Apaçiler

Apaçiler (İngilizce Apache ) ya da Apaşlar (Fransızca Apache ), Amerika Birleşik Devletleri'nin Arizona, New Mexico ve Oklahoma eyaletlerinde yaşayan, Güneybatı Kızılderilileri kültür grubundan, Atabaskların Güney Atabaskları bölümünden ve Güney Atabask dillerine (Apaçi dilleri) giren Ova Apaçicesi, Hikarilaca, Lipanca, Meskalero-Çirikavaca ile Batı Apaçicesi adlı dilleri konuşan Kızılderilileri topluca niteleyen ortak addır. Kendilerini Apaçi olarak nitelendiren kişi sayısı 2000 yılı rakamlarına göre 56.060 olup en yakın akrabaları Navaholardır.
Adlandırma
Apaçi (Apache) kelimesinin ilk kez Juan de Onate tarafından 9 Eylül 1598 tarihinde San Juan Pueblo'da kullanıldığı düşünülse de, bu tarihten önce basılan pek çok antropoloji kaynakçasında bu isme rastlanmaktadır. Kelimenin kökeni hakkında çeşitli hipotezler olsa da en yaygın ve kabul edileni, Zuni dilinde ʔaapaču ya da Yavapai dilinde ʔawáača kelimelerinden geldiği yolundadır. Günümüzde Apaçi halkları arasında yalnızca Hikarilalar Apaçi (Abáachi) adını İngilizceden alıp kullanırlar.
Türkiye'de Kızılderili denince akla ilk gelen kabile Apaçilerdir.. Bir başka deyişle, Türkiye'de Kızılderili imajı Apaçilerle ifade edilir. Bunda, Türkiye'de bir dönem en popüler çizgi romanlarından olan Teksas ve Tommiks gibi çizgi romanların yaygınlığı etkendir.. Apaçi kelimesi Türkçede Apaş olarak da geçer. Apaş kelimesi sözlüklerde mecazen "hayta, külhanbeyi, efe" anlamında da kullanılır. Bu mecazi kullanımı Türkçeye Fransızcadan geçmiştir. Bunda, Apaçilerin, özellikle de Çirikava Apaçilerinin yağmacı olmalarının etkisi vardır.
Günümüz Apaçi grupları
Günümüzde ABD tarafından federal olarak tanınan Apaçi grupları şöyledir:
Apache Tribe of Oklahoma
Fort McDowell Yavapai Nation, Arizona
Fort Sill Apache Tribe of Oklahoma
Jicarilla Apache Nation, New Mexico
Mescalero Apache Tribe of the Mescalero Reservation, New Mexico
San Carlos Apache Tribe of the San Carlos Reservation, Arizona
Tonto Apache Tribe of Arizona
White Mountain Apache Tribe of the Fort Apache Reservation, Arizona
Yavapai-Apache Nation of the Camp Verde Indian Reservation, Arizona
Direniş
Yüzyıllar boyunca güneydeki İspanyol kökenli Meksikalılarla savaşmışlar, bu savaşlar sırasında da iyice sert, acımasız ve vahşi tabiatlı bir karakter geliştirmişlerdi. Meksikalılar Apaçileri gördükleri yerde sorgusuz sualsiz öldürüyor, çocuklarını kaçırıp köle olarak kullanıyordu. Buna karşılık da Apaçiler sık sık Meksika'ya yağma baskınları düzenliyordu. Bu karşılıklı güç dengesi kuzeyden Avrupalıların yaklaşması ile değişmeye başladı. 1860 yılından itibaren Siular, Cheyenneler, Comancheler ve Kiowalar gibi büyük Kızılderili ulusları beyazlarla savaşarak topraklarını kaybetmeye başladı. Beyazlar Apaçileri bütün Kızılderililer arasında en vahşi ve en tehlikeli ulus olarak görüyordu.
1876da Amerika Ordusu Çirikavaları bir Kızılderili kampına taşımayı denedi. Fakat Gerenimo Meksikaya kaçtı. Beyazlar tarafından korku saçan bir Apaçi olarak tanıtıldı. Yaptığı şeyler abartılı bir biçimde yansıtıldı. Askerler onu yakalayabilmek için çok büyük mücadeleler verdiler. Mücadelenin son 5 ayında 5000 asker ve 500 keşifci izlerini takip ederek Gerenimo'ya ve kampına ulaştı. O ve adamları teslim olmaya zorlandılar ve sonunda yakalandı. Arizonaya geri gitmeyi umdu ama Gerenimo ve adamları Florida St. Augustineye nakledildi. Nakledildikleri yerde çoğu sıtma ve tüberkülozdan öldü.
Gerenimo büyük bir aşkla sevdiği topraklarını bir daha göremedi. Arizona'da yıllar sonra federal hükumetin hapsettiği kampta bir mahkum olarak öldü.
Dil
Diğer Amerika Kızılderililerinden oldukça farklı olan Na-Dene dilleri ailesinden dlleri konuşan Kızılderililer, Sibirya kökenlidir. En büyük grubunu oluşturan Atabask dilleri, coğrafi konumları baz alınarak Kuzey Atabask dilleri (Alaska ve Kanada), Pasifik Atabask dilleri (ABD'nin kuzey Pasifik kıyıları) ve Güney Atabask dilleri (ABD'nin orta güneyi ve Meksika sınırı) biçiminde üç alt grupta toplanırlar. Güney Atabask dilleri alt grubuna, Navaholar dışındakilerin hepsi Apaçi olduğundan Apaçi dilleri adı da verilmektedir.
Ova Apaçi dilleri [İngilizce Plains Apachean]
Ova Apaçicesi [kendilerince Náʼįįsha; İngilizce Plains Apache, Kiowa Apache, Oklahoma Apache]. Konuşanı bir iki kişi olup Oklahoma'da Na-Dene olmayan Kiowalar arasında yaşarlar.
Navaho-Apaçi dilleri [İngilizce Navajo-Apache, Southwestern Apachean]
Doğu Apaçi dilleri [İngilizce Eastern Apachean]
Hikarilaca [kendilerince Abáachi mizaa ; İngilizce Jicarilla, Jicarilla Apache]. New Mexico'nun kuzeyi ile Kolorado'nun güneyinde konuşulur.
Llanero
Hoyero
Lipanca [İngilizce Lipan, Lipan Apache]. New Mexico'nun doğusu ile Teksas'ın batısında konuşulur.
Batı Apaçi dilleri [İngilizce Western Apachean]
Meskalero-Çirikavaca [İngilizce Mescalero-Chiricahua]
Çirikavaca [İngilizce Chiricahua, Chiricahua Apache]. Arizona'nın güneyi ile New Mexico'nun güneybatısında konuşulur. Ünlü Apaçi kahramanı Geronimo'nun anadilidir.
Chiricahua
Mimbreño
Mogollon
Meskaleroca [İngilizce Mescalero, Mescalero Apache]. New Mexico'nun orta bölgelerinde konuşulur.
Batı Apaçicesi [kendilerince Ndee biyatiʼ / Nnee biyatiʼ ; İngilizce Western Apache, Coyotero]. Arizona'nın orta bölgelerinde konuşulur. Günümüzde Apaçi adı daha çok bu dili konuşanlar için kullanılmaktadır.
Cibecue
Kuzey Tontocası [İngilizce Northern Tonto]
Güney Tontocası [İngilizce Southern Tonto]
San Carlos
Tsézhiné (Arivaipa)
Pinal
Apache Peaks
San Carlos proper
White Mountain
Navahoca [kendilerince Diné bizaad; İngilizce Navajo, Navaho]. Arizona, New Mexico, Utah ve Kolorado eyaletlerinde konuşulur. Konuşanı en kalabalık Na-Dene dilidir.