Sadık Rıfat Paşa

Sadık Rıfat Paşa (25 Ekim 1807 - 11 Şubat 1857), iki kez Osmanlı Hariciye Nazırlığı yapmış diplomat ve devlet adamıdır.
Sadık Rıfat Paşa'nın kariyeri başlangıçta Tanzimat döneminin diplomat kökenli üç devlet adamı (Koca Mustafa Reşit Paşa, Mehmet Emin Ali Paşa ve Keçecizade Mehmet Emin Fuat Paşa) ile aynı çizgiyi izledi. Ancak içerideki kişisel rekabet ve o dönemde Osmanlı üst düzey bürokratlarının yerlerinin dama taşları gibi sık sık değiştirilmesi ve özellikle dış güçlerin müdahaleleri nedeniyle (19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde kimlerin hangi mevkilere getirileceğinde yabancı güçler söz sahibiydi) en yüksek makam olan sadrazamlığa gelemedi. Nispeten genç yaşta da öldü.
Çocukluğu ve gençliği
Sadık Rıfat Paşa 1807 yılında İstanbulda doğdu. Babası Osmanlı Devletinin Masarifat Nazırı (giderlerden sorumlu bakan) Hacı Ali Beydi. Hacı Ali Bey Enderunda yükselerek Tophane Nazırı, daha sonra da Tersane Emini olmuş, daha sonra da nazırlığa yükselmişti. Sadık Rıfat Paşa temel eğitiminden sonraki tahsilini Sarayı Hümayundaki Hazine Odasında devam etti. Ancak ailesinin tek erkek çocuğu olduğundan ve annesinin evladından ayrılmak istememesi nedeniyle dönemin padişahı II. Mahmutun emri ile bir sene sonra Sadaret Mektubi Kaleminde çırak yapıldı.

Gösterdiği şevk nedeniyle kalembaşının dikkatini çeken Sadık Rıfat, 19 yaşında, 1823 yılında Hocaganlık rütbesini aldı. 1828 yılında Amedi Odası hulefalığına, yani Bakanlar Kurulu başkatipliğinde memurluğa tayin edildi. Bu sırada 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı başlamıştı. Padişahın maiyeti ile Edirne ve Gelibolu taraflarına gitti. Gayretleriyle Dahiliye Nazırı Pertev Paşanın da dikkatini çekmiştir. Pertev Paşanın bu ilgisi başta Sadık Rıfatın lehine gelişmesine karşılık daha sonra kendisinin bir süre İstanbuldan çıkarılmasına neden olacaktır. Bu sırada Osmanlı-Rus Savaşı Osmanlı Devletinin yenilgisi ile bitti ve 1829da imzalanan Edirne Antlaşması ile bağımsız bir Yunanistan kuruldu. Genç Sadık Rıfat öncelikle Yunan sınırının çizilmesi ile görevlendirilen elçiler heyetinde zabıt katibi olarak, daha sonra da aynı görevle Mısır Meselesinin çözülmesinde görevlendirilecek, daha sonraki elçilik görevinin ilk tecrübelerini edinecektir. Bu arada sık sık padişahın huzuruna çıktığından, saraydaki ikinci katip Vassaf Efendi'nin de dikkatini çekti.
Diplomatlık kariyeri
Viyana Büyükelçiliği
Bu sırada Osmanlı Devletinin en güçlü adamlarından biri durumuna gelmiş olan Pertev Paşa, başta düşmanı Akif Paşa tarafından sürekli eleştirilmekte, özellikle de 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşının gerçek suçlusu gibi gösterilmekteydi. Halk arasında tuğsuz padişah olarak anılan bu devlet adamı en sonunda düşmanları tarafından padişah II. Mahmutu devirip yerine veliaht Abdülmecit Efendiyi geçirmek istemekle suçlanınca görevinden alınıp sürgüne gönderildi, sürgünde de idam edildi. Vassaf Efendinin de sürgüne gönderilmesinden sonra Sadık Rıfatı devlet kademelerinde himaye edecek kimse kalmamıştı. Akif Paşanın Mülkiye Nazırı olması sonucunda Pertev Paşanın taraftarı olarak görülen Sadık Rıfat, Hariciye Müsteşarı payesi ile Viyanaya büyükelçi olarak atanarak İstanbuldan çıkarıldı.
Viyana Büyükelçiliği sırasında Avusturya imparatoru I. Ferdinandın Venedik kralı olarak taç giyme törenine katılmak üzere İtalyaya gitmiş, bu sırada gördüklerini anlattığı İtalya Seyahatnamesi adlı eserini yazmıştır. Yine bu görevi ve büyükelçiliği sırasında Avusturya Dışişleri Bakanı ve Başbakanı, o dönemde Avrupa diplomasisini yönlendiren kişi olan, Prens Clemens von Metternich ile pek çok defa görüşmüştür. Büyükelçilik görevlerinden biri olan Avrupadaki olaylar ve siyasal durum hakkında bir analiz yaparak bunu İstanbula ilettiği yazılarını Avrupa Ahvaline Dair adıyla da bilinen risalesinde özetledi.
Mısır sorunundaki rolü
Bu sırada Mısır Meselesi yeniden gündeme gelmektedir. 1833te imzalanan Kütahya Antlaşması Kavalalı Mehmet Ali Paşaya istediği hemen hemen her hakkı vermekle birlikte, ne bağımsızlığını ilan edebilmiş ne de Mısır valiliğini babadan oğula geçirebilmişti. Çok daha önemlisi Kütahya Antlaşması iki devletin birbiriyle karşılıklı olarak imzaladıkları bir antlaşma değil, II. Mahmutun bir fermanla vermeye hazır olduğu ödünlerin kaleme alınmasıydı. Bir fermanla verilen bir hakkın bir başka fermanla kolayca elinden alınabileceğini bilen Mehmet Ali Paşa, bağımsızlığını ilan edebilmek için 1839 tarihinde yeniden harekete geçti. Savaşın yeniden başlaması ile Mehmet Ali Paşanın oğlu Kavalalı İbrahim Paşa, orduları ile birlikte Halepten ilerleyerek Nizipte Osmanlı ordularına ağır kayıplar yaşattı. Kavalalı İbrahim Paşa savaşı kazandığı sırada padişah II. Mahmut ölmüş, yerine oğlu Abdülmecit geçmişti. Abdülmecitin tahta çıkması ve Koca Mehmet Hüsrev Paşayı sadrazam yapması, Hüsrev Paşanın rakibi Kaptanıderya Ahmet Fevzi Paşayı ürkütmüş, Fevzi Paşa da Çanakkaledeki Osmanlı donanmasını alarak Mısıra sığınmıştı. Böylece Osmanlı Devleti ordusuz ve donanmasız kalmıştı. Bu durum ve üstelik İbrahim Paşanın İstanbula yürüyebilecek bir mesafede olması sorunu yeniden uluslararası bir meseleye dönüştürmüştü. Bu gelişmelerin üzerine Osmanlı Devleti Mehmet Ali Paşa ile anlaşmanın yollarını aramaya başladı. Bu sırada İstanbula gelmiş olan Sadık Rıfat Paşa, Mısır Meselesinin çözülmesi için Kavalalı Mehmet Ali Paşaya gönderilecek olan heyette görevlendirildi. Sadık Rıfat Paşa çok gayret göstermesine ve görüşme üzerine görüşme yapmasına rağmen bir anlaşmaya varamadan İstanbula döndü. Bu sırada İstanbulda Tanzimat Fermanı ilan edilmiş, devlet Tanzimat devrine girmişti.
Hariciye Nazırlığı
İskenderiyede bulunduğu sırada Sadık Rıfat Paşa, Mısırda devlet için iyi hizmetlerde bulunması sebebiyle Sadaret Müsteşarlığına getirildi. Dönmesini takiben Paşa Tanzimat Fermanında yer alan sözlerin hayata geçirilebilmesi, Fermanda verilen sözlerin taşrada uygulanabilmesi için çalışmalarına başladı. Bu görevleri sırasında yine takdir edilmiş, 1840'ta vezir rütbesini alarak Hariciye Nazırlığına atanmıştır. Zor bir zamanda Hariciyede dokuz aylık görevi sonrasında idaresizlik suçlaması ile azledildi. Yerine Ticaret Nazırı İbrahim Sarim Paşa getirildi.
Sadık Rıfat Paşa boş kaldığı sekiz aylık dönemden sonra, 1842 yılında, 1837'de oluşturulmuş küçük bir danışma meclisi olan Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye üyeliğine getirildi. İki ay sonra da Viyanaya ikinci kez büyükelçi tayin edildi. Bir yıl sonra, 1843te de ikinci kez İbrahim Sarim Paşa'nın yerine Hariciye Nazırlığına getirildi. 1844te görevinden alındı. Aynı hafta yine Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye üyeliğine, 1845te de bu meclisin başkanlığına getirildi. 1847'de ise yeniden bakan olarak Maliye Nazırlığına atandı. İki ay sonra Maliye Nazırlığı görevinden alınan Paşa tekrar Hariciye Nazırlığına, kısa bir süre sonra da tekrar Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye başkanlığına getirilmesine rağmen dokuz ay sonra bu görevden de alınır. 1849da kez Meclis-i Vala-yi Ahkamı Adliye başkanlığına tekrar getirilir, 1851'de bu kurumun başkanlığına Koca Mustafa Reşit Paşanın getirilmesi sonucunda tekrar görevden alınır.
Bu arada Fransada imparatorluğunu ilan eden ve uluslararası ilişkilerdeki konumunu güçlendirmek isteyen III. Napolyon kendisine uygun hedef olarak Osmanlı Devletini görmüş, 1740ta imzalanan ve Osmanlı Devletinde yaşayan Katoliklerin himayelerinin Fransaya verildiği antlaşmanın yeniden yürürlüğe girmesini istemişti. Osmanlı Devletinin Fransanın baskısı altında bu öneriyi kabul etmesinin Kutsal Topraklardaki statükoyu bozacağını açıklayan Rus Çarı I. Nikolay, kendi ülkesi için de aynı hakları istedi ve katı bir asker ve koyu bir Ortodoks olan Prens Menşikov'u İstanbula olağanüstü yetkilerle elçi olarak yolladı. Hariciye Nazırı Keçecizade Fuat Paşayı görüşmelerin dışında bırakacak şekilde hareket eden Menşikov'un bu tutumundan dolayı Keçecizade Fuat Paşa Hariciye Nazırlığından istifa etti. Onun yerine o sırada boş olan Sadık Rıfat Paşa atanacaktı.
Bu arada Rusya ile Osmanlılar arasındaki gerginliğin artması ve sorunu kendi çıkarları için de tehlike olarak gören İngiltere, Fransa ve Avusturyada işe karışmaya başlaması ile Kırım Savaşı'na gidecek süreç başladı. Batılı güçleri arkasında hisseden Babıalide gitgide Rus taleplerine daha fazla direnmeye En sonunda Prens Menşikov taleplerinin üç gün içinde kabul edilmemesi halinde İstanbuldan ayrılacağını bildirdi. Bu sırada Prens Menşikovun talepleri karşısında sürekli direnen Sadrazam Damat Mehmet Ali Paşa ve Hariciye Nazırı Sadık Rıfat Paşa görevlerinden alındılar. Her ikisinin de görevden alınmaları için Prens Menşikov padişaha şikayette bulunmuş, gerekçe olarak da paşaların o zamanki diplomasi dili olan Fransızcayı bilmemelerini göstermiştir. Asıl amacı Babıali üzerindeki Rus baskısını arttırmak ve Rus karşıtlarını görevlerinden uzaklaştırmaktır. Böylece Sadrazamlığa Giritli Mustafa Naili Paşa, Hariciye Nazırlığına da Koca Mustafa Reşid Paşa atandı. Ancak Prens Menşikov yine de 27 Mayıs 1853te İstanbuldan elleri boş olarak ayrıldı ve Kırım Savaşı]başladı.
Son yılları
Koca Mustafa Reşid Paşanın Hariciye Nazırı olması üzerine Sadık Rıfat Paşa dördüncü kez Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye başkanlığına tayin edildi. Ancak savaş kararını ve savaş esnasındaki Batılı devletlerin tekliflerini görüşmek üzere yapılan pek çok toplantıya Paşa da katıldı. Bu arada üst danışma meclisi olan Meclis-i Ali-ye Tanzimat üyeliğine getirildi. 2 yıl süren bu görevi sırasında ayağında nükseden bir ağrı nedeniyle ameliyat olmuş, ancak ameliyat durumunu daha da kötüleştirmiş ve Sadık Rıfat Paşa 1857 yılında ölmüştür.