İran-Osmanlı savaşları

İran-Osmanlı Savaşları, 16 ila 19. yüzyıl arasında Osmanlı İmparatorluğu ile İran'da otoriteyi elinde bulunduran birbirinin devamı niteliğindeki çeşitli hanedanlar arasında gerçekleşmiştir. Osmanlılar ile İran arasındaki ilk savaş 1514 Çaldıran Muharebesi'dir. Son savaş ise 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı'dır.
Osmanlı-İran Savaşları Kronolojisi
1514 - Çaldıran Muharebesi
1515-1517 Fırat-Dicle Seferi
1533-1536 Osmanlı-İran Savaşı
1534 - Irakeyn Seferi
1548-1549 Osmanlı-İran Savaşı
Van Kuşatması
1552-1554 Osmanlı-İran Savaşı
1554 - Nahcıvan Seferi (Bakınız: Amasya Antlaşması)
1578-1590 Osmanlı-Safevi Savaşı (Bakınız: Ferhat Paşa Antlaşması)
1578 - Çıldır Muharebesi
1582 - Tiflis Müdafaası
1583 - Meşaleler Muharebesi
1603-1618 Osmanlı-Safevi Savaşı
Ezbend Muharebesi
Tebriz Kuşatması (1603)
Revan Kuşatması (1603-1604)
Urmiye Muharebesi
Gence Kuşatması (1606)
Şamahı Kuşatması (1607)
Tebriz Seferi (1610) (Bakınız: Nasuh Paşa Antlaşması)
Revan Kuşatması (1616)
Pül-i Şikeste Muharebesi (Bakınız: Serav Antlaşması)
1623-1639 Osmanlı-Safevi Savaşı (Bakınız: Kasr-ı Şirin Antlaşması)
1635 - Revan Seferi
1638 - Bağdat Seferi
1723-1727 Osmanlı-İran Savaşı
Andican Muharebesi (Bakınız: Hemedan Antlaşması)
1730-1732 Osmanlı-İran Savaşı
Kürican Muharebesi (Bakınız: Ahmet Paşa Antlaşması)
1735-1736 Osmanlı-İran Savaşı
Arpaçay Muharebesi (Bakınız: İstanbul Antlaşması)
1742-1746 Osmanlı-İran Savaşı (Bakınız: Kerden Antlaşması)
1775-1779 Osmanlı-İran Savaşı
1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı (Bakınız: Erzurum Antlaşması)
Safeviler
Safeviler bu adı, evliyanın büyüklerinden Safiyyüddin-i Erdebili'den almışlardı. İlhanlılar devrinde büyük bir şöhrete kavuşan Safiyyüddin-i Erdebili, etrafında büyük bir talebe kütlesi toplamış ve devlet adamlarının saygısını kazanmıştı. Sünni itikadında olan Safiyyüddin-i Erdebili'nin torunları ve onun yolunda gidenler, Müslüman-Türk sultanları tarafından büyük hürmet gördüler. Bu devrede Bursada bulunan Osmanlı padişahları da çırağ akçesi adıyla Erdebildeki dergaha yıllık hediyeler gönderirlerdi. Timur ve Akkoyunlu sultanlarının da büyük ilgi ve yakınlıklarına mazhar oldular.
Fakat zamanla bunlar arasına Hurufiler karışıp, Safiyyüddin-i Erdebili'inin torunlarından Cüneyde Hurufi fikirlerini telkin ettiler. Gizliden gizliye Sünnilik düşmanlığına başlayan Cüneyd, bu halini gizleyip dedelerinin nüfuzunu kullanarak, Akkoyunlu sultanı Uzun Hasanın kız kardeşi Hadice Begümle evlendi. Bu evlilikten Haydar adında bir oğlu dünyaya geldi. Siyasete karışıp çeşitli ayaklanmalar düzenledi. Şirvan hükümdarı Halil ile yaptığı bir muharebede öldü.
Sünni düşmanlığına dayanan bir devlet kurmak isteyen, fakat başarılı olamayan Cüneydin yolunu oğlu Haydar devam ettirdi. Haydar, Uzun Hasanın kızı Halime Begüm Alemşahla evlendi. Bu evlilikten Şah İsmail dünyaya geldi. Akkoyunlularla akrabalık bağlarını pekiştirip gücünü arttıran Haydar, babasının öcünü almak için Şirvan hükümdarı Ferruh Yesar üzerine yürüdüyse de 1488de yapılan savaşta öldürüldü.
Bundan bir müddet sonra hareketin başına geçen İsmail, Akkoyunlu Devletinin içinde bulunduğu karışıklıktan istifade ederek, çoğu Anadoluda bulunan birçok Türkmen kabilesini etrafında topladı. Karabağ ve Şirvanın bir kısmını ele geçirerek Azerbaycan üzerine yürüdü. Akkoyunlu hükümdarı Elvend Beyi yenilgiye uğratıp, Tebrize döndü. Safevi Devletini kurup şahlığını ilan etti (1501). Şiraz ve Kazerunu alıp birçok Sünni alimi ve halkı kılıçtan geçirdi. Yezd ve İsfahan'ı istila ederek Şii fikirlerini kabul etmeyen Sünnileri öldürttü. Anadolu içlerine ve Osmanlı topraklarına da Şii fikirlerini yaymak için dai denilen propagandacılar göndererek isyan ve karışıklıklar çıkarmaya çalıştı.
Bu çalışmalar neticesinde Anadoluda büyük bir isyan çıkaran ve Şahkulu diye bilinen Karabıyıkoğlu, Osmanlı kuvvetleri önünden kaçarak on beş bin kişilik kuvvetiyle Şah İsmaile sığındı.
Bunun üzerine, ileri görüşlü bir devlet adamı olan II. Bayezid, Safevilere meyledenlerin İrana gitmelerini yasakladı. Sınır eyaletlerine emirler gönderip, giriş-çıkışları kontrol altına aldı. Propagandalardan en çok etkilenmiş olan Hamid ve Teke havalisi Şiilerini, yeni fethedilen Modon ve Koron şehirlerine nakletti.
1507 yılında Osmanlı topraklarından geçerek Dulkadirli şehirlerini yakıp yıkan Şah İsmailin bu hareketine karşı II. Bayezid bir ordu gönderdiyse de, Şah İsmail Osmanlı topraklarından geçmek zorunda kaldığı için özür dileyince herhangi bir çarpışma olmadı.
Bu arada Trabzon valisi olan I. Selim, yıllardan beri Anadoludaki çalışmalarını takip ettiği Şah İsmailin Osmanlı topraklarından izin almadan geçmesine karşılık olarak süratle harekete geçti. Azerbaycana kadar İran arazisini çiğnedi. Üzerine gönderilen kuvvetleri mağlup ederek Safevi hanedanından şehzade İbrahim Mirzayı esir edip Trabzona götürdü.
Çaldıran Savaşı (1514) ve sonrası
Şah İsmail ve Safeviler'in Anadolu'da Şiilik propagandası yapması ve Anadolu topraklarına göz dikmesi, Şehzade Ahmed, Şehzade Korkud ve Şahkulu İsyanı'na sebep olmaları, Osmanlı ülkesinde casusluk yaparak bilgi sızdırmaları, Osmanlılar'a karşı batıdaki Hristiyan devletlerle ve Memlükler, Dulkadiroğulları Beyliği gibi devlet ve beyliklerle ittifak arayışları vb. birçok sebeple Yavuz Sultan Selim doğu seferine çıkmıştır.
Yavuz Sultan Selim; ilk önce ağabeyleri olan Şehzade Ahmed ve Şehzade Korkud'un isyanlarını bastırarak ikisini de idam ettirdi. Ardından ihanet içindeki Sadrazam Koca Mustafa Paşa'yı da idam ettirdikten sonra İran'a doğru ilerlemeye başladı.
Şah İsmail; sürekli geri çekilerek geçtiği yerleri yakıp yıkıyor ve böylece Osmanlı ordusunda iaşe sıkıntısı vb. sebeplerle isyan çıkmasını, bu karışık durumda da Osmanlı ordusuna hücum ederek onları perişan etmeyi planlıyordu.
Fakat bu planı tutmayınca Çaldıran Ovası'na ordugah kurdu. Daha sonra Osmanlı ordusuda ovaya geldi ve harp başladı. Safevi ordusu savaşta ağır bir yenilgi aldı ve kumandanlarından Ustacluoğlu Mehmet Han'ı kaybetti. Şah İsmail ise canını zor kurtardı. Böylece Osmanlılar; doğudaki Safevi tehlikesini bertaraf etti ve Anadolu'daki Şii sorunu geçici olarak çözüldü. Ayrıca Van ve Kars hariç Doğu Anadolu'nun tamamı Osmanlı egemenliğine girdi ve bölgedeki tüm beyler ve aşiretler, Osmanlı egemenliğini kabul ettiler.
.
Bu zaferden sonra İranın payitahtı Tebrizi ele geçirip bir müddet burada kalan Sultan Selim, kış mevsimini geçirmek için Amasyaya çekildi. Kış geçince de Safeviler elinde bulunan ve Doğu Anadoluya hakimiyet bakımından çok mühim bir mevkide bulunan Kemah kalesini fethetti.
Bundan sonra İdris-i Bitlisi'yi, Safevilerin kontrolünde bulunan Diyarbakır yöresine göndererek, bölge halkının Osmanlılara tabi olmasını sağladı. Bu bölgeye gönderilen İran kuvvetleri üzerine de Bıyıklı Mehmed Paşa ve İdris-i Bitlisi'yi gönderdi. İran kuvvetleriyle yaptığı çatışmalarda büyük başarılar kazanan Bıyıklı Mehmed Paşa; Ergani, Sincar, Çermik, Birecik gibi şehirleri ele geçirdi. Bir senelik bir kuşatmadan sonra Mardin de teslim olunca; Hasankeyf, Musul, Kerkük, Urfa, Rakka gibi yerler de kolayca fethedildi. İranın bu bölgedeki hakimiyetine son verildi.(Fırat-Dicle Seferi)
Sultan I. Süleyman Döneminde Osmanlı-Safevi Mücadeleleri ve Safeviler Üzerine Seferler
Şah İsmail'in 1524 yılında ölümüyle birlikten yerine oğlu I. Tahmasb geçti. Şah Tahmasb tahta çıktığında henüz 10 yaşındaydı. Bu yüzden ilk yılları savaşsız geçen Şah Tahmasp; tahta çıktıktan 10 yıl sonra Osmanlı İmparatorluğu ile mücadeleye başladı.
1533-1536 Osmanlı-İran Savaşı
1529 yılında İranın Bağdat valisi Zülfikar Hanın Osmanlı Devletine, buna karşılık Osmanlı Bitlis valisi Şeref Hanın da İrana iltihak etmeleri ortalığı karıştırdı, İran şahı I. Tahmasb, Osmanlı kuvvetlerinin Avrupada sefere çıkmasından istifade ederek Bağdata asker gönderip, Zülfikar Hanı öldürttü ve yeni bir vali tayin etti. Osmanlılar ise Ulama Hanı Bitlis valisi tayin edip eyalet kuvvetleriyle bölgeye gönderdiler. Ulama Han, İrandan yardım alan Şeref Hana karşı başarılı olamayınca, veziriazam Pargalı Damat İbrahim Paşa bölgeye hareket etti, Yoldayken Ulama Hanın zafer haberi gelince mevsimin geçmesi sebebiyle kışı geçirmek üzere kuvvetleriyle Halepe gitti.
Kışı burada geçiren İbrahim Paşa, 14 Mayıs 1534'te Diyarbakıra geldi. Kanuni Sultan Süleyman da 11 Haziranda İstanbuldan İran üzerine harekete geçti. Bu seferde Van ve Tebriz alınarak tahkim edildi. Tebriz merkez olmak üzere Azerbaycan valiliğine Ulama Han tayin edildi. Sonra Bağdad üzerine yürüyen ordu, burayı da mukavemetsiz ele geçirdi. Kışı Bağdat'ta geçiren Kanuni Sultan Süleyman, Tebrizi işgal edip Vanı kuşatan Şah Tahmasb üzerine yürüdü. Şah Tahmasb tekrar geri çekilip İran içlerine gidince, Tebrize tekrar girildi. Uzun süre aranmasına rağmen İran ordusunun ortaya çıkmaması üzerine, ordu, Ağustos 1535'te İstanbula döndü.
1548-1549 Osmanlı-İran Savaşı
1547 yılında Şah Tahmasbın kardeşi Elkas Mirza, Şirvan valiliğindeyken saltanat sevdasına kapıldığı için kardeşinin kaçarak İstanbula geldi ve Osmanlı Devletine sığındı.
Kanuni Sultan Süleyman, uzun süredir Avrupa ile meşgul olmasından istifade etmeye çalışan Şah Tahmasbın, Doğu Anadoluya yeniden girip Van kalesi başta olmak üzere bazı yerleri işgal ettikten başka, Şiiliğin Anadolu içlerinde yayılmasını temin edecek propagandadan geri durmamış olması sebebiyle İrana savaş açmak istiyordu. Şehzade Elkas Mirzanın sığınma fırsatını kaçırmayarak İran ile savaşa karar verdi.
Ordu 29 Mart 1548 günü İstanbuldan hareket etti. Elkas Mirza yanına verilen Osmanlı kuvvetleri ile öncü kuvvet olarak gönderildi. Tebrizde bulunan Şah Tahmasb, Padişahın Hoya geldiğini öğrendiğinde savaşı göze alamayarak Kazvine çekildi. Osmanlı ordusu 27 Temmuzda dördüncü defa Tebrize girdi. Tebrizde beş gün kalan Sultan, Vana gelip önceden muhasara ettirdiği kaleyi almak için harekete geçti. On gün dayanabilen Van kalesi, 25 Ağustosda ele geçirildi. Kaleyi tahkim eden Sultan, buradan Diyarbakıra, sonra da kışı geçirmek için Halebe geçti. Elkas Mirzayı, maiyetine verdiği aşiret kuvvetleriyle İran içlerine gönderip bölgeyi talan ettirdi.
1549 baharında Halepten ayrılan Sultan, Diyarbakıra geldi. İkinci vezir Kara Ahmed Paşayı Gürcistan taraflarına gönderdi. Bu seferde Berakan, Gömge, Perak, Gemele, Samagar, Ahadır kaleleri ve mevkileri fethedildi. Bu sefer de İran ordusuyla karşılaşamayan Kanuni Sultan Süleyman 5 Kasımda Diyarbakırdan ayrılıp, 21 Aralıkta İstanbula döndü.
1552-1554 Osmanlı-İran Savaşı
Osmanlı ordusu, Doğu Anadoludan ayrıldıktan sonra, 1551 senesine kadar herhangi bir saldırıda bulunmayan Şah Tahmasb, 1551 Ağustosunda harekete geçerek Osmanlı sınırını geçti. Erciş, Adilcevaz ve Ahlat dolaylarını ele geçirdi. Erzurum önüne gönderdiği kuvvetleri, şiddetli mukabeleyle karşılaştı.
Bu tecavüzler sebebiyle Nahçıvan Seferi de adı verilen çünkü İran seferine çıkan Kanuni Sultan Süleyman, 1553-54 kışını Halep'te geçirdi. Mayısda harekete geçen ordu, İrana bağlı Şüregib, Şaraphane, Nilfirakı fethedip, 18 Temmuzda Revana girdi. Buradan Arpaçay ve Karabağ'dan sonra Nahçıvana gelen Sultan, Doğu Anadolu hakimiyetini pekiştirip Erzuruma döndü ve kışı geçirmek için Amasyaya çekildi. Kanuni Sultan Süleymanın olağan dışı olarak ikinci kışı da İstanbul dışında geçirmesi üzerine tekrar üzerine geleceğinden çekinen Şah, sulh çareleri aramaya başladı. Amasyaya elçiler gönderdi. Uzun süren görüşmelerden sonra; Şiilerin, ilk üç Raşit Halifeden Ebu Bekir, Ömer bin Hattab, Osman bin Affan ile Muhammed'in eşi Aişe dahil sahabeye küfür ve iftira etmemeleri, Gürcistanın bir kısmı ile Ardahan, Göle, Arpaçay ve çevresi Osmanlılarda kalmak üzere Amasya Antlaşması imzalandı (29 Mayıs 1555). Bu antlaşma sonrasında yirmi üç sene sürecek bir sulh devresi başladı.
1578-1590 Osmanlı-Safevi Savaşı
1578 senesinde İran istilasında bulunan Dağıstan, Şirvan ve Gürcistan beylerinin İran baskıları karşısında Osmanlı Devletinden yardım istemeleri ve İran kuvvetlerinin Irakta Osmanlı topraklarına tecavüz ederek Amasya Antlaşması'nı bozmaları sebebiyle İrana karşı harbe karar verildi.
İran serdarı tayin edilen Lala Mustafa Paşa, 5 Nisan 1578de İstanbuldan Üsküdara geçti. Karaman, Maraş, Erzurum ve Diyarbakır beylerbeylik kuvvetleriyle Erzurum Aşkalede birleşti. Van sınırında beylerbeyi Köse Hüsrev Paşanın İran komutanı Emir Hanın kuvvetlerini bozduğu haberini alan serdar, üzerine gelen Safevi ordusunu durdurma görevini Özdemiroğlu Osman Paşaya verdi. Emrindeki kuvvetlerle Çıldır Gölünün kuzey batısına gelen Özdemiroğlu, burada yapılan savaşta Tokmak Han komutasındaki İran kuvvetlerini rahatça bozdu. 5.000 ölü ve 500 esir veren Tokmak Han, savaş meydanını terk etti (9 Ağustos 1578). Bu zaferden sonra Tiflise giren ordu, Şirvan taraflarına yöneldi. Karşısına çıkan 20.000 kişilik İran kuvvetlerini Koyun geçidinde karşılayan Özdemiroğlu bunları da bozguna uğrattı. Bu savaşta İran kuvvetlerinden esir alınan 5.000 kişi dışında hepsi öldürüldü (Ağustos 1578). Çıldır zaferiyle Gürcistanı alan Osmanlı ordusu (9 Eylül 1578), Koyun geçidi zaferiyle de, çoğunlukla Sünni halkın yaşadığı Şirvan denen kuzey Azerbaycanı ele geçirdi.
Hazar kıyılarından meydana gelen Şirvanın doğu kesiminin Sünni halkı da kendilerine zulmeden İrana karşı ayaklanıp, Safevileri kovdular. Osmanlı ordusu bu bölgeye rahatça girip Dağıstana yöneldi ve bu bölge de Osmanlı topraklarına katıldı.
Fethedilen yerlerde Özdemiroğlu Osman Paşa az bir kuvvetle bırakılarak 8 Ekimde Lala Mustafa Paşa asıl orduyla Erzurum kışlağına çekildi. Bunu fırsat bilen Safeviler, 30.000 kişilik bir kuvvetle bölgeye girdiler. 14.000 kişilik kuvvetiyle bunlara karşı koyan Özdemiroğlu, Şamahıda yapılan muharebede düşmana 15.000 ölü verdirip, 10.000ini esir aldı. Safevilerden birkaç bin yaralı ve bozgun asker zor kaçabildi (Kasım 1578). Esir edilen Safevi ordusu komutanı Urus Han ile oğlu Dede Han, Ereşde Sünni halkı katlettikleri için idam edildi.
Özdemiroğluna ancak Safevi şehzadesinin karşı çıkabileceği fikriyle Safevi İmparatorluk veliahdı Hamza Mirza 100.000 kişilik orduyla bölgeye gönderildi. Bu orduda elliden fazla Safevi beyi ve sancakbeyi bulunuyordu. Osmanlı kuvvetleri ise, Özdemiroğlunun 13.000 ve bu arada yardıma gelen 25.000 kişilik Kırım atlılarından ibaretti. Yapılan muharebede düşmana büyük kayıplar verdiren Özdemiroğlu, kendisinin de az bir kuvveti kaldığından Şirvanı Safevilere bırakıp Dağıstana çekildi.
1579 yılında yapılan muharebelerde Erzurum ve Kırımdan gelen kuvvetlerin yardımıyla Şirvan tekrar alınıp Safevilere ağır kayıplar verdirildi. Karsa kale yapılıp, şehir imar edildi. 1580de çarpışma olmadı. Serdar Lala Mustafa Paşanın yerine Koca Sinan Paşa getirildi. 1581de Şirvanı almak niyetiyle 18.000 kişilik bir orduyla hareket eden Selman Han, Kırım kalgayı Gazi Giray tarafından perişan edildi. Ancak 300 tanesi kurtulabildi.
1583de Ferhad Paşa İran serdarı oldu. 60.000 kişilik kuvvetle İstanbuldan yola çıktı. Bunu öğrenen Safevi Gence beylerbeyi İmam Kulu Han, bu kuvvetler gelmeden Özdemiroğlunun kuvvetlerini ezmek isteyip, 50.000 kişilik kuvvetiyle Şirvan ile Dağıstan arasındaki Samur ırmağının güney kıyısına geldi. Oradan Bilasa ovasına indi. Bu ovada üç gün üç gece süren savaş sonunda Özdemiroğlu Osman Paşa büyük bir zafer kazandı. Bu sırada bölgeye yaklaşan Ferhad Paşa da zafer haberini alınca Revan üzerine yürüyüp bu şehri fethetti. Sonra da Baküyü alıp asker yerleştirdi.
1585 yılında veziriazam ve İran serdarı olan Özdemiroğlu Osman Paşa, 150.000 kişilik ordusuyla 25 Eylülde Tebrizi beşinci defa fethetti. Kaleyi muhkem hale getirip komutan tayin etti. Asker bırakarak Osmanlı ordusu ile Tebrizin yakınlarında olan Şenb-i Gazan mevkiine geldi. Uzun süredir rahatsız olan Özdemiroğlunun hastalığı iyice ilerledi. Bu arada yanlış bir istihbaratla Özdemiroğlunun öldüğünü duyan Safevi veliahdı Hamza Mirza, 30.000 atlıyla gece baskını yaptıysa da başarılı olamayarak geri çekildi. Bu başarı Özdemiroğlunun duyduğu son zafer oldu ve 30 Ekim 1585 gecesinde öldü.
İran savaşının Irak cephesindeki savaşlar, kuzeydeki kadar olmamakla beraber, Osmanlı üstünlüğü burada da devam etti. 1578de Dinever, Muhammere, Şüster, Dizful bölgeleriyle Basra körfezinin kıyı yakaları Osmanlılara geçti. Bağdadt beylerbeyi Elvendzade Ali Paşa, Dizful meydan muharebesinde Safevileri bozunca (7 Kasım 1583), Batı İranda Şafii mezhebindeki bölgeler, kabileler, beyler teker teker gelip Osmanlılara itaat arzettiler. Bu suretle güneyden kuzeye Huzistan, Luristan, Kirmanşah, Ardelan eyaletleri Osmanlıya geçti. 30 Ekim 1587de Irak cephesinde Çağalazade Sinan Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, Hemedan Safevi valisi Korkmaz Han emrindeki kuvvetleriyle Camasab Çayı kenarında yaptığı meydan muharebesini kazandı. Safevilere ağır kayıplar verdirerek Korkmaz Hanı esir etti.
Kafkas cephesinde 1587de önemli bir olaylar olmadı. Serdar Ferhad Paşa 1588de Sultan III. Muradın kesin emri üzerine Genceyi fethetti. Şirvan beylerbeyi Cafer Paşa da Safevilerin Gence beylerbeyi Ziyadoğlu Mehmed Han kuvvetlerinin büyük bir kısmını imha etti.
Bu arada Horasanda hüküm süren Sünni Şeybani hükümdarı Abdullah Han da Meşhedi muhasara edip fethetti. Hindistandaki sünni Ekber Şahla da arası bozuk olan Şah Abbas üç ateş arasında kalınca, sulh istemek zorunda kaldı.
Şah Abbas, yeğeni Haydar Mirzayı bir elçilik heyetiyle beraber sulh rehinesi olarak gönderdi. 14 Ekim 1589da Ferhad Paşa tarafından Hasankaledeki umumi karargahta karşılanan şehzade, 28 Ocak 1590da İstanbula geldi.
Heyet başkanı Mehdi Kul Han, III. Murad tarafından kabul edildi. Konuşmasına izin verilince; Şah Abbasın bütün Osmanlı fütuhatını tanıdığını, şu anda fiilen iki devletin elinde bulunan yerlerin iki devlette kalması şartıyla sulh istediğini belirtip, Şah Abbasın; Osmanlı padişahının, saltanat süren kulları arasında bulunduğunu söyledi.
21 Mart 1590da Ferhat Paşa Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre İran, Sünni tebaasının mezhep hürriyetine saygı göstermekten başka, Sünni büyüklerine dil uzatmamayı da kabul ediyordu.
1603-1618 Osmanlı-Safevi Savaşı
Osmanlı ile çok alçaltıcı bir sulh yaptığı, padişahı resmen üstün hükümdar tanıdığı kanaatinde olan Şah Abbas, bu sulh döneminde büyük askeri hazırlıklar yaptı. Papa, İspanya kralı ile uzun müzakerelerde bulunup, Osmanlıya karşı ittifak kurdu. İngiltere, İskoçya, Fransa, Rusya, Polonya, Hollanda gibi ülkelere elçiler göndererek Osmanlılara karşı harekete geçirmeye çalıştı. Sonra da sürpriz bir saldırı ile 26 Eylül 1603de çeyrek asır önce Osmanlılara kaptırdığı ülkeleri geri almak için harekete geçti. 22 günlük bir kuşatmadan sonra Tebrizi düşürdü. Sonra Güney Azerbaycanın büyük bir kısmını işgal etti. Arasın kuzeyine geçti. 26 Ekimde Nahcivan eyaletini işgal edip, altı ay süren çetin bir muhasaradan sonra Revanı aldı. Buradan Karabağ ve Şirvan taraflarını yağmalamak için akıncı kollarını gönderen Şah Abbas, kendisi de Karsa gidip kaleyle şehirdeki camileri yakıp yıktı. Şehri harabeye çevirdi.
Tebrizden sonra Nahcivan ve Revanın da (Erivan) Safevi hakimiyetine geçmesi, doğudaki Osmanlı nüfuzunun sarsılmasına sebep oldu. Kürt beylerinden sonra Karabağ ve Şirvandaki Türkmen oymaklarıyla Gürcistan prensleri de Osmanlı hakimiyetinden çıkıp Safevilere katıldılar.
Bu olaylar üzerine İran üzerine serdar tayin edilerek 15 Haziran 1604'te İstanbuldan yola çıkan Çağalazade Sinan Paşa, kış mevsimi sebebiyle ileri gidemeyerek Vana, oradan da Erzuruma çekildi. 1605 Ağustosunda Tebriz üzerine yürüyen Sinan Paşa, Urmiye Meydan Muharebesinde Şah Abbasın kumanda ettiği 50.000 kişilik Safevi ordusuna mağlup olup (9 Eylül 1605), Diyarbakıra çekildi ve orada öldü (2 Aralık 1605). Safeviler ise Gence ve Şamahıyı alıp Şirvanın mühim bir kısmını ele geçirdiler.
Yeni serdar sadrazam Kuyucu Murad Paşa, Tebriz üzerine yürüdüyse de Şahın sulh teklifi üzerine padişaha haber gönderip Diyarbakıra çekildi ve orada öldü. Yerine sadrazam ve serdar olan Diyarbakır beylerbeyi Nasuh Paşa, İstanbula geldi ve İranla İstanbul ateşkes antlaşması imzaladı. Bu antlaşma ile çeyrek asır önce Safevilerden kazanılan 570.000 km2lik toprağın 400.000 km2si kaybedilmişti. Revan, Nahcivan, Karabağ, Güney ve Kuzey Şirvan Safevilere geçmiş, Gürcistanın büyük kısmıyla Dağıstan Osmanlılarda kalmıştı. Ayrıca İran her yıl 200 yük ipek, kumaş vb. kıymetli eşyayı haraç olarak İstanbula gönderecekti. İki buçuk yıl süren bu sulh döneminden sonra, 22 Mayıs 1615'te İrana savaş açıldı. Serdar-ı ekrem Kara Mehmed Paşa, Eylül ayında Halepe geldi. Kışı burada geçirip Nisan ayında harekete geçerek 1616 Eylülünde 100.000 kişilik ordusuyla Revanı kuşattı, fakat alamadı. Şah, Nahcivan taraflarında olmasına rağmen, Osmanlı ordusunun üzerine gelmediğinden, başka çarpışma olmadı. 1617de Kırım hanı II. Canibek Giray 40.000 kişilik süvarisi ile Gence ve Nahcivan üzerine akın düzenleyip kışı yeni serdar sadrazam Halil Paşa ile beraber Diyarbakırda geçirdi.
1618 Eylül ayında hızlı bir yürüyüşle Erdebil ile Tebriz arasında bulunan Pul-Şikeste mevkiine gelen Osmanlı kuvvetleri, yorgunluğunu üzerinden atamadan İran ordusunun pususuna düşünce, büyük kayıplar vererek yenildi. Toplanan savaş meclisinde geri çekilmenin çok kötü sonuç vereceği düşünülerek, ordunun Erdebil üzerine yürümesi kararlaştırıldı. Bu durumdan endişelenip sulh teklif eden Şah Abbasla Erdebil surları önünde yapılan görüşmeler sonunda antlaşma imzalandı.
26 Eylül 1618de Erdebilde imzalanıp 29 Eylül 1619da İstanbulda Sultan Genç Osman tarafından da kabul edilen bu antlaşmaya göre; Kanuni devrinde Amasya Antlaşmasıyla tayin edilen sınırlar esas kabul edilecek, Kars ve Ahıska Osmanlılarda kalacak, Safeviler, Osmanlı hakimiyetinde bulunan Dağıstana taarruz etmeyecek ve esirler iade edilecekti. Ayrıca İran her yıl 100 yük ipek, kumaş vs. kıymetli eşyayı haraç olarak İstanbula gönderecek ve Sünni büyüklerine sövmeyi terk edeceklerdi.
1623-1639 Osmanlı-Safevi Savaşı
Sultan IV. Muradın tahta geçişinin hemen, evvelden beri Anadoluda sürüp gitmekte olan isyanlardan biri de Bağdatda baş göstermiş, burada bulunan on iki bin kişilik yerli kulu askerinin başında bulunup zengin ve nüfuzlu bir kişi olan Bekir Subaşı, şehri ele geçirmişti. Bağdad valiliğine tayin isteği İstanbul tarafından kabul edilmeyip, başka bir vali gönderilince de şehre almamıştı. Bunun üzerine bölgeye gönderilen Hafız Ahmed Paşa şehri kuşatınca, valilikten ümidini kesen Bekir Subaşı, mukavemet edemeyeceğini anlayarak, Şah Abbasa haber gönderip Safevi tabiiyyetine geçmek istediğini bildirdi. Bunu bir müjde gibi karşılayan Şah Abbas, Osmanlı Devletiyle arasındaki sulhu hiçe sayarak Bekir Subaşıya Safi Kuli Hanla hilatlar gönderdi ve şehrin anahtarlarını istedi. Kendisi de 30.000 kişilik ordusuyla yola çıktı.
Bunu öğrenen Hafız Ahmed Paşa da Bekir Subaşıya haber gönderip, kendisine Bağdat valiliğinin verildiğini bildirdi. Bu vaziyet üzerine Bekir Paşa unvanını alan Subaşı, Safi Kuli Hanın istediği anahtarları vermeyip, Şahın alakasına teşekkürle elçiyi başından savdı. Osmanlı valiliğini kabul ettiğini bildirip, itimat edemediğinden Hafız Ahmed Paşadan, Diyarbakıra çekilmesini istedi. Bunu fırsat bilen Karçakay Hanın emri altındaki İran ordusu Bağdatı kuşattı. Üç ay süreyle şiddetli bir savunma savaşı veren Bekir Subaşı, oğlunun ihanet edip, kale kapılarını açması sebebiyle esir düştü ve Bağdad Safeviler tarafından işgal edildi (28 Kasım 1623). Şii olmayı kabul etmeyen Bekir Paşa yedi gün İşkence yapıldıktan sonra, Dicle üzerinde petrol dolu bir kayığa bindirilip yakıldı. Bağdat kadısı Ömer Nuri Efendi, Ulu Cami hatibi Mehmed Efendi, yüzlerce Osmanlı subay ve memuru, Sünni eşraf aynı akıbete uğradı. Kadınlar ve kızlar İran umumhanelerine gönderildi.
Bu arada İstanbuldaki karışıklıkları ve Anadoluda çıkan isyanları bastırmakla meşgul olan IV. Murad, Bağdatla ilgilenemedi. Bu meseleleri hallettikten sonra sadrazam yaptığı Hafız Ahmed Paşayı serdar tayin ederek, Bağdada gönderdi.
5 Mayıs 1625'te Diyarbakır-Cülek ordugahına çıkan Hafız Ahmed Paşa, hazırlıklarını tamamladıktan sonra yola çıkıp Kasımın ortalarında Bağdad yakınlarına geldi. Bağdatın yakınlarındaki İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin mezarının bulunduğu Azamiyye kasabasını ele geçirdi ve Bağdatı kuşattı.
Hafız Ahmed Paşa 100.000 kişilik bir orduyla Bağdata gelmesine rağmen, yeterli top getirmediği için şehrin iyice tahkim edilmiş olması gibi sebeplerden dolayı iki aydan fazla uğraştığı halde kaleyi düşüremedi. Bu arada Şah Abbas 30.000 kişilik bir orduyla yardıma geldi. İki ateş arasında kalmasına rağmen kuşatmayı uzun süre devam ettiren Hafız Ahmed Paşa, top, mühimmat ve iaşe bakımından zor bir vaziyette kaldığı için 3 Temmuz 1626da kuşatmayı kaldırıp İstanbula döndü.
1629 senesinde Hemedan ve Bağdat üzerine serdar tayin edilen sadrazam Hüsrev Paşa, 9 Temmuzda Üsküdardan harekete geçip, 1630 Mart ayında Kerkük civarına geldi. Nisan ayında gönderdiği kuvvetlerle; Kerbela, Necef ve Hille taraflarını ele geçirdi. 5 Mayıs 1630da Hemedan yakınlarındaki gönderdiği 10.000 kişilik kuvvetle Mihriban kalesini aldı. Bu durum üzerine Safevi Hemedan valisi Zeynel Han 40.000 kişilik bir kuvvetle bölgeye geldi. Sabah başlayan muharebe ikindiye kadar Safevilerin üstünlüğüyle devam etmesine rağmen, kendilerinin dört katı kuvvetlerle çarpışan Osmanlı kuvvetleri Sivas valisi Halil Paşanın gayretiyle düşmanı bozdular. Zeynel Han kaçıp savaş alanını terk etti.
Bu arada İran şahı Abbas ölüp, torunu Sam Mirza, Şah Safi unvanıyla yerine geçti. Osmanlı ordusu ise yoluna devam edip Hemedana girdi. Buradan İranın merkezi Kazvin üzerine gitmek isteyen Hüsrev Paşa, Dergüzine geldi. Burada toplanan savaş meclisinde, Kazvin üzerine yapılacak harekat görüşüldü. Mesafenin uzaklığı Safevilerin bütün yol boyunu tahliye ve tahrib ettikleri, iaşe tedariki zorluğu ve bilhassa su kıtlığı olabileceği gibi sebeplerle ordunun Bağdat üzerine yürümesi kararlaştırıldı.
14 Temmuzda Nihavend civarındaki Cemhal Ovasına gelen Hüsrev Paşa, Luristan hakimi Hüseyin Hanın 12.000 kişilik bir kuvvetle mevzi alıp bir kısım kuvvetiyle de pusu kurduğu haberini alınca, Anadolu ve Rumeli beylerbeylerini bir kısım kuvvetle bunların üzerine gönderdi. Yapılan çetin muharebe sonunda Safaviler mağlup edildi ve Hüseyin Han güçlükle kaçıp kurtuldu.
Ekim ayı başlarında Bağdat önlerine gelen Hüsrev Paşa şehri kuşattıysa da başarılı olamayıp dokuz gün sonra kuşatmayı kaldırdı.
1633 yılında büyük bir orduyla Van kalesini kuşatan Safevi ordusuna karşı Erzurum valisi Demirkazık Halil Paşa ve Diyarbakır valisi Murtaza Paşa gönderilerek düşman yenilgiye uğratıldı. Yine bu sebeple sadrazam Tabanıyassı Mehmed Paşa, şark seferine çıktı (20 Ekim 1633). 1633-34 kışını Halepte geçiren sadrazam Diyarbakıra geçerek Padişahın gelmesini bekledi.
28 Mart 1635'te İran (Revan) seferi için İstanbuldan ayrılan Sultan IV. Murad, Diyarbakırdan yola çıkan veziriazam Tabanıyassı Mehmed Paşayla 17 Haziranda Bayburtta birleşti. 50.000 askeri Erzurumda bırakan Sultan IV. Murad, 200.000 asker ve 130 ağır muhasara topuyla yola çıktı. Padişahın Revan üzerine yürüdüğünü sezen Şah, son anda eyalet beylerbeyi Tahmasbkulu Hanın savunduğu kaleye 12.000 tüfekli piyade sokup savunmayı çok güçlendirmişti. Şah kendisi de ordusuyla yakında olmasına rağmen, savaşı göze alamadığından ortaya çıkmadı. 27 Temmuzda kaleyi kuşatan Sultan IV. Murad, vaktiyle Kanuni Sultan Süleymanın alamadığı kaleyi on bir günde aldı. Ordu, kale alındıktan sonra halktan tek kişinin burnu bile kanamadan şehre girdi. Buradan hareketle Safevi ordusunun peşine takılan Sultan IV. Murad, Aras boyunca güneydoğuya inmeye başladı. Fakat düşmana erişemedi. 1 Eylülde Hoya gelen Sultan, 11 Eylülde otuz iki yıl önce Safevilerin eline geçen Tebrize girdi. Bu, Tebrizin Osmanlılarca 6. fethiydi. Tebrizde dört gün kalan Sultan IV. Murad, hastalandığı için İsfahana gitmekten vazgeçip Diyarbakır üzerinden İstanbula döndü.
Osmanlı ordusu çekilir çekilmez harekete geçen Şah Safi, büyük bir orduyla Revanı kuşattı. Kış sebebiyle yardım gönderilemediğinden üç ay süren çetin bir savunma savaşı veren Murtaza Paşanın şehit olması üzerine kale teslim oldu. Safevi ordusu Tebriz ve Azerbaycanın büyük bir kısmını geri aldı. Bundan sonra güneye doğru inen Şahın karşısına az bir kuvvetle çıkıp savaşan Şam beylerbeyi Küçük Ahmed Paşa yenilip şehit düştü (2 Eylül 1636).
1637 yılında sadrazam Bayram Paşayı Anadoluya gönderip büyük harp hazırlıklarına girişen Sultan IV. Murad, 8 Mayıs 1638de şeyhülislam Yahya Efendi ile beraber Bağdad seferi için yola çıktı. 17 Haziranda Konyaya, 22 Temmuzda Halepe geldi. Birecikte sadrazam Bayram Paşa kuvvetleri ile birleşti. Sadrazam Bayram Paşanın 26 Ağustosda Urfa yakınlarında vefat etmesi üzerine Tayyar Mehmed Paşayı sadrazam yapan Sultan, 16 Kasım gecesi Bağdada geldi ve derhal tertipler yaparak kuşatmaya başladı.
Şehirde, Bektaş Han Türkmenin kumandasında 40.000 askerlik çok kuvvetli bir Safevi garnizonu bulunuyordu. Şah Safi ise atlı kuvvetleriyle Kasr-ı Şirinde olup, Osmanlı kuşatmasını gün gün takip etmesine rağmen müdahaleye cesaret edemiyordu. Sultan IV. Murad, 12.000 sipahiyi İran içlerine sokup Şehriban bölgesini çiğnettiği halde Şahı savaşa çekemedi. Şah, Bağdatdaki büyük kuvvetine güveniyor, Sultan IV. Muradın kuşatmadan bıkınca çekilip gideceğini zannediyordu.
Padişahın ve 86 yaşındaki şeyhülislam Yahya Efendinin de ön safta olduğu bu savaşta dehşetli vuruşmalar oldu. Kuşatmanın 37. gününde ön saflarda yalın kılıç çarpışarak askeri coşturan Tayyar Mehmed Paşa, birkaç kuleyi ele geçirdiği sırada alnından yediği bir kurşunla öldü. Yerine sadrazam yapılan Kemankeş Mustafa Paşa, selefi gibi gayret edip birkaç kuleyi daha ele geçirdi.
Bu başarılar üzerine kuşatmanın 39. günü genel saldırıya karar veren Sultan IV. Murad, derhal hücumun başlamasını emretti. Sabah erkenden Osmanlı yürüyüşü büyük bir şiddetle gelişmeye başlayınca kale teslim, oldu. İç kalede direnmek isteyen 20.000 Safevi askeri kılıçtan geçirildi. Böylece 14 yıl, 11 ay önce bir ihanet sebebiyle Safevilere geçen Bağdat artık kesin olarak Osmanlı idaresine geçti.
Buradan İsfahana yürümek isteyen Padişah, Diyarbakıra gelince tekrar hastalığı nüksettiğinden yetmiş gün hasta yattı. Hasta yatağından İran içlerine akıncılar gönderdi. Veziriazam Kemankeş Mustafa Paşa da büyük bir kuvvetle İran içlerine doğru harekete geçtiği sırada Şahın barış isteğiyle gönderdiği elçiler geldi. Sadrazam Kemankeş Mustafa Paşa ile İran temsilcileri Saru Hanla Muhammed Kuli Han arasında yapılan görüşmeler sonrasında aşağı yukarı bugünkü Türk-İran sınırının tespit edildiği Kasr-ı Şirin Antlaşması imza edildi (17 Mayıs 1639). Bu antlaşmaya göre; Bağdat, Basra ve Şehrizor bölgelerinden oluşan Arab Irakı Osmanlılarda, Erivan Safevilerde kaldı. Ayrıca Safevilerin gerek Irak ve gerekse Kars, Ahıska ve Van taraflarına saldırmayacakları, Sünni büyüklerini kötülemeyecekleri de anlaşma şartları içinde açıkça ifade edilmişti (Bkz. Kasr-ı Şirin Antlaşması).
1723-1727 Osmanlı-İran Savaşı
Uzun süren bir sulh devrinden sonra, on sekizinci yüzyılın ilk yarısında Afganistandaki Üveysi hanedanı, İsfahana kadar İran topraklarını ele geçirdi. İrandaki Safevi hanedanını dağıttı. İranın bu zayıf durumundan faydalanmak isteyen Rusya da İrana saldırınca Sünni halkın yaşadığı Dağıstan halkı, 1722de İran tabiiyetinden çıkarak tekrar Osmanlı Devletine tabi oldu. Bu durumda Safevilerle yapılan barışın geçersiz kalması sebebiyle İrana müdahaleye mecbur kalan Osmanlı Devletinin, 1723 Temmuzunda Gürcistanın İrana tabi kısmına girmesiyle savaş başladı. Çeşitli cephelerde Tiflis, Gori, Güney Azerbaycan, Luristan, Ardelan, Kirmanşah, Hemedan ele geçirildi. Revan ve Tebriz eyaletlerine girildi. Bu suretle batı ve kuzeybatı İran ile Güney Kafkasya Osmanlı lehine İrandan koptu. III. Murad devrindeki sınırlar yeniden tutulup Hazara erişildi. Bu fütuhat, Hemedan muahedesi ile Afganistan hükümdarı Eşref Han Üveysi tarafından tanındı.
Ancak bir müddet sonra ortaya çıkan Nadir Han Avşar, Üveysileri gasp edici ve gayri meşru ilan etti. Tahta geçirdiği çocuk yaştaki Safevi şahlar namına İranda idareyi ele geçirip, doğuda Afgan ve batıda Osmanlı topraklarına karşı harekete geçti. 1730da Osmanlıların fethettiği Nihavend, Tebriz, Hemedan ve Kirmanşahı geri aldı. Bunun üzerine III. Ahmed İrana karşı savaşa karar verdiyse de, Patrona Halil İsyanı çıkması sonucunda tahttan feragat ettiğinden sefer gerçekleşmedi.
1730-1732 ve 1735-1736 Osmanlı-İran Savaşları
III. Ahmedden sonra, I. Mahmud döneminde de savaş devam etti. Bağdat beylerbeyi serdar vezir Ahmed Paşa, Kirmanşahı geri alıp, Kürican Meydan Muharebesinde 40.000 kişilik Safevi ordusunun dörtte üçünü imha ederek Hemedana girdi.
Tebriz fethine memur edilen serasker Hekimoğlu Ali Paşa ise, önce müstahkem bir mevki olan Urmiye üzerine gidip burayı zapt etti. Bunun üzerine Tebriz jileri gelenleri orduya gelerek itaatlerini arz ettiler. Bu arada yapılan görüşmeler sonunda İranla antlaşma imzalandı. Serdar Ahmed Paşanın imzaladığı antlaşmaya göre, Aras Nehri sınır kesildi. Tebriz dahil Güney Azerbaycan, Hemedan, Kirmanşah, Luristan, Ardelan, Huzistan İranda; Revan, Nahcivan, Şirvan, Arran yani Kuzey Azerbaycan, Doğu Gürcistan, Dağıstan Osmanlılarda kaldı. Osmanlı Devletinin Güney Kafkasyayı elinde tutmak ve Hazar Denizi'ni sınır tutmak için Batı İranı feda etmesine rağmen antlaşma pek uzun sürmedi. Bir yıl sonra Nadir Hanın Erbile taarruzuyla harp yeniden başladı.
Erbili aldıktan sonra büyük bir orduyla 12 Ocak 1733de Bağdatı kuşatan Nadir Han, yedi ay uğraştıysa da şehri alamadı. 19 Temmuz 1733de 80.000 kişilik orduyla Bağdata gelen vezir Topal Osman Paşa, on sekizinci asrın bütün dünyada en büyük askeri bilinen Nadir Hanı, dokuz saatlik bir meydan savaşından sonra hezimete uğrattı. Canını zor kurtaran Nadir Han, bütün ağırlıklarını bırakarak kaçtı.
Ertesi yıl Nadir Han, Kerkükte kışlayan ve ağır hasta olan Osman Paşayı ansızın baskına uğratarak öldürdü. Kerküke girdi. Safevi hanedanına son verdiğini ilan edip, şahlığını ilan etti. Avşar hanedanını kurdu (27 Ocak 1736). Osman Paşanın yerine serdar olan Köprülüzade Abdullah Paşayı Arpaçay Meydan Muharebesinde yenip öldürdü. Osmanlı Devletinin Avusturya ve Rusya ile savaşa girmesinden istifade edip, Revan, Gence ve Tiflisi alarak 1723den bu yana Osmanlıların İrandan fethettikleri bütün yerleri geri aldı. Kendisi Hindistanı işgale karar verdiğinden, Avusturya ve Rusya ile savaşan Osmanlı Devletinin de kendisiyle uğraşamayacağını bildiğinden, bu en avantajlı durumunda sulh istedi. İstanbulda yapılan antlaşmayla 1639da yapılan Kasr-ı Şirin antlaşması esasları kabul edildi. Avşar hanedanı tanındı fakat Nadir Şahın ısrarla istediği Caferi mezhebinin beşinci hak mezhep olarak kabulü İslam uleması tarafından reddedildi.
1742-1746 Osmanlı-İran Savaşı
Altı yıl süren bu barış devresinde Sünni Hindistan Timuroğulları devletine büyük bir darbe vurup, Hinduların müslümanlara karşı güçlenmeleri gibi İslam tarihinde çok zararlı vakalardan birine sebep olan Nadir Şah, buradaki başarısına ve ele geçirdiği hazinelerin zenginliğine güvenerek 29 Mayıs 1743de antlaşmayı bozarak Osmanlı Devleti topraklarına girdi. Irak, Kafkasya ve Doğu Anadoluyu Osmanlılardan almak, Caferi mezhebini beşinci hak mezhep olarak Sultan I. Mahmuda zorla kabul ettirmek istiyordu.
Hilleyi, bir müddet sonra da Kerkükü aldı. Büyük bir kuvvet ve 390 topla Musulu kuşattı. On iki genel taarruzunda da başarılı olamadı. Musulu savunan Kazıkçı Hüseyin Paşanın şiddetli direnişi nedeni çok zayiat verdiğinden geri çekildi.
1744'te tekrar harekete geçen Nadir Şah, bu sefer 150.000 askeriyle Karsı kuşattı. Kars savunmacısı serasker Hacı Ahmed Paşanın şiddetli savunması karşısında çekilip gitmekten başka çare bulamadı. Bir kısım muharebelerden sonra Osmanlılardan bir şey koparamayacağını anlayan Nadir Şah, sulh istedi. 4 Eylül 1746da İstanbulda yapılan antlaşmada sekiz yıl önceki gibi Kasr-ı Şirin Antlaşması esasları kabul edildi. Caferi mezhebinin beşinci hak mezhep olarak kabul edilmesi yine reddedildi.
1775-1779 Osmanlı-İran Savaşı
Rusya'nın devamlı güçlenmesi, gücünü Osmanlı aleyhine büyümeye adaması yetmiyor gibi, asırlardır uzun savaşlar yapılan İran da boş durmuyordu. Önce İran'ın iç meselesi gibi başlayan Türk Afşar Hanedanı ile Zend Hanedanı arasındaki savaş ikinciler lehine sonuçlanınca, Osmanlılar için tehlike başlamıştı. Zend Kerim Han, Rusya'nın hırpaladığı Osmanlı'yı zayıf anında vurmak istiyordu. İran'da yönetimi ele geçiren Zend Kerim Han, muhalifi Baban ailesinin Osmanlı topraklarına sığınmasını bahane ederek Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. 1775'te Basra'yı işgal edip, önce Bağdat çevresini ardından da Doğu ve Güneydoğu Anadolu'ya kadar olan bölgeleri de yağmalayarak geri çekildi. Dört sene süren savaşlarda Kerim Han istediğini elde edemedi. Sadece Basra şehri üç sene kadar İran'ın işgalinde kaldı; ancak Zend Kerim Han'ın 1779'da ölümüyle İran'da çıkan kargaşadan yararlanan Osmanlı birlikleri karşı bir saldırı ile Basra'yı tekrar ele geçirmeyi başardılar.
1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı
1821de İran tahtında olan Feth Ali Han, Osmanlı Devletinin Tepedelenli Ali Paşa ve Mora isyanının alevlendiği en buhranlı bir döneminde, fırsattan istifade ederek Osmanlı hudutlarına tecavüze başladı. Osmanlı Devleti meşgul olduğu için, veliaht şehzade Abbas Mirza, Doğu Anadoluya, diğer İran şehzadesi Mehmed Ali Mirza da Irak taraflarına saldırıp; Toprakkale, Bayezid, Eleşgird, Bitlis, Muş ve Erciş taraflarını işgal ettiler.
Fakat bu sırada İran ordusunda şiddetli bir kolera salgını başladı. Çok sayıda zayiata sebep olan bu salgında şehzade Mehmed Ali Mirza da öldü. Ordusunun bu şekilde perişan olmasından sonra Şah Feth Ali Han sulha talip oldu ve I. Mahmud zamanında 4 Eylül 1746da yapılan ateşkes esaslarına göre sulh akdedildi. Bundan sonra Osmanlı Devleti ile İran arasında savaş olmadı.