Hacı Bektaş-ı Veli

Hacı Bektaş Veli ( Hācī Bektāş-ı Vālī; d. 1209, Nişabur - ö. 1271, Nevşehir); Mistik, seyyid, mutasavvıf, alim ve İslam filozofu. Alevi-Bektaşilik'in fikir ve isim öncülerindendir. Kendisinin yolunu takip edenlere Bektaşi adı verilir.
Hayatı ve kişiliği
Horasan Melametiliğinin önde gelen temsilcilerinden Yusuf Hemedani'nin öğrencisi Hoca Ahmed Yesevi tarafından kurulmuş olan Yesevilik tarikatının Anadolu'daki en fa'al uygulayıcısı konumunda 13. yüzyıl Anadolu'sunun İslamlaşma sürecine önemli katkılarda bulunarak adını Horasan Erenleri olarak anılan şahsiyetler arasına yazdıran, 16. yüzyılda ise Balım Sultan önderliğinde 14. ile 15. yüzyıl Azerbaycan ve Anadolu'sunda yaygınlaşmış olan Hurufilik akımının etkisi altında kalınmak suretiyle ibahilik, teslis (üçleme), tenasüh ve hülul anlayışlarını da bünyesine alarak kurumsallaşan Bektaşilik tarikatının isim babası, Kalenderi / Haydari şeyhi, islam mutasavvıfı.
Lokman Parende'den ilk eğitimi almış ve Hoca Ahmed Yesevi (1103-1165)'nin öğretilerini takip etmişti. Bundan dolayı Yesevi'nin halifesi olarak kabul edilmektedir. Anadolu'ya geldikten sonra kısa zamanda tanınarak kıymetli talebeler yetiştirdi. Hacı Bektaş Veli kendisinin de bağlı olduğu "Ahilik Teşkilatı" ile, Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinde Anadolu'da sosyal yapının gelişmesinde önemli katkılarda bulunmuştur.
Hayatının büyük bir kısmını Sulucakarahöyükte (Hacıbektaş) geçiren Hacı Bektaş Veli, ömrünü de burada tamamlamıştır. Mezarı, Nevşehir iline bağlı Hacıbektaş ilçesinde bulunmaktadır.
Hacı Bektaş-ı Veli'nin kimliği
Meşhur Velayet-Name onu Şiiliğin unvan mezhebini taşıyan Cafer-i Sadıktan Beyazid Bistaminin getirdiği hırkayı giymiş olan Lokman Perende vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlar. Velayet-Name üzerinde uzmanlaşmış yazarların naklettiklerine göre Hacı Bektaşın tarikat silsilesi önce Kutbud-Din Haydara, ondan da Lokman Serahsiye ve oradan da Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlanmaktadır. Aşık Paşa tarihinde ise Hacı Bektaş Horasandan Menteş adındaki kardeşiyle beraber Sivasa gelerek Baba İlyas Horasaniye mürid oldular. Bu intisaptan sonra Hacı Bektaş önce Kayseriye oradan da Kırşehrine geldi, sonra da Karacahöyüğe yerleşti. Buna göre Hoca Ahmed Yesevi müridlerinden olduğuna dair rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.
Hacı Bektaşın yaşadığı devir ve şahsiyeti
Tezkire-i Eflakiye göre Hacı Bektaş Rumda Baba Resul derler bir Erin halifesiydi. Bektaş o yüzyılda mesnevileri ve gazelleriyle bütün tasavvuf aleminde saygıyla anılan Mevlana Celaled-Din-i Rumiye bazı sualler sormak için müridi Baba İshak Kefersudiyi Konyaya gönderdi. Şeyh İshak Konyada Mevlananın yanına vardığında onu zikrüs-semayla meşgul buldu. Mevlana ise keşf ve keramet yoluyla sorulara önceden vakıf olduğundan daha Şeyh İshakın sorularını sormasına fırsat tanımadan bir dörtlük şeklinde başka sorular yöneltmek suretiyle yanıt verdi. Şeyh İshak kendisini, sualin ve mısraların zamirinde yatan amacın yanıtını almış addetmek suretiyle geri dönerek keyfiyeti Hacı Bektaşa nakletti. Sultan Alaed-Din Key-Kubad-ı Evvelin oğlu Gıyased-Din Key-Hüsrev-i Sani devrinde yaşadığı anlaşılan Hacı Bektaşın Anadoluda nüfuz sahibi Şii dailerden birisi olduğu anlaşılmaktadır. Selçuklu Sultanları arasındaysa Süleymandan başka Şii olan bilinmemektedir. Bir başka rivayete göre ise bu Şiilik Hareketleri Hacı Bektaşın şahsiyetinde değil de ona tabi olanlara mahsustu. Şekayıka göre Hacı Bektaşın Şeyh İshak gibi diğer müridleri arasında da Melahide-i Batıniyye itikadını paylaşan pek çok dervişler mevcuttu.
Ahi Evran ve Hacı Bektaş
Ahilerin reisi olan ve Kırşehirde yaşayan Ahi Evrannın Hacı Bektaş Veli ile de dostlukları vardı. Sivastaki Ahiler çok geniş bir teşkilata sahip oldukları gibi Babailer ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. Bayburttaki Ahilerin başkanlığına ise Ahi Emir Ahmed Bayburdi getirilmişti. Velayet-name-i Hacı Bektaş Veli adlı eser Hacı Bektaş-ı Veli'nin sık sık Kırşehir'e ziyaretlerini ve Ahi Evran'la yaptığı sohbetlerini anlatmaktadır.
Hacı Bektaşın yetiştirdiği halifeler
Hacı Bektaş Horasandan Anadoluya göç ettikten sonra Suluca Karahüyükte otuz altı sene Horasan Melametiliği kökenli On İki İmamcı TasavvufiBatıni İslam itikadını neşriyat ile meşgul oldu ve bu süre zarfında aralarında Cemal Seyyid, Sarı İsmail, Kolu açık Hacim Sultan, Baba Resul, Birap Sultan, Recep Seyyid Sarı Kadı, Ali Baba, Burak Baba, Yahya Paşa, Sultan Bahaed-Din, Atlaspuş, ve Dost Hüda Hazreti Samet gibi meşhurların da bulunduğu tam otuz altı bin halife yetiştirdi. Ölümünün yaklaştığını hisseder hissetmez her birini bir memlekete yolladı. Bunların bazılarının hallerini Velayet-Name anlatmaktadır.
Hacı Bektaşın Horasan Melametiliği kökenli Batıniliğin Anadoludaki neşri faaliyetleri tartışmasız hayrete şayan olmakla beraber bu meyandaki teşkilatlanmanın ana merkezinde Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani bulunmaktaydı. Eflakinin Baba Resulü Hacı Bektaşın şeyhi olarak göstermesine karşın Velayet-Name tersini iddia etmektedir. Burak Babanın da Tokatlı olduğuna dair söylenti ile Hoylu olduğuna dair ihtilaf da aynen buna benzemektedir. Velayet-Namenin nakilleri, Miladi 1271 tarininde vefat ettiği bilinen Hacı Bektaşı Orhan Gazi devrinde sağ olarak göstermek gibi daha birçok yönden tenkit edilmeye açık kalan çelişkileri ihtiva etmektedir.
Hacı Bektaşın yaşadığı devirde Anadoluda faaliyet gösteren Batıniler
Anadoluda Alevi, Bektaşi, Kızılbaş, Dazalak, Hurufi, Rum abdalları, Kalenderiler, Melamiye, Haydariye, Camiye, Şemsiye, Edhemiye gibi Batıni kolları birbirleri ardından ortaya çıktıkları gibi bütün bu çeşitli yolların dini hükümlerdeki ihtilaflarına rağmen kendi aralarında Batınilik konusunda ortak bir zeminde birleşmekteydiler. Taşıdıkları Batıni akideler ise hep Mısır Fatımi daileri ile Suriye Batınilerinin telkinlerini ihtiva etmekteydi.
Osmanlı Ordusu ve Hacı Bektaş-ı Veli
Osmanlı Sultanları ile halk tarafından da sevildi ve hürmet gördü. Osmanlı Ordusunda yeniçeriler Bektaşilik kurallarına göre yetiştirilirdi. Bu nedenle Yeniçerilere tarihte Hacı Bektaş Veli çocukları da denirdi. Ocağın banisi Hacı Bektaş Veli olarak kabul edilirdi. Seferlere giderken yanlarında daima Bektaşi dede ve babaları eşlik ederlerdi. Bugün Balkanların her köşesine Bektaşiliği yeniçeriler taşımıştır. Hacı Bektaş Veli'nin sohbetlerini takip ederek onun tarikatına bağlananlara ise "Bektaşi" adı verildi.