Memduh Şevket Esendal

Mustafa Memduh Şevket Esendal (29 Mart 1883, Çorlu - 16 Mayıs 1952, Ankara), Türk yazar, diplomat ve siyasetçi.
Türk edebiyatının tanınmış bir öykü yazarı olan Esendal, edebiyatçılığının yanı sıra Tahran, Bakü ve Kabil'de büyükelçilik, TBMM'de dört dönem milletvekilliği, 1941-1945 yılları arasında CHP Genel Sekreterliği yapmış olan diplomat ve siyasetçidir.
En çok bilinen eseri 1934 yılında yayımlanan Ayaşlı ile Kiracıları adlı romanıdır. Ocak 2023 tarihi itibarıyla yazarın eserleri üzerindeki telif hakkı koruması kalkmış ve yazar kamunun olmuştur.
Yaşamı
1883 yılında Çorluda dünyaya geldi. Babası Mehmet Şevket Bey, annesi Emine Şadiye Hanımdır. Varlıklı bir çiftçi ailesinin 3 oğlundan ikincisi idi. Edirne Lisesi'nde eğitim görmüştür. Savaş ve göçler yüzünden çocukluğunda düzenli bir eğitim görme fırsatı olmadı; kendi kendisini yetiştirerek Arapça, Farsça, Fransızca öğrendi. Ailesi Balkan Savaşı ve Bulgar baskınları nedeniyle çiftliklerini bırakıp İstanbula göç etmişti; savaştan sonra tekrar Çorluya dönüldüyse de I. Dünya Savaşının başlaması ile ailesi ile tekrar İstanbula geldi. Ailesi tüm mal varlığını kaybettiği için geçim sıkıntısı çekerek büyüdü. 1907de babasının ölümü üzerine ailesinin geçimini üstlendi ve memuriyete başladı.
1908de dayısının kızı Ayşe Faide Hanım ile evlenen Memduh Şevket Beyin bu evlilikten Mehmet (1912), Ahmet (1915) ve Emine (1923) adlı üç çocuğu dünyaya geldi.
İttihat ve Terakki üyeliği
1906da İttihat ve Terakki Cemiyetine üye oldu. Fırkaya girişi Kara Kemal önderliğinde oldu. Başlangıçta ücretli bir eleman olarak cemiyette yer alırken sonradan ittihatçılığı benimsedi. Cemiyet içinde oluşan mesleki temsilciler grubunda Kara Kemal ve Ali İhsan (İloğlu) ile birlikte yer aldı. Esnaf Odaları Mümessilliği, Anadolu Vilayetleri Müfettişliği gibi görevler üstlendi. Müfettişlik görevi sayesinde Anadoluyu gezme, Anadolu insanını tanıma fırsatı buldu. I. Dünya Savaşı yıllarında İstanbuldaki beslenme sorunu ile ilgili olarak görevler aldı.
Teşkilat-ı Mahsusa adlı gizli birlik bünyesinde I. Dünya Savaşına katılmasına karar verilince İstanbuldan ayrıldı. 1915te cemiyetin Ankara temsilcisi oldu.
Milli Mücadeleye katılışı
İşgalci İngiliz kuvvetlerinin İstanbuldaki İttihat ve Terakki merkez binasını bastıkları 13 Kasım 1918 günü orada bulunan Memduh Şevket, kaçmayı başardı. İstanbul hükumeti tarafından kovuşturmaya uğrayıp takip edildiği için İstanbulun değişik yerlerinde ve İtalyada bir süre saklandı. 1920de işgale karşı ulusal direnişin lideri Mustafa Kemalin çağrısı üzerine Ankaraya gitti.
Bakü Elçiliği
1921de Ankaradaki milli hükumetin ilk yurt dışı temsilciliğini açtığı Baküye "orta elçi" olarak gönderildi. Görevi, öncelikle Kafkaslar'da ve Rusya içlerinde I. Dünya Savaşı'ndan kalma Türk esirlerinin Anadolu'ya getirilmesi ve silah, cephane nakliyatı idi. Baküdeki Türk esirlerin yurda dönmeleri konusunda büyük emek sarf etti. Rusyada seferberlik ilanından sonra Azerbaycandaki Türk tebaanın Ruslar tarafından askere almasını önledi. Mayıs 1922de Azerbaycanda Arap alfabesinden Latin alfabesine dönme girişimi olduğunda bu süreci yakından takip etti ve konu hakkında Ankaraya rapor yazdı.
1924 yılında Rusyanın bağımsız Azerbaycan Devletine son vermesi üzerine Baküdeki Türk temsilciliği kapandı ve Memduh Şevket Bey yurda döndü.
Meslek Gazetesi
1925 yılında yurda döndüğünde Mekteb-i Sultani ve Kabataş Lisesinde coğrafya öğretmeni olarak atandı. O sene eski ittihatçı arkadaşları ile birlikte Meslek" adlı bir haftalık siyasi gazete çıkardı. Amaç, mesleki temsilcilik düşüncesini Cumhuriyet dönemi Türkiyesine taşımaktı. Memduh Şevket Beyin ilk öyküleri Meslek gazetesinde yayınlandı. Aynı gazetede Miras adlı romanı tefrika edildi. Hayatı boyunca resim yapmayı da hep sürdürmüş olan Memduh Şevket Bey, bu gazetede resim ve karikatürler de yayımlamış ve bazı karikatürleri yüzünden kovuşturmaya uğramıştır. Yayın, iktidar tarafından hoş karşılanmamış ve kapatılmıştır.
Tahran elçiliği
Memduh Şevket Bey, 1925 yılının sonunda yeniden yurt dışında elçilik ile görevlendirildi ve Tahrana elçi atandı. İki devlet arasında istenmeyen olayların meydana geldiği gerekçesiyle (Ağrı isyanı sırasında Türk ordusunu İran topraklarına girmesi) 1930 yılında Tahran elçiliğinden istifa etti.
Elazığ milletvekilliği
Tahrandan döndükten sonra Mustafa Kemalin emri ile CHP Merkez İdare Heyetine alınan Memduh Şevket Bey, 1931-1933 yılları arasında Elazığ milletvekili olarak TBMMde yer aldı. 1932de ilk Türk Dil Kurultayına Elazığ milletvekili olarak katıldı. Kabil büyükelçiliğine atanması nedeniyle 1933te milletvekilliğinden istifa etti.
Kabil elçiliği
1933-1941 arasında Kabil Büyükelçiliği görevlerinde bulundu. Komünist rejim baskısından kaçıp Afganistana sığınmış Türkmen çocukların Türkiyeye gönderilip eğitim görmelerini sağladı. II. Dünya Savaşında ülkenin Alman-İtalyan nüfuzuna girmesini engelleyip Sadabat Paktında yer almasını sağlamada rol aldı. Daha önce Vakit gazetesinde tefrika ettiği Ayaşlı ile Kiracıları adlı romanını Kabil elçisi olduğu dönemde, 1934 yılında yayımladı. Bu, onun kitap olarak yayımlanan ilk romanıdır. Soyadı Kanunu çıktığında kendisine Esendal soyadını İsmet İnönü verdi. 1941de kendi isteğiyle Kabildeki görevinden ayrıldı.
Bilecik milletvekilliği
Kabilden yurda dönüşünde hayatını kaybeden Bilecik milletvekili Salih Bozokun yerine meclise girdi. VI., VII., VIII. Dönem TBMMde Bilecik milletvekili olarak yer aldı. Dördüncü Türk Dil Kurultayına Bilecik milletvekili sıfatı ile katıldı.
CHP Genel Sekreterliği
1942-1945 yılları arasında CHP Genel Sekreterliği görevini üstlendi. Partinin gençleşmesi için uğraştı ve 35ler Hareketinin gelişmesine destek oldu. 1945 yılında, Genel Sekreterlik görevinden kendi isteğiyle ayrıldı.
Yazarlık süreci
Genel Sekreterlik görevini bıraktıktan sonra sadece edebiyatla ilgilendi ve yapıtlarını derleyip kitaplaştırmakla uğraştı. Öyküleri, Sanat ve Edebiyat, Seçilmiş Hikayeler, Ulus, Ülkü, Hisar, Pazar Postası, Türk Dili gibi gazete ve dergilerde yayınlandı. Siyasetçi ve edebiyatçı kimliklerini ayrı tutmak için yazılarında M. Ş. E, Mustafa Memduh, Mustafa Yalınkat, M. Oğulcuk, İstemenoğlu gibi takma isimler kullandı. Yaşamının yalnızca dokuz yılında (1923-1926, 1946-1952) ciddi biçimde edebiyatla uğraşmasına rağmen Türk öykücülüğünün önemli bir ismi oldu. Durum hikayeciliğinin Türk edebiyatındaki temsilcisidir. Yazdığı öykülerin sayısı 224'ü bulur. En çok bilinen eseri 1934 yılında yayımlanan Ayaşlı ile Kiracıları adlı romanıdır.
Esendal, beyin kanaması sonucu 16 Mayıs 1952 gecesi Ankarada hayatını kaybetti. Cenazesi Ankara daki Cebeci Asri Mezarlığında defnedildi.
Anıları
Esendalın anılarını yazdığı ve ölümünden 30 yıl sonra yayımlanmasını istediği bilinmekle birlikte söz konusu hatıralar bulunamamıştır. Çocuklarına yazdığı mektuplar Oğullarıma Mektuplar (2003) ve Kızıma Mektuplar (2001) adı altında kitaplaştırılmıştır.
Yazarlığı
Türkçe hikayeden söz edildiğinde akla ilk gelen isimlerden birisidir. Öykülerinde kadın sorunu, Kurtuluş Savaşı öncesi yaşanan çaresizlik, Batı özentisi, sömürü düzeni, ağanın işçiyi, belediye memurunun esnafı sömürmesi, düzenin adamı olan insanları, çok evlilik sorununu işler.
Türk edebiyatında durum öykücülüğünün (Çehov tarzı) en önemli temsilcilerindendir. Öyle ki, edebiyat çevresince Yerli Çehov olarak adlandırılmıştır. Öykülerinde derin insan sevgisini işlemiştir. Dili sade, temiz ve pürüzsüzdür.
Üslubu
Esendal'ın Türk Edebiyatı'na getirdiği en önemli yenilik, ele aldığı konuları büyük bir sadelikle işlemesidir. Bu konular yine sıradan insanların yaşamları etrafında gezinir. Öykücülüğe başladığı ilk yıllarda, dilde sadeleşmenin öncüsü olan Ömer Seyfettin'in izinden giden Esendal, ustalık dönemine eriştiğinde, hem Ömer Seyfettin'den, hem de kendi çağdaşlarından daha sade ve düzgün bir dille yazmıştır. Üslubunda Çehov'un etkileri açıkça görülür. Hatta bazı öyküleri Çehov'dan yapılmış uyarlamalardır. Ancak bu etki, yazım tarzı, dildeki sadelik, kişilerin seçilişi ile sınırlı kalır. Esendal, Çehov'un karamsar bakışını tekrarlamaz. Kendi deyişiyle insanlara yaşamak için ümit, kuvvet ve neşe veren yazılardan hoşlanır, insanları mutfak paçavrasına çeviren ve yeise düşüren yazılardan hoşlanmaz.