Atlas (mitoloji)

Atlas, Yunan mitolojisinde Titan soyundan bir kişilik olup, Titanlar ile Olymposlu tanrılar arasında yaşanan iktidar savaşının sonunda Gökkubbeyi taşımakla cezalandırılmıştır.
Ozan Hesiodosa göre Atlas dünyanın son bulduğu (en batıda) bir yerde güzel sesli Akşam Perilerinin (Hesperides) karşısında dimdik ayakta durup Gökkubbeyi taşımaktadır. Zeusun ona biçtiği yazgı budur. Homerosa göre de Atlas yer ile göğü birbirinden ayrı tutan sütunlara omuzlarıyla destek verir. Atlas, mitolojide kahramanlıklarıyla tanınan Perseus ve Heraklesin yer aldıkları söylencelerde onlarla karşılaşmış, serüvenlerinin bir karakterini oluşturmuş, Perseusla karşılaşmasının sonucunda Kuzeybatı Afrikadaki Atlas Dağları ile özdeşleşmiştir.
Kimliği
Atlas altı erkek Titan kardeşten biri olan İapetos ile Okeanidlerden Asia veya Klymenenin oğluydu. Üç erkek kardeşi vardı: Prometheus, Epimetheus ve Menoitios. Atlasın grup isimleriyle anılan birçok kız çocuğu oldu: Hesperides, Hyades, Pleiades. Söylencelerde kendi isimleriyle öne çıkanlar Pleiadesten Kalypso ve Maiadır. Maia, Hermesi doğurmuştur. Atlasın eşleri arasında Hesperis ile Pleionenin isimleri geçer.
Mitoloji
Cezalandırma
Titanomakhia iktidar savaşında Atlas, kardeşlerinden Menoitios ile birlikte Titanların safında yer almıştı. Karşı saftaki Zeus, amcaları Yüz Kollu Devleri hapsoldukları yeraltından çıkarıp kendi yanında savaşa sokunca Titanları yendi ve Atlas dışında hepsini Tartarosa gönderdi. Atlası da omuzlarında Gökkubbeyi taşımakla cezalandırdı.
Söz konusu ceza bazen yanlış anlaşılmış; Atlas omuzlarında dünyayı (yerküreyi) taşıyormuş gibi algılanmıştır. Oysa klasik sanat yapıtları Atlası yerküreyi değil, gökkubbeyi taşırken gösterir. Örneğin 2. yüzyıl ortalarına tarihlenen Farnese Atlası adlı ünlü heykelde Atlasın omuzladığı küre gece göğünü yansıtır, çünkü üzerinde kabartma olarak takımyıldızlar yer almaktadır, yani o küre yerküre değil, gökkubbedir. Heykeldeki kürenin katı görünümü ve heykelin bulunduğu 16. yüzyılda dünya haritalarının Atlas betimlemeleri ve kapak isimleriyle kullanımda yaygınlaşmasının söz konusu yanlış algılamaya yol açmış olduğu düşünülür.
Perseusla karşılaşma
Torbasında Medusa başıyla Libya çölleri üzerinde yol alan Perseusun Atlasla karşılaşmasını Ovidius Dönüşüm öykülerinden birinde anlatır. Fakat bu anlatıda Atlas bir kraldır. Perseus onun kralı olduğu en uç diyarda (en batıda) dinlenmek için durur. Altın elma veren ağacın bulunduğu bahçe buradadır. Perseus dostça bir davranışla kendini Zeusun soyundan biri olarak tanıtır ve dinlenmek için bir yer göstermesini ister. Atlas o anda halası Themisten duyduğu bir kehaneti anımsar. Buna göre Zeusun soyundan gelen biri altın elmaları çalmak isteyecektir. Atlas sözlerine inanmadığını söyleyerek ve kaba güç kullanarak Perseusu kovar. Perseus da torbasından Medusanın başını çıkarıp Atlasın yüzüne tutar. Atlas taşlaşmaya, bulunduğu yerde bir dağ oluşmaya başlar. Başı dağın zirvesini, omuzları bayırları, saçlarıyla sakalı ormanları oluşturur.
Heraklesle karşılaşma
Heraklesin zorlu işlerinden on birincisi, bilinen coğrafyanın en batısındaki bir bahçede dikili bir elma ağacından üç elma koparıp getirmekti. Bu ağacı düğün hediyesi olarak Heraya ninesi Gaia vermişti. Dallarından altın elmalar sarkan ağacını ve bulunduğu bahçeyi korumak için Hera, Atlasın kızlarından Hesperides grup ismiyle anılan üç kızkardeşi görevlendirmiş, onlara güvenmekle yetinmeyerek Ladon adında yılansı bir ejderi ağacın altına bekçi koymuştu. Baba Atlas kızlarından fazla uzakta değildi, omuzlarındaki yüküyle bahçeye bakan bir tepede duruyordu.
Herakles Atlasın karşısına çıkıp da kızlarının bahçesinden üç altın elma almak için geldiğini söylediğinde Atlas sevindi, çünkü altın elmaları almaya giderken Gökkubbeyi Heraklesin sırtına yükleyecekti; anlaştılar. Herakles yükü sırtladı. Fakat üç altın elmayla geri döndüğünde Atlas yan çizdi. Elmaları kendi götürmek istedi. Herakles bu kurnazlığa başka bir kurnazlıkla karşılık verdi: Sırtına bir altlık koyuncaya kadar Gökkubbeyi sırtlamasını rica etti. Atlas bu oyuna kanınca Herakles elmaları alıp uzaklaştı.
Perseus Herakles Atlas karşılaşmalarındaki anakronizm
Söz konusu karşılaşmaların kronolojik bağlamda irdelenmesi şu soruya yol açmıştır: Perseus Atlası dağa dönüştürmüş olsaydı Herakles Atlas ile karşılaşabilir miydi? Herakles Perseustan çok daha sonraki bir zamanda yaşadığına göre bu sorunun yanıtı hayır olacaktır. Diğer bir deyişle Herakles on birinci zorlu işinde Hesperides bahçesinden altın elmaları almaya geldiğinde orada Atlasla karşılaşması olanaksızdı, çünkü Atlas, Heraklesin annesinin dedesi olan Perseus tarafından yıllar önce dağa dönüştürülmüş bulunuyordu. Tanınmış mit yazarı Robert Graves bu durumu şöyle belirtir: Bazıları Perseusun Atlasa Medusanın başını gösterip onu taşlaştırdığını söyler, fakat Perseusun Heraklesin uzak bir atası olduğunu unuturlar.
Diğer Atlaslar
Atlantisin kralı
Platona göre Atlantisin ilk kralının adı da Atlastı, fakat bu Atlas deniz tanrısı Poseidon ile ölümlü bir kadın olan Kleitonun oğluydu.
Mauretania kralı
Atlas Dağlarının içinde bulunduğu, günümüzde Cezayirin ortasından Fas kıyılarına uzanan geniş kıyı şeridine Romalılar Maurilerin ülkesi deyişinden hareketle Mauretania adını koymuşlardı. 16. yüzyılın sonlarında Felemenkli Gerardus Mercator (1512-1594) düzenlediği ilk harita kitabını Atlas adıyla yayımlarken amacını da ifade etmişti: Bilge filozof, matematikçi ve gökbilimci Mauretania kralı Titan Atlası onurlandırmak için.
Kültürel etki
Atlasın en iyi bilinen kültürel yansıması haritacılık alanında olmuştur. Hazırladığı bir dizi haritayı 1570de Romada yayımlayan Antonio Lafreri yapıtının ilk sayfasını oluşturan gravürde küresini taşıyan Atlasın çizimine yer vermiş, fakat ismini kullanmamıştır. Buna rağmen Lafreri'nin harita kitapları Lafreri atlasları olarak anılır. Lafrerinin çağdaşı Gerardus Mercator ise hazırlayıp yayımladığı harita kitaplarında Atlasın hem ismine hem de betimlemelerine yer vermiştir. Böylece "Atlas", coğrafya, tarih üzerine bilgi vermek için derlenmiş harita derlemelerinin adı olmuştur.
Psikolojide Atlasın ismi ve omuzlarında taşıdığı yük metaforik bağlamda Atlas Kişiliği tanısının oluşmasına yol açmıştır. Bu tanı çocukluğunu normal bir bakım altında yaşamaktan yoksun bırakılarak zorlu yaşam koşullarında bir yetişkin gibi sorumluluk üstlenmek, kendisi bakıma gereksinim duyarken başkalarına yardımcı olmak, onların iş yükünü kendi sırtında duyumsamak zorunda kalan ve yetişkinliğe vardığında geçirdiği deneyimden dolayı kendi gereksinimlerini saptamada, bakımını düzenlemede zorluk, endişe ve depresyon yaşayan bir kişiye konmaktadır.
Rus kökenli Amerikan felsefeci ve yazar Ayn Rand'ın 1957de yayımladığı dördüncü ve son romanı Atlas shrugged (Atlas omuz silkti veya Atlas silkindi) ismini taşır. Roman, distopik bir siyasal ortamda sırtlarında modern dünyayı taşıyan, bunun için bedel ödeyen, kapitalist ve entelektüel modern Atlasları işlemektedir.
İnsan anatomisinde omurganın en üst kısmındaki ilk boyun omuruna "Atlas" denilmektedir.
Galeri