İmamet

İmamet ya da İmamilik ( Imāmah)
İslam'ın bir kolu olan Şiiliğin temel ilkelerinden birisidir. Sünnilik imameti imanın esaslarından biri olarak saymaz.
İmamet (Etimoloji)
Etimolojide imamlık (önde durma, önde olma) anlamındadır. Cami ve namaz imamlığından ayrı olan bu kelime ile İslam ümmetinin rehberliği, liderliği ve yöneticiliği kastedilmektedir. Tüm insanlığı doğru yola ulaştırmada öncülük edenlere ise imam denir. İmamet kelimesi Kur'an-ı Kerim'de çok yerde geçmektedir. Enbiya Suresi'nin 72. ayetinde aşağıdaki şekilde:
"Ve biz ona İshak'ı ve Yakub'u bir hediye olarak verdik ve hepsini salih insanlardan kıldık. Ve biz onları bizim emrimizle hidayet eden (doğru yola götüren) imamlar kıldık. Onlara hayır işler yapmalarını, doğrudan namaz kılmalarını ve zekat vermelerini vahyettik ve onlar bize ibadet edenlerdi" diye buyurulmaktadır.
Kureyş neslinden gelen şahsiyetlerin oluşturduğu "İmamet" silsileleri ve ortaya çıkan mezhepler




{{soyağacı|boxstyle=background:#A4F4F9;| MHM |!| IDR | | İBZ | | ALÖ | | FHA |y| CFR |y| HEB | | HBZ | | HÜZ | | ABİ | | | | |İBZ=İsmail bin Zeyyid|MHM=Nefsüz-Zekiyye|IDR=İdris bin ʿAbd Allah|ALÖ=Ali ibn Ömer|FHA=Fatımaʿbint'elHusseyin'el Ethrem bin Hasan bin Ali|CFR=İmam Caʿfer es-Sadık (İmamiye)|HBZ=Hasan bin Zeydul-Alevi (Taberistan)|HEB=HamidehelBerberiyyeh(Berberi Hamide Hatun)|HÜZ=Hüseyin bin ZeydAlevi|ABİ=Abd Allah bin İsmail}}
İmamilik (İmamiyye)
Peygamberler Nübüvvet (Peygamberlik) makamının yanında İmamet (İmamlık, Liderlik ve Yöneticilik) makamlarına da sahiptirler. Muhammed'in ahirete irtihalinden sonra ise, onun Ehl-i Beyt'inden yani soyundan bazı kişiler bu makama gelmişlerdir. Şiilik meşrebi içerisinde aşağıda sıralandığı şekilde Ghulat (Kökenciler), Zeydilik (Beşçiler), İsmaililik (Yedicilik/Yedi İmamcılık) ve Caferiyye Şiiliği ya da İsnaaşeriyye (Onikicilik/On İki İmamcılık) olarak dört ana başlık altında sınıflandırılmaktadır.
İMAMİLİK
[[Köktendincilik|Ghulat (Kökenciler)]]
Bazighilik (İmam Cafer-i Sadık'ın Tanrılığına inanılan mezheb)
Dhammilik (Ali bin Ebu Talib'in Tanrılığına inanılan mezheb)
Ghurabilik (Cebrail'in hata ile Tanrı'nın buyruklarını Ali bin Ebu Talib'in yerine Muhammed bin Abdullah'a indirdiğine inananların kurduğu mezheb)
Hurremiyye (Din) (Ḵhorrām-Dīnān / Khurrāmīyah / Muḥammira / Kızıl-Giyinenler / Kızıllar ) <small>(Al-Makdisi'den nakledildiği üzere, El-Mukanna tarafından temelleri atılan, Ebu Müslim Horasani'nin Mehdiliğine, reenkarnasyona, Tanrı'nın sırasıyla Muhammed bin Abdullah, Ali bin Ebu Talib, Ebu Müslim Horasani ve en son olarak da El-Mukanna'da vucud bulduğuna inanan, başkalarına zarar vermemek kaydıyle her şeyden zevk almayı mübah sayan, ve kendilerini İslamiyet kisvesi altında gizleyen Mazdekçıların oluşturduğu dini ve siyasi mezheb)</small>
Keysanilik (Dörtçüler) (Mehdi kavramını ortaya atarak ilk defa İmam unvanını kullanan, Ali bin Ebu Talib'den sonra sırası ile Hasan bin Ali, Hüseyin bin Ali, ve annesi Banu Hanife Kabilesinden Havlet bint Ca'fer olan Muhammed bin el-Hanifiyye'nin imamlığı ve Mehdiliğini kabullenen, El-Mukhtar ibn Abu Ubeydullah el-Taifi'nin kurduğu mezheb)
Berbericilik (Muhammed bin el-Hanifiyye'yi Tanrısallaştıran ve Hamza ibn Umara el-Berberi'nin Peygamber olduğuna inananların mezhebi)
Haşimilik (Muhammed bin el-Hanifiyyenin ölümünü kabullenerek en büyük oğlu Ebu Haşim'i halef olarak kabul edenlerin mezhebi)
Karibilik / Kuraybilik (Adını imam Ebu Karib/Kurayb el-Darir'den alan, Muhammed bin el-Hanifiyye'nin ölmediği ama saklandığı ve bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne Mehdi olarak döneceğine inanılan mezheb)
Sarrajcılık (Muhammed bin el-Hanifiyyenin ölümünü kabullenen fakat ileride bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne Mehdi olarak döneceğine inanılan Hayyan el-Sarraj tarafından kurulan mezheb)
Nusayriyye (Arap Aleviliği) (Din) (Adını Onbirinci İmam Hasan El Askeri'nin öğrencisi Ebu Şu'ayb Muhammad ibn Nusayr'dan alan, Caferiyye Şiiliği ile Anadolu Aleviliğinden itikadi yönden ayrılarak, İsmailiyye, Dürzilik, Hristiyanlık ve Suriye'deki diğer itikatları da içeren ve Kitab el-Mecmu adındaki dua kitabını dini eğitimlerinin ana kaynağı olarak kabul eden Ehl-i Beyt inancı)
Haydariyye
Şemsiyye / Şimaliyye
Kameriyye / Kilaziyye
Gaybiyye
Yafurilik (Muammar al-Kufi'in Tanrılığına inanılan mezheb)
Zeydilik (Beşçiler)
Dukeynilik (Muhammed bin Abdullah'ın haleflerinin Ali bin Ebu Talib'in tarafını tutmamalarından dolayı imanlarını kaybettiğine inananların mezhebi)
Halefilik (Zeyd bin Ali'nin haleflerinin Abd al-Samad adlı bir şahıs ve onun neslinden devam ettiğine inananların mezhebi)
Heşebilik / Surhabilik (İmamlığın, imamın bilgisiz ve ahlaksız olması dahil, her halükarda Hasan bin Ali ile Hüseyin bin Ali'nin soyundan gelenlerde kalması gerektiğine inananların mezhebi)
Jarudilik (Adını Ebul Jarud Ziyad bin Ebu Ziyaddan alan, Ebu Bekir, Ömer ibn Hattab, ve Osman bin Affan'ın her üçünün Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle büyük bir günah işlemiş olmamakla beraber hatalı bir davranışta bulunmuş olduklarına, ve bu nedenle de onların Ashab-ı Kiram'lıklarının geçerli olamayacağını beyan etmekle beraber alenen suçlamaktan da kaçınan, diğer taraftan ise Talha bin Ubeydullah ile Zübeyr bin Avvam'ı Ali bin Ebu Talib'e başkaldırmış olmalarından ötürü şiddetle kınayanların mezhebi)
Alaviler
Banu Ukheydhiriler (Merkezi Arabistan'da Jew El-Yememeh'de 867'de kurulan ve 11. yüzyılın ortasına kadar süren devlet.)
Büveyhoğulları
Cüstaniler
El-Mezidiler
Hasanveyhiler
İdrisiler Hammudiler
Kakuyiler
Yemen İmamları/Kralları
Süleymanilik (Adını Süleyman bin Jarir'den alan, haliferliğin kime gideceğinin istişareler neticesinde karara varılması gereken bir husus olduğuna, ve Ebu Bekir ile Ömer ibn Hattab'ın Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle hata işlediğine fakat günaha girmediğine inananların mezhebi)
Butrilik / Tabirilik (Kathir en-Newa El-Ebter tarafından kurulan, inançları hemen hemen Süleymanilik ile ayni olmakla birlikte, Ebu Bekir, Ömer ibn Hattab, ve Osman bin Affan'ın üçününde Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle hatalı olduğuna fakat günaha girmemiş olduklarına inananların mezhebi)
Salihilik (Hasan ibn Salih tarafından kurulan, inançları hemen hemen Süleymanilik ile ayni olmakla birlikte, Ebu Bekir, Ömer ibn Hattab, ve Osman bin Affan'ın üçününde Ali bin Ebu Talib'i halife seçmemekle hatalı olduğuna fakat günaha girmemiş olduklarına inananların mezhebi)
Vasitilik (On İki İmamın tamamını da tanıyan Zeydiler'in oluşturduğu mezheb)
İsmaililik (Yedicilik)
Fatımiler Halifeliği (İslam tarihindeki tek Şii Halifelik olan, Ubeydullah Mehdi Billah tarafından kurulan, Mısır ve Kuzey Afrika'nın çok büyük bir kısmında 909 - 1171 yılları arasında hüküm süren Fatımi hanedanı)
Dürzilik (Din) (Muhammed el-Derezi tarafından, Altıncı Fatımi halifesi El-Hakim bi-Emrillah'ın Tanrısallığı, saklanan Mehdi olduğu, ve tenasüh inançları üzerine kurulu olan, ve Rasa'il al-Hikmah (Hikmet Mekupları) adı verilen kitabı dini eğitimlerinin temel kaynağı olarak benimseyen mezheb)
Mustalilik
Hafızi
Tayyibi
Alevi Bohra
Davudi Bohralar
Hebtiahs Bohra Cemaati
Atba-i-Malak Bohra Cemaati
İleri Davudi Bohra Cemaati
Süleymani Bohra
Sünni Bohralar
Caferi Bohra Cemaati
Patani Bohra Cemaati
Vohra Patel Cemaati
Nizarilik
Ağa Hanlar
I. Ağa Han Cemaati (On dokuzuncu yüzyılda Hindistan'da İngilizlere yardım eden kırk altıncı İsmaili Nizari imamının belirlediği yolu takip edenlerin mezhebi)
II. Ağa Han Cemaati (On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Bombay'da ikamet eden ve kırkıncı Nizari imamı Şah Nizar'ın Nimetullahiler ile tesis etmiş olduğu akrabalık ve yakınlığı sürdüren kırk yedinci İsmaili Nizari imamı tarafından belirlenen yolu takip edenlerin mezhebi)
III. Ağa Han Cemaati (Salkanot cinsi yarış atları yetiştirmekle ün yapmış olan kırk sekizinci İsmaili Nizari imamının belirlediği yolu takip edenlerin mezhebi)
IV. Ağa Han Cemaati (Kırk dokuzuncu İsmaili Nizari imamı tarafından belirlenen Nizari Çağdaşlaşma yolunu takip edenlerin mezhebi)
Alamut Devleti
Ensariler (Alamut Kalesi'nin yıkımından sağ kurtulanların oluşturduğu mezheb)
Haşhaşiler
Hasan Sabbah Fedayin
Böszörmény (Yakut al-Hamavi'ye göre 10-13. yüzyıllar arası Macaristan Krallığı'ında yaşayanların oluşturduğu mezheb)
Fatımi Himayeleri
Banu Kanz (Mısır ve Sudan'a göç etmeleri neticesinde Asvan çevresinde Nil Nehri'in doğusundaki çöle nüfuz etmek suretiyle Becalar'ı yerlerinden eden ve kendilerine Kanzoğulları adı verilen bir grup Rabi'ah arabının 1004-1173 yılları arasında Fatımiler'in Himayesinde oluşturmuş oldukları İsmaili hanedanı)
Hamdaniler (890-1004 yılları arasında Irak'ın kuzeyi ile Suriye'de hüküm süren ve daha sonra da Fatımiler'in Himayesinde 1032 yılına kadar Halep'te hüküm süren İsmaili hanedanı)
Kelbiler (917-936 yılları arasında Fatımiler'in Sicilya Valisi olan Salim bin Ebi Reşid'in damadı Hasan bin Ali ibn'Ebi-l Hüseyin Kelbi'nin kurduğu 1036 yılına kadar Fatımiler'in Himayesinde kalan İsmaili hanedanı)
Mirdasiler (1024-1080 yılları arasında Halep Emirliği'ni ellerinde bulunduran, hem Bizans hem de Fatımiler'in uydusu olarak yaşamış yarı bağımsız kalan İsmaili hanedan)
Sülaihiler (Zeydilik karşıtı olan Ali bin Muhammad el-Sülaihi tarafından Yemen'de kurulan ve 1047-1138 yılları arasında Fatımiler'in uydusu olarak hüküm süren İsmaili hanedanı)
Yediciler (İsma'il bin Cafer'in yedinci ve son imam olduğuna, ayrıca oğlu Muħammad bin İsma'il el-Maktum'un Mehdi olarak geri geleceğine inananlar)
Karmatiler (Adını Kufeli Hamdan Karmat'tan alan, Bahreyn'nin başkenti Hajr ile Doğu Arabistan'ın Lahsa kentlerinin 899 yılında fethini gerçekleştiren ve aslen İran Buşehr Eyaleti Ganaveh şehristanından olan Ebu-Saʿid Hasan bin Behram CennabiABŪ SAʿĪD JANNĀBĪ, Encyclopedia Iranica tarafından İsmaili öğretileriyle birlikte Zerdüştlük ve İran milliyetçiliğinini harmanlayarak önceleri Ubeydullah Mehdi Billahın Fatımiler Devletine karşı bir tepki olarak kurulan, daha sonra ise 930'da Cennabinin oğlu Ebu Tahir Süleyman el-Cennabiin devlet başkanlığı döneminde Mekkeyi yağmaladıktan sonra Hacerü'l-Esvedi çalan, Mecca's History (Encyclopædia Britannicadan) ve ardından da bir yıl geçtikten sonra 931'de Ebul-Fadl el-İsfahaniDelia Cortese ve Simonetta Calderini, Women and the Fatimids in the World of Islam, Sayfa 26. Yuri Stoyanov, The Other God: Dualist Religions from Antiquity to the Cathar Heresy. Gustave Edmund Von Grunebaum, Classical Islam: A History, Sayfa 600-1258 ve Sayfa 113. adlı genç bir mahkumu Mehdi ilan ederek kurdukları Ütopya Cumhuriyetin başına seksen gün süresince geçirerek yüzyıl boyunca devam edecek olan bir terörizm döneminin kıvılcımını ateşleyenlerin ortaya çıkarmış oldukları mezhep.)
Jabriler
Banu Ukayliler
Uyuniler
Usfuriler
Jarvaniler
Caferilik (Onikicilik)
Ahbarilik
Afşar Hanedanı
Gence Hanlığı
İlhanlılar
Celayiriler
Hurufilik(Din) (Tanrı'nın her peygamberde aşamalı olarak kendisini açtığına, en son olarak da yedinci Şii imamı Musa el-Kazım'ın soyundan gelen ve Hurufiyye inancının kurucusu olan Fadlallah Astarabadi'nin bedeninde vücud bulduğuna, ve Fazlallah Astarabadi (Naimi)'nin Cavidan el-Kebir (Cavid-Name)'sinin Kur'an-ı Kerim'i ilga ettiğine inanan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Nuktavilik (Muhammed bin Abdullah'ın daha yüksek seviyede reenkarnasyonu olduğu iddiasiyle 1397 yılında kendisini Mehdi ilan eden Mahmud Pasikhani tarafından İsmailiyye-Nizarilik mezhebi ile tanınan İsfahan Eyaleti'nin Kaşan şehri yakınlarında Anjudan köyünde Hurufiyye'in bir yan kolu olarak kurulan ve Pasikhani'nin ölümünden sonra da Şah Tahmasp'ı Mehdi ilan etmeğe kalkışan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Çobanoğulları
Serbedariler
İnyuiler
Karabağ Hanlığı
Karakoyunlular
Safevilik (Safevi hanedanı'nın son dönemlerinde Ahbarilik itikadi ekolü tarafından biçimlendirilen On İki İmamcı sufi/tasavvufi inanç)
Safeviler
Kızılbaşlar (16. yüzyılda Azerbaycan'da yaşayan ve Safevi Devleti'nin kurulması için önemli destek sağlamış olan Hürremiyye (Ḵhorram-Dīnān) adlı bir dini ve siyasi topluluğun ruhani torunları)
Alevilik
Bektaşilik (Adını, 13. yüzyılda Anadolu'nun İslamlaşması sürecinde etkin olarak fa'aliyet gösteren ve Horasan Melametiliğinin önde gelen temsilcilerinden Yusuf Hemedani'nin öğrencisi Hoca Ahmet Yesevi'nin öğretilerinin Anadolu'daki uygulayıcısı olan büyük Türk mutasavvıfı Kalenderi / Haydari şeyhi Hacı Bektaş-ı Veli'den alan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Ahiler
Dedebabalık (Hacı Bektaş-ı Veli'nin soyundan gelen Balım Sultan tarafından, 14. ile 15. yüzyıllarda Azerbaycan ve Anadolu'da etkin olan Hurufilik akımının da etkisinde kalarak İbahilik, teslis (üçleme), tenasüh ve hülul anlayışlarını da Bektaşilik içine katmak suretiyle 16. yüzyılın başlarında kurumsallaştırılan, özellikle Balkanlar'daki Türkler arasında yaygın olan On İki İmamcı tasavvufi yol.)
Aliciler
Harabatilik
Celalilik (Kendini Mehdi ilan eden Bozoklu Şeyh Celal taraftarlarının oluşturduğu On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Kalenderilik (8. yüzyıl Samaniler devri öncesi fa'al olan Melamilik akımından beslenen, Budizm ve Hinduizm etkilerini sergileyen, kalça boyu kıl yapımı gömlekler giyinen ya da sadece battaniyeyle örtünen, ve her türlü ilacın kullanımına karşı çıkanların yolu)
Haydarilik (Kutb'ud-Din Haydar tarafından kurulan, 12. yüzyıldan itibaren Kalenderiliğin en yaygın ve fa'al kolunu oluşturan, kendilerini hakir görmek ve aşağılamak suretiyle vücudlarına demirden halkalar takarak yalın ayak dolaşan, keçe ve çuhadan yapılma elbiseler giyerek zillet içerisinde bekar kalmak suretiyle yaşayanların oluşturduğu yol )
Nimetullahilik (Altıncı İmam Cafer-i Sadık soyundan gelen ve Kadiri Sufilerinden Abdullah Yafi'i'nin müridi olan Sünni Şah Ni'metullah-i Veli (Nur'ed-Din Kirmani) tarafından tarafından kurulan ve daha sonra da Ömer ibn Hattab'ın katledildiği gün olan Zilhicce ayının yirmialtısını karnavalımsı bir resmi bayrama dönüştüren Şah İsmail'in Şiiliği mecburi devlet dini ilan etmesiyle Şiiliği benimsemek zorunda kalan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Nurbakşilik (Dr. Cavid Nurbakş tarafından 20. yüzyılda yeniden yapılandırılan tasavvufi Yeni-Nimetullahilik yolu.)
Rufailik (Ahmed Er Rufai tarafından kurulan sufi/tasavvufi yol.)
Galibilik (Abdülkadir Geylani ile Ahmed Er Rufai'nin Tasavvufi prensiplerini benimseyen, mezhepte Hanefi meşrepte ise Alevi olan Sufi/tasavvufi yol.)
Vefailik (Ebu'l Vefa el-Bağdadi tarafından kurulan, manevi ve maddi temizliğe çok önem veren, sıklıkla zikir ve Semah uygulayan sufi/tasavvufi yol.)
Babailik (Vefa'iyye tarikatına bağlı Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasani'nin müridlerinden olan Baba İshak Kefersudi'nin geliştirdiği sufi/tasavvufi yol)
<small>Barak Babacılık</u></small> (Başlangıçta Vefa'iyye tarikatından Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasaninin halifesi Aybek Babanın en iyi müridi, daha sonra ise hem Hacı Bektaş-ı Velinin halifesi hem de Rufai tarikatına bağlı Sarı Saltuk Babanın müridi olan Barak Babanın geliştirdiği sufi/tasavvufi yol)
Çınarcılık (Işık Aleviliği) (Aleviliğin Hititler ile Luviler'in dinlerinin devamı olduğu inancı.)
Yaresanizm (Kürt Aleviliği) (Musa el-Kazım soyundan geldiği öne sürülen ve Hacı Bektaş-ı Veli ile özdeşleştirilen Sultan Sahak tarafından 15. yüzyılda Zerdüştlük inancından beslenerek kurulan, Kur'an-ı Kerim'i ve Muhammed bin Abdullah'in peygamberliğini kabul etmeyen, fakat Ali bin Ebu Talib'in Tanrılığı temeli üzerine dayanan ve Kelam-ı Serencam adlı kitabı dini öğretilerinin temeli olarak kabul eden inanç.)
Şeki Hanlığı
Şirvan Hanlığı
Zend Hanedanı
Şeyhilik
Kaçarlar
Babilik (Din)
Bahailik (Din)
Usulilik
Kaçar Hanedanı
Pehlevi Hanedanı
İran
Sınıflandırılamayanlar
Eftahilik / Fethilik (Adını Geniş manasına gelen Eftah kelimesinden alan ve Altıncı imam Cafer-i Sadık'ın oğlu Abdullah el-Eftah'ın Yedinci imam olduğuna inananların mezhebi)
Muhammedilik (Hasan El Askeri'nin değil de, Ali Naki'nin oğlu Muhammad ibn Ali el-Hadi'nin Onbirinci imam olduğuna inananların mezhebi)
Tavussilik (İmam Cafer-i Sadık'ın ölmediğine, Mehdi ve gayba halindeki Gayda olduğuna inananların mezhebi)
Vakıfilik (İmam Musa el-Kazım'ın son ve gayba halinde Gayda olduğuna inananların mezhebi)
Şiilikte mevcut başlıca tarikat ve mezhepler ile önemli kişiler arasındaki tarihi yakınlıkların basitleştirilmiş şeması:
Aleviler
Alevilik Tarikatı ise, Şiilik meşrebi içerisindeki tarihi oluşumu ve diğer sufi/tasavvufi inançlarla olan karşılıklı etkileşim süreci göz önüne alındığında, aşağıda sıralanan akımlardan beslenmek suretiyle gelişerek ortaya çıkmıştır.
A) İslami-Sufi/Tasavvufi Kökenliler
1) Alaviler
Horasan MelametiliğiKalenderilik (8. yüzyıl Samaniler devri öncesi fa'al olan Melamilik akımından beslenen, Budizm ve Hinduizm etkilerini sergileyen, kalça boyu kıl yapımı gömlekler giyinen ya da sadece battaniyeyle örtünen, ve her türlü ilacın kullanımına karşı çıkanların yolu)
Haydarilik (Kutb'ud-Din Haydar tarafından kurulan, 12. yüzyıldan itibaren Kalenderiliğin en yaygın ve fa'al kolunu oluşturan, kendilerini hakir görmek ve aşağılamak suretiyle vücudlarına demirden halkalar takarak yalın ayak dolaşan, keçe ve çuhadan yapılma elbiseler giyerek zillet içerisinde bekar kalmak suretiyle yaşayanların oluşturduğu yol )
Nakşibendiye (Sünni sufi/tasavvufi yol)
Mevlevilik (Mevlana Celaleddin-i Rumi'nin oğlu Muhammed Sultan Baha'ed-Din Veled tarafından 13. yüzyılın sonlarına doğru kurulan sünni sufi/tasavvufi yol)
Yesevilik (Adını, Horasan Melametiliğinin önde gelen temsilcilerinden Yusuf Hemedani'nin öğrencisi olan Hoca Ahmet Yesevi'den alan Sufi/tasavvufi yol)
<small>Bektaşilik (Adını, 13. yüzyılda Anadolu'nun İslamlaşma sürecinde etkin fa'aliyet gösteren ve Hoca Ahmet Yesevi'nin öğretilerinin Anadolu'daki uygulayıcısı konumunda olan büyük Türk mutasavvıfı, Kalenderi / Haydari şeyhi Hacı Bektaş-ı Veli'den alan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)</small>
Ahilik
2) Kadiriye (Abdülkadir Geylani tarafından 12. yüzyılın başlarında kurulan Sünni sufi/tasavvufi yol)
Nimetullahilik (Altıncı İmam Cafer-i Sadık soyundan gelen ve Kadiri Sufilerinden Abdullah Yafi'i'nin müridi olan Sünni Şah Ni'metullah-i Veli (Nur'ed-Din Kirmani) tarafından tarafından kurulan ve daha sonra da Ömer ibn Hattab'ın katledildiği Zilhicce ayının yirmialtıncı gününü karnavalımsı bir bayrama dönüştüren Şah İsmail'in Şiiliği resmi devlet dini ilan etmesiyle Şiiliği benimsemek zorunda kalan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Nurbakşilik (Dr. Cavid Nurbakş tarafından 20. yüzyılda yeniden yapılandırılan tasavvufi Yeni-Nimetullahilik yolu.)
Rufailik(Ahmed Er Rufai tarafından 12. yüzyılda kurulan Sufi/tasavvufi yol)
Galibilik (Abdülkadir Geylani ile Ahmed Er Rufai'nin Tasavvufi prensiplerini benimseyen, mezhepte Hanefi meşrepte ise Alevi olan Sufi/tasavvufi yol.)
3) Zahidiyye (Tac'ed-Din İbrahim Zahid el-Geylani tarafından kurulan Sünni sufi/tasavvufi yol)
Halvetiyye (Pir Ömer el-Halveti'nin öğrencilerinden olan Seyyid Yahya Şirvani tarafından kurulan Sünni sufi/tasavvufi yol)
Bayramiyye (Hacı Bayram-ı Veli tarafından Halvetiyye ve Nakşibendiye'nin Ekberi sufi düşünce tarzı altında harmanlanarak birleştirilmesiyle oluşturulmuş Sünni sufi/tasavvufi yol)
Halvetiye (Aziz Mahmud Hüdayi tarafından kurulan Sünni sufi/tasavvufi yol)
Safeviyye (Safevi Devleti'nin son dönemlerinde Ahbarilik itikadi ekolü tarafından biçimlendirilen On İki İmamcı sufi/tasavvufi inanç)
Kızılbaşlar (16. yüzyılda Azerbaycan'da yaşayan ve Safevi Hanedanı'nın kurulması için önemli destek sağlamış olan Hürremiyye (Ḵhorram-Dīnān) adlı bir dini ve siyasi topluluğun ruhani torunları)
Çepniler Tahtacılar B) Hürremiyye (Din) <small>(Ḵhorrām-Dīnān / Khurrāmīyah / Muḥammira / Kızıl-Giyinenler / Kızıllar ) (Al-Makdisi'den nakledildiği üzere, El-Mukanna tarafından temelleri atılan, Ebu Müslim Horasani'nin Mehdiliğine, reenkarnasyona, Tanrı'nın sırasıyla Muhammed bin Abdullah, Ali bin Ebu Talib, Ebu Müslim Horasani ve en son olarak da El-Mukanna'da vucud bulduğuna inanan, başkalarına zarar vermemek kaydıyle her şeyden zevk almayı mübah sayan, ve kendilerini İslamiyet kisvesi altında gizleyen Mazdekçıların oluşturduğu dini ve siyasi mezheb)</small>
1) Celal'iyye (Kendini Mehdi ilan eden Bozoklu Şeyh Celal taraftarlarının oluşturduğu On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
2) Vefa'iyye (Ebu'l Vefa el-Bağdadi tarafından kurulan, manevi ve maddi temizliğe çok önem veren, sıklıkla zikir ve Semah uygulayan sufi/tasavvufi yol.)
Baba'iyye
Baba İlyasçılar (Vefa'iyye tarikatının ruhani önderi ve Horasan azizlerinden Dede Ğarkın'ın müridlerinden olan Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasani tarafından bu tarikatın inançlarını Anadolu'daki Türkmenler arasında yaymak amacıyla geliştirilen sufi/tasavvufi yol)
Baba İshakçılar (Vefa'iyye tarikatına bağlı Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasani'nin müridlerinden olan Baba İshak'ın geliştirdiği sufi/tasavvufi yol)
Barak Babacılar (Başlangıçta Vefa'iyye tarikatından Ebu'l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasani'nin halifesi Aybek Babaın en iyi müridi, daha sonra ise hem Hacı Bektaş-ı Velinin halifesi hem de Rufai tarikatına bağlı Sarı Saltuk Babanın müridi olan Barak Babanın geliştirdiği sufi/tasavvufi yol)
Hurufiyye (Din) (Tanrı'nın her peygamberde aşamalı olarak kendisini açtığına, en son olarak da yedinci Şii imamı Musa el-Kazım'ın soyundan gelen ve Hurufiyye inancının kurucusu olan Fadlallah Astarabadi'nin bedeninde vücud bulduğuna, ve Fazlallah Astarabadi (Naimi)'nin Cavidan el-Kebir (Cavid-Name)'sinin Kur'an-ı Kerim'i ilga ettiğine inanan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
Dedebabalık (Hacı Bektaş-ı Veli'nin soyundan gelen Balım Sultan tarafından, 14. ile 15. yüzyıllarda Azerbaycan ve Anadolu'da etkin olan Hurufilik akımının da etkisinde kalarak, ibahilik, teslis (üçleme), tenasüh ve hülul anlayışlarını da Bektaşilik içine katmak suretiyle 16. yüzyılın başlarında kurumsallaştırılan, özellikle Balkanlar'daki Türkler arasında yaygın olan On İki İmamcı tasavvufi yol.)
Alicilik Harabatilik Nuktavilik (Muhammed bin Abdullah'in daha yüksek seviyede reenkarnasyonu olduğu iddiasiyle 1397 yılında kendisini Mehdi ilan eden Mahmud Pasikhani tarafından İsmailiyye-Nizarilik mezhebi ile tanınan İsfahan Eyaleti'nin Kaşan şehri yakınlarında Anjudan köyünde Hurufiyye'in bir yan kolu olarak kurulan ve Pasikhani'nin ölümünden sonra da Şah Tahmasp'ı Mehdi ilan etmeğe kalkışan On İki İmamcı sufi/tasavvufi yol.)
C) Nusayriyye (Arap Aleviliği) (Din) (Adını Onbirinci İmam Hasan El Askeri'nin öğrencisi Ebu Şu'ayb Muhammad ibn Nusayr'dan alan, Caferiyye Şiiliği ile Anadolu Aleviliğinden itikadi yönden ayrılarak, İsmailiyye, Dürzilik, Hristiyanlık, ve Suriye'deki diğer itikatları da içeren, ve Kitab el-Mecmu adındaki dua kitabını dini eğitimlerinin ana kaynağı olarak kabul eden Ehl-i Beyt inancı)
1) Haydariyye
2) Şemsiyye / Şimaliyye
3) Kameriyye / Kilaziyye
4) Gaybiyye
D) Yazdanizm <small>(Kürt Aleviliği)</small> (İslamiyet'e Bahailik'ten de uzak kalan inançlar - Zentçe "Yazata" kelimesi ile aynı manaya gelen ve Kürtçe'deki "Tapılmağa değer" anlamındaki "Yazdan" kelimesinden Zerdüştlük mefhumunu ifade etmek maksadıyla üretilen bir ihtira)
1) Çınarcılık (Işık/Kürt Aleviliği) (Din) (Aleviliğin Hititler ile Luviler'in dinlerinin devamı olduğu inancı.)
2) Ezidilik (Din) (Babası El-Hakem bin Ebu el-'As ile birlikte Muhammed'in emriyle Mekke'nin güneyindeki Taif kentine sürülen, ve daha sonra da Emeviler'in dördüncü halifesi olan Mervan bin El-Hakem ile ayni soydan gelen Adi bin Musafir tarafından, Zerdüştlük ilkeleri üzerine kurulan; evrenin ve insanların Azda adında bir tanrının görevlendimiş olduğu Melek Tavus tarafından yaradıldığına inanan, fakat İslam peygamberleri olan İbrahim, Musa, İsa, ve Muhammed bin Abdullah'ın peygamberliklerini tanımayan, Kitabü'l-Cilve adlı kitabı dini öğretilerinin temel dayanağı olarak kabullenen inanç.)
3) Yaresanilik (Din) (Musa el-Kazım soyundan geldiği öne sürülen ve Hacı Bektaş-ı Veli ile özdeşleştirilen Sultan Sahak tarafından 15. yüzyılda Zerdüştlük inancından beslenerek kurulan, Kur'an-ı Kerim'i ve Muhammed bin Abdullah'in peygamberliğini kabul etmeyen, fakat Ali bin Ebu Talib'in Tanrılığı temeli üzerine dayanan ve Kelam-ı Serencam adlı kitabı dini öğretilerinin temeli olarak kabul eden inanç.)