Ahmet Ağaoğlu (siyasetçi)

Ahmet Akif Ağaoğlu ( Aralık 1869, Şuşa - 19 Mayıs 1939, İstanbul), Azerbaycan asıllı Türk siyasetçi, hukukçu, yazar ve gazeteci. Liberal Kemalizmin kurucusuydu.
1930 yılında Türkiyenin ilk çok partili hayata geçiş denemesinde Serbest Cumhuriyet Fırkasının teorisyeni olarak üstlendiği rol ile Türk siyasetine damgasını vurmuş liberal ve Türkçü bir siyasetçidir. Siyasetçiliğin yanı sıra profesyonel gazetecilik, akademisyenlik gibi alanlarda da faaliyet gösteren Ağaoğlu, 1930 öncesinde de Türk düşünce ve siyasi hayatında etkin olmuş bir isimdir.
Hayatının Bakü'de geçen on yıllık döneminde Azerbaycan Türkleri arasında milliyetçilik ve Türkçülük bilincinin gelişmesi için çalışmıştır.
İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra İstanbula gelip Türk Yurdu ve Türk Ocağı cemiyetlerinin kurucuları arasında yer almış; Ziya Gökalp, Yusuf Akçura gibi isimlerle birlikte Türkçülük akımının önderleri arasına girmiştir.
Türk Kurtuluş Savaşı döneminde Ankaraya giderek mücadeleyi destekleyen; TBMMde II. ve III. dönem milletvekili olarak görev yapan Ahmet Bey, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşu sırasında devletin kurucusu Mustafa Kemale devrimler konusunda danışmanlık yapmıştır.
1930'daki Serbest Cumhuriyet Fırkasının içindeki ağırlığı, görüşleri ve faaliyetleri ile partinin kurucusu Fethi Beyin yanındaki en önemli isimdir. Parti kapandıktan sonra aktif siyasetten çekilen Ahmet Ağaoğlu, ölümüne kadar yazılarıyla milliyetçiliği ve liberal düşünceyi savunmaya devam etmiştir.
Türkiye'nin ilk kadın avukatı Süreyya Ağaoğlu'nun, eğitimci ve milletvekili Tezer Taşkıran'ın, elektrik yüksek mühendisi ve iş insanı Abdurrahman Ağaoğlu'nun; siyasetçi, edebiyatçı ve hukukçu Samet Ağaoğlu'nun ve tıp doktoru Gültekin Ağaoğlu'nun babasıdır.
Yaşamı
1869 yılında Azerbaycan'ın Karabağ bölgesindeki Şuşa kentinde doğdu. Doğum adı Ahmet Ağayevdir. Babası Hasan Ağayev (Mirze Hesen); annesi Sarıca Ali adlı göçebe bir kavimden Taze Hanımdır. Aile fertleri Şuşa asilzadelerindendi ve ulema sınıfına mensuplardı.
Babası onun bir İslam bilgini olarak yetişmesini istiyordu ama o babasından habersiz bir Rus okuluna yazıldı. Ermenilerin devam ettiği, çok az Türk öğrencinin kaydolduğu bu okulda modern bir eğitim aldı ve mezuniyetinden sonra 1884te daha yüksek dereceli bir Rus okuluna kaydoldu. Rus okullarında gördüğü eğitim sayesinde Rus ve dünya kültürünü yakından tanıdı. 1887deki mezuniyetinin ardından 1888de Petersburgdaki Mühendislik Enstitüsüne kaydoldu. Altı ay sonra gözlerindeki rahatsızlık nedeniyle tahsiline ara verip yurda dönmek zorunda kalan Ahmet Bey, yarım kalan tahsilini tamamlamak üzere 1889da Parise gitti; hukuk eğitimi aldı.
Paris yılları
Ahmet Bey, Pariste kaldığı 6 yıllık dönemde Hukuk Fakültesinin yanı sıra iki farklı yüksekokula devam ederek yaşayan Doğu dillerini öğrendi. Şark Halkları Tarihi dersini veren Fransız şarkiyatçı James Darmesteter'in yardımıyla 1890da ilk bilimsel makalesini yayımladı. Bu ilk makalenin ardından çeşitli dergilerde yazıları yayımlanan Ahmet Bey ile tanınmış şarkiyatçı Ernest Renan yakından ilgilendi. 1892de Londrada toplanan Uluslararası Şarkiyatçılar Kongresinde bir bildiri sundu.
Paris yıllarında Ahmet Rıza Bey, Doktor Nazım Bey, Bahattin Şakir gibi ileri gelen Jön Türklerle ve panislamist aktivist Cemaleddin Afgani ile tanıştı. Bu tanışıklıklar onun fikir hayatının oluşmasında etkili oldu.
Bakü yılları
1894 yılında Hukuk Mektebi ve College de France diplomalarını alarak Fransadan ayrıldı; 4 ay İstanbulda kaldıktan sonra Şuşaya döndü. Mezun olduğu Rus okulunda Fransızca öğretmenliği yapan Ahmet Bey, bir süre sonra Tiflise göçerek öğretmenliğe devam etti ve Pariste iken yazılar gönderdiği "Kafkas" gazetesinde muhabirlik etti.
1899da Baküye geldi; Rusça yayınlanmakta olan "Kaspi" gazetesinde çalıştı; gazeteyi Azerilerin hukukunu savunan Rusça bir Türk yayın organı haline getirdi. Bir yandan da Fransızca öğretmenliğine devam etti.
Azerbaycanlı Sitare Hanım ile evlenen Ahmet Bey, bu evlilikten beş çocuk sahibi oldu.
1900lerin başında Baküde "Neşr-i Maarif Umur-ı Hayriye Cemiyeti İslamiye" adlı derneği kurdu. Derneğin başkanı iş insanı Zeynelabidin Tağıyev idi. Tağıyev'in maddi desteği; Ali Bey Hüseyinzade, Alimerdan Topçubaşov ve İsmail Gaspıralı'nın çalışmalarıyla, dil olarak Türkçeye, siyasi olarak Rusyaya ve inanç olarak da İrana bağlı olan Azerbaycanlılar için bir kimlik inşa etmek için çaba gösterdier.
1905te Hayat adlı günlük gazeteyi çıkarmaya başladı. Bu gazete, Azeri Türklerinde milliyetçilik düşüncesinin yeşertilmesinde önemli rol oynadı. O dönemde Azerbaycan halkı, dil olarak Türkçeye, inanç olarak İrana (Türk kökenli Kaçar devleti), siyasi olarak Rusyaya bağlıydı; insanlar kendilerini ne Türk ne de İranlı olarak görüyorlardı; sadeceMüslüman olarak tanımlıyorlardı. Ahmet Beyin gayreti, Azerbaycan halkına Türk olduklarını telkin etme yönündeydi. 1906da Hayatın kapanmasının ardından Baküde ilk Türkçe gazete olan "İrşad"ı, daha sonra "Terakki" gazetelerini çıkardı. İttihat ve Terakki'nin yayın organı olan Şurayı Ümmet'e yazılar yazdı.
1905te patlak veren Türk Ermeni çatışması üzerine Fedai adlı bir gizli örgüt kuran Ahmet Bey, Ermenilere ve bazı Rus memurlara karşı silahlı gruplar kurdu. Birkaç kere Petersburga giderek Rus İmparatoru ve bakanlarla görüştü. Üzerindeki baskılar yoğunlaşınca, 1909'da ailesiyle birlikte İstanbul'a göç etti.
İstanbul'a gelişi ve II. Meşrutiyet dönemi
Türkiyeye geldikten sonra memlekette kullandığı "Ağayev" soyadı yerine "Ağaoğlu" adını kullanmaya başladı ve bu isimle tanındı. İstanbula geldiğinde, II. Meşrutiyet ilan edilmiş, Paris yıllarından tanıdığı arkadaşları hükümette önemli görevler almışlardı. Maarif Nezaretinde İlköğretim Müfettişliği görevine getirildi ve Süleymaniye İttihat ve Terakki Kulübünün başkanı oldu. Bu kulüp, dönemin önemli bir kültür merkezi idi. Ağaoğlu Ahmet, bir yandan da Sırat-ı Müstakim", "Sebilürreşad", "Hikmet", "Ateş''''" gibi yayınlarda yazılar yayınlamaya devam etti. Bir süre Tercüman-ı Hakikat gazetesinin başyazarlığını üstlendi.
1912'de Türk Yurdu ve Türk Ocağı cemiyetlerinin kurucuları sırasında yer aldı. Cemiyet yayın organı olan Türk Yurdu dergisinde yayımladığı "Türk Alemi", "Osmanlı İnkılabının Şarktaki Tesiratı", "İslam'da Davayı Milliyet" gibi yazı dizileri ilgi uyandırdı. Babanzade Ahmet Naim ve Süleyman Nazif Bey gibi, İslamcı ve Osmanlı yazarlarla giriştiği tartışmada Türkçülükle İslamcılığın çelişmediğini kanıtlamaya çalıştı.
1912den itibaren Darülfünunda Rusça ve Türk tarihi dersleri vermeye başladı. Türk Medeniyet Tarihi kürsüsü başkanı oldu.
Meclis-i Mebusan üyeliği
1914 yılında Osmanlı Meclis-i Mebusanına Afyon milletvekili seçildi. 1915 yılında İttihat ve Terakkinin genel merkez üyesi oldu.
Ağaoğlu, Meclis-i Mebusanda sık sık söz alıp görüşlerini bildiren, konuşmacılardan izahat isteyen bir milletvekili idi. Konuşmalarında parlamenter sistemin gerekliliğini savundu, meselelerin bir müzakere yeri olan mecliste uzun uzun tartışılmasını istedi. Kanunlara namus meselesi ve din meselesinin karıştırılmamasını gerektiğini belirten konuşmalar yaptı. Sık sık hükümeti Kafkasyadaki Türk ve Müslümanların durumu ile ilgilenmeye ve bir şeyler yapmaya davet etti.
Azerbaycan Parlamentosuna üyeliği
31 Mart 1918de Ermenilerin Baküde katliam yapması üzerine Azerbaycanı kurtarmak için girişilen askeri harekat sırasında Ağaoğlu Ahmet Bey, Afyon mebusluğu görevi üzerinde kalmak üzere Kafkas İslam Ordusunun siyasi müşaviri olarak görevlendirildi. Görevi, kurtarılmış Azerbaycandaki ilk Türk hükümetini kurmaktı. Yeni kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti parlamentosuna üye seçildiğinde iki farklı Türk devletinin parlamentosunda da görevli tek kişi oldu. Paris Barış Konferansında devlet başkanı Ali Merdan Bey ile birlikte Azerbaycanı temsil etmek üzere seçildi. Ne var ki 1918de Mondros Mütarekesinin imzalanması üzerine Kafkasyadan çekilen Osmanlı ordusu ile birlikte İstanbula dönmek zorunda kaldı. İstanbulu işgal etmiş olan İngilizler tarafından Kasım 1918de tutuklandı, 21 Mayıs 1919da Limni Adasına, 21 Eylül 1919da Maltaya sürüldü.
Malta sürgünü
Ağaoğlu Ahmet Bey, İngilizler tarafından asayişi bozmak ve Ermenilere zorbalık iddiasıyla tutuklanmış ve 2764 numaralı sürgün olarak Maltaya sürülmüştü. Suçlamaların dayanağı, gazetelerdeki yazıları idi. İngilizlerle İstanbulda başladığı kavgasını Limnide ve Maltada da sürdürdü; sonu gelmez dilekçeler vererek özgürlüğü için savaştı.
Malta'da bulunduğu sırada Üç Medeniyet adlı kitabını yazdı. Dünyanın üç büyük medeniyetinden Buda-Brahma Medniyeti ile İslam Medeniyetinin çökmekte olduğunu, Batı Uygarlığı modelinin benimsenmesi gerektiğini savundu. Bu kitap, 1927de yayımlanabilmiştir.
1921de Malta esirlerinin, Türk milli kuvvetlerinin tutukladığı İngiliz subaylar ile değiş tokuş edildiği bir anlaşma çerçevesinde Ankara hükümeti tarafından kurtarıldı. 21 Mayıs 1921de İstanbula gelen Ağaoğlu Ahmet, oradan hemen Ankaraya geçti.
Milli Mücadele yılları
1921de serbest bırakılan Ağaoğlu Ahmet, hemen Ankaraya giderek milli mücadele hareketine katıldı. Milli Mücadele döneminde TBMM onu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgesinin irşad heyetinde görevlendirir. Bölgedeki milli ve dini duyguları besleyen konuşmalar yapar. Milli Şairimiz Mehmet Akif Ersoy'un baş yazarlığını yaptığı ve İstanbul'dan getirilen Sebilürreşadın Ankarada yeniden yayını için çaba gösterir, dağınık olan matbaa makinesini bizzat kendisi toplar. Hakimiyet-i Milliyede Başyazarlık, Matbuat Genel Müdürlüğü ve Anadolu Ajansının da ilk yönetim kurulu başkanlığını yapmıştır.
İlk olarak Karsta çıkarılması düşünülen bir gazetenin başına gönderilmişti ancak Kütahya-Eskişehir Muharebelerindeki olumsuz gelişmeler nedeniyle mücadelenin durumu hakkında halk aydınlatmak ve moralleri yükseltmek için İrşad Heyetleri kurulması gündeme gelince Ağaoğlu daha Karsa varmadan önce bir irşad heyetine başkan seçildi. Doğu Anadoluyu ve Karadeniz sahillerini dolaşarak çok başarılı bir şeklide milliyetçilik propagandası yaptı.
29 Ekim 1921de halen Karsta iken Ankara hükümeti tarafından Matbuat Genel Müdürlüğü görevine getirildi; 1923e kadar bu görevi sürdürdü. Ankarada Hakimiyet-i Milliye gazetesinin başyazarlığını da üstlendi.

1923 yılında II. dönem Kars milletvekili olarak TBMMde yer aldı. Aynı yıl Matbuat Umum Müdürlüğünden ayrılarak ve bir şirket halinde yeniden kurulan Anadolu Ajansının İdare Meclisi Reisi olan Ağaoğlu, bir yandan yazarlığa devam etti diğer yandan Ankara Hukuk Mektebinin kuruluşunda görev aldı ve bu kurumda anayasa dersleri verdi.
Cumhuriyet dönemi
Cumhuriyetin ilanından sonra Ağaoğlunun bilgi ve birikimlerinden yeni devletin kuruluşunda yararlanıldı. 1924 Anayasasının hazırlanmasında önemli rol oynadı. Mustafa Kemale devrimler konusunda danışmanlık yaptı ve özellikle laikliğe dair devrimlerin meşrulaştırılması çalışmasında katkıda bulundu. Cumhuriyet Halk Fırkasının içinde bireysel özgürlüklerin savunucusu olan Ağaoğlu, fırkanın bazı politikalarına eleştiriler getirdi. III. Dönemde de Kars milletvekili olarak TBMMde yer aldı.
Serbest Fırka
1930daki Türkiyedeki çok partili hayata geçiş denemesinde Gazi Mustafa Kemalin isteği üzerine Serbest Cumhuriyet Fırkasının kuruluşuna katıldı. Parti programı ve tüzüğünün oluşmasına katkıda bulundu, partinin ideologu olarak tanımlandı. Fırkanın teşkilat yapısını ve siyasi faaliyetlerinin esasını belirleyen fırka tüzüğünü hazırladı.
Partinin 17 Kasım 1930da kendisini feshetmesinden sonra tekrar eski partisi CHPye dönmedi ve liberal görüşlerini yazılarıyla savunmaya devam etti.
Son yılları
Siyasetten çekildikten sonra İstanbula dönen Ağaoğlu Ahmet, Darülfünun Hukuk Fakültesinde hukuk tarihi müderrisi oldu.
1932den sonra her Pazartesi evinde devrin tanınmış düşünürlerinin katıldığı büyük toplantılar düzenledi. Nazım Hikmetten Peyami Sefaya kadar pek çok tanınmış kişinin katıldığı bu toplantıları ölümüne kadar sürdürdü.
1932de Cumhuriyet gazetesinde Kadrocularla amansız bir fikir tartışmasına girdi. Batıda hürriyet ve serbestinin fertleri güçlendirdiği; güçlü fertlerin batıyı kalkındırdığı görüşünü savundu. Şevket Süreyya ise bu görüşlerin ömrünü tamamladığı, savaş döneminin bir ürünü olduğu görüşündeydi. Tartışma Ağaoğlunun 5 Şubat 1933'te yayınlanan Son Söz başlıklı yazısı ile bitti
1933'te hükümete karşı muhalefeti ile tanınan Akın gazetesini çıkarmaya başladı. Gazete, hükümetin devletçilik ve ekonomi politikasını eleştiriyordu. Akın, 119 sayı yayınlandıktan sonra kapatıldı.
Ağaoğlu, gazetenin kapatılmasından kısa süre sonra gerçekleşen üniversite reformu sırasında İstanbul Üniversitesi'ndeki görevinden emekliye sevk edildi. O sırada ağır hasta olan eşi Sitare Hanım, bu olay üzerine daha da ağırlaşarak 16 Kasım 1933'te hayatını kaybetti.
Hayatının son yıllarını Nişantaşındaki evinde geçiren Ağaoğlu, Kültür Haftası ve İnsan'' dergileri ile Cumhuriyet gazetesinde dizi yazılar yazdı.
Karaciğer kalp ve nefes darlığından muzdarip olan Ahmet Ağaoğlu, 19 Mayıs 1939da İstanbulda hayatını kaybetti. Feriköy Mezarlığı'na defnedildi
Liberal Kemalizm
Liberal Atatürkçülük veya liberal Kemalizm, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu ideolojisi olan Atatürkçülük ile özgürlük üzerine kurulu olan liberalizmin bileştirilmiş halidir.
Liberal Kemalizm, Türkiye'de cumhuriyetin henüz ilk dönemlerinde, Kemalist düşünceyi liberal bir açıdan Ahmet Ağaoğlu tarafından yorumlanması sonucu ortaya çıkmıştır. Ağaoğlu kendisini bir yandan "İnkılapçı ve Kemalist" olarak tanımlarken, diğer yandan bir "Liberal Kemalizm" düşüncesi geliştirmeye çalıştı.
Hakkında Yazılanlar
Vefatının ardından Burhan Cahid, Ağaoğlu'nu Yerini dolduramadığımız kuvvetli alimlerden biri idi., Ahmet İhsan Yarım asır boyunca en verimli başmuharrirlerden biri idi. cümleleriyle övmüştür. Nurullah Ataç, Onun ölümü ile Türk basını en iyi başmakale muharrirlerinden birini kaybetti. diye yazmış en şiddetli tartışmalarda bulunduğu Şevket Süreyya onu Bir üstün adam olarak nitelendirmiş ve herkesin kaale almak zorunda olduğu milli meseleler aydını şeklinde vasıflandırmıştır
Ağaoğlu, "İslamın kilidi bizim ülkemizin ellerindedir" sözüyle Türkiye'de Sebilürreşad dergisi Mayıs 2020 sayısının kapağında yer aldı.
Fikir dünyası
Ahmet Ağaoğlu'nun fikir dünyası Cemaleddin Efgani, Abdürreşid İbrahim ve İsmail Gaspıralı'nın görüşleri ile şekillendirmiştir. Avrupa'ya tahsile giden ilk Azerbaycanlılardan olan Ağaoğlu Rusya Müslümanları kongresinin ilk fikir sahiplerindendir.