I. Gıyâseddin Keyhüsrev

I. Gıyaseddin Keyhüsrev (Arap alfabesiyle: (Gīyās el-Dīn Keyhüsrev bin Kılıç Arslān)) (ö. 1211) Türkiye Selçuklu Sultanı ve II. Kılıç Arslan'ın oğludur. İki değişik dönemde tahta çıktı.
1192de çıktığı Anadolu Selçuklu tahtını dört yıl sonra II. Süleyman Şaha terk etmek zorunda kalmış; dokuz yıl maceralı bir hayat sürdükten sonra Süleyman Şahın ölümü üzerine geri dönüp tekrar tahtı ele geçirmiştir. Saltanatı sırasında Antalyayı fethederek Anadoluyu milletlerarası ticaret yollarının merkezi haline getirdi. Kayseride kızkardeşi adına yaptırdığı Gevher Nesibe Darüşşifası ve Tıp Medresesi İslami dönemde Anadoluda yaptırılan en eski hastane ve dünyanın ilk tıp fakültelerindendir.
Yaşamı
Babası Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan, annesi Bizanslı bir prensestir. II. Kılıçarslan'ın on bir oğlundan en küçüğüydü.
1186da ülkesini oğulları arasında paylaştıran babası ona melik sıfatıyla Borgulu ve Kütahya yörelerinin yönetimini verdi. Meliklik döneminde idaresi altındaki uç bölgesinde oturan Türkmenler ve ağabeyleri Muhyiddin Mesud ve Kutbüddin Melikşah ile birlikte Bizans İmparatorluğuna, Alman İmparatoru Friedrich Barbarossa kumandasındaki Haçlı ordularına ağır kayıplar verdirdi.
Birinci saltanatı
II. Kılıç Arslan hayattayken oğulları arasında veliahtlık mücadelesi başladı. Sivas Meliki Kutbüddin Melikşah Konyada kendisini zorla veliaht ilan ettirince Borguluya giden II. Kılıçarslan, Keyhüsrevi veliaht ilan etti. Birlikte Konyaya yürüyüp şehre hakim oldular. Aksaraya kaçan Kutbeddinin peşinden giden Gıyaseddin Keyhüsrev babası ile birlikte şehri kuşattı. Kuşatma sırasında II. Kılıçarslan hastalanıp ölmesi üzerine Gıyaseddin Keyhüsrev Konyada tahta çıktı (1192).
I. Gıyaseddin Keyhüsrev, 1196ya kadar sürecek ilk saltanatı döneminde Menderes nehrine kadar uzanan Bizans topraklarını fethetmiş; bu sırada özellikle Karia ve Tantalus halkından esir aldığı Hristiyan halkı nüfuzu azalmış olan Akşehir bölgesine yerleştirmiştir. Kendilerine toprak, ziraat aletleri ve tohumluk verip beş yıl vergiden muaf tuttuğu esirler; Bizansla anlaşma sağlandığında ülkelerine dönmediği gibi kimi Bizans şehirlerinin Hristiyan halkı da kitleler halinde Selçuklu ülkesine göç etti.
Bu dönemde kardeşlerinden Tokat Meliki Rükneddin Süleyman Şah, onu devirip hükümdar olmak için hazırlıklar yapmaktaydı. Süleyman Şah, Keyhüsrevin babasını zehirlediği iddiası ile onu yıpratmaya ve hükümdar olduğunda kardeşlerini yerlerinde bırakacağına söz vererek onları kendi yanına çekmeye çalıştı; Sonunda Konya üzerine yürüyerek şehri kuşattı. Dört aylık kuşatmadan sonra Gıyaseddin Keyhüsrev, Konya halkının çektiği sıkıntıyı bizzat yaşadığı için şehri terk edeceğini bildirdi, iki taraf arasında anlaşmanın imzalanmasından sonra şehri terk etti.
İki saltanat arasındaki dönem
Konyadan ayrıldıktan sonra dokuz yıl sürecek gurbet hayatına başlayan Gıyaseddin Keyhürev, tahtı yeniden elde etmek ümidiyle diğer kardeşlerini çevredeki hükümdarları ziyaret etti. Önce Selçuklulara tabi Kilikya Ermeni Kralı I. Levon'un prenslik merkezi Siste, ardından kardeşleri Tuğrul Şah ve Kayser Şahın yanında Elbistan ve Malatyada kaldıktan sonra Eyyubilerin Suriye sultanı el-Melikül-Adilin yanına Halepe gitti. Bir süre de Amidde ve Ahlatşahlardan Balabanın yanında kaldı.
Ziyaret ettiği hükümdarlardan umduğu desteği bulamayınca Trabzon'a geçerek oradan bir gemiyle İstanbul'a gidip Bizansa sığındı. İmparator III. Aleksios, onu Bizans'ın ileri gelen devlet adamlarından Manuel Mavrozomes'in kızı ile evlendirdi. Keyhusrev, Haçlıların İstanbul'u işgali üzerine (Şubat 1204) kayınpederinin malikanesine gitmek zorunda kaldı.
İkinci saltanatı
II. Süleyman Şah, 1204'te öldüğünde yerine bir süre II. Süleyman Şah'ın çocuk yaştaki oğlu III. Kılıç Arslan geçti ama 8 ay hüküm sürebildi. Kardeşinin ölüm haberini alan I. Gıyaseddin Keyhüsrev, Sultanın çocuk yaşta olmasından rahatsız olan devlet adamlarının çağrısına uyarak tahtını yeniden ele geçirmek üzere harekete geçti. Konya'ya gidebilmek için İznik İmparatorluğu topraklarından geçmek zorundaydı. Bu devletin başında olan Laskarisin şartlarını kabul etmek zorunda kaldı: Denizli ile Honazı iade etmesi ve şehzadelerini rehin bırakması gerekmişti (Tahtını geri aldıktan bir süre sonra oğullarına kavuşabildi.) Eski meliklik şehri Uluborluya gidip hazırladığı ordu ile Konya üzerine yürüdü. Bir aylık kuşatma başarısız olunca Ilgına çekildi. Babasının askeri üssü olan Aksarayın halkı kendisini davet edince Aksaray ile Konya şehirleri arasındaki geleneksel el rekabet, Konyalıların da onu davet etmesini ve Konyada adına hükümdar olarak hutbe okunmasını sağladı. Hemen şehre giden Keyhusrev, ikinci kez tahta çıktı (1205. Konyalıların III. Kılıçarslana dokunulmaması şartı nedeniyle Tokatın idaresini yeğenine verdiyse de sözünde durmayıp onu Tokata göndermedi, ortadan kaldırdı Tahtını elde eder etmez kızkardeşi Nevher Nesibe adına Kayseride bir Darüşşifası ve Tıp Medresesi inşa ettirdi. Bu çifte yapı, İslami dönemde Anadoluda yaptırılan en eski hastahane ve dünyanın ilk tıp fakültelerindir.
Haçlıların İstanbulu işgalinden sonra Komnenos ailesinden Aleksios ve David Komnenos|David İstanbuldan kaçarak Trabzonda Trabzon İmparatorluğunu kurmuştu. I. Gıyaseddin Keyhüsrev Karadeniz'deki ticaret yollarını kesen Trabzon İmparatorluğu üzerine bir sefer düzenleyerek bu yolu yeniden Türklere açtı. Yine Komnenos ailesinden Theodoros Laskaris ise İznik İmparatorluğunu kurmuştu. Gıyaseddin Keyhüsrev, Laskarisin yayılma politikasına karşı tedbir olarak kayınpederi Manuel Mavrozomese Menderes vadisi, Denizli Honaz yöresinin idaresini verdi.
Türkiye Selçukluları, kendilerini denizaşırı ülkelere ulaştıracak bir limanları olmadığından, Anadolu toprakları üzerinde gerçekleşen ticaretten yeterince yararlanamıyordu. Bunun farkında olan Gıyaseddin Keyhüsrev, önemli dış ticaret limanı olan ve Latinlerin İstanbulu işgalinden sonra Aldo Brandini adlı bir İtalyanın kontrolüne geçmiş bulunan Antalya'yı 1206da kuşattı. Kıbrıs Kralı Gautier de Montbeliarddan yardım alması kuşatmanın sonuçsuz kalmasına neden oldu. Sultan, kuşatmayı kaldıdı ancak ertesi sene şehrin Bizans ahalisi ile anlaşarak şehri tekrar kuşatma altına aldı. 5 Mart 1207de şehir fethedildi. Antalyaya atanan ilk vali, Mübarizeddin Ertokuş oldu ve bu görevi 22 yıl sürdürdü. Antalyanın fethi ile güneyde önemli bir ticaret limanı ve şehrine sahip olan Selçuklular ilk defa Avrupalılarla ticari ilişkilere girip antlaşmalar yaptılar.
Gıyaseddin Keyhüsrev, güneydoğudaki ticari gelişmeye verdiği önem nedeniyle Antalyanın fethinin arından Kilikya Ermeni Krallığına karşı harekata girişti. Önce Eyyubilerin eline geçmiş bulunan Maraşı ardından Ermenilerin eline geçmiş olan Petrus'u Selçuklu topraklarına kattı. Ermeni Prensi Levon'la Anadolu Selçuklularına sadık kalması, Türkiye-Suriye ticaret yoluna ve Halep Eyyubi sınırlarına saldırmaması, ayrıca savaş tazminatı ödemesi şartıyla bir barış antlaşması imzaladı.
I. Gıyaseddin Keyhüsrev, sultanların ülke topraklarını oğulları arasında paylaştırma geleneğine son vererek merkezi yönetimi güçlendirdi. Vilayetleri yönetmekle görevlendirilen şehzadeleri merkezi yönetime bağlı birer vali durumuna getirdi.
I. Teodor Laskaris yönetimindeki İznik İmparatorluğunun güçlenmesinden rahatsızlık duyan Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev, geçmişte kendisini İstanbuldaki sarayda ağırlamış olan III. Aleksiosu Laskarisin yerine İznik İmparatorluğu tahtına çıkarmak üzere 1211de harekete geçti. Alaşehir Muharebesinde bir Frenk paralı askeri tarafından öldürüldü. Geçici olarak Alaşehire gömülen sultanın cesedi, daha sonra Konyaya götürülüp Alaeddin Camii yanındaki Sultanlar Türbesine defnedilmiştir.