Türkçe dilbilgisi

Türkçe dil bilgisi, Türkçeyi meydana getiren ses, sözcük yapılışı, sözcük hazinesi, anlam değişmeleri, tümce kuruluşu ve yapısı gibi ögeleri inceleyip kurallara bağlayan dil bilgisi bütünüdür.
Yazılı metinlere göre en eski Türkçe, 6-10. yüzyıl arasında Orhun ve Yenisey anıtlarının, Uygurca metinlerin bulunduğu dönemdedir. Bunların Göktürk dilini, 1893 yılında Türkolog Vilhelm Thomsen okudu. Eski döneme ilişkin en önemli eser, Kaşgarlı Mahmud'un Divanu Lugati't-Türk'''üdür (1072). Türkiye Türkçesi; Türkiye'de Anadolu ve Rumeli'de, Türkiye dışında ise Kırım, Kıbrıs, Irak, Suriye ve geriye kalan Türk diasporasında konuşulmaktadır.
Bazı önemli kurallar
Ses bilgisi (fonetik) bakımdan Türkçenin ünlüleri iki kurala uyar: Büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu. İlk hece kalınsa sonraki kalın, inceyse sonraki de ince olduğunda büyük ünlü uyumu, ilk hece düzse sonraki düz, yuvarlaksa sonraki de yuvarlak olduğunda küçük ünlü uyumu. A, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü incedir. A, e, ı, i düz; o, ö, u, ü yuvarlaktır.
Eski Türkçede f, h, j sesleri yoktur.
Türkçede sözcüklerde erillik, dişilik, nötrlük bulunmaz. Ön ek ve tanımlık yoktur. İki ünlü yan yana gelmez, arada bir sessiz olur. Arapçadan geçen sözcüklerdeki hemze ve ayının sesleri yoktur. Sözcük sonunda b, c, d, g sesleri bulunmaz. Sözcük kökünde üç ünsüz yan yana gelmez.
Sözcük başında ğ sesi yer almaz. Sözcük, son ekli yapıdadır. Ad ve eylem (fiil) köklerine ek getirilerek sözcük yapılır. Yeni sözcük yapan eklere yapım ekleri, isim ve fiil çekimlerindeki eklere ise çekim ekleri denir. Çekim ekleri, sona eklenir. Türkçede bir sözcük, önce yapım eklerini sonra da çekim eklerini alır. Sonuç olarak; çekim ekinden sonra (birkaç kuraldışı -istisna- hariç) yapım eki gelmez. Çekim ekleri; adda çokluk, iyelik, soru ve durum (hal) ekleridir. Eylemde (fiil) kişilik (şahıs) ve zaman ekleri, çekim ekidir.
Neredeyse hiçbir dil, yüzde yüz arı değildir. Türk dili de, tarihi içinde dini, felsefi, kültürel, ekonomik, bilimsel, teknik olarak yabancı dillerden kelime almıştır.
Türk dilinde cümlenin başında özne, sonunda yüklem bulunur. Nesne ve tamamlayıcılar (belirteç -zarf- ile ilgeç -edat-) ikincildir. Ek almayan ad, yalındır. Adlar hem tekil hem çoğuldur. Örneğin; Kitap bilginin kaynağıdır demek, Kitaplar bilginin kaynağıdır demekle benzer sonucu verir. Tamamlayıcılar ön ad (sıfat) ve adıldır (zamir). Bunlar sayı, üleştirme, kesir, işaret, kişilik (şahıs), soru ifade ederler. En çok kullanılan bağlaç "ki"dir.
Yazarlar
Türk dili fonetik (ses), morfolojik (şekil), etimolojik (kök), semantik (anlam), sentaks (cümle) yönleriyle incelenmiştir. İlk kitap Bergamalı Kadri'nin Müyessiretül Ulum'udur (1530). Cumhuriyet öncesi gramer yazarları Ahmed Cevdet Paşa, Fuat Paşa, Abdullah Ramiz Paşa, Süleyman Paşa, Ali Nazima, Selim Sabit, Abdurrahman Fevzi, Manastırlı Rıfat, Şemseddin Sami, Necib Asım, Şeyh Vasfi, Hüseyin Cahid, Muallim Naci, Tevfik Ebüzziya, Ahmed Cevad, Anton Tıngır'dır.
Cumhuriyet bilindiği gibi dilde devrim demektir. 1928'deki Dil Encümeninde Yakup Kadri, Falih Rıfkı, Ruşen Eşref, Fazıl Ahmed, Ahmed Cevad, Ragıp Hulusi, Mehmed Emin, İhsan Sungu ve İbrahim Grantay; alfabe ve gramer reformunun hazırlıklarını yaptılar. 1928'de Latin yazısı kabul edildi, 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. 1933-34'te Ahmed Cevad'ın iki çalışması çıktı: Türkçede Kelime Teşkili Hakkında Bir Anket, Ekler Lügatçesi. Cumhuriyetin ilk gramer kitabını yazan İbrahim Necmi Dilmen'dir: Türkçe Gramer (1939).
1928'de Atatürk dil bilgisi derslerini kaldırmıştı. 1940'ta Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel, okullarda okutulmak üzere Tahsin Banguoğlu'na bir kitap hazırlattı: Anahatlarıyla Türk Grameri.
1941'deki komisyonda Peyami Safa, Halil Onan, Hüseyin Avni Başman, Tahir Nejat Gencan ve Sadullah Sander vardı. Komisyon, ilk ve ortaokullar için Dil bilgisini çıkardı. Bu yıllarda tek kitap usulü vardı. 50-60-70'lerde kitap sayısı çoğaldı: Dil bilgisi (Tahir Nejat Gencan), Dil bilgisi (Beşir Göğüş-Kemal Demiray), Örnek Dil bilgisi (Haydar Ediskun-Baha Dürder), Temel Dil bilgisi (Kemal Demiray), Türk Grameri, 1. Bölüm, Sesbilgisi (Tahsin Banguoğlu), Türk Dilbilgisi (Ahmed Cevad Emre), Türk Dil Bilgisi (Muharrem Ergin), Yeni Türk Dilbilgisi (Haydar Ediskun), Türkçenin Grameri (Tahsin Banguoğlu), Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü (Vecihe Hatiboğlu), Türkçenin Sözdizimi (Vecihe Hatiboğlu). Bu çalışmaların birçoğu TDK desteğiyledir.
Yabancı bilim adamlarının bu alandaki araştırmalarının en önemlisi, J. W. Redhouse'undur: A Simplified Grammar of Ottoman-Turkish Language (1884).