Mihri Müşfik Hanım

Mihri Müşfik Hanım, Mihri Rasim (d. 26 Şubat 1886, İstanbul - ö. 1954, New York), Türk ressam.
Türkiyede çağdaş resim çalışmalarını ilk başlatan kadın ressamdır. Özellikle portreleriyle tanındı. Tanınmış kişilerin portrelerini yaptı. Portresini yaptığı kişiler arasında Mustafa Kemal Atatürk ve Papa XV. Benedictus de vardır. Kız öğrencilerin devam ettiği bir Güzel Sanatlar Akademisi olan İnas (Kız) Sanayi Nefise Mektebi'nin ilk kadın yöneticisi oldu, pek çok kadın ressamın yetişmesine emeği geçti. Resme olan tutkusu nedeniyle aristokrat yaşamını terk etti, bohem ve yoksul bir yaşam sürdü. Ressam Hale Asaf'ın teyzesidir.
Yaşamı
1886 yılında İstanbul'da, Abhaz-Gürcü olan "Anchabadze" ailesine, Kadıköy'ün Bahariye semtindeki Dr. Rasimpaşa Konağı'nda dünyaya geldi. Babası, Askeri Tıbbiye'de ders veren ve "Tıbbiye Nazırı" veya "Tıbbiye Reisi" olarak da bilinen Dr. Çerkez Ahmet Rasim Paşa'dır. Avrupai bir eğitim gördü. Edebiyat, musiki ve resim ile ilgilendi. Resme olan ilgisi diğerlerine göre ağır basıyordu. Yaptığı bir resmi Sultan II. Abdülhamid'e takdim edince Saray Ressamı Zonaronın öğrencisi oldu, kendisinden Beşiktaştaki atölyesinde resim dersleri aldı. Böylece Türkiyede çağdaş resim çalışmalarını başlatan ilk kadın ressam unvanını aldı.
Avrupa'ya gidişi
On yedi yaşındayken bir müzik dinletisinde tanıştığı İtalyan kökenli bir müzik şefinin peşinden Roma'ya kaçtı. Sahte pasaportla gittiği İtalya'da tanıdıklarının yanında bir süre kaldıktan sonra sanat dünyasının merkezi sayılan Parise geçti. 52 Montparnasse Bulvarı'ndaki adreste kiraladığı yeri, hem ev hem de atölye olarak kullandı. Portre ve gravür ağırlıklı resimler yaparak ve evinin bir odasından aldığı kira ile geçimini sağladı. Kiracılarından birisi, Bursalı Selami Paşanın Sorbonneda siyasi bilimler öğreniminde bulunan Müşfik Selami Bey idi. Müşfik Selami Bey (İnegöllü) ile evlenen Mihri Hanım böylece sanat dünyasında bilinen "Mihri Müşfik Hanım" adını aldı.
İtalya ve Fransada çeşitli sanat okullarda ve atölyelerde öğrenim gören Mihri Müşfik Hanım, dışavurumcu bir anlayışla özgün portreler yaptı. Çağdaş resim akımlarını yakından takip etti. Portrelerinde kübizmin ve ekspresyonizmin etkisi görüldü. En önemli eseri sayılan Naile Hanım portresini bu dönemde, 1908-09 yıllarını içeren uzunca bir süreçte meydana getirdi. Eser, İttihat ve Terakki Cemiyeti kurucularından, eski Viyana Sefiri, İstanbul şehreminlerinden (belediye başkanı) Ali Rıza Beyin annesi, Naile Hanımı betimlemektedir.
İstanbul'a dönüş
Mihri Hanım, Fransa ile borç anlaşması yapmak üzere Paris'te bulunan dönemin Osmanlı Devleti Maliye Nazırı Cavit Bey ile bir davette tanıştı. Cavit Bey'in Maarif Nazırı'na bir telgraf göndererek Mihri Hanımdan kızlar için açılacak güzel sanatlar okulunun kurulmasında yararlanılmasını önerince Mihri Müşfik Hanım, 1913 yılında İstanbul Darülmuallimat (Kız Öğretmen Okulu) resim öğretmenliğine atandı. Bu okul, Müslüman halkın kızlarının devam ettiği en yüksek eğitim kuruluşu idi. Burada, öğrencilerini etkileyen ve sevilen bir öğretmen oldu
1914 yılında kız öğrencilerin yükseköğrenim görmelerine ve güzel sanatlar alanında yaratıcılıklarını değerlendirmelerin imkan vermek üzere İnas Sanayi-i Nefise Mektebi açıldı. Dönemin Maarif Nazırı Ahmet Şükrü Bey ile görüşerek kız öğrenciler için Sanayi-Nefise Mektebi'nin kurulmasını isteyen Mihri Müşfik Hanım'ın okulun açılmasında Mihri Hanım'ın büyük rolü oldu.<ref name=
Mihri Hanım, bu kurumun resim atölyesine öğretmen oldu ve matematikçi Salih Zeki Beyden sonra Ömer Adil Bey ile birlikte okulun müdürlüğüne getirildi. İnas Sanayi-i Nefisenin ilk kadın yöneticisi olan Mihri Hanım'ın, kızları açık havada resim yapmaya, modelden çalışmaya ve kadın ressamları ilk kez toplu bir sergi açmaya teşvik etti. Pek çok kadın ressamın yetişmesinde katkısı oldu. Bu ressamlardan bazıları Nazlı Ecevit, Aliye Berger ve Fahrelnisa Zeiddir.
Edebiyat-ı Cedideciler
İstanbulda bulunduğu dönemde, İbrahim Çallı, Hikmet Onat, Fikret Adil, Namık İsmail gibi ressamların yanı sıra Tevfik Fikret ile dost oldu. Edebiyat-ı Cedide şairlerinin yazdıklarını resimleyerek bir Edebiyat-ı Cedide Resmi yarattı.
Ruşen Eşref Ünaydın, Tevfik Fikret ile ilgili anılarında, şairin Mihri Hanım ile ilgili yorumlarını şöyle dile getirir:
Yukarıda bir hanım var. Resimler yapıyor. Bir de "Rübab"ı o kadar güzel yorumluyor ki yazdıklarım bu kadar anlamlı mı imiş, diye şaşırıyorum.
Mihri Müşfik Hanım, şiirleri resimlemenin yanı sıra Edebiyat-ı Cedideci şairlerin portrelerini çizdi. 1915te Tevfik Fikretin ölümü üzerine yüzünün kalıbını alarak heykelini yaptı. Bu, Türkiyede yapılan ilk mask çalışmasıdır. Mask, Aşiyan Müzesinde sergilenmektedir.
Kurtuluş Savaşı yılları
1919 yılında aniden İtalyaya gitti. Bu ani gidişinin nedeninin, İttihat ve Terakki Cemiyeti mensuplarıyla olan yakın ilişkilerinin, onu işgal altındaki İstanbulda zor duruma düşürmesi olduğu sanılmaktadır. Mihri Hanımın, bu dönemde tutuklanan Hüseyin Cahit ve Cavid Beyleri ziyaret etmesi, basında aleyhine yazılar çıkmasına neden oldu. Bu kargaşa döneminde, bir yıl için gittiği İtalyadan geri döndüğünde, iki yıl daha İnas Sanayi-i Nefisede ders verdi. Bu arada kötü alışkanlıklar ve sosyal çalkantılar nedeniyle Mihri Müşfik Bey ile iyi yürümeyen evliliği boşanma ile sona erdi.
Mihri Hanım, 1922 yılında Yunan ordusunun denize dökülmesinin ardından Mustafa Kemali mareşal üniformasıyla ayakta canlandıran yaklaşık 3 m yüksekliğinde bir portresini yaptı ve Çankaya Köşküne götürerek kendisine sundu. Bu, cumhuriyetin ilanından sonra bir Türk ressam tarafından yapılan ilk Atatürk portesidir. Daha sonra Yugoslav Kralı Alexander hatırasına Yugoslavya'ya hediye edilen bu tablo II. Dünya Savaşı sırasında Belgrad Sarayı'nın tahrip olması sonucu kayboldu, 1990larda bulundu.
Yeniden Avrupa'ya gidiş ve ABD yılları
1922 yılının sonuna doğru yeniden İtalyaya gitti. Portreler yaparak uzun süre yaşamını sürdürdü. Konu olarak hep ünlü kişileri seçti. İtalyan Şair Gabriele d'Annunzio ile birlikte olduğu dönemde onun aracılığıyla birkaç kez Vatikana kabul edildi ve Papanın bir portresini yaptı, ayrıca bir kilisenin fresklerinin onarımında çalıştı. Vatikanda ilk kez bir Papa, başka dinden bir kadın ressama poz vermiştir. Bu tablo yeni Papanın seçimine kadar Vatikan Müzesinde kaldı.
İtalyadan sonra Parise geçen Mihri Hanım, bu dönemde "Çingene" isimli tablosunun Louvre Müzesine kabulü ile mutlu oldu (eserin bir kopyası İstanbul Resim ve Heykel Müzesindedir) ancak kız kardeşi Enise Salih Hanımı ve yeğeni Hale Asafı kaybettikten sonra Pariste yaşamak istemedi. Ülkesinde ise kendisine karşı baskıcı bir tutum olmasından ötürü ABDde yaşamayı tercih etti. Fransa'nın Le Havre limanından hareket eden Carmania gemisi ile 1927 yılının Kasım ayında New York'a ayakbastı. Bir süre New York, Washington, Chicagoda üniversitelerde konuk resim profesörlüğü yaptı ve zengin Amerikan ailelerine özel dersler vererek geçimini sağladı. 26 Aralık 1928 tarihli Cumhuriyet Gazetesinin haberine göre New Yorkun Geroge de Maziroff Galerisinde bir de kişisel sergi düzenledi. 16 Temmuz 1932'de Manhattan'da Salvatore Virzi ile evlenip 1943 yılında Amerikan vatandaşı olmuştur. Yaşlılığı yoksulluk içinde geçti. 1954te New York'ta yaşamını yitirdi.
Mihri Müşfik Hanım ve yeğeni Hale Asaf
Mihri Müşfik Hanımın, Hale (Salih) Asafın ilk resim hocası olmakla birlikte, ona resimden vazgeçmesini öğütlediği ve sonraki dönemlerde dargın oldukları bilinmektedir.
Mihri Hanım, Hale Asafın yirmili yaşlarını sürdüğü dönemlerden başlayarak onun resimden vazgeçmesini istemiş ve zaman zaman Ben resim yaptım da ne oldu? Sanat karın doyurmuyor... Tablolarını mı yiyeceksin? ya da... Ben güzelim, başımın çaresine bakarım, sende o da yok ama resim yapmaya devam et!.. şeklinde yeğenine çıkıştığı aktarılır.
Taha Toros, pekiştirici olarak Mihri Müşfik Hanımın yurt dışından göndermiş olduğu bir mektubundan şu satırları yayımlar:
... Senelerce çalışmakla ben neye muvaffak oldum? Hiç... Üstelik sıhhatimi kaybettim. Vaktiyle "Herkül" idim. Şimdi merdivenleri çıkamıyorum.. Sanat beni bu hale koydu... Hele gözlerim hiç görmüyor. Çifte çifte gözlük kullanıyorum.. Parasızım. Bizim gibi -Avrupaya nazaran- geri kalmış bir memlekette sanatkarın yolu kadar güç bir yol yoktur. Bizimkisi fazla fedakarlık isteyen bir meslek..
Bugün bana gençliğimi hediye etseler bu meslek uğrunda çektiklerimi çekmek korkusundan reddederdim! Çektiğim meşakkatleri bir ben bilirim bir de Allah bilir...
... Her sanatkar, karşısındaki sanatkarı, daima, kendisinden aptal görür! Onun on senede yaptığını, kendisinin bir senede yapacağını sanır. Bir iki yıl içinde, hayatını kurtaracağına, köşeyi döneceğine emindir!
Heyhat ve yine heyhat! İşte sanatın esrarı burdadır. Sanatkarın yolu, yürüdükçe uzar gider...
... Bizim ailenin yegane hususiyeti, inadındadır. Ben her şeyde olduğu gibi sanat hayatım boyunca, inadımla yaşadım. Bugün, buna, bin kere pişmanım.
Bu satırlar, Mihri Müşfik Hanımın içerisinde bulunduğu durumu açıkladığı gibi, hangi koşullar içerisinde yeğenine resmi bırakmasını öğütlediğini de anlatmaktadır.
Tabloları
Taha Torosun kaleme almış olduğu ve Akbank tarafından Türk resim sanatı yayıncılığına kazandırılan "İlk Kadın Ressamlarımız" isimli yapıtın dipnotlarından, sanatçının 1988 yılına kadar yapılan araştırmalarda bilinen Türkiyede 32, İtalyada 36, Fransada 23 ve Amerikada 60ı aşkın olmak üzere 150 dolayında eseri kayıt altına alınmıştır.
Sanatçı, eserlerinde eşi Müşfik Selami İnegöllü ile evli kaldığı (1905-1922) dönemde Mihri Müşfik, diğer dönemlerde ise Mihri Rasim imzasını kullanmıştır. Sayısı azımsanmayacak yapıtlarında da imzaya rastlanmamaktadır.
Hakkındaki sergiler
"Mihri: Modern Zamanların Göçebe Ressamı", Salt Galata, 7 Mart-9 Haziran 2019.