Kürboğa

Kürboğa (Ebu Said Kıvamüddevle Kürboğa); Büyük Selçuklu Devleti'nin Musul atabeyi ve tecrübeli bir kumandandı. Bazı kaynaklarda "Kerboğa", "Kurboğa", "Gürboğa" olarak da adlandırılmaktadır.
Hayatı
Aksungurun kölelerinden biri olup, onun hizmetinde yer almıştır. Hayatının ilk yılları ve kökeni hakkında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Büyük Selçuklu Sultanı I. Melikşah 1092 yılında Bağdatta aniden ölünce karısı Terken Hatun oğlu Mahmudu sultan yapmak istemişti. Terken Hatun, Halife Muktediyi oğlunun sultanlığı için ikna ettikten sonra, o sırada Musul emiri olan Kürboğayı da Melikşahın diğer oğlu Berkyaruku tahtta hak ilan etmemesi için tutuklamakla görevlendirdi.
Kürboğa, Melikşahın ölümünden habersiz olan kale muhafızlarını kandırarak İsfahana girerek tutukladığı Berkyaruku hapse attırdı. Ancak kısa süre sonra Melikşahın öldüğünü öğrenen eski vezir Nizamülmülkün adamları ayaklanarak Berkyaruku hapisten çıkarttıkları gibi sultan ilan ederek adına hutbe okuttular. Terken Hatun ve Mahmudun İsfahana yaklaşması üzerine Berkyaruk ve destekçileri Reye çekildi. 11 Ocak 1093de Burucerd yakınından yaşanan savaşta, Mahmudun yanındaki bazı emirlerin taraf değiştirmesi üzerine Berkyarukun kesin zaferiyle sonuçlandı. Kürboğa ise taraf değiştirmeyerek geri çekilen Mahmud ve Terken Hatun ile birlikte İsfahana geldi. Berkyarukun hızlıca İsfahana gelerek 17 Ocakta şehri kuşatmasıyla başlayan süreç sonunda Berkyaruk sultan kabul edilirken, İsfahan ve Fars eyaletleri Mahmudun denetimine bırakıldı. Ancak Terken Hatun oğlunun taht iddiasını sürdürmeye devam ederek Berkyarukun dayısı Azerbaycan emiri İsmail bin Yakutiyi kendi saflarına katılmayı ikna etti. Kürboğanın da içinde olduğu birçok emir İsmaile yardımla görevlendirildi. Şubat 1093de Kerecde yapılan savaşta Berkyaruk yine galip geldi.
Berkyaruk sultanlığı için Bağdata giderek Halife Muktedinin onayını aldıktan sonra 3 Şubat 1094de adına hutbe okutmuştu. Bundan sonraki süreçte Kürboğanın Berkyarukun safına geçtiği görülmektedir. Berkyaruk, Büyük sultanlık için kardeşi Mahmudla mücadelede bulunurken aynı zamanda amcası Suriye Meliki Tutuş ile de mücadele etmekteydi. Taht iddiasında bulunan Tutuş, 1093 ilkbaharında Azerbaycana yol almıştı. Rey yakınlarına geldiğinde Melikşahın küçük yaştaki oğlu Berkyaruku karşısında bulmuş, bu sırada Aksungur ve Bozan Beyin taraf değiştirerek Berkyarukun yanına geçmesi üzerine Tutuş savaşa girmeye cesaret edemeyerek geri dönmüştü (Aralık 1093). Kendisine ihanet eden Halep emiri Aksungur ile Urfa emiri Bozan Beyin geri dönmesi üzerine Tutuş yanında en büyük destekçisi Yağı-Sayan ile birlikte Halep üzerine harekete geçmişti. Berkyarukun emri üzerine Kürboğada Aksungura destek için Halepe gitmişti. Nisan 1094de Halep bölgesindeki Sebin köyü yakınlarındaki çarpışmada yenilen Aksungur esir düştükten sonra idam edilirken, su kanallarını geçemedikleri savaşa katılamayan Kürboğa ve Bozan Bey ise Halepe çekildiler.
Tutuş ileri harekatını sürdürüp Halepi ele geçirdiğinde Bozan Beyi öldürtürken, Kürboğayı öldürülmeyip kardeşi Altuntaş ile birlikte önce Halepte sonra da Humus'ta hapsettirdi. Tutuşun Rey Savaşında ölümü üzerine toprakları oğulları Rıdvan ile Dukak arasında bölünmüştü. Berkyarukun araya girmesiyle Halepte hakimiyet kuran Rıdvan tarafından serbest bırakıldı (Ağustos 1095). Serbest kalan Kürboğa, Büyük Selçuklu Devletinin hakimiyetini sağlamak için bölgede yeniden çalışmalara başlamıştır. Bu amaçla Harranı ele geçirdikten sonra Nusaybini de Ukayli emiri Ebu Abdullah Muhammedden alarak Musul önlerine geldi. Yaklaşık dokuz ay süren kuşatmadan sonra Ekim-Kasım 1096 yılında Musulu Aliden alınabilmiştir.
Kürboğa serbest kalıp Musula ilerlerken, ileride Zengiler Hanedanlığının kurucusu olacak Aksungurun küçük yaştaki oğlu İmadüddin Zengiyi himayesine alarak Musula getirip yetişmesiyle bizzat ilgilendi. İmadüddin Zengi, Musulda bulunduğu süre içinde pek çok sefere katılmış ve önemli başarılar elde etmişti.
Musulun ele geçirilmesinden sonra kardeşi Altuntaşın emrini dinlemeyerek şehrin ileri gelenlerini tutuklatarak mallarına el koymasına çok sinirlenerek şehrin ele geçirilmesinin üçüncü günü onu idam ettirdi. Daha sonra hakimiyetini genişletmek amacıyla Rahbeye ilerleyerek burayı da ele geçirdi. Birinci Haçlı Seferi kapsamında Anadolu içerinde ilerlemiş bulunan Haçlı kuvvetlerinin 20 Ekimde Demirköprüye gelmesi Antakya kuşatmasını fiilen başlatmıştı. Şehrin valisi Yağı-Sayan kuşatmaya karşı önlemlerini alırken, Büyük Selçuklu Sultanı Berkyaruk ve Halife başta olmak üzere civardaki Kürboğa ve diğer melikler, emirler, atabegler ve kabile reislerinden yardım istemişti. Yardıma gelen iki Müslüman ordusu Haçlılar tarafından yenilgiye uğratıldıktan sonra Berkyarukun emriyle Kürboğa komutasındaki büyük bir ordu Antakyaya yardım için görevlendirildi. Tüm bunlar yaşanırken Urfa'nın Ermeni hakimi Toros, Haçlılardan Boemondo'i şehrine davet ederek Selçuklulara karşı onunla işbirliğine girmişti (Şubat 1098). Kürboğada doğrudan Antakyaya gitmeyerek 4 Mayısta Urfayı kuşatmaya başladı. Üç hafta süren kuşatmadan sonuç alamayan Kürboğa, 25 Mayısta kuşatmayı kaldırarak Yağı-Sayana yardım için Antakyaya doğru harekete geçti. Merci Dabıkta; Dımaşk Meliki Dukak, Atabeg Tuğtekin, Humus hakimi Cenahüd Devle, Sincar hakimi Arşlantaş ve Hasankeyf hakimi Sökmen Bey gibi destek kuvvetlerinin katılımıyla Antakya üzerine harekatına devam etti. Ancak Urfa kuşatmasında kaybettiği vakit nedeniyle 3 Haziranda şehir iç kalesi hariç büyük oranda Haçlıların eline geçmişti.

Şehrin düştüğünü duyan Kürboğa öncü birliklerini Demirköprü ve Artah taraflarına sevketti. 5 Haziranda öncülerden şehrin iç kalesinin düşmediğini haber alınca iki günlük harekattan sonra Antakya önlerine geldi. 10 Haziranda şehri tamamen kuşattıktan sonra iç kalede savunmada bulunan Yağı-Sayanın oğlu Şemsüddevlenin yerine Ahmed bin Mervanı görevlendirdi. Ahmed bin Mervan iç kaleden şehre sızmaya çalışsa da Haçlılar tarafından püskürtülmesi üzerine kuşatmayı sıkılaştırarak onları açlığa mahkum ederek teslim olmaya çalıştı. Haçlılar açlık nedeniyle zor durumda olmakla birlikte, Kürboğanın ordusunda da yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle başta Türkmenler olmak üzere ayrılıklar yaşanmaktaydı. 27 Haziranda Haçlılar kendilerine dokunulmadan memleketlerine dönmelerine izin verilmesi halinde şehri teslim edeceklerini bildirmelerine rağmen Kürboğa onlardan koşulsuz olarak teslim olmalarını isteyince Haçlılar savaşmaya karar verdi. Özellikle Haçlılarla birlikte Antakya'ya gelen Peter Bartholomew adındaki bir rahip Antakya'da İsa'nın çarmıh üzerinde öldürülmesinde kullanılan Kutsal Mızrak'ı keşfettiğini iddia edince birden Haçlıların morali düzeldi. 28 Haziranda savaş meydanına gelen Haçlılar saldırıya geçtiğinde, Fatimilerin ilerlediğini duyan Dukakın topraklarına dönmesi, Kürboğanın davranışlarından rahatsız olan ve birbirlerine de güven duymayan emirlerin isteksizliği nedeniyle savaşamayacağını düşünen Kürboğa ise Halep yönüne kaçmaya başladı. Haçlılar Müslüman ordusunun kaçmasıyla kalan az sayıda mücahidi öldürürken, erzak, hayvan vb. ganimete de el koydu. İç kalede bulunan Ahmed bin Mervanda teslim olarak Hristiyan olmuştur.
Antakyada yaşadığı bu hezimet sonrasında Musula dönen Kürboğanın nüfuzu ve otoritesi büyük ölçüde kırılmış oldu. Bundan sonra Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki Büyük Selçuklu sultanlığı için mücadelesinde rol aldı. Berkyarukun yanındayken 1099da Muhammed Taparın saflarına geçti. 4 Kasım 1099da Muhammed Tapar adına Bağdatta hutbe okunduktan kısa bir süre sonra diğer bazı emirlerle birlikte yeniden Berkyarukun saflarına geçti. Onunla birlikte harekete geçerek 15 Mayıs 1100de Hemedan yakınlarındaki Sefidrudda meydana gelen ve Berkyarukun galip geldiği savaşta ordunun sol kanadını yönetti. Daha sonra Berkyarukla birlikte Rey şehrine gitti. 1101 yılında İnan adında bir Türkmen beyinin idaresindeki Diyarbakır üzerine hareket etti. Bu sefer için Aksungurun oğlu İmadüddin Zengiyi de yanına alarak Aksungur yandaşlarının da desteğini aldı. Diyarbekir emiri ise Artuk Beyin oğlu olan Sökmen Beyden yardım istemişti. Sökmen Bey ise yeğeni Yakuti ile birlikte yardım için Diyarbakıra gelince şiddetli bir çatışma yaşandı. Kürboğa bu savaştan galip ayrılsa da şehri alamayarak geri çekilmek zorunda kaldı. Aynı yıl Berkyarukun emriyle Azerbaycanda isyan eden Mevdud bin İsmail üzerine harekete geçti. Azerbaycan topraklarının büyük bölümünde denetimi sağlayarak Hoy şehrine geldiğinde hastalanarak yatağa düştü. 13 gün kadar yattıktan sonra 31 Ağustos 1102de hayatını kaybederek burada defnedildi.
Kürboğa, Antakyanın Haçlılar tarafından ele geçirilmesinde gereksiz yere Urfayı kuşatarak vakit kaybetmesi, yanındaki Türkmen beyleri başta olmak üzere çoğu emire kötü davranarak ordusunun güç kaybetmesine ve maneviyatının kırılmasına sebep olması ve özellikle de açlık ve yokluk içindeki Haçlı ordusu karşısında savaşmayarak kaçması sonucu ağır itham edilmektedir. Antakya gibi müstahkem bir kalenin düşmesi Haçlılara Suriye egemenliğini sağlarken, Kudüs yolunu da sonuna kadar açmış bulunmaktaydı. 1098de Antakyayı ele geçiren Haçlılar burayı bir üs olarak kullanmış ve buradan hareketle kuşattıkları Kudüsü 15 Temmuz 1099da ele geçirmiştir.