Tebriz

Tebriz ( ), İran'da Doğu Azerbaycan Eyaleti'nin yönetim merkezi olan şehir. Tebriz İran'ın kuzey batısındaki en büyük şehri, aynı zamanda İran Azerileri'nin yoğunluklu olarak yaşadığı bir şehirdir.
Aynı zamanda eyaletin aynı isimli Tebriz şehristanı'nın da yönetim merkezi olan şehrin 2020 yılı resmi nüfusu 3.043.633
Şehir nüfusunun çoğunluğunu İran Azerileri oluşturur. Halkın dili Azerbaycan Türkçesi'dir. Nüfus açısından İranın Tahran, Meşhed, İsfahan, Kerec ve Şiraz'dan sonra altıncı en büyük şehridir. Sanayi bakımından İranın ikinci şehridir.
Etimoloji
Tebriz adının Farsçadaki teb (ateş) ve riz (akıtan, döken) sözcüklerinin birleşmesinden meydana geldiği söylenmektedir. Adın ortaya çıkışına dair bir hikaye bulunmaktadır. 791'de Abbasi Halifesi Harun Reşid'in ateşli hastalığa yakalanan eşi Zübeyde Hatun'un Tebriz'deki kaplıcalara girdikten sonra sağlığına kavuştuğu için buranın adı Tebriz (ateş döken) olmuştur.
Evliya Çelebi de şehrin adını "sıtma dökücü" olarak aktarmıştır.
Şehrin adı Arap coğrafya kitaplarında Tibriz, Bizans ve Ermeni kaynaklarında Tavrez ve Tavreş şeklinde geçer. Avam halk buraya Tevriz de demekteydi.
İklim
Tarih
Tebrizin ne zaman kurulduğu hakkında kesin bilgi yoktur. Şehirde yapılan arkeolojik kazılara göre Tebrizin 5 bin yıllık bir geçmişi olduğu tahmin edilmektedir.
Çeşitli kaynaklar III. yüzyılda şehrin varlığından söz ederler. Gazaka olarak da bilinen kent Atropatenanın başkentiydi. Fakat sonra bir depremde yıkıldı ve Arap hakimiyeti zamanında tekrar imar edildi.
Tebrizin kuruluşu Ahameniş İmparatorluğu öncesine dayanır. İsmi Tavrez, Tavrej, Taris ve Turi diye de tarih kitaplarında geçen Tebriz, tarihi boyunca yıkımlara uğrayıp yeniden inşa edilmiştir.
Tebriz'in eski ismi Tavrez, Tavriz şeklinde olmuştur. Tebriz kelimesi Kıpçakçaya ait bir kelimedir: Tebriz = Tavris = Tavaris. Yani (tav)+(aris) "dağ+arası". Bu da Tebriz şehrinin üç yandan dağlar ile çevrili olmasıyla ilgilidir.
Eskiden beri önemli bir merkez olan Tebrizin kuruluşunu hazırlayan etkenlerden biri de kuzey-güney ve doğu-batı doğrultularında önemli yollar üzerinde (İpek ve Baharat yolları üzerinde) bulunmasıdır. Tebriz, doğu ile batı arasında bir Orta Çağ kültür merkezi olmuştur. Tebriz, gerek içinde barındırdığı Türk nüfusu ve gerekse İranı yüzyıllar boyunca yöneten İran Azerileri açısından önemli bir merkezdir.
1174 yılında Tebriz ele geçirilmiş Kızıl Arslan onu İldenizlilerin başkenti yapmıştır..
Abaka Han devrinde (1265-1281) Tebriz, İlhanlıların başkenti oldu. Gazan Han'ın saltanatı sırasında başkent olan Tebriz'de 1299dan sonra geniş bir imar faaliyetine girişildi. 1336dan sonra Celayirlilerin eline geçen şehir daha sonra Timur tarafından istila edildi. Timurlular zamanı imparatorluğun batı eyaletlerinin idari merkezi olan şehir imar faaliyetleri ile daha da geliştirildi. Timur'un ölümünden sonra şehir onun oğulları arasında el değiştirdi.
1406da Tebriz, Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusufun eline geçti. Kara koyunlular zamanında da Tebriz başkent olarak kullanıldı. Timurun yerine geçen Şahruh, 1436da Tebrizi kesin olarak ülkesine kattı. Şehrin yönetimini oğlu Cihanşaha verdi. Cihanşah devrinde Tebrizde meşhur Gökmescit ve daha birçok bina yapıldı. 1468de Tebriz Akkoyunlular hükumdarı Uzun Hasan tarafından alındı.
I. İsmail Akkoyunlu Elvend Mirza'yı Şarur (Nahçıvan) yakınlarında yendikten sonra 1501 yılının temmuz ayında Tebriz'de kendisini Şah ilan etti ve Safevi Devleti'ni kurdu. Safeviler'in başkenti olan Tebriz, Yavuz Sultan Selim zamanındaki Çaldıran Muharebesinden sonra Osmanlılarla Safeviler arasında birçok kere el değiştirdi.
Coğrafya
Kuzeyde Eynali Dağı, güneyde volkanik Sehend Dağı arasında bulunmaktadır. Bu yüzden dağlarla çevrili bir düzlükte kurulmuştur. Ayrıca Kömür Çayı (Mehran Çayı ya da Kuru Çay) ve Acı Çayın birleşmesinden oluşan nehir yatağında konumlanmıştır. İmam Humeyni Caddesi kenti doğudan batıya iki parçaya bölen bir ana caddedir. Bu caddenin bir ucunda Tahrana giden ana yol, diğer ucunda ise Tebriz Garı bulunmaktadır. İran Ermenilerinin piskoposu Tebriz'de oturur.
Şems-i Tebrizi 1185 yılında bu şehirde doğmuştur.
Tarihi yerler
Erk-e-Alişah
Rebi-Reşidi
İtfaiye Kulesi
Tebriz Kapalıçarşısı: Doğudaki en büyük ve en önemli pazarlardandır. Pazarının genişliği bir kilometre karedir. İçindeki küçük çarşıların ve kervansarayların sayısı yirmiye ulaşır. Eskiden beri ticaret merkezi olmuş ve bugün de İran'ın kuzey batısının en görkemli ticaret merkezlerindendir.
Tebriz Belediye Sarayı
El-Gölü (Şah-Gölü): Büyük bir havuz ortasında bir binadır. Binanın yapılış tarihi bilinmemektedir. Ancak Abbas Mirza zamanında restore edilmiş ve 1931 yılından itibaren genel mesire yeri şekline dönüşmüştür. Bu mesire yeri, ferah yeşil bir alana sahiptir.
Meşrutiyet Müzesi
Azerbaycan Müzesi
Senceş Müzesi
Şehriyarın Müzesi
Şairler Anıtı (Makberet-ol Şuara): İran'ın yetiştirdiği birçok şairin ve önemli insanın mezarının bulunduğu yerdir. İranın çağdaş büyük şairi Şehriyarın mezarı da burada yer almaktadır.
Un İbn Ali Anıtı
Ferdowsi Lisesi
Alişah Camisi
Tebriz Ulu Camisi
Kebud Camisi
Ostad ve Şagerd Camisi
Seyyed Hamze Camisi
Magbare Camisi
Zehiriye Camisi
Tebriz Garı
İlklerin şehri: Tebriz
Tebriz bulunduğu coğrafya nedeni ile, İran'ın batı kapısı olarak görülür bu yüzden birçok modern yapı ve etkinlik, İranda ilk olarak Tebrizde yapılmıştır veya görülmüştür. Bu yüzden çoğu Tebrizli İran'ın ilk modern hayata geçen şehri olarak görürler:
İranda 1811'de ilk matbaa evi Tebrizde kuruldu.
İranın ilk modern okulu Tebrizde Hasan Roşdiye tarafından 1888 kuruldu.
İranın ilk işitme engelliler okulu Cabbar Bahçıvan tarafından 1924 yılında Tebrizde kuruldu.
İranın ilk özel dahi çocuklar okulu 1926 yılında Almanlar tarafından Tebrizde kuruldu.
İranın ilk ana okulu 1923 yılında Tebrizde kuruldu.
İranın ilk belediyesi, şehir meclisi ve belediye sarayı Tebrizde kuruldu.
İranın ilk modern polis teşkilatı Tebrizde kuruldu.
İranın ilk ticaret odası 1906 yılında Tebrizde kuruldu.
İranın ilk madeni para darphanesi Tebrizde işe başladı.
İranın ilk umumi kütüphanesi Tebrizde kuruldu.
İranın ilk sinema salonu 1900 yılında Tebrizde kuruldu, ayrıca 1921 yılında Tahranın ilk sinema salonunu bir Tebrizli kurdu.
İranın ilk tiyatrosu ve tiyatro grubu Tebrizde kuruldu.
İranın ilk modern fabrikası Tebrizde kuruldu.
İranın 1900'lü yıllardaki telefon sistemine kavuşan ilk şehri Tebriz idi.
İranın ilk kadın derneği Tebrizde kuruldu.
İranın ilk öğrenci yurdu Tebrizde kuruldu.
Oteller
Hotel Şehriyar (5 yıldızlı) - Şah Gölü Caddesinde
Hotel Pars (Hotel El-Gölü) (5 yıldızlı) - Şah Gölünde
Hotel Gostereş (4 yıldızlı) - Azadi (Abresani) Meydanında
Tebriz Uluslararası Hoteli(4 yıldızlı) - Daneşgah Meydanında
Hotel Derya (3 yıldızlı) - Humeyni(Pehlevi) Caddesinde
Hotel Azerbaycan - Şerieti (Şehnaz) Caddesinde
Hotel Erk - Şerieti (Şehnaz) Caddesinde
Hotel Park - Humeyni Caddesinde
Hotel Sina - Gülistan Parkının Karşısı Gonga Başında
Ekonomi
Endüstri
Tebriz İranın sanayi üretiminde büyük bir paya ve öneme sahiptir. Tebrizin modern sanayisi başlıca otomotiv, makine, kimya, petrokimya, petrol rafinerisi, çimento, elektrik/elektronik eşya ve tekstil üzerine kuruludur.
Atölyeler
Halı
Gümüş işlemeler
Eğitim
Üniversiteler
Tebriz Üniversitesi
Sehent Teknik Üniversitesi
Tebriz Azad İslami Üniversitesi
Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesi
Azerbaycan Terbiye Muallim Üniversitesi
Tebriz İslami Sanat Üniversitesi
Nebi Ekrem Kolej Üniversitesi
Liseler
Ferdovsi Lisesi
Pervin Lisesi (Memorial Lisesi)
Talegani Lisesi ve Moteheri Lisei (Bölünmeden önce ismi Mensur lisesi)
Ferzanegan Lisesi (Tizhuşan)
Şehit Medeni Lisesi (Tizhuşan)
Meşkat Lisesi
Sema Lisesi
Emir al müminin Lisesi
Segat ol islam Lisesi
Kardeş Şehirler
Bakü, Azerbaycan
Erzurum, Türkiye
Gazze, Filistin
Gence, Azerbaycan
İstanbul, Türkiye
Kazan, Rusya
Kerbela, Irak
Kocand, Tacikistan
Mogilyov, Belarus
Şangay, Çin
Konya, Türkiye