Cizvitler

Cizvitler ya da İsa Cemiyeti, genel merkezi Romada olan, Katolik Kilisesinin erkek bir tarikatıdır. 1528de Pariste tanışan ve içinde Francisco de Xavier, Pierre Favre ve Tarikatın ilk lideri olan Loyolalı Ignatiusun da olduğu yedi arkadaş ve öğrenci tarafından kurulmuştur. Kendilerine Compañía de Jesús ve Amigos en El Señor yani Rabbin Arkadaşları diyorlardı çünkü İsa tarafından bir araya getirildiklerini düşünüyorlardı. İsimdeki Compania Latinceye societas (topluluk/cemiyet) olarak çevrilmiş bu sebeple de daha yaygın olarak İsa Cemiyeti olarak tanınmışlardır.
Cizvitin benzer kurumlar arasında sınıflandırılması, katip keşişlerin dilenci tarikatı olarak yapılmaktadır, bu tanım da; tanıklık işler yapan, dini bir tertipte olan ve bunun için sadaka ve zekata bel bağlamış ya da bağışlarla destek alan rahipler grubu anlamına gelmektedir.
Kuruluş ve ilk faaliyetler
15 Ağustos 1534'te, Loyolalı İgnatius ve Paris Üniversitesi'ndeki altı öğrenci tarafından kuruldu. Günümüz İspanya'sındaki Navarra Krallığından Francisco de Xavier, Alfonso Salmeron, Diego Laínez, İspanyalı Nicholas Bobadilla, Savoie Dükalığın'dan Pierre Favre ve Portekiz'den Simão Rodrigues, Saint Pierre de Montmartre kilisesi olarak bilinen Saint Denis kilisesinin mahzeninde yoksulluk ve bekaret yeminlerini etmek için buluştular. 1538de aynı yedili, Papanın bu yeni dini oluşumu onaylaması ve kutsaması için İtalyaya gitti. Papa III. Pavlus onları kabul etti ve kutsadı, onların rahip olarak atanmasına izin verdi ve İtalyada vaizlik yapmalarını istedi. Grup kendilerini İtalyanın çeşitli şehirlerinde hemen vaizliğe ve hayır işlerine verdiler. Bu ilk adımlar İsa Cemiyetinin kuruluşunun ilk resmi adımları oldu.
1535-1538 yılları arasında yaşanan V. Karl, Venedik, Papalık ve Osmanlı İmparatorluğu arasında yaşanan savaş, Kudüse yapılacak herhangi bir yolculuğu imkansız kılmıştı. Dile getirdikleri Kudüse gitme arzusundan vazgeçen grup (O sırada 11 kişiydiler) 1540ta Romaya dönüp kendilerinin Papa III. Pavlusun emrinde hizmete sundular. Papanın onlara emredeceği her şeyi yapacaklardı. Kardinallerine danıştıktan sonra Papa İsa Cemiyeti/Cizvit Kurumunun Kaidelerini imzalamayı kabul etti ve İsa Cemiyeti resmi olarak kurulmuş oldu.
Cizvitin kurumun kaideleri ve anayasasında belirtildiği şekliyle görevi
İsa Cemiyeti Kurumunun Kaideleri yeni tarikatın doğası, maneviyatı, yaşamı ve, misyonu ifade eder. Ünlü başlangıç beyanı Ignatiusun askeri geçmişinden izler taşır. 1541de iki defa reddetmiş olmasına rağmen Ignatius cemiyetinin ilk lideri olarak seçildi. Asıl görevi tarikatın Anayasasını yazmaktı. 1553te kabul edilen İsa Cemiyetinin Anayasası Cemiyetin nihai amacını, ilk bölümünde bir kez daha tanımlamıştır:{{alıntı|İsa Cemiyetinin nihai amacı kendisini Tanrının lütfu ile üyelerinin ruhlarının kemali ve kurtuluşuna adamak fakat aynı zamanda aynı lütuf ile komşularının ruhlarının kemali ve kurtuluşu için yardımcı olmak ve gayretle çalışmaktır.|İsa Cemiyetinin Anayasası}}İsa Cemiyeti'nin Anayasası merkezileşmiş bir organizasyon yarattı ve Papanın çağrıda bulunacağı her görevi kabul etmeyi vurguladı. Kendisinin ana prensibi Cizvitlerin gayri resmi mottosu oldu: Ad Maiorem Dei Gloriam (Tanrının Yüce Görkemi Adına) Bu tabir kötü olmayan her işin bu niyetle yapıldığı sürece manevi hayat için faydalı olabileceğini düşündürmek için tasarlanmıştır; önemsiz olduğu düşünülen şeylerin dahi.
Ignatiusun zamanında Cizvitlerin işi ağırlıklı olarak bireylerin (Ruhsal Egzersizler ve manevi görüşme ile) ve görece ufak grupların (vaazlar ve ilmihal ile) manevi zenginliği üzerineydi. Kilise kendi içinde reforma başladığında, yeni oluşmuş Cemiyet gayretlerini kilisenin kendini reform etme çabalarına yardım etmeye yönlendirdi.
Faaliyetler
Eğitime Adanma
Cizvit tarikatının "Kaideler" adlı tüzüğünde, tarikatın eğitim çalışmalarını apostolik bir motivasyonla yürüttüğünü ve iyi bir eğitimin insanları kurtuluşa götürebileceğinden bahseder. "Kaideler"in IV. bölümünde eğitimin birinci amacı öğrencinin çalışmasını Allah bilgisi, sevgisi ve kendi ruhunun kurtuluşuyla ilişkilendirmeye teşvik etmektir. İkinci amacı ise dünyaya karşı Hristiyan bir bakış açısı kazandırarak öğrencilerin hem bu dünyada hem de gelecek dünyada anlamlı bir hayat yaşamasını sağlamak. Üçüncüsü öğrencilerin ahlaki ve entelektüel uyumuna dikkat etmek. Dördüncüsü tesir sahibi ve toplum için iyi yetenekli liderler yetiştirmektir.
Cizvitler, Hristiyanların kendilerini reform edebilmelerine yardımcı olabilmek için öncelikle güncel ve sağlam bir eğitime ihtiyaç duyduklarının tez biçimde farkına vardılar. Bu amaçla, Cizvitler gezici öğretmenlik yapmaya başladılar. Zamanla okullar ("Kolej") kurmaya başladılar. 1548de Messine (İtalya)da ilk Cizvit okulu açıldı. Bu tarihten sonra Avrupanın her yerinde ve misyon bölgeleri olan Afrika ve Amerikada da okullar açtılar. Bu okulların başarısı hemen görüldü. 1749de Cizvitler dünya çapında 1180 okulu işletiyorlardı.
Cizvit Üstün Generali Claudio Acquaviva (1543-1615) tarafından 1599 yılında tarikat için bastırılan ünlü Çalışma Planı (Ratio Studiorum), topluluğun 1773te yasaklanmasına dek Cizvit tarikatının eğitiminde resmi kılavuz olmuş; eserin basıldığı dönemde faal olan Cizvit okullarının sayısı üç yüze ulaşmıştır. Ratio Studiorumunda her şey titizlikle detaylandırılmıştır; derslerin uzunluğu, zaman tabloları, uygun olan kitaplar, okunulacak ve çalışılacak Latin ve Yunan yazarlar ve hepsinden önce eğitimbilimi, yani; ön okumalar, okumalar, tekrarlar, tartışmalar (münakaşalar, hitabeler vb.) ve yazılı kompozisyonlar aracılığı ile anlatılan konunun özümsenmesinin nasıl sağlanacağı.
Müjdeleme, Hristiyan inancının savunulması ve tanıtılması
Papanın iradesine cevaben kuruluşundan itibaren yeni tarikat bazı üyelerini, onu bilmeyen insanlara tanıtmak için ve Hristiyanların inançlarını Ruhsal Egzersizler ve yükümlülükleri ile desteklemek için dünyanın her bir yanına yollamıştır.
Tüm Cizvitlerin ilk görevi daima Müjdeyi yaymak olmuştur. İlk kurulduklarında kiliselerde olduğu kadar sokaklarda, pazar yerlerinde, hastanelerde ve hapishanelerde de vaaz vermekteydiler. Kuruluşlarını takip eden ilk on yılda Cizvitler Avrupanın dört bir tarafında konferans ve vaazlar veriyorlardı. Kuruculardan birisi olan Pierre Favre, 1539da İtalyada, 1540da Almanyada, 1541de İspanyada, 1542de Avusturyada yürüyerek vaazlar verdi.
Kısa bir süre sonra Cizvitler kaşifler ve yerleşimcilerle birlikte seyahat etmeye başladılar. Bu sebeple Francisco de Xavier Japonyaya (1549) gitmeden önce Hindistana (1540) gönderilmiştir. Cizvitler Etiyopyaya (1547) Kongoya (1548) ve Angolaya (1575) gitmeye başladılar. Çine Cizvitlerin ilk ziyareti 1555te olmuş ancak ilk Çin misyonu 1557de Makaoda kurulmuştur. Ancak 1582de Matteo Riccinin Makaoya gelmesi ile misyon faaliyetleri etkin bir hal almıştır. 1556da Cizvitler Brezilya'ya ulaşmış, Rio de Janieronun kuruluşunda yer almışlardır. 1568de Perudaki Limada vaaz vermişlerdir. 1572de Meksikada 1593de ise Şilinin Santiago şehrinde bulunmaktaydılar. Uzak mesafelere gitmek hiçbir zaman sorun olmadı. 1594te Moğolistana gitmişler ve Handan okul ve kiliseler yapma izni almışlardır. 1615te bugünün Vietnamına vardılar. Aynı dönemde Cizvitler Kanadaya ulaşmışlar ve Amerika kıtasının ilk kaşifleri arasında olmuşlardır.
Hristiyan inancını yeni yerlerde tanıtma konusunda Cizvitler, yerel kültürleri dikkate almadan müjdecilik yapmak ve yerel dilleri, tarihi, kültürü öğrenme ve müjdelemenin bir parçası yapma arasında kalmışlardır. İlk yöntem Hindistan ve Filipinlerde kullanılmıştır. İkinci yöntem Kanada, güney Amerika ve daha yoğun bir biçimde Japonya ve Çinde uygulanmıştır.
Çinde ilk Cizvitlerin tüm çabası İmparatora ulaşmaktı. Japonyada Francisco de Xavier beklenmedik bir itiraz ile karşılaştı; Çinli Bilginlerin hiç duymadığı bir mesajın nasıl bir değeri olabilirdi ki? Dolayısıyla Çin daha öncelikle dönüştürülmeliydi. Hayalleri İmparatorun din değiştirmesini sağlamaktı. Bu da İmparatora Hristiyanlığın üstünlüğünü kanıtlamak ile mümkün olacaktı. Cizvit Matteo Ricci bir öncü olacaktı, arkadaşı ve büyük bir memur, bilim insanı ve tarım uzmanı olan Xu Guangqi (1562-1633) ile birlikte Öklidin Geometrinin Elementlerinin ilk altı cildini çevirdiler. Aynı zamanda Çindeki ilk haritaların birkaç versiyonunu da yayımladı, ilahiyat çalışmaları olan Cennetin Rabbinin Gerçek Anlanışı (Tianzhu Sheyi) ve Hristiyan doktrininin ufak bir tanıtımı olan Cennetin Efendisinin Doktrini (Tianzhu Jiaoyi)yi tamamladı. Birçok döneminin alimi ile dostluk kurdu. Ricci ve diğer Cizvitler Hristiyan inancını yerel gelenekler ve kısmen Konfüçyüscülük ile uyumlu hale getirmeyi denediler. Kofüçyüscü rahipler gibi bile giyindiler. Ricciden sonra Cizvit astronomi uzmanları Çinin takvimini reform etmesine yardımcı oldular.1586daki veba salgınında tüm Cizvitler öldü. Yeni bir grup Cizvit 1609da temel olarak şu üç şey yapmak için geldiler:
- St. Benoit Lisesinde ders vermek ve yönetmek.
- Hristiyan kölelerin manevi ihtiyaçları ile ilgilenmek (Osmanlı ordusunun savaşlarda ya da akınlarda esir aldığı Hristiyanlar).
- Bölgede (Trabzon ve Erivana kadar) yolculuk ederek çoğunlukla yerli Hristiyanlara vaaz vermek (Ermeni, Rum ve Levantenler'e).
1625te bir grup Cizvitte Halep, Şam, Trablus ve Saydaya gönderilmiştir.
Feshedilme ve yeniden yapılanma
Papa XIV. Klement, Roma'dan yapılan 21 Temmuz 1773 tarihli resmi bildiride Cizvit tarikatının feshedildiğini ve dünyanın her yerinde Roma Kilisesi tarafından Cizvitlere tanınmış olan tüm hak ve ayrıcalıkların kaldırıldığını ilan etti. Yapılan duyuru şu şekildeydi:
Tarikat feshedildiğinde 22,589 Cizvit, 49 eyalet, 669 kolej ve 3000'in üstünde misyonerleri ile faaliyet göstermekteydi.
Fesih süreci bütün ülkelerde yaşandı. Prusya ve Rusya, II. Katerina'nın Papalık Bildirileri'nin uygulanmasını yasakladığı için Tarikat, milyonlarca Hristiyan'ın (ve birçok Cizvit'in) yaşadığı bu bölgelerde faaliyetini sürdürmeye devam etti. Bunun sonucu olarak VI. Pius, tarikatın Rusya ve Polonya içinde faaliyetini sürdürmesi yönünde karar almak durumunda kaldı. Bu karar sonucunda Polonyalı Stanislaus Czerniewicz topluluğun önderi olarak seçildi. VII. Pius, Fransa'daki esareti süresince Cizvitlerin yeniden yapılanması üstüne yaptığı değerlendirmeler sonucunda 7 Ağustos 1814 tarihli bildirisiyle tarikatın feshini geri aldı. Bu kararı takiben yine bir Polonya'lı olan Thaddeus Brzozowski, 1805'te Rusya'da seçilen topluluk lideri, uluslararası tanınırlık kazandı.
Cizvitlerin 1814'te yeniden yapılandırılması ile Cemiyet büyük bir büyümeye uğradı.
Yeniden Yapılanmadan 1945e kadar Faaliyetler
Yenilenmesinin ardından İsa Cemiyeti kiliseye olan hizmetini eğitime daha sıkı bir bağlılıkla devam etti, özellikle de yüksek eğitime. Bu dönemde İsa Cemiyeti üniversiteler açmaya (ya da yatırım yapmaya) karar verdi. (ABDde 1798'de kurulan Georgetown ve Fordham Üniversiteleri, Lübnanda Université Saint Joseph de Beyrouth, Belçikada Université de Namur, İspanyada Deusto e Comillias Üniversitesi, Japonyada Sophia Üniversitesi...)
Tüm kilise içinde eski yerine 1814te kavuşmasından sonra Cizvitler için Asya, Afrika ve Yakındoğu bölgelerine dönmek mümkün oldu.
1842de Cizvitler Çine döndü. Cizvitler yarı-kolonici bir bağlamda Fuijan, Hebei, Shanxi ya da Sichuanın taşra nüfusu ile çalışmaktaydılar. Ancak asıl terchileri bu değildi; Cizvitlerin ilk hayali elit kesimleri bilimsel havarilikleri ile, Çinin atalar modeline uygun bir biçimde dönüştürmekti.
Afrika ile ilgili olarak, Fransız Cizvitler Madagaskar'a 1832de ulaştılar ancak politik entrikalar ilk denemelerini meyvesiz bıraktı. 1840ta başka bir Fransız misyonu, bir yetimhanenin açıldığı Cezayire yollandı. Daha uluslararası bir grup Cizvit ise Sudan misyonunda yer aldı.
Güney Afrikaya Cizvitlerin ilk gelişi 1875te oldu. Cizvitlere daha sonrasında Zambezi Misyonu olarak bilinen bugün Zimbawe, Zambiya, Malavi, Mozambik ve Botsvananın bir kısmı, Angola, Kongo ve Tanzanyayı kapsayan bölge üzerinde yetki verildi. Papa XIII. Leonun (1810-1903) talimatıyla bir başka misyonda Mısırda 1879da açıldı.
Cizvitlerin varlığı İskenderiye ve Kahirede düzenli olarak arttı, iki şehirde de erken dönemde Cizvit kolejleri bulunmaktaydı. 1893te, Belçikalı Cizvitler bugün Kongo Demokratik Cumhuriyeti olarak bilinen Kwangoda bir misyon başlattılar. Bu Cizvitlerin 17. yüzyılda terk ettiği bölgeye dönüşünün sembolü oldu ve Katolik Kilisesi'nin Kongodaki kuruluşunda önemli bir etkiye sahip oldu.
Restorasyondan sonra Cizvitler Osmanlı İmparatorluğuna 1831de dönmeye karar verdiler. Önce bugün Lübnan olan bölgede bir misyon açtılar. 1852de Beyrutta bir basımevi açtılar. 1872de Şamda bir misyon açıldı. Ancak 1881de Cizvitler İstanbula döndüler ve yeni bir kilise ve ikamet yeri açtılar (Bugün bilinen adıyla Kutsal Kalp Kilisesi Ayazpaşa İstanbul). Cizvitler aynı zamanda Adana, Kayseri, Sivas, Tokat ve karadenizde çoğunlukla Ermenilere eğitim vermek için okullar açtılar. Adanadaki okul 1909da yandı. Geri kalan okullar ise zaman içerisinde kapatıldı ve Fransız Cizvitleri 1914te sınır dışı edildiler ve savaş sonrasında da geri açılmadılar.
Bugün Cizvitler
II. Dünya Savaşından sonra İsa Cemiyeti üye bazında bir zirveye ulaştı (30.000den fazla) İki geleneksel havariliğine (Misyon ve Eğitim) ek olarak İsa Cemiyeti, sosyal hizmet görevlerine de kendini adadı.
Örneğin Güney Amerikada 1955te açılan Fe e Alegria denilen okullar ağı özellikle fakirlere eğitim vermeyi amaçlamaktadır.
1975te 32. Genel Cemiyet toplantısı yapıldı. Toplantı alınan 4 karar Cizvitler tarafından özellikle iyi bilinmektedir; İsa Cemiyetinin bugünkü görevi inanca hizmet, kesin bir gereklilik olan adaletin teşviklenmesi... Adaletin teşviki, o günden beridir Cizvitlerin önceliklerinden birisi olmuştur. Bu amaçla, 1980de mülteciler ile ilgilenen bir Cizvit Sivil Toplum Örgütü olan JRS kurulmuştur.
2019 yılının şubat ayında Cemiyet önümüzdeki 10 yıl için Cizvit hizmetinin 4 önceliğini listelemiştir.
1. Loyolalı İgnatiusun Ruhsal Egzersizleri ve muhakeme ile Tanrıya ulaşan yolu göstermek.
2. Fakir, toplum dışına itilmiş, itibarı zedelenmişlerin yanında olmak ve adaleti ve barıştırıcı bir bir misyon içinde olmak.
3. Genç insanların umutla dolu bir gelecek yaratmaları için yanlarında olmak.
4. Ortak evimizin bakımı için işbirliği içinde olmak.
2020 yılında dünyada yaklaşık 15.000 Cizvit bulunmaktadır. En çok Cizvitin bulunduğu ülkeler Hindistan, ABD, İspanya ve İtalyadır.
Türkiyede ufak bir grup Cizvit Ankara'daki Azize Tereza Kilisesi'nde ikamet etmektedir.
Cizvit Azizler listesi
Cizvitlerle ilgili filmler
Şeytan (İngilizce: The Exorcist) William Friedkin yönetmenliğinde, 1973 yılında vizyona girmiştir. Filmin başrollerini Lee J. Cobb ve Linda Blair paylaşmaktadır.
Misyon (İngilizce: The Mission) Roland Joffé yönetmenliğinde, 1986 yılında vizyona girmiştir. Filmin başrollerini Robert De Niro ve Jeremy Irons paylaşmaktadır.
Black Robe, Bruce Beresford yönetmenliğinde, 1991 yılında vizyona girmiştir. Filmin başrol oyuncu: Lothaire Bluteau
Silence, Martin Scorsese yönetmenliğinde, 2016 yılında vizyona girmişti. Filmin başrollerini Andrew Garfield ve Liam Neeson paylaşmaktadır.
Le portrait interdit'', Charles de Meaux yönetmenliğinde, 2017 yılında vizyona girmişti. Filmin başrollerini Melvil Poupaud ve Fan Bingbing paylaşmaktadır.
Cizvitlerle ilgili Fıkralar