Abdülmecid Efendi

Abdülmecid Efendi (Osmanlı Türkçesi: ) veya II. Abdülmecid (Osmanlı Türkçesi: , Abdül-Mecid-i-sani) (29 Mayıs 1868, İstanbul - 23 Ağustos 1944, Paris), 32. Osmanlı padişahı Abdülazizin altı oğlundan biri, Osmanlı hanedanından son İslam halifesi, iki kutsal caminin hizmetkarı, 16 Mayıs 1926 ile 23 Ağustos 1944 yılları arası Osmanlı Hanedan reisi, ressam ve müzisyen. Osmanlı hanedanının tek ressam üyesidir ve döneminin Türk ressamları arasında yer almıştır. Amcasının oğlu Mehmed Vahdettinin 4 Temmuz 1918de tahta çıkması üzerine Osmanlı tahtının veliahdı olan Abdülmecid; bu sıfatı 1 Kasım 1922de saltanat kaldırılıncaya kadar taşıdı. TBMM tarafından 18 Kasım 1922de halife seçildi. Osmanlı halifeliğine resmen son veren 431 sayılı Kanun'un kabul edildiği 3 Mart 1924 tarihine kadar halife unvanını taşıdı. Tarihe Son Osmanlı Halifesi olarak geçmiştir.
Yaşamı
Sultan Abdülazizin dördüncü oğlu olarak 29 Mayıs 1868ʼde İstanbulda doğdu. Annesi Hayranıdil Kadınefendidir.
1876da babasının tahttan indirilmesinden sonra Sultan II. Abdülhamidin gözetiminde Yıldız Sarayındaki Şehzadegan Mektebinde sıkı bir eğitim aldı. Tarihe ve edebiyata meraklı, dil öğrenmeye yatkındı. Arapça, Farsça, Fransızca ve Almanca öğrendi. Sanayi-i Nefise hocaları ile ilişki kurdu. Osman Hamdi Bey, Salvatore Valeriden resim dersi aldı. Fausto Zonaro ile dostluk kurup resim çalışmalarında onun yolunda ilerledi.
Taht sırasında çok gerideydi. İcadiyedeki köşkünde sanatla meşgul olarak yaşadı. Dönemin saray geleneklerine uygun olarak alafranga yaşama ilgi duydu. Şahsuvar Başkadınefendiden oğlu Ömer Faruk Efendi, Mehista kadınefendiden kızı Dürrüşehvar Sultan dünyaya geldi.
Köşkünde, ailesiyle birlikte dışa kapalı olarak yaşamayı II. Meşrutiyetin ilanına kadar sürdürdü. Yeni rejimin ilanından sonra ülkede kurulan pek çok sivil ve sosyal kuruma destek verdi. Ermeni Kadınlar Birliğinin başdestekçisi, Hilal-i Ahmer Cemiyetinin fahri başkanıydı. Resim ve müzik sanatları ile çok yakından ilgiliydi. Türk resim sanatının öncü isimleri arasında yer aldı. 1909da kurulan Osmanlı Ressamlar Cemiyetinin fahri başkanlığını yaptı. Yurt içinde ve yurt dışındaki çeşitli sergilere tablolarını gönderdiği bilinen Abdülmecid Efendinin eserlerinden birisi Paristeki büyük yıllık sergide sergilenmiş; Haremde Beethoven, Haremde Goethe, Yavuz Sultan Selim adlı tabloları 1917de Viyanadaki Türk ressamlar sergisinde sergilenmiştir. Özellikle portre alanında başarılı idi. En önemli portrelerinden biri devrinin ünlü şairi Abdülhak Hamit Tarhanın portresidir. Kızı Dürrüşehvar Sultanın, oğlu Ömer Faruk Efendinin portreleri en bilinen eserlerindendir. Osmanlı Ressamlar Cemiyetinin gazete çıkarma girişimleri, Galatasaray sergileri, Şişli Atölyesinin kurulması, Viyana sergisi, Avni Lifijin Pariste burslu okutulması onun desteklediği sanatsal olaylardandır.
Resim kadar müziğe de büyük ilgi duyan Abdülmecid, ilk müzik derslerini Feleksu Kalfadan aldıktan sonra Macar piyanist Géza de Hegyei ve keman virtüözü Carl Berger ile çalıştı. Ünlü besteci Franz Lisztin öğrencisi olan Hegyeiye kendi yaptığı Liszt tablosunu; Carl Bergere ise, kendi ürünü bir beste olan Elegieyi armağan ettiği bilinir. Keman, piyano, viyolonsel ve klavsen çalan Abdülmecidin üzerinde eski Türkçe harflerle adının yazılı olduğu 1911 yapımı değerli piyanosu Dolmabahçe Sarayında 48 numaralı odada saklanmaktadır. Çok sayıda bestesi olduğu bilinir ancak eserlerinin pek azına ulaşılabilmiştir.
Veliahtlığı
31 Mart Olayından sonra II. Abdülhamid tahttan indirilmiş; Veliaht Reşat Efendi tahta çıkarılmış; Şehzade Abdülmecid Efendinin ağabeyi Yusuf İzzeddin Efendi veliaht olmuştu. Yusuf İzzeddinin 1916da intihar etmesinden sonra Sultan Abdülmecidin oğullarından Şehzade Vahdettin veliaht tayin edildi. 3 Temmuz 1918de VI. Mehmed Reşadın ölümü ve Vahdettinin tahta çıkması üzerine Şehzade Abdülmecid Efendi veliaht ilan edilmiştir.
Veliaht Abdülmecid Efendi, I. Dünya Savaşı sonunda İstanbulun işgal altında bulunduğu sırada Sultan VI. Mehmede, Damat Ferit Paşa hükumetini eleştiren layihalar gönderdi. Kuva-yi Milliye lehinde beyanlarda bulundu. Damat Ferit hükumeti yerine Ali Rıza Paşa hükumeti kurulduktan sonra Vahdettine karşı muhalif tutumunu değiştirerek, oğlu Şehzade Ömer Faruk Efendiyi amcazadesi Sultan Vahdeddinin küçük kızı Sabiha Sultan ile evlendirdi.
13 Ocak 1920'de, yaklaşık 150.000 kişilik büyük bir katılımla düzenlenen Sultanahmet Mitingi'ni otomobilinden takip etmiş ve burada kendisine yaklaşan gençleri coşkulandıran kısa bir konuşma yapmıştır.
Ülkeyi işgallerden kurtarmak için Anadoluda örgütlenen Kuva-yi Milliye hareketi, eski yaverlerinden Yumni Bey aracılığıyla onu 1920 Temmuz'unda Ankaraya davet ettiklerinde olumlu yanıt vermedi. Ankara ile teması, Sultan Mehmet Vahdettin tarafından haber alınınca Çamlıcadaki veliahtlık dairesinden alınarak Dolmabahçe Sarayındaki özel dairesinde 38 gün göz hapsinde tutuldu.
Türk Kurtuluş Hareketinin önderi Mustafa Kemal, Şubat 1921de bir mektup daha yazarak kendisine sultanlık teklif ettiğinde, Abdülmecid bir kere daha "hayır" yanıtı verdi. Kendisi yerine, oğlu Ömer Faruku Ankaraya gönderdi ama Mustafa Kemal Paşa, Ömer Faruk'u kabul etmeyerek payitahta geri gönderdi. Abdülmecid Efendi, 1921 sonunda Anadoluya geçmek için Fevzi Paşa aracılığıyla bir girişimde bulundu. Konu Meclis'te görüşüldü, uygun görülmedi.
Kurtuluş Savaşının zaferle sonuçlanmasından sonra toplanacak barış konferansına hem Ankara hem de İstanbul hükumetlerinin davet edilmeleriyle başlayan ihtilaf üzerine TBMM 1 Kasım 1922de kabul ettiği kanunla saltanatı kaldırdı. Saltanatın kaldırılması ile birlikte Abdülmecid'in veliaht sıfatı kayboldu.
Halifeliği
Saltanatı elinden alınan ve "ihanet-i vataniyye" ile ithamına karar verilen Vahdettinin, 16-17 Kasım 1922 gecesi HMS Malaya adlı İngiliz zırhlısı ile Türkiyeyi terk etmesi üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi, hilafet makamının boşaldığına hükmetti. Meclis, seçime katılan 162 mebustan 148inin oyu ile 18 Kasımda Abdülmecid Efendiyi halife olarak seçti. Aynı gün Mustafa Kemal Paşa tarafından onandı. Oylamada dokuz milletvekili çekimser kalmış, II. Abdülhamidin şehzadelerinden Mehmed Selim ve Abdürrahim Hayri efendilere beş oy verilmişti.
TBMMnin kararını Abdülmecit Efendiye tebliğ etmek üzere Müfid Efendi başkanlığında kura ile seçilmiş 15 kişilik heyet İstanbula gönderildi. 24 Kasım 1922 günü Topkapı Sarayındaki Hırka-i Şerif Dairesinde biat töreni gerçekleşti. İlk defa Arapça yerine Türkçe dua edildi. Cuma namazı için gidilen Fatih Camiinde, yeni halife için Müfid Efendi tarafından ilk defa Türkçe hutbe okundu. "Küçük cihattan büyüğüne döndük" mealindeki hadisi konu alan hutbede, "büyük cihat" cehalete karşı savaş diye yorumlandı. Yeni halife, İslam alemine bir beyanname neşrederek kendisini seçen Meclis'e teşekkür etti.
21-27 Aralık 1922 tarihinde toplanan Hint Hilafet Konferansı, Abdülmecidin halifeliğini tasdik ve kabul etti ve 3 Ocak 1923te de Mustafa Kemal Paşaya münci-i hilafet (hilafetin kurtarıcısı) unvanını verdi. Saltanatsız halifeliğin ne olduğu konusunun tartışılması bir muhalefet cephesi oluşturdu. Cumhuriyetin ilanına kadarki dönemde, halifenin devlet başkanı sayılıp sayılamayacağı yolunda değişik görüşler ortaya çıktı. 29 Ekim 1923te Cumhuriyet ilan edilince hilafet ve halifenin durumu gündeme geldi. Halifenin, ödeneğinin artırılmasını talep etmesi ve yabancı siyasi konukları kabul etmek için izin istemesi, Türk Hükumeti ile halife arasında gerilim yarattı. 5-20 Şubat 1924 günleri İzmirde yapılan Harp Oyunları sırasında bir araya gelen devlet büyükleri halifelik meselesini de görüştüler. Ankara hükümetinin İstanbuldaki temsilcisi Refet Paşa, 19 Kasım 1922 tarihli bir yazı ile, Abdülmecid Efendinin halife-i müslimin ve hadimül-haremeyn unvanını kullanmak, cuma günleri selamlık resmine çıkmak ve Fatih Sultan Mehmedin sarığı gibi sarık sarmak, İslam alemine yazılı istenilen beyannamenin bir de Arapçasını neşretmek talebinde bulunduğunu, Sultan Vahdeddini takip hususunda mazur görülmesini istediğini Ankaraya bildirdi. Mustafa Kemal Paşa ise Abdülmecid Efendinin Fatihin sarığı yerine redingot giyebileceğini bildirdi. Fakat halife-i müslimin yerine halife-i resulullah tabirini kullanması, imzasını da Abdülmecid bin Abdülaziz Han tarzında yazması uzun tartışmalara sebep oldu. Bununla saltanat fikrinin ortadan kalkmadığı ileri sürüldü.
1 Mart 1924te başlayan bütçe görüşmelerinin 3 Marttaki son oturumunda Urfa Milletvekili Şeyh Saffet Efendi ve 53 arkadaşı tarafından verilen bir önerge ile halifeliğin ilgası istendi. Hilafetin İlgasına ve Hanedan-ı Osmani'nin Türkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Çıkarılması Hakkındaki (431 Sayılı) Kanun, oturuma katılan 158 üyenin 157sinin oyuyla kabul edildi. Aynı kanun ile hanedan üyelerinin yurt dışına sürülmesi kararı alındı.
Sürgün edilmesi
Karar Abdülmecit Efendiye İstanbul Valisi Haydar Bey ve Polis Müdürü Saadettin Bey tarafından bildirildi. Abdülmecid ve ailesi halkın galeyana gelmemesi için ertesi sabah, saat 05.00te gizlice Dolmabahçe Sarayından alınarak otomobil ile Çatalcaya götürüldüler. Burada bir süre Rumeli Demiryolları Şirketinin amiri tarafından ağırlandıktan sonra Simplon Ekspresine (eski Şark Ekspresi) bindirildiler.
Abdülmecid Efendi İsviçreye vardığında, o ülkenin kanunlarına göre birden fazla eşlilerin ülkeye girmesine izin verilmediği gerekçesi ile sınırda bir süre alıkonuldu ancak bu gecikmeden sonra ülkeye kabul edildi. Bir süre İsviçrede Leman Gölü kıyısındaki Büyük Alp Otelinde kaldıktan sonra Ekim 1924te Fransanın Nice kentine geçti ve ömrünün geri kalanını orada tamamladı.
Abdülmecid Efendi, sürgünün ilk durağı Montröde bir bildiri yayımlayarak Türk Hükumetini "ladini (dinsiz, din dışı)" olmakla suçlamış ve İslam dünyasını hilafet konusunda karar almaya çağırmıştı. Ancak Ankaranın İsviçreye baskısı üzerine bir daha böyle konuşmalar yapmadı.
Sürgün yılları ve ölümü
Abdülmecid Efendi, Fransanın Nice şehrinde sakin bir yaşam sürdü. Kızı Dürrüşehvar Sultanı ve yeğeni Nilüfer Hanım Sultanı dünyanın sayılı zenginlerinden Haydarabad Nizamının oğullarıyla evlendirdi; bu sayede mali durumu düzeldi. Hilafet konusunda İslam aleminden umduğu ilgiyi bulamadığı için kendisini daha çok ibadete, resim çalışmalarına ve müziğe verdi.
Daha sonra Parise yerleşen Abdülmecid Efendi, hanedanın geleneksel protokolünü ısrarla uygulamaya devam etmiştir. Cuma namazlarını Paris Büyük Camiinde kılardı. Evlenen sultan ve şehzadelerin nikahlarını kıyarak kendi tuğrasını taşıyan belgeler dağıttı. Yakışıksız davranışlarda bulunan şehzadeleri hanedandan ihraç ettiğini bildiren belgeler hazırladı. Hanedanın Irak petrolleri üzerindeki haklarından yararlanabilmek için oluşturulması planlanan aile birliği gereği Vahdeddin ile ortak bir vekalet vermesi istenince halife ve ailenin resmi reisi olduğunu iddia ederek ortak vekalet vermeyi reddetti. Böylece akim kalan bu girişimin sonucunda hanedan umduğu faydayı sağlayamadı.
Mısırın Kavalalı prensleriyle evlenmek için Fransadan ayrılan çok düşkün olduğu torunları ve oğlunun gidişinden sonra günlerini eşleriyle geçirdi. Kızı Dürrüşehvar Sultan tarafından muhafaza edilmiş 12 ciltlik Hatıralar kitabını kaleme aldı.
23 Ağustos 1944te sürgünde bulunduğu Pariste kalp krizinden 76 yaşında öldü. Dürrişehvar Sultanın Berar Prensesi sıfatıyla Cumhurbaşkanı İsmet İnönü nezdindeki çabalarına rağmen cenazesi Türkiyeye kabul edilmedi. Cenazesi Türkiyeye kabul edilmeyince, Paris Büyük Camiinde 10 yıl kadar bekletildi ve cami mütevelli heyetinin cenazeyi daha fazla tutamayacaklarını bildirmesi üzerine Medineye nakledilerek Baki Mezarlığına defnedildi.
Tablolarından bazıları
Ailesi
Eşleri ve çocukları
Şehsuvar Kadınefendi'den: Şehzade Ömer Faruk Efendi
Hayrunnisa Kadınefendi (1876-1936)
Mehisti Kadınefendi'den: Dürrüşehvar Sultan
Behrus Kadınefendi (1903-1955)