Karahıtaylar

Karahıtaylar (Çince: 西遼 pinyin: xī liáo; anlamı: Batı Liao, 黑契丹 hēi qìdān; anlamı Kara Kitan, Moğolca: ; Kara Kitad, Farsça: Qarā Hitāy; 1125 - 1211), Orta Asya'da Hıtay (Kitan)lar tarafından kurulan Moğol devleti. Başkenti Balasagun (Çince: 八剌沙衮 Farsça: Balāsāghūn, Ghuzz-Baliğ, başka isimleri; Karabalsagun, Koz Ordu, Koz Uluş) idi.
Tarih sahnesine ilk defa 4. yüzyılda çıkan ve Orhun kitabelerinde doğudaki Türk düşmanı kavim şeklinde tanıtılan Moğol asıllı Hıtayların (Kıtaylar-Kitan) anavatanları Mançuryanın güneyidir. 10. yüzyılın başında Yehlü Apaochi (Apaoki) adlı Hıtay reisi, kavminin bütün boylarını itaat altına alarak Moğolistanın büyük bir kısmına hakim oldu ve 916 yılında kendini hükümdar ilan etti. Onun oğlu Te Kuang (926-947) Kuzey Çinin bir kısmını ele geçirerek orada Çinlilerin Liao hanedanı dedikleri devleti kurdu. Kuzey Çinde iki yüzyıldan fazla hüküm süren Liao İmparatorluğunun güney sınırları Chili eyaletinin kuzeyinden şimdiki Pekin dahil Shanhsiye kadar uzanıyordu; ayrıca bütün Moğolistan ve Mançurya halkları, hatta Kırgızlar da bu devlete bağlanmıştı. Hıtaylar 1009da batıya yöneldiler ve Uygurlarla Karahanlıları tehdit etmeye başladılar. Fakat Karahanlılar tarafından Balasagun yakınlarında bozguna uğratılarak (1016) batıya ilerleyişleri bir yüzyıl geciktirildi. Liao hanedanının yıkılışından sonra Hıtayların büyük bir kısmı Tunguz kavmine mensup olan Curcenlerin hakimiyetini kabul ederken Liao İmparatorluğunun kurucusu Apaochinin sekizinci göbekten torunu olan Prens Yehlü Taşi (Çince: 耶律大石 yélǜ dàshí), yönetimi altındaki küçük bir grup ve Batı Moğolistandaki birçok kavmin desteğini sağladıktan sonra Türkistana doğru ileri harekata geçti.
1121-1126 yıllarında İslam alemiyle temasa geçen Yehlü Taşi kumandasındaki Karahıtay ordusu 1128 yılında Balasagun, Hoten ve Kaşgar bölgesine ilk girdiğinde Doğu Karahanlı Hükümdarı Arslan Han Ahmed b. Hasan tarafından mağlup edildi. Fakat 1130 baharında Yenisey boyundaki Kırgız topraklarını geçtikten sonra tekrar güneybatıya yönelerek Tarbagatay da İmil şehrini kuran Yehlü Taşi, Karluklarla Kanglı boyları tarafından sıkıştırılan Karahanlı hükümdarının yardım istemesi üzerine herhangi bir mukavemetle karşılaşmadan Balasaguna kadar geldi ve bu fırsattan yararlanarak Kaşgar, Beşbalık ve Hoteni de kendine tabi kılıp başşehri Balasagun olan Karahıtay Devletini kurdu (1130). Yehlü Taşinin Liao İmparatorluğuna mensup olmasından dolayı Çin kaynakları bu devleti Hsi Liao (Batı Liao) adıyla zikretmişlerdir. Türk-İslam kaynakları ise büyük bir ihtimalle Hıta (Hata) dedikleri Kuzey Çindeki Liao İmparatorluğundan ayırt etmek için bu devlete Karahıtay adını vermişlerdir. Bundan sonra gürhan unvanıyla anılan Taşi (1130-1142), önce eski yurtlarını geri almak için Kuzey Çin topraklarına bazı seferler düzenlediyse de pek başarılı olamadı. Bunun üzerine batıya yönelerek Maveraünnehire ve Doğu İrana saldırdı. 531de (1137) Hucend yakınlarında Selçuklu Sultanı Ahmed Sencer tarafından tayin edilen Batı Karahanlı Hükümdarı Mahmud b. Muhammedi mağlup eden Yehlü Taşi daha sonra da Sultan Senceri Katvan Savaşı'nda ağır bir bozguna uğrattı (9 Eylül 1141).
Böylece karşılarında rakip kalmayan Karahıtaylar, Ceyhun Irmağının sağ kıyısına kadar bütün Maveraünnehiri ele geçirdiler ve Buharada kendilerine direnen Burhan ailesinden Sadr Hüsameddin Ömer b. Abdülaziz işgal sırasında şehit edilince yerine Alp Tegin adlı birini vali tayin ettiler. Semerkantta ise Batı Karahanlı tahtına Tamgaç Buğra Han III. İbrahim b. Muhammedi oturttular ve vergi toplamak üzere memurlar görevlendirip geri çekildiler. 1198 yılında Gurlulardan Bahaeddin Sam b. Muhammedin Karahıtaylara bağlı bir Türk beyi tarafından idare edilen Belh şehrini alması üzerine Karahıtay ordusu Tayangunun kumandasında Ceyhun Irmağını geçerek Cuzcanın bir kısmını ve civar vilayetleri yağmaladı. Fakat daha sonra yapılan savaşta Gur ordusuna yenildi. Bu yenilginin sebebini Harzemşahlara yükleyen Karahıtaylar onlardan tazminat istediler; reddedilince de Harzemşahların başkenti Gürgençi kuşattılar ancak şehri ele geçiremediler.
Karahıtaylar da eski güçlerini yitirdikleri için kendilerine bağlı bölgeleri eskisi gibi kontrol altında tutamamaya başladı. Harizmşah Muhammed bin Tekiş önce Semerkant ve Buharayı ele geçirdi; daha sonra da Seyhun ırmağını geçerek Tayangunun ordusunu İlamış sahrasında (veya Talasta) mağlup edip kendisini esir aldı. 1209da Karahıtaylara bağlı Uygur Hükümdarı İdikut Barçuk, Cengiz Hana bağlandı. Bu sırada Harzemşahlar, Naymanların hükümdarı ve Gürhan Chelukunun damadı olan Küçlüğ Han ile anlaşarak ayrı yönlerden saldırdılar. Önce Küçlüğ, arkasından Harizmşah Muhammed b. Tekiş ve sonra tekrar Küçlüğ zafer kazandılar. Böylece Karahıtaylara son darbeyi vuran Küçlüğ kayınpederi Chelukuyu esir ederek bu devlete 1211 yılında son verdi.
Karahıtay Devletinin sınırları en geniş olduğu dönemde doğuda Çinin batısındaki Hsihsiaya, kuzeyde Altay dağlarındaki Nayman ülkesine, batıda Ceyhun Irmağına, güneyde ise Belh, Tirmiz ve Hotene dayanıyordu. Doğuda Beşbalıktan başlayarak Turfan, Karaşar ve Kuçada oturan Uygur Türkleri, kuzeyde Aşağı İlide oturan Karluklar, güneybatıda Maveraünnehir ve Kuzey Afganistan halkları, Doğu İranda da Müslüman Türkler ve diğer bazı kavimler Karahıtaylara bağlıydılar. Müslüman yazarlar tarafından putperest olarak tanıtılan Karahıtayların dinleri Budizm ile Şamanizm karışımı bir mahiyette idi. İbnül-Esir ilk hükümdarlarını Maniheist olarak göstermiştir. Karahıtaylar, İslamiyeti kabul etmemekle birlikte genelde bütün din ve inançlara karşı hoşgörülü davrandılar; son Gürhan Chelukunun gizlice Müslüman olduğu da rivayet edilmiştir. Çin hece sisteminden uyarlanmış özel bir yazıya sahip olan Karahıtaylar sürekli kendi kültürlerine dayanarak eski Liao İmparatorluğundan getirdikleri gelenekleri ve idare sistemini muhafaza etmişlerdir. Devlet idaresinde Yehlü ve Hsiao adlı iki aile büyük rol oynamıştır. Beş hükümdardan ikisi kadındır. İpek yolu güzergahını elinde bulunduran Karahıtaylar doğu ile olan ticari ilişkilerini daha da güçlendirdiler. Karahıtayların yıkılmasından sonra hanedana mensup Barak Hacib (Kutluğ Han) 1222 yılında Kirmanda Kutluğhanlılar adıyla bilinen bir devlet kurmuştur.
Kara Hıtayın hükümdarları