Kelâm

Kelam ya da İlm-i Kelam (); İslam dininin akāid konularını irdeleyen ve tarihi olarak bu çerçevede gelişen dini-felsefi teorilerle ilgilenen ilim dalı. Bu anlamda kelam, imanla ilgili konu ve sorulara izah ve ispat getirme amacıyla geliştirilen teolojik felsefenin adıdır.
İtikadi mezhep imamlarına göre kelam ilmi metotları farklılık gösterdiği gibi konulara getirilen açıklamalar ve sorulara verilen cevaplar da farklılık göstermektedir.
Tarihçe
Başlangıçta fıkıh içerisinde mütalaa edilen kelam, daha sonra ilm-i tevhid olarak adlandırılmıştır. Fıkıh; ameli (ibadetsel) meseleler üzerinde, kelam ise itikadi meseleler üzerinde yoğunlaşmıştır.
Muhammed peygamberin zamanında nispeten dar ve aksiyona dayalı islam toplumunda fazlaca dini-felsefi tartışma görülmez. Örneğin hicri birinci yüzyılın son çeyreğinde kader konusu bir inanç konusu olarak ele alınarak tartışılmaya başlanmıştır.
Başlangıç itibarıyla Kelam, imanın esası olan Allah'a iman, Allah'ın sıfatları ile ilgilenmişse de, özellikle Gazali'den sonra bütün imani meseleleri kapsayacak genişlikte değerlendirilmeye başlanmıştır. Burada Gazali'nin Yunan felsefesinin tesirlerine karşı aldığı tavır, önemli bir parametre olarak gözükmektedir. İmam Maturidi ve Mutezile mezhebi kelamcıları akılcı-nakilci tartışmalarında aklı esas alan yaklaşımları ile öne çıkmışlardır. Sünni itikad mezheb imamlarından Ebü'l Hasan Eş'ari Sünni kelam ilminin kurucularından sayılır; akıl ve nakili birlikte kullanır.
Eleştiriler
Tarihte kelam tartışmalarında taraflar sıklıkla birbirlerini dinden çıkmış mürted veya sapkın olarak nitelendirmişlerdir. Birçok sufi ve İslam alimi bu tartışmalara girmeyi de sapkınlık olarak değerlendirmiş ve kendi müritlerine yasaklamışlardır.
Konuları
Kelamcılar inancı ilgilendiren birçok sorular sormuşlar veya sorulan sorulara akli cevaplar aramışlardır.
Allah'ın zat ve sıfatları nelerdir, bu sıfatlar zatından ayrı mıdır yoksa aynısı mıdır? Bu sıfatlar ezeli ve ebedi midirler, yoksa hadis (yani sonradan olma, yaratılmış) mıdırlar?
Marifetullah: Allah'ın zatı bilinebilir mi? Bu bilgiye nasıl ulaşılır? Bu bilgiye ulaşmanın tek yolu peygamber ve din yoluyla mı olur yoksa akıl yolu ile bu bilgiye ulaşılabilir mi?
Ru'yetullah: Allah'ın görülüp görülemeyeceği meselesi, Allah'ın hem her yerde olması hem de hiçbir yerde olmaması konusu.
Kur'an mahluk (yaratık) mudur yoksa mahluk değil midir? Kur'an Allah'ın sözü ise bu söz Allah'ın zatı ile birlikte ezelden beri var mı idi, yoksa sonradan mı konuşulmuştur?
Kaza ve kader konusu, kader karşısında insanın irade ve sorumluluğu nedir?
Nübüvvet (peygamberlik): Peygamberliğin nitelikleri ve şartları nelerdir? Peygamberle görüşmeyen insanlar, Allah'a inanmakla sorumlu tutulurlar mı?
Mucize ve keramet hak mıdır ve gerçek midir?
Büyük günahlar'ın neler olduğu ve büyük günah işleyenin durumun ne olduğu, büyük günah işleyenin imanı azalır mı azalmaz mı, dinden çıkıp irtidad mı etmiş olur, yoksa çıkmaz da fasık mı olur? Gibi konular.
İmamet, (halifelik hakkı ile ilgili Şii-Sünni tartışmasının inanç boyutu)
Hidayet, hidayet Kur'anda belirtildiği gibi Allah tarafından verilen ve alınan bir şey midir, değil midir?
Doğru ve yanlışın tanımı, bir şey yanlış ve kötü olduğu için mi günah olur, yoksa bir şeyi kötü yapan o şeyin Allah tarafından yasaklanması mıdır?
İman'ın sabit mi yoksa artan ya da eksilebilen bir kavram mı olduğu, iman-amel münahasebeti (amelin imandan bir parça olup olmadığı) tartışmaları.
Ruh'un mahiyeti gibi konularda tartışma ve görüşler geliştirmişlerdir.
Cennet-Cehennem Şu anda yaratılmış mıdır? Oraya gidecekler orada ebedi olarak kalacak mıdır? Tartışmaları.
Mezhepler
Kelam tartışmalarında ortaya çıkan itikadi mezhepler'in bazıları:
Selefiyye
Maturidiye
Eş'ariyye
Mutezile
Kaderiyye
Cebriyye
Mürcie
Mücessime
Müşebbihe
Neccariyye
Kerramiyye
Hariciyye