Mahabad Cumhuriyeti

Mahabad Cumhuriyeti (Diğer Adıyla Kürdistan Cumhuriyeti) (Kürtçe: ; Komari Mehabad, Farsça: Jomhuri-e Mahābād), Ocak 1946'da Sovyetler Birliği'nin desteğiyle kurulan ve Sovyetler Birliği'nin çekilişiyle aynı yıl içinde yıkılan, Birleşmiş Milletler tarafından tanınmamış Kürt devleti.
Bu cumhuriyette, 13 bakanın bulunduğu bir yönetim kurulu oluşturuldu. Devlet başkanı Kadı Muhammed idi. Bu cumhuriyet Senendec, Uşnu ve Miyandoab şehirlerini kapsadığı gibi başkenti Mahabad'dı.
Tarihçe
II. Dünya Savaşı sırasında, Temmuz 1941'de Büyük Britanya ve Sovyetler Birliği İran'ın işgali konusunda anlaştı. İngilizler güneyden, Sovyetler ise kuzeyden saldırarak İran'ı ikiye bölerek işgal etti. Sovyetler işgal ettiği bölgelerden Azerbaycan eyaletlerinde iki cumhuriyet kurduracaktı.

16 Ağustos 1943'te KOMELA (Komeleye Jineweye Kurdistan/Kürdistan Diriliş Topluluğu) kuruldu ve Mart 1944'te Hawi cemiyetiyle yardımlaşma anlaşmasına imzaladı. Ağustos 1944'te Dinbanbar Dağı'nda Üçlü Sınır Anlaşma (Peymare Sesinor)'nın imzalanmasıyla diğer ülkelerde bulunan Kürtler ile iş birliğini sağlamaya çalıştı.
Eylül 1945'te daha önce 1930'da Oramar İsyanı (Dağlıca/Hakkari)'ndan sonra Kasım 1931'de Kuzey Irak'ta ayaklanan Şeyh Ahmed Barzani ve kardeşi Molla Mustafa Barzani de katıldı.
Mahabad Cumhuriyeti'nin askerinin temeli Herki ve Şıkak aşiretlerinden oluşturuluyordu. Ekim 1945'te KOMELA, adını İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDP-İ) olarak değiştirdi.
Kuruluş
Kasım 1945'te Sovyetler'in teşvik ve desteğiyle İran'da önce Azerbaycan Milli Hükumeti kuruldu. Sovyetler KDP-İ'ye de 1.200 tüfek gönderdi. 22 Ocak 1946'da Mahabad'da Çarçıra Meydanı'nda Mahabad Cumhuriyeti'nin kuruluşu ilan edildi. Sovyetler Şubat 1946'da 5.000 tüfek gönderdi.
Kürt-Azeri ilişkisi
3 Mayıs 1946'da Mahabad Cumhuriyeti ile Azerbaycan Milli Hükumeti arasında bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşmaya göre:
İki tarafın topraklarından her birine, tarafların her birinin temsilcileri gönderilecek.
Kürtlerin çoğunlukta olduğu Azerbaycan topraklarında Kürt yönetimi temsilcileri, Azerilerin çoğunlukta olduğu Kürt topraklarında ise Azeriler arasında temsilciler bulunduracak.
İki hükumet, ekonomik sorunlarla uğraşacak olan bir Birleşik Ekonomi Komitesi oluşturacak.
Gerekli olduğu zaman karşılıklı askeri yardım yapılacak.
İran hükumetiyle her türlü görüşmeler, iki hükumetin onayı alındıktan sonra yürütülecek.
Azerbaycan hükumeti, kendi topraklarında yaşayan Kürtler için eğitim alanında girişimler örgütlemek amacıyla gerekli olan önlemleri almayı üstlendi. Kürt hükumeti de kendi tarafından, İran Kürdistan topraklarında yaşayan Azerbaycanlılar için aynı girişimleri gerçekleştirme vaadinde bulundu.
İki halk arasında tarih içinde yerleşmiş olan dostluk ve iş birliği ilişkilerini bozma denemesinde bulunan ya da onların ulusal birliğine el uzatan, kim olursa olsun, iki halk tarafından cezalandırılacaktır.
Çöküş
Ancak Sovyetler 9 Mayıs'ta İran topraklarından çekilince 17 Aralık'ta İran ordusu Mahabad'ı işgal ederek Mahabad Cumhuriyeti'ni yıktı. 31 Mart 1947'de Cumhurbaşkanı Kadı Muhammed ve Savunma Bakanı Muhammed Hüseyin Han Seyfi Kadı, cumhuriyetin kurulduğu yer olan Çarçıra Meydanı'nda asılarak idam edildi.
Cumhuriyete katılmış olan Barzani Aşireti Nisan 1947'de Kuzey Irak'taki Barzan'a döndü. Irak hükumeti Şeyh Ahmed Barzani'yi yakalayarak hapsetti ve işbirlikçi suçlamasıyla Irak ordusundan dört subayı idam etti. Molla Mustafa Barzani ise Barzan bölgesinden kaçarak Aras Nehrine ulaştıktan sonra Sovyetler Birliği'ne iltica ederek Bakü'ye gitti.
Bu cumhuriyetin milli marşı, Koye (Köysancak) doğumlu şair Dildar (Yunus Rauf)'ın 1938'de hapisteyken Sorani lehçesiyle yazdığı "Ey Reqib" (Ey Rekip) idi.
Çöküş nedenleriyle ilgili olarak Koohi-Kamali şunları söylemektedir:
Hükumeti oluşturan bakanlar
Cumhurbaşkanı (Seroke Komara Mehabade): Kadı Muhammed (Qazi Mihemed)
Başbakan (Serokwezir): Hacı Baba Şeyh (Haci Babe Şex)
Savunma Bakanı ve Ordu Başkomutanı (Weziri Ceng u Parastin u Hevkare serokkomar): Muhammed Hüseyin Seyfi Kadı (Mihemed Husen Xani Seyfi Qazi)
Propaganda Bakanı (Wezire Propaxande): Sıdık Haydarani (Sidiq Heyderi)
Eğitim ve Kültür Bakanı (Wezire Perwerde u Hinkariye): Menaf Kerimi (Menaf Karimi)
İçişleri Bakanı (Wezire Kare hundurin): Muhammed Emin Müini (Mihemed Emin Mu'ini)
Sağlık Bakanı (Wezire Tendurustiye): Sayit Muhammed Eyüban (Seyid Mihemed Eyubyan)
Sanayi Bakanı (Wezire Abori): Mirza Ahmed İlahi (Ehmed İlahi)
Çalışma Bakanı (Wezire Kar): Halil Hüsrevi (Xelil Xusrewi)
Post ve Telegraf Bakanı (Wezire Post u Telegiraf): Kerim Ahmedyan (Kerim Ehmedyan)
Ticaret Bakanı (Wezire Bazirganiye): Hacı Mustafa Daufi (Haci Mistefa Dawudi)
Adalet Bakanı (Wezire Dadperweriye): Molla Hasan Mecidi (Mela Husen Mecdi)
Tarım Bakanı (Wezire Kiştukal): Muhammed Valizade (Mihemed Welizade)
Dışişleri Bakanı (Wezire Tegbir u Meşweret Pekirine): Hacı Abdürrahman İlhanizade (Haci Ebdulrehman İlxanizade)
Ulaştırma Bakanı (Wezire Re u Ban): İsmail İlhanizade (İsmail İlxanizade)
Savaş Bakanı: Mustafa Barzani