Gurgum

Gurgum Krallığı coğrafi olarak Akdeniz, Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolunun kesişim noktasında kurulmuş bir Neo-Hitit kent devletidir. Krallığın merkezi genellikle bugünkü Maraş Kalesi ve çevresi olarak görülür. Burada Gurgum ve Marqasti tanımları arasındaki fark, birinin bir bölgeyi diğerinin ise kent merkezini ifade etmesidir.
Gurgum Kent Devletinden ilk defa ''Grugumite'' adıyla 2. Aşurnasirpal Dönemi Asur kaynaklarında söz edilmekte, sonraları ise daha detaylı olarak II. Salmanassara ait belgelerde karşımıza çıkmaktadır. Daha sonraları III. Salmanassar (858-824), yaptığı seferlerden söz ederken Asura vergi veren ülkelerin isimleri içerisinde Gurgumdan da söz etmektedir. Yine Asur krallarından III. Tiglat- Pileser (MÖ 744-727) zamanında başlayıp, II. Sargon zamanına (MÖ 721-705) kadar süren ve kralların her yıl Anadoluya yaptığı seferleri anlatan yıllıklarda da Gurgum kentinden söz edilmektedir. MÖ 711 yılında Asur kralı II. Sargon zamanında Gurgum'un artık tamamen bir Asur şehri haline getirildiği anlaşılır.
Marqasi isminin de bölgeye ilk kez yine Asurlar tarafından verildiği kabul edilir. Hawkins, II. Sargon döneminde Marqasi isminin başkent için kullanıldığını belirtmektedir. Kent muhtemelen Marqasi ismiyle Asura dahil edilmiştir. Marqasi ve Gurgum isimleri arasındaki bağlantı ise Sargon yazıtları sayesinde sağlanmıştır. Sargon, çağdaşı olan Gurgum Kralı Tarhularayı tanımlamak için Gurgumlu Kurkumawani- (URBS), ya da Marqasili terimlerini dönüşümlü olarak kullanmıştır. II. Sargonun, Bit-Pa'alla Toprağı terimini de Gurgum için kullandığı, yine Hawkins tarafından belirtilmektedir. Ancak Bit-Paalla terimi, II. Sargonun yazıtlarının yapılan tercümesinde farklı bir biçimde Gurgumlu aile ismi olarak da görülmektedir. Son yıllarda Maraş Kalesi'nin çok yakın çevresinde bulunan Assurca tabletler, bölgenin tam isminin Marqasti olduğunu göstermekle birlikte, Gurgum'un başkenti olarak buraya lokalize edilmesini de sağlamıştır. Marqasti, isminin Demir Çağından itibaren kullanılan diğer versiyonları ise, Marqas, Markaji/ şi/ si, Maraj, Marasin, Marassa, Marasion, Maraş olarak günümüze kadar ulaşmıştır.
Gurgum/Marqasti Kralları
Grayson'a göre Assur kaynaklarında adı geçen ilk Gurgum kralı (MÖ 858) Mutalludur. Ancak Bryce, transkripsiyonu yapılan MARAŞ 8 stelinde yer alan metne dayanarak, ondan daha önceki krallar olan Astuwaramanza, Larama ve Muwatalli isimlerine ulaşılmaktadır. Kral Larama'dan sonra Gurgum tahtına MARAŞ 4 Stelinden öğrendiğimize göre büyük olasılıkla oğlu Kral Muwizi geçmiştir. Kral Muwizi den sonra Gurgum tahtına Oğlu Halparuntiya I. oturur. Tahta I. Halparuntiya'dan sonra II. Muwatallinin oturduğu, oğlu II. Halparuntiya'nın aynı steldeki: "Ben Muwizinin torunu, Kral Muwatallinin oğlu Gurgum Kralı Halparuntiyayım" sözlerinden anlaşılmaktadır. Hakkında en geniş bilgi edindiğimiz bir diğer kral ise Larama II/Palalam oğlu II. Qalparunda/ II. Halparuntiyastır. III. Salmanasarin seferlerinin anlatıldığı Kurkh Anıtında, Fıratın batı yakasında gümüş, altın, kalay ve bronzun haraç olarak alındığı kişiler arasında Gurgum Kralı III. Halparuntiyas/Qalparunda'dan söz edilir. 1906 yılında Pastor Brunnemann tarafından Maraşta bulunan ve aynı yıl İstanbul Müzesi'ne götürülen imzalı heykel parçasında ise Halparuntiyas bu sefer kendisini tanıtmaktadır: "Ben hükümdar Muwattallinin oğlu, Gurgum Kralı Halparuntiyas, Hirika kentini yıktığım yıl Upatıtasis Tarhunzasta oturdum ".
Sargon ve III. Tiglatpileserin hükümranlık yıllarında (MÖ 744-727) Gurgum Kralı Tarhularadır. Assur karşıtı bir politika sürdüren kral, Urartu Kralı II. Sardurinin başını çektiği Milid (Malatya) ve Kummukh (Adıyaman) krallıklarının içinde yer aldığı bir ittifaka katılmıştır. MÖ 743 yılında söz konusu ittifak yenilgiye uğratılmış ve Assur tarafından dağıtılmıştır. Daha sonra Tarhularanın oğlu Mutallu babasını öldürerek Gurgum tahtına geçmiş ve bilinen son Gurgum Kralı olmuştu. Mutallunun çağdaşı Asur Kralı II. Sargon MÖ 721705 yılları arasında Neo-Hitit Kent Devletleri üzerine seferler düzenlemiş ve Gurgumu da diğer devletler gibi bir Asur eyaleti olarak Marqas/Marqasti ismiyle doğrudan imparatorluğa katmıştır. Böylece bilinen ilk Kral Astuwaramanza ile muhtemelen en geç MÖ 11. yüzyılın sonlarında başlayan Gurgum taht soyu, MÖ 8. yüzyılın sonunda Mutallu ile sona ermiştir.
Gurgum kralları
Astuwaramanzas (?)
Mutawallis (?)
Laramas
Muwizis
I. Halparuntias
II. Mutawallis
II. Halparuntias (Qalparunda)
II. Laramas
III. Halparuntias
Tarhulara
Mutallu