Celile

Celile ( ), kuzey İsrail'de bulunan bir bölgedir. Celile, geleneksel olarak Yukarı Celile ( ) ve Aşağı Celile ( ) şeklinde ikiye ayrılmış tepelik bölgeye atfedilir. Günümüzde, İsrail'deki Karmel Dağı'nın kuzeydoğusundaki bölgeyi kastetmek için kullanılır.
Kuzeyde Antik Dan kentinden Hermon Dağı'nın yamaçlarına, Lübnan Dağı'ndan güneyde Karmel Dağı'nın sırtlarına ve Cenin'in kuzeyindeki Fakua Dağı'na, doğuda Ürdün Vadisi'nden batıda Yizrael Vadisi'ne ve Akdeniz kıyısında Akka kentine, güneydoğuda Bet Şean'dan kuzeydoğuda Taberiye Gölü'ne kadar uzanan, Hula Vadisi'ni de içine alan bölgedir. Bu tanımlama ile, Celile bölgesi, İsrail'in Kuzey Bölgesi'nin, Golan Tepelerinin ve Menaşe Tepelerinin büyük kısmı ile çakışıktır. Ancak Kiryat Tivon'u içine almaz. Batı Celile (İbranice: גליל מערבי Galil Maravi) ismi, Yukarı Celile'nin batı kısımlarını, kıyılarını ve Aşağı Celile'nin kuzeybatısını belirtmek için kullanılmaktadır. Akka idari biriminin de büyük kısmını içine almaktadır. Celile Sapı denilen bölge, İsrailin kuzeydoğusunda kuzeye doğru uzanmaktadır. Batısında Lübnan, Yukarı Celilenin Hula Vadisi ve Ramot Naftali Dağları vardır. Tarihsel olarak, Lübnanın güneyinde Litani Nehrinin doğu-batı yönünde aktığı kısımda, nehrin güneyinde kalan bölge de Celileye dahil kabul edilir.
Kökenbilim
Bölge için Celile ismine rastlanan en eski kaynak Tanah'tır. Celile'nin büyük kısmı ile çakışık olan Naftali bölgesi, Vadedilmiş Toprakların on iki İsrail boyu arasında paylaştırılması sırasında Naftali boyuna düşen bölgedir. Bölgenin Türkçedeki ismi Arapça el-Celil versiyonundan gelmektedir. Arapça isim de İbranice HaGalil'''den (הגליל) gelmektedir. Bunun kelime kökeni galildir. Anlamı, "bir yerleşim bölgesi" veya "daire"dir. Kelimenin muzaf kalıpta kullanımı galil hagoyim (גְּלִיל הַגּוֹיִם) Yeşeya 8:23'te görülmektedir.
Tarih
Antik çağ
Bölgeye Celile ismini veren en eski kaynak, Tanahtır. Tanahta anlatıldığına göre Celile bölgesi, Naftali ve Dan oymaklarına tahsis edilmişti. Bununla birlikte, Dan oymağının mensupları, Filistinin her yerinde rastlanabilirdi. Bunun sebebi, Danlıların, yargılama göreviyle vazifeli olmaları ve bu yüzden de İsrailoğullarının her yerleşim birimine dağılmış olmalarıydı. Tanahta Naftalinin yer adı olarak geçtiği yerlerde, kastedilen bölge yaklaşık olarak Celile ile aynıdır. 1. Kralların dokuzuncu babında, Süleyman Peygamberin Sayda kralı 1. Hirama Celilede yirmi yerleşim yerini hediye ettiği anlatılır. 1. Hiram, kendisine verilen toprakları kabul etti ve buraları Kabul diyarı olarak adlandırdı. Bu isim, değersiz anlamına gelmektedir.
Celile, İsrail yurdunun bütün kuzeyini kapsıyordu. Celile, Herod Tetrarkisi döneminde, ülkeyi meydana getiren üç bölgeden birisiydi. Roma hakimiyeti döneminde, Yahudiye eyaleti, Yehuda, Samiriye, Paralya ve Celile olmak üzere dört kısma ayrılmıştı. Romalılar, MS 6'da Filistin'i işgal ettiklerinde, bölgeyi Yahudiye eyaletine dönüştürdüler. Roma Yahudiyesi, Yehuda, Samiriye ve Edom'dan oluşuyordu. Celile ise kısa bir dönem eyaletin parçası olup, daha sonra yaklaşık iki ila üç asır boyunca, Yahudiye eyaletinden ayrıldı.
Hristiyanların geleneksel bilgilerine göre, Celile bölgesi Meryem ve Marangoz Yusuf'un memleketi olarak geçer. Bölgedeki Nasıra kasabası, Meryem oğlu İsa'ya izafe edilir. Nasıra'ya atfen İsa'ya "Nasıralı İsa''" da denir. Kitab-ı Mukaddes'te İsa'nın çocukluğunun geçtiği yerdir ve Hristiyanlıktaki en önemli hac merkezlerinden birisidir. Bununla birlikte İsa'nın Filistin'deki Beytüllahim kasabasında doğduğuna inanılır. Yeni Ahit'i oluşturan üç sinoptik incil, İsa'nın tebliğinin büyük kısmını bu bölgede -özellikle Nasıra'da ve Kefernahum'da- gerçekleştirdiğini anlatmaktadır. Yeni Ahit'te, İsa'nın birçok mucizesini Celile bölgesinde meydana getirdiği anlatılmaktadır.
Mişna ve Talmudda -yaptıkları yorumlarla- isimleri zikredilen ve Tannaim periyoduna ait birçok Yahudi bilgininin memleketi Celiledir. Bunlar arasında Honi HaMagel, Celileli Yosi, Celileli İşmael sayılabilir. Yahudi dininin önemli kurucularından Yohanan ben Zakay, Celile'de uzun süre kalmıştır ve memleketi Celile olabilir.
Orta Çağ
İslam Devleti, 638de bölgeyi fethettiği zaman, Celileyi Cündül-Ürdün vilayetinin bir parçası yaptı. Önemli şehirleri, Taberiye (Kades), Beysan (Bet Şean), Akka, Saffuriye ve Kabil idi.
Şii Fatimi Devleti, 10. yüzyılda bölgeyi ele geçirdi. Fatimi Halifesi, merkezleri Lübnan Dağı ve kısmen Celile olan Dürzi dininin kurucularını desteklemiştir. Daha sonra bölgeyi Müslümanların elinden ele geçiren Haçlılar Celileyi, Celile Prensliği haline getirdi.
Osmanlı devri
1492 ve devamında İspanyadan sürülen Yahudiler, Osmanlı İmparatorluğu tarafından kabul edildiler ve Osmanlı topraklarına yerleştirildiler. Celiledeki Safed kenti, bir dönem, Yahudi milletinin evrensel dokumacılık merkezi ve aynı zamanda Yahudiliğin öğretiminin yapıldığı merkez oldu. Günümüzde de Safed, Yahudilerin dört kutsal şehrinden birisidir. Diğer üçü Kudüs, el-Halil ve Taberiyedir. Safed aynı zamanda bir Kabala öğretim merkezidir.
18. yüzyılın ortalarında Celile, Arap lider Zahir el-Ömerin başkaldırısı sonrası onun idaresine geçti. Yaklaşık 25 sene boyunca Celilenin yönetimi Zahir el-Ömerde kaldı. Daha sonra Osmanlılar, Cezzar Ahmet Paşa komutasında bölgeyi geri aldılar.
1831de Osmanlı Suriyesinin bir parçası olan Celile, ayrılıkçı Kavalalı İbrahim Paşanın idaresine geçti. 1840a kadar süren bu idare sırasında uygulanan sert siyasi ve toplumsal uygulamalar, yerel halkı canından bezdirdi ve 1834 Arap İsyanına yol açtı. Bu isyanın kaosu sırasında gerçekleştirilen Safed Yağması ve sonrasında Yahudilerin bölgeyi terk etmeleri sonucu Safeddeki nüfusları önemli ölçüde azaldı. Arap isyancılar, Mısırlı kuvvetler tarafından mağlup edildiler. 1838de bu defa Celileli Dürziler yeni bir ayaklanma başlattılar. Bu olaylar yaşanırken, 1834 ve 1837de yaşanan depremler bölgedeki birçok kenti harab etti.
1866da bölgenin ilk hastanesi olan Nasıra Hastanesi, Amerikan Ermeni misyoner Kalust Vartan tarafından, Alman misyoner Johannes Zellerin yardımı ile kuruldu. 20. yüzyılın başlarında -I. Dünya Savaşı'na kadar- Celile, Osmanlı Suriyesinin bir parçası olmaya devam etti. Bölge, Beyrut Vilayeti'nin en güneyi olarak idare edilmekteydi. Bölge Birinci Dünya Savaşı'nın neticesinde Britanya idaresine geçti.
Britanya idaresi ve İsrail yönetimi
I. Dünya Savaşında Osmanlı İmparatorluğunun mağlup olması sonucunda Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Osmanlı, savaşta işgal edilmiş topraklarını kaybetti. Celile, İşgal Edilmiş Düşman Toprakları Yönetimi kapsamında Britanyaya devredildi. 1920de bölge Britanya Mandası yapıldı. 1923te Celile, Birleşik Krallık Filistin Mandasının parçası haline getirildi.
1948 Arap-İsrail Savaşından sonra Celilenin yaklaşık tamamı İsrailin hakimiyetine geçti. Bölgedeki Arap nüfusun büyük kısmı mülteci durumuna düştü. Onlarca köy nüfussuz hale geldi. Bununla birlikte Nasıra, Akka, Sahnin, Tamra, Şefa Amr kentlerindeki Arap nüfusun çoğu, Dürzilerle birlikte yaşama konusunda yaşanılan bir uyum sürecinden sonra, bölgede kaldı. 1967de İsrail, Altı Gün Savaşında Golan Tepelerini alana dek, Suriye Ordusu tarafından Taberiye Gölü yakınlarındaki İsrail kibutzları top atışına maruz kalmıştır.
1970'lerde ve 1980'lerde Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), Lübnan merkezli olarak Aşağı ve Yukarı Celiledeki köylere ve kentlere top atışları yapmayı sürdürdü. İsrail 1979da Litani Operasyonu ve 1982de Celile İçin Barış Operasyonu ile buna karşılık verdi. Operasyonların resmi amacı, Lübnanın güneyindeki FKÖ altyapısını yok etmek ve Celilede ikamet edenlerin güvenliğini sağlamaktı. İsrail, 1985 yılına kadar sürecek bir süreçte Güney Lübnanın büyük kısmını işgal etti.
2000'lere kadar Hizbullah ve daha önceki bir dönemde de Emel Hareketi, İsrail Savunma Kuvvetleri ile savaşmaya devam etti. Ara ara Yukarı Celileyi Katyuşa roketleriyle ateş altına aldılar. Mayıs 2000de İsrail başbakanı Ehud Barak, Lübnanın güneyindeki İsrail kuvvetlerini geri çekme kararı aldı. İsrail güçleri iki ülke arasındaki resmi sınırın güneyinde konuşlandırıldı.
2006 Lübnan Savaşının karakteristik bir özelliği, Hizbullahın görece uzun mesafeli Katyuşa saldırılarıydı. Hizbullah, günün her saati Celilenin herhangi bir yerine isabet edecek roket saldırılarını sürdürdü. Roketler Celile dışında, Şaron Ovası, Yizrael Vadisi ve Ürdün Vadisi kadar güneye isabet etmiştir.
Coğrafya
Celilenin büyük kısmı 500 ila 700 metre civarında yüksekliklere sahip kayalık arazidir. Tabur Dağı ve Meron Dağı bölgenin önemli dağlarıdır. İsrailin diğer yerlerine nazaran Celilenin sıcaklığı görece düşüktür ve çok yağış almaktadır. Bu iklimin bir sonucu olarak bölgede vahşi hayat ve bitki örtüsü zengindir. Ayrıca, her sene göçmen kuşlar soğuk iklimlerden Afrikaya yolculuk ederken ve daha sonra geri dönüşlerinde Hula-Ürdün koridorunu kullanırlar. Bölgedeki ırmaklar ve özellikle Yukarı Celiledeki- şelaleler, geniş yeşil araziler ve renkli kır çiçekleri, Kutsal Kitap ile alakalı kentler bölgeyi önemli bir turistik mekana dönüştürmektedir.

Yüksek yağış miktarı (9001200 mm), ılıman sıcaklıklar ve yüksek dağlardan dolayı (Meron Dağı 10001208 m. civarındadır), Yukarı Celilenin ayırt edici bitki örtüsü bulunmaktadır. Bunların başında içinde dikenli ardıç (Juniperus oxycedrus), Lübnan sediri (Cedrus libani), siklamenler, şakayıklar ve bazı zamanlar Meron Dağında görülen mor çiçekli ormangülü sayılabilir.
Nüfus
Bölgedeki kalabalık yerleşim yerleri olarak Akka, Nahariye, Nasıra, Safed, Karmiel, Şağur, Şefa-Amr, Afule ve Taberiye sayılabilir. Hayfa liman kenti, bütün Celile için ekonomik bir merkez durumundadır.
Engebeli arazisinden dolayı tarih boyunca Celiledeki yerleşim yerlerinin birçoğu köydür. Yollar göreceli olarak az sayıdadır. Nahariyeden güneye doğru Akdeniz kıyısı boyunca bir demiryolu uzanmaktadır. Başka bir demiryolu doğuya doğru, 2015te hayata geçirilmek üzere projelendirilmiştir. Bölge ekonomisinin kaynağı tarım ve turizmdir. Bölge nüfusuna iş olanakları sağlaması için sanayi bölgeleri geliştirilmektedir. İsrail hükumeti bölgeye yatırım yapmak üzere Milken Enstitüsü ve Koret Ekonomik Gelişme Fonu tarafından kurulmuş olan Celile Finans Kurumuna fon sağlamaktadır.
Müslüman çoğunluk, Dürzi ve Hristiyan Araplar bölgede büyük bir Arap nüfus oluşturmaktadır. Dürzi ve Hristiyan Arapların İsraildeki çoğunluğu Celile bölgesinde ikamet etmektedir. Bölgedeki diğer önemli azınlıklar, Bedeviler, Maruniler ve Çerkezlerdir.

Celilenin kuzey-orta bölümüne Orta Celile de denmektedir. Kuzeyde Lübnan sınırından, güneyde Yizrael Vadisinin kuzey ucuna kadar uzanmaktadır ve Nasıra, Sahnin kentlerini de kapsamaktadır. %75 civarında Arap nüfusu barındırmaktadır. Yahudi nüfus Yukarı Nasıra gibi yüksek rakımlı kentlerde yerleşmiş bulunmaktadır. Orta Celilenin kuzey yarısı, Karmiel ve Sahnini içine alır ve Celilenin Kalbi olarak bilinir. Doğu Celile, yaklaşık olarak %100 Yahudi nüfustan oluşmaktadır. Doğu Celile, Celile Sapını (Celile Parmağı), Ürdün Vadisini, Taberiye Gölü kıyısını ve Yahudiliğin dört kutsal şehrinden ikisini içine almaktadır. Celilenin güneyi, Yizrael Vadisini, Fakua Dağı civarını içine almaktadır ve yaklaşık olarak %100 Yahudi nüfustan oluşmaktadır. Bunun istisnası olarak, Batı Şeria sınırı yakınında küçük Arap köyleri mevcuttur. Batı Celilenin nüfusunun yaklaşık %80i Yahudidir. Lübnan sınırına kadar bu şekilde devam etmektedir. Yahudiler ayrıca Yukarı Celilenin engebeli bölgelerinde azınlık teşkil etmektedirler.
Yahudi Vekaleti (Jewish Agency), bölgede Yahudi nüfusunun artırılması için teşebbüste bulunmaktadır. Bununla birlikte Yahudi olmayan nüfusun nüfus artış oranı da yüksek rakama sahiptir. 2006 itibarıyla Celiledeki 1.2 milyon yerleşimcinin %46.9u Yahudilerden oluşmaktaydı.
Son yıllarda Celile, Haridi Yahudi nüfusundan iç göç almaktadır. Göçün sebebi, Orta İsraildeki yükselen konut fiyatlarına tepkidir.