Barak Türkmenleri

Barak Türkmenleri ya da Baraklar, esas olarak Türkiye'nin güneyindeki Gaziantep ilinin güneydoğu kesiminde bulunan Barak Ovası'nda yaşayan bir Türkmen boyudur. Barak aşiretleri Gaziantep, Nizip, Kargamış üç- geninde yoğun olarak yaşamıştır. Bu aşiret, se- bebini bilemediğimiz bir göç hareketi ile Teke yöresi -Antalya- Kaş, çevresine yerleşmiştir. İlk defa Boğazcık Köyü'ne gelen Baraklar, birkaç yüz yıldan beri Kaş bölgesinde yaşamaktadır.
Etimoloji
Bu grubun "Barak" adını taşımasının nedeni tartışmalıdır ve tam olarak bilinmemektedir, ancak bu terim tarihin çeşitli örneklerinde karşımıza çıkmaktadır. Eski Türk takviminde köpek yılının adı Barak'tı. Barak, Oğuzname'de de eski Türk boylarından biri olarak geçmektedir. Bir Kitaysoylusu olan Barak Hacip, Selçuklu hakimiyetini takiben Kirman çevresinde Barak beyliği kurmuştur. Tokat'ta doğup Hoy'da vefat eden Barak Baba 13. ve 14. yüzyıllar arasında yaşamış bir Türk dervişiydi. Itbarak ya da sadece Barak, Oğuz Kağan Anlatılarında adı geçen köpek başlı erkeksi bir yaratıktı. Sevan Nişanyan'a göre "barak" hızlı koşan ve akıncı anlamına gelir. Başka bir teori, Barakların adını bir köpek olan ilk totemlerinden aldığını öne sürüyor.
Tarih
Köken
Destanlarına göre Uzun Hasan aşiretine mensupturlar. Baraklar, Uzun Hasan'ın ölümünden sonra başına Feriz Bey'i seçti. Kendisi de Sünni olan Feriz Bey, Alevi Müslüman Barakları Sünni İslam'a geçirtti. Bu rivayete göre Barakların Horasan'da bulunduğu, Feriz Bey'in önderliğindeki 80 bin Barak çadırının ve Aşık Dedemoğlu'nun önderliğindeki 4 bin Abdal çadırının Anadolu'da Yozgat çevresine göç ettiği sanılmaktadır.
Daha sonra Baraklar, Osmanlı makamlarıyla sorun yaşamaya başladılar: Hikayenin ilk versiyonuna göre, Orta Anadolu'daki yakın köyler, Osmanlı'dan Barakların varlığından rahatsız olan bu göçmenleri topraklarından çıkarmalarını isteyecekti. Başka bir versiyona göre, Osmanlıların posta servisi soyulacaktı. Baraklardan şüphelenen yetkililer, bir Barak Türkmen'ini tutukladı. Kabilenin büyükleri arasındaki bir toplantıdan sonra, Baraklar isyan etmeye karar verdiler ve mahkumu serbest bıraktılar. Buna karşılık Osmanlı kuvvetleri, isyancı Barak Türkmenleri ile Tayy ve Mawali Arap aşiretlerinin kendilerini yemesi umuduyla Barak Türkmenlerini Akçakale'nin güneyine, Culab Nehri çevresine sürgün etti. Kadıoğlu Yusuf Paşa, devletten af için Barak Türkmenlerine çadır başına bir koyun vergi vermelerini teklif etti. Baraklar kabul edip Osmanlı tarafındaki dedelere 84 bin koyun vermişler ve uzun süren bir çatışmadan sonra Arapları da bölgenin doğu ve güneyinde geri püskürtmüşlerdir.
Osmanlıların Anadolu'ya giderken onları muhafız olmak için manipüle ettiğini bilen Feriz Bey, Acem ve Türkistan topraklarına dönmeye karar verdi. Her büyük bu fikri destekledi. Bunu gören Feriz Bey ve Aşık Dedemoğlu, İran Şahı ile bir göç görüşmesi yapmak üzere Acem'a gittiler. Şah bu teklifi memnuniyetle kabul etti. Feriz Bey dönerken Dedemoğlu ve Abdal yandaşları İran'da kaldı. Feriz Bey, Julab'a döndüğünde, aşiretlerin dağınık olduğunu fark etti ve birçoğu geri göç etmek istemedi. Belirlenen Feriz Bey, 40 bin çadır topladı. Julab'da kalmak isteyenler onu aksine ikna etmeye çalıştılar; ancak aşiretlerin diğer yarısını (çocukları ve eşi dahil) geride bırakarak İran'a geri döndü.
Feriz Bey'den sonra
Osmanlılar, kalan 40 bin Barak çadırının kendilerine sorun olacağından korktular: Baraklar bir kez daha Tayy, Mawali ve Milan aşiretleriyle çatıştı ve yine galip geldi. Onlar da isyan etmeye devam ediyorlardı: Türkmen liderlerinden Bediroğlu, bir mesele için Birecik'e gittiğinde, Birecik'in mütesellimleri ona hakaret edip öldürdüler, bunun sonucunda Baraklar Birecik'i bastı ve mütesellimleri parçaladı. Mısırlı Abbas Paşa daha sonra Baraklarla uğraşmakla görevlendirildi.
Abbas Paşa ile Feriz Bey'in oğlu Mehmed Bey'in görüşmesinden sonra Barak grupları Urfa ve İzmir civarına yerleştirildi.
Bu dönemde Baraklar da bu konuda acemi olmalarına ve bu yaşam tarzına tam olarak adapte olamamalarına rağmen yavaş yavaş yerleşip çiftçilik yapmaya başladılar. Abbas Paşa, hasattan sorumlu memurlar atadı.
Fırat'ın batısına göç
Dönemin Barak Ovası genellikle Reşwan aşiretinin göçebe Kürtleri tarafından işgal edilmiştir. Bir gün, bir nedenden dolayı kabilenin geri kalanına kızgın olan bir Barak ailesi nehirden geçti. Reşwan lideri onları çadırında karşıladı. Kürtler başta samimi görünse de Türkmenlerin gitmesine izin vermediler. Daha sonra Kürt lider, Barak'ın karısına tecavüz etti. Sonunda, Adam olanları büyüklere anlattı. Öfkeli Barak Türkmenleri bunu bir namus meselesi olarak ele aldılar.
Baraklar, devlete karşı başka bir ayaklanma planladı. Ekinlerini yakarak 80 görevliyi ateşe attılar. Aynı zamanda Baraklar develeri ve sürüleriyle nehri geçerek Kürtlerle kanlı bir savaş başlattı.
Yenilgiye uğrayan Kürtler bölgeden kaçtılar ve Nizip'in kuzeyindeki Ermeni ve Çepni bölgelerini sular altında bıraktılar. Çadırları yok olduğundan ve yeni yerleşim bölgesi çok verimli olduğundan, bir kez ve herkes için yerleştiler. Buna rağmen Reşvanlar yeni yerleşim bölgelerinde yakındaki Türkmenlerle çatışmaya devam ettiler. Aslında Sünni olan Reşvanlar, Alevi olan Çepni Türkmenlerle pek evlenmez, hatta günah olduğu için selam bile vermezlerdi.
Bu arada, otlamaya uygun verimli yaylalar nehrin doğu yakasına geri döndüğü için, zaten kısmen çiftçi olan Baraklar, hızla yerleşik bir hayata adapte oldular. 1850'de Francis Rawdon Chesney, Sajur Nehri'nden Birecik'e kadar uzanan arazinin Barak boyuna bağlı Türkmenler tarafından ekildiğini, bu da Barakların 19. yüzyılın ortalarında yerleşik ya da yarı göçebe olduklarını gösterir. Yine de 70-80 çadır göçebe Barak daha batıya giderek Gaziantep çevresine yayılmış, daha sonra yerleşik Baraklarla temas halindeyken bölgedeki Yörüklerle birleşmiştir.
Din
Barak Türkmenlerinin çoğu Sünni Müslümanlardır; ancak geçmişte Barakların birçok Sünni Türk'ün dini uygulamalarından saptığı biliniyor. Örneğin, Barak Türkmen köylerinde, camiler Sünni topluluklar için toplanma yerleri olarak önem taşımasına rağmen, eskiden cami bulmak nadirdi. Aslında birçok Barak Türkmen büyüğü geçmişte Sünni değil Şii olduklarını ve Sünni Arap aşiretleriyle yakın temas yoluyla bu hale geldiklerini iddia ediyor. Barak cemaatinin, "dede" olarak adlandırılan ve "Barak Dede" (bazen Barak Baba olarak da anılır) ve "Bozgeyikli Dede" olmak üzere iki türe ayrılan manevi olarak etkili üyeleri vardı. Geleneksel anlatıya göre, Barak Türkmenlerinin yaşadığı bölge, Bağdat seferinde önemli bir rol oynayan Barak Dede ve dervişlerine ödül olarak verilmiştir. Bu hediyelerin yeri bilinmiyordu ve geleneksel kurban zamanlarında gizemli bir şekilde ortaya çıkacaklardı. Yine de Barak Türkmenleri olarak kabul edildiler. Bu arada Bozgeyikli Dedeler de Barak Türkmenlerinden değil, başka bir Türkmen grubuydu ve Elbistan'ın kuzeyinde bir köyde kalıyordu. Geleneklere göre her Barak Türkmen hanesi bu iki 'dede'ye düzenli olarak kurbanlık koyun ve keçi bağışlardı. Yavaş yavaş, bu figürlerin dini güçleri azaldı. Hasat sırasında hayvanlar yerine arpa ve buğday gibi tahılları hediye etmeye başladılar.
Kültür
Giyim Kuşam
Barak Türkmen kadınları geleneksel olarak üç eteği, kemerle giyerler. Kadınların geleneksel halk kıyafetlerinin bir parçası olarak giydikleri "Ahmediye" olarak bilinen turuncu başörtüsü, Barakların simgesi haline gelen ikonik bir parçadır. Bu genellikle "tozak" olarak bilinen güller ve tüyler içerir. Bazen Ahmediye'nin üzerine bozuk paralı fes giyilir. Erkekler yöresel desenli aba ve beline sarılı bir keffiyeh ile şalvar giyerler. Kafasına beyaz keffiyeh giyilebilir.
Mutfak
Ezogelin çorbası, Barak Türkmenlerinden ödünç alınan Türkiye'nin ulusal mutfağından popüler bir yemektir. Adını 20. yüzyılın başlarında yaşamış bir Barak Türkmen olan Ezo Gelin'in (Özo veya Ezov Gelin olarak da bilinir) hikayesinden almıştır.
Halk oyunları
Barakların halk oyunlarının çoğu el ele tutuşmayı içerir ve bunlara davul, zurna ve zambır eşlik eder. Bu nedenle halk arasında bu isim pek kullanılmasa da Halaylar olarak sınıflandırılmışlardır. Barakların çoğu halayları genellikle yavaştır. Çoğu halay gibi, genellikle bir lider (yerel lehçede "baş kültürü" veya "baş seken" olarak bilinir) bulunur. Barakların danslarının çoğunun Orta Anadolu'dan zorunlu göçe gönderme yapan semboller içerdiği sıklıkla iddia edilir. Barakların seslendirdiği bazı halaylar aşağıda listelenmiştir.
Hasan Dağı (Orta Anadolu'da bir dağ.)
Düz-Şirvani ya da Reşi Düzü (Bu oyun Nizip'in kuzeyinde yaşayan Reşwan Kürtlerinden alınmadır.)
Gaba
Demircioğlu ya da Garip Halayı (Bu halay Aşık Garib'in şiirlerini içeriyor.)
Demirci
Dokuzlu
Şekeroğlan
Kuseyri (Kuseyr'den anlamına gelir, Altınözü ilçesinin eski adıdır.)
Halebi
Pekmez
Üç Ayak
Sinsin
Evlilikler
Barak Türkmenleri eskiden berdel evlilikleri yapardı ve buna Türkçenin yerel lehçelerinde 'değişik' diyorlar.
Oymaklar
Baraklar birçok gruptan oluşur. Bu gruplar da alt gruplara ayrılmaktadır. Hiyerarşi kaynaktan kaynağa değişir.
Abdurrezaklı: (Yerleşim yerleri çoğunlukla Fırat kıyılarından Sajur Nehri'ne kadar uzanan su kütlelerinin yakınındadır ve bu kabilenin önemli bir kısmı Suriye'dedir..)
Kasımlı
Mahmutlu
Tiryakili
Çayrazlı
Ali Dirizli
Kürdülü: (Bu grup lider Kürdülü Kerim'den sonra adlandırılmıştır, Annesi Kürt babası ise Türkmendi.)
Boz Muratlı
Kızılca Şarlı
Bayındırlı
Geçili
Sürkızıllı
Karabacak
Mazyalı
Torun:
İnaluşağı
Haliduşağı
Osmanuşağı
Hacıuşağı
Muharremli
İsalı (Eseli olarak da bilinir.):
Karakozak
Adıklı
İsalı
Kıyanlı
Karamanuşağı
Popüler kültürde
Baraklı Ezo Gelin'in hikayesi 1955, 1968, ve 1973, olmak üzere üç kez filme aktarıldı.
Tam veya kısmi Barak kökenli önemli kişiler
Ali Şahin (2 Ocak 1970 doğumlu), Türk siyasetçi, eski Avrupa Birliği Bakan Yardımcısı, Adalet ve Kalkınma Partisi Gaziantep Milletvekili
Yusuf Öztürkmen (1 Ocak 1936 - 18 Kasım 2006), Türk siyasetçi ve hukukçu, eski Cumhuriyet Halk Partisi Gaziantep Milletvekili
Cevdet San (1908 - 12 Ağustos 1993), Türk siyasetçi, eski Demokrat Parti Gaziantep Milletvekili