Tibet Budizmi

Tibet Budizmi. Tibet, Moğolistan ve Bhutan başlıca olmak üzere Nepal, Hindistan, Çin, Rusya ve bazı Orta Asya Türklerinde takip edilen Budizm koludur. Kimi yerlerde Lamacılık olarak da adlandırılmaktadır. Tibetçe Lama (= öğretmen) den doğan bu kelime, aynı zamanda bir unvan olarak da kullanılmaktadır. Budizmin Vajrayana koluna aittir.
Tarihsel Gelişimi
Budizm, Tibet'e M. S. 5. yüzyılda gelmiş ve 7. yüzyılda Tibet Kralı Srongtsen Campo tarafından yaygın hale getirilmiştir. Sekizinci yüzyılda ilk defa, Tibet budistleri kurumsal bir yapı kazanmıştır. Bugünkü kırmızı şapkalılar lakaplı Niyingma okuluna ait Tibet rahipleri, bu ilk yapının devamıdır. Tibet Budizmi'nin uygulanan şeklinde, Buda Dharma'nın öğrenilmesi, ahlaki öğütler, nefisle mücadele, tefekkür ve meditasyon gibi içe bakış yöntemleri önemli yer tutar.
On birinci yüzyılda yaşamış bir Hint Budist üstat olan Atisha ve 14. yüzyılda yaşamış Tibetli Budist üstad Je Tsongkhapa'nın Budist öğretiye çok önemli katkıları olmuş ve bu da sarı şapkalılar lakaplı Gelugpa okulunun doğmasına yol açmışdır. Tibet'in ruhani lideri Dalai Lama da Gelugpa kolundandır.
Ana olarak Nyingma ve Gelugpa okulları dışında Tibet Budizminde bir de Sakya ve Kagyu okulları bulunur. Özünde aynı Buda Dharma'yı paylaşan okullarda sadece ileri uygulamalarda ufak farklılıklar görülür.
Budist terimi daha çok batıda kullanılan bir terim olup, bu terimin Tibetçedeki karşılığı Nangpa'dır. Kelime olarak içe bakan, içte araştıran anlamına gelmektedir.
31 mart 1959'da Komünist Çin'in Tibet'in kutsal şehri Lhasa'yı kuşatmaya almaya başlamasıyla, zamanın Hindistan başbakanı Nehru'nun daveti üzerine Dalai Lama ile birlikte yaklaşık 80.000 Tibetli Hindistan'a geçiş yapmış ve buradan Hindistan'ın değişik yerlerine, Nepal, Bhutan ve dünyanın değişik yerlerine mülteci olarak yerleşmiştir. Tibet Budizminin lideri Dalai Lama ve birçok Tibet Budist manastırları bugün Hindistan sınırları içerisindeki Dharamsala'da yerleşik durumdadır.
Tibet Budizmi, insan ruhunun ölüm olayından tekrar doğmasına dek içinde bulunacağı koşulları ve geçireceği bilinç hallerini ayrıntılı bir biçimde açıklayan ve ruha ölüm sonrasında geçirebileceği haller konusunda rehberlik yapan Tibet'in Ölüler Kitabı-Bardo Thödol, farkındalık uygulamaları, ileri seviye içebakış-meditasyon teknikleri ve şefkat geliştirme uygulamaları ile öne çıkan, Budizm'in önemli bir koludur.
Yayılma
Başlangıçta, Vajrayana öğretisi Tibet-Moğolistan bölgesinde, Buryatya ve Tuwinienden Moğolistana kadar yayılmıştır. En geniş kapsamdaki öğreti Hindistandan çıkmıştır; ancak Hindu Advaita-Vedanta olarak adlandırılan öğretiler bazı farklılıkları ile muhafaza edilmiştir. Ayrıca tantrik öğretiler Çine ve Japonyaya tanıtılmıştır. Vajrayana Budizmi Bhutanda devlet dinidir. Önemli farklılıklar ile de olsa geleneksel olarak meydana gelmiş Lamaist bir halk Avrupada yaşamaktadır ve bu halka Kalmücken denmektedir. Son yüzyılın 70'li ve 80li yıllarından beri Vajrayana topluluğu Batıda giderek artmaktadır. Tibet Budizmi özellikle Avrupa ve ABD içinde yerleşmiştir.
Tibet Vajrayanasında okullar
Tibette Budizm farklı okullara ve yayılma alanlarına ayrılmıştır. Nyingma, Kagyü, Sakya ve Gelug okulları bunların en önemlilerindendir. Dışarıdan bakıldığında Budizmin Tibet versiyonunun bölümleri farklı farklı okulların içinde ortaya çıkmıştır. Bu okulların destekçileri tarafından günümüzdeki okulların özgünlüğüne büyük değer verilmektedir. Bütün bu özverilere rağmen bu okullar arasında öğretiler ve uygulamalar alanında yoğun bir alış veriş meydana gelmiştir. Oluşumlarındaki bütün farklılıklara rağmen birbirleri arasındaki ortak noktaların ağır bastığı söylenmektedir.
Nyingma
Nyingma geleneği, Tibet Budizminin 4 büyük okulundan en eski olanıdır. Tantra üstadı Padmasambhavayı yeniden canlandırır. Bu gelenek 8. yüzyıl Budizm yazıtlarının Sanskritçeden Tibetçeye olan ilk çeviri aşamaları ile oluşmuştur. Bu yazıtların içerisinde, Budanın öğretilerinin Tibete yayılmasının nedenleri bulunmaktadır. Bu geleneğin içinde tam mükemmellik anlamına gelen Dzogchenin öğretileri büyük öneme sahiptir.
Tibet Budizminin dört büyük okulundan bu en eskisi Ataların Okulu olarak da adlandırılır. Bu okulun üyelerine Nyingmapa adı verilir.
Tarihi
Budizm, 8. yüzyılda Hindistandan Tibete aktarılmıştır. Tibete Budizmi bu yüzyılda Padmasambhava getirmiştir. Padmasambhava ismi, Sanskritçede "nilüfer çiçeğinden doğmuş" anlamına gelmektedir. Padmasambhava, Bhutan ve Tibette, Nyingma okulunun mensupları tarafından daha çok 2. Buda olarak görülür ve Guru Rinpoche olarak da bilinir.
Guru Rinpoche Budizmin her şeyden önce tantrik eğilimlerini vurgular. Bu, onun gücü ve yaptırımı aracılığıyla Tibetin şeytan ve ruhlarını mağlup ettiğinin, koruyucu olarak ettiği yemin ile de Budanın öğretilerine bağlı olduğunun göstergesidir. Bu nedenle, o zamana kadar Tibette geçerli olan Bön dinine karşı Vajrayana Budizmi üstün gelmiştir. Nyingma Geleneği Eski çevirilerin okulu olarak da tanımlanır ve Guru Rinpoche ve Shantarakshitanın (Başrahip) öğreti faaliyetleri ile başlayan ilk geleneksel düşünceye doğru yol açar.
Guru Rinpoche ve Shantarakshita, Tibetteki ilk Budist manastır Samyeyi kurmuşlardır. Bu manastır, zamanının en önemli öğreti merkezi haline gelmiştir. Kral Trisong Detsen, (Trisong Detsen 756 ve 796 yılları arasındaki Tibet kralıdır. Budizmin Tibete kesin ve resmi olarak girişi onun zamanında olmuştur) Guru Rinpoche ve öğrencilerine Budist öğretilerin Sanskritçeden Tibetçeye çevirme görevini vermiştir. Guru Rinpoche ve Shantarakshita, bu görevi yerine getirebilmek için 108 çevirmen yetiştirmiştir. Bu büyük çeviri sürecinin yazılı ürünleri Tibet Budizminin bütün okullarının temelini oluşturur. Sadece tantrik eserlerde ve aktarım esnasında farklılıklar olmuştur. 8. yüzyıldan 11. yüzyıla kadar Nyingma Geleneği Tibetteki tek Budist okuluyken, 11. yüzyıldan itibaren Yeni Çevirilerin okulları (Tibet Sarma) ortaya çıkmıştır. Bu yeni çeviriler esas olarak Tantranın o güne dek henüz çevrilmemiş aktarımlarına dayanır.
Nyingmanın Altı Büyük Merkezi
Tibette 55 yıl bulunması ve bu süre zarfında birçok öğrencinin kurtuluşuna öncülük etmesi konusunda Padmasambhavanın hayat hikayeleri en geniş anlamıyla diğerleriyle örtüşmektedir. Nyingma geleneğine göre, bu Dünyada Padmasambhava halen hassas varlıkların kurtuluşuna öncülük etmek için çalışır. Onun inayeti (ihsanı); kendisine yönelen, yakınlık gösteren bütün kişiler içindir. Tibetteki Nyingma okullarının manastırları Samye, Mindröl-Ling, Dorje Drag, Pelyül, Dzogchen, Schechen ve Kathogdur. Nyingma manastırlarının büyük bir kısmının oluşumu Nyingmanın bu büyük merkezlerinden ayrılmasıyla oluşmuştur.
Kaynak
Termalar ve Tertönler
Tibet Budizminin bir özelliği de gizli hazineleridir (Tibet Terma). Guru Rinpoche ve onun yakın öğrencileri ayin eşyalarını ve kutsal emanetleri, metinlerin yüzlercesini gizli bir yerde saklamıştır. Bu saklama işi Budizm öğretilerini, 836842 yıllarının Budizme düşmanca bakan Tibet kralı Langdarmanın tahriplerinden korumak için yapılmıştır. Bu sebeple özellikle Nyingma geleneğinde, iki değişik aktarım doğmuştur. Bunlar; üstattan öğrenciye kesintisiz bir dizge içindeki uzun aktarım yolu ve gizli hazinelerin kısa aktarım yolu olarak adlandırılmıştır. Termalar, sonraları hazine bulucuları olarak adlandırılan özel yetenekli üstatlar tarafından yeniden keşfedilmiş ve öğrencilere aktarılmıştır. Genellikle bu üstatlar Guru Rinpochenin 25 asıl öğrencisinin somutlaşmış halidir. Böyle yüzyıllar boyunca, Nyingma okulunun öğretilerinin yeni öğretilerle sürekli olarak tamamlandığı aktarım yolunda çok katmanlı bir sistem oluşmuştur. Bu yeni öğretilerin her biri kendi zamanına uygundur ve birçok öğrenci bu öğretilerle aydınlanmıştır.
Bilgeler
Nyingma Geleneğinde birçok büyük bilge vardır. Longchen Rabjam bu kişiler arasında en önemlisidir. Longchenin en önemli eserleri Yedi Hazine, Rahatlamanın Üç Aşaması, Doğal Kurtuluşun Üç Aşaması ve Kalbin Özünün Dört Dalı metinleridir. Ayrıca Longchen Rabjam, Nyingma yolunun Dzogchen öğretilerinin aktarımını da sistemleştirmiştir. Bu öğretiler ise Garab Dorje tarafından çıkarılmıştır. O zamandan beri bu aktarım yolu Longchen Nyingthik olarak öğretilmiştir.
100.000 Nyingmapa-Tantra
Nyingmanın tantrik öğretileri, 100.000 Nyingmapa ve Tantranın toplamından oluşmuştur. Nyingmaya ait tantrik sistemin Tantrayı kendi içinde sınıflara ayırması, Nyingmanın ayırt edici bir özelliğidir. Nyingma okulları tantrik öğretileri İç ve Dış Tantralar olarak adlandırılan iki bölüme ayırır.
Dış Tantralar:
Kriyayoga
Caryayoga
Yogatantra
İç Tantralar
Mahayoga
Anuyoga
Atiyoga/Dzogchen (Büyük Mükemmellik hakkındaki öğretiler)
Yeni Çeviri okullarında (Sarma) İç Tantralar, Anuttaratantra tarafından Ulu Yogatantra olarak adlandırılır. Bu Ulu Yogatantra birkaç yönüyle Mahayogaya benzemektedir. Anuyoga ve Atiyoganın temsilcilerinden bazıları bu yogaları uygulayıp daha sonra tek tek Tantraları farklı okullara aktarsalar bile ilk başlarda yeni çeviri geleneklerinde Anuyoga ve Atiyogaya yer verilmemiştir.
Nyingma Geleneğinde Liderlik
Nyingma Geleneğine tarihsel olarak bakıldığında, 20. yüzyılın sonlarına doğru lider konumunda hiç kimse bulunmamaktadır. Bu gelenek aktarım yollarının çok çeşitliliği ve çok yönlülüğü nedeniyle çok az gelişmiştir. Tibet okullarının tek temsilcisi olarak Nyingma Geleneğinin Tibetteki politik tartışmaların dışında tutulduğu bir durum ortaya çıkmıştır. Büyük okul geleneklerinin her bir temsilcisinin ortaya çıkmaya başladığı dönem olan Tibetteki işgalden sonra Tibet hükümetinin sürgünün gerçekleşmesi ile şimdiki (ilgili) bu büyük okulların liderlerinin tanınması önem kazanmıştır. İlk bakışta Nyingma liderinin bütün Nyingma yollarının ve aktarımının öncüsü olduğu düşünülebilir, ama bununla birlikte daha çok sürgün (devrik) Tibet hükümetindeki siyasi bir görevli olarak algılanması da söz konusudur. Önemli Nyingma üstatlarından Dudjom Rinpoche (19041987) ilk olarak 14. Dalai Lamanın ricası üzerine Nyingma liderliği pozisyonunda görev yapmıştır.
Kaynak
Kadam
Kral Langdarma (Langdarma Tibet krallarına verilen addır) hakimiyetindeki Tibet Budizmi'nin devamında, 11. yüzyılda eski Kadam üstatlarının geleneği olarak ortaya çıkmıştır. Bu eski Kadam geleneği, Tibet Budizminin üç merkez okulunun ilk öncüsüdür. Bu, Hindistandan Tibete kadar uzanan ikinci çeviri aşamaları ile anlaşılmaktadır; ancak bu okullar kendilerinin özgünlüğünü ve bağımsızlıklarını devam ettirememişlerdir.
Tibet Budizminin Kadam geleneği, Budizm metinlerinin Sanskritçeden Tibetçeye çevirisi olan yeni çeviriler (Sarma) olarak adlandırılan okulların ilkidir. Bu okul, Drom Tönpa tarafından Kadam manastırı Radreng ya da Radreng manastırı olarak Kadam geleneğinin ana merkezi Lhündrub çevresinde yapılıp kurulmuştur. Okulun kökenleri her şeyden önce Atishanın (Hindistan da Pala Hanedanlığı zamanında üniversite manastırının ünlü başrahibi) öğretilerine ve onun Lamrim adındaki öğretilerin temsili ve uygulama biçimlerinin sunulduğu aydınlanma yolunun ışıklarına dayanır. 14. yüzyılın sonları 15. yüzyılın başlarında, Kadam geleneği mensupları özellikle yeni Kadampalar olarak tanımlanan Gelug Okuluna doğru yönelmişlerdir. Günümüzde Tibet Budizminin dört Vajrayana geleneğinin hepsinin içinde Kadam geleneğinin izlerine rastlanmaktadır.
Oluşumu
Atisha her şeyden önce üç tane çizgiyi sürdürmüş ve Tibette bunları yaymıştır. Bu çizgiler şunlardır:
Buda Shakyamuni (Siddhartha Gautama), Manjushri, Nagarjuna üzerine derin oluşum felsefesinin çizgisi,
Buda Shakyamuni, Maitreyanatha, Asanga üzerine sonsuz faaliyetlerin çizgisi ve
Buda Vajradhara, Tilopa, Naropanın nimet ve uygulamalarının aktarım çizgisi.
Atishanın açıklamalarında, sığınma (Budizm) ve Bodhichitta (Mahayana Budizminde insanlara yardım ederek onları aydınlatan, Buda gibi görülen kimse) merkezi bir role sahiptirler. Bunun devamında Atisha Budist tarikat kurallarının yerine getirilmesine büyük değer vermektedir. Atishanın yöntemi Kadam okulları için ayırt edici bir unsurdur. Kadampanın öğretileri daha çok Sutralara dayanır ve öncelikli olarak Buda Shakyamuniyi (Siddhartha Gautama) öğrenme sürecinde oluşturulmuştur.
Sutra ve Tantra derneklerinin tutarlı uygulama yöntemini gösteren dört tanrı ve üç hakikat (Dharmanın) geleneği, Atishanın Drom Tönpaya vasiyetinin ilki olarak kabul edilir. Daha sonra ise yedi ilahi hakikatin (Dharmanın) görkemli mirası adı altında Atishanın Kadam Geleneği oluşmuştur.
Kadam çizgisinin destekçisi, vücudunu dört tanrı (Buda Shakyamuni, Avalokiteshvara, Tara ve Achala) ile süsler, dilini üç sepet (Tripitaka) ile, ruhunu ise kişisel ahlak disiplini olan Meditasyon ve bilgi ile, yani üç dersin uygulamaları ile süsler. Kadampanın yedi ilahi hakikati üç sepet ve üç derse böylece dört tanrı da dahil olmuştur.
Kagyü
Tibet Budizmi'nin Kagyü okulları çevirmen Marpa ya dayanmaktadır. Marpa ise Kagyünün babaları olarak bilinen Tilopa ve Naropanın büyük sembolünün (Mahamudra) aktarılmasını daha ileriye götüren kişidir. Kagyü sözlü aktarım anlamına da gelip, meditasyona özel anlamlar yüklemektedir.
Oluşumu
Tibet Budizmi'ne ait Kagyü okul geleneği, Tilopa ve Naropanın Mahamudra aktarım çizgisini devam ettiren çevirmeni Marpaya dayanır. Marpa yeni çeviri (Sarma) geleneğinin kurucuları olan çevirmenlerden biridir. Günümüzde Sakya-, Kagyü- ve Gelug Okulları yeni çeviri sürecinin Sarma okullarından sayılmaktadır. Eski çeviri geleneğinin gelişip ortaya çıktığı Nyingma geleneği ise 9. yüzyıldaki eski çevirilere dayanmaktadır.
Marpanın baş okulları Yogi Milerapa adıyla anılmaktadır. Bu okullar daha çok Tibetteki ülkenin mahrumiyet bölgesinin çıraklık devresi ve ilahileriyle bilinmektedir. Milerapanın hayat hikayesini nesillere aktaran ve aynı zamanda son Tertön olan en önemli öğrencileri Rechung Dorje Dragpa (Rechungpa 10841161) ve Dagpo yöresinden keşiş Gampopadır.
Gampopa engin bilgisi ile meşhurdur. Batıda da Kurtuluşun Mücevherli Süsü adlı eseriyle tanınır. O, eski Kadampa manastır geleneğini ve Hint üstatların Yogi geleneğini birbiriyle kaynaştırarak derslerin Kagyü okullarına ait tipik şeklini oluşturmuştur.
Kagyü Geleneğinin Okulları
Büyük ve küçük Kagyü okulları Gampopa Dagpo Lhajeye dayanır. Bu geleneğin okulları geleneksel olarak 4 büyük ve 8 küçük olmak üzere 12 okula ayrılmıştır. Daha sonraları ise Kagyü okul geleneği yörüngesinde bu çizgiye yakın duran yeni oluşumlar ortaya çıkmıştır.
4 Büyük Kagyü Okulu
Gampopa Dagpo Lhaje sonraları 4 okul olarak anılacak olan 4 büyük okulu kurmuştur. Bu okullar şunlardır:
1. Barom Kagyu: Barom Darma Wangchug tarafından kurulmuştur. Aynı zamanda Latönün kuzey bölgesinde, Barom manastırının da kurucusudur.
2. Phagdru Kagyu: Phagmo Drupa Dorje Gyelpo tarafından kurulmuştur. Ayrıca Phagmodru içindeki Densa Thil manastırının da kurucusudur.
3. Karma Kagyu: Kamtshang Kagyü adıyla da bilinir. 1. Karmapa Je Düsum Khyenpa tarafından kurulmuştur.
4. Tshelpa Kagyu: Lama Shang tarafından kurulmuştur. Aynı zamanda Gungthang Manastırının da kurucusudur.
Sekiz Küçük Kagyü Okulu
Küçük Kagyü Okulları olarak adlandırılan bu okulların kaynağı Gampopanın öğrencisi Phagma Drupa Dorje Gyelpodur (11101170).
Kagyu okulları şunlardır:
1. Drigung Kagyu (T.: 'bri tion BKA' brgyud) Jigten Gönpo tarafından kurulmuştur. (T.: 'jig rten mgon po, 1143-1217).
2. Drukpa Kagyu (T.: 'brug pa BKA' brgyud) Lingrepa Pema Dorje (T.: ras pa tampon ma Rdo rje gling, 1128-1188) ve onun öğrencisi Tsangpa Gyare tarafından kurulmuştur. (T.: gtsang pa rgya ras, 1161-1211).
3. Shugsep Kagyu (T.: Shug gseb BKA 'brgyud): Gyergom Tshülthrim Sengge tarafından kurulmuştur (1144-1204), 1181 de Shugsep manastırını da kurmuştur.
4. Throphu Kagyu (T.: KHRO Phu BKA 'brgyud): Rinpoche Gyatsa, Phagmo Drupanın yeğeni ve öğrencisi ve onun da öğrencisi Throphu Lotsawa Champa Pel tarafından kurulmuştur. (11731225) Aynı zamanda Tsangdaki Throphu Manastırı da pel tarafından kurulmuştur.
5. Taglung Kagyu (T.: Stag akciğer BKA 'brgyud): Taglung Thangpa Trashi Pel (T. tarafından kurulan: Stag akciğer thang pa bKra dpal shis, 1142-1210).
6. Marpa Kagyu (T.: Smar pa BKA 'brgyud) Marpa Drubthob T. Sherab Sengge tarafından kurulmuştur. (: Smar pa thob grub shes rab ye shes) Khamdaki Sho manastırın da kurucusudur.
7. Yasang Kagyu (T.: g. ya 'bzang BKA' brgyud): Sarawa Kelder Yeshe Sengge tarafından ( 1207) kurulmuştur.
8. Yelpa Kagyu (T.: yel pa BKA 'brgyud): Yelpa Drubthop Yeshe Tsegpa tarafından kurulmuştur, Yelphug manastırının da kurucusudur.
Kagyü Geleneği ile Bağlanısı Olan Diğer Okullar
Kagyü okul geleneği çerçevesinde Rechungpaya dayanan, kendine özgü yoğun Yoga uygulamalarının olduğu söylenen aktarım çizgisi bulunmaktadır.
Shangpa Kagyu (T.: Shang pa BKA 'brgyud): Marpaya ait Kagyü geleneğinin öğretilerine yakın olan bir çizginin adıdır. Bu okullarını her birinin kendilerine özgü kökenleri vardır, Marpaya dayanmamaktadır. Bugün bu okullar diğer okulların ayrılmaz bir parçası haline gelmişlerdir.
Dagpo Kagyu (TIB: dwags po BKA 'brgyud): dört büyük Kagyü okulu için kullanılan ortak tanım olarak ortaya çıkmıştır. Gampopanın amca ve yeğenlerine dayanan bir başka tanımlama ise kendine özgü bir çizginin sadece bir parçası olduğu şeklindedir.
Marthsang Kagyü: Marhsang Sherab Sengge tarafından kurulmuştur.
Öğretiler
Kagyü okullarının asıl aktarımı Mahamudranın öğretilerinden oluşur. Mahamudra, Gampopa tarafından farklı farklı eserlerde açıklanmış ve Naropadan Marpaya aktarılmıştır. Tibet Budizmi'nin hemen hemen bütün okul geleneklerinde bulunan Naropanın altı Yogası olarak da adlandırılan bu aktarım Kagyü okullarında büyük öneme sahiptir. Kagyü okullarında nesilden nesile geçen önemli tantrik uygulamalar, Chakrasamvara, Hevajra ve Vajravarahi ile alakalı Yidam uygulamalarıdır.
Rime
Rime, üstat Jamgön Kongtril Lodrü Thaye kökenli olan Kagyü çizgisi ekseninde 19. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Diğer bir deyişle Tibetin bütün bölgelerinden sınıf atlatan öğretilerin ve bütün geleneklerin üstatlarının bir araya getirdiği Rime Hareketi olarak da adlandırılır.

1958 yılında Kagyü Okulu 103 manastır ve 9600 civarında keşişe sahipti. 1995in sonlarında bu sayı manastırda 105, keşişlerde ise 3643 olmuştur. Kökeninin dayandığı Tibet ve Moğolistandaki yayılma alanlarının yanı sıra Kuzey Asyanın bir kısmı, Avrupa ve Amerikada da yayılmıştır.
Sakya
Khön Könchog Gyalpo tarafından 1073'te kurulan Sakya Tibet Budist manastırlarının adıdır. Bu Sakya geleneğine ait Güney Tibette Shigatse yakınlarında merkez bir Sakya manastırı bulunmaktadır. Sakyapanın (Sakya mensupları), tantrik öğretileri 11. yüzyılda Bari Lotsawa tarafından Sanskritçeden çevrilmiştir. Bu nedenden ötürü Sakya geleneği beş saygıdeğer üstat tarafından kurulmuştur da diyebiliriz. Bu kişiler Hint üstatlarının Mahamudra geleneğini devam ettirmektedirler.
Sakya Khön Könchog Gyelpo (10341102) tarafından kurulmuş 1073 yılının Budist manastırlarının adıdır. Bu manastırlar aynı isimlerle Çin Halk Cumhuriyeti, Bağımsız Tibet Bölgesi ve Shigatse Yönetim Bölgesinde Bir Sakya çemberi oluşturmuşlardır. Bu gövde mahiyetindeki manastırlardan oluşan Sakya Geleneği Tibet Budizmi'nin dört büyük geleneğinden (Nyingma, Sakya, Kagyü ve Gelug) biri olmuştur.
Sakya Öğretileri
Aralarında Hevajra-Tantra ve Guhyasamaja-Tantranın da bulunduğu Sakyapaya ait tantrik öğretilerin en önemli bölümleri Bari Lotsawa tarafından (10401112) çevrilmiştir. Doğu Kham doğumlu Bari Hindistana seyahat etmiş ve orada üstat Virupa ile karşılaşmıştır. Bunun yanında farklı farklı tantrik öğretileri çevirmiş ve Tibete bırakmıştır.
Sözü edilen beş büyük üstat öğretileri, Hint büyük üstatların ve Virupanın öğretilerinden yola çıkarak oluşturmuşlardır. Virupanın Mahamudra deneyimi ve diğer birçok büyük liderin öğretileri benimsenmiştir. Sachen Künga Nyingpo hem Avalokitesvara adı verilen Bodhisattva anlayışının hem de Buda bilgisi anlamına gelen Manjushrinin tezahürü olarak görülmektedir.
Lamdrenin (yol ve meyve) Sakya sistemi, Hevajra- Tantra metinleri ile tanınmıştır. Büyük üstat Sakya Pandita Künga Gyelhtsen aynı zamanda Sakya çizgisinin 6. taht sahibi- kendi zamanında Sutra ve Tantra alanlarındaki bilgisi ile Sakya okulları arasında oldukça ünlüydü. Mantık üzerine olan çalışmaları bu konuda başvurulan standart bir eserdi.
Sakya çizgisinin öğretileri eski Kadam okulunun takipçilerinden devralınmıştır. Vajrakila hakkındaki öğretiler 9. yüzyılda Khön ailesinin üyesi olan Guru Rinpoche tarafından zaten aktarılmıştı. Daha sonraları bu aktarım çeşidi, ortaya çıkan Sakya okulunun öğretim kadrosunun tarzına uyum sağlamıştır. Ayrıca Vajrayogini ile alakalı uygulamalar Naropa tarafından Khön ailesinin bir üyesine aktarılmıştır. Ra aktarım çizgisine göre Kalachakraya ait tantrik uygulamalar da bütün bunların devamında eklenmiştir.
Sakya Çizgisinin Lideri ve Yayılması
Sakya geleneğinin günümüzdeki taht ve çizgisinin lideri 41. Sakya Thridzin Ngawang Künga Thegchen Pelbardır. Taht sahibinin görevi Khön ailesinin iki evi arasındaki düzeni sağlamaktır.
Sakya Thridzin ara sıra Avrupada da eğitim vermektedir. Bu çizginin diğer önemli üstadı Kanadada yaşayan Sakya Thridzinin kız kardeşi bayan üstat Jetsün Chime Ludingdir. Jetsün batıda düzenli olarak öğretim ve konferans faaliyetlerinde bulunmuştur. Bayan üstat bu çizgi içinde insansı Dakini ve Tara, Prajnaparamita ve Vajrayogini olarak görülmektedir. O, nitelikli 12 üstattan biri ve Lamdre ya da amaca götüren yolun aktarımını gerçekleştiren kişidir. Lamdre, Sakya geleneğinin yüksek düzeydeki ve derinlemesine işlenilen sözlü dersleridir. Dzogchen, Cö ve Kalachakra gibi Lamdre de meditasyon uygulamalarının Tibetteki tek ve eksiksiz sistemlerine aittir. Sakya geleneğinde Hevajra-Tantrasının önemi büyüktür; ama aynı zamanda diğer Tantralar da aktarılmaktadır. Amerika ve Avrupaya yerleşen Sakya toplulukları Almanyada da mevcuttur.
Rime
Kökeni Sakya çizgisinden gelen Tertön (hazine bulucu) Jamyang Khyentse Wangponun hakimiyetinde 19. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Diğer bir deyişle Tibetin bütün bölgelerinden sınıf atlatan öğretilerin ve bütün geleneklerin üstatlarının bir araya getirdiği Rime Hareketi olarak da adlandırılır.
Gelug
Gelug erdemlilerin okulu anlamına da gelip Tsongkhapa tarafından kurulmuştur.
Eski Kadampa okulunun fikirlerini savundu ve Vinayana kurallarının anlamını ulvileştirdi. Bu sebepten dolayı Gelug geleneği keşişlik disiplinlerine ve zorunlu bekarlığa büyük önem vermektedir. Gelug geleneği uygulamasının temelinde eski Kadampa geleneğinin öğretileri bulunmaktadır.
Gelug okulları Tibet Budizmi'ne (Vajrayana) ait dört büyük okulun en genç olanıdır. Bu okulun mensuplarına Gelugpa adı verilir. Başlangıçta Gelug okulları daha çok duru Mahayanaya yakın duruyordu. Bu okulların sözde yöneticisi (başı) Ganden Thripadır.
Tantrik Öğretiler
Kalachakra-Tantranın öğretileri Gelug okullarında da büyük bir öneme sahiptir. Gelug geleneğinde tantrik değerler taşıyan temel aktarımlardan bazıları Guhyasamaja, Chakrasamvara ve Yamantaka uygulamalarıdır. Naropanın altı Yogası örneğinde olduğu gibi yüzyıllar boyunca bu gelenek diğer okullardan birçok farklı farklı tantrik öğretileri kendine mal etmiştir. Halihazırdaki bu öğretilere Tsongkhapa yeni yorum getirmiştir. Tibet Budizmi'nin bütün okullarında bu yorumları konuların geniş kapsamlı araştırmasından sonra ortaya koymuştur. Nyingmanın farklı tantrik öğretileri gibi Sakya ve Kagyü okullarından çıkmış farklı Mahamudra öğretileri de Gelug okulları tarafından aktarılmıştır. 5. Dalai Lama Ngawang Lobsang zamanında Gelug geleneğine tam mükemmellik ile ilgili öğretiler aktarılmıştır.
Yayılması
Tibet-Moğol kültür çevrelerinin yanı sıra Amerika ve Avrupada da Gelug topluluklarına rastlamak mümkündür. Birçok Tibetli mültecinin İsveçe yerleşmesi bu geleneğin Avrupaya yayılmasındaki ağırlık merkezidir. Almanya ve Avustralyada da Gelug toplulukları bulunmaktadır.
Rime
Rime hareketi 19. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Rime hareketi denmesindeki sebep, bütün geleneklerin üstatlarının ve bütün Tibet karşıtlarının sınıf atlatan öğretilerinin bir araya getirilmesidir. Bundaki amaç ise Tibetteki okullarda yaygınlaşan rekabete bir son vermekti.
Rime Hareketi
Tibetin tüm bölgesinden bütün geleneklerin üstatları tarafından grup atlatıcı öğretiler bir araya toplanmış ve bu oluşuma Rime Hareketi olarak adlandırılmıştır. Rime Hareketi, 19. yüzyılda eski metinleri keşfediciler (Tertön) olarak bilinen Jamyang Khyentse Wangpo, Jamgön Kongtrül, Lodrö Thaye ve Orgyen Chogyur Lingpadır. Bütün bunlara Rinchen Terdzönün Terma (hazine) derlemeleri de dahildir.
Yayılma
Nyingma okulları için özel anlamı olan Terma geleneğinin de var olduğu ve Nyingma geleneğin ilk olarak yayılmaya başladığı Tibet, Bhutan, Nepal ve Sikkim bölgelerinin yanı sıra bu geleneğin toplulukları Amerika ve Avrupada da yayılmıştır. Aynı şekilde Almanya, Avusturya ve İsveçteki sayıları da azımsanacak miktarda değildir. Kaynak
Geshe
Geshe, Tibet Budizmi'nde Budist bilginlerinin kullandığı unvanlardan birinin adıdır. Budist bilginlere (Geshe) Tibet manastır üniversitelerinde eğitim verilir. Bir Geshe, Budizm bilgisinin öğrenimini görür ve mantık, metin, tören ve doğru bir başlangıç konusunda uzmanlaşır. Gesheler Budist bilgisinin koruyucularıdır. Geshe öğrenimi 4 Geshe derecesi kazanılmış olarak sona erer. Bu dereceler Dorampa, Lingte, Tsorampa ve Lharampadır ve en üst seviyedeki de Lharampadır. Bu en üst seviyedeki derece için gerekli olan eğitim yaklaşık 20 yıl sürer ve bu süre zarfında yıllık girdikleri sınavları sırasına göre geçerler. Bu sınavlar, Budist teoloji ve felsefesinin bütün alanları hakkındaki karşılıklı tartışmalarda aydın yetilerini sınama olanağı sunar. Öğrenimin geleneksel 6 bölümü bu sınamanın sonucuna bağlı olarak gerçekleşir:
Duyular üstü bilgeliğin öğretileri Prajnamarita (Prajnamarita: Mahayana Budizminde mükemmel bilgelik olarak tanımlanır.)
Orta yol öğretileri Madhyamika (Madhyamika: Mahayana Budizminde felsefe okullarından biridir.)
Budist mantık Pramana
Disiplin (Bilimsel alan öğretileri) Vinaya (Vinayapitaka: Budist tarikat kurallarının bir derlemesidir.)
Yüce Bilgi öğretileri Abhidharma (Abhidharma: Buda öğretilerine ve baş talebelerine psikolojik ve felsefi gerekçe ve formüller sağlar.)
Geshe bir bilgindir, manevi bir üstat (Lama) değildir. Bir Lama öğrencilerinin ruhsal gelişimlerini destekleyerek manevi deneyime sahip olur. Esas itibarıyla Lama tanımı için hiçbir resmi unvan ayrımı yoktur. Keşişlerin belirli niteliklerine bakılmaksızın (Geshe olsun ya da olmasın) manastır üniversitelerinde Lama olarak adlandırılırlar (Lama Tongo). Lamalar ve Rinpocheler (Rinpoche: Vajrayanada rütbeli bir kişi ya da bir Lama için onur unvanı.) genellikle Gesheliğin geleneksel eğitimini almış olarak mezun olurlar (Örneğin; 14. Dalai Lama aynı zamanda bir Lama Lharampadır.); ancak Lama olarak kabul edilme konusunda bu seviyede mezun olmanın hiçbir etkisi yoktur. Kültür devrimi süresince devam eden din yasakları nedeniyle Tibette Tulkulara örnekler bulabiliriz. Tulkular Vajrayana Budizminde eski üstadın selefi olarak bilinen Budist üstadıdır. Tulkular Lama olarak çok saygındırlar ve bunun yanı sıra bu yaşamın içinde hiçbir eğitim görmemişlerdir.
Kaynak