Hoca Ali Rıza

Hoca Ali Rıza (1858; Üsküdar, İstanbul - 20 Mart 1930, Üsküdar), Türk ressam.
Asker Ressam Kuşağının bir üyesi olan Hoca Ali Rıza, 1914 Kuşağı ressamlarının hocası olmuştur.
Üsküdarda doğan, hayatı boyunca Üsküdarda yaşayan ressam; Üsküdar ve Karacaahmet'in sessiz köşelerini, kıyı kahvelerini ve güneşli kayalıklarını resmetti; Üsküdarlı Hoca Ali Rıza olarak tanındı. Saray bahçelerinden çıkıp bir empresyonist gibi kırlarda ve sahillerde resim yapan ilk Türk ressamıdır. Karakalem ile suluboya tekniğindeki yetkinliği ve hızlı çalışma temposuyla binlerce eser üretmiştir. Eserlerinin sayısının beş bin kadar resmi olduğu tahmin edilir Sanatçı, 1909-1912 arasında Osmanlı Ressamlar Cemiyeti'nde başkanlık yapmıştır.
Hayatı
1858 yılında Üsküdar ilçesinin Ahmediye Mahallesi'nde dünyaya geldi. Babası Süvari binbaşısı Mehmet Rüştü Bey idi. Amatör bir hattat olan babasını yedi yaşında kaybetti.
Üsküdar Rüştiyesinde okuduktan sonra 1880 yılında Kuleli Askeri İdadisi (Kuleli Askeri Lisesi)'ne girdi. İdadide okurken kendisi gibi resme meraklı beş-altı arkadaşı ile birlikte devrin Askeri Mektepler Nazırı olan Edhem Paşa'ya arzuhal vererek okulda resimhane açılmasına öncülük etti. Bu başvuru üzerine okula tayin edilen Mehmet Nuri Paşadan resim dersi aldı. Çalışmaları ertesi seneSultan II. Abdülhamid tarafından Nişan-i Mecidiyle ödüllendirildi. Bu teşvik üzerine, tatil aylarını bile resim yaparak geçiren ve Rıza Bey ve arkadaşları, Fransada resim öğrenimi görüp İstanbula dönen Miralay Süleyman Seyyid Beyden ve o sırada İstanbulda bulunan Mösye Gués adındaki bir Fransız ressamdan da faydalandılar.
Öğrenimini Mekteb-i Harbiye-i Şahanede sürdürdü ve bu okulda Osman Nuri Paşa nın öğrencisi oldu. 1884 yılında Harbiyenin Menşe-i Muallim programından Piyade Mülazım-ı Sani (Teğmen) rütbesiyle mezun oldu ve öğretmeni Osman Nuri Paşanın yardımcılığına atandı.
Öğrencilik yıllarındaki başarısından dolayı Napoliye resim eğitimi alması için yollanmasına karar verilse de Napolide çıkan kolera salgını nedeniyle bu karardan vazgeçildi. Desen bilgisini, otururken dahi bir bardak, bir ayakkabı veya masa çizerek geliştirdi. Asker mekteplerindeki resim derslerine yardımcı olmak maksadıyla otuz örnekli üç model albüm hazırladı. Bu baskılı albümler, o devirdeki orta öğretim kurumlarına resim sanatının yayılmasında büyük rol oynamıştır. Bu çalışmalarının yanı sıra sivil mektepler için de modeller hazırladı. Her birinde yirmi dört resim bulunan bu albümler İstanbulda basıldı.
1891 yılında Osmanlı Devletinin ilk başkentlerinde inceleme çalışmaları yapan bir heyete katılarak Türk-İslam eserlerine ait görünümleri defterlerine aktardı.
1895te Kolağası rütbesindeyken Yıldız Porselen Fabrikasında porselen tasarımları yaptı. Aynı yıl Fausto Zonaroyla tanışan sanatçı, 1897de Değirmenderede resim çalışmaları yaptı.
1897de Türk Yunan savaşını anlatan muharebe konulu resimler çalıştı. 1903 yılında Mahmut Şevket Paşanın isteğiyle Eski Osmanlı kıyafetlerini kapsayan bir albüm çalışmasına katıldı. 1903 yılında Türk Esliha-i Atika Müzesinin kuruluşu için oluşturulan komisyonda görevlendirilen sanatçı 1909 yılında Baş Ressam olarak başladığı Harbiye Matbaasında iki yıl süre ile çalıştı.
1909 ile 1912 yılları arasında Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Başkanlığı görevini sürdürürken; 1909da Üsküdar İskele Gazinosunda resim sergisi düzenledi. Cemiyetin yayın organı olarak Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Gazetesi adıyla ayda bir yayımlanan mecmuanın çıkarılmasına önayak oldu.
1910 yılında Şehzadegan sınıflarında hocalık yapan Hoca ali Rıza, 1911 yılında sağlık durumunun bozulmasıyla Harbiyeden emekliliğini istedi ve Kaymakam (Yarbay) rütbesindeyken emekliye oldu.
Harbiyeden ayrıldıktan sonra bazı okullarda resim öğretmenliği yaparak geçimini sağlamaya çalıştı. 1914te İnas Sanayi-i Nefise Mektebinde peyzaj öğretmeni olarak görev yaptı. 1917'de Maarif Nezaretine bağlı olan Sanayi-i Nefise Encümeni azalığına seçildi. 1918de başladığı Çamlıca İnas Sultanisi (Çamlıca Kız Lisesi)ndeki resim öğretmenliği üç yıl sürdü. 1921 Üsküdar Kız Sanayi-i Mektebinde resim öğretmeni ve 1929 yılında Sultanahmet Erkek Ameli Hayat Okulunda öğretmenlik yaptı.
Türk resim sanatındaki en önemli eserlerini emeklilik yıllarına verdi. Ekonomik sıkıntılar içinde olsa da yaptığı resimleri hiçbir zaman satmayan Hoca Ali Rıza, sadece sevdiklerine resimlerini hediye etmiştir.
Karakalem ile suluboya tekniğindeki yetkinliği ve hızlı çalışma temposuyla, (beş bin gibi bir sayıya ulaşan) çok sayıda İstanbul peyzajı betimleyen, kentin mahallerini, Üsküdardan Bebeke, Arnavutköyden Burgazadaya kadar semt yaşantılarını, kahvehaneleri, deniz kıyılarını yorumlayan sanatçı, 20 Mart 1930da Üsküdarda öldü. Mezarı Karacaahmettedir.
Koleksiyonu
İlk sergisi ölümünden üç yıl sonra çocukları tarafından açılmıştır. 1958de Ankarada ve 1960ta İstanbulda toplu sergileri yapıldı. Yapıtlarını hediye etmesinden dolayı resimleri birçok koleksiyona dağılmıştır. Bunlar arasında en çok Süleymaniye Kütüphanesinde, Ankara Milli Kütüphanede yapıtı bulunmakla beraber Yapı Kredi koleksiyonu, Kemal Erhan, Erdoğan Demirören, İbrahim İter ve İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonunda da birçok Hoca Ali Rıza yapıtı bulunur. Oğlu Nasır Çizerdeki resim ve krokilerle yakın dostu Fuat Şemsi İnandaki seçme eserler Kemal Erhan koleksiyonuna intikal etmiştir. Kendisinin kırk ambar adını verdiği ve içi krokiler, küçük resimler, meraklı olduğu kufi yazı tertipleri, tezyini motifler, kendi fikirleri, beğendiği hikmetli sözler ve beyitlerle dolu defterleri ve daha pek çok malzeme ise talebesi Süheyl Ünver tarafından Süleymaniye Kütüphanesine bağışlanmıştır.
Hoca Ali Rıza yapıtlarını içeren çok kapsamlı bir sergi, 2014 yılında İzmirde düzenlenmiştir.
Katıldığı sergiler
1919 Dördüncü Galatasaray Sergisi
1926 Çamlıcadan Marmara'ya Bir Nazar ve Çamlıcada Namazgah adlı tablolarıyla sekizinci Galatasaray Sergisi
1927 Beykozda İshakağa Çeşmesi, Odam, Ayazma Sokağı, Doğancılarda Mektep, Şeftaliler, Deniz adlı tablolarıyla onbirinci Galatasaray Sergisi
1928 Celal Esad Arseven tarafından düzenlenen Paris Sergisi
Hakkında yazılmış kitaplar