İtalyanca

İtalyanca (italiano ya da lingua italiana), çoğunluğu İtalya ve İsviçre'nin güneyindeki Ticino kantonunda yaşayan 61 milyon kişi tarafından konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir Latin dilidir. İtalyan asıllı göçmenlerce Amerika Birleşik Devletleri'nde, Arjantin'de, Brezilya'da, Kanada'da ve Avustralya'da da sıkça konuşulur.
Orta Çağ itibarıyla Halk Latincesi (Vulgar Latince) çeşitli dillere ayrılmıştır. Orta Çağ'ın sonunda Floransa şehrinin kültür ve edebiyat üstünlüğü etkisiyle, Toskana yazı dilinden bugünkü İtalyanca şekillenmiştir. Dilin gelişiminde Boccaccio, Dante Alighieri ve Petrarca gibi isimlerin Latince yerine Toskana ağzını kullanmalarının büyük etkisi vardır. Buna rağmen İtalyan dili, siyasi birliğin de uzun zaman tamamlanamamış olmasının da etkisiyle bölgeden bölgeye büyük farklılıklar taşır. Her bölgenin kendine özgü şivesi vardır. Buna ek olarak İtalyanca gibi Halk Latincesinden türemiş ancak İtalyancadan farklı ve karşılıklı anlaşılabilirlik göstermeyen 30 civarı dil de İtalyada bulunmaktadır. Çoğu İtalyanca konuşuru hem İtalyanca ve şivelerini, hem de kendi bölgesel dillerini (örneğin Sicilyaca veya Furlanca) konuşmaktadır.
Diğer Latin dilleriyle (Fransızca, İspanyolca, Portekizce, Rumence, Katalanca gibi) büyük benzerlikler taşır. İtalyancayı iyi bilen birisi diğer Latin dillerini de kısa zamanda öğrenebilir. İtalyanca ve Sardunyaca, Latinceden en az farklılaşmış yaşayan diller olarak nitelendirilmektedir.
İtalyanca, kelimelerin hemen hemen tamamının ünlü harfle bitmesi ve kesif vurgularıyla kendine özgü bir melodiye sahiptir. İtalyanca, Rönesans devrinde lingua franca görevini görmüş olduğundan diğer dilleri etkilemiştir ve özellikle müzik alanında terminoloji İtalyancadır. İtalyanca dünyanın sayılı melodik dillerinden biridir.
Tarihçe
Kökenleri
Orta Çağ'da Avrupa'da yerleşik yazı dili Latince'ydi ancak insanların büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu ve yalnızca bir avuç insan bu dili iyi biliyordu. İtalyan Yarımadası'nda Avrupa'nın çoğunda olduğu gibi çoğu yerel dilde konuşurdu. Yaygın olarak anıldıkları şekliyle bu lehçeler, resmi standartlar ve öğretilerden etkilenmeden yüzyıllar boyunca Halk Latincesi'nden gelişti. Bunlar hiçbir şekilde, kendisi bu yerel dillerden biri olarak başlayan standart İtalyanca'nın "lehçeleri" değil, İtalyanca'nın kardeş dilleridir. Karşılıklı anlaşılabilirlik, genel olarak Roman dillerinde olduğu gibi, İtalyancada da büyük farklılıklar gösterir. İtalya'nın Roman dilleri her seviyede (fonoloji, morfoloji, sözdizimi, sözlük, pragmatik) İtalyanca'dan büyük farklılıklar gösterebilir ve tipolojik olarak farklı diller olarak sınıflandırılır.
Alfabe
İtalyan alfabesinde 21 harf bulunur. J, K, W, X ve Y harfleri İtalyancada kullanılmaz, sadece yabancı kelimelerde bulunur.
{|
|A||B||C||D||E||F||G||H||I||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||Z
|-
|a||b||c||d||e||f||g||h||i||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||z
|}
Okunuş
C harfi a, o, u harflerinin önünde bulunduğunda k [kh] olarak okunurken, e ve i harflerinden önce Türkçedeki ç [ʧ] gibi okunur.
Ch ve gh harfleri daima e ve i harflerinin önüne yazılır ve sırasıyla k ve g şeklinde okunurlar.
G harfi a, o, u harflerinin önünde normal g olarak okunurken, e ve i harflerinden önce Türkçedeki c [ʤ] harfi gibi okunur.
Gl, [ʎ] olarak, gn ise [ɲ] olarak okunur: Taglia (beden) talya olarak, ogni (her) onyi olarak okunur.
H harfi İtalyancada hiçbir zaman okunmaz. Eşsesli kelimelerde anlam karışıklılığını ortadan kaldırmak için kullanılır. Örneğin "anno" (yıl) ve "hanno" (sahip olmak fiilinin 3. çoğul şahıs çekimi). Yabancı kelimelerde de okunmaz, örneğin "hotel".
R harfi İtalyancada Türkçede olduğundan daha kuvvetli yuvarlatılır.
Z sesi "dz" olarak, zz ise "ts" olarak okunur: Zucchero (şeker) dzukkero, pizza ise pitsa olarak okunur.
"C" ile "g" harfleri ve "Sc" kombinasyonu
Vurgu ve tonlama
Çoğu İtalyanca kelimede vurgu sondan ikinci hecededir.
Örneğin: adesso (şimdi), liceo (lise)
Bazı kelimeler ise bu kurala uymaz ve vurgu kelimenin herhangi başka hecesinde bulunabilir.
Örneğin: fragola (çilek), cinema (sinema)
Vurgusu son hecede olan kelimelerde ünlü harfler sola yatık olan grave imi (à, è, ì, ò, ù) ile gösterilir. Bu aksanlar vurguda istisnaları gösterip, kelimenin sadece son harfine eklenir. Kelimenin başında veya ortasında olan vurgular için grave imi kullanılmaz.
Örneğin: caffè (kahve), lunedì (pazartesi)
İmi sağa yatık olan acute imi (é) ise kelimeye aksan verir ve İtalyanca da (istisnalar dışında) kelimenin sadece son harfinde bulunur.
Örneğin: trentatré (otuz üç), perché (çünkü)
Bazı kelimelerde ise diyakritik işaretler anlam ayırımı için önem taşır.
Örneğin: la (dişi belirteç) - là (orada)
Dilbilgisi
İtalyancada isimlerin tamamı erkek ya da dişi olarak betimlenir. Erkek kelimeler genellikle -o harfiyle, dişi kelimeler ise genellikle -a harfiyle biter. Erkek çoğul -i, dişi çoğul ise genellikle -e takısını alır. Dolayısıyla erkek çocuk bambino, kız çocuk bambina, erkek çocuklar bambini, kız çocuklar ise bambine olarak söylenir.
Sıfatlar isimlerin cinsiyetine uyar. Bambino bello=Güzel erkek çocuk, Bambina bella=Güzel kız çocuk, Bambini belli= Güzel erkek çocuklar, Bambine belle=Güzel kız çocuklar.
Belirteçler
Fiiller
İtalyancada fiiller şahıslara göre ve zamana göre çekilir. Bu şahıslar io (ben), tu (sen), lui (erkek o), lei (dişi o ya da Siz), noi (biz), voi (siz), loro (onlar) dur. Şimdiki zamanda (Presente) fiil kökünün sonuna konan eklerle şahıslar betimlendiğinden şahıs gizli özne olarak kalabilir:
İtalyancada 4 geçmiş zaman, 1 şimdiki zaman, 1 gelecek zaman, 1 şart, 1 geçmiş şart olmak üzere pek çok zaman bulunur. Ancak zamanların bazıları gündelik konuşmada kullanılmaz.
Bütün Hint-Avrupa dillerinde olduğu gibi cümle dizimi özne-yüklem-tümleç şeklindedir:
Luigi viene da casa (Luigi evden geliyor)
Parlo con te (Seninle konuşuyorum)
İtalyanca bir pasaj
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Madde 1:

Orijinal metin: "Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza."
Türkçe: "Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler."
Bazı İtalyanca kelimeler

sì - evet.
no - hayır.
ciao - merhaba.
grazie - teşekkür ederim.
prego - bir şey değil.
Come stai - Nasılsın?
Bene - iyi
Bello - güzel
per favore - lütfen
mi scusi - affedersiniz
buonanotte - iyi geceler
buongiorno - günaydın
buonasera - iyi akşamlar
arrivederci - hoşça kalın
Çekirdek aile
il fratello - erkek kardeş/ağabey
la sorella - kız kardeş/abla
il padre/il papà - baba
la madre/la mamma - anne
Birkaç ülke ve dilleri
Italia - İtalya
litaliano - İtalyanca
Turchia - Türkiye
il turco - Türkçe
Inghilterra - İngiltere
l'inglese - İngilizce
İtalyanca sayılar
1 - Uno
2 - Due
3 - Tre
4 - Quattro
5 - Cinque
6 - Sei
7 - Sette
8 - Otto
9 - Nove
10 - Dieci
11 - Undici
12 - Dodici
13 - Tredici
14 - Quattordici
15 - Quindici
16 - Sedici
17 - Diciassette
18 - Diciotto
19 - Diciannove
20 - Venti
21 - Ventuno
22 - Ventidue
23 - Ventitré
28 - Ventotto
30 - Trenta
40 - Quaranta
50 - Cinquanta
60 - Sessanta
70 - Settanta
80 - Ottanta
90 - Novanta
100 - Cento
200 - Duecento
1000 - Mille
2000 - duemila
10000 - diecimila
100000 - centomila
1000000 - milione