Kültepe

Kültepe, Kayseri'de bulunan ve Kaniş (Kanesh) harabelerinin bulunduğu bir antik kent ve ören yeridir. 2014 yılından bu yana Türkiye'deki Dünya Mirası Alanları Geçici listesindedir. Ayrıca Hitit dilinin en erken izleri ile birlikte, MÖ 20. yüzyıla tarihlenen yazılı buluntularla, Hint-Avrupa dil ailesinin en eski izleri keşfedilmiştir.
Konumu
Kayseri il merkezinin 20 21 km. kuzeydoğusunda, merkeze bağlı Karaev ya da Karahöyük, yeni adıyla Kültepe Köyünün hemen güneyindedir. Arkeoloji yayınlarına, uzaktan görünümüyle kül rengi bir tepe olması nedeniyle Kültepe adıyla girmiştir. Yakın çevrede ise Karahöyük olarak bilinmektedir. Türkiyedeki diğer Karahöyük adlı yerleşimlerle karışmaması için Kültepe-Karahöyük olarak adlandırılması önerilmektedir. Höyük günümüzde 20 metre yükseklikte, 550 x 450 metre boyutlarında bir tepe yerleşimidir. Yerleşim, 19. yüzyıl sonlarından itibaren büyük tahribat görmüştür. Tahsin Özgüç başkanlığındaki kazıların başlamasıyla koruma altına alınmıştır.
Tespiti ve kazı çalışmaları
19. yüzyılın sonunda, Ortadoğuda arkeolojik keşif ve kazı faaliyetleri hızlanmıştı. O dönemdeki araştırmacıların pek çok farklı hedefi bulunuyordu: Estetik değeri yüksek arkeolojik eserleri belli başlı Avrupa müzelerine kazandırmak, kutsal kitap coğrafyasının kanıtlanmasına çalışmak, eski Ortadoğu dillerinin çözülmesini sağlamak ve siyasi amaçlı bilgi toplamak gibi... İşte bu araştırmacılar, Osmanlı İmparatorluğu topraklarında gerçekleşen arkeolojik çalışmaların da öncüleri olmuşlardır. Bu yıllarda Avrupa eski eser piyasasında "Kapadokya tabletleri" diye adlandırılan, çivi yazılı kil tabletler satılıyordu. Orta Anadoludan geldiği bilinen bu tabletlerin kaynağını bulmak üzere Th. G. Pinches, Ernst Chantre, Hugo Winckler ve H. Grothe, Kültepede kısa süreli kazılar yaptılar; ama hedefe ulaşan, Hititçenin çözülmesine de katkısı olan Çekoslovak dilbilimci Bedrich Hrozny oldu.
Th. G. Pinches tarafından bulunan kil tabletlerde arkeoloji dünyasına tanıtılmıştı. Daha sonra E. Chantre başkanlığında 1893 1894 yıllarında kazılmıştır. Bu çalışmaları 1906 yılında H. Winckler ve aynı yıl içinde H. Grothe'nin, ardından 1925 yılında B. Hroznynin kazıları izlemiştir. Tahsin Özgüç başkanlığında 1948 yılında geniş çaplı kazılar başlatılmıştır. Bu çalışmalar 2006 yılından itibaren Fikri Kulakoğlu tarafından yürütülmektedir.
Anadoludaki en eski yazılı belgeler, 1800lü yıllarda burada ortaya çıkarıldı. Eski Assurca çivi yazısı metinlerin çözülmesi ve 1948de başlayıp halen devam eden arkeolojik kazılar sayesinde, Hititler öncesinde Anadolunun siyasi yapısı, Kültepe ve Kültepe'nin yakın civarında koloni kurmuş olan Assurlu tüccarların varlığı ve günlük hayata dair bilgiler aydınlanmaya başladı.
Tabakalanma
Kazılarda ortaya çıkarılan buluntularla MÖ 3. binyıl başından Roma Dönemine kadar yerleşim olduğu anlaşılmaktadır. Arkeolojik ve tarihsel olarak en önemli yerleşim Asur Ticaret Kolonileri Çağındaki adıyla Kaniştir. Yerleşimdeki yapı katları, eskiden yeniye doğru,
18. yapı katı (Höyük); Erken Tunç Çağı I
17. 14. yapı katları; Erken Tunç Çağı II
13. 11. yapı katları; Erken Tunç Çağı III
10, 9. yapı katları / Karum 3 4; Erken Tunç Çağı III - Orta Tunç Çağı
8. yapı katı / Karum 2; Asur Koloni Dönemi
7. yapı katı / Karum 1b; Asur Koloni Dönemi
6 5. yapı katları / Karum 1a; Asur Koloni ve Hitit Dönemi
4. 3. yapı katları; Demir Çağı
2. - 1. yapı katları; Helenistik Dönem ve Roma Dönemi
Buluntular
Tahsin Özgüçün 1948 yılından bu yana yürüttüğü kazılarda ortaya çıkarılan Asur çivi yazılı tabletlerden sadece Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde ve Kayseri Arkeoloji Müzesinde 13 binin üzerinde bulunmaktadır. Genel olarak Kapadokya Tabletleri olarak bilinen bu tabletlerden British Museum, Louvre Müzesi ve Amerikan müzelerinde çok sayıda tablet bulunmaktadır.
Tarihlendirme ve yorumlar
Kazılarda ortaya çıkartılan kil tabletler ve diğer buluntulardan MÖ 19. 17. yüzyıllar arasında Mezopotamya ile Anadolu arasındaki zengin ticari ilişkileri ortaya koymaktadır. Bu haliyle İç Anadoludaki birkaç önemli yerleşmeden biri olarak görülür. Bu ticari ilişkilerin MÖ 3. binyılın ikinci yarısında, yine zengin bir Hatti kenti olduğu dönemde ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Kültepe, Kızılırmak güneyi için Erken Tunç Çağının tüm evreleri ile Erken Tunç Çağından Orta Tunç Çağına geçişi açıklayan çok değerli bilgiler sunan bir yerleşmedir.