Yaban mersini

Vaccinium myrtillus farklı bir alt tür. Yaban mersini iki farklı alt tür için kullanılmış burada, ayırılması lazım.
Yaban mersini (Vaccinium myrtillus), veya ayı üzümü fundagiller (Ericaceae) familyasından ılıman iklimlere alışmış bir üzümsü meyve türüdür. Anavatanı Kuzey Yarımkürenin serin ve dağlık bölgelerinde yetişen birçok türü vardır.
Genel olarak Kuzey Avrupa, Amerika'daki Rocky Dağları ve Türkiye'de, Karadeniz Bölgesi bölgesinin rakımca yüksek olan fundalık ve ormanlık bölgelerinde yabani şekilde değişik tipleri vardır.
Yaban mersini özellikle 1906 yılında Amerika'da başlatılan ıslah çalışmaları sonucu doğadaki yabani şekillere göre kültüre alınan çeşitlerin, özellikleri (meyve iriliği, tadı, olgunluğu vs.) daha üstün niteliklere sahip olduğu görülmüştür.
Yaban mersini, mavi veya mor meyveleri olan çok yıllık çiçekli bitkilerin geniş çapta dağılmış ve yaygın bir grubudur. Cyanococcus bölümündeki Vaccinium cinsinde sınıflandırılırlar. Vaccinium ayrıca kızılcık, yaban mersini(ingilizce: bilberry), Amerikan yabanmersini(ingilizce: Amerikan yaban mersini) ve Madeira yaban mersinini de içerir. Ticari yaban mersinihem yabani (alçak çalı) hem de ekili (yüksek çalı)hepsi Kuzey Amerika'ya özgüdür. Yüksek çalı çeşitleri 1930'larda Avrupa'ya tanıtıldı.
Yaban mersini genellikle boyut olarak ile yükseklikler arasında değişebilen secde çalısıdır. Yaban mersini ticari üretiminde, alçak seviyeli çalılarda yetişen küçük, bezelye büyüklüğünde meyveli türleri "alçak çalı yaban mersini" ("yabani" ile eşanlamlı) olarak bilinirken, daha büyük, meyveleri daha uzun, ekili çalılarda yetişenlerse "yüksek çalı yaban mersini" türü olarak bilinir. Alçak çalı yaban mersini üretiminde Kanada liderken, Amerika Birleşik Devletleri dünya yüksek çalı yaban mersini arzının yaklaşık %40'ını üretir.
Yöresel adlandırma
Ardahan'da Mosi, Rize'de Likapa, Trabzon'da Ligarba, Karakavuz'da Çalıçileği, Rize Pazar ilçesinde Kaskanaka, Rize Ardeşen ilçesinde Çera (Çela), Artvin'de Morsvi, Mahabak, Mesi; Giresun'da Çalı Çiçeği, Ordu'da Cırtlık Çileği, Yozgat'ta Köpek Üzümü, diğer bölgelerde ise Ayı Üzümü, Çay Üzümü veya Çoban Üzümü olarak isimlendirilen ve literatürümüze Yaban Mersini olarak giren bu üzümsü meyve puslu veya parlak mavi rengi ile Mavi Altın (blue gold) olarak nitelendirilmektedir. Sağlık meyvesi olarak tanınmaktadır.
Tarihte
Amerika'da
15 Kasım 1910da Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı Bitki Endüstrisi Bürosunun 193 Nolu Bülteni Experiments in Blueberry Culture başlığını taşıyordu. 1906da Frederick Vernon Coville, doğadan yaban mersini hasat etmek yerine yaban mersinini kültüre almanın mümkün olması gerektiğine ikna oldu. Washington D. C. den Greenfield, New Hampshiredaki küçük bir çiftlikte taşındıktan bir yıl sonra, etraftaki tarlalarda gelişen cılız ve uzun boylu yaban mersini tohumlarını çimlendirmeye başladı. Yaban mersini yetiştiriciliği ve ıslahının tarihi burada başladı.
1905te Greenfielddeki çiftliği satın aldıktan sonra, Coville ailesi yazları bölgedeki yerli yaban mersinlerini gözlemleyerek çok zaman geçirdi. Temmuz 1908de, ilk üstün seçim Coville çiftliğinin yakınında belirlendi ve Brooks » olarak adlandırıldı. Açık mavi renkli, iri, sert, sulu ve aromalı meyveleri vardı. Birkaç yıllık başarısızlıkla sonuçlanan, kendi kendine polinasyon veya çaprazlama denemelerinden sonra, Coville, melezlemenin çeşitli görünüm ve özelliklerde bitkilerle, ancak aynı sayıda kromozomla daha başarılı olduğu sonucuna vardı. Bu nedenle, üremesine dahil etmek için iki yaban mersini daha seçti: Greenfieldden (1909) Russel » ve New Jerseyden (1911) Sooy », birkaç yıl sonra Grover » ve Chatsworth » izledi. Şaşırtıcı çalışmasından 14 ticari çeşit ve 9 Ocak 1937deki zamansız ölümünden sonra 15 tane daha yeni çeşit piyasaya sürüldü. 1992de ABDdeki yaban mersini arazisinin %75inin Covillein çeşitleri tarafından kaplandığı düşünülüyordu. Bunlardan başlıcası, dünyanın bir yerinde hala yetiştirilmektedir: Bluecrop. Diğerleri çoğumuza tanıdık gelmelidir: Jersey, Blueray, Berkeley, Earliblue, Croatan
Whitesbog, N. J. de ticari bir yaban mersini yetiştiricisi olan Elizabeth C. White, Experiments in Blueberry Culture' okuduktan sonra Dr. Coville ile temasa geçti ve teşvik ve yardım teklifinde bulundu. Yabani üreme materyali seçimi, fide yetiştirme ve çeşit seçimi konularındaki işbirliği sonraki 26 yıl boyunca devam etti. 1920de Pioneer üreme çabalarından çıkan ilk çeşitti, ancak bugün hala yetiştirilen Rubel 1912de piyasaya sürüldü. Bu erken kültürel çalışma ve çeşitlilik geliştirme, New Jerseydeki ticari yaban mersini ekimlerinin temelini oluşturdu.
İlk dikim 1924te Michiganda, 1928de Kuzey Karolinada ve 1930larda Washingtonda ve diğer eyaletlere yayıldı. ABD Sayım Bürosuna göre 1949da New Jerseyde 1.082 hektar, Michiganda 701 ha, Kuzey Carolinada 230 ha ve Washingtonda 84 hada yaban mersini yetiştiriciliği yapılıyordu. Yabani tavşan gözü (V. ashei) seçimlerinin değerlendirilmesi 1939da Gürcistanda başladı, kontrollü çaprazlamalarından ardından 1950de Callaway ve Coastal ve 1960da Tifblue ve Homebell çeşitleri ortaya çıktı.
Sıcak iklimler için yüksek çalı tipi türlerin gelişimi 1948de Floridada başladı. Yabani yaban mersini türü V. darrowi, Dr. Coville tarafından geliştirilen Northern Highbush çeşitlerinin arzu edilen meyve verme özelliklerini korumaya çalışırken, düşük vernalizasyon gereksinimini sağlamak için ebeveyn olarak kullanıldı. Bu çeşitlerden ilki Southern highbush, Sharpeblue ve Floridablue olarak 1976 yılında piyasaya sürülmüştür.
Daha yakın zamanlarda, yüksek çalı ve alçak çalı (V. angustifolium) melezleri, kar örtüsünden korunan, kısa boylu (yarı-yüksek) çalılar vermiştir. Bu çeşitlerden ilki 1968 yılında Michiganda, Northland adıyla, diğerleri ise 1983te Minnesotada, Northblue ve Northsky adlarıyla piyasaya sürüldü. Fredrick Coville, yüzyıl sonra ABDdeki yetiştiricilere 500 milyon dolardan fazla kazandıran 25.500 hektara yayılan yaban mnersini hayal edebilir miydi?
Avrupa'da
Orta Avrupa'da özellikle Almanya'da genis ıslah çalışmaları Alman ıslahçı Dr. Heermann tarafından yapılmıştır. Dr. Heermann araştırmaları sonucu ilk olarak Blauewiss-Goldtrauble ve Blauweiss-Zuckertraube isimli çeşitleri üretime kazandırmıştır.
Osmanlıda
1879 tarihli Osmanlıca bir belgede, henüz bugünkü çay bitkisinin yetiştirilmediği bir tarihte, Rize'deki ormanlarda, kırlarda ve halkın bazılarının bahçelerinde bol miktarda keşfedilen bir tür çay ağacından bahsedilmektedir. Bu belgeye göre yöre halkı bu bitkiyi, emek ve akça sarfederek terbiye edip yapraklarını kilosu on mecidiye karşılığında satmaktadır. O zamanın hükumeti tarafından gümrük vergisi alınan bu çaya benzeyen bitkiden, ayrıca orman vergisi de alınmak istenmektedir. Rusya Hükumeti bu bitkiden vergi namına bir şey almadığından bu çayların kaçak olarak yurt dışına çıkacağından endişe duyulmaktadır. Trabzon valiliğinin yazısı üzerine Osmanlı Hükumeti bu bitkiden örnekler istiyor. Orman Bakanlığı'nın da kontrolünde olmak şartıyla bunun yararlı olup olmadığı araştırılıp ondan sonra tarımının yapılmasına ve yaygınlaştırılmasına teşebbüs edilmesi tavsiye olunmuştur.
Norveç'te
1950 yıllarında yaban mersininin gece karanlığında görme kabiliyetini arttırdığı zannedilir, bu yüzden Norveç'in karanlık kış mevsiminde askerlere bol bol yaban mersini marmelat veya reçeli yedirilir, ve bu bir askeri sır olarak gizli tutulurdu. Daha sonraki araştırmalar bu etkiyi yalanladı.
Diğer türleri
Kadife Yapraklı yaban mersini (Vaccinium myrtilloides)
Yer yaban mersini (Vaccinium boreale)
Kısa boylu yaban mersini (Vaccinium angustifolium)
Kısa Çalı Formlu Siyah Yaban Mersini (Vaccinium angustifolium)
Tavşan gözlü Yaban Mersin (Vaccinium ashei)
Bataklık yaban mersini (Vaccinium uliginosum)
Yüksek Çalı Formlu Yaban Mersini (Vaccinium corybosum)
Adi yaban mersini (Vaccinium myrtillus)
Kullanım alanları ve faydaları
Yaban mersini (Likapa), antioksidan madde içeriği en yüksek bahçe bitkisidir. Çok farklı amaçlar için kullanılmaktadır.
Kullanım alanları
Taze meyve olarak
Meyve suyu olarak; tek başına veya diğer meyve sularıyla kokteyl yapılarak.
İlaç sanayisinde; kuru meyvesi, çiçek, kök ve yaprakları
Süt ve süt ürünleri teknolojisinde; dondurma, yaban mersini içeren süt veya yoğurt
Kurumeyve teknolojisinde
Meyveli ekmek, çörek, kek, puding ve pastalarda
Baharat sanayisinde
Meyve salatalarında
Reçel, marmelat ve konserve sanayisinde
Çay; kuru yaprağı ve kuru meyvesi
Diyet mönülerinde
Faydaları
Göz yorgunluğu, miyopluk, katarakt, karasu (Glokom), şeker hastalığından kaynaklanan görme bozuklukları (Diyabetik retinopati), gece körlüğü, gece görüşünü artırıcı, kamaşma, retinayı güçlendirici, kılcal damar çatlamalarını önleyici ve tavuk karası (retinitis pigmentosa) hastalığının ilerlemesini yavaşlatıcı
Kabızlık, bulantı, mide krampları, ülser önleyici
Kan şekerini düşürücü, iltihaplanma, kolajenin (collagen) stabilize edilmesi
Pıhtılaşmanın azaltılması, damar sertliği oluşumunun engellenmesi ve antioksidan etki
Varis, basur (hemoroid) 'e karşı iyileştirici.
Yeni keşfedilen bir özelliği de somon balığı, yumurta, yulaf, barbunya, bezelye ve ay çekirdeği ile beraber zekayı geliştiren 7 besinden biri olduğu yönünde.
Besin değerleri
100 g'da;
Enerji
42,1 kcal
Maddeler