Mâtürîdî

Bu madde bir kişi hakkındadır. Kişinin ismini alan mezhep için lütfen Matüridilik maddesine bakınız.
Matüridi ya da tam adıyla Ebu Mansur Muhammed bin Muhammed bin Mahmud el-Matüridi es-Semerkandi, ( d. 863, Maturid, Semerkand - ö. 944, Semerkand), İslam dininin iki itikadi mezhebinden birisi olan Matüridilik mezhebinin kurucusu ve Hanefilik mezhebine bağlı olanların itikad imamı sayılan İslam alimi.
Hayatı
Bugünkü Özbekistan'ın Semerkand şehri yakınındaki Matürid köyünde doğmuştur. Matüridi'nin tam adı Ebu Mansur Muhammed bin Muhammed bin Mahmud el-Matüridi es-Semerkandidir.
Hayatı hakkında fazla bilgiye rastlanmayan Matüridinin kesin olarak bilinmemekle birlikte doğum tarihi konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmektedir. Bu görüşlerden birine göre 862 yılı civarında vefat eden Muhammed bin Mukatil er-Raziye talebelik yapması dolayısıyla, ona talebelik edebileceği asgari yaş sınırının on civarında düşünülerek 852 civarında doğmuş olabileceğidir. Vefat tarihi olan 944ten hareketle, yüz yıl civarında yaşadığı düşünülerek 844te doğmuş olabileceği de ileri sürülmektedir. Vehbi Ecer de ise 863 yılında doğduğunun tahmin edildiğini iddia etmektedir. İmam Matüridinin Tevilatını inceleyen İbrahim ve Seyyid Avazayn kardeşler, araştırmaya yazdıkları önsözde, İmam Matüridinin, Abbasi halifesi Cafer el-Mutevekkil zamanında, yani hicri 232 247 tarihleri arasında doğduğunu iddia etmişlerdir.
Maturi'nin yaşadığı yerde Türkler'in çoğunlukta olması nedeniyle Türk kökenli olabileceği, soyunun Ebu Eyyub el-Ensari'ye uzandığından yola çıkarak Arap kökenli olabileceği ve bazı rivayetlerde günlük hayatta Farsça kullanması nedeniyle de Fars kökenli olabileceği şeklinde görüşler bulunmaktadır.
İmam Matüridi, Abbasi hilafetinin iktidarının zayıflayarak müstakil beylikler dönemi denilebilecek bir çağda, Samanoğullarının Maveraünnehirde hakim oldukları devirde yaşamıştır. Kaynaklar İmam Matüridinin nasıl bir eğitim aldığı konusunda yeterli bilgi sunmasa da tespit edebildiğimiz kadarıyla Ebu Bekr Ahmed b. İshak b. Salih el-Cüzcani (III. Asrın ortaları), Ebu Nasr Ahmed b. El-Abbas el-İyazi (ö. IV. Asrın başları), Muhammed b. Mukatil er-Razi (v. 862), Nusayr b. Yahya el-Belhi (ö. 881), Ebu Bekr Muhammed b. Ahmed b. Reca el-Cüzcani hocaları arasındadır. Yine kaynaklardan elde edilen bilgiye göre öğrencileri olarak Ebul-Kasım İshak b. Muhammed b. İsmail el-Hakim es-Semerkandi (ö. 951), Ebul-Hasan Ali Said er-Rüstüğfeni (ö. 956), Ebu Ahmed b. Ebi Nasr Ahmed b. Abbas el-İyazi (ö. ?), Ebu Muhammed Abdülkerim b. Musa el-Pezdevi (ö. 1000) görülmektedir.
Matüridi, Ebu Hanife'nin yolunu izlemiş, cenazesi Semerkand'ın Cakerdize mahallesindeki bilginlerin gömüldükleri mezarlığa defnedilmiştir. 2005 yılında kabri üzerine türbe yaptırılmıştır.
Eş'ari ile ilgili
İki yaygın İtikadi mezheb'in diğeri Eş'arilik'dir. Arapların, Arap asıllı olmayan Müslümanları küçük görme anlayışlarından kaynaklanan tutumlarının etkisiyle Hasan el-Eş'ari'yi (ö. H 324/M 935) öne çıkarıp Matüridi'yi gölgelemeye çalıştıkları görülmüştür. İskenderiye Üniversitesi profesörlerinden Fethullah Huleyf, Kitabü't Tevhid'de yazdığı önsözünde, Matüridi'nin asırdaşı Hasan el-Eş'ari'nin Matüridi'den daha büyük bir bilgin olup olmadığına dair şu cümleleri sarf etmiştir: "... Bununla beraber Matüridi, Ehl-i Sünnet ve'l Cemaate yardımcı olma hususunda Eş'ari'ye karşı bir üstünlüğe sahiptir."
Matüridi 'nin farklı lakapları
İmamü'l-hüda yani "Hidayet önderi".
Alemü'l-hüda yani "Hidayet meş'alesi".
İmamü'l-mütekellimin yani "Kelamcıların lideri".
Matüridi 'nin Düşüncesi
Akaid (İnanç ilkeleri) ile ilgili metodu
Matüridi 'nin inanç ilkeleri (akaid) ile ilgili en kapsamlı eseri Kitab üt-Tevhid'dir. Bu esere göre dinin öğrenilmesinde başvurulacak "vasıtalar iki olup, biri nakil, diğeri akıl" dır. Nakil'den maksat Kur'an ve Sünnet yani (Hadis)'lerdir. En başta 'Kur'an' gelir ve Kur'an'ın anlaşılması konusunda Matüridi'nin Selefiyye, Mutezile mezheplerinden ve filozoflardan ayrılan metodu vardır. Selefiyye, nakli akıldan önce tutar ve Kur'an'ın ancak hadis ışığında açıklanmasına izin verir, felsefi ve te'vile dayalı yoruma izin vermez. Mutezile, nakil ve akıl birbiriyle çelişirse aklı esas alır. Filozoflara göre gerçek yalnız akıl ile bilinir ve bulunur, Kur'an genellikle akli verilere göre yorumlanır. Daha önce de belirtildiği gibi Matüridi'ye göre dinin kaynağı olarak nakil (Kur'an) ve akıla aynı oranda itimat etmek gerekir. Matüridi, İslamın evrenselliğine zarar vermeyecek biçimde, itici olmaktan çok kucaklayıcı bir yaklaşımla dini anlatır. Bu sebeple Matüridi, dinin "özünü" ilgilendirmeyen görüş farklılıklarını hoş görür, onların sahiplerini dinden çıkmış saymaz. Kendisiyle aynı görüşte olmayanları zorlamaz. "Akıl" ile "nakli" dengeli bir şekilde kullanır. Akıl, bilgi kaynaklarından biri, insana verilmiş ilahi bir emanettir. İnsanlar akılları sayesinde güzellik ve çirkinlikleri tanır, kendi üstünlüklerini onun sayesinde anlarlar. Kulun kusur işlemesi aklını kullanmayışı yüzündendir. "Allah'ın emirleri akıllı olana hitabendir". Allah'ın emirlerini anlayacak akıl seviyesine sahip olmayanlar, ilahi emirlerin dışında kalır, sorumlu olmazlar.
Matüridi 'ye göre insan "Fizyolojik yapıyla beraber aynı zamanda akla da sahip kılınarak yaratılmış; yaratılmışları (mahlukat) yönetmek yeteneği ile sivrilmiş, her türlü zorluğa katlanarak, onların üstesinden gelmek için aklı devreye sokmakla mümtaz kılınmıştır. Zira akıl, temyiz kabiliyetinin en güçlü silahıdır"
Netice olarak Matüridi dine; akıl, ilim, hoşgörü ve taassuptan uzak bir tavırla yaklaşır. İnancın ana ilkelerini ilgilendirmeyen (esasa müteallik olmayan) eylem ve ibadet farklılıklarını hoşgörü ile karşılar, kelime-i şehadet getiren, Kıble'ye yönelen herkesi mü'min olarak değerlendirir. Ancak Allah-u Teala Kur'an'da, sadece Allah'a ulaşmak isteyenlerin 'Hak Mümin' olduğunu, sadece bu insanların tevhid'i oluşturan takva sahipleri olduğunu ve sadece Allah'a ulaşmak isteyenlerin cennete gireceğini açık bir dille anlatmıştır. Açık bir yalanlamada (inkar) bulunmadıkları sürece insanların ibadet ve işlerine karışılmaması gerekliliğini savunur. Bu, eylemin amele dahil edilmemesi anlamını taşır. Yani, Matüridi insanları, Mutezile ve Hariciler gibi kendi prensip ve görüşlerine uymaya zorlamaz. "Dinde zorlama yoktur" yaklaşımını esas alır.
Fıkıhla ilgili metodu
Matüridi, "Irak fıkıh mezhebinin piri" kabul edilen Ebu Hanife (Öl.767) nin
yolu ve metodunu benimsemiştir. Ebu Hanife'ye göre fıkıh "Ma'rifet ün-Nefsi ma leha ve ma aleyha" dır. Anlamı, fıkıh ilmi içine insanın lehinde ve aleyhinde olan her şey girer, demektir. İnsanın inanç meseleleri de, eylemleri de fıkhın konusunu oluşturur. Bu sebeple ebu Hanife kelam (ilahiyat) kitabına el-Fıkıh ül-Ekber adını vermiştir. Ebu Hanife'nin öğrencisi sayılan Matüridi de hem inanç (iman) ve Tanrı bilimi, hem de insan eylemleri (ameli) yönlerini fıkhın içinde mütalaa eder. Bu sebeple "Matüridi"; fıkıhta akıla, kıyas'a önem veren ve fıkıh tarihinde Ehl-i Re'y diye anılan gruba dahildir. Daha sonraları dinin füruuna (ikinci derecede önemli olan) ameli hayata (dünyada yapılan eylemlere) ait bilgi ve kararları kapsayan bilim dalının adı olmuştur.
Matüridi, fıkıh alanında bağımsız hareket eden bir müctehid değil, Hanefi mezhebinin alimidir ve görüşlerini hep bu çerçeveye sokmuştur. Ebu Hanife'de olduğu gibi, o'na göre de bilgi edinme yolları; nakil, duyular ve akıl'dir. Fıkhın kaynakları da; Kitap (yani Kur'an), Sünnet, Hadis İcma, kıyas, istihsan (güzel bulma, beğenme), geçmiş şeriat, "sahabe sözleri"dir.
Müfessirliği
Matüridi'nin tefsirle ilgili mufassal bir eseri vardır. Bu eserin adını Katip Çelebi, "Te'vilat ül-Matüridiyyeti fi Beyani Usuli Ehli's-Sünneti ve Usul it-Tevhid" adıyla verir. Eserini, Te'vilatü Ehl is-Sünneh adıyla ananlar da vardır.
Biz kısaca "Te'vilat" adını kullanacak, belli başlı özellikleri üzerinde duracağız.
Matüridi'ye göre dinin öğrenilmesinde "başvurulacak vasıtalar iki olup, biri nakil, diğeri de akıl'dır." 'Nakil'in başında Kur'an gelmektedir. Kur'an'dan dinin bilinmesi konusunda Matüridi'nin Selefiyye'den, Mutezile'den ve filozoflardandan ayrılan bir metodu vardır, demiştik. Filozoflar için gerçek akıl ile bilinir ve bulunur. Matüridi, Kur'an'ın tefsiri ile ilgili olarak bizlere bıraktığı Te'vilat ül-Kur'an adlı tefsir kitabında ilk defa dirayet metodu nu kullanmıştır. Ancak Matüridi bu Kur'an tefsirinde tefsir kelimesini değil, te'vil kelimesini kullanmıştır. O'na göre tefsir Allah'ın kelamından murad edilen şey hakkında kesinlikle hüküm vermektir. Fakat te'vil, kelimenin (lafzın) ihtimallerinden birini tercih etmektir. Burada Allah'ı şahit gösterme ve kendi görüşlerini Allah'ın muradı gibi sanmaya yer yoktur. Temelde mutlaklık değil, izafilik (görecelik) söz konusudur.
Matüridi'nin tefsirinde izlediği yolu M. Ragıp İmamoğlu ve Yrd. Doç. Dr. Muhammed Eroğlu'nun çalışmalarından özetle sunarsak:
Matüridi ayetleri ayetle tefsir etmiş ve bu metodu yaygın biçimde kullanmıştır. Ayeti ayetle tefsir ederken, ayetler arasında ilişki kurmuş, asılsız haberlerden, rivayetlerden kaçınmıştır.
Kıraat ve mushaf farklarıyla tefsir yapmıştır.
Ayetleri hadislerden yararlanarak tefsir etmiştir. Ancak, hadislerin sıhhati üzerinde titizlikle durmuştur.
Ayetlerin lügat anlamlarına başvurulmuştur. Şiirlere az yer verilmişitir.
Arapça olmayıp da Araplaşmış (muarreb) kelimeleri de tefsir eder. Belagat (düzgün anlatım san'atı, retorik) bilimine hakimiyeti görülmektedir.
Ayetlerin nüzul (iniş) sebeplerine yer verilmiş ve onlardan yararlanılmıştır. Nüzul sebepleri ile, hükümle sebep arasında ilişki kurmuştur.
Gramer tahlilleri çok azdır.
Hanefi mezhebine bağlı olduğu için ahkam ayetlerinin tevilinde Hanefiliğin esaslarını ön planda tutmuştur.
İmam Matüridi Türbesi ve Kabri