Seçim barajı

Seçim barajı veya seçim eşiği, bir adayın veya siyasi partinin, temsil veya yasama organında ek koltuklara sahip olabilmesi için gereken tüm oy sayısının minimum payını ifade eder. Bu sınırlama, farklı şekillerde işleyebilir, örneğin parti listesi orantılı temsil sistemlerinde seçim barajı, bir partinin yasama organında koltuk alabilmesi için belirli bir minimum oy yüzdesi (örneğin %5), ulusal olarak veya belirli bir seçim bölgesinde alması gerektiğini belirtir. Tek tercihli oylama sistemlerinde seçim barajına kota denir ve sadece birinci tercih oyları kullanılarak veya daha düşük tercihlere dayalı olarak diğer adaylardan aktarılan oyların bir kombinasyonuyla (ve son çare olarak hedeflenen koltuk sayısını doldurmak için, bir aday seçim barajını geçmediğinde bile baraj altında seçilebilir). Karma üye orantılı nispi temsil sistemlerinde seçim barajı, yasama organında üstünlük koltuklarına kimlerin uygun olduğunu belirler (ancak bazı MMP sistemlerinde bir parti ulusal olarak seçim barajını geçmemiş olsa bile kazandığı seçim bölgesi koltuğunu korumasına izin verilir).
Seçim barajının genel amacı, küçük partilere temsil hakkını vermemek veya onları koalisyonlara zorlamak ve marjinal partileri dışarıda tutarak seçim sisteminin daha istikrarlı hale getirilmesi varsayımıyla hareket etmektir. Savunucuları, yasama organında sadece birkaç koltuğa sahip olmanın marjinal bir partinin profiline önemli ölçüde katkı sağlayabileceğini ve sadece oyların %1'ini alan bir partiye temsil ve muhtemel veto yetkisi vermenin uygun olmadığını söylerler. Ancak, diğerleri, sıralı oy veya diğer orantılı sistemler olmadığında, küçük partilerin destekçilerinin, üstünlük koltuklarından men edildiğinde etkin bir şekilde oy hakkından mahrum bırakıldığını ve tercih ettikleri biri tarafından temsil edilme hakkının reddedildiğini savunur.
İki sınır tanımlanabilir - temsil eşiği, bir partiye en elverişli koşullarda bile bir koltuk kazandırabilecek minimum oy payını temsil ederken, dışlama eşiği ise en elverişsiz koşullarda bile yetersiz kalabilecek maksimum oy payını temsil eder. Arend Lijphart, bu iki değerin ortalamasını hesaplayarak gayri resmi eşiği belirlemenin önerildiğini söylemiştir.
Seçim barajı, siyasi partilerin siyasi rekabete girişinde bir engel olarak tanımlanır.
Seçim barajı önerileri
Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi, parlamento seçimleri için %3'ten daha yüksek bir seçim barajı önermektedir. Tek transfer edilebilir oy kullanılan durumlarda ise doğal bir seçim barajını yaklaşık %10 olarak belirlemek için John M. Carey ve Simon Hix düşük bir seçim bölgesi büyüklüğü olan 6 veya civarını önermektedir. Ancak bugün kullanılan çoğu tek transfer edilebilir oy sistemi, çoğu üye için seçim için gereken oy sayısını Droop kotası olarak belirler ve altı üyeli bir bölgede bu oran %14'tür.
Çeşitli ülkelerde seçim barajı
Polonya meclisi Sejm'de, Litvanya meclisi Seimas'ta, Almanya'nın parlamentosu Bundestag'da ve Yeni Zelanda Temsilciler Meclisi'nde seçim barajı %5'tir (Polonya'da ayrıca iki veya daha fazla parti tarafından sunulan ortak bir seçim listesi için %8, Litvanya'da ise koalisyonlar için %7 olarak uygulanır). Ancak, Yeni Zelanda'da bir parti doğrudan seçilen koltuk kazanırsa, seçim barajı uygulanmaz.
İsrail'in meclisi Knesset'de seçim barajı %3,25'tir (1992'den önce %1, 1992-2003 arasında %1,5 ve 2003-2014 arasında %2 idi) ve Türkiye'nin meclisi TBMM'de seçim barajı %7'dir. Polonya'da, etnik azınlık partilerinin parlamentoya girebilmeleri için seçim barajına ulaşma zorunluluğu bulunmamaktadır, bu nedenle Sejm'de her zaman küçük bir Alman azınlık temsili (en az bir üye) bulunmaktadır. Romanya'da ise etnik azınlık partileri için ulusal partilerden farklı bir seçim barajı uygulanmaktadır ve bu baraj Romanya Temsilciler Meclisi için aday olan partilerden farklıdır.
Portekiz, Güney Afrika, Finlandiya, Hollanda ve Kuzey Makedonya gibi ülkelerde ise yasal bir seçim barajı olmaksızın orantılı temsil sistemleri bulunmaktadır, ancak Hollanda'nın bir kuralı vardır ki ilk koltuk asla bir kalan koltuk olamaz, bu da toplam koltuk sayısına bölünmüş olan %100'ün etkili bir seçim barajı olduğu anlamına gelir (150 koltuk tahsis edilecekse, bu eşik şu anda %0,67'dir).
Avusturalya
Avustralya Senatosu, tek tercihli transferli oy (STV) şeklindeki orantılı temsil sistemiyle seçildiği için resmi bir seçim barajına ihtiyaç duyulmamaktadır. Çünkü az sayıda üyeyle temsil edilen küçük seçim bölgeleri bulunmaktadır ve bu bölgelerde seçilebilmek için vergi dikkate alınarak belirlenen yüksek bir oy yüzdesine ihtiyaç duyulmaktadır. STV bir sıralı oy sistemi olduğundan, küçük partilerin destekçileri tercih ettikleri 2. ve daha sonraki tercihlerine göre oy vermektedir, bu nedenle küçük partilerin destekçileri seçilme hakkından mahrum bırakılmamaktadır ve oyları diğer adaylara yeniden dağıtılmaktadır.
Almanya
Almanya, düzenli olarak %5 olan bir seçim barajına sahiptir ve etnik azınlık partileri için bir seçim barajı bulunmamaktadır. 2021 seçimleri, etnik azınlık partileri için bir istisnayı gösterdi: Güney Schleswig Seçmen Birliği, Danimarka ve Friz azınlıkları için kayıtlı bir parti olarak sadece %0,1 oy alarak Federal Meclis'e girdi. 5% seçim barajına istisna olan üç seçim bölgesi koltuğunu kazanma kuralı 2023 yılında kaldırıldı. Bu istisna, Sol Parti'nin liste oylarına katılmasına olanak sağlamıştır, çünkü sadece %4,9 oy almışlardır.
Norveç
Norveç'te, ülke genelinde %4 olan seçim barajı sadece düzeltme koltukları için geçerlidir. Bir parti yeterli yerel destekle, seçim barajını karşılamasa bile, düzenli bölge koltuklarını kazanabilir. Örneğin, 2021 seçimlerinde Yeşiller Partisi ve Hristiyan Demokrat Parti her biri üç bölge koltuğunu kazanırken, Hasta Odaklı Parti ise seçim barajını aşamamasına rağmen bir bölge koltuğunu kazanmıştır.
Slovenya
Slovenya'da, 1992 ve 1996 yılındaki parlamento seçimlerinde seçim barajı 3 parlamento koltuğu olarak belirlendi. Bu, partilerin seçim barajını aşmak için yaklaşık %3.2 oy alması gerektiği anlamına geliyordu. 2000 yılında ise seçim barajı oyların %4'üne yükseltildi.
İsveç
İsveç'te, Riksdag için ülke genelinde %4 seçim barajı bulunmaktadır, ancak bir parti herhangi bir seçim bölgesinde %12'ye ulaşırsa, o seçim bölgesi için koltuk dağılımına katılır. 2022 seçimleri itibarıyla, hiç kimse %12 kuralına göre seçilmedi.
Türkiye
12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra seçim barajı (10 Haziran 1983 tarihli 2839 sayılı kanunla) %10 seviyesine yükseltilmiştir. Seçimlerde yüzde 10 olarak uygulanan ülke seçim barajı 31 Mart 2022 tarihinde yüzde 7'ye indirilmiştir. Günümüzde, dünya ülkelerinde seçim barajı yüzde 0 ila 5 arasında değişirken, bu oranın Türkiye'de çok yüksek olması, demokrasi bakımından sorgulanmasına yol açmaktadır.
Ülkelere göre seçim barajı
Avrupa
Yasal zorluklar
Alman Federal Anayasa Mahkemesi, 2011 ve 2014 yıllarında Avrupa Parlamentosu için seçim barajını, bir kişi bir oy ilkesine dayanarak kaldırdı. Türkiye örneğinde, 2004 yılında Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi, bu seçim barajının açık bir şekilde aşırı olduğunu belirterek Türkiye'nin bunu düşürmesini istemiştir (Avrupa Konseyi Kararı 1380 (2004)). 30 Ocak 2007 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, beşe karşı iki oyla ve 8 Temmuz 2008 tarihinde Büyük Daire'si, 13'e karşı dört oyla Türkiye'de uygulanan eski %10 seçim barajının serbest seçim hakkını ihlal etmediğine karar vermiştir (EİHM 1. Ek Protokolün 3. maddesi). Ancak, Mahkeme, bu aynı seçim barajının farklı bir ülkede uygulanması durumunda Sözleşme'yi ihlal edebileceğini belirtmiştir. Türkiye'deki son on yıllardaki istikrarsız siyasi durumu dengelemek için bu barajın gerekçelendirildiği ifade edilmiştir.
Doğal eşik
Her seçim bölgesindeki koltuk sayısı, "gizli" bir doğal eşik (etkin veya gayri resmi eşik) oluşturur. Bir partiye bir koltuk garantileyen oy sayısı bu formülle hesaplanabilir () burada ε en küçük mümkün oy sayısıdır. Bu, dört koltuğa sahip bir bölgede oyların hafifçe %20'sinden fazlasının bir koltuğu garanti edeceği anlamına gelir. Daha elverişli koşullarda, parti daha az oy alarak hala bir koltuk kazanabilir. Doğal eşik belirlemede en önemli faktör, bölgede doldurulacak koltuk sayısıdır. Diğer daha az önemli faktörler koltuk tahsis formülü (D'Hondt, Saint-Laguë, LR-Droop veya Hare), yarışan siyasi partilerin sayısı ve meclis büyüklüğüdür. Genel olarak, daha küçük bölgelerde bir koltuk kazanmak için gereken oy oranı daha yüksektir ve bunun tam tersi de geçerlidir. Alt sınırın (temsil eşiği veya en elverişli koşullarda bir partiye koltuk kazandıran oy yüzdesi) hesaplanması daha zordur. Daha önce bahsedilen faktörlere ek olarak, küçük partilere verilen oylar da önemlidir. Eğer hiç koltuk kazanmayan partilere daha fazla oy verilirse, bir koltuk kazanmak için gereken oy yüzdesi daha düşük olacaktır.
Önemli örnekler
2002 Türkiye genel seçimleri sonrasında Türkiye'de olağanüstü aşırı bir örnek ortaya çıktı. Yaklaşık olarak 550 mevcut milletvekilinin hiçbiri tekrar seçilemedi. Bu, Türk siyasetini temelinden sarsan büyük bir değişimdi. 1999'da seçim barajını aşan hiçbir siyasi parti, bu kez barajı aşamadı: DYP sadece %9.55, MHP %8.34, GENÇ %7.25, DEHAP %6.23, ANAP %5.13, SP %2.48 ve DSP %1.22 oy oranına sahip oldu. Boşa giden oy sayısı tarihte eşi benzeri görülmemiş bir şekilde %46.33 (14.545.438) oldu. Sonuç olarak, Erdoğan liderliğinde AK Parti, oyların yalnızca %34.28'ini alarak Parlamentoda koltukların üçte ikisinden fazlasını kazandı. Karşısında sadece bir muhalefet partisi (1999'da kendisi de seçim barajını aşamayan CHP) ve 9 bağımsız milletvekili oldu.
Diğer örnekler:
2013 Alman federal seçimlerinde, 1949'dan beri Parlamento'da bulunan FDP, yalnızca liste oylarının %4,8'ini alarak hiçbir tek üyeli seçim bölgesini kazanamadı ve partiyi tamamen dışarıda bıraktı. Bu durum, sağcı Avrupa karşıtı parti AfD'nin (4,7%) başarısızlığıyla birlikte merkez sağın çoğunluğuna rağmen sol bir çoğunluk oluşmasına yol açtı (CDU/CSU, sadece 5 sandalyeyle mutlak çoğunluğu kaçırdı). Sonuç olarak, Merkel'in CDU/CSU partisi SPD ile büyük bir koalisyon oluşturdu.
2015'de Polonya'da Birleşik Sol, çoklu parti ittifakları için belirlenen %8'lik eşik altında kalarak yalnızca %7,55 elde etti. Ayrıca, KORWiN partisi yalnızca %4,76'ya ulaşarak bireysel partiler için belirlenen %5'lik eşiği hemen kaçırdı. Bu durum, zafer kazanan PiS'in oyların %37'siyle çoğunluğu elde etmesine olanak sağladı. Bu, tarihte sol kanadın temsil edilmediği ilk parlamentoydu.
2019'da İsrail'de Netanyahu'ya destek veren sağdan uç sağ Siyonizmi temsil eden 3 liste arasında, sadece biri hükümetin %3,25'e çıkardığı eşiği aşabildi: Sağ Kanat Partiler Birliği %3,70 ile, gelecekteki Başbakan Bennett'in Yeni Sağ Partisi ise %3,22 ile güçlükle başarısız oldu ve Zehut ise sadece %2,74 elde ederek Netanyahu'nun başka bir çoğunluk şansını yok etti ve Eylül'de erken seçimlere yol açtı.
2021'de Çek Cumhuriyeti'nde Přísaha (%4,68), ČSSD (%4,65) ve KSČM (%3,60) tümü %5'lik eşiği geçmeyi başaramadı ve böylece Spolu ve PaS koalisyonuna olanak sağladı. Bu aynı zamanda 1992'den beri ne ČSSD ne de KSČM'in parlamentoda temsil edilmediği ilk kez oldu.
Diğer küçük örnekler
1998 yılında Slovakya Demokratik Koalisyonu, baraj %25 olduğu için siyasi parti olarak seçimlere girdi.
2001 ve 2007 yıllarında Türkiye'de DTP/BDP öncülüğündeki Bin Umut Adayları ve İşçi, Demokrasi ve Özgürlük Bloku, oyların sadece %3.81'ini aldı (2007) ve %5.67'sini (2011) alarak %10'luk seçim barajını geçemedi, ancak bağımsız adaylar olarak yarıştıklarından dolayı 2007 yılında 22, 2011 yılında 36 sandalye kazanarak meclis grubu oluşturabildiler.
Boşa giden oylar
Seçim barajları bazen her parti tarafından elde edilen oy oranları ile koltuk dağılımı arasındaki ilişkiyi ciddi şekilde etkileyebilir. Koltuk payı ile popüler oy oranı arasındaki orantılılık Gallagher indeksi ile ölçülebilirken, boşa harcanan oy miktarı ise yasama organında herhangi bir parti tarafından temsil edilmeyen toplam seçmen sayısını gösteren bir ölçüdür.
Bir partinin seçim barajını geçememesi, sadece adaylarının görevden mahrum kalması ve seçmenlerinin temsil edilmemesi anlamına gelmez; aynı zamanda mecliste güç endeksinin değişmesine ve koalisyon oluşturulmasıyla ilgili dramatik sonuçlara yol açabilir.
Boşa harcanan oy miktarı seçimden seçime değişir, grafikte Yeni Zelanda için gösterilmiştir. Boşa harcanan oy miktarı, seçmen davranışına ve etkili seçim eşiğinin büyüklüğüne bağlı olarak değişir. Örneğin, 2005 Yeni Zelanda genel seçiminde, Yeni Zelanda'daki en az bir sandalyeye sahip olma seçim eşiği nedeniyle her parti %1'in üzerinde oy aldığından, diğer yıllara göre çok daha düşük bir boşa harcanan oy miktarı ortaya çıkmıştır.
1995 Rus parlamento seçimlerinde, %5'in altındaki partileri dışlayan bir seçim eşiği ile, oyların %45'ten fazlası seçim eşiğini geçemeyen partilere gitti. 1998'de Rusya Anayasa Mahkemesi, seçim eşiğini yasal buldu ve kullanımında sınırlamaların dikkate alınması gerektiğine karar verdi.
1993 yılında Polonya'da seçim barajının ilk kez uygulanmasından sonra, halk oylarının %34,4'ü temsil edilemedi.
Türkiye'de benzer durumlar çok fazla yaşanmıştır, çünkü Türkiye'de diğer ülkelere göre çok daha yüksek olan %10'luk bir seçim barajı uygulanmıştır. Böyle yüksek bir seçim barajının nedeni, 1960'lar ve 1970'lerde yaşanan siyasi partilerin sonsuz parçalanmasını önlemek ve çoklu parti ittifaklarını engellemektir. Ancak, 1991 ile 2002 yılları arasında koalisyon hükümetleri iktidarda olmuş olsa da, ana akım partiler parçalanmış durumda kalmış ve 2002 seçimlerinde %45'e kadar varan oy oranı, seçim barajını aşamayan partilere verilmiş ve dolayısıyla bu partiler mecliste temsil edilmemiştir. 1999 seçimlerinde koltuk kazanan tüm partiler, seçim barajını aşamadı ve bu durum günümüzde hala tek başına iktidar olan Adalet ve Kalkınma Partisi'ne koltukların %66'sını verdi. Bu durum Türkiye siyasetinde baskın parti durumuna neden oldu ve son on yılda önemli bir oranda demokratik gerileme yaşandı.
Mart 2006'daki Ukrayna seçimlerinde, genel oyla birlikte (yani geçersiz oylar da dahil olmak üzere) %3'lük bir seçim barajı bulunuyordu ve bu nedenle seçmenlerin %22'si etkili bir şekilde oy hakkından yoksun kaldı, çünkü küçük adaylara oy vermişlerdi. Aynı sistem altında yapılan parlamento seçimlerinde ise daha az seçmen küçük partilere destek verdi ve oy hakkından yoksun kalan seçmenlerin toplam yüzdesi yaklaşık %12'ye düştü.
Bulgaristan'da, 1991 ve 2013 seçimlerinde temsil elde edemeyecek partilere %24 oranında oy veren seçmenler bulunmaktaydı.
2020 Slovakya parlamento seçimlerinde, tüm geçerli oyların %28,47'si temsil elde edemedi. 2021 Çekya yasama seçimlerinde ise seçmenlerin %19,76'sı temsil edilmedi. 2022 Slovenya parlamento seçimlerinde ise oyların %24'ü, eski parlamenter partilerden (LMS, PoS, SAB, SNS ve DeSUS) oluşan partilere ulaşmayanlara gitti.
Seçim barajları, çoğunlukla aday olamayan küçük partilerin benzer ideolojilere sahip diğer partilerden oy çalmasıyla, ilk geçen oyu alan sistemde olduğu gibi bir "spoiler etkisi" yaratabilir. Bu sistemlerde yeni kurulan partiler genellikle kısır bir döngü içinde bulurlar: Eğer bir parti eşik şartını karşılama şansının olmadığı algısıyla karşılaşıyorsa, genellikle popüler destek kazanamaz; ve eğer parti popüler destek kazanamazsa, eşik şartını karşılama şansı da olmayacaktır. Aşırıcı partilere karşı hareket etmenin yanı sıra, politik iklimin politik spektrumun iki uç noktasındaki büyük partiler arasında kutuplaşması durumunda ılımlı partileri olumsuz etkileyebilir. Bu senaryoda, ılımlı seçmenler, daha az istenilen alternatifin iktidardan uzak tutulma umuduyla tercih ettikleri partilerini terk edebilirler.
Zaman zaman seçim barajları, bir partinin oy çoğunluğunu kazanmadan doğrudan sandalye çoğunluğunu elde etmesine yol açmıştır; bu da bir orantılı seçim sisteminin önlemesi gereken bir sonuçtur. Örneğin, Türkiye'de AK Parti, katıldığı dört seçimde (2002, 2007, 2011, 2015 Kasım) %50'nin altında oy alarak mecliste sandalye çoğunluğunu elde etmiştir. Almanya'da 2013 Bavyera eyalet seçiminde, Hristiyan Sosyal Birlik, oy çoğunluğunu elde edememiş olmasına rağmen, baraj şartını karşılamayan partilere nispeten rekor düzeyde oy alarak doğrudan sandalye çoğunluğunu kazanmıştır.
Buna karşılık, sıralı oy kullanma sistemini kullanan seçimler, her seçmenin tam olarak belirtilen sıralama tercihini dikkate alabilir. Örneğin, tek aktarım oyu, eşik altında kalan adaylar için birinci tercih oylarını yeniden dağıtır. Bu, oyları boşa gidecek olanların seçime katılımını sağlar. Küçük partiler, destekçilerine seçimden önce oylarının nasıl aktarılmasını istediklerini belirtebilir. Tek aktarım oyu, çoklu sandalyeli (tek sandalyeli olmayan) kuruluşlarda veya seçim bölgelerinde sıralı oy kullanma yoluyla orantılı temsili sağlamayı amaçlayan bir orantılı oy sistemi olarak tasarlanmıştır. Sıralı oy kullanma sistemleri Avustralya ve İrlanda'da yaygın olarak kullanılmaktadır. Seçim sistemi içine ordinalite (sıralama) getirmek için kullanılan diğer yöntemler benzer etkilere sahip olabilir.