Frank Lloyd Wright

Frank Lloyd Wright (d. 8 Haziran 1867, Wisconsin - ö. 9 Nisan 1959, Phoenix, Arizona), Amerikalı mimar, yazar, eğitimci.
Modern mimarlık tarihinin en önemli kişiliklerinden birisidir. Son derece basit ve yalın iç mekanlara, düzenli ve geometrik cephelere sahip tasarımlar gerçekleştiren Wright, doğa ile yapının kendiliğinden bir uyum içinde olması gerektiğini savunan Organik mimarinin ilkelerini ortaya koymuştur.
Frank Llyod Wright'in bilinen 1.141 tasarımının 532'si inşa edildi. Yapıtları, biçimsel yeniliklerinden ötürü büyük ilgi uyandırdı. Çok geniş bir düş gücü ile tasarladığı yapılardan biri olan Şelale Evi, ülkenin en ünlü konutlarındandır; özellikle New-York Guggenheim Müzesi (1956-1959) gibi sarmal yapılar, günümüzde de özgünlüğünü korur. Her zaman bütüncüllük peşinde olan Wright, mobilyadan aydınlatma donanımına, masa örtüsünden yerdeki halılara kadar iç mekan tasarımı sürecinin hemen her aşamasında yetkin olmaya çalışmıştır.
Yaşamı
1867de Richland Center, Wisconsinde dünyaya geldi. Rahip ve müzik öğretmeni William Russell Cary Wright ile öğretmen Anna Lloyd Wright çiftinin üç çocuğundan en büyüğüdür. Doğduğunda ailesi ona Frank Lincoln adını verdi. Babası rahip olarak değişik yerlerde görev yaptığından çocukluğu Rhode Island, Iowa ve Massachusetts'te babasının görev yaptığı yerlerde geçti. Aile, 1878'de Madison, Wisconsin'e yerleşti. Frank, Madison Lisesine devam etti. 1885te anne ve babası boşanınca Frank Lincoln olan adını Frank Lloyd olarak değiştirdi. Ailesinin geçim sıkıntısının artması üzerine lise eğitimini yarıda bırakarak Wisconsin Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dekanı tasarımcı ve mühendis Allan Conoverin yanında yarı zamanlı çalışmaya başladı ve bir yandan da aynı fakültede özel öğrenci olarak teknik resim ve matematik dersleri aldı.
Gençlik yılları
1887de evden ayrılıp teknik ressam olarak çalışmak üzere Chicago'ya gitti. Ünlü mimar Joseph Lyman Silsbee'nin yanında birkaç ay çalıştı ve konut mimarlığı ile ilgili bilgiler öğrendi. Ardından Adler-Sullivan bürosunda yardımcı mimar olarak işe girdi. Şikago Okulunun en ünlü mimarı Louis Sullivana bağlı çalışıyordu. Sullivan onun üzerinde büyük etki bıraktı. Mimarinin bir sanat olduğu kadar sosyal bir protesto olduğu düşüncesini aşılayan ve bir binanın biçiminin onun temel işlevine göre ifade edilmesi gerektiğini öğreten Sullivan oldu. Bu sırada tanıştığı Catherine Lee Tobin ile 1889da evlendi. Şikagonun banliyösü olan Oak Parkta kendi evlerini tasarladı. Çiftin altı çocuğu (Loyd, John, Catherine, David, Frances ve Llewellyn) bu evde dünyaya gelmiştir.
Wright, Adler-Sullivanın bürosunda 1893'e kadar çalışarak Planlama ve Tasarım bölümü yöneticiliğine geldi. Adler ve Sullivan müstakil evler yapmayı istemiyor, bu tasarımlarla Frank Lloyd Wrightın ilgilenmesini istiyorlardı. Ev tasarlamadaki başarısı ile öne çıkan Wright, dışarıya da iş yaptığının anlaşılması üzerine 1893te Adler-Sullivandaki işinden ayrılıp Oak Parkta kendi ofisini kurdu. Sullivan ile dargın ayrılmış ve yıllar boyu konuşmamış olsa da hayatı boyunca kendisini saygıyla anmıştır.
Wrightın kendi atölyesinde 1893-1894te tasarladığı Winslow Evi çok beğenildi. Winslow Evinin başarısı nedeniyle akademik çalışma yapmak üzere altı yıllığına tüm masrafları karşılanarak Parise ve Romaya gitmek için teklif aldı ama kabul etmedi. Bunun nedenini Eski Yunan ve Romaya dönmenin bugünün ve doğrunun tam zıddı olduğunu, modernin buranın ve şimdinin sorusu olduğunu söyleyerek açıklamıştır.
Prairie Evleri
Bu yıllarda Amerikan mimarisi üzerine düşünmeye başlayan mimar, Winslow Evinden sonra tam yedi yıl boyunca fikirler oluşturdu. 1901 yılında 'Ladies Home Journal' adlı yayında Prairie Evleri adlı projesini tanıttı. 1901 -1911 arasında inşa ettiği küçük ve konforlu evleri Prairie Evleri serisi olarak anılmaktadır. Geniş saçakları, yayvan ve yatık hatları, düz yüzeyleri, teras ve gizli bahçeleri olan bu evler yeni bir mimari dilinin doğmasına neden olmuştur. Prairie tarzındaki ilk ev, 1902de Illinois Highland Parkta inşa ettiği Willits Evi; serinin baş yapıtı ise 1909da Şikagoda inşa ettiği Robie Evi oldu. Bu evleri yaparken Wrightin arzusu sadece bir ev inşa etmek değil, bütün bir çevreyi hatta evin içinin detaylarını oluşturmaktı. Evle birlikte mobilyalarını, aksesuarlarını, kumaşları, halıları da tasarlamaktaydı.
Larkin Yönetim Binası
Meslek yaşamının ilk yıllarında daha çok ev tasarımına odaklanan Wrightın bu dönemde gerçekleştirdiği ev-dışı yapılar arasında en önemlisi, New York'ta 1904te Larkin Sabun Fabrikası için tasarladığı yönetim binası oldu.
Taylorist Açık Plan ofis tipinin ilk örneği kabul edilen bu binada Wright özel ofis mobilyalarının, duvarları kaplayan gömme dolapların tasarlanmasına kadar her türlü detayla ilgilendi.
Avrupa turu
1909 yılına kadar 130a yakın bina yapan Wrightin başarısı ve ünü iyice yayılmıştı. 1909da içinde ev çizimlerinin yer aldığı Wasmuth albümlerini hazırlamak üzere Almanyaya gitti. Bir süredir aşk ilişkisi içinde olduğu Mamah Cheney da kendisine katıldı. Eşlerini ve çocuklarını bırakarak bir süre İtalya'da yaşayan ikili, birlikte Avrupa'da sergilere katıldı. Bu gezi ve Wasmuth albümleri Wrightin çalışmalarının Avrupalı mimarlarca tanınmasını sağladı. Çift, bir yıl sonra dönüp Wisconsin'de birlikte yaşamaya başladı.
Taliesin I ve II
Wright, doğup büyüdüğü Spring Fielde dönünce Mamah ile birlikte yaşamak üzere Wisconsin Nehrine bakan yeni bir ev ve stüdyo inşa etti. Binaya, Taliesin adını verdi. 15 Ağustos 1914te büyük bir trajedi yaşandı; Wright Şikagoda çalışırken bir hizmetçi Taliesini ateşe verdi. Evde yemek yemekte olan Mamah Chaney, iki çocuğu ve dört çalışanı ile birlikte hayatını yitirdi. Bu olayla harap olan Wright, aynı yıl Taliesin i yeniden inşa etti.
Wright, yangından sonra kendisine taziyelerini gönderen Maude (Miriam) Noel ile birlikte yaşamaya başladı.
Tokyo İmparatorluk Oteli
Mimar, 1915te Japon imparatoru tarafından Tokyo İmparatorluk Otelini inşa etmek üzere davet edildi. Miriam Noel ile birlikte gittiği Tokyoda altı yıl kaldı. Otel inşaatında Antonin Raymond ve Paul Mueller ile beraber çalıştı. Binanın depreme dayanıklılığına olağanüstü önem verip, gereken her şeyi göz önüne aldı. 1922de inşaat tamamlandıktan sonra ABDye döndü. Otelin açıldığı 1 Eylül 1923 günü tarihin en yıkıcı depremlerinden biri meydana gelmiş ve otel, depreme dayanan nadir yapılardan biri olmuştur.
Dokulu beton bloklar
1922de Los Angelesa yerleşip yeni bir büro açan Wright, o yıl ilk eşi Catherineden resmen boşandı. Kasım 1923te Maude (Miriam) Noel ile evlendi. Morfinman olan Miriam ile ilişkisi evlendikten sonra daha kötüye gitti ve kısa bir süre ondan ayrı yaşamaya başladı. Bu dönemde çok az iş alabilen Wright, dokulu beton blok sistemi (textile block houses) ile dört konut inşa etti. Bu dört konuttan ilki, Pasadenada antikacı Alice Millard için yaptığı 400 metrekarelik evdir ve günümüzde ulusal mimarlık anıtı olarak tescillidir.
Taliesin III
Wright, 1924te Karadağlı bir balerin olan Olga Lazovich ile tanıştı, Los Angelestan ayrıldı ve Olga birlikte Taliesinde yaşamaya başladı. 1925 sonunda bu birliktelikten bir kızı dünyaya geldi. Doğumdan önce 20 Nisan 1925te çıkan bir yangınla Taliesin ikinci kez yandı. Wrightın çok değerli Japon baskıları da bu yangında kül oldu. Mimar, binayı Taliesin III adıyla yeniden inşa etti. 1927de Miriam Noeldendan boşandı.
Taliesin II yangını ve boşanma nedeniyle maddi açıdan zor durumda düşen Wright, Taliseini satışa çıkarıp San Diegoya taşınmak zorunda kaldı; San Diegoda Olga ile evlendi. Eski dostları ve öğrencileri sayesinde 1928de Taliseini geri alıp Wisconsine dönebildi.
Taliesin Okulu
Wright, 1932de bir vakıf kurdu. Bu vakıf, tasarım sektöründe eğitim görenlere burs ve Taliesinde staj olanağı vermekteydi. Aynı yıl yayımladığı Otobiyografi adlı kitabı okul için bir reklam aracı oldu; okula pek çok başvuru geldi. Böylece 1932de 23 stajyer gelip Taliesinde onunla yaşayıp çalışmaya başladı. Taliesin, felsefesi yaparak öğrenme olan bir mimarlık okuluna dönüştü. Okula kabul edilen öğrenciler, çizim elemanı olmadan önce bazen bir-iki yıl, sadece inşaatlarda çalışıyor, tarımla uğraşıyorlardı. Haftanın belli gecelerinde konserler verilip, şiirler okunuyordu. Haftada bir gün de Wright tarafından öğrencilerine belli konularda konferanslar veriliyordu.. Mimar, en tanınmış eserlerinden kimisini burada öğrencileri ile birlikte üretti.
1932de Kaybolan Şehir adlı bir kitap daha yayımlayarak Broadacre Şehri adlı kentsel ütopyasını tanıtan Wright, öğrencileri ile birlikte bu düşünce üzerinde çalıştı.
Wright, Pensilvanyada Şelale Evi olarak bilinen ünlü konutu 1935te tasarladı. Oğulları Taliesinde Wrightın öğrencisi olan Kaufmann ailesinin yaptırdığı ev, Bear deresinin şelaleye dönüştüğü bir noktada şelalenin üzerinde konumlanır. Time Dergisinin 1938 Ocak sayısına kapak olduğundan beri ilgi çeken ev, Wrightın en tanınmış eserlerinden birisi oldu.
Temizlik malzemeleri üreticisi Johnson Wax şirketi için 1936da Racine, Wisconsinde Taylorist ilkelere uygun olarak yeni genel merkez binasını tasarladı. 1939da inşaatı tamamlanan ve günümüzde halen şirket tarafından kullanılmakta olan bina hizmete girdiğinde 1930ların mimari başyapıtlarından birisi olarak kabul edilmiştir. Wright, bina için kırktan fazla orijinal mobilya tasarladı ve binada ağırlıklı olarak Cheeroke kırmızısını kullandı.
Taliesin Batı
1933 yılından itibaren kışları daha sıcak bir bölge olan Arizonada geçirmeye başlayan Wright, 1937de Arizonada Taliesin Batının inşasına başladı. Artık bütün öğrencileri kışları Wisconsinden Arizonaya geliyordu. Çöl yaşamına uygun çeşitli fikirleri, yenilikleri, bina detaylarını burada denedi. Bu kompleks, günümüzde Frank Lloyd Wright Mimarlık Okulunun ana kampüsüdür.
Usonia Evleri
1936da ABD büyük bir ekonomik kriz içindeyken tekrar ev mimarisine yönelen Wright, 'Prairie Evi'nden sonra 'Usonian Evi'ni geliştirdi. Bu tasarım ile düşük gelir düzeyine sahip insanların konut ihtiyacına cevap vermiş oldu. 1937de Madison, Wisconsinde bir gazeteci tanıdık için inşa ettiği Jacobs Evi ilk Usonian Evi kabul edilir. 1945te New Yorklu bir arkadaş grubunun satın aldıkları arazi üzerinde kendileri için Broadacre Şehri düşüncesine uygun ev tasarlaması talebi üzerine Pleasantville, önemli Usonian Evi örneklerindendir.
Guggenheim Müzesi
Wrightın en son ve en ünlü eseri Guggenheim Müzesidir. Amerikalı bir koleksiyoncu olan Solomon Guggenheim ile sanat danışmanı Hilla Rebay ile birlikte, 1943 yılında Frank Llyod Wright'a bir mektup yazarak bir müze tasarlamasını talep ettiler. 10 yıllık bir proje çalışma sürsinden sonra 1955 yılında müzenin inşaatına başlanabildi. Müze 1959da Wrightin ölümünden 6 ay sonra açılabildi.
Ölümü
1959 yılı Nisan ayında aniden hastalanan Wright, 9 Nisan 1959 günü 92 yaşında Arizonada hayatını kaybetti. Springfield, Wisconsinde Taliesin yakınındaki Unity Chapel Mezarlığına defnedildi. 1985te üçüncü eşi Olganinivanın ölümünden sonra mezardan çıkarılıp yakılmış ve külleri Arizonada eşinin külleri ile birlikte gömülmüştür.
Eşleri ve çocukları
Frank Lloyd Wright 3 kez evlilik yapmış ve 4 erkek 3 kız olmak üzere, 7 çocuk sahibi olmuştur. aynı zamanda 3. eşinin sahip olduğu kız çocuğunu da evlat edinmiştir.
Eşleri:
Catherine "Kitty" (Tobin) Wright (1871-1959). evlenme tarihi Haziran 1889; boşanma tarihi kasım 1922.
Maude "Miriam" (Noel) Wright (1869-1930). evlenme tarihi kasım, 1923; boşanma tarihi Ağustos 1927.
Olga Ivanovna "Olgivanna" (Lazovich Milanoff) Lloyd Wright (1897-1985). evlenme tarihi Ağustos 1928.
Önemli eserleri
Charnley evi, Astor Street, Chicago, 1891
Winslow evi, River Forest, Illinois, 1893
Highland Park evi, Illinois, 1902
Darwin D. Martin evi, Buffalo (New York), 1904
Larkin Yönetim Binası, Buffalo, 1904
Oak Park kilisesi, Illinois (1904-1906)
Robie evi, Chicago (1906-1909)
Coonley evi, Riverside, Illinois, 1908
La Miniatura de Pasadena (1923)
Şelale Evi (1936)
Johnson Wax Apartmanı (1939)
Lakeland kampüsü (1940-50)
Guggenheim Müzesi New York (1956-1959)