Zeki Baştımar

Zeki Baştımar (1905, Sürmene 1974, Doğu Berlin), tarihsel Türkiye Komünist Partisinin (TKP) 1959-1973 yılları arasında liderliğini üstlenen komünist siyasetçi, çevirmen, yazar.
İlk yılları
Hafız Mehmet Bey'in de yeğeni olan Zeki Baştımar 1905'te Trabzon'un Sürmene ilçesinin Baştımar köyünde doğdu. Babası Hacı Yakupoğullarından Muhammed, annesi Huriye Hanım'dır. Altı yaşındayken babası ölüp annesi yeni bir evlilik yapınca amcası İbrahim Baştımar'ın yanına verildi. 1922'de Trabzon Öğretmen Okulunu bitirdi.
1926 yılında TKP Trabzon örgütü aracılığıyla öğrenim görmek üzere Sovyetler Birliğine gitti. 1926-1929 yılları arasında Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesinde (KUTV) Aydın takma adıyla eğitim gördü. 1929'da Sovyet komünist partisine üye kabul edildi.
1929da İstanbula dönerek TKP faaliyetlerinde aktif yer aldı. 1929 yazında parti içinde Nazım Hikmet liderliğindeki muhalefet hareketinin Pavli Adası Konferansına katıldı. Fakat bir süre sonra bu gruptan ayrılıp Şefik Hüsnü liderliğinde yeniden örgütlenen merkez saflarında yer aldı. 1932deki TKP 2. Konferansına (Defterdar Konferansı) katılarak Merkez Komitesi üyesi oldu. 1932 tutuklamasında 1 yıla yakın tutuklu kaldı, 1933te Politbüro üyesi oldu.
Şubat 1934'te tekrar Moskovaya giderek hem KUTVda özel eğitim aldı, hem de eğitmenlik yaptı. 1935teki Komintern 7. Kongresinde Şefik Hüsnü ile birlikte TKPyi temsil etti. 1937de Kominternin TKP ile ilgili aldığı desantralizasyon kararı ardından TKP MK üyesi olarak tekrar Türkiyeye dönerek Ankara'ya yerleşti. İngilizce, Fransızca ve Rusça bilen Zeki Baştımar, burada Başvekalet Kütüphanesinde çevirmen olarak çalışıp kitap çevirileri yaptı. Tolstoyun Harp ve Sulh (Nazım Hikmet'le), Hacı Murat, Çehov'un Mujikler, Maske, Köylüler, Pahalı Dersler, Yazlıkçılar, Sayfiyede, Puşkinin Erzurum Yolculuğu adlı eserlerini Türkçeye çevirdi. Ayrıca Ses, Yeni Edebiyat, Adımlar, Söz dergilerinde incelemeleri yayımlandı.
1947de TKP MK Teşkilat Sekreterliği görevini üstlenince İstanbula taşınarak burada partinin örgütlenme çalışmalarını yönetti. Bu dönemde yasal Nuhun Gemisi ve Barış dergileri yayınlandı.
Genel Sekreter
1951 Tevkifatı adıyla anılan Türkiye Komünist Partisi davalarında en büyük ceza olan, on sene ağır hapis ve sekiz sene dört ay Amasya'da nezaret cezası aldı. İstanbul, Adana, Dalaman, Ankara cezaevlerinde 7,5 yıl kaldıktan sonra Mayıs 1959da tahliye olarak İstanbula döndü. Trabzondan arkadaşı Cemal Reşit Eyüboğlu ile Yedi Gün Yayınevini kurdu. 1961'de L. Tolstoy: Hayatı, Eserleri, Fikirleri (1961) ve Çehov: Hayatı ve Sanat Hikayesi (1961) adlı incelemeleri yayımlandı.
Ağustos 1961de yurt dışına çıktı. Sofya üzerinden Moskovaya giderek aynı yılın sonlarında yapılan SBKP 22. Kongresinde Yakub Demir adıyla TKPyi temsilen konuşma yaptı. 1962 yılında TKP MK Dış Büro Birinci Sekreteri olarak Nisan 1962de Leipzigde TKP'nin yurt dışı aktifleriyle bir toplantı düzenledi. Leipzig Konferansı da denilen bu toplantıda isim vermeksizin bir yandan önceki TKP Genel Sekreteri Şefik Hüsnü'ye yönelik olarak partiyi 1946'da legal faaliyete geçirerek polis sızmasına yol açmak ve Sovyetler'deki Stalin kültünün TKP'ye de parti liderinin emirlerine körü körüne itaat şeklinde yansıması eleştirilerinde bulunurken, bir yandan ülke içindeki TKP yöneticilerinden Reşat Fuat Baraner ve Mihri Belli'yi "likidatörlük" ve "provokatörlük" ile suçladı. 1965te Dış Büro içinde yaşanan tartışma ve ayrılıkların ardından Yakub Demir (Zeki Baştımar), Marat Bostancı (İsmail Bilen) ve Ahmet Saydan (Aram Pehlivanyan) yeni Dış Büroyu oluşturdular.
Yakub Demirin Merkez Komitesi Birinci Sekreterliği döneminde, 1958de İsmail Bilen yönetiminde kurulmuş Bizim Radyo yayınlarının yanı sıra 1960ların ilk yarısında Yurdun Sesi ve Yeni Çağ dergileri, 1967den itibaren TKPnin Sesi radyosu, 1970ten itibaren Durum bülteni yayınlanmaya başladı. 1965ten itibaren kadro yetiştirmek üzere Moskovaya ve Bulgaristan'daki parti okuluna öğrenci grupları gönderilmeye yeniden başlandı. 1967den itibaren Batı Avrupa ülkelerindeki Türkiyeli göçmenler ve öğrenciler arasında örgütlenme çalışmaları başlatıldı, legal örgütler kurulması ve yayınlar çıkarılmasına gidildi.
Kasım 1971'de ilk kez beyin kanaması ve kısmi felç geçiren Zeki Baştımarın rahatsızlığı bir yıl sonra tekrarladı. Mart 1973'de Doğu Almanya'da doktorlar iş göremez raporu verdikten sonra, Mayıs 1973te görevinden alındı.
Ölümü
18 Kasım 1974te ölen Zeki Baştımar, iktidardaki Almanya Sosyalist Birlik Partisi MK yayın organı Neues Deutschland gazetesinde çalışan Gertrude ile evli ve bir çocuk babasıydı.
Mezarı Leipzig Güney Mezarlığında Faşizm Vahşeti Kurbanlarına ayrılmış anıtsal bölümdedir.