İrec Beşiri

İrec Beşiri (Farsça: ; d. 31 Temmuz 1940, Behbahan), ABDdeki Minnesota Üniversitesi'nde tarih profesörüdür.
Hayatı
İlkokulu Fereydan Bölgesi'ndeki Damene ve Daran kentlerinde okumuştur. 1961 yılında Şirazdaki sayısal derslerin ağırlıkta olduğu Hac Kavam lisesinden mezun oldu. Lise döneminde Başirinin İngilizce diline aşırı bağlılığı vardı. 1960 yılında Ramsarda düzenlenen Cumhuriyet Olimpiyatları'nda İranın en iyi ingilizceyi bilen talebesi seçilmişti.
1960-1963 yıllarında Başiri Pahlavi Üniversitesi'nin (şimdiki Şiraz Üniversitesi) İngiliz dil ve edebiyatı bölümünde eğitim görerek bölüm birincisi olarak mezun olmuştur. Üniversite devrinde Kayhan gazetesinde Fars bölgesinin yerel muhabiri olarak görev yapmıştır. Ayrıca İngiliz konseyinde İngilizce, Şirazdaki Pahlavi Üniversitesi'nde ise İngiliz edebiyatı derslerini vermiştir.
Tahsiline devam etmek için 1964te İngiltere, 1966da ise ABDye gitti. 1968 yılında Michigan Üniversitesi'nde Genel Dilbiliminden master derecesini almaya muvaffak olur. Aynı üniversitede 1972 yılında İran Dilbiliminde doktorasını yapmıştır. Doktor Başiri doktora tezinde İbni Sinanın varlık kavramını esas almıştır. Doktor Başiri var olmak fiilinin özel sözdizimine sahip olduğunu göstermiştir ki bu sözdizimi olmak fiili yardımıyla hal değişikliğini, yapmak fiili yardımıyla da hareketi ifade eder.

1972 yılında Doktor Başiri geçici olarak Minnesota Üniversitesi'nde Fars ve Türk dilini ayrıca İran edep ve kültürünü anlatmaya başladı. Çalışmaya başladığı ilk yıllarında doktora tezi için gereken bilgileri toplamış ve Yeni başlayanlar için Farsça kitabını yazmıştır. Bu kitap şimdiye kadar dört defa basılmıştır.

Irac Başiri 1977 yılında doçent ve 1996 yılında profesör unvanını almaya hak kazandı. 1980 senesinde Minnesota Üniversitesi'nin İlim ve Edebiyat Enstitüsünde en iyi hoca unvanına sahip oldu.
Profesör Başirinin çalışmaları Firdevsinin Şehname adlı eserindeki güzellik(ferr) terimi üzerinedir. Bu çalışmaların neticesi Firdevsinin Şahnamesi bin yıl sonra kitabı Duşanbede Tacikistan İlim Akademisi tarafından basılmıştır.

Irac Başiri kendi çalışmalarıyla insanların Hafız Şiraziyi ve eserlerini daha iyi anlamalarına yardımcı olmuştur. Hafızın beyitleri anlamca dağınıktır diyenlerin aksine Başiri onların bütün bir yapıya sahip olduğunu ve bu beyitlerin, ehli-dil (ehli-kalp, gönül sahipleri) olanlara yazılmış olduğunu iddia eder. Ayrıca Doktor Başiriye göre İngiliz Sonnet şiir tarzı Hafızın gazellerinden faydalanılmış bir tarzdır.

Sovyetler Birliği'nin bozulmasından birkaç yıl önce Irac Başiri eğitim-öğretim ve çalışma alanını genişleterek Afganistan ve Orta Asya ülkeleriyle irtibata geçti. Sovyetler Birliği'nin yıkılışından sonra birkaç defa bu ülkeleri ziyaret etti. Bazen uzun müddet orada kalıp oranın kültür ve yaşama tarzlarıyla yakından tanışmış oldu.

Bu ülkeler arasında Başiri daha fazla Tacikistan'ın çeşitli meseleleriyle ilgilenip Tacikler'in kültür, edep ve tarihiyle alakalı çok sayıda kitap ve makaleleler yazdı.

1996 senesinde Tacikistan Milli Üniversitesi Profesör Irac Başiriye iftihari kültür ve tarih doktor unvanını verdi. Doktor Başiri 1997de ise Tacikistan Cumhuriyeti'nin İlim Akademisi'nin uluslararası üyesi ve bu kurumun akademisyen unvanına nail oldu.

Irac Başiri, Kırgız yazar Cengiz Aytmatovun eserlerinin tahlilini yapıp, bu yazarın batı ülkelerinde tanınmasına vesile oldu.

Günümüzde Doktor Irac Başiri Minnesota Üniversitesi'nin dilbilimi, yabancılar için İngilizce, Rusya ve Orta Asya Mütalaat Enstitüsü'nün müdürüdür.
Yayımlanmış Eserleri ve Kısmi Çalışmaları
Kitapları:
Persian for Beginners, 1972, 1975, 1981, 1991.
Persidskij yazyk dla nachinaushchikh Osnovnoj kurs (trans., Persian for Beginners by V. Bazukin), 2000.
'To Be' as the Origin of Syntax: A Persian Framework, 1973.
The Fiction of Sadeq Hedayat, 1984.
The Black Tulip (novella in English and Persian), 1984.
The Pearl Cannon (ed.), 1986.
Firdowsi's Shahname: 1000 Years After, 1994.
From the Hymns of Zarathustra to the Songs of Borbad, 2003.
Kamal Khujandi: Epoch and Its Importance in the History of Central Asian Civilization, 1996.''
The History of a National Catastrophe, by Rahim Masov (trans.), 1996.
The Samanids and the Revival of the Civilization of the Iranian Peoples, 1998.
Tajikistan in the 20th Century,(ed). RFE/RL, 1999-2002.
Beginnings to AD 2000: A Comprehensive Chronology of Central Asia, Afghanistan, and Iran, 2001.
Prominent Tajik Figures of the Twentieth Century, 2003.
The Nowruz Scrolls, published in 4 languages (novella in English, Persian, Tajiki, Russian), 2004.
The Impact of Egypt on Ancient Iran, 2007.
The Ishraqi Philosophy of Jalal al-Din Rumi, 2008.
Ancient Iran: Cosmology, Mythology, History by Iraj Bashiri, Cognella Publishers, 2012.
Audible Audio Edition: Ancient Iran: Cosmology, Mythology, History by Iraj Bashiri, Cognella Publishers, 2013.
The Blind Owl,, 3rd. revised translation, 2013.
Modern Iranian Philosophy: From Ibn Sina to Mulla Sadra Shirazi by Iraj Bashiri, Cognella Publishers, 2014.
Araştırmalar
Iraj Bashiri Biography
Bashiri Working Papers on Central Asia and Iran
Who's Who in the World
Outstanding People of the 20th Century
Dictionary of International Biography
Prominent Tajik Figures of the 20th Century