Lazistan

Lazistan (Osmanlıca: [Lazistan], Türkiye Lazcası: Lazona, Gürcistan Lazcası: / [Ç'aneti / Lazeti], Yunanca: Λαζική / Λαζιά [Laziki / Lazia], Gürcüce ve Megrelce: / [Ç'aneti / Lazeti]), Lazların yaşadığı coğrafi ve tarihi bölgedir. Karadeniz'in güneydoğu kıyısı boyunca ince bir şerit halinde uzanır ve Güney Kafkasya'nın güneybatı ucu ile Anadolu'nun kuzeydoğu ucunu kapsar.
Osmanlı Devleti döneminde Lazların da yaşadığı topraklar, Lazistan Sancağı adıyla ayrı bir idari birimdi ve bugünkü Trabzon ilinin doğu kısmı (Çaykara, Dernekpazarı, Hayrat, Of) ile Rize ilini, Artvin ilinin bir kısmı (Arhavi, Hopa, Borçka, Murgul, Meydancık) ile Gürcistan'ın Acara Özerk Cumhuriyeti'ndeki Batum'u içine alıyordu.
Terminoloji
Lazistan, eski çağlarda Kolhis'in daha sonra Lazikanın bir parçasıydı. Lazistan kelimesi ise Farsça bir kelimedir. Lazlar için Yunanca Λάσοι(Lazi) olan adlandırmayı Farslar (İran-Pers) da kullanmıştır. Bizanslılar, Lazların ülkesi anlamına gelen Lazika-Lazica kelimesi ile Farsça Lazistan anlamına gelir. Farsça etimolojisi ise Lazi+istan Türkçesi ile (Laz+eli, ülkesi) anlamına gelir.
Pers İmparatorluğu'nun kaynaklarına Lazika, Lazistan olarak geçmiştir. Gürcü kaynaklarına ise Egrisi olarak geçmiştir. "-eti" soneki Gürcücede ülkesi, eli, yurdu anlamına gelir. Gürcüler etnik olarak Lazların yaşadığı bölgeye Çaneti yahut Lazeti ismini vermişlerdir. Gürcülerin kullandığı bu Çaneti etnik kavramı Trabzon ile hopa Karadeniz kıyılarını simgeliyordu.
Günümüzde Lazların ülkesi anlamında Lazona tabiri de kullanılmaktadır. Ancak bu tabire eski kaynaklarda rastlanmaz. "Lazona" adı 1990'larda ileri sürülmüştür ve bu adlandırma bugün de tartışma konusudur.
Tarihi
Fatih Sultan Mehmed, 26 Ekim 1461 tarihinde Trabzon'u fethedip, Osmanlı Devleti topraklarına katmıştır. Trabzon'un doğusunda 1204 yılında kurulan Théme De Grand Lazia yani Lazia Teması 'nın bir kısmı Osmanlı Devleti'ne katılmıştır. Kimi kaynaklara göre Atinadaki (Pazar) Melyat Deresi'ne kadar, kimi kaynaklara göreyse Vie sahasına kadar olan bölge Osmanlı Devleti egemenliğine girmiştir. Osmanlı Devleti baskısı dışında kalan Laz toprakları ise Gürcülerin yönetiminde kalmıştır. Bir kısım Laz toprakları Guria, İmereti ve Samtshe arasında kalmıştır. Büyük kısmı Samtshe (Ahıska)'de kalmıştır.
Ancak Yavuz Sultan Selim Trabzon valisi iken birçok akımlar yaparak Gonioya (Gönye) kadar yayılmış Batum kapılarına dayanmıştı. Ama karşısında Laz feodal komutanı axaber Gurieli'yi (Guryalı Kahaber) bulur. Yavuz Sultan Selim'e karşı savaşan Laz halkına komutanlık eden axaber birçok kez Osmanlı kuvvetlerini Lazistan'da (Çaneti) mağlup eder. Ancak Trabzon valisi Yavuzun yeniçerileri karşısında Lazların yapacağı pek de bir şey yoktur. Nihayetinde axaber öldürülür, Osmanlılar ancak axaberin ölümünden sonra Lazistana girmeye muvaffak olurlar. Yavuz Selim Trabzondan hareketle, Melo'ya gelir. Melodan savaşa savaşa Arkabi, Vie, Atina, Xopa, Gonio, Batumi, Çxala, Perlevani, Noğedi, Sarpi kent ve köylerini abluka altına alır. Savaş aralıksız üç ay sürer, Lazların erzakları tükenir. Laz askerlerin yaklaşık 3/4'ü Osmanlılarca öldürülür ve direniş kırılır. Nihayetinde Lazlar teslim olur ve Trabzonun fethiyle başlayan Lazistanın Osmanlılarca kuşatılması tamamlanır.
Lazistan Sancağı
III. Murat'ın padişahlığı yıllarında Lala Mustafa Paşa tarafından Kafkasya Osmanlıya katılır. Bu tarihten itibaren Batum ile Doğu Karadeniz Bölgesi Lazistan Sancağı olarak anıldı. 1640 yılında bölgeyi dolaşan Evliya Çelebiye göre, Trabzonun beş sancağı bulunuyordu. Bunlardan birisi de Lazistan idi. Lazistanın o zamanki merkezi Gönye(Gonio) idi. Kazaları ise, Atina, Sumla Vie ve Arkabi idi. Koch ise 15 Laz derebeyliği saymaktaydı: Atina, Bulep, Artaşeni, Vie, apiste, Arkabi, Kisse, Xopa, Mariali(Noğedi), Gonio, Batumi, Maradidi, Perlevani, Çxala. Resmi olarak 1851de Acara çevresi (Batum), Yukarı Guria ile birlikte kurulmuş olan Lazistan Sancağına bağlandı. Batum, 1878 yılına kadar Lazistan Sancağı'nın merkezi idi. 93 Harbinden sonra Batum Rusyaya bırakılınca, Batumdaki Lazlar Osmanlıya göç ettiler ve Lazistanın başkenti Rizeye taşındı.
19. yüzyıla kadar Acara ve Batum'un çevresindeki nüfusun ezici çoğunluğunu Lazlar oluşturmaktaydı. Ancak Osmanlı-Rus Savaşları'nda Lazların Rus Imparatorluğu'na yardım etmeleri iddiaları gerekçesi ile Osmanlı imparatorluğunun zorunlu göç politikaları, muhacirlikten dolayı bölgede Laz nüfusu iyice azalmıştı. Bu nedenlerle Batum'da ve Acarada Lazların sayısı azınlık derecesine düşmüştür.
Şemseddin Sami, Kamusül-Alam adlı ansiklopedik yapıtında Lazistan Sancağı'nın 120 km uzunluğunda ve 25-30 kilometre genişliğinde olduğunu yazar. Lazistan Sancağının üç kazası (Rize, Atina ve Hopa), altı nahiyesi ve 364 köyü vardı. Nüfusu 138.467 kişiden oluşuyordu. Az sayıda Rumun dışında sancakta Müslümanların ve Lazların yaşadığını söyleyen Şemseddin Sami, ayrıca sancağın doğal yapısını, iklimini ve tarımını da anlatır.
Doğu Lazistan'da Hakimiyet ve Himaye Meselesi
Klasik antik dönem 1. yüzyıl Kolhis Krallığı
2. yüzyıl 3. yüzyıl Gonio-Vitze arası İberya Krallığı (Kartli)
3. yüzyıl 6. yüzyıl Lazika
560'lar 630'lar İberya Krallığı (Kartli)
630'lar 8. yüzyıl Bizans İmparatorluğu
750'ler 950'ler Abhazya Krallığı
950'ler 960'lar Bizans İmparatorluğu
960'lar 978 1001 Tao-Klarceti Krallığı, Of Bölgesi (978 yılına kadar) Bizans İmparatorluğu
1001 1014 Bizans İmparatorluğu
1014 1023 Gürcü Krallığı
1023 1073 Hopa-Of arası Bizans İmparatorluğu, Gonio-Makriali arası Gürcü Krallığı
1073 1191 Gürcü Krallığı
1191 1203 Bizans İmparatorluğu
1204 1282 Gürcü Krallığı ve Trabzon İmparatorluğu (ortak mülkiyeti)
1282 1463 Gürcü Krallığı (Bu arada 1282-1297 yılları arasında doğrudan VI. Davit Narin'ın yönetimi altındadır, 1297-1463 Mesheti)
1463 1502 İmereti Krallığı (Megrelya'nın bir parçası olan Guria Prensliği)
1502 1535 Mesheti
1535 1547 İmereti Krallığı (Guria Prensliği)
1547 1878 Osmanlı İmparatorluğu (Trabzon Vilayeti'nin Lazistan Sancağı)
1878 1914/15 Azlağa-Of arası Osmanlı İmparatorluğu (Lazistan Sancağı), Gonio-Liman arası Rus İmparatorluğu (Kutaisi Guberniyası / Batum Oblastı)
1915 1917 Rus İmparatorluğu (Batum Oblastı)
1918 1921 Azlağa-Of arası Osmanlı İmparatorluğu (Lazistan Sancağı), Gonio-Liman arası Gürcistan (Batum Bölgesi)
1921 Meleni Sarp-Of arası Türkiye (Trabzon, Rize ve Artvin illeri), Moleni Sarpi-Gonio arası Gürcistan (Acara Özerk Cumhuriyeti)
Etnik gruplar
Lazistanın her yerinde farklı dil ve etnik gruplara rastlanır. Lazlar, Türkler, Gürcüler, Hemşinliler, Rumlar ve Poşalar olmak üzere birçok etnik grup yaşamaktadır.
I. Dünya Savaşı Sonrası ve TBMM Dönemi
1914'te I. Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla Anadolu işgale uğrar. İtilaf Devletleri Anadolu'yu bütün olarak yutmayı hedefliyorlardı. Ancak Amerika Birleşik Devletleri başkanı Wilsonun ilkeleri emperyalist güçleri müşkilat altına soktu. Wilson'a göre her ulus kendi kaderini tayin etme hakkına sahipti. Hangi millet nerede çoğunluktaysa orası o milletin olacaktı. Adil olan bu plan çerçevesinde, Wilson bir harita çizdi. Haritaya göre, Anadolu'nun doğusunda üç yeni devlet kurulacaktı. 1- Kürdistan, 2- Ermenistan, 3- Lazistan. Lazistan'ın sınırları, Hopa'dan başlayarak Trabzon'un Akçaabat Limanı'nı da içine alan sahil şeridinden oluşuyordu.
Batum Lazistan'ın içinde değildi. Çünkü Batum jeopolitik öneminden dolayı İngiltere tarafından işgal edilmişti. Batum vilayeti o zamanlar Artvin'in kuzey kısmını da içine almaktaydı. İngiltere-Fransa ikilisi ile Amerika arasında ayrıklık yaşandı ve Amerika savaştan çekildi. Bunun üzerine emperyalist devletler yeni bir paylaşım planı hazırlarlar. Sevr Antlaşması ile Anadolu coğrafyası yeniden şekillendirilir. Sevr görüşmeleri esnasında Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti Wilson'un bağımsızlık öngördüğü Lazistan'ı kendisine bağlamak istiyordu.
Bu yüzden Gürcistan, Rize ve çevresinde parayla tuttuğu adamlarca Lazistan Selamet-i Milliye Cemiyeti'ni kurturur. Cemiyetin tek amacı vardı: Lazistan'ı Gürcistan'a bağlamak. Sevr'de bu görüş emperyal ülkelerce kabul gördü ancak Ermeniler dış dünyayla iletişim kurmak istiyorlardı. Bu yüzden denize açılacakları bir limana ihtiyaçları vardı. İtilaf Devletleri de Trabzon'u Lazistan'dan koparıp kurulacak olan sözde Ermenistan'a bağlamaya karar kılarlar.
Ancak Lazistan Havalisi Adem-i Milliye Cemiyeti ile karşı çıkarlar. Trabzon'da kurulan Trabzon Muhafaza-i Hukuku Milliye Cemiyeti'ne katılarak, Türk Kurtuluş Savaşı'nda yararlılık göstermiş ve I. TBMM'de Batum'u ve Lazistan Sancağı'nı temsilen mebuslar mecliste yer almıştır. Kazım Karabekir Paşa'nın ordusu ise Batum'a kadar olan bölgeyi almıştır. Ancak Ankara hükumeti Kars Antlaşması ile Batum'u Gürcistan'a garantörlük şartıyla bırakmak zorunda kalır. Akabinde Gürcistan, Sovyet işgaline uğrar ve sorun Sovyetler Birliği ve Türkiye arasında imzalanan yeni bir antlaşma ile kesin çözümle neticelendirilir.
1920'de, Doktor Abidin Bey (Atak), Esat Bey (Özoğuz), İbrahim Şevki Bey, Necati Bey (Memişoğlu), Osman Bey (Özgen) ve Ziya Hurşit Bey, Lazistan milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne katıldılar.
1921 yılında Lazistan Sancağı'nın büyük bölümü Türkiye, küçük bölümü Gürcistan sınırları içinde kaldı. Gürcistan sınırı içinde kalan topraklar (Acaristan), halk oylaması sonucu Gürcistan'a bağlanmıştır. Buna karşılık, Lazistan, Trabzon vilayetinin sancağı oldu.
1925'te Lazistan Sancağının yerine Rize ili kuruldu.
Cumhuriyet döneminde, Kürdistan gibi, diğer bütün etnik takılarla oluşturulan yerel adlarla birlikte "Lazistan" da resmi kullanımdan kaldırıldı ve söz konusu bölge coğrafi yön isimleriyle adlandırılmaya başlandı.