Miletli Aspasia

Miletli Aspasia (yak. MÖ 470yak. MÖ 400, Grekçe: ) Atinalı devlet adamı Perikles'le olan ilişkisiyle ünlenmiş olan Miletli bir kadındır. Yaşamı hakkında çok az bilgi bulunmaktadır. Erişkin döneminin büyük kısmını Atinada geçiren Aspasia, Perikles'i ve Atina siyasetini etkilemiş olabilir. Platon, Aristofanes, Ksenofon ile birlikte dönemin diğer yazarlarının eserlerinde adından söz edilmiştir.
Antik yazarlar Aspasia'nın aynı zamanda bir genelev işlettiğini ve fahişe olduğunu da yazar. Ancak bu bilgiler günümüz bilim insanları tarafından, Perikles'i küçük düşürmeye çalışan komik yazarlarca ileri sürüldüğü aktarılmakta ve bu konu halen tartışmalı bir konu olarak görülmektedir. Hatta bazı araştırmacılar Aspasianın hetaera ya da fahişe olduğu yönündeki tarihsel geleneği de sorgulayarak, Perikles ile evlenmiş olabileceğini de ileri sürmektedir. Aspasia'nın Periklesten olan oğlu Genç Perikles daha sonra Atina'da general olmuş ve Arginusae Savaşı'ndan sonra idam edilmiştir. Perikles'in ölümünden sonra, Aspasia'nın başka bir Atinalı devletadamı ve general olan Lysikles ile birlikte olduğuna inanılır.
Kökeni ve ilk dönemleri
Aspasia, günümüzde Aydın ili sınırları içinde yer alan, antik Yunan dönemindeki İyonya şehri Miletde doğmuştur. Babasının adının Axiochus olduğu dışında ailesi hakkında fazla bir bilgi yoktur ancak aldığı mükemmel eğitimi yalnızca zengin ailelerin sağlayabileceği düşünülürse, böyle bir aileden geldiği açıktır. Bazı antik kaynaklar ise Aspasianın Karyalı bir savaş esiri olduğunu belirtir ancak bu bilgiler genellikle yanlış olarak kabul edilir.
Atinaya ilk olarak ne şartlar altında gittiği bilinmemektedir. 4. yüzyıla ait ve üzerinde Axiochus ile Aspasiusun adları bulunan bir mezartaşının bulunması, tarihçi Peter K. Bicknellın Aspasianın aile geçmişini ve Atina ile olan bağlantılarını yeniden ortaya çıkartmasına öncülük etmiştir. Bicknellin kuramı, Aspasia ile MÖ 460 yılında Atinadan sürgün edilen ve bu dönemi Milette geçirdiği varsayılan Scambonidaeli II. Alcibiadesi birbirine bağlar. Bicknell, Alcibiadesin sürgün edilerek Milete gittiği, burada Axiochus adında birinin kızıyla evlendiğini varsayar. Daha sonra Alcibiades, yeni karısı ve onun küçük kızkardeşi Aspasia ile birlikte Atinaya geri döner. Bicknell aynı zamanda bu evlilikten olan ilk çocuğun adının Axiochus, ikinci çocuğun adının da Aspasios olduğunu iddia eder. Ayrıca Periklesin Aspasia ile tanışmasının, Alcibiadesin ev halkı ile olan yakın ilişkileri sayesinde olduğu fikrine de sahiptir.
Atinadaki yaşamı
Antik yazarların ve bazı modern dönem biliminsanlarının tartışmalı ifadelerine göre Aspasia, Atinada bir hetaera oldu ve muhtemelen bir genelev işletti.<ref name="Just144">R. Just, Women in Athenian Law and Life",144</ref> Hetaera, üst düzeye hitap eden profesyonel eğlendirici ve aynı zamanda da fahişelere verilen addı. Fiziksel güzelliklerinin ötesinde, çoğu zaman Aspasianın durumunda olduğu gibi ileri derecede eğitimli olmaları, bağımsız olmaları ve vergi vermeleri ile diğer Atinalı kadınlardan ayrılıyorlardı. A. Southall, The City in Time and Space, 63 Aspasia, özgür kadınlar olarak adlandırılabilecek olan hetaeralar içinde, Atina toplumunda önde gelen bir karakter haline gelmesiyle bariz bir örnek oluşturmuştur. B. Arkins, Sexuality in Fifth-Century Athens Plutarhos Aspasiayı bir başka ünlü İyonyalı hetaera olan Thargelia ile kıyaslamıştır.
Yabancı ve büyük olasılıkla hetaera olması Aspasiayı geleneksel olarak evli kadınları evine bağlayan yasal zorunluluklardan kurtarmış ve şehrin etkin topluluk yaşantısına katılmasına olanak sağlamıştır. Aspasia, 440'lı yılların başında Periklesin metresi oldu. Perikles ilk karısından boşandıktan sonra (yak. MÖ 445) Aspasia ile birlikte yaşamaya başlamıştır ancak evlilik durumları tartışmalı bir konudur. Oğulları Genç Perikles MÖ 440'ta doğmuş olmalıdır. Eğer MÖ 428 yılında Lysiklese de bir çocuk verebildiyse Aspasia bu dönemde oldukça genç olmalıdır.
Sosyal çevrelerde Aspasia, bir fiziksel güzellik objesi olmaktan öte güzel konuşma yeteneği ve akıl hocalığıyla dikkat çekmiştir. Plutarhosa göre Atinadaki evleri, içinde Sokratesin de bulunduğu önde gelen birçok yazar ve düşünürü çeken bir entelektüel merkez haline gelmiştir. Biyografisinde, Atinalı erkeklerin, ahlaksız yaşamına rağmen konuşmasını duymaları için karılarını da Aspasia'nın evine getirdiği yazar. H. G. Adams, A Cyclopaedia of Female Biography, 7576
Kişisel ve yargı yoluyla yapılan saldırılar
Demokratik Atinada mutlak idare olmadığından Perikles, Aspasia ve arkadaşları gibi önde gelenler saldırılardan muaf değildiler. Aspasia'nın Perikles ile olan ilişkisi ve buna bağlı siyasal nüfuzu tepki uyandırmıştır. Yale Üniversitesinden tarihçi Donald Kagan, Aspasianın özellikle Sisam Savaşını izleyen yıllarda popüler olmadığına inanır. MÖ 440 yılında Sisam, Milet ile Mycalenin eteklerindeki İyonyanın antik Priene şehri için savaş halindeydi. Savaşta bozguna uğrayan Miletliler, Sisamlılara karşı dava açmak için Atinaya geldi.. Atinalılar, iki tarafa da savaşmayı durdurup, davayı Atinanın hakemliğine bırakmalarını emrettiğinde Sisamlılar buna karşı çıktı. Buna karşılık olarak Perikles Sisama birlik gönderilmesi için bir karar çıkarttı. Bu sefer, oldukça zor geçti ve Atinalılar Sisamlıları yenene kadar, ağır kayıplar verdi. Plutarhosa göre, Miletten gelen Aspasia Sisam Savaşından sorumluydu ve Perikles onu memnun etmek için Sisama karşı karar alıp saldırmıştı.
Pelopones Savaşları (MÖ 431MÖ 404) çıkmadan önce Perikles, bazı yakın dostları ve Aspasia, bir dizi kişisel ve yasal saldırıyla yüz yüze kaldılar. Aspasia, özellikle Periklesin sapıklıklarını tatmin edebilmek için Atinalı kadınları ayartmakla suçlandı. Plutarhosa göre Aspasia tanrılara saygısızlık suçlamasıyla, komik şair Hermippusun davacı olmasıyla mahkemeye çıkarıldı. Bütün bu suçlamalar büyük olasılıkla kanıtlanamamış iftiralardı ancak bütün bu olaylar Atinalı lider için çok acıydı. Her ne kadar Aspasia, Periklesin nadir görülen duygusal patlaması sonucu temize çıktıysa da, dostu Fidias, hapiste öldü. Bir başka arkadaşı Anaksagoras, dini inanışları nedeniyle Atina Meclisi tarafından hücuma uğradı. Kagana göre Aspasianın mahkemesi ve temize çıkması daha sonra uydurulmuştur. British Columbia Üniversitesinde Klasik Dönem profesörü olan Anthony J. Podlecki Plutarhosun ya da kaynağının büyük ihtimalle bir komedyadaki sahneyi yanlış anladığını öne sürmektedir. Kagan, bu öykülere inansak da Aspasianın Perikles yardımıyla ya da yardımı olmadan bile herhangi bir zarar görmediğini belirtir.
Aristofanes Aharniyalılar'da, Aspasiayı Pelopones Savaşından sorumlu tutar. Megarayı Atinalılar ve müttefikleriyle ticaret yapmaktan yasaklayan Periklesin Megara kararının, Megaralılar tarafından Aspasianın evinden kaçırılan fahişelere karşı bir misilleme olduğunu öne sürer. Aristofanes'in kişisel nedenlerden ötürü Sparta ile savaşa girişilmesinden Aspasiayı sorumlu tutması daha önceki Milet ve Sisam olayının akıllarda kalmasından olabilir. Plutarhos ayrıca Eupolis ve Cratinus gibi diğer komik şairlerin alaycı yorumlarını da aktarır. Podleckiye göre Douris, Aspasianın hem Sisam hem de Pelopones Savaşlarını kışkırttığını ileri sürmüştür.
Aspasiaya "Yeni Omphale", "Deianira", "Hera" ve "Helen" adları takılmıştır. Periklesin Aspasia ile olan ilişkisine karşı daha sonra yapılan saldırılar Athenaeus tarafından yazılmıştır. Hatta siyasi emelleri olan Perikles'in oğlu, Xanthippus, evinde geçen olaylar nedeniyle babasına iftira atmaktan kaçınmamıştır.
Geç dönemi ve ölümü

MÖ 429 yılında, Atina Veba Salgını sırasında Perikles hem kızkardeşinin hem de ilk karısından olan iki oğlunun, Xanthippus ve Paralusun ölümlerini gördü. Morali bozulan ve gözü yaşlar içinde kalan Periklesi Aspasianın arkadaşlığı bile teskin edememiştir. Ölümünden hemen önce Atinalılar MÖ 451 yılındaki yurttaşlık yasasını değiştirerek Aspasiadan olan yarı Atinalı oğlu Genç Periklesin yurttaş ve yasal varis olmasına olanak sağladılar. Hem anne hem de babadan Atinalı olmayanlara yurttaşlık hakkını kısıtlayan bu yasayı ilk olarak Periklesin kendisinin önerdiği düşünüldüğünde bunun çok dikkat çekici bir karar olduğu görülmektedir. Perikles MÖ 429 yılının sonbaharında hastalıktan öldü.

Plutarhos şimdi kaybolmuş olan Aeschines Socraticusun Aspasia hakkında yazdığı diyalogdan alıntı yaparak Aspasianın Periklesin ölümünden sonra Atinalı lider ve general Lysikles ile yaşadığı ve ondan bir oğlu olduğu ve Aspasianın Lysiklesi Atinanın en önde gelen adamı yaptığını yazar. Lysikles MÖ 428 yılında savaşırken öldü. For year of death, see OCD "Aspasia" Lysiklesin ölümünden sonra Aspasia hakkında yazılı bir bilgi yoktur. Örneğin oğlu Perikles general olduğunda ve Arginusae Savaşından sonra idam edildiğinde hayatta olup olmadığı bilinmemektedir. Birçok tarihçinin Aspasianın ölümü için verdiği (yak. MÖ 401-MÖ 400) tarihi Aeschinesin Aspasia. diyalogundaki kronolojiye göre Aspasianın Sokratın MÖ 399 yılındaki ölümünden önce öldüğü bilgisine göre çıkarılmaktadır.
Felsefi eserlerdeki referanslar
Antik felsefi eserler
Aspasia, Platon, Ksenofon, Aeschines Socraticus ve Antisthenesin felsefi eserlerinde yer alır. Bazı biliminsanlarına göre Platon Aspasianın zekası ve aklından öyle etkilenmiştir ki Sempozyumdaki Mantinealı Diotima karakterine temel olarak almıştır. Bazıları ise Diotimanın gerçekten yaşamış olduğunu söyler. I. Sykoutris, Symposium (Introduction and Comments), 152153 Pennsylvania Üniversitesinde felsefe profesörü olan Charles Kahna göre Diotima birçok yönden Aeschinesin Aspasiasına karşı Platonun bir cevabıdır.
Menexenusda, Platon Aspasianın Perikles ile olan ilişkisini hicvederken, Sokratesten aktarma yaparak alaylı bir biçimde Aspasianın birçok hatibi eğittiğini söyler. Sokrates'in niyeti Periklesin hitabet yeteneğini kötüleyerek yine alaylı bir şekilde Atinalı devlet adamının Aspasia tarafından eğitilmesi nedeniyle Antiphon tarafından eğitilen birinden daha üstün olacağını söylemektir. Aynı zamanda Cenaze Konuşmasının yazarlığını da Aspasiaya maleden Sokrates, çağdaşlarının Periklese olan saygısına saldırır. Kahna göre Platon, Aspasianın Perikles ve Sokratesin hitabet hocası olduğu fikrini Aeschinesten almıştır. Plato'nun Aspasiası ve Aristofanes'in Lysistratası kadınların hitabet konusunda becerikli olmadığı düşüncesine bariz iki istisnadır ancak bu iki karakter bize kadınların Atinadaki gerçek statüsü konusunda bilgi vermez. Truman Eyalet Üniversitesinde tarih profesörü olan Martha L. Rose "yalnızca komedyalarda köpekler mahkemeye başvurur, kuşlar yönetir ya da kadınlar söylev verir".
Ksenofon, Memorabilia ve Oeconomicus eserlerinde Aspasiadan iki kez söz eder. Her ikisinde de Sokrates Critobulusa, Aspasianın tavsiyelerini almasını öğütler. Memorabilia eserinde Sokrates, Aspasiadan aktarma yaparak çöpçatanın erkeğin iyi özellikleri hakkında doğru bilgi iletebileceğini söyler. Oeconomicusta Sokrates, Aspasianın ev idaresi ve karı-koca arasındaki ekonomik ilişki hakkında daha bilgili olduğundan saygıyla söz eder.
Aeschines Socraticus ve Antisthenes bir Sokrat diyaloglarına Aspasianın adını vermişlerdir ancak her iki diyalog da ancak parçalar halinde günümüze gelebilmiştir. Aeschines Socraticus'un Aspasiası hakkında ana kaynaklarımız Athenaeus, Plutarhos ve Cicero dur. Diyalogda, Sokrates Calliasa oğlu Hipponicusu eğitim alması için Aspasiaya göndermesini öğütler. Callias, kadın öğretmen fikrinden irkilince Sokrates Aspasianın Periklesi ve ölümünden sonra da Lysiklesi olumlu yönde etkilediğini belirtir. Diyalogun Cicero tarafından Latince olarak korunmuş olan bir bölümünde önce Ksenofonun karısına sonra da Ksenofona (bu ünlü tarihçi Ksenofon değildir) bilgeliğe giden yolun kendini tanımaktan geçtiği konusunda tavsiye veren "kadın Sokrates" olarak yer alır. Cicero, De Inventione, I, 5153 Aeschines Aspasiayı bir öğretmen ve mükemmeliyetin ilham kaynağı olarak gösterir ve bu erdemleri hetaira olmasıyla bağdaştırır. Kahna göre Aeschines'in Aspasiasındaki her bir bölüm yalnızca uydurma değil aynı zamanda inanılmazdır da.
Antisthenes'in Aspasiasından yalnızca iki ya da üç aktarma kalmıştır. Bu diyalogda daha çok iftira olmasının yanı sıra Periklesin biyografisine dair anekdotlar da bulunur. Antisthenes yalnızca Aspasiaya değil oğulları da dahil olmak üzere Periklesin tüm ailesine saldırır. Düşünür, büyük devlet adamının erdemli yaşam yerine zevki seçtiğine inanır. Dolayısıyla Aspasia zevk ve sefa içinde yaşamı temsil eder.
Modern edebiyat
Aspasia modern edebiyatın önemli bazı eserlerinde görünür. Perikles ile olan romantik bağlantısı, geçen yüzyılların bazı ünlü romancı ve şairlerine ilham vermiştir. Özellikle 19. yüzyılın romantikleri ile 20. yüzyılın tarihi romancıları onların öyküsünde tükenmeyen bir ilham kaynağı bulmuşlardır. 1835te Amerikalı kölelik karşıtı yazar ve gazeteci Lydia Child, Perikles ve Aspasianın zamanında geçen Philothea adlı klasik bir aşk romanı yayımladı. Bu kitap yazarın en başarılı ve özenli eseri olarak görülmektedir çünkü kadın karakterler, özellikle de Aspasia büyük bir güzellik ve özenle portrelendirilmiştir.
1836da İngiliz yazar ve şair Walter Savage Landor, en ünlü kitaplarından biri olan Perikles ve Aspasiayı yayımladı. Bu kitap, içinde sayısız şiir barındıran bir dizi hayali mektup aracılığıyla klasik Atina dönemini yorumlar. Mektuplar sıklıkla tarihi gerçeklere uymasa da Perikles Çağının ruhunu yakalamaya çalışır. Robert Hamerling, Aspasianın kişiliğinden etkilenen bir başka romancı ve şairdir. 1876da Perikles Çağının davranış ve ahlak kuralları hakkında bir kitap olan kültürel ve tarihi çalışması Aspasiayı yayımladı. Romantizm akımından etkilenen İtalyan şair Giacomo Leopardi, beş şiirlik bir seri yayımladı. Bu Leopardi şiirlerinin ilham kaynağı, Fanny Targioni Tozzetti adlı kadına karşı olan ümitsiz ve karşılıksız aşkı sonucu yaşadığı acı veren deneyimleridir. Leopardi bu kadına, Miletli Aspasia'dan esinlenerek Aspasia adını verir.
1918de romancı ve oyun yazarı George Cram Cook ilk uzun oyunu olan The Athenian Women (Atinalı Kadınlar)ı yayımladı. Oyunda Aspasia barış için greve giden bir kadın olarak gösterilir. Cook Antik Yunan döneminde savaş karşıtı bir konuyu işlemiştir. Amerikalı yazar Gertrude Atherton The Immortal Marriage (Ölümsüz Evlilik) (1927) adlı eserinde Perikles ile Aspasianın öyküsünü anlatır ve Sisam Savaşı, Pelopones Savaşı ile Atina Veba Salgını dönemini açıklar. Taylor Caldwell'in Glory and the Lightning (İhtişam ve Yıldırım)'' (1974) adlı eseri Aspasia ile Periklesin tarihi ilişkisini anlatan bir başka romandır.
Ünü ve değeri
Aspasia'nın ismi Periklesin ihtişamı ve şöhretine çok yakından bağlıdır. Plutarhos onu hem siyasi hem de fikri yönden önemli bir kişilik olarak kabul eder ve "devletin önde gelen adamlarını memnun etmeyi başaran ve düşünürlerin hakkında uzun övgülerle sözetmesini sağlayan" bu kadına hayranlığını belirtir. Biyografi yazarı, Aspasianın çok ünlendiğini, öyle ki Pers Kralı II. Artaxerxes ile savaşan Genç Sirüsün, adı Milto olan eşlerinden birine Aspasianın adını verdiğini söyler. Sirüs savaşta öldükten sonra bu kadın yakalanarak krala götürülür ve daha sonra kral üzerinde büyük bir nüfuz sağlar. Lukianos Aspasiadan bir "erdem modeli", "hayranlık duyulan Olimpiyalının hayranlık duyduğu" diye söz eder ve "onun siyasi bilgisi ve öngörüsünü, açıkgözlülüğüyle nüfuzunu" över. Süryanice bir yazıda, Aspasianın bir söylev yazarak bir adama mahkemede onun adına okuması için eğittiğinden sözederek Aspasianın hitabet yeteneğini doğrular. 10. yüzyıl Bizans ansiklopedisi Sudaya göre Aspasia "kelimelerle kıvrak bir zekaya sahip" bir sofisttir ve hitabet öğretmiştir.
Bu değerlendirmelerin ışğında, Pennsylvania Eyalet Üniversitesinde profesör Cheryl Glenn gibi araştırmacılar, Aspasianın Antik Yunanda toplum içinde ortaya çıkabilmiş tek kadın olduğunu savunur ve Periklesin söylevlerinin yazımında etkili olmuş olacağını düşünür. Bazı bilimadamları Aspasianın iyi ailelerin genç kadınları için bir akademi açtığına ve hatta Sokratik yöntemi bulduğuna inanır. Ancak Northwestern Üniversitesinden Klasik Dönem profesörü Robert W. Wallace, "Aspasianın Periklese nasıl konuşması gerektiğini öğrettiği şakasını, dolayısıyla da usta bir hatip ve düşünür olduğunu tarihsel olarak kabul edemeyiz" diye vurgular. Wallacea göre Aspasiaya Platon tarafından biçilen entelektüel rol, bir Antik Yunan komedyasından gelmektedir. Kagan Aspasiayı "güzel, bağımsız, parlak bir zeka sahibi, Yunanistan'ın en iyi beyinleriyle konuşabilecek ve kocasıyla herhangi bir soruyu tartışıp açıklığa kavuşturabilecek" biri olarak tanımlar. Kent Üniversitesinde sosyal antropoloji profesörü ve Klasik Dönem uzmanı olan Roger Just, Aspasianın istisnai bir kişilik olduğunu ve yalnızca onun varlığının bile, bir erkeğin sosyal ve entelektüel dengi olan her kadının hetaira olmak durumunda kaldığını gösterdiğini söyler. Düşünür ve ilahiyatçı Sr. Prudence Allena göre Aspasia, kadınların düşünür olma potansiyelini Saphonun şairane ilhamlarından bir adım daha öteye taşımıştır.
Yaşamının tarihsel gerçekliği
Jona Lenderingin belirttiği gibi asıl problem Aspasia hakkında bildiklerimizin çoğunun yalnızca varsayımlardan ibaret olmasıdır. Thukididis Aspasiadan söz etmez, tek kaynağımız, Aspasianın tarihsel bir kişilik olup olmadığıyla ilgilenmemiş olan edebiyatçıların ve düşünürlerin güvenilmez tasvirleri ve varsayımlarıdır. Dolayısıyla Aspasianın kişiliğinde birbiriyle çatışan tanımlamalarla karşılaşırız. Aspasia, ya Theano gibi iyi bir eş ya da Thargalia gibi bir fahişedir. Modern biliminsanlarının Aspasianın tarihsel gerçekliğiyle ilgili kuşkuculuğunun nedeni de budur.
Wallacea göre "Aspasianın hiçbir tarihsel gerçekliği yoktur ve olamaz.". Dolayısıyla Iowa Eyalet Üniversitesinde Klasik Dönem profesörü Madeleine M. Henry "Aspasia hakkında antik dönemde ortaya çıkan biyografik anekdotlar oldukça renkli, hemen hemen tamamen kanıtlanamaz ve yirminci yüzyılda bile hala hayatta kalmayı başarmıştır" der ve sonuç olarak "[Aspasianın] yaşamı için yalnızca çok zayıf ihtimaller bulunur" diye bağlar. Klasik Dönem ve tarih profesörleri Charles W. Fornara ve Loren J. Samons IIye göre ise "bilebildiğimiz kadarıyla gerçek Aspasia, öykülerde anlatılan karşılığından daha da iyi olmuş olabilir".