Kürt edebiyatı

Kürt edebiyatı (), Kürtçe ile yaratılmış sözlü ve yazılı edebi eserleri kapsayan edebiyat. İslam öncesi Kürt edebiyatına dair hiçbir bilimsel bulgu ve bilgi yoktur. Kürt anlatılarının büyük bir kısmı sözlü şekilde yayılmış ve bu sözlü edebiyat bugün de sürmektedir. 20. yüzyılın başına kadar olan yazılı edebiyat ise şiir şeklindedir. Nesrin gelişmesi ise daha çok politik ve sosyal gelişmeler sayesinde olmuştur. Avrupa ülkelerine göçün artmasıyla birlikte yüzü kendi topraklarındaki gelişmelere dönük olan yeni bir tür sürgün edebiyatının da geliştiği görülmektedir.
Edebi türler
20. yüzyıla kadar Kürtçe edebiyatı şiire dayanmaktaydı ve diğer Müslüman halklara benzer şekilde Arap vezin ve ifade biçimlerine bağlı kalmıştır. Edebi ürünler daha çok dini kesimler ve sufi tarikatlarıyla sınırlı kalmıştır. Ancak 1920 sonrasında bu klasik şiir biçimine ek olarak değişik edebi türler ortaya çıkmaya başlamıştır. 1920'lerin başında, şiirde klasik biçimi koruyan, fakat politik ve sosyla temaları işleyen klasisizm akımı doğdu. 1930'dan sonra ise Arapça vezin, pençe (beşli) denilen ve o ana kadar sözlü edebiyatta kullanılan vezinle değiştirildi. Aynı dönemde serbest vezin de ortaya çıktı.
Hikaye Kürt edebiyatında 1920'lerin ortalarında ortaya çıktı ve önemli bir adım oldu. Kürt edebiyatında hikayenin ortaya çıkmasının ilişkin iki hipotez ileri sürülmüştür. Birinci hipoteze hikaye, göre halk masallarının yeni bir türe evrilmesidir. İkinci hipotez ise 19. yüzyılda Avrupa'da ortaya çıkan yazın türlerinin etkisi olduğu şeklindedir. Sözlü geleneğe referansta bulunmayan ilk hikayeler, daha çok sosyal ve politik durumun eleştirisi niteliğindedir. Irak'ta yayınlanan ilk hikaye Cemil Saib'in Le Xewma (Rüyamda) adlı hikayesidir. Bu hikaye Şeyh Mahmud'un iktidarı sırasındaki (1922) sosyal hayatı anlatır. Hikaye 26.6.1925 tarihli Jiyaname dergisinde yayınlandı. İkinci hikaye ise 1926'da A. Muhtar Caff'la yazılan ve 1970'te yayınlanan, şehir kurumlarının yozlaşmasının bir eleştirisi olan Meseleyi Wijdan (Vicdan Meselesi)'dir.
Buna karşılık 1930'lu yıllarda yazılan hikayeler, kaynaklarını genellikle folklorik temalarda aramaktaydı. Hem folklorik temaların çekiciliği hem de Arap vezninin bırakılıp gelenksel Kürt veznine geçilmesi bu dönemde gelişen Kürt milliyetçi düşüncesinin bir yansıması olarak değerlendirilmiştir.
Tarihçe
Bilinen ilk Kürt şairleri Abdussamed Babek, Ali Hariri, Melaye Bate, Molla Ahmed-i Ceziri, Faki Tayran ve Ahmed-i Hani'dir. A. Babek 10. A. Hariri 11. yüzyıl, diğerleri ise 15. ve 17. yüzyıllar arasında yaşamış ve Kürtçe'nin Kurmanci lehçesiyle yazmışlardır. Bu dönemde Kürtlerin edebi merkezi Botan emirliği ve başkenti Cizre idi. Cizre'nin yanında Süleymaniye ve Senendec şehirleri diğer önemli edebi merkezlerdi. Baban emirliğinin başkenti olan Süleymaniye'de ise Irak Kırmançisi pek gelişmezken, bugün Irak'ta resmi dil olan Sorani lehçesi gelişti. Diğer önemli bir edebiyat dili de Gorani'dir. Gorani'nin hamiliğini Ardalan emirliği ve Senendec yapmıştı. Goran edebiyatı zamanla etkisini yitirdi. Bu edebiyat İran'a çok yakın olması sayesinde Kırmançi etkisinden çok Pers edebi tarzına yakındı.
En iyi bilinen ve yaygın destanlar Meme Alan'ın türküleri ve epik şiirleri ile Siyabend ile Xece destanıdır. Bu destan ve öyküler dengbejler ve çirokbejler (öykü anlatıcıları) tarafından destanlar, kılamlar, stranlar gibi sözlü ürünlerle bugüne kadar aktarıla gelmiştir.
Osmanlı'nın yıkılması ile Kürt azınlık Türkiye, Irak, İran ve Suriye'ye dağıldı. Kürt edebiyatının gelişmesi bu ülkelerde farklı oldu. Farklı lehçeler konuşulduğu ve farklı alfabeler kullanıldığı için ortak bir dil ve edebiyat gelişmedi.
Irak'ta dil ve kültürün gelişebilmesi için daha uygun koşullar bulunduğu için, Kürt edebiyatı bu bölgede daha çok gelişme olanağı buldu. Burada 1939 yılında Gelawej adında bir gazete ortaya çıktı ve modern Kürt nesrinin temelleri atıldı. Gelawej'in önemli isimleri Aladdin Seccadi, İbrahim Ahmed ve Şakir Fattah'dir. Bugün Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'ndeki üniversitelerde Kürt dili ve edebiyatı eğitimi yapılmaktadır.
Sovyetler Birliği'nde yaşayan Kürt yazarlar ise 1930 yılında Erivan'da SSCB hükumetinin desteği ile Latin alfabesinde yayınlanan Riya Teze adında bir gazete çıkardılar. Bu listeye Emine Evdal, Erebe Şemo ve Heciye Cindi'nin kitaplarını da dahil etmek gerekir. Kürt edebiyatı 1960'larda Ferike Usiv, Emerike Serdar, Wezire Eşo, Sima Semend, Tosne Reşid, Ahmede Hepo ve Ezize İsko gibi yazarlarla en yüksek noktasına ulaşmıştır.
Bunların dışında Kürt kökenli olup nesir tarzı ürünleriyle ünlü olan ve Kürtçe değil Arapça, Türkçe ve Farsça yazan yazarlar da vardır. Örneğin Muhittin Zengane, Mahmud Taymur ve Salim Barakat Arapça, Nezir Bülbül Almanca, Ali Eşref Derwişan ve Mansur Yakuti Farsça, Yaşar Kemal, Suzan Samancı ve Bekir Yıldız ise Türkçe eserler vermiştir.
11. ve 18. yüzyıl arası
Kürt tarihine ilişkin en önemli kaynaklardan Bitlisli Şeref Han'ın Şerefname adlı eserinde hiçbir Kürt şairine rastlanmaz. 17. yüzyılda yaşamış olan tanınmış Kürt şairi Ahmed-i Hani ise eserlerinde Ali Hariri (1009-1080), Molla Ahmed-i Ceziri (1570-1640) ve Faki Tayran'dan (1590-1660) bahseder. Sufi olan Ahmed Ceziri ismini memleketi olan Cizre'den almaktadır; nitekim yıllarca Cizre'deki Kızıl Medrese'de (Medresa Sor) ders vermiştir. Divanı, Diwani Melaye Ceziri, bugün hala okunmaktadır ve 100'den fazla şiir, birkaç tane de rubai barındırır. Bugüne ulaşmış tek eseri olan divanı, yoğun Sufi imgeler taşır ve oldukça metafiziksel bir şiir örneği sunar ki şiirleri bu tür (metafiziksel konulu) yazında ünlü olan İranlı şair Hafız'ın eserleriyle karşılaştırılmıştır. Ahmed-i Hani'nin zikrettiği bir diğer isim olan Faki Tayran Ahmed Ceziri ile aynı dönemde yaşamıştır ki bu iki şairin birbirleriyle tanıştığı bilinmekte, Hakkarili olan Faki Tayran'ın Cizre'de Ahmed Ceziri'den ders aldığı düşünülmektedir. Eserlerinde özellikle Kürt folkloründen öğeler ağırlıkta olan Faki Tayran'ın Qewle Hespe Reş (Siyah Atın Ölümü), Şexe Senan (Senan Şeyhi) ve Qiseya Bersiyayi (Bersiyay'ın Öyküsü) adındaki eserleri en önemli yapıtlarıdır. Faki Tayran'ın 17. yüzyılda Kürtler ile Safeviler arasında gerçekleşmiş olan Dimdim Savaşı'na dair eseri ise birçoğuna göre bu savaşın ilk edebi anlatısıdır ve bugün halen okunan epik bir eserdir. Hani, Hariri, Ceziri ve Tayran gibi isimleri, Kürt edebiyatının en ünlü eserlerinden olan, Mem ü Zin ("Mem ve Zin") isimli klasik, epik şiirinin önsözünde zikreden Ahmed-i Hani veya Ehmede Xani, Kürt edebiyatı açısından çok önemli bir rol oynamış ve genel kanıya göre eserlerinde Kürt bağımsızlığından bahseden ilk Kürt şairi olmuştur. Şairin ünlü eseri Mem ü Zin, Mem ile Zin isimlerindeki iki aşığı konu eden bir mesnevidir ki Sufi öğeler de taşır.
Bunların dışında, dini bir akım olan Ehl-i Hakk tarafından tercih edilen Gorani dilinde (Goranicede) Kürt edebiyatı açısından önemli birçok eser kaleme alınmıştır. Özellikle İran'nda etkin olmuş bağımsız Kürt liderleri Goraniceyi öncelemiştirler ki bu da bu dilde edebi eserlerin verilmesine ve bu dilde yazmayı tercih eden şairlerin türemesi yardımcı olmuştur; örnek olarak 14. yüzyılda yaşamış ve bu dilde eserler vermiş Molla Perişan (Mele Perişan) zikredilebilir. Nitekim bu dil etkinliğini uzun bir süre devam ettirmiş ve örneğin 19. yüzyılda yaşamış olan bir başka şair Molla Abdurrahim Mevlevi (18061881) de bu dilde eserler vermiştir. Ayrıca, Batı'da Süleymaniye ve çevresinde de 18. yüzyılla birlikte bölgedeki egemen Kürt siyasi isimlerin teşvikiyle Sorani dilinde edebi bir gelişim ortaya çıkmıştır.
19. ve 20. yüzyıl
19. ve 20. yüzyıllarda Kürt edebiyatı, Kürt dili ile birlikte, özellikle yazılı Kürt edebiyatı, çok büyük bir ilgi ve gelişmeye sahne olmuştur. Bunda 19. yüzyılda temelleri atılan Kürt basınının önemli bir payı vardır. İlk Kürt basın yayını, dergisi, Kürdistan Kahire'de 1898 yılında yayımlanmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Kürtlerin yaşadığı toprakların Türkiye, İran, Irak ve Suriye sınırları içerisinde kalmasıyla birlikte Kürt dili ve edebiyatı farklı bir döneme girmiş ve her Kürt topluluğu içinde bulunduğu ülkedeki eğilimlerden etkilenmiş ve bu etkileşim dile ve edebiyata da yansımıştır. Örneğin Kürtçenin yazımında 1920'lere kadar Arap harfleri tercih edilmişken, 1920'lerle birlikte bölgedeki ülkeler Batıcı politikaları benimsemeye başlayınca, birçok Kürt topluluğu Latin harfleriyle Kürtçeyi yazmaya başlamışlardır. Buna verilebilecek bir örnek ise, Celadet Ali Bedirhan tarafından yayımlanmış ve 1932 yılından 1943 yılına kadar toplam 57 adet basılmış olan basılı ilk Kürtçe edebiyat dergisi olarak görülen Hawar dergisinin ilk 23 sayısının hem Latin, hem Arapça harflerle basılıp daha sonra sadece Latin harflerle basılmasıdır. Ek olarak, Kürt edebiyatının bu topraklardaki gelişim süreci ve Kürt edebi eserlerinin ortaya çıkması sıklıkla bu ülkelerdeki azınlık politikalarıyla doğrudan ilgili olmuş; örneğin zaman zaman bu ülkelerde Kürtçenin yasaklanmasıyla birlikte Kürt edebiyatının yavaşladığı, bu tip yasaklamaların kalktığı veya rahatladığı zamanlarda ise hızlı bir şekilde geliştiği ve yeni eserlerin ortaya çıktığı gözlemlenmiştir.
20. yüzyılda Irak'ta Abdullah Süleyman (1904-1962) ve İbrahim Ahmed gibi isimler öne çıkarken, Suriye'de İkinci Dünya Savaşı sonrasında Suriye'nin bağımsızlığını almasına dek, başta Emir Celadet Bedirhan ve kardeşi Emir Kamuran'ın gayretlerinin etkisiyle Kürt edebi faaliyetleri yoğunluğunu korumuştur. İkinci Dünya Savaşı sonrası Suriye'de Kürtlerin haklarının birçoğunu kaybetmesiyle edebi faaliyetler de durma noktasına gelmiştir. Türkiye'de Kürtçe yasağı sebebiyle uzun yıllar Kürt edebiyatında fazla çalışma yapılamamış olsa da, özellikle 90'larda siyasi iradenin Kürtçe üzerindeki yasakları kaldırması ve Kürtçe yayıncılığın rahatlamasıyla birlikte Kürt edebiyatı hızlı bir şekilde gelişmeye başlamıştır. Ayrıca çeşitli baskılar ve ihtilaflar sebebiyle Kürdistan bölgesinden ayrılıp başta Avrupa olmak üzere farklı yerlere göç eden Kürtlerden oluşan Kürt diasporası Kürt edebiyatı açısından 20. yüzyılda birçok önemli başarıya imza atmıştır. Başta devletin azınlıklara basın ve yayın alanında maddi yardımlarda bulunduğu İsveç olmak üzere birçok Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinde yaşayan Kürt toplulukları kendi basın yayın kuruluşlarını kurmuşlardır. Zaroken Ihsan ("İhsan'ın Çocukları"), Helin ("Yuva"), Gundike Dono ("Dono Köyü") gibi eserleriyle tanınan Mahmut Baksi ve Tu ("Sen"), Mirina Kaleki Rind ("Yaşlı Rind'in Ölümü"), Siya Evine ("Yitik Bir Aşkın Gölgesinde") gibi eserleriyle tanınan Mehmed Uzun gibi tanınmış Kürt yazarları ortaya çıkmış ve örneğin bu iki yazar da İsveç Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu'nda yer almışlardır. Çağdaş dönemdeki diğer bazı Kürt yazarlar ise şunlardır: Piremerd, Abdulla Goran, Osman Sabri, Şerko Bekes, Şeyhmus Dağtekin, Yekta Uzunoğlu.
Bazı Kürt yazarları
Kurmanc-i
Abdussamed Babek (970 - 1019-20)
Ali Hariri (1009 1080) şair,
İbn-i Hallikan (1211-1282) tarihçi ve edebiyatçı,
Hasan Ertuşi (14171494) Hakkarili, Kürtçe Mevlit'in yazarı
Şeref Han (1543 - 1603) Kürt tarihçisi,
Ali Teremahi (1591 - 1653) Dilbilimci ve şair,
Molla Ahmed-i Ceziri (15701640) Botan bölgesinden. Kürtçe divanı ile tanınır.
Faki Tayran (1590 - 1660) Melaye Ceziri'nin öğrencisi. 16091610 arasında Kürtler ve Safaviler arasındaki Dimdim savaşını anlatmıştır.
Ahmed Murşidi (1689-1761) Yazar, alim ve filozof.
Ahmed-i Hani (16511707) Alim, astronom ve Mem u Zin'in yazarı
Mahmud Beyazidi (1797-1863) Adet u Rusumetnamee Ekradiye (Kürt Adetleri) adlı kitabın yazi.
İsmail Beyazidi (1654 - 1709) Gulzar adlı Kürtçe kitabın yazarı.
Soran-i
Nali (18001873) Matematikçi ve şair,
Haci Kadire Koyi (18171897)
Şeyh Rıza Talabani (18351910)
Wefayi (18441902)
Goran-i
Bassami Kurdi (9. Yüzyıl)
Perişan Dinaveri (14. yüzyıl)
Mustefa Basarani (1642-1701)
Muhammed Kendulai (l7. yüzyıl)
Hana Kubadi (1700-1759)
Muhemmed Zengene Xemnaki Kerkuki (18. yüzyıl)
Mirza Şafi Dineweri (18 yüzyıl)
Şeyda Hewrami (1784-1852)
Ehmed Beg Kumsi (1796-1889)
Mesture Erdelan (1805-1848)
Abdurrahim Mevlevi (1806-1882)
Muhammad Weli Kirmanşahi (ca. 1901)
20. yüzyıl
Piremerd (Tewfiq Beg Mehmud Axa) (18681950)
Celadet Ali Bedirhan (1893 [1897?]-1951)
Erebe Şemo/Ereb Şamilov (18971978) Ermenistan
Cigerxwin (Sheikmous Hasan)(19031984) Mardin doğumlu, İsveç'te öldü
Abdulla Goran (19041962)
Osman Sabri (19051993)
Nuredin Zara (1919, Maden -1988, Maden)
Qedri Can (1911, Derik -1972, Şam)
Hesene Qizlci (1911, Batı Azerbaycan, - 1984 Şubatında tutuklandıktan sonra habersiz)
Hemin Mukriyani (19201986)
Hejar (19201990)
Husen Arif (1926, Süleymaniye -)
Cemal Nebez (1933-)
Şerko Bekes (1940-2013)
Tosine Reşit (1941, Kurekend, Ermenistan -)
Letif Helmet (1947-)
Ebdulah Peşew/Abdullah Pashew (1947-)
Refiq Sabir (1950-)
Hesene Mete (1957, Ergani -)
Fawaz Husen (1953, Suriye -)
Fırat Ceweri (1959, Derik -)
Renas Jiyan (1974, Kızıltepe -)
Ferhad Shakely (1951, Kerkük -)
Mehmed Uzun (1953-2007)
Mehemed Malmisanij (1952-)
M. Çiya Mazi (1960 -)
Ferhad Pirbal (1961, Erbil -)
M. Ali K (1964, Nusaybin -)
Helim Yusiv (1967, Amude -)
Nezir Bülbül (1970-)
Şahine Bekire Sorekli (?)
Şerzad Hesen (?)<ref name="kizil"
Suzan Samancı 1962 Diyarbekir
Mehmet Adal (1988, Derik -)
Yekta Uzunoğlu (Geylani) (1953-)
Cemil Turan Bazidi (Doğubeyazıt-1955)
Konuyla ilgili yayınlar
Encyclopædia Iranica, Kurdish Written Literature maddesi, İngilizce
Paris Kürt Enstitüsü The Kurdish Language and Literature, Joyce BLAU, İngilizce
Kürt Pen'i resmi sitesi Durchs literarische Kurdistan, Hüseyin Dozen, Almanca
Kurdische Volksdichtung, Yekta Uzunoğlu - Thomas Bois, Almanca