etmek,
Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek,
Nefsinin isteklerine tabi olmamak,
Allah rızası için yemek yedirmek,
Kifayet miktarı (yetecek kadar) rızk kazanmak için çalışmak,
Malının zekatını, mahsülün öşrünü vermek,
Adetli ve lohusa olan ehline yakın olmamak,
Kalbini günahlardan temizlemek,
Kibirli olmaktan sakınmak,
Baliğ olmamış yetimin malını korumak,
Genç oğlanlara yakın olmamak,
Beş vakit namazı vaktinde kılıp kazaya bırakmamak,
Zulümle kimsenin malını yememek,
Allah-u Tealaya şirk koşmamak,
Zinadan kaçınmak,
Şarabı ve alkollü içkileri içmemek,
Yok yere yemin etmemek.