Halit Refiğ

Halit Refik Refiğ (5 Mart 1934, İzmir - 11 Ekim 2009, İstanbul), Türk sinema yönetmeni, senarist, yazar, öğretim görevlisi, onursal profesördür.
Hayatı
1934te İzmirde dünyaya geldi. Annesiyle babasının aileleri 1913'te Balkan Savaşı sonrasında Selanik'ten İstanbul'a göç etmiştir. Halit Refiğ'in dedesinin adı Refik'tir. Halit Refiğ'in aile büyükleri Soyadı Kanunu çıkınca Halit Refiğ'in Refik dedesinin adındaki 'k' harfinin yerine 'ğ' harfini kullanırlar.
Halit Refiğ'in büyük amcalarından biri; Dişçi Ruhi Bey'dir. Ruhi Beyin Taksim meydanındaki muayenehanesi Cumhuriyet öncesi siyasilerin toplanma yeridir. Dişçi Ruhi Bey'in kızı Celile Hanım'dır, torunu ise ünlü hikayeci Tomris Uyar'dır.
İlk ve orta öğrenimini Şişli Terakki Lisesinde tamamladı. Robert Kolej Mühendislik Bölümünde okudu. Sinema alanında çalışma fırsatını şöyle anlatıyor: "O zamanlar Tünel (Beyoğlu) civarında Necip Erses adlı bir zatın Ses Stüdyosu vardı. Bu stüdyoda genelde yabancı filmlerin dublajı yapılıyordu ve çok az sayıda da bazı yerli filmlerin işleri yapılmaktaydı. Robert College'de mühendislik eğitimi görmekteyken 1952 yazında ben o stüdyoyu buldum, gittim ve dedim ki 'Ben bu stüdyoda çalışmak istiyorum ve hiçbir ücret talep etmiyorum.' Tabii ücretsiz çalışma teklifi olduğunda bu kolay kolay reddedilen bir şey değil. Beni işe aldılar. Bir yaz boyunca ben orada Türkiye'de sinemanın teknik altyapısını öğrenmeye çalıştım."
1953 yazında gittiği İngiltere'de sinema ilgisine devam ederken şu kararı alır: "4 ay kaldığım İngiltere'de o zaman benim bu işe çekirdekten başlamamın tek çare olduğunu düşündüm. Eğitimden umudu kestim ve bir an önce Türkiye'ye dönüp askerliğimi yapıp doğrudan doğruya sinemada çalışma imkanı aramaya karar verdim."
2 yıllık okul bittikten sonra askerliğe başvurur, Eskişehir Polatlı'da Yedek Subay Topçu Okuluna alınır. İngilizce bilenlerden Kore'ye gitmek isteyenlerin müracaat etmeleri istenince gönüllü olur. Refiğ gönüllü olmasını "Çünkü bu bana çok merak ettiğim Doğu dünyasını görme imkanı da veriyordu." diye açıklıyor. 1954'te Kore'ye gittiğinde ateşkes imzalanmıştı. Bu sırada amatörce 8mm filmler çekti. O süreci sinemada kendini yetiştirme şansı olarak değerlendirir. Orada çektiği belge filmleri daha sonra oluşan Türk Film Arşivi'ne verir.
4 Şubat 1956'da Akis dergisinde ilk sinema yazısını yazar. Haftalık devam ettiği yazıları için Refiğ "Ukalalık seviyesi oldukça yüksek, oldukça yukarıdan atan bir ifade vardı. İlk yazılarımda, Akis'in diğer sayfalarında da büyük ölçüde olduğu gibi, imza yoktu ama ilgi uyandırmakta gecikmediler." diyor.
1956'dan yönetmenliğe başladığı 1960'a kadar haftalık Akis dergisi, aylık Sinema dergisi, Yeni Sabah gazetesi ve Akşam gazetesinde sinema yazıları yazar. Nijat Özön, Giovanni Scognamillo ile arkadaşlığı başlar.
Atıf Yılmazın "Yaşamak Hakkımdır" isimli filminin asistanlığını yaparak sinema alanındaki ilk çalışmasını gerçekleştirdi. 1960ta ilk filmi olan Yasak Aşkı çekti. 1963te Şehirdeki Yabancı, 1964te Gurbet Kuşları, Haremde Dört Kadın ve Bir Türk'e Gönül Verdim filmlerini çekti ve bu filmlerle Moskova, Yeni Delhi ve Sorrento Film Festivallerinde çeşitli ödüller kazandı. 1964 yılında Gurbet Kuşları ile Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde En İyi Yönetmen Ödülü'nü aldı.
70'li yıllarda Türk sinemasının bunalıma girmesiyle televizyon filmlerine yöneldi. 1974'te Türkiye'de ilk defa İDGSA Film Arşivi tarafından başlatılan eğitim çalışmalarına katıldı ve Sinema Kursları'nda öğretmen olarak görev aldı. 1975'ten itibaren İDGSA Sinema-TV Enstitüsünde (sonradan Mimar Sinan Üniversitesi Sinema-TV Bölümü) öğretim görevlisi olarak çalışmaya başladı.
1975'te TRT Kurumu adına çektiği "Aşk-ı Memnu" ile TV dizilerine öncü oldu ve dikkatleri üzerine çekti. TRT'de danışman kurulunda görev aldı. TRT Kurumu adına 1981 yılında gerçekleştirdiği, Kemal Tahir'in aynı adlı romanından uyarladığı "Yorgun Savaşçı" adlı TV dizisinin yakıldığı ilan edildi. 1993'te HBB özel TV kanalı için Tunca Yönder, Kemal Tahir'in romanı Yorgun Savaşçı'yı yeniden dizi olarak çekince, TRT de rekabete kapıldı. Negatifleri yakılmadan önce videoya aktarılmış bir kopyası arşivden çıkarılarak Halit Refiğ'in çektiği dizi yayına sokuldu.
Halit Refiğ şöyle anlatmış: "Yorgun Savaşçı gibi bir olay... ortaya çıkması beş sene sürüyor: 1978-1983. Yapılmasına karar verilen tarih 14 Ekim 1978. Tamamlanıp kuruma teslim edilişi Nisan 1983. Evet. Ve yakıldığı hikayesi on yıl konuşuluyor. 83'ten 93'e kadar. 93'te de iki tane Yorgun Savaşçı birden gösteriliyor. Birisi HBB televizyonunda yeniden yapılanı. Diğeri de aynı gün aynı saatte TRT'de. Nev'i şahsına münhasır bir olay."
1976'da ABD'de Wisconsin Üniversitesinde, 1984 yılında Ohio Denison Üniversitesinde eğitim çalışmalarına katıldı. Öğrencileri ile birlikte "The Intercessors", "In the Wilderness" adlı filmleri gerçekleştirdi. Olgunluk döneminde daha çok düşünsel yanı ağır basan ürünler verdi. "Teyzem", "Hanım", Karılar Koğuşu, "İki Yabancı", "Köpekler Adası" gibi filmleriyle yurt içinde ve dışında birçok ödül kazandı. Yurt dışındaki festivallerde filmleri için özel bölümler ayrıldı, çeşitli konferans, seminer vb. toplantılara konuşmacı olarak katıldı. Yaşamı ve eserleri Ahmet Toklu'nun Bir Yorgun Savaşçı Halit Refiğ kitabına konu olmuştur. Ayrıca, hayatı ve filmleri üzerine detaylı söyleşilerin yer aldığı Düşlerden Düşüncelere adlı bir kitap vardır (İbrahim Türk, Kabalcı Yayınları, 2001).
Refiğ 2008'de katıldığı "Yeşilçam'a Yeniden Bakmak" panelinde, son çektiği filmin, Nebil Özgentürk'ün "Türkiye'nin Hatıra Defteri" adlı belgesel dizisinin 2. bölümü için, Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun eserinden hareketle çektiği 8,5 dakikalık "Zoraki Diplomat" adlı kısa film olduğunu belirtmişti.
Safra kanalında tümör tedavisi gördüğü hastanede 11 Ekim 2009'da 75 yaşında İstanbul'da öldü. İstanbul Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.
Ulusal Sinema kavgası
Halit Refiğ 1965 sonrası "Ulusal Sinema" teorisini oluşturmaya çalışan, bu konuda örnek filmler yapan bir sinemacıdır. Arkadaşları Metin Erksan, Lütfi Akad, Duygu Sağıroğlu, Sami Şekeroğlu bu teori üzerine yazılar yazmış, tartışmalara katılmışlardır. O yıllarda tartışma daha çok Onat Kutlar'ın başında bulunduğu Sinematek ile olmuştur.
Refiğ 1968 tarihli Ulusal Sinema dergisinde tartışmaya şöyle değinmiş: "'Türkiye'de bugüne kadar hiç film yapılmadı' demek iyi film yapmak için yeterli bir dayanak değildir. İnkarcılık iyi sanatın değil beceriksiz blöfçülüğün bir yoludur. Türkiye'de sinema üzerine düşünme sevdasında kişiler, bazı şeyleri yeniden keşfetmek, daha önce söylenenleri gereksiz tekrarlamak istemiyorlarsa bu alanda yaşadıkları ana kadar neler yapıldığını, nerelere varıldığını bilmek zorundadırlar. Türkiye'de sinema sanatını bugüne kadar en ileri götüren kişilerden biri Lütfi Akad, öbürü de Metin Erksan'dır. Ulusal Türk Sineması ancak onların ve belli başlı öbür sinemacıların eserlerinin tam bir araştırılması ve değerlendirilmesi yapılarak geliştirilebilir. Yoksa, Amerika'daki ustalar ne yaptı, Avrupa'daki gençler ne etti diyerek "bayıldım, bittim" hayranlık kasideleri döktürmekle hiçbir iş görülmez.
Bu teori üstüne hazırladığı kitap 1971 ve 2009'da yayımlanmıştır.
Filmografisi
Danışman olarak
1993: Yorgun Savaşçı (Yönetmen: Tunca Yönder)
Senarist olarak
1958: Yaşamak Hakkımdır (Atıf Yılmaz ile)
1959: Ala Geyik (Yılmaz Güney, Atıf Yılmaz ile) (Eser: Yaşar Kemal)
1959: Karacaoğlan'ın Kara Sevdası (Yılmaz Güney, Atıf Yılmaz, Yaşar Kemal ile)
1960: Kırık Çanaklar (Lale Oraloğlu, Bülent Oran ile) (Eser: Edmund Morris)
1960: Mahallenin Sevgilisi (Öykü: Bülent Oran)
1960: Ölüm Peşimizde (Ertem Göreç, Bülent Oran ile)
1960: Suçlu (Atıf Yılmaz ile) (Eser: Orhan Kemal)
1961: Avare Mustafa (Lütfi Akad, Memduh Ün ile) (Eser: Orhan Kemal)
1961: Güneş Doğmasın (Orhan Elmas ile) (Eser: Graham Greene)
1961: Yasak Aşk
1962: Şehirdeki Yabancı (Öykü: Halit Refiğ) (Senaryo: Vedat Türkali)
1962: Seviştiğimiz Günler (Öykü: Orhan Elmas)
1963: Şafak Bekçileri
1964: Gurbet Kuşları (Tiyatro Oyunu: Ocak, Turgut Özakman)
1964: İstanbul'un Kızları
1964: Evcilik Oyunu (Bülent Oran ile)
1964: Şehrazat
1965: Haremde Dört Kadın (Kemal Tahir ile)
1965: Canım Sana Feda (Safa Önal ile)
1965: Güneşe Giden Yol (Monte Kristo, Aleksander Dumas)
1965: Kırık Hayatlar (Eser: Halit Ziya Uşaklıgil)
1965: Yasak Sokaklar (Bülent Oran, Feyzi Tuna ile)
1966: Aslan Pençesi (Öykü: Halit Refiğ) (Senaryo: Bülent Oran, Memduh Ün)
1966: Can Yoldaşları (Memduh Yükman ile)
1966: Erkek ve Dişi (Bülent Oran ile) (Eser: Carmen, Prosper Merime)
1966: Karakolda Ayna Var
1966: Üç Korkusuz Arkadaş (Üç Silahşorlar, Aleksander Dumas)
1967: Aslan Yürekli Kabadayı (Bülent Oran, Memduh Ün ile) (Eser: Mickey Spillane)
1967: Kanlı Hayat
1967: Kız Kolunda Damga Var
1967: Son Gece (Memduh Ün ile) (Eser: Esat Mahmut Karakurt)
1967: Yaprak Dökümü (Orhan Kemal ve Memduh Ün ile) (Eser: Reşat Nuri Güntekin)
1969: Bir Türke Gönül Verdim
1970: Adsız Cengaver
1970: Yaşamak Ne Güzel Şey
1971: Ali Cengiz Oyunu
1972: Çöl Kartalı (Bülent Oran ile)
1972: Acı Zafer (Şevki Tosunoğlu ile)
1972: Fatma Bacı
1973: Kızın Var Mı Derdin Var (Safa Önal ile) (Filmden uyarlama: Father of the Bride, Vincente Minelli)
1973: Vurun Kahpeye (Orhan Aksoy ile) (Eser: Halide Edip Adıvar)
1975: Aşk-ı Memnu (Eser: Halit Ziya Uşaklıgil)
1977: Sedad Hakkı Eldem ve Ulusal Mimarlık
1977: The Intercessors (Arabulucular) (Öykü: August Derleth)
1978: Yaşam Kavgası (Nezihe Araz ile)
1978: Robert College/Old and New
1979: Cemal Reşit Rey 75 Yaşında
1979: Şişli Terahhi 100. Yıl
1982: Atatürk ve Sanat
1982: Gülsüm Ana (Öykü: Halit Refiğ) (Senaryo: Tanju Gürsu, Safa Önal)
1983: Beyaz Ölüm (Türker İnanoğlu ve Erdoğan Tünaş ile)
1983: İhtiras Fırtınası
1983: Yorgun Savaşçı (Eser: Kemal Tahir)
1984: In The Wilderness (Elliott Stout ile)
1985: Son Darbe
1986: Yarın Ağlayacagım (İlhan Engin ile)
1987: Kurtar Beni (Mustafa Kutlu ile)
1988: Arkadaşım Şeytan (Atıf Yılmaz, Halit Refiğ ve Ayşe Şasa'nın katkılarıyla Senaryo: Ümit Ünal)
1989: Hanım (Nezihe Araz ile)
1990: Karılar Koğuşu (Eser: Kemal Tahir)
1991: İki Yabancı
1996: Köpekler Adası
1997: Midas'ın Düşü (Öykü: Nazlı Eray)
2000: Gelinlik Kız (Öykü: Selim İleri)
Yapımcı olarak
1964: İstanbul'un Kızları
1965: Canım Sana Feda
1991: İki Yabancı
Yönetmen olarak
1961: Yasak Aşk
1962: Gençlik Hülyaları
1962: Seviştiğimiz Günler
1963: Şehirdeki Yabancı
1963: Şafak Bekçileri
1964: Gurbet Kuşları
1964: İstanbul'un Kızları
1964: Evcilik Oyunu
1964: Şehrazat
1965: Canım Sana Feda
1965: Haremde Dört Kadın
1965: Güneşe Giden Yol
1965: Kırık Hayatlar
1966: 3 Korkusuz Arkadaş
1966: Erkek Ve Dişi
1966: Karakolda Ayna Var
1967: Kız Kolunda Damga Var
1968: Sıladan Mektup
1969: Bir Türk'e Gönül Verdim
1970: Adsız Cengaver ve Sultan Gelin
1970: Yaşamak Ne Güzel Şey
1971: Ali Cengiz Oyunu
1971: Sevmek Ve Ölmek Zamanı
1972: Çöl Kartalı
1972: Fatma Bacı
1972: Acı Zafer
1972: Aşk Fırtınası
1973: Sultan Gelin
1973: Kızın Var Mı Derdin Var
1973: Vurun Kahpeye
1973: Yedi Evlat İki Damat
1975: Aşk-ı Memnu
1977: Sedad Hakkı Eldem ve Ulusal Mimarlık
1977: The Intercessors (Arabulucular)
1978: Yaşam Kavgası
1978: Robert College/Old and New
1979: Cemal Reşit Rey 75 Yaşında
1979: Şişli Terahhi 100. Yıl
1982: Leyla İle Mecnun
1982: O Kadın
1982: Atatürk ve Sanat
1983: Beyaz Ölüm
1983: İhtiras Fırtınası
1983: Yorgun Savaşçı
1984: Alev Alev
1984: In The Wilderness
1985: Ölüm Yolu
1985: Paramparça
1985: Son Darbe (2)
1986: Kıskıvrak
1986: Teyzem
1986: Yarın Ağlayacağım
1987: Kurtar Beni
1987: Kızımın Kanı
1988: Kızım ve Ben
1989: Hanım
1990: Karılar Koğuşu
1991: İki Yabancı
1994: Zirvedekiler
1996: Köpekler Adası
1996: Sarah ile Musa
1997: Midasın Düşü
1998: Affet Bizi Hocam
2000: Gelinlik Kız
2007: Zoraki Diplomat
Yönetmen yardımcısı olarak
1958: Alageyik
1959: Karacaoğlan'ın Kara Sevdası
1960: Şoför Nebahat
1960: Mahallenin Sevgilisi
1960: Kırık Çanaklar
Kitapları
1993: Gazi ile Latife
2006: Aşk ve Ölüm Senaryoları
2009: Doğruyu Aradım Güzeli Sevdim
2009: Puşkin Erzurum'da
2009: Şeytan Aldatması
2009: Ulusal Sinema Kavgası
2009: Koca Sinan 2009
2015: Kemal Tahir'le Birlikte
Ödüller
1964: 1. Altın Portakal Film Festivali - En İyi Film Ödülü - Gurbet Kuşları
1964: 1. Altın Portakal Film Festivali - En İyi Yönetmen Ödülü - Gurbet Kuşları
1985: Kültür ve Turizm Bakanlığı Özel Ödülleri - Başarı Ödülü - Alev Alev
1989: 26. Altın Portakal Film Festivali - En İyi Yönetmen Ödülü - Hanım
1990: 27. Altın Portakal Film Festivali - En İyi Yönetmen Ödülü - Karılar Koğuşu
2000: 19. Uluslararası İstanbul Film Festivali - Sinema Onur Ödülü
2008: 15. Altın Koza Film Festivali - Yaşam Boyu Onur Ödülü