Osmanlı tarihçiler listesi

Osmanlılarda tarih yazıcılığı, Osmanlı Beyliği'nin kuruluşundan 100-150 yıl sonra başlamıştır. Osmanlı tarih yazıcılığının geç başlaması, Anadoluda Osmanlılardan önce tarih yazıcılığının gelişmemesi ile bağlantılıdır.
Beylikler Dönemi (1243 - 1318)
Anadoluda 13. ve 14. yüzyılda yazılmış olan eserlerde Anadolu Selçukluları ve Anadolu Beyliklerinin tarihi anlatılmış, olaylar Osmanlı devletinin kuruluşuna kadar getirilmiştir.
Anadolu Selçukluları ve Beylikler döneminde (1075-1318) Anadoluda daha çok Arapça ve Farsça eserlerin yazıldığı görülmektedir. Bu dönemde Arap dili din ve hukuk alanında, Fars dili sanat ve edebiyat konularında egemen olmuştur.
Türkçe olarak yazılmış Danişmendname ve Battalname gibi eserler, Anadoluda Türkçe tarih yazıcılığını başlatmıştır. Ayrıca Taberi, İbn Kesir gibi İslam tarihçilerinin eserleri Türkçeye çevrilmiştir.
Dönemin ünlü tarih kitapları
el-Evamirü'l-Alaiyye fi'l-umuri'l-Alaiyye, İbn Bibi
Müsameretü'l-Ahbar ve Müsayeretü'l-Ahyar (Tezkire-i Aksarayi), Kerimüddin Mahmud-i Aksarayi
Menakıbül-arifin, Eflaki
Osmanlı Dönemi
13. yüzyılın sonunda kurulmuş olan Osmanlı Devleti hakkında bilgi veren tarih kaynakları ancak 15. yüzyılın başlarından itibaren yazılmaya başlanmıştır. Bu bakımdan 15. yüzyılın ilk yarısı, özellikle II. Murat devri, Osmanlı tarih yazıcılığının başlangıcı olarak kabul edilmektedir.
15. yüzyıl Osmanlı tarihçileri ve eserleri
Ahmedi (1334-1412, Amasya) Dasitan-i Tevarih-i Mülük-ü Al-i Osman (İskendername)
Osmanlı tarihinden bahseden en eski eser, Ahmedinin "İskender-name" adlı eserine müstakil bir kısım olarak ilave ettiği Dasitan-ı Tevarih-i Müluk-i Al-i 'Osman isimli manzum parçadır. 8754 beyitten oluşan ve uzun bir mesnevi özelliği taşıyan İskendername bir evrensel tarih"tir; Adem ile başlar, Makedonya kralı Büyük İskenderin hayatı ve kahramanlıklarını anlatır. 1390 yılında tamamlanmış ve Germiyanoğlu Süleyman Beye sunulmuştur. Ahmedi, daha sonra bu eserinin sonuna Yıldırım Bayezide kadar gelen bir Osmanlı tarihi eklemiş ve bunu 1410 yılında I. Bayezidin oğlu Emir Süleymana takdim etmiştir. Dasitan-ı Tevarih-i Müluk-i Al-i 'Osman adını taşıyan 340 beyitlik bu bölüm, Ertuğrul Gaziden başlayarak Emir Süleymana kadar gelen ilk 200 yıllık Osmanlı tarihi hakkında bilgi verir.
Bu eserin İÜ'de kayıtlı olan en eski tarihli nüshasının, 1983 yılında İ. Erünsal tarafından tıpkıbasımı yapılmıştır.
Şükrullah Efendi (1388-1464?) Behcetü't Tevarih,
II. Mehmed (Fatih, 1451-1481) devri tıpçılarından Şirvanlı Şükrullah ile karıştırılan müellif; 1456da yazmaya başladığı eserini 1458de tamamlamış ve devrin meşhur sadrazamı Mahmut Paşaya ithaf etmiştir. Behcetü't Tevarih adlı eseri, 13 kısımdan meydana gelen umumi bir tarihtir. 13. kısım, II. Mehmetin tahta çıkmasına kadar gelen Osmanlı tarihinden bahseder.
Çelebi Mehmet, II. Murat ve II. Mehmet zamanlarını (1413-1481) idrak eden müellifin 1407den itibaren verdiği bilgiler çok önemli olup ana kaynak mahiyetindedir. Farsça olan eser Kanuni devrinde Türkçeye tercüme edilmiştir.
Eser Karamani Mehmet Paşa, Sarıca Kemal, Ruhi Çelebi, Mehmet Zaim ve pek çok tarihçi tarafından kaynak olarak kullanılmıştır.
Türk Boyları ve Osmanlı'larla ilgili son kısmı Nihal Atsız tarafından 1939-49'da iki defa Türkçeye çevrilerek neşredilmiştir.
3. Kaşifi Gaza-name-i Rum
"Gaza-name'-i Rum";Fatih Sultan Mehmed'in saray şehnamecisi Kaşifi tarafından yazılan ve padişaha sunulan en eski gazavat-name örneklerindendir. Farsça olarak kaleme alınan eser, Sultan II. Murad'ın tahttan çekilerek yerine oğlu II. Mehmed'i geçirmesiyle başlar ve Varna Savaşı'nın ayrıntılı bir biçimde tasvir edilmesinden sonra, Sultan II. Murad'ın tekrar tahta davet edilmesi ve akabinde meydana gelen olaylarla devam eder. Eserin en önemli özelliği; diğer tarih kaynaklarında Sultan II. Murad'ın ikinci kez tahta geçişi müstakil bir padişahlık gibi ele alınırken, Kaşifi'nin diğer kaynaklarda rastlanmadık bir biçimde II. Mehmed'in saltanatını hala devam eder gibi göstermesidir. Bunda kuşkusuz müellifin, II. Mehmed'e duyduğu özel yakınlığın büyük rolü olmalıdır.
Eserin günümüze ulaşan yegane nüshası, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Farsça Yazmalar, nr.: 1388'de kayıtlıdır. 2005 yılında M. Esmail'in doktora tezine konu olan eser, dönemin diğer kaynaklarında yer almayan ciddi bilgiler içerdiği için, II. Murad döneminde yazılmış en eski ve en önemli vekayinameler arasında yer alır.
4. Oruç b. Adil el-Edrenevi (Oruç Beg) Tevarih-i Al-i Osman,
1503e (H. 908) kadar gelen olayları anlatır. Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid devirleri için ana kaynaktır. Her iki dönemi de ayrıntılarıyla verir. Yahşi Fakihin "Menakıb-name"sinden söz eder. Aşıkpaşazade ile Neşri tarihlerini tamamlayacak değerdedir. Nesir tarzında yazılan en eski Osmanlı tarihidir.
5. Nişancı (Karamani) Mehmet Paşa Tevarihü's-Selatinü'l-Osmaniyye
Uzun yıllar nişancılık yaptığı için nişancı vasfı ile ün yapan Mehmet Paşa aslen Karamanlı bir Türktür.1 478-1481 senelerinde II. Mehmetin sadrazamı iken padişahın ölümünü müteakip yeniçeriler tarafından öldürülen Karamani Mehmet Paşa, iki kısımdan ibaret bir Osmanlı Tarihini Arapça olarak kaleme aldı. 1. risale Osman Gaziden II. Mehmetin cülusuna kadar (1451), 2. risale 1451den Mart 1480 arasındaki olayları anlatır. Bu eser yalnızca Osmanlı tarihinden bahsettiği için evrensel bir özellik taşımaz.
6. Aşıkpaşazade (1393-1481) Tevarih-i Al-i Osman
Çorum Elvançelebide 1393te dünyaya gelen ve bu asrın sonlarına kadar yaşamış olan müellif, kendini Derviş Ahmet Aşıki olarak tanıtır. II. Muratın Balkan seferinde bulunmuş ve II. Mehmetin bütün seferlerini yakından takip etmiştir.
15. yüzyıl Osmanlı devleti tarihi için en önemli kaynak mahiyetinde olan bu menkıbe tarzındaki eser tarih yazma amaçlı yazılmamıştır. Karşılıklı konuşma tarzında yazılan bu eser, Osmanlı padişahlarını birer Gazi olarak gösterir. Eser adeta gazaya giden ordunun maneviyatını artırmak için destani bir şekilde kaleme alınmıştır. Aynı zamanda bir halk destanı şeklindedir. Türkçe nesir (düzyazı) olarak yazılmış ilk Osmanlı tarihidir ve bütünüyle Osmanlı tarihini ele alan ilk Türkçe eserdir.
Bu eserinde ilk defa Osmanlı devletinin kuruluşunda rol oynayan 4 önemli zumreden bahseder: Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-ı Rum, Abdalan-ı Rum ve Baciyan-ı Rum. Aşıkpaşazade, tarihini şahit olduğu yıllardan önceki devirlerini Orhan Gazinin imamının oğlu Yahşi Fakihin menakıbnamesinden ve II. Murat devrinde Bursa naibi (vekili) olan bir zattan okuyup dinleyip naklettiğini söyler. Eserini 86 yaşında yazmıştır.
7. Enveri Düsturname-i Enveri,
II. Mehmet ve II. Bayezid devirlerinde (1451-1512) yaşamış olan Enveri 1464 senesinde veziriazam Mahmut Paşanın emriyle genel bir İslam tarihi, Aydınoğulları ve Osmanlı tarihini ihtiva eden 3730 beyitten oluşan mesnevi tarzında Düsturname isimli manzum bir eser yazmıştır. Bunun 842 beyti Osmanlı tarihine aittir ve 1466ya kadarki Osmanlı tarihini içerir. Eser Türkçe yazılmış olup "evrensel tarih" özelliği taşır. Eserde Fatih ve Timur mukayese edilmiştir. Eser 3 bölüme ayrılır. Birinci bölümde genel İslam tarihi, ikinci bölümde Aydınoğulları tarihi geniş sayılabilecek şekilde anlatılır. Bu yüzden Enverinin eseri özellikle Aydınoğulları tarihini aydınlatmak bakımından büyük bir öneme sahiptir.
8. Mehmed Neşri (ö.1520) Cihan-nüma,
II. Murat, II. Mehmet ve II. Bayezid devirlerinde yaşamıştır. II. Bayezid dönemi tarihçisidir. Eser evrensel olup Ademden başlar.8 kısımdan oluşur. Son kısmı Osmanlı tarihi ağırlıklı olup 1485 yılına kadar olan olayları anlatır. Neşri'nin Cihan-nüması tarihi tarih için yazmada ilk kıpırdanmayı gösterir. Neşri'nin Cihannüması tenkitçi tarzda yazılmış ilk eserdir.
Neşri, Cem Sultan ile II. Bayezid arasında geçen taht mücadelesinde Cemin tarafını tutmuş, Cem ölünce II. Bayezidden af dileyip saraya kabul edilmiştir. II. Bayezidi öven kasidesi vardır.
Neşri'nin Cihan-nüması kendinden sonraki tarihçilere kaynaklık etmesi açısından önemlidir ve 15. asır için en önemli kaynaklar arasındadır. Eser Türk Tarih Kurumu Yayınları'nca yayınlanmıştır.
9. Dursun Bey Tarihi-i Ebu'l Feth-Sultan Mehmet Han,
İstanbulun zaptında bizzat bulunmuştur. Divan katibi, Anadolu ve Rumeli defterdarlığı makamlarında da bulunmuş olan Dursun Bey "Tarih-i Ebul Feth-Sultan Mehmet Han" isimli II. Mehmetin ve II. Bayezidin saltanatının ilk 6 senesini içeren bir eser bırakmıştır. Yazar, Sultan II. Murat devrini kısaca özetledikten sonra Fatih devrini ve II. Bayezid devrini anlatır. Bu kitap 1497-1500 seneleri arasında yazılmıştır.
Eser, 1977 yılında Mertol Tulum tarafından İstanbul Fetih Cemiyeti yayınları arasında yayınlanmıştır.
10. Sarıca Kemal Dasitan-ı Ali Osman (Selatin-name),
Bergamalı olan müellif 1490 yılında II. Bayezidin emriyle 300 beyitten oluşan Dasitan-ı Ali Osman veya Selatin-name adıyla bilinen Türkçe bir tarih yazmıştır. Yazar Osmanlı komutanlarının kahramanlıklarını över, özellikle Osmanlı Türklerinin Anadoluya gelmelerini ve Sultan Alaaddin ile karşılaşmalarını tasvir eder.
11. Behişti Sinan Çelebi
Asıl ismi Ahmed bin Sinan olup "Behişti" mahlası ile şöhret bulan müellif, İstanbul'un ilk subaşısı olan Karıştıran Süleyman Beyin oğludur. II. Bayezid döneminde sancak beyliği yapmış olan Behişti, tezkire kitaplarında Divan edebiyatında ilk "hamse"yi yazan, asrının en büyük şairleri arasında zikredilir. II. Bayezid döneminde, işlediği bir suçtan dolayı padişahın hışmından korkarak Herat'a kaçan müellif, burada tanıştığı Molla Cami ve Ali Şir Nevai'nin şefaati sayesinde affedilerek tekrar İstanbul'a dönmüş ve eski vazifesine yeniden tayin edilmiştir.
"Leyli-vü Mecnun", "Yusuf-u Züleyha", "Vamık-u Azra", "Hüsn-ü Nigar" ve "Süheyl-ü Nev-bahar" adlarını taşıyan şiir kitaplarından günümüze yalnız "Leyli-vü Mecnun" adlı eseri ulaşmış olup, yegane nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (TY, no.: 5591) kayıtlıdır.
Şairliğinin yanı sıra tarihle de meşgul olan Behişti, kuruluştan II. Bayezid'in saltanatının ilk yıllarına kadar gelen bir "Tevarih-i Al-i 'Osman" kaleme almıştır. Eserini yazarken Aşık Paşa-zade, Neşri ve Anonim tarihlerden yararlanmıştır. Eserin British Museum nüshası ve Topkapı Revan yazması üzerinde Fatma Kaytaz tarafından bir doktora tezi hazırlanmıştır.
Behişti'nin vekayinamesinin II. Bayezid dönemiyle ilgili kısmı, A. Moser tarafından yayınlanmıştır. Münşiyane bir üslupla, manzum ve mensur olarak kaleme alınan eserin, İstanbul Araştırmaları Merkez Kütüphanesi'nde kayıtlı ilk üç cildini içine alan nüshası ve Yıldırım Bayezid'den Fatih Sultan Mehmed'e kadarki diğer 4 padişahla ilgili ciltleri içine alan British Museum nüshası ile, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki II. Bayezid'in ilk yıllarını anlatan son cildi Hakan Yılmaz tarafından yayına hazırlanmaktadır.
12. Ruhi Çelebi
Ruhinin hayatı hakkında kesin bir bilgi yoktur. Müellifin eserinin birinci kısmına Mebadi, ikinci kısmına Metalib adı verilmektedir. Ruhinin eseri 1511 yılına kadar devam etmektedir. 16. yüzyıl tarihçilerinden Ali, Ruhiyi kaynaklarında sık sık zikreder. Müneccimbaşı da Ruhiden faydalanmıştır.
13. Hasan b. Mahmud el-Bayati, Cam-ı Cem-Ayin,
Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid dönemlerinde yaşamış olan Hasan bin Mahmud el-Bayati, Fatih Sultan Mehmed'in saltanatının son yılında, 1481 (h. 886)'da çıktığı bir Hacc yolculuğu esnasında padişahın küçük şehzadesi Cem Sultan'la karşılaşmış ve tarih ve "ensab" ilmine meraklı olan şehzadenin isteği üzerine, yanında bulunan bir "Oğuz-name" nüshasına dayanarak, Osmanoğulları'nın nesep silsilesini kronolojik bilgiler ışığında anlatan "Cam-ı Cem-Ayin" adlı silsilenamesini yazmıştır. Eser, içerdiği bilgiler ve kurgulama tarzı bakımından alanında tek olması nedeniyle büyük bir değer taşımaktadır. Nitekim söz konusu eserin Türkler'in her peygamber döneminde İslam dinini tasdik ettiklerine ve müslümanlıkla tanışmalarının bilinenin aksine, sonraki asırlarda değil, bizzat Muhammed peygamber döneminde gerçekleştiğine dair ciddi tarihsel veriler içermesi; onun daha önce Reşidüddin'in "Cami'ü't-Tevarih"inde verdiği bazı bilgileri tasdik edecek yapıda ve tarihin akışını tamamen değiştirecek bir tarzda, Türk tarihi açısından son derece kıymetli ve önemli bilgiler içeren eşsiz bir kaynak olduğunu ortaya çıkarmaktadır.
Eserin, Ali Emiri Efendi tarafından Yanya'nın Delvino kazasında bulunan nüshası, müellif tarafından hicri 1331 yılında "Nevadirü'l-Eslaf" külliyatının 5. eseri olarak basılmış; daha sonraki yıllarda yine Ali Emiri tarafından, eserin öncekine nisbetle imla yönünden daha tam olan başka bir nüshası bulunarak Millet Kütüphanesi'ndeki Tarih koleksiyonuna katılmıştır. Ali Emiri Efendi'nin kütüphanesine sonradan kazandırdığı bu ikinci nüsha, Fahrettin Kırzıoğlu tarafından sadeleştirilerek Atsız'ın "Osmanlı Tarihleri" içinde yayınlanmıştır. (Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1949.) Yakın zamana kadar yegane nüshası Ali Emiri nüshasından ibaret sanılan eserin, Hakan Yılmaz tarafından yurt içi ve yurt dışı kütüphanelerinde yapılan araştırmalar neticesinde 4 nüshası daha bulunduğu tespit edilmiş ve mevcut 5 nüsha karşılaştırılarak, Ali Emiri ve Nuruosmaniye nüshalarının tıpkıbasımları ile birlikte transkripsiyonlu olarak neşredilmiştir. (İstanbul, 2007.) Bu neşrin giriş kısmında, diğer Osmanlı kaynaklarında yer alan "Oğuz-name" kaynaklı bilgiler ayrıntılı olarak incelenmiş (Bk. a. g. e., Giriş, s. XI-XXIV.) ve ayrıca metin kısmında "Cam-ı Cem-Ayin"deki bilgilerle kıyaslanarak malumat tenkidi verilmiştir.
16. yüzyıl Osmanlı tarihçileri
1. İdris-i Bitlisi Heşt bi-hişt (Sekiz cennet)
Uzun Hasanın oğlu Yakup Beyin sarayında katip iken 1501de Osmanlı devletine sığınan İdris-i Bitlisi, 1502 senesinde II. Bayezidin emri üzerine Farsça olarak büyük bir Osmanlı tarih kaleme aldı. Böylece ilk defa bir padişah emri üzerine bir tarih kitabı yazıldı. Bitlisi burada sekiz Osmanlı hükümdarını her biri birer defter teşkil edecek şekilde "sekiz cennet" adıyla kaleme aldı. 8000 beyitten oluşan bu eser 13 ayda tamamlandı.
Heşt bi-Hişt oldukça güç bir lisanla yazıldığı için diğer Türkçe eserler tarafından gölgede bırakıldı. Bu yüzden yazma kopyalarının sayısı azdır.
Bitlisiden sonra Osmanlı Tarih yazıcılığında iki ekol ortaya çıkmıştır. Bunlar 1
İran tarzı tarih yazıcılığı
Arap tarzı tarih yazıcılığı.
İran tarzı tarih yazıcılığı, olayları abartılı bir şekilde ele almayı gerektirir.
Yavuz döneminde Mısır seferiyle birlikte Osmanlı Tarih yazıcılığına Arap tarzı girmştir. Bundan önce görülen ilk Arap tarih yazıcılığı örneği Kemal Paşazadededir. Özellikle İbn-i Fahdın Kemal Paşazadenin üzerinde etkisi büyüktür.
Heşt bi-Hişt iki defa Türkçeye çevrilmiştir. Çevirenlerden birisi müellifin büyük oğlu Ebul-Fadıl Mehmettir. Türkçe tercümesi İstanbul Üniversite kütüphanesinde numara 430da ayrıca Viyana kütüphanesinde bulunmaktadır.
Nuruosmaniye kütüphanesi numara 3078de kayıtlı bulunan eserin "Heşt-Behişt Tercümesi" olduğu iddia edilmişse de, bu eser Kemal Paşa-zade'nin "Tevarih-i Al-i Osman"ının I., II. ve IV. Defter'lerinin bir arada bulunduğu bir mecmuadan ibarettir.
2. Keşfi Mehmed Çelebi (ö.1524) Selim-name
Yavuz sultan Selim'in İran ve Mısır seferinde sır katibi olarak hazır bulundu. Arapça ve Farsça manzumelerle karışık olarak telif etmiş olduğu Selim-nameyi 1521de bitirdi.
3. Şükri-r Bitlisi Selim-name
İlk yazdığı "Selim-name" Koçi Bey tarafından hatalı bulununca kendisi tarafından imha edilmiş ve yerine yenisi yazılmıştır. "Selim-name"si 1490da I. Selimin (Yavuz) Trabzona vali olmasıyla başlar ve Kanuni Sultan Süleymanın cülusundan hemen sonrasına, 1521-1523e kadar devam eder. Eserini I. Süleymana ve sadrazam İbrahim Paşaya sunmuş, mükafat olarak kendisine bir tımar ihsan olunmuştur. Ayrıca Şükriden bir de "Süleyman-name" yazması istenmiş fakat bunu gerçekleştirememiştir.
Şükrinin Selim-namesi olayları gözleriyle görenlerin nakillerine dayanılarak yazıldığından yüksek bir tarihi değeri vardır.
Yazmaları Viyanada, Upsalada, Dresdende, Londrada ve İstanbul Millet Kütüphanesinde kayıtlı bulunmaktadır.
4. Hadidi Tevarih-i al-i Osman
II. Bayezid, Yavuz I. Selim ve Kanuni I. Süleyman'ın ilk yıllarında yaşamıştır. Eseri 6646 beyitten oluşan manzum bir "Tevarih-i Al-i 'Osman"dır. Eserde Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan 1523e kadar gelen olaylar anlatılır.
Eser üzerine 1986da Necdet Öztürk tarafından İstanbulda bir doktora tezi hazırlanmış, daha sonra bu tez 1992 yılında Marmara Üniversitesi Yayınları tarafından basılmıştır.
5. Kemal Paşa-zade (ibn-i Kemal) (1468-1534) Tevarih-i al-i Osman
II. Bayezid döneminin en önemli tarihçisidir. Hayata ümera sınıfında atılıp daha sonra ilmiye sınıfına geçerek bu alanda hızla yükselmiştir. 300ün üzerinde eseri vardır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde şeyhülislamlığa getirilmiştir. Tıpkı İdris-i Bitlisi gibi, II. Bayezidin emriyle Türkçe bir Osmanlı tarihi kaleme almıştır. 1505te tamamlanan eser 10 defterden oluşur, her padişah bir defteri teşkil eder. Eserinde olayların ön plana çıktığı ve bu olayları neden-sonuç ilişkisi içerisinde sade bir üslupla değerlendirdiği için, ilmi tarihçilik Kemal Paşa-zade ile başlar. Eseri bu yönüyle Arap tarih yazıcılığına da bir örnektir. Eserinin sonunu teşkil eden "Mohaç-name" müellifin bizzat sefere iştiraki dolayısıyla ayrıca bir kıymet oluşturmaktadır.
"Tevarih-i Al-i Osman"ın Prof. Dr. Şerafettin Turan tarafından hazırlanan I., II. ve VII. defterleri Turk Tarih Kurumu tarafından Ankarada basılmış; bu neşri Prof. Dr. Ahmet Uğur'un hazırladığı VIII. Defter'in son kısmını ve IX. Defter'in mukaddimesini içeren "Selim-name" adlı çalışma takip etmiştir. 1997 Yılında Şefaettin Severcan tarafından hazırlanan X. ve Ahmet Uğur tarafından hazırlanan VIII. Defter'le, 2000 yılında Koji Imazava tarafından hazırlanan IV. Defter de yine Turk Tarih Kurumu yayınları arasında neşredilmiştir. Son olarak, mevcut bütün defterlerin neşrini tamamlamak üzere; günümüze yalnız birer nüshası ulaşan III. ve VI. Defter'lerle, IX. Defter'in ayrıntılı bir neşri de Hakan Yılmaz tarafından baskıya hazır hale getirilmiştir.
6. Matrakçı Nasuh Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn
Kanuni Sultan Süleyman zamanında yaşayan Nasuh b. Abdullah, bu hükümdarın cülusundan (1520), 1547 yılına kadar devam eden "Mecma'u't-Tevarih" adında bir eser yazmıştır. En meşhur eseri Kanuni Sultan Süleyman'ın Irakeyn Seferi'nde takip ettiği menzilleri minyatürler eşliğinde anlatan "Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn"dir. Müverrihin diğer bir eseri ise "Tuhfetül-Guzzat"tır.
"Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn" eseri Türk Tarih Kurumu yayınları arasında neşredilmiştir.
7. Muhyittin Cemali (ö.1554) Tevarih-i al-i Osman
Meşhur şeyhülislam Zenbilli Ali Efendinin oğludur. Tevarih-i Ali Osmanı yazmıştır. Yazma nüshaların çoğu 1557de bitmektedir.
8. Rüstem Paşa (1500-1561) Tevarih-i al-i Osman
1500lü yıllarda Bosnada doğdu. Vezirlik ve Sadriazamlik yapmıştır. Karısı, Kanuni Sultan Suleymanin kızı Mihr-imah Sultandır. Eseri 1560 yılına kadar gelir. Neşri tarihinden yararlanmıştır.
9. Lütfi Paşa (ö.1564) Tevarih-i al-i Osman
Kaleme aldığı Tevarih-i Ali Osman başlangıçtan 1553 senesinin sonuna kadar olan olayları içerir.
10. Ferdi Süleymanname
Hammer ve Karabecek tarafından iddia edildiğine göre Ferdi, Kanuni Sultan Süleymannin 1515te doğan ve Konya Ereğlisi'nde 1553te boğdurulan şehzade Mustafanın mahlasıdır.
Ferdi, Süleymanın cülusu 1520den 1542ye kadar olan zamanı anlatan bir Süleyman-name adlı eser kaleme almıştır. Esere bu devrin baş kaynaklarından biri olarak bakılabilir.
11. Taşköprülüzade Ahmet (1494-1561) Şakaikün-Numaniye fi-Ulemaid-Devletül-Osmaniye
Osmanlı ulemasından olup eserinde Osman Gaziden I. Süleymana kadar yaşayan 552 alim ve şeyhlerin terceme-i halini (özgeçmiş) yazmıştır. Arapçadır.
1852 yılında Mehmet Necmi tarafından Türkçe baskısı yapımıştır.
12. Za'im mir Mehmed Katib (ö. 1592) Cami'u't-Tevarih
Camiut-Tevarih adını taşıyan ve Sokullu Mehmet Paşaya sunulmuş olan bu eser beş kısma ayrılmıştır. 5. kısımda Osmanlı tarihi başlar. Bu dönemde müellifin kullandığı kaynaklar arasında Hadidinin "Tevarih-i Al-i 'Osman"ı sık sık geçmektedir. Müellif ayrıca Neşri'nin "Kitab-ı Cihan-nüma"sından ve Oruç Beg Tarihi'nden de yararlanmıştır.
Eserin kuruluştan III. Murad devri başlarına kadar gelen Osmanlılar'la ilgili kısmı, Hakan Yılmaz tarafından neşre hazırlanmaktadır.
13. Koca Nişancı (ö. 1567) Tabakatül-Memalik fi-Derecatül-Mesalik
Asıl adı Celalzade Mustafa Çelebi'dir. Kastamonu Tosyada doğdu. Nişancılık ve Tezkirecilik (belli bir meslekte tanınmış kişilerin özellikle şairlerin yaşam öykülerinin toplandığı eserler yazan) yapmıştır. Reisülküttaplıkta (katiplerin başı) bulunmuştur ve divan-ı humayunun dört asıl üyesinden biridir.
Tabakatül-Memalik fi-Derecatül-Mesalik adlı eseri Osmanlı toplumunun tabakaları ve derecelerinden bahseder. Bu eserinde yazdığı otuz tabakadan otuzu da Kanuniden bahseder. Kanuniden bir sene sonra (1567) ölmüştür. 46 yıllık Kanuni döneminin tarihini yazdığından önemli bir tarihçidir. 30. tabaka, Kanuniyi en iyi anlatan tabakadır.
Kanuni dönemini anlatan en iyi eser budur. Koca Nişancı ayrıca Osmanlı kanunlarını tedvin eden (bir araya getiren) insanlardan birisidir. Koca Nişancının bundan başka bir Selim-namesi de vardır.
14. Mehmet Paşa (Küçük Nişancı) (ö.1571) Tarih-i Nişancı
Eseri Tarih-i Nişancı ilk evrensel tarihtir. Yaratılışla başlar. Özelliği: 1561e kadar gelen Osmanlı tarihini mufassal (tasvirli-ayrıntılı) olarak yazmıştır. Eserin dörtte üçünü Osmanlı Tarihi oluşturur.
15. Feridun Ahmet (ö.1583) Münşe'aü's Selatin
Reisülküttap, nişancı ve sancak beyi olmuştur. Veziriazam Rüstem Paşanın kızıyla evlenmiş ve 1583te ölmüştür.
Münşeatüs-Selatin adlı eserinde kuruluştan III. Muratın cülusuna kadar olan Osmanlı tarihine ait 1880 resmi vesikayı içermek iddiasında bulunmuştur. Bu eserin değeri büyük olmakla birlikte, birçok sahte vesikayı da içerdiğinden tedbirle istifade edilmelidir.
16. Mustafa Cenabi (ö.1590) el-Aylamüz-zahir veya Tarih-i Cenabi
Doğum tarihi ve doğduğu yer kesin olarak bilinmiyor. Çeşitli yerlerde müderrisliklerde bulunmuş ve 1587 yılında Halep kadılığına getirilmiştir.
Eseri, geniş içerikli ilk umumi tarih olup dili Arapçadır. III. Murata ithaf edilmiştir. İnsanın yaratılışından başlar ve evrensel bir tarihtir. Eserin sade, anlaşılır bir dili ve üslubu vardır. Eser 82 bab üzerine kurulmuştur ve her bab bir hanedandan bahseder. Bunların sonuncusu Osmanlı hanedanına ayrılmış olup 1588 yılına kadar olan olaylardan bahseder.
17. Hoca Sadeddin Efendi (1536-1599) Tacü't-Tevarih (Tarihlerin tacı)
Meşhur alim Ebussuud Efendinin talebesidir. 1571de Sahn mertebesine çıkmış, 1574te III. Muratın şehzade hanlığını yapmıştır. 1598de şeyhülislam makamına getirildi. 1599da öldü.
Hoca Sadeddin Efendi kendi yaşadığı dönemi yazmadı. Eseri Osman Gaziden I. Selimin ölümüne kadar olan tarihi içerir. Sonuncu 5. cildi dönemin düşünür ve bürokratlarının biyografilerini barındırması açısından önemlidir.
Eseri İsmet Parmaksız tarafından 5 cilt halinde Türkçeye çevrildi. İngilizceye, Fransızcaya, Latinceye ve İtalyancaya tercümesi yapılmıştır.
18. Gelibolulu Mustafa Ali (1541-1599) Künhü'l-Ahbar
Geliboluda Nisan 1541de dünyaya geldi. İyi bir medrese tahsili yaptıktan sonra saraya intikal etmiş birçok himmetleriyle Lala Mustafa Paşanın hizmetine girerek Suriye ve Mısırda bulunmuş, sonra uzun zaman defterdarlık yapmıştır.
Fakat düşmanlarının entrikaları sonucu sancak beyi vazifesine indirilmiştir. Bundan sonraki hayatı açık değildir. Ciddede 1599da öldüğüne göre Arabistana sürgüne gönderildiği tahmin edilmektedir. 16. yüzyılın en şöhretlisi kabul edilen Mustafa Ali, bir genel tarih mahiyetinde olan Künhül-Ahbar adlı dört kısımdan oluşan bir eser yazmıştır. Bu eser Mustafa Aliye gerçek ününü kazandıran eserdir. İlmi-tenkitçi tarih anlayışıyla kaleme aldığı bu eser, okuduğu 160 kitabın özüdür. Sırasıyla Peygamberler Tarihi, İslam Tarihi, Türk ve Moğol Tarihi ve nihayet Osmanlı Tarihi anlatılır. Osmanlı tarihi 1596da sona erer.
Yaşadığı dönemin gereği olarak ilim adamları için gerekli olan patronaj ilişkisi Mustafa Ali için de gerekli idi. Bu yüzden Künhül-Ahbara kadar olan bütün eserlerini sürekli birilerine ithaf etmişti. Ancak hayatı boyunca nişancılık makamını elde etmek istemesi, ancak bunu başaramaması üzerine kırgın ve dargın bir ruh haliyle yazdığı Künhül-Ahbarı diğer eserlerinin aksine hiç kimseye ithaf etmemiştir.
Mustafa Aliye göre Batının etnolojisi ile Doğunun kültürü birleşecek, ortaya çok nadide ve eşsiz bir toplum çıkacaktı ve Osmanlı kültürünün kendine özgü kimliği, etnik ve dinsel toplulukların iç içe geçmesiyle doğrudan bağlantılıydı. Bu yüzden Osmanlı devletinin başarısı için Müslüman kimliği yeterli değildir. Bir siyasal yapılanma aynı zamanda İslami dini kültürle bağlantılı olarak olgun evrenselci entelektüel ve tinsel gelenekleri geliştirmek zorundaydı. Ali vücut ve ruh dikotomisinden (Birbirinin zıddı olan ancak biri olmadan diğerinin anlam ifade etmeyeceği şeyleri anlatan sosyal ve siyasal bilim terimi./ doğada olan zıtlıkların birlikteliği.) söz eder; Osmanlı sınır halkı güçlü vücutlar ve savaşçılar sağlıyordu, ruh ve zihin ise artbölgenin medreselerinden geliyordu. Yüksek kültürü sınır boylarına getiren alimler gelecek kuşaklara öğrenme isteğini ve saygısını miras bıraktılar. Osmanlı devletinin büyük bir kültür oluşturmasını da bu sağladı.
Mustafa Alinin eserleri üçe ayrılır: Edebi, tarihi ve sosyal içerikli eserler. Mustafa Alinin diğer eserleri: Mihr-ü Mahda aşkı anlatmıştır. Nadirül Meharib yazarın ilk eseri olup Bayezid-Cem arasındaki taht kavgasını anlatır