Çuvaşça

Çuvaşça (Çuvaşça: Чӑ / Căvasla), Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağlarının batısında konuşulan çağdaş dönem Türki dillerden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistanın resmi dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistanda bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8i ise başka etnik kökenlidir. Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.
Çuvaşça diğer Türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. Öyle ki, diğer Türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, Çuvaşça için bu geçerli değildir. Hatta, dil bilimciler tarafından ilk olarak bir Fin-Ugor dili olduğu sanılmıştır. 13. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü Tataristan'da yoğunlaşan, İdil Bulgar kitabelerinde Çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır.
Bazı akademisyenler Çuvaşça'nın diğer Türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski Bulgar dilinin Hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş Oğur öbeğinin Türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine Hun-Bulgar veya Hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.
Volga dirseğindeki Kazan'da, ileride -Tatarlar ve Başkırlar arasında dağılmış olarak- Volga ve Ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli Türk halklarından biri olan Çuvaşlar (Çavaş) yaşar. Hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre Çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: Kozmodem'jansk, Çeboksary, Jadrin ve Kurmyş kasabalarında Yukarı Çuvaşlar (viryal < üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve Aşağı Çuvaşlar (anatri < enet oegi? 'aşağıda [Volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa Volga kıyısı dağları boyunca Cyvil'sk'den, Tetyuşi üzerinden Ul'janovsk (eski Simbirsk, Step Çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki Step Çuvaşları önemle kaydedilmelidir.
Yazı sistemi
a, bă, vă, gă, dă, ye, yo, jă, ză, i, yă, kă, lă, mă, nă, o, pă, ră, să, şă, tă, u, ü, fă, hă, tsă, çă, şă, şçă, hıtălăhpalli, ı, şemşelĕhpalli, e, yu, ya
Ses bilgisi
Ünsüzler
Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (), /t/ (), /k/ (), /tɕ/ (), /ʂ/ (), /ɕ/ (ç), /χ/ (), /ʋ/ (), /m/ (), /n/ (), /l/ (), /r/ (), /j/ ().
Ünlüler
Ses evrimi
Günümüzde diğer Türki dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:
Ş>L dönüşümü: Taş sözcüğündeki ş, l sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.)
Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası kĕmĕl şeklindedir.
A>U dönüşümü: Örneğin at sözcüğü Çuvaş Lehçesinde ut şeklindedir.
Z>R dönüşümü: Örneğin biz kişi zamiri Çuvaşçada ebir şeklindedir.
Örnekler:'' Türkiye Türkçesi sekiz, Çuvaşçada sakăr. Siz kişi zamiri Çuvaşçada esir. Buzağı sözcüğü Çuvaşçada păru
D>R dönüşümü: Örnekler: ayak sözcüğünün eski Türkçesi adaq/azaq şeklindedir. Çuvaşçada ayak sözcüğü anın uya, dnin yye ve k harfinin yumuşak gye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adaq/azaq>urak>urağ>ura. Çuvaşçada ura ayak anlamındadır.
Koymak sözcüğünün eski Türkçesi (kod-) şeklindedir. Bugünkü Çuvaşçada onun uya, knin de sert h (x)ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir.
T>Ç dönüşümü: Bazı sözcüklerde olmayabilir. Bu değişime şu örneği verebiliriz: taş sözcüğünün Çuvaşçası çul şeklindedir. Bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin Çuvaşçası (tul-) şeklindedir.
K>Y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. Bazı sözcüklerde vardır: kan sözcüğünün Çuvaşçası yun şeklindedir.
Metin örnekleri
Diğer Türk dilleri ile karşılaştırma
Aşağıdaki tablo, Şaz grubuna ait Türkçe ile Tatarcanın Lir grubuna ait Çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir:
Sayılar
1 - pĕrre
2 - ikkĕ
3 - vişşĕ
4 - tăvattă
5 - pillĕk
6 - ulttă
7 - şiççĕ
8 - sakkăr
9 - tăhhăr
10 - vunnă
11 - vunpĕr
12 - vunikkĕ
13 - vunvişşĕ
14 - vuntăvattă
15 - vunpillĕk
16 - vunulttă
17 - vunşiççĕ
18 - vunsakkăr
19 - vuntăhhăr
20 - şirĕm
30 - vătăr
40 - hĕrĕh
50 - allă
60 - utmăl
70 - şitmĕl
80 - sakărvunnă
90 - tăhărvunnă
100 - şĕr
1000 - pin
Kişi zamirleri
Ben: Epĕ (Эĕ)
Sen: Esĕ (Эĕ)
O: Văl (ă)
Biz: Epir (Э)
Siz: Esir (Э)
Onlar: Vĕsem''' (ĕ)
Çuvaş dili hakkında yapılan araştırma eserleri
Nikolay Aşmarın - Çuvaş dili sözlüğü