Nadir Şah

Nadir Şah (22 Ekim 1688, Dergez - 19 Haziran 1747, Fethabad), Afşar Hanedanı'nın kurucusu ve 1736-1747 yılları arasında İran Şahı.
İran, Azerbaycan, Hindistan'ın kuzeyi ve Orta Asya'nın bir bölümünü içine alan büyük Afşar İmparatorluğunu kurdu. Afganlar, Osmanlılar ve Babür İmparatorluğu'na karşı zaferler kazandı. Nadir Şah, Asya'nın son büyük fatihiydi. Osmanlılar ve Babür İmparatorluğu arasında Afşarlar'ı yeniden saygın bir yere getirdiği için övülür.
Kaynaklarda Nadir Şah'ın, teşkilatçı, cesur, zeki ve çok enerjik bir yapıya sahip olduğu belirtilmiştir. Farsçayı çok iyi bildiği halde Türkçeyi (Çağatayca) kullanmayı tercih etmiştir. Hatta Çağatayca Türkçesi ile yazılmış yarlığı mevcuttur. Hindistanda Karnal Muharebesinden sonra Babürlüler hükümdarı Muhammed Şah'la, Nadir Afşar arasındaki görüşmede iki hükümdar Türkçe konuşmuşlardır.
Nadir Şah, Safeviler'in aksine Şia'yı Caferilik ismi altında dört Sünni mezhebin yanında beşinci İslam mezhebi saymak istemiş ve bu amacı onun iç ve dış politikasının temelini oluşturmuştur.
Nadir'in İlk Yılları
Nadir, Horasandaki Abiverd hudut bölgesinde yaşayan Afşarların Kırklu/Kıruklu obasına mensuptur. Obasının kış için göçü sırasında Dasgird/Dergez köyüne ulaşıldığında doğdu. Babası İmam Kulu Beğ oğluna Nadir Kulu adı verdi. İmam Kulu Beğ hakkında kaynakların bazılarında deriden elbise dikicisi veya kürkçü olduğu, bazılarında da çoban olduğu söylenmiştir. Küçük yaşta babasını kaybeden Nadir, genç yaşlardayken bölgedeki diğer aşiretlerle mücadelelere katılmıştır.
Nadir'in Tarih Sahnesine Çıkışı ve Etkinlikleri
Doğudaki Tehditlerin Püskürtülmesi
1704te Horasanı yağmalayan Özbeklerle mücadelesi sırasında annesi ile birlikte esir düştü. Annesi esirken ölmüş; Nadir ise, 1708de kaçarak Horasana döndü. Afşar Türklerinden Abiverd hakimi Köse Ahmetlü Baba Ali Beğin hizmetine girerek daha sonra onun kızıyla evlendi. (Abiverd, günümüz Türkmenistan topraklarında yer alan Kaakhka yerleşiminin kuzey batısında harabe halindedir.)
Uzun yıllar Köse Ahmetlü Ali Beğin hizmetinde kalan Nadir, Ali Beğin 1723te ölümüyle onun yerine geçti. Gılzayların İran'ı istila ederek İsfahanı ele geçirmesi sırasında, Safevilerin içinde bulunduğu karışıklıktan faydalanan Sistanlı Melik Mahmud, Meşhedi ve çevresini ele geçirdikten sonra bu sıralarda Abiverd hududunda bulunan Nadire de birleşme teklif etti. Bu teklifi kabul eden Nadir, Meşhede giderek Melik Mahmudun emrine girdi. Ancak sonradan Melik Mahmudu bir cirit oyunu esnasında onu öldürmek istediyse de başarılı olamayarak Abiverde kaçtı. Daha sonra Melik Mahmudu bertaraf eden Nadir, emrindeki kuvvetlerle daha sonra Kelat kalesinin beyini aldatarak burayı ve Abiverd hududundaki Dergez ve çevresini ele geçirdi. Kelat kalesini tahkim ettiren Nadirin, burasını üs olarak kullanarak, Sistanlı Melik Mahmud, Özbekler, Türkmenler ve Tatarlar ile mücadeleye başladı. Nadir, önce Horasan bölgesinde yaşayan Afşar grupları, Çemişkezek Kürtleri ve diğer aşiret kuvvetlerini emri altında topladıktan sonra Melik Mahmudla mücadeleye başladı.
Melik Mahmud, Zeydan kalesi üzerine yürüyüp bu kaleyi kuşattığını duyan Nadir, Melik Mahmudun ilerleyişini durdurmak ve kuşatma altındaki Zeydan kalesine yardım etmek maksadıyla bölgeye hareketi sırasında, yolda Meşhedden top getiren Melik Mahmudun kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Kale düşmek üzereyken Nadir yetişerek Melik Mahmudun kuvvetlerini bozguna uğrattı. Nadir, bundan sonra Meşhed taraflarına kaçan Melik Mahmudu Meşhed önlerine kadar takip ettiyse de Meşhed üzerine ilerlemeyerek, daha önce Afşarların elindeyken Melik Mahmudun eline geçen Abiverd üzerine yürüdü. Mevsimin kış olmasına ve şiddetli kar yağışına rağmen Abiverd üzerine yürüyüp, şehri ele geçirdi. Daha sonra Keyan Kalesini kuşatan Nadir, kalenin etrafında lağımlar kazdırıp, üç aylık bir kuşatmadan sonra bu kaleyi ele geçirdi ve şehrin ileri gelenlerini öldürttü. Bağımsızlığını ilan eden Zağçend Kalesinin hakimi Kara Han üzerine yürüyerek burayı ele geçirdi. Daha sonra Nesa (Nisa, Türkmenistan)ya doğru kaçan Türkmenleri takip eden Nadir, Nesaya girdi.
Nadirin Nesada bulunduğu sırada, Melik Mahmud, Türkmen Muhammed Hanı Horasan serdarlığına tayin edip, Melik İshakı da Nişabur üzerine gönderdiği haberini duyan Nadir, kuvvetlerini toplayıp Melik İshaktan önce Nişabura girdi ve Nişabura doğru ilerleyen Melik İshak üzerine yürüyerek onu yenilgiye uğrattı. Melik Mahmud, Nişaburda bulunan Nadirin kuvvetlerini bozarak Nişaburu ele geçirdi. Bunun üzerine Nadir de kuvvetleriyle Meşhed üzerine yürüdü. Meşhed yakınlarında Şuturpa mevkiinde Melik Mahmutla yaptığı savaşı kaybetti ve Kelat Kalesine kaçtı. Şuturpa'da yaşanan muharebede ağır bir yenilgi alan Nadir, daha önce Afşarların elinde iken Tatar Aşur Beğin eline geçen Kuzgan Kalesi üzerine yürüdü. Kuzganı kuşatan Nadir, burasını da ele geçirdi. Merve doğru ilerleyerek kendisine karşı ittifak kuran Tatarları, Özbekler ve Çemişkezek Kürtlerini nüfuzu altına aldı. Merv önlerine kadar ilerleyen Nadir, girişmiş olduğu bu mücadeleler sonunda başta Abiverd olmak üzere Nesa, Kübkan, Zagçen, Kuzgan, Yengi Kale (Yeni Kale)yi ele geçirerek Horasanın tanınmış beylerinden biri oldu. Başkent İsfahan olmak üzere birçok toprağını Gılzaylara bırakarak zor durumda bulunan II. Tahmasb ın daveti üzerine onun hizmetine girdi. Eylül 1726da Habuşanda II. Tahmasbın hizmetine girerek Tahmasb Kulu Han unvanını alan Nadir, kısa bir süre içerisinde kendi kuvvetleri yanında II. Tahmasba bağlı kuvvetleri de alarak ülke içinde düzeni sağlamaya çalıştı. II. Tahmasb da bütün askeri işlerin denetimini Nadire devredip onu korçibaşı tayin etti. 11 Kasım 1726da Meşhedi ele geçirdi.
Meşhed'in alınmasından sonra, Şahın yüksek makamlardaki devlet adamları Nadir aleyhine yaptıkları tahrikler neticesinde II. Tahmasb ile Nadirin arası açıldı. II. Tahmasb Habuşana giderek Çemişgezek beyinin Nadir'e söz kesilen kızını II. Tahmasbın istemesi üzerine aradaki ihtilaf iyice arttı. Bu gelişmeler üzerine Nadir, Habuşan ve civarında isyan eden Kürtler üzerine yürüyerek onları itaate mecbur etti. Nadir daha sonra Nişabur bölgesine çekilmiş olan II. Tahmasb üzerine yürüdü. Hazırlıksız yakalanan II. Tahmasb, Mollabaşı Mir Muhammed Hüseyini Nadir'e gönderip barış istedi. Barışa razı olan II. Tahmasb ile beraber Meşhed'e döndü.
Meşhed'de II. Tahmasb ile Nadir, Abdalilere karşı ortak harekete geçilmesini kararlaştırmışlarsa da, etrafındakilerin etkisiyle II. Tahmasb seferden vazgeçerek Nadir'in tek başına Abdaliler üzerine gitmesini istedi. Bunun üzerine Herat üzerine yürüyen Nadir, yolda Sebzvarda bulunan II. Tahmasbın aleyhine döndüğünü öğrenince Herat seferini iptal edip onun üzerine yürüdü. Meydana gelen savaşta II. Tahmasbın kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Onu tutuklayarak Meşhed'e götürdü. II. Tahmasbı bundan böyle kendisine bağlılıktan ayrılmayacağına dair güvence vermeye mecbur etti. Nadir bu olaydan sonra II. Tahmasbı yanına alarak Mazenderan bölgesinde isyan eden Türkmenlerin üzerine yürüyerek onları itaat altına aldı.
Meşhed'de II. Tahmasb ile Nadir arasında Abdaliler üzerine birlikte harekete geçilmesi konusunda anlaşmaya varılmasından sonra ise II. Tahmasbın kuvvetleri ile Nadir'in kuvvetleri birlikte Abdaliler üzerine yürüdü. Heratın kuzeybatısındaki Kafir Kale mevkiinde yapılan savaşta Abdali kuvvetleri bozguna uğratıldı. Nadir, Abdali liderlerinin barış talebini kabul etti. Abdali ileri gelenleri Nadir'in emrine girmeyi kabul ettikleri gibi Gılzaylara karşı yardım edeceklerini bildirdiler. Nadir, Abdali meselesini çözdükten sonra II. Tahmasb ile birlikte Haziran 1729da Meşhed'e dönerek, Gılzayların hükümdarı Eşref Şaha karşı askeri hazırlıklara başladı.
29 Eylül 1729da Damğan yakınlarındaki Mihmandostta meydana gelen çarpışmada Nadirin şiddetli topçu ateşi Gılzay ordusunu bozguna uğrattı. Eşref Şah ağır kayıplar vererek Tahrana doğru çekildi. Daha sonra Tahran yakınlarındaki Veramine gelen Eşref Şah yine bozguna uğradığından bütün ağırlıklarını savaş meydanında bırakarak İsfahan'a kaçtı. Eşref Şahı üst üste iki defa yenen Nadir, bu zaferden sonra II. Tahmasbı Gılzayların boşalttıkları Tahranda bırakarak İsfahan üzerine yürüdü.
Eşref Şah, Osmanlı Devleti ile imzaladığı Hemedan Antlaşması hükmü gereğince Osmanlı Devletinin Hemedan muhafızı Abdurrahman Paşadan aldığı destek kuvvetlerle Nadir'in kuvvetleriyle İsfahan'ın kuzeybatısındaki Mürçehort mevkiinde 12 Kasım 1729da gerçekleşen muharebede üçüncü defa yenildi.
16 Kasım 1729da İsfahan'a giren Nadir, II. Tahmasb'ı yedi yıl aradan sonra törenle İsfahan'da tahta geçirdi. Nadir, daha sonra İsfahan üzerine tekrar yürüyen Eşref Han ın kuvvetlerini Şiraz yakınlarındaki Zergan mevkiinde bozguna uğrattı.
İlk Osmanlı Seferi
Şirazdan ayrılan Eşref Hanın, Kandahar hakimi Sultan Hüseyine bağlı askerlerin baskınına uğrayarak öldürülmesiyle İran'da 7 yıl süren Gılzay hakimiyeti sona erdi ve Safevi saltanatı da yeniden kuruldu. İran'a doğudan gelen Abdali ve Gılzay tehlikesini ortadan kaldırarak ülkedeki karışıklığı büyük ölçüde ortadan kaldıran Nadir ülkenin batısına yöneldi. Osmanlı ile yapılan görüşmelerden sonuç çıkmaması üzerine Nihavend üzerine yürüdü ve Temmuz 1730da şehri ele geçirdi. Van valisi Timurtaş Paşa kumandasında Nadirin üzerine gönderilen kuvvetler, Malayir mevkiinde yapılan savaşı kaybederek Hamedan'a doğru geri çekilmek zorunda kaldı. Hamedan muhafızı Abdurrahman Paşa şehri savunamayacağını anlayarak Bağdata çekilmesiyle Nadir, hiçbir direniş görmeden Hamedan'a girdi. Nihavend ve Hamedan'ın düştüğü duyulunca Osmanlı kuvvetlerinin Kirmanşahı terk etmesiyle Nadir, bu şehre de direnişle karşılaşmadan girdi. Meraga yakınlarında üzerine gelen Osmanlı hudut paşalarının kuvvetlerini yenip, Savuçbulaç, Meraga, Mukri ve Dihharkanı ele geçirdi.
İstanbulda Safevi elçisi Rıza Kulu Han ile yapılan barış görüşmeleri sonrası varılan anlaşmaya göre, Gence, Tiflis ve Revan Osmanlılarda kalmış, Hemedan, Kirmanşah ve Tebriz Safeviler'e bırakılmıştı. İran elçisi Rıza Kulu Han, bu anlaşmanın sonucunu II. Tahmasba bildirirken Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa da Tebriz muhafızı Çavuşbaşı Vezir Kara Mustafa Paşaya anlaşmaya binaen Tebriz'i tahliyesini ve Nadir'e teslim etmesini gizlice emretti. Barış şartlarını öğrenmekle beraber ileri harekatına devam eden Nadir, Meragadan hareketle Tebriz üzerine yürüdü. Bu sırada hükumetten aldığı emir gereğince Tebriz'i boşaltarak Van tarafına çekilmekte olan Tebriz muhafızı Kara Mustafa Paşa kumandası Osmanlı kuvvetlerini Tebriz ile Sufiyan arasındaki Süheylan/Sahlan mevkiinde yenilgiye uğrattı. Bu arada Nadir, Mustafa Paşaya yardıma gelen Heştarud valisi Rüstem Paşa kuvvetlerini 12 Ağustos 1730da yenilgiye uğratarak, Onu da esir aldı. Tebriz'i Osmanlı kuvvetlerinin boşaltması sebebiyle şehri kolaylıkla ele geçirdi.
Tebriz'i ele geçirdikten sonra Nahçıvan, Revan taraflarına yürümeye hazırlanan Nadir, Abdali liderlerinden Zülfikar Hanın isyanı üzerine bundan vazgeçerek Meşhedi kuşatan Abdaliler üzerine yürüdü. 4 Mayıs 1731de kuşattığı Heratı 27 Şubat 1732de ele geçirdi. Bu sırada II. Tahmasbın Kürican Muharebesi'nde Osmanlı kuvvetleri karşısında ağır bir yenilgiye uğradığı haberini aldı. Bu sırada Irak-ı Acemde Osmanlı ordusunun Kirmanşah ve Hamedan'ı ele geçirmesi sırasında Azerbaycan cephesinde Tebriz üzerine yürüyen Hekimoğlu Ali Paşa, önce Afşar Bisutun Hanın oğlu tarafından tahkim edilmiş olan Urmiyeyi 65 gün süren bir kuşatmadan sonra ele geçirerek, sonrasında Safevi kuvvetlerinin boşalttığı Tebriz'e de 4 Aralık 1731de direnişsiz girmişti. Zor durumda kalan II. Tahmasbın elçileriyle Şubat 1732de yapılan görüşmeler neticesinde iki taraf arasında antlaşma şartları kararlaştırıldı. Ahmet Paşa Musalahası adı verilen bu antlaşmaya göre; Azerbaycan tarafında Aras nehri, Irak tarafında ise Derne ve Derteng sınır olmak üzere, kuzeyde Revan, Gence, Tiflis, Şirvan, Şemahi ve Kartli (Gürcistan, Şirvan ve Karabağ), Osmanlılara kalırken, Tebriz, Kirmanşah, Hemedan, Luristan, Erdelan ile Huveyze Safeviler'e verildi. Ancak Heratta bulunan Nadir bu antlaşmayı kabul etmediğini bildirdi.
Şubat 1732de Ruslarla yapılan Reşt Antlaşması ile Rus cephesini güvenceye alan Nadir, Şah II. Tahmasbın Kum ya da Tahrana gelerek görüşme teklifini kabul etmediğini öğrenince İsfahan üzerine yürümeye karar verdi. Ağustos 1732de Nadir'in İsfahana gelmesinden sonra da Şah, Osmanlı Devleti ile yapılan barışı bozmayacağını Ona bildirdi. Bunun üzerine Nadir, II. Tahmasb'ı Meşhed'e sürgüne gönderdi. Taraftarlarının İran şahlığı teklifini uygun görmeyerek II. Tahmasbın 3-5 aylık oğlu III. Abbası şah ilan ettirerek, kendisi Şah Vekili sıfatıyla Şubat 1732 de yönetimi fiilen ele geçirdi.
İran'da inisiyatifi tamamen ele geçiren Nadir, Osmanlı Devletine karşı harekete geçmeden önce İsfahandaki taht değişikliğinden yararlanan Bahtiyariler üzerine yürüyerek onları itaate mecbur etti. Diğer yandan bir süreden beri Malayir bölgesinde eşkıyalık eden Zendlerin üzerine yürüyerek onları da etkisiz hale getirdi. Nadir, bundan sonra Osmanlı Devletine karşı harekete geçerek Kirmanşah'ı kuşattı. Burayı şehir halkının Osmanlı muhafızlarına ihanet edip kapıları açmaları sonucu Kasım 1732de şehri direnişsiz aldı. Derne Begi Ahmet Paşa kumandasındaki Osmanlı öncü birlikleriyle yapılan muharebeyi kazandı. Bağdatı kuşatan Nadir Şah, Bağdat'ın yardımına gelen serdar tayin edilen Erzurum valisi, eski vezir-i azam Topal Osman Paşa kumandasındaki Osmanlı ordusu ile 19 Temmuz 1733 tarihinde gerçekleşen Ducum Muharebesi'nde ağır bir yenilgiye uğrayarak kaçmak zorunda kaldı.
Ducum yenilgisini telafi etmek ve Topal Osman Paşa ile tekrar karşılaşmak üzere Hamedan'dan Osmanlı sınırına yürüdü. Kasım 1733te Osman Paşa ile Kerkük civarında yapılan Leylan Muharebesi'nde Osmanlı kuvvetleri yenilgiye uğratıldığı gibi, Topal Osman Paşa da hayatını kaybetti. Bu galibiyetinden sonra Şehrizor, Kerkük ve Derneyi ele geçirdi. Buradan yeniden Bağdat önlerine gelen Nadir, Bağdat valisi Ahmed Paşa ile barış imzaladı.
Bağdat önlerinden ayrıldıktan sonra isyan eden Bahtiyarilerin lideri Muhammed Belüc üzerine yürüdü. Şiraz önlerinde yapılan muharebede ağır kayıplar veren Muhammed Han kaçmaya mecbur oldu. Şirazı Muhammed Han Belücün elinden geri alan Nadir 1734 baharında İsfahana geri döndü. 1734 Ağustosunda Erbile girdi. Daha sonra Kafkasya yönüne hareket ederek Osmanlı hakimiyetini kabul eden Şirvan hakimi Surhay Hanla yapılan savaşı kazanarak, Şirvan (Azerbaycan)ın merkezi Şamahıya kolayca ele geçirerek burasını tahrip etti. Gence valisinin destek kuvvetlerini alan Surhay Hanı Şamahı ile Kebele arasındaki Devebatan mevkiinde bir kez daha yenilgiye uğrattı. Kendisinden kaçan Surhay Hanla Gazikumukta yapılan savaşı kazanarak buraya giren Nadir, şehri tahrip etti. Kış mevsiminin yaklaşması ve arazi şartlarının elverişsizliğinden dolayı daha fazla ilerleyemedi ve geri dönmek zorunda kaldı. Bu sırada Mahaçkale hakimi Has Fulad Han, Nadirin himayesine girdi. Nadir, Ahti (Akhyti)ye gelerek buradaki Lezgilerin isyanını bastırdı. Şirvanı ve bu bölgenin merkezi Şamahıyi ele geçirerek Dağıstan içlerine kadar ilerleyen Nadir, Ekim 1734'te Gence yi kuşattı ancak ele geçiremedi. 1735te yapılan antlaşma ile Ruslar, Bakü ve Derbendi boşalttılar ve Sulak nehri iki devlet arasında sınır kabul edildi. Nadir, böylece 1722 yılından beri Rus istilasına maruz kalan Azerbaycan topraklarını yeniden İran'a bağladığı gibi Rus cephesini de kesin olarak güvenceye almış oldu. 24 Mayıs 1735 ayında Karsı kuşattıysa da ele geçiremedi. 18 Haziran 1735 yılında üzerine yürüyen Serasker Abdullah Paşa komutasındaki Osmanlı güçlerini Revan yakınlarındaki Bagaverdde Arpaçay Muharebesi olarak da adlandırılan savaşta ağır yenilgiye uğrattı. Bu galibiyetten sonra Gence ve Tiflisi savaşmadan ele geçirdi. Daha sonra Karsı ikinci defa kuşattıysa da ele geçiremedi. Gürcistan ve Dağıstan işlerini düzene koymak maksadıyla Eylül 1735te Tiflise geldi. Gürcistan prens ve asilzadeleri Ona bağlılıklarını bildirdi. Nadir, Ekim 1735te Tiflisten ayrılıp Caru Tala Lezgilerini cezalandırdıktan sonra Kumuk (Kumukh)a geldi. Burada Surhay Hanın ordusunu bozdu. Nadir'in Gürcistan ve Dağıstandaki faaliyetleri bir yıl sürdü.
Nadir'in Şah İlan Edilmesi ve Etkinlikleri
1736da Mugan ovasına hareket eden Nadir, burada bir kurultay tertip ederek buraya gelen İran eyalet valileri, ulema, eşraf, aşiret ve oymak ileri gelenlerinin desteğiyle şah ilan edildi. Burada Nadir, şahlığı Peygamberden sonra Ebubekir, Ömer, Osman ve Alinin halife olduğunu, bu gerçeği Hindistan ve Türkistandan Rumeliye kadar bütün İslam aleminin kabul edip, İranın dahi Ehl-i Sünnete bağlı iken Şah İsmail tarafından sokulan Şii akidelerle Müslümanların bölündüğünü, Müslümanlar arasında birliği sağlayabilmek için Şiiliğe, Şah İsmail tarafından sokulan bu akidelerden vazgeçip, İmam Cafer Sadık tarikatının (mezhebinin) kabul edilmesi şartıyla uygun buldu. Bu şartı davetliler tarafından kabul edildi.
Nadir, Şah ilan edildikten sonra ülke genelinde bütün dini görevlilere fermanlar göndererek, Peygamberden sonra halife olan Ebubekir, Ömer, Osmana sövülmeyip, aksine isimlerinin rahmetle anılması, yine Sünniler ile Şiiler arasında ihtilafa sebep olan ve ezanlarda okunan Ali için, Aliveliullah kelimesinin bundan böyle okunmaması bildirildi. Şii ulema tarafından [736 yılı Şubat başlarında İran şahı olduğu onaylandı. Şii ulemanın etkinliğini kırarak onların bütün arazilerine ve mallarına el koydurttu. Muganda İran Şahı seçildikten sonra İsfahana gelen Nadir, Mart 1736da İsfahan yakınlarındaki Ferahabat Bahçelerinde yapılan törenle şahlık tacını giyerek İran tahtına oturdu. Nadir'in İran'da şahlığını resmen ilan etmesiyle Safevi Hanedanının İran'daki hakimiyeti sona ererek İran'da yine bir Türk hanedanı olan, Afşar Türklerinin hakimiyeti başladı.
Osmanlıların batı cephesinin karışması dolayısıyla Avusturya ve Rusya ile savaşa hazırlanması, buna karşılık Nadir'in Kerkük ve Arpaçay başarılarını takiben İran'a iade edilmesini istediği yerlerin tamamını ele geçirmesi, tarafları barışa yanaştırdı. Nadir Şah, Osmanlılarla barış görüşmelerini başlatmış ancak Caferilikin beşinci mezhep olarak kabulünü talep etmesi, Osmanlı ulemasının da bunu kabul etmemesi barış sürecini uzunca süre sürüncemede bırakmıştır.
Afganistan-Hindistan-Türkistan Seferleri
Rusya ile 1735te imzaladığı antlaşmayla kuzeybatıdan gelecek tehditlerin önlenmesi, Osmanlıyla barış görüşmelerinin sonuç alınamadan devam etmesi, bu sırada Osmanlı-Rus-Avusturya savaşının meydana gelmesi dolayısıyla Osmanlıların Avrupa cephesi ile meşguliyeti sebebiyle kendisini batı sınırında güven içerisinde hissederek doğuya Kandahar üzerine yürümeye karar verdi. 3 Şubat 1737de Sistan-Kandahar sınırına ulaştı. Daha sonra Kandahar kalesi önlerine gelen Nadir Şah, karargahını şehrin doğusunda kurup, kaleyi kuşattı. Yaklaşık bir yıl süren bir kuşatma sonrasında şehri ele geçirerek yıktırdı. Şehir yakınlarında inşa ettirdiği Nadirabadı, Kandahar eyaletinin merkezi yaptı. 10 Mayıs 1738de Nadirabaddan harekete geçen Nadir Şah, önce Afganistanı Hint kıtasına bağlayan önemli yollar üzerinde bulunan Gazneyi sonra Kabili kısa sürede ele geçirdi. Babür İmparatorluğunun iç sorunlar nedeniyle Gurkanlı ve Haydarabad Devleti olmak üzere ikiye ayrılması Hindistan seferine çıkması için Nadir Şahın elini güçlendirdi. Kabilden Hindistan üzerine yürüyen Nadir Şah, sırasıyla Celalabad, Peşaver ve Lahoru fazla bir güçlük çekmeden ele geçirdi. Delhiye doğru ileri harekatını sürdürerek, bu şehre 115 km uzaklıktaki Karnal ovasında 13 Şubat 1739da yapılan Karnal Savaşı nda kalabalık Gürkanlı ordusunu 3-4 saat içerisinde yenilgiye uğrattı. 8 Mart 1739da Delhi ye girdi. 1 Mayıs 1739 da Türk-Hint hükümdarı Muhammed Şaha tacını iade ederek onunla antlaşma imzaladı. Antlaşma uyarınca Sind Nehrinin kuzey ve batısındaki bütün yerleşim yerleri İrana bağlandı. 5 Mayıs 1739da beraberinde yüklü miktarda servetle birlikte Dehliden ayrılan Nadir Avşar, geldiği yolu takip ederek, Mayıs 1740'ta Nadirabada ulaştı. Haziran 1740'ta Türkistan seferine çıkan Nadir Şah, Nadirabaddan Herata geldi. Buradan da kaynaklarda şehirlerin anası olarak kaydedilen Belh üzerine yürüyüp, 31 Temmuz 1740'ta Belhe geldi. 22 Eylül 1740'ta da hazırlattığı kayıklarla Ceyhun Nehrini geçip Buhara önlerine ulaştı. Buhara Hanı Ebul Feyz Hana iyi davrandı. Yapılan antlaşma ile Ceyhun Nehri sınır kabul edildi. 1740 Ekim'inde Nadir Avşar, Buharadan Harezme geçti. Harezm Hanı İlbars Han kendisine karşı koymuşsa da Kasım 1740'ta teslim olmak zorunda kaldı. Böylece başarılı Türkistan seferiyle kurmuş olduğu devletin kuzeydoğu sınırlarını güvenlik altına aldı.
Osmanlı ile savaş
Nadir Şah, Hindistan seferinden dönüşünde hem Hindistandaki başarılarını bildirmek hem de vaktiyle İstanbulda barış görüşmelerinde (1736 Müzakereleri) pürüzlü kalan Caferilik mezhebinin beşinci mezhep olarak kabulü ve Kabede Caferilik mezhebi için bir rükün verilmesi meselesini tekrar ortaya atarak İstanbul a elçi gönderdi.
Nadir Şah, 1736 yılından itibaren 1740 yılına kadar çıkmış olduğu Afganistan, Hindistan ve Türkistan seferlerinden zaferle dönmüş, Sind Nehri' nin sağ taraflarını Hindistandan koparıp İran'a bağlamıştı. Batılı tarihçilerden Sir Percy Sykesin deyimiyle Büyük Avşar başarılı Hindistan seferiyle Hindistan ın efsanevi zenginliklerini elde etmesi yanında cihangirlik arzusunu da gerçekleştirmiş; kendisinden önceki Cengiz, Timur gibi Asya nın büyük cihangirleri arasına katılmıştı.
Bu arada Osmanlı Devleti de batı cephesinde Rusya ve Avusturya savaşlarından Belgrad Antlaşmaları ile zaferle ayrıldı. Osmanlı ile yapılan barış görüşmelerinde dini konularla ilgili iki madde şeri sakıncalar nedeniyle kabul edilmeyip iki devlet arasında dostluk ve kardeşlik temenni edilerek elçiler 1741 yılında geri döndü. İsteklerinin hepsinin kabul edilmemesi Nadir Şah ın hoşuna gitmemiş ve iki tarafta savaş hazırlıklarına başlamıştı. 1743 ilkbahar sonlarında Nadir Şah ikinci defa Irak seferine çıktı. Bağdat ı kuşattı, Şehrizor ve Kerkük ü ele geçirdi. 1743 sonbaharında Musul'u kuşattıysa da Abdülcelilzade Hüseyin Paşa komutasındaki Osmanlı garnizonu karşısında büyük bir yenilgiye uğradı. Necefteki toplantıdan sonra barış hususunda Bağdat Valisi Ahmet Paşa ile anlaşan Nadir Şah, ele geçirdiği Kerkük, Erbil vb. yerleri iade edip, güneyde halen devam eden Basra kuşatmasının kaldırılması emrini verdi ve İran'a döndü.
Osmanlı tarafından İrana iç karışıklık çıkarması için gönderilen Safevi hanedanından Safi Mirza ile Lezgilerin isyanını bastırmaya başladı. Surhay Hanın oğlu Mehmet Hanın idaresindeki Lezgiler, Şah'ın gönderdiği bu kuvvetleri bozguna uğratarak Şirvanın idari merkezi Aksuyu kuşattılar. Şemahi yakınlarında Aralık 1743 gerçekleşen savaşta Surhay Han ve Safi Mirzayı ağır bir yenilgiye uğrattı. Fars Beylerbeyi Taki Hanın 1744 yılı başlarında isyan edip, Şirazda bağımsızlığını ilan etmesi üzerine Nadir Şah, Taki Hanın üzerine Allahverdi Hanı gönderdi. Şirazı kuşatan Allahverdi Han, 4,5 aylık bir kuşatmadan sonra Haziran 1744te şehre girdi. Aynı yıl Kaçar Türkleri (Kaçarlar (halk)), Feth Ali Hanın oğlu Muhammed Hasan Han öncülüğünde isyan ettiler. Yomut Türkmenlerinin desteğini temin eden Kaçarlar, 1744 yılı ocağında Esterabad (Gürgan) şehrini ele geçirip etrafı yağmaladılar. Daha sonra Nadir Şah ın kuvvetleri ile isyancılar arasında yapılan savaş sonucunda Muhammed Hasan Han kaçmak zorunda kaldı. İç isyanları kısa sürede bastıran Nadir Şah, Safi Mirzayı yakalatıp gözlerine mil çektirdikten sonra Kars seraskeri Ahmet Paşa ya gönderdi. Safi Mirza sorununu çözdükten sonra acele Tebriz-Nahçıvan (şehir) yoluyla güçlü bir tahkimata sahip Kars üzerine yürüdü. Arpaçayı geçip 29 Temmuz 1744te Kars önlerine gelerek şehri üçüncü defa kuşattı. Buna mukabil, Şehla Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı garnizonuna karşı büyük bir yenilgi alarak 9 Ekim 1744te kuşatmayı kaldırdı ve Berdeye çekildi. Üzerine harekete geçen Osmanlı kuvvetleriyle Bagaverd de gerçekleşen ve 21 Ağustos 1745te sonuçlanan savaşta galip geldi.
Daha sonra Osmanlı ile sonu gelmeyen savaşları bitirmek üzere müzakerelere başlandı. Yapılan müzakereler sonucunda 4 Eylül 1746da Osmanlı ile İran arasında Kerden Antlaşması imzalandı.
Nadir Şah'ın Öldürülmesi
Nadir Şah, Hindistan seferinden yüklü miktarda servet ile dönmüş ve halktan üç yıl süre vergi toplamayacağını bildirmişti. Hindistan seferinden yüklü miktarda servetle dönülmesine rağmen 1743ten itibaren Osmanlı Devleti ve Kafkasyada girişilen askeri mücadelelerin ülke ekonomisinde yarattığı bunalımı telafi edebilmek için halktan zorla vergi toplaması İran genelinde isyan hareketlerine sebep oldu. Affedilen vergilerin zorla alınması, vergi memurlarının halka kötü davranışları ve isyan hareketlerini bastırmak için alınan çok sert önlemler İran halkını özellikle Safevi hanedanına hala bağlı kalan ve dini reformları benimsemeyen Şii zümreyi Nadir Şah'ın aleyhine döndürdü. Ülkenin doğusundan gelişen bu huzur bozucu haberler üzerine Nadir Şah, 1746 yılı Aralık başlarında İsfahan'a geldi.
Ocak 1747'de Yezd ve Kirmana gitmek üzere İsfahan' dan ayrılan Nadir Şah, yolu üzerinde uğradığı her yerde halka çok sert davranıp bir çoğunu öldürttü. Nisan sonlarında Meşhed'e ulaşan Nadir Şah, burada halka İsfahan ve Kirmanda yaptıklarından çok daha acımasız davrandı. Nadir Şah'ın bütün bu hareketleri Sistan bölgesinde daha önce çıkan isyanları bastırmak üzere gönderdiği yeğeni Ali Kulu Han liderliğinde çok büyük çapta bir isyanın çıkmasına sebep oldu. Bu isyan hareketi daha sonra Horasana ve Azerbaycana da sıçradı. Başlarına Feth Ali Hanın oğlu Muhammed Hasan Hanı geçiren Kaçar Türkleri de Esterabad/Gürganda isyan ettiler. 19 Haziran 1747de Habuşana gelen Nadir Şah, ordugahını Fethabada yakın mesafedeki Goçan a kurdu. Burada bulunduğu sırada emrindeki komutanlar tarafından gerçekleştirilen suikast sonucu öldürüldü.