Cemil Meriç

Hüseyin Cemil Meriç (12 Aralık 1916; Reyhanlı, Hatay - 13 Haziran 1987, İstanbul), Türk yazar, çevirmen, düşünür ve sosyolog.
Başta dil, tarih, edebiyat, felsefe ve sosyoloji olmak üzere sosyal bilimlerin birçok alanında araştırma yapmış ve yazılar kaleme almış bir düşünce adamıdır. Telif ettiği 12 eseri ve tercümeleriyle Türk edebiyatında önemli bir yeri olduğu kabul edilir. Sosyoloji profesörü Ümit Meriçin babasıdır.
Yaşamı
Çocukluk ve eğitim yılları
1916da Reyhaniyede (bugünkü Reyhanlı) dünyaya geldi. Balkan Savaşları sırasında Dimetokadan göçmüş bir ailenin çocuğuydu. Babası, Dimetokada hakimlik yapan Mahmut Niyazi Bey, annesi Zeynep Ziynet Hanımdır. Babası Mahmut Niyazi Bey Antakyada Ziraat Bankası Müdürlüğü ve mahkeme reisliği yapmıştır. 7 yaşına kadar Antakyada yaşayan Cemil Meriç, babasının memuriyetten ayrılması üzerine ailesi ile birlikte Reyhanlıya döndü. Reyhanlı Rüşdiyesinde ilkokulu bitirdikten sonra yeniden Antakyaya gitti. Fransız idaresindeki şehirde Fransız eğitim sistemi uygulayan Antakya Sultanisi'nde okudu. Bu okulda iken gözlerinin 6 derece miyop olduğu anlaşıldı. İlk yazısı olan Geç Kalmış Bir Muhasebe başlıklı makalesi yerel Yenigün gazetesinde yayımlandı. 12. sınıftayken, milliyetçi tutumu, yayımlanan bir yazısı ve bu yazıda bazı hocalarını eleştirmesi yüzünden lise diplomasını alamadan okulu terk etmek zorunda kaldı. Lise öğrenimine devam etmek üzere İstanbuldaki Pertevniyal Lisesi'ne gitti. Bu sırada Nazım Hikmet ve Kerim Sadi başta olmak üzere dönemin solcu aydınlarıyla tanıştı.
Geçim sıkıntısı nedeniyle 1937de İskenderuna döndü. Haymaseki köyünde 9 ay kadar ilkokul öğretmenliği yaptıktan sonra aynı yıl İskenderunda Tercüme Bürosuna reis muavini oldu. 1938de Batı Ayrancı Köyünde ilkokul öğretmenliği, Türk Hava Kurumunda sekreterlik, belediyede katiplik gibi geçici işlerde çalıştı. 1939 Nisan ayında Hatay hükümetini devirmek iddiasıyla tutuklanıp Antakyaya götürüldü; idam talebiyle yargılandı; 2 ay sonra beraat etti.
1940'ta İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokuluna burslu olarak kabul edildi, 2 yıl bu kurumda öğrenim gördü. 1941'den başlayarak İnsan, Yücel, Gün, Ayın Bibliyografyası dergilerinde yazıları yayımlamaya başladı.
Elazığ Lisesi'nde öğretmenlik
1942de Elazığ Lisesinde Fransızca öğretmenliğine atandı; Elazığa gitmeden az önce öğretmen Fevziye Menteşeoğlu ile tanışıp evlendi. Her iki gözündeki yüksek miyoptan ötürü askerlikten muaf tutulan Meriç, ilk çeviri kitabı Balzacın Altın Gözlü Kız romanını 1943te yayımlandı.
İstanbul Üniversitesi'nde okutmanlık
Öğretmen eşinin tayininin Elazığa çıkmaması ve çiftin bu şehirde iki çocuk kaybedip ancak İstanbulda doğum yapabileceğinin anlaşılması üzerine 1945te Elazığdaki öğretmenlik görevinden ayrılıp İstanbula gitti. 1945te oğlu Mahmut Ali, ertesi yıl ise kızı Ümit dünyaya geldi. 1946da İstanbul Üniversitesinde Fransızca okutman olarak göreve başlayan Meriç, 1974te emekli oluncaya kadar Fransızca okutmanlığı sürdürdü bu arada bir yıl kadar Yirminci Asır dergisinde yazılar yayımladı (1947). Victor Hugonun Hernani adlı piyesini manzum olarak tercüme etti (1948); Işık Liseside Fransızca dersleri verdi (1952-1954)
Görme yetisini tamamen yitirmesi
1954 yılının bahar aylarında bir kaza sonucu gözlerini tamamen yitirince birkaç başarısız göz ameliyatının ardından 1955te vapurla tek başına Marsilyaya, oradan Parise gitti. 6 aylık tedavi başarılı sonuç vermeyince yurda döndü. Görme yetisini tamamen yitirdiğinden dolayı bir süre bunalıma girdi ancak çevresindekilerin yardımıyla yeniden okuyup yazmaya başladı.
Üretken yazarlık dönemi
Görme yetisini yitirdikten sonra yazarlık hayatının en üretken çağı başladı. Çevresindekilere okuttuğu Fransızca ve İngilizce metinleri sözlü olarak çevirdi ve yardımcılarına yazdırdı. Basılmamış olan bir Fransızca grameri hazırladı. Dikte etmek suretiyle yeni makaleler yazmaya devam etti. 1963ten itibaren Edebiyat Fakültesinin Sosyoloji bölümünde sosyoloji ve kültür tarihi dersleri verdi; bu dersleri emekliliğine kadar sürdürdü. Aralıklarla 20 yıl sürdürdüğü günlüklere 1963 yılında başladı. İlk telif kitabı Hint Edebiyatı 1964te yayımlandı. Bir dünya edebiyatı yazma düşüncesiyle yola çıkan Meriç, İran edebiyatı ile işe başlamış ama sonra Hint edebiyatına yönelmişti. Doğu medeniyetlerine karşı olan önyargıları yıkmayı amaçlayan ve 4 yıllık bir çalışmanın sonucu olarak ortaya çıkan eser, Bir Dünya'nın Eşiğinde başlığıyla iki kez daha basıldı. Hint Edebiyatından sonra Batı düşüncesinin önemli bir yönünü aydınlatmayı amaçladı. Bu düşünceyle sosyalizmin temelini atan ve sosyolojinin kurucusu olan Saint Simon hakkında bir eser kaleme aldı ancak basacak yayınevi bulmakta zorlandı. Eser, 1967de Can Yayınları tarafından basıldı.
1965-1973 yılları arasında çeşitli dergilerde yazıları ve çevirileri yayımlandı. Hisar dergisinde Fildişi Kuleden başlığı ile sürekli denemeler yazdı. İstanbul Üniversitesi Fransızca okutmanlığından emekli oldu ve yılların birikimini kitaplaştırmaya girişti. O yıl, Türkiye Milli Kültür Vakfından fikir dalında ödül aldı. "Bana öyle geliyor ki, hayat denen mülakata bu kitabı yazmak için geldim. dediği Bu Ülke adlı kitabını 1976da yayımladı. Kitap, onun çeşitli fikir, kültür ve edebiyat meselelerine dair aforizmalarından oluşur. Aynı yıl, medeniyet kavramını tartıştığı Umrandan Uygarlığa adlı eseri yayımlandı.
1978-1984 yıllarında çoğu Kubbealtı'nda olmak üzere konferanslar veren Meriç, 1980de bir edebiyat tarihi ve düşünce tarihi niteliği taşıyan "Kırk Ambar" adlı eseri Türkiye Milli Kültür Vakfı Ödülü'ne layık görüldü.
1981de Ankara Yazarlar Birliği tarafından Yılın Yazarı seçildi. 1981de basılan yarı derleme, yarı telif Bir Facianın Hikayesinde yakın tarihin yeni bir muhasebesini yaptı.
Son yılları ve ölümü
1983te eşi Fevziye Hanımı kaybeden Meriç, aynı yıl Ağustos ayında beyin kanaması geçirdi ve sol tarafına felç indi. Sağlığında basılan son eserleri Işık Doğudan Gelir (1984) ile Kültürden İrfana (1985) oldu. 13 Haziran 1987de hayatını kaybetti. Cenazesi, Karacaahmet Mezarlığına defnedilmiştir.
Hatırası
2004 yılında Üsküdar Belediyesinin açtığı kültür merkezine, 2012 yılında Hataydaki il kütüphanesine adı verilmiştir. Hatayın Reyhanlı ilçesindeki doğduğu ev müzeye dönüştürülmüştür. Ev (müze), 2023 Kahramanmaraş depremlerinden hasar almadan çıkmıştır. 2021 yılında Antalya Kepez'de hizmete açılan kütüphaneye adı verilmiştir. Kütüphane, 200 bin kitap kapasitesiyle Antalyanın en büyük kütüphanesidir.
Başlıca eserleri
İnceleme
1964: Hint Edebiyatı
1967: Saint Simon İlk Sosyolog, İlk Sosyalist
1976: Bir Dünyanın Eşiğinde
1984: Işık Doğudan Gelir
1985: Kültürden İrfana
Deneme
1978: Mağaradakiler
1974: Bu Ülke (1985)
1974: Umrandan Uygarlığa
Günlük
1992: Jurnal I
1994: Jurnal II
Diğer Kitapları
1980: Kırk Ambar
1981: Bir Facianın Hikayesi
1993: Sosyoloji Notları ve Konferanslar
Ödüller
1974: Türkiye Milli Kültür Vakfı ödülü
1983: Türkiye Milli Kültür Vakfı ödülü, Ankara Yazarlar Birliği Derneği'nin Yılın Yazarı ödülü
1981: Türkiye Yazarlar Birliği Yılın Fikir Eserleri ödülü
2015: Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü