I. Mesud

I. Rükneddin Mesud (Arap alfabesiyle: (Rukn ed-Dīn Mes'ūd)) (1095-1156) en uzun süre hüküm sürmüş Anadolu Selçuklu Sultanı'dır.
Danişmendli Beyi olan kayınpederi Emir Gazi sayesinde Anadolu Selçuklu tahtına çıkmış, kardeşleri Arapşah, Şahinşah ve Tuğrul Arslandan kurtulup tahtını sağlamlaştırmıştır. Onun saltanatının Emir Gazinin ölümüne kadar olan döneminde devlet kısmen bağımsızlığını kaybetti; Danişmendlilerin uydusu haline geldi. Ancak Emir Gazinin ölümünden sonra izlediği siyaset sayesinde Mesud, Türkiye Selçuklularının Anadolu'daki üstünlüğünü yeniden kurmayı başardı. 1147'de II. Haçlı Seferine çıkan Haçlı ordusunu Dorileon Muharebesi'nde yenerek babası I. Kılıçarslan'ın 50 yıl önce aynı yerdeki yenilgisinin intikamını aldı.
Yaşamı
I. Kılıç Arslan'ın oğullarındandır. Babasının Büyük Selçuklu emiri Emir Çavlı ile yaptığı savaş sırasında genç yaşta beklenmedik ölümünden sonra Türkiye Selçuklu Devleti tahtı bir süre boş kalmıştı. Kılıçarslanın geride bıraktığı dört varisten büyük oğlu Şahinşah esir olarak Büyük Selçuklu Devleti'nin başkenti İsfahana; en küçük oğlu Tuğrul ise Emir Bozkuş tarafından annesi Ayşe Hatun ile birlikte Musuldan Malatyaya götürülmüştü. Arap ve Mesudun bu dönemde nerede oldukları konusunda pek fazla bilgi yoktur ancak Anadolunun çeşitli yerlerine yerleşen Türkmen kültürlerinin yanında oldukları düşünülür.
Şahinşahın üç yıl sonra serbest kalıp tahta çıkmasına kadar Danişmendliler Anadolunun en büyük gücü haline geldiler. Şahinşahın tahta geçişine kadar Mesudun Danişmentlilerin yardımıyla Akşehir, Konya hattında bulunduğu; Melik Arabın ise Ankara ve çevresinde bulunduğu ve Bizansa karşı akınlar düzenledikleri bilinir. Mesud, Danişmend Beyi Emir Gazinin kızı ile evlenerek Danişmendli ailesine damat olmuştur.
Mesud ile Melik Arapşah, Şahinşahın Anadolu Selçuklu tahtına oturmasından sonra tarafından Konyada hapsedildiler.
Şahinşah ile mücadelesi
Üç yıllık saltanat boşluğu sırasında Bizanslılar Batı Anadolu topraklarını yeniden ele geçirmeye başlamıştı. Bu toprakları geri almak için Bizans ile mücadeleye başlayan Şehinşah, 1116da imparator I. Aleksios ile yaptığı savaştan sonra imparatorun Afyonkarahisardaki karargahında barış imzaladı. Mesud, bu sırada serbest kaldı ve Danişmendlilerin yardımı ile tahtı ele geçirmek için harekete geçti. Kimi kaynaklara göre Şehinşahın bir emiri ona isyan ederek Mesudu hapisten çıkarmış; Danişmendli Emir Gazinin yanına götürmüş ve onu sultan ilan etmişlerdir.
Kardeşi Mesudun sultanlık için harekete geçtiğini haber alan Şahinşah da hemen Konyaya doğru hareket etti. Bizans imparatorunun kendisine Bizans kuvvetlerinin eşlik etmesi önerisini geri çevirmişti. Şahinşahın birlikleri yolda Mesudun güçleri ile karşılaşınca Akşehire çok yakın olan Tyragion kasabasına gittiler. Mesudun kasabayı kuşatması üzerine halk Şehinşahı kendisine teslim etti (1116). Şehinşahın gözlerine mil çektiren Mesud, onu Konyada hapsettirdi. Ancak bir süre sonra Şahinşahın gözlerinin tam kör olmadığı anlaşılınca yeniden saltanat mücadelesine girişebileceği endişesi ile onu öldürtmüştür (1118).
II. İoannis'in Anadolu seferi
Sultan Mesud, Bizans imparatoru I. Aleksios'un 15 Ağustos 1118de ölümü ve tahtın el değiştirmesini fırsat bilerek Bizansın elindeki Denizli ve civarını ele geçirdi; ancak yeni imparator II. İoannis 1119da Anadoluya sefere çıkarak bu toprakları geri aldığı gibi 1120de Türk akınlarına son vermek üzere yeni bir sefere çıkarak Uluborlu kalesini ele geçirmiştir. Ayrıca Bizans ordusu Antalyaya kadar ilerleyerek birçok kaleyi Türklerin elinden almıştır.
Tuğrul Aslan ile mücadelesi
Mesud, kendisini taht kavgasında destekleyen ve Konyayı almasını sağlayan kayınpederi Emir Gaziye bağlılığını Emir Gazinin ölümüne dek sürdürdü. Kardeşi Tuğrul Aslanın kontrolünde bulunan Malatyayı ele geçirmesi için Emir Gaziye destek verdi.
Ayşe Hatun, Malatyada oğlu Tuğrul Aslanın hakimiyetini devam ettirmek için elinden geleni yapıyordu. Siyasi varlığını koruyabilmek için çeşitli evlilikler yapan Ayşe Hatun, son olarak Anadolunun güçlü beylerinden Artuklu Belek ile evlenmişti. Belek Gazinin Franklar ile yaptığı bir mücadelede ölümü (1124) üzerine Emir Gazi, Ayşe Hatunun yeni bir eş bulmasına fırsat vermeden Malatyayı kuşattı. Bir ay kadar kuşatmaya devam eden Gazi, daha sonra kuşatmayı oğlu Muhammete bırakarak oradan ayrıldı. Muhammet altı ay daha kuşatmayı sürdürdü ve sonunda açlık sebebiyle daha fazla dayanamayan Malatya, Danişmendlilerin eline geçti Ayşe Hatun ve oğlu Tuğrul Arslan, Minşar (Maşara / Mışar) kalesine çekilerek şehri Danişmendlilere bıraktılar (1 Zilkade 518 / 10 Aralık 1124).
Melik Arap ile mücadelesi
Ankara, Kastamonu ve Çankırıda hüküm süren Melik Arap, kardeşi Sultan Mesudun Emir Gazinin Malatya seferine katılmasını ve şehri diğer kardeşlerinden alıp Danişmendlilere bırakmasını onaylamayarak isyan etti. Mesudun yardım istemek için Bizans başkenti İstanbula gittiği sırada Melik Arap Konyayı kuşattı (1126).
Bizans İmparatoru II. İoannis'dan çok miktarda para ve asker desteği alan Mesud, Emir Gazi ile birlikte Melik Arapın üzerine yürüyerek onu yendi; hakimi olduğu bölgeleri almayı başardı. Mücadeleden vazgeçen Melik Arap 522 (1128) veya 523te (1129) ölmüştür.
Bizans İmparatorunun kardeşi Isaakosun Selçuklulara sığınması
1130 yılında II. İoannis'in kardeşi İsaakios, İstanbulda hükümdarlığı ele geçirme girişiminde bulunup başarısız olunca önce Selçuklu Sultanı I. Mesud'a, sonra da Danişmendli Hükümdarı Emir Gazi'ye sığındı. Daha sonra Ermeni Leo'nun yanına gidip kızıyla evlenen Isaakos, Ermeni Leo ile arası açılınca Sultan Mesuda sığındı. İsaakios'un kışkırtmasıyla Sultan Mesud, Tarabzon merkezli Haldia'nın bağımsız prensi Konstantinos Gavras, Kilikya Ermeni Prensi Leon ve Latin Kudüs Kralı arasında Bizans'a karşı oluşturulması planlanan fiiliyata dönüşmedi, İsaakios 1136'da kardeşiyle uzlaştı. Ancak oğlu İoannis Çelepes Komnenos tekrar Türklere kaçmış ve Müslüman olarak Sultan Mesudun kızlarından birisi ile evlenmiştir.
Melik Muhammed ile ilişkiler
Sultan Mesudun Arapşah, Şahinşah ve Tuğrul Arslandan kurtulup tahtını sağlamlaştırmasını sağlayan Emir Gazi, 1134te hayatını kaybetti ve Melik Muhammed Danişmed Beyi oldu. Sultan Mesud, Emir Gazinin ölümünden sonra Danişmendli topraklarına yürüyen Bizans İmparatoru II. İoannis ile anlaşıp savaşa asker yolladı ancak Bizans ordusu Çankırıyı kuşattığı sırada kuvvetlerini geri çekti ve Bizans kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı. 1137de İmparator Suriye seferine çıktığında ise Mesud Bizans topraklarına saldırarak onun geri dönmesine sebep oldu. Mesud, muhtemelen Bizans imparatorunun Danişmendlilerin eski merkezi Niksarı kuşattığı sırada da (1140) kayınbiraderi Muhammede yardım etmiştir. Türk akıncılar 1142de Antalya yöresine kadar ilerlediler. O yıl Melik Muhammedin ölümü üzerine Danişmendli Beyliğinde saltanat mücadeleleri başladı. Sultan Mesudun Danişmendli hükümdarı Muhammed döneminde uyguladığı siyaset, Türkiye Selçuklu Devletini Anadoluda Danişmendliler ile eşit seviyeye getirmeyi sağlamıştır.
Anadoluda üstünlüğü ele geçirmesi
Sultan Mesud, 1142'de Türkiye Selçuklularının Anadolu'daki üstünlüğünü yeniden kurma fırsatını Melik Muhamedin ölümünden sonra elde etti. Danişmendli Devleti, Melik Muhammedin ölümünden sonra merkezleri Kayseri, Sivas ve Malatya olan üç kısma ayrıldı. Mesud, Kayseri meliki Zünunu himaye etti. Zünnun dışındakilerle mücadelesini, onları itaat altına alıncaya kadar sürdürdü Önce Sivas Meliki Yağıbasanı yendi, ardından Malatyayı kuşattı (1143). Bizans ordusunun ülkesine geldiği haberi üzerine üç ay sonra kuşatmayı kaldırıp Konyaya dönmek zorunda kaldıysa da Malatya hakimi Aynüddevlenin kendisini metbu tanımasını sağladı.
Mesud, Danişmendliler ile mücadelesini sürdürürken bir yandan da Türkleri Anadoludan atmak isteyen Bizans imparatorları ve kalabalık Haçlı orduları ile mücadele etmişti.
Bizans İmparatoru Manuil ile mücadelesi
İkinci Suriye seferine çıkan Bizans İmparatoru II. İoannis'in 1143 yılı Mart ayında beklenmedik şekilde hayatını kaybetmesinde sonra Mesud, ani taht değişikliğini fırsat bilerek Bizans topraklarına akınlarda bulundu. Selçuklu-Bizans sınırındaki Bizansa ait Prakana Kalesini aldığı için öfkelenen yeni imparator Manuilun ordusu 1146'da Konya önlerine kadar ilerledi ancak Konya ve çevresini yağmalatıp geri dönmek zorunda kaldı. Bizans ordusu, Konyadan kendi topraklarına varıncaya kadar Türkler tarafından ağır kayıplara uğratıldı. Sultan Mesud, Avrupadan gelen Haçlı orduları tehlikesi nedeniyle barış teklif etti. Selçukluların Prakana kalesini ve daha önce Bizansdan aldıkları birkaç kaleyi geri vermesi şartıyla barış yapıldı.
II. Haçlı ordusu ile mücadelesi
Urfa Haçlı Kontluğunun kaldırılması üzerine düzenlenen Haçlı Ordusu, 26 Ekim 1147'de Dorylaion (Eskişehir) civarında Selçuklu Ordusu tarafından ağır bir mağlubiyete uğratıldı. Sultan Mesud, bu zaferle babası I. Kılıcarslanın 1092'de Eskişehirde uğradığı yenilginin intikamını almış oldu.
Güneydoğu Anadolu'daki Haçlılar Üzerine Sefer
Sultan Mesud, II. Haçlı Seferi'nde Haçlıların gücünü büyük ölçüde kırdıktan ve Bizans İmparatoru ile barış yaptıktan sonra Güneydoğu Anadolu üzerine sefere çıktı. Sultan Mesud, kazandığı bu zaferlerle kendini daha serbest hissediyor ve Anadolu'da yeni fetihler yapma fırsatını yakalamış oluyordu. Bunun dışında II. Joscelin'in kendisine alaycı bir mektup göndermesini de dikkate alarak Artuklular, Zengiler ve oğlu Kılıç Arslanile birlikte 1149'da sefere çıktı.
Maraş önlerine gelen Sultan Mesud kısa bir kuşatmadan sonra 11 Eylül 1149'da amanla Haçlıların idaresindeki bu şehri aldı.
1150 yılının ilkbaharında Sultan Mesud, oğlu Kılıçarslan'ı da yanına alarak ikinci kez Haçlılar üzerine sefere çıktı. 22 Mayıs 1150'de Keysun'u (Göksun) fethetti. Bundan 8 gün sonra (30 Mayıs 1150'de) Behisni Kalesi'ne hakim oldu. Ve 3 Haziran 1150 tarihinde de Ra'ban şehrini teslim aldı. Sultan, buradan da Tell-Başir Kalesi'ni kuşatmaya başladı.
Kilikya seferi ve ölümü
Kilikya Ermeni Kralı II. Torosun topraklarını genişletmek için Bizans ve Selçuklu topraklarına saldırması üzerine Sultan Mesud, Bizans İmparatoru II. Manuil ile anlaştı ve a Danişmendli Yağıbasanı da yanına alarak ordusuyla harekete geçti (1153). Ermenilerin direnişi ile karşılaşan Sultan Mesud ilerlemek istemedi. Bir dostluk ve ittifak ahidnamesi yazdırıp bunu yeminle tasdik ettikten sonra bir elçi vasıtasıyla Ermeni hakimine gönderdi ve hiç kimseye zarar vermeden geri döndü. Ancak Bizans imparatorunun talebi üzerine 1154 Martında yeniden Kilikya seferine çıktı. Ancak doğal afetler yüzünden geri çekilmek zorunda kalan Sultan Mesud, Toros ile anlaşma yaptı. Bu sefer gibi çok sayıda insan, hayvan, silah ve teçhizat kaybına yol açtı. Seferden döndükten sonra hastalanan Sultan on ay süren bir rahatsızlık devresinden sonra 1155 yılında öldü.
I. Mesud, geleneğe uyarak ülkesini üç oğlu (Kılıç Arslan, Dolat ve Şahinşah) arasında paylaştırmış; Elbistan Meliki lan Kılıçarslan'ı veliaht ilan etmişti. Ölümünün ardından oğulları vearasında taht kavgaları başladı.