Hurûfilik

Hurufilik ya da Hurufiyye (), adını Arapça huruf (Türkçe harfler) kelimesinden alan, kutsal metinlerde harf ve kelimelerin sayısı, sırası ve diziliminin belirli şifreler barındırdığı iddiasıyla bunlardan ve kelime, cümle veya cümlecikleri oluşturan harflerin ebced değerlerinden metnin düz anlamı ile ilgili olmayan, telmih, ima, işaret gibi ikincil anlamlar çıkartan ve bu anlamlar üzerinden yeni anlayış ve kavrayışlara yol açan yaklaşımlara verilen addır.
İslam öncesi tarihte Yahudi kabbalizmi bu yöntemi kullanmıştır. İslam tarihinde hurufilik mezhep olarak İran, Azerbaycan ve Türkiye'de 14. ve 15. yüzyıllarda etkin olan bir inanç akımı ve tarikattır.
Tarihçe
İslam Hurufiliği sahabilere kadar dayandırılır. İslam tarihinde hurufiliğe ilk defa "Cifr İlmi" mucidi Ebul-Hattab el-Esedi'nin kurduğu Ghulat-i Şiʿa fırkalardan olan Hattabiyyet-ul Mutlaka mezhebinde rastlanmaktadır. İslam harfçiliğinin diğer önemli isimleri arasında ise Karmati bir dai olan Hallac-ı Mansur ile "Füsus-ul Hikem" isimli kitabıyla meşhur olan ve Şeyh'ul-Ekber namı ile de anılan İbni Arabi gelmektedir. Yakın tarihte Bahailer ile de ilişkilendirilmekte olan "Hurufilik", şifrecilik ve gizemcilik gibi konular günümüzde de revaçta olan çalışma alanlarıdır. Son dönem islam alimlerinden Said Nursi (d. 1876 ö. 1960), eserlerinde ebced hesabı kullanarak Kur'an, Hadis, Celcelutiye gibi dini kaynakların kendisine ve eserlerine yönelik gaybi işaretlerde bulunduğunu iddia eder. Bu yaklaşımıyla Said Nursi, Hurufilik etkisinde kalmış ve kaleme aldığı eserlerde bir takım dini ispatlar için bu tekniği kullanmıştır.
Her ne kadar Hallac-ı Mansur (d. 858 ö. 922), Muined-Din Nasır-ı Hüsrev (d. 1004 ö. 1088), ve İbn Arabi (d. 1165 ö. 1240), Reşad Halife (d. 1935 ö. 1990), ve Ömer Çelakıl (d. 1980), gibi kişilerin isimleri bu yöntemi kullananlar arasında sayılsa da, esasta bu şahsiyetlerin burada mevzu bahis konusu edilen "Hurufilik Mezhebi" ile bir ilgileri bulunmamaktadır.
Fazlullah Esterabadi (Naimi)

Hurufi hareketinin kurucusu ve önderi Fazlullah Esterabadi (Naimi) (1339?-1394) İran'ın Astrabad kentinde doğmuştur. Hamdan adındaki bir Kurmutinin dervişidir. Karamıtilere İbahiyye de denir. Hallac ve Rumi'den etkilenen Fadlul-Lah 1370'lerde tüm Azerbaycan bölgesinde öğretisini yaymaya başlamış ve Tebriz'deyken Celayiriler hanedanının önde gelen kişileri arasına girmiştir. Burada ana eseri "Cavidan el-Kebir"i yazmıştır. Emir Timur'un emriyle 1394'te Nahçıvan'da o zamanın yöneticisi olan oğlu Miranşah tarafından, siyasi bir tehlike olarak görüldüğü gerekçesiyle idam edilmiştir. Daha sonra yönetim tarafından Hurufiler kovuşturmaya uğramış ve dağıtılmışlardır. Ancak, tarikat farklı şekillerde varlığını sürdürmeye devam etmiştir.
Esterabadi, Kur'an'ı ve hadisleri 28 ve 32 harf sistemiyle izah etmeye çalışır. Hurufilikte yedi rakamı anahtardır. Ona göre Fatiha Suresi'nin ayet sayısı, imanın şartları, ve yüzdeki ana noktaların hep yedi rakamını işaret etmesi anlamlıdır. Bu sebeple insan da hakikat için anahtardır.
Naimi'nin ölümünden sonra fikirleri Azerbaycan ve Anadolu'da taraftarlarınca sürdürülmüştür. Nesimi ve diğer Hurufi yazarlar tasavvufun mistik kavramlarını Fazlullah tarafından kurulan harf yorumu metoduyla birleştirmişlerdir.
Nesimi'nin şiirleri ve fikirleri Niyazi-i Mısri, Fuzuli, Kani, Habibi, Hatai, Ruşeni gibi kişileri, Anadolu'da Bektaşilik, İran'da Ehl-i Hak gibi tarikatların terminolojisi etkilemiştir.
Hurufiyye Mezhebi
Tanrı'nın her peygamberde aşamalı olarak kendisini açtığına, en son olarak da yedinci Şii imamı Musa el-Kazım'ın soyundan gelen ve Hurufiyye inancının kurucusu olan Fadlul-Lah Ester-Abadi'nin bedeninde vücud bulduğuna ve "Fadlul-Lah Ester-Abadi" (Naimi)nin Cavidan el-Kebir (Cavidan-Name)sinin Kur'anı ilga ettiğine inanan sufi/tasavvufi yol.
Hurufilere göre Muhammed son peygamberdir. Her peygamber, kendinden önce gelen peygamberlerin sırlarının anlamını çözmektedir. Peygamber Muhammed ise son peygamber olduğu için kendisinden önceki peygamberlerin bildirdiklerinin anlamını çözecek anahtara sahiptir.
Hurufiler, evrenin üç temel dönemi olduğu kabul ederler. Peygamberlik, İmamlık ve Tanrılık. Adem ile başlayan ve İslam peygamberi Muhammed bin Abdullah ile sona eren dönem peygamberlik, Ali bin Ebu Talib ile başlayan ve On Birinci İmam Hasan el-Askeri ile biten dönem İmamlık dönemleridir. Bütün peygamberler Fadlul-Lah'ı müjdelemişlerdir ve Fadlul-Lah ile tanrılık dönemi başlamıştır.
Hurufiliğe göre Allah'nın ilk tecellisi "ses" ya da kelam ile olduğundan, sesin dış öğeleri ve bunların farklı kombinasyonları da kutsal nitelik taşır. Kutsal sesin öğeleri, örneğin burun "elif" harfini, gözler "he" harfini, burnun iki yanı "lam" harflerini oluşturur. Böylelikle Hurufi inancına göre Tanrı, kendi ismi olan "Allah"ı insanın yüzüne nakşetmiş bulunmaktadır.
Ebced hesabındaki gibi, Kabala'da harflerin her birinin sayısal değerinin oluşu ve Kutsal Metin'de sayısal değerlerin aranışı, Hurufilerde de söz konusudur.
Hurufi inancında ibadetler de harfler ile yorumlanır.
İbn-i Hacer-i Askalani hazretleri, (Enba-ı Fadl) adındaki tarihinde Fadlullah ve Hurufilik hakkında geniş bilgi vermektedir.
Hurufilikte temel inançlar
Hurufiler, Kur'an üzerinde çok zaman harcamışlar, ortodoks İslam anlayışında muhkemat ve müteşabihat olarak ifade edilen ayetler üzerinde hesaplamalar yaparak çeşitli tevil şekilleri oluşturmuşlardır. İnanç ve yorumlarından bazıları;
İnsan yüzündeki hatlar ile Arap harflerinin şekilleri arasında bazı alakalar vardır. İnsan vücudundaki her uzuv bir harfe karşılık gelmektedir. Ayrıca, her uzuv kainattaki bir tecellinin misalidir. Örneğin, Cesetsiz ruh olmadığı gibi harfsiz de mana yoktur. Hurufat ise manaların cesedidir.
Arş, zeka ve ruhun yansıdığı cephedir. Cennet, Cehennem, Sırat, Arafat, yer gök, cin, melek ve benzeri her şey de karşılığı olan tek bir harf ile temsil edilir.
İnançlarına göre insan gözünün biri Cebrail diğeri de Azraildir. Cebrail Aliyi, Azrailde Muhammedi temsil etmektedir. Ademin yüzü Vechul-Lah (Allah'ın yüzü) tır. Kab-ı Kavseyn ise insanın iki kaşıdır.
Hurufilere göre Kur'anda ne kadar Fadlul-Lah ve Fazıl kelimesi varsa hepsi de beklenen Mehdi olan Fadlul-Lah Yezdaniye delalettir.
Nübüvvet yirmi sekiz harften oluşur. Bu nedenle de ümmidir. Hurufiler bu yirmi sekiz Arab harfine Kelime-i Muhammedi adını verirler. Kur'an Velayetin Dununundan olan Nübüvvete özgü olarak yirmi sekiz harf ile indirilmiştir. Fadlul-Lah Yezdaninin bu harflere eklediği dört harf g, j, ç, p ile birlikte oluşan otuz iki harfe ise Kelime-i Ademiyye adını verirler. Böylece Veli de tam otuz iki hurufa mazhar olmuş olur.
Esrar-ı Hurufa vakıf olanlar Zümre-i Naciye olarak adlandırılan seçkinleri oluştururlar. Bu sınıfa dahil olamayanlar ise hüsranda kalmış olanlardır.
Kur'an iki kısımdan müteşekkildir. Birinci kısım esrar ve manayı içeren muhkemattır. İkincisinde ise dört huruftan ibaret olan vilayet te onun içine dahildir. Kur'an, muhkemat ve surelerin başında anlamları bilinmeyen Elif-Lam-Mim, Elif-Lam-Mim-Sad, Elif-Lam-Ra, Elif-Lam-Mim-Ra, Kaf-Ha-Ya-Ayn-Sad, Ta-Ha, Ta-Sin-Mim, Ta-Sin Bunlar sana Kur'anın ve apaçık bir kitabın ayetleridir., Ya-Sin, Sad Bu öğütle dolu Kur'ana bak!, Ha-Mim, Ayn-Sin-Kaf, Kaf Şanlı Kur'ana andolsun!, Nun Kaleme, ve kalem ehlinin satıra dizdiklerine ve dizecekleri Hakkiy-Çün! gibi ya sadece harflerden oluşan ya da başlarında tek harf ihtiva eden müteşabih diye nitelendirilen ayetlerden oluşmaktadır. ("Hurufiler" bu noktada anlaşılması güç birtakım hesaplar yapmak suretiyle her şeyin manasını değiştirerek başka bir hale koyarlar).
Bu yukarıda sıralanan ve Kur'andaki yirmi dokuz surenin başında yer alan on dört mücerret kelime Kelam-ı Mahfuz niteliğinde olup Hurufiliğe göre Batıni anlamlara sahiptir. Örneğin, Ayn-Ali/İlim, Mim-Muhammed, Nun-Nokta, Kaf-Hakk/Allah, Hı-Hızır, Sin-Arş/28, Sad-Salat, Lam-Levh demektir.
Ebced hesabından başka bir de cümle hesabı vardır. Bu hesapta her harf yalnız bir adede karşılık gelir. Daha ayrıntılı Hurufi hesap sistemleriyse Hesab-ı Tafsili ve Cümel-i Kebir olarak adlandırılır.
İslamın zahir hükümleri hurufilerin yanında bir değer ifade etmez. Ortodoks islam anlayışındaki kavramlar hurufi-batıni gruplarda sembolik ifadeler olarak ele alınır. Irak Nebti ve Kermatileri ile Suriye Nusayrileri ve İran Şiʿa-i Batıniyyesi ve Dürziler bu konuda ortak anlayışa sahiptirler.
Noktacılık
Fadlul-Lah Yezdaninin vefatından sonra müridi Ubeydul-Lah Mahmud aynen Batıniyye gibi İbahiyyun olan Nokta mezhebini ortaya çıkardı. Ubeydul-Laha göre birçok noktanın birleşmesiyle meydana gelen harfler, manasız birer gölge olup esas olan noktadır. İmam Zeyn el-Ab-ı Dinnin En-Noktatul-İlmun sözünün delalet ettiği varsayılan harflerin vücutları mutlaka nokta ile kaimdir. Hatta, Vücud-u Mutllak mertebesine delalet etmek maksadıyla İbranilerin Kabalasının ikinci kitabı olan Zohar da, Tevratta nakledilmek üzere İbrani alfabesinin en küçük harfi olan Yu-Jode yani Lafz ile tabir edilmektedir. Bu mezhebin en meşhur takipçileri arasında 1574'te Şah Tahmasb tarafından i'dam edilen Nizariler'in Otuz Altıncı İmamı Murād Mīrzā ile Nukta-yi Ula olarak da bilinen ve Kaçarlar tarafından 1850'de Tebriz'de kurşuna dizilerek i'dam edilen Babi inancının yaratıcısı ünlü Kabalist Seyyid Ali Muhammed (Báb) gelmektedir.
Kabalizm
Yahudi Kabalizmi Mukaddes Kitabın biri zahiri ve öteki batıni iki ayrı manasının bulunduğu esasından yola çıkar. Batıni manası kelimeler ve harflerin deruni manasıdır ki, bunun herkes tarafından anlaşılması mümkün değildir. Hurufilikte kullanılan Kelam-ı Mahfuz (logos endiathetos) ve Kelam-ı Melfuz (logos prophorikos) ayrımı bu usulden gelmektedir. Kabalizm etkileri tasavvufa ilk defa Hakim Tırmizi aracılığıyla girdi. Sabii Akımları ve Harraf Mektebi aracılığıyla Farabinin de haberdar olduğu bu Kabalizm Cereyanları İhvanus-Safa Risaleleri üzerinde bir hayli etkili olmuştur. Fakat Batıniler, Hurufiler, Noktaviler, ve bu vesileyle de Bektaşiler üzerindeki tesirleri çok daha fazla olmuştur.
Yahudilik ve Hurufilik
Hurufilik mesleği Yahudilerin Kabal ve Neveflatuni akideleriyle şerh ve imaları temeli üzerine inşa edilmiş bir halita demekti. Yahudilerin Kabala Mezhebi ile ortaklık arzeden Hurufi talimatının en önemli ana kaynağı İbrahim peygambere ait bir muhaverede aşağıda ana hatları verildiği şekliyle şöyle açıklanmaktadır:
Sifrin anlattığına göre, bütün kainat Kelamul-Lahın suret ve timsalidir. Kelam ise İbrani alfebesinde mevcut olan yirmi iki harften oluşmuştur.
Munzam olan On kadar Aded-i Asliye ile birlikte toplamı otuz iki eder. Allah bütün alemleri bu otuz iki harf ve adetten yaratmıştır.
Dolayısıyla Hilkatin sırrını anlayabilmek için bu yirmi iki harf ile on kadar adedin Esrar ve Havassına dikkat etmek gereklidir. Bu harflerin içerdiği önem ise aşağıdaki şu sözlere dikkat etmek suretiyle anlaşılabilir:
Cenab-ı Hakk, Cenab-ı Rabbul-Cüyuş, İbranilerin Tanrısı Hayyu-Kayyum ve Sultan-ı Cihan Allahur-Rahmanur-Rahiym.
Allahu-Tealalem-Yezel, Yahudilerin Kabala Mezhebinin ana akidesinine göre Allahu-Celle-Celalehu nam-ı ibtisamını yukarıda sıralanan bu harfler ve adedler aracılığıyla teşkil buyurmuştur.
Sufilik ve hurufilik
Çoğu sufilerin hurufun çeşitli şekillerine atfedilen sırlara ilgili tefsirleri Hurufilik gibi karıncalı itikadların zuhur etmesine yönelik teşvikkar yollar açmıştır. Hurufi Mezhebi ile alakalı olan bazı ıstılahat, kendisini mutasavvıf olarak tanıtan şairlerin hemen hemen büyük bir kısmı tarafından kabul gördüğünden yazmış oldukları eserler, hurufata dair pek çok rümuzatla doludur. Sufi Edebiyatının meşhur şairlerinden olan ve Hurufiliğe intisap etmeyenlerin dahi huruf ve kelimatın rümuz ve işaretlerinin manalarına değinen birçok şiirleri mevcuttur. Hatta Muhyid-Din İbn Arabinin Şecere-i Numaniyyesi, Şerafed-Din Ahmed Buninin Esrar-ı Hurufu ve bu konuda daha birçok alimlerin sınıflandırmalarından anlaşıldığına göre itikaden kendilerinden asla şüphe edilmesi mümkün bile olmayan bazı meşhur mutasavvıfların dahi eserlerinde hurufla ilgili gizemli ifadeler kullanmaktan kendilerini alamadıkları görülmektedir.
Mezheben Hurufi olan mutasavvıfanın divanları titizlikle incelenirse bunların içeriğinde hurufa gizem atfeden birçok şiirleri de ihtiva ettikleri anlaşılır. Gerek İranda ve gerekse Anadoluda yaşayan Hurufiler arasında Üsküdar'lı Haşım Baba gibi şairler ortaya koydukları eserler aracılığıyla bu mezhebin etrafa yayılması ve yüceltilmesi için bir hayli hizmet etmişlerdir. Hatta Noktacılığın etkisi altında kaldığı anlaşılan meşhur sufilerden Seyyid Aliul-Hemedani bile, Vücud-u Mutllakı nokta tabiriyle zikretmektedir.
Hurufiyye Mezhebi'nin Şiilik mezhepleri arasındaki konumu