Ebuishakzade Mehmed Esad Efendi

Ebuishakzade Mehmed Esad Efendi, (d. Ekim 1685, İstanbul; ö. 10 Ağustos 1753, İstanbul), Osmanlı şeyhülislamı, şair, besteci.
1748-1749'da Osmanlı Devleti'nde şeyhülislam olarak görev yapmış olan Mehmed Esad Efendi; klasik Türk müziğinin önemi bestecilerindendir. Ayrıca Türkçe, Arapça ve Farsça şiirleri vardır; sözlük ve tefsir alanında eserler vermiştir. "Atrabül Asar" adlı musikişinaslar tezkiresi Klasik Türk Musikisi tarihi ile ilgili olarak yazılan eserlerin temel kaynaklarından biri durumundadır. Şair Zübeyde Fıtnat Hanım'ın babasıdır.
Yaşamı
Ekim 1685'te İstanbul'da doğdu. Babası, 1716-1718 yılları arasında şeyhülislam olan Ebu İshak İsmail Efendi'dir. 1733'te bir yıl şeyhülislamlık yapan Ebuishakzade İshak Efendi'nin kardeşidir.
Ebuishakzade Mehmed Esad, ilk önce babasından, daha sonra da Mutavvelci Mehmed Efendi, Şeyhülislam Ebusaidzade Feyzullah Efendi gibi alimlerden ders alarak yetişti. 1710'da müderrisliğe tayin edildi.
Mekke ve Medine müfettişliği, fetva eminliği gibi hizmetlerde bulunduktan sonra Selanik kadılığına getirildi. 1725 - 1732 yılları arasında hazırladığı Lehcetül-lugāt adlı sözlüğü padişah I. Mahmud'a sundu. Türkçeden Arapça ve Farsça'ya bir sözlük olan eser, Türkçe kelimeleri esas alması telaffuza dayalı bir imla ile yazılması bakımından önemlidir.

1734'te Mekke kadısı oldu. 1735-1739 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşı sırasında Mekke kadılığından azledilerek 14 Mart 1737'de Anadolu kazaskerliği payesiyle ordu kadısı tayin edildi. Bu savaşta Avusturyalılar'ın yenilgiye uğratılıp Adakale'nin fethedilmesinde dolaylı olarak önemli bir rol oynadı. Savaştan sonra ilgili barış görüşmelerine katıldı. Belgrad Antlaşması'nın akdi sırasında kendisine Rumeli kazaskerliği payesi verildi. On yedi ay kadar sonra azledildi, 29 Ekim 1746'da aynı göreve ikinci defa getirildi. Bu görevinden de normal süresi tamamlanmadan alındıktan kısa bir süre sonra 20 Temmuz 1748'de şeyhülislam oldu. Bu makamdan 12 Ağustos 1749'da azledildi. Azil sebebi hakkında kesin bilgi bulunmaz.
Esad Efendi, şeyhülislamlıktan azledildikten sonra, bir müddet Sinop'ta, ardından üç yıl kadar da Gelibolu'da ikamete mecbur edildikten sonra, 4 Mart 1752'de İstanbul'a dönmesine izin verildi. 10 Ağustos 1753te İstanbul'da öldü. Babası Ebu İshak İsmail Efendi'nin İstanbul'un Çarşamba semtinde yaptırdığı İsmail Ağa Camii'nin haziresine babasının ve ağabeyinin yanına defnedildi.
Besteciliği
Şeyhülislam Esad Efendi, Klasik Türk Musikisinin önde gelen bestekarlarından biridir. İlahi, beste, nakış, semai, kar ve şarkı formunda birçok eser meydana getirmiştir. El yazması ve matbu musiki mecmualarında güftelerine rastlanan bestelerinin hemen hepsi unutulmuş, ancak birkaçı notaya alınabilmiştir.
Özellikle Dügah makamından "İzarın gül gül olmuş buseden, dil dağ-dağındır" sözleriyle başlayan bestesi ve "Der yemeni piş-i meni" sözleriyle başlayan yörük semaisi tanınmış eserlerindendir.
Edebi eserleri
Ebuishakzade Esad Efendi Divanı.
Lehcetül-lugāt.
Atrabül Asar Fi Tezkiret-i Urefa-yı Edvar (kısaca "Atrabül Asar". (Cem Behar tarafından tıpkıbasımla; Recep Uslu tarafından günümüz Türkçesi ile yayınlandı.)
İtbakul-Etbak (Abdülmümin İsfahani'nin "Etbakuz Zeheb'ine nazire olarak yazdığı Arapça bir eser. Günümüzde mevcut bir nüshası yoktur.)
Bülbülname (Günümüzde mevcut bir nüshası yoktur).
Gülzar-ı İbrahim (çiçekçilik hakkında risalesi. Günümüzde nüshasına erişilememiştir.)