Gürcüce

Gürcüce (Gürcüce: / Kartuli ena), bir Kafkas halkı olan Gürcülerin konuştuğu dil. Gürcistanın resmi ve öğretim dilidir. Modern Gürcüce, Kartli diyalekti (Doğu Gürcücesi) temelinde gelişmiş ve 5. yüzyıldan (Eski Gürcüce) itibaren Gürcü edebiyatının tek dili olmuştur.
Gürcistanda yaşayan 3,9 milyon kişinin (nüfusun yüzde 83ü) ana dilidir. Ayrıca yurt dışında, Türkiye, İran, Azerbaycan, Rusya, ABD ve Avrupada 500.000 kişi Gürcüce konuşur. Gürcüce, Gürcülerin etnografik gruplarının, diğer Kartveli dilleri olan Svanca, Megrelce ve Lazca konuşan halkın da edebiyat dilidir. Öte yandan Gürcistan Yahudilerinin konuştuğu ve Gruzinik veya Kivruli olarak adlandırılan dili de Gürcistanda 20.000 kişi ve ayrıca başka yerlerde 65.000 kişi (İsrailde 60.000 kişi) konuşmaktadır.
Sınıflandırma
Gürcüce Kartveli dillerinin en yaygın dilidir. Kartveli dilleri ise Gürcüce ile birlikte Svanca (Gürcistanın kuzeybatı kesiminde, Svanetide konuşulur), Megrelce (Gürcistanın batı kesiminde, Samegrelo ve Abhazyada konuşulur) ve Lazcadan (çoğunluğu Türkiyede olmak üzere Karadeniz kıyısında konuşulur) oluşur.
Soy ağacı
Glottolog, Gürcüceyi bağlı olduğu Güney Kafkas dilleri içerisinde şu şekilde sınıflandırmıştır:
Diyalektler
Gürcücenin başlıca diyalektleri şunlardır: İmereti diyalekti, Raça-Leçhum diyalekti, Guria diyalekti, Acara diyalekti, İmerhev diyalekti (Türkiyede konuşulur), Kartli diyalekti, Kaheti diyalekti, İngilo diyalekti (Azerbaycanda konuşulur), Tuş diyalekti, Hevsur diyalekti, Mohev diyalekti, Pşav diyalekti, Mtiul diyalekti, Fereydan diyalekti (İranda konuşulur), Meshet diyalekti.
Tarih
Gürcü dilinin tarihi geleneksel olarak aşağıdaki dönemlere ayrılmıştır:
Erken Eski Gürcüce : 5.7. yüzyıllar
Klasik Eski Gürcüce : 9.11. yüzyıllar
Orta Gürcüce : 11./12.17./18. yüzyıllar
Modern Gürcüce : 17./18. yüzyılgünümüz
Gürcüceye en eski referanslar, bir Roma dilbilgisi uzmanı olan Marcus Cornelius Fronto'nun MS 2. yüzyıldan kalma yazılarında bulunur.
Dilin ilk doğrudan buluntuları, 5. yüzyıla tarihlenen yazıtlar ve palimpsestler ve günümüze kadar ulaşan en eski edebi eser, İakob Tsurtaveli'nin 5. yüzyılda kaleme aldığı Kutsal Kraliçe Şuşanik'in Şehadeti'dir.
Gürcüce'nin yazı dili olarak ortaya çıkışı, 4. yüzyılın ortalarında Gürcistan'ın Hristiyanlaşmasının sonucu gibi görünüyor ve bu da Gürcücenin daha önce edebi dil olarak kullanılan Aramice ile yer değiştirmesine yol açtı.
11. yüzyılda Eski Gürcüce, Orta Gürcüceye dönüşmüştür. Bu dönemin en ünlü eseri, 12. yüzyılda Şota Rustaveli tarafından yazılan Kaplan Postlu Şövalye destansı şiiridir.
1629'da Nikoloz Çolokaşvili, Gürcüce yazılmış (kısmen) ilk basılı kitapları, Alphabetum Ibericum sive Georgianum cum Oratione'yi ve Dittionario giorgiano e italiano'yu yazdı. Bunlar, batılı Katolik misyonerlerin evanjelik amaçlarla Gürcüce öğrenmelerine yardımcı olmayı amaçlıyordu.
Yazı sistemi
Gürcüce, tarihi boyunca, genelde Gürcü alfabesi olarak bilinen değişik yazı sistemleriyle yazılmıştır. Bugünkü alfabe olan mhedruli ("askeri") asıl yazı sistemi olmuştur. Diğer yazı biçimleri daha çok tarihsel belgelerde kalmıştır.
Mhedruli, 33 harften oluşur. Bu alfabenin, Gürcücenin bütün seslerini karşıladığı söylenebilir. 11. yüzyıl tarihçisi Leonti Mroveli, Gürcü alfabesini İÖ 3. yüzyılda, Kafkas İberyası (Kartli olarak da bilinir) kralı Parnavazın geliştirdiğini yazar. Bu alfabe, İS 4-5. yüzyıllarda yeniden elden geçirilmiş, sonraki yüzyıllarda ise değişikliklere uğrayarak bugünkü biçimini almıştır.
Birbirinden farklı üç Gürcü alfabesi vardır. Bu alfabeler asomtavruli (büyük harfler), nushuri (küçük harfler) ve mhedrulidir. Ayrıca dinsel metinlerde kullanılan ve hutsuri (dinsel) denen bir yazı biçimi daha vardır.
Sayılar
1-10 :
(Erti), (Ori), (Sami), (Otkhi), (Khuti), (Ekvsi), (Şvidi), (Rva), (Tskhra), (Ati)
11-20 :
(Tertmet'i), (Tormet'i), (Tsamet'i), (Totkhmet'i), (Tkhutmet'i), (Tekvsmet'i), (Çvidmet'i), (Tvramet'i), (Tskhramet'i), (Otsi)
20 ve üzeri :
20 - (Otsi)
30 - (Otsdaati)
40 - (Ormotsi)
50 - (Ormotsdaati)
60 - (Samotsi)
70 - (Samotsdaati)
80 - (Otkhmotsi)
90 - (Otkhmotsdaati)
100 - (Asi)
1000 - (Atasi)
Birden fazla sessizle başlayan sözcükler
Gürcüce adlar ve sıfatlar iki veya daha fazla sessizle başlayabilir. In
İki sessizle başlayan sözcükler:
, (ts'qali), "su"
, (sts'ori), "doğru"
, (rdze), "süt"
, (tma), "saç"
, (mta), "dağ"
, (tsxeni), "at"
Üç sessizle başlayan pek çok sözcük vardır:
, (tkven), "siz (çoğul)"
, (mts'vane), "yeşil"
, (tsxviri), "burun"
, (t'k'bili), "tatlı"
, (mt'k'ivneuli), "sancılı"
, (çrdiloeti), "kuzey"
Gürcücede dört sessizle başlayan sözcük de vardır.
, (mk'vleli), "katil"
, (mk'vdari), "ölü"
, (mtvrali), "sarhoş"
Gürcücede beş sessizle başlayan sözcük de vardır.
(ts'vrtna), "idman"
Metin örneği
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin Gürcüce 1. maddesi:
Latinizasyon:
.
Tercümesi:
Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdanla donatılmışlardır, birbirlerine kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.
Gürcüceye başka dillerin etkisi
Gürcü dili, sözlü geleneğinde olduğu gibi yazılı geleneği boyunca da çeşitli dillerden sözcük almıştır. En çok sözcük aldığı dillerin başında, tarihsel etkileşim sırasına göre, Eski Yunanca, Farsça, Arapça ve Türkçedir. Bu ilk üç dilden geçen sözcükler daha çok yazı dilinde yer alırken, Türkçe kökenli sözcükler, özellikte Osmanlı etkisinde kalan Güneybatı Gürcistan bölgelerine konuşma diline girmiştir. Burada Arap, Fars ve Türk dillerinden Gürcü yazı diline geçen sözcükler örnek olarak verilmiştir.
baği < Türk. bağ gemi < Türk. gemi usṭabasi < Türk. ustabaşı
olki < Türk. ülke
ialkani < Türk. yelken uto < Türk. ütü baklava < Türk. baklava kopak'i < Türk. köpek q'abalaxi < Türk. kalpak q'uti < Türk. kutu otaxi < Türk. oda < Eski Türk. otağ (Çadır) ocaxi < Türk. ocak (aile) bağça < Türk. bahçe < Fars. bağça burğuli < Türk. bulgur < Fars. burğul
isp'anaxi < Türk. ıspanak < Fars. إ ispanax k'ala < Türk. kalay < Fars. kala'i k'alami < Türk. kalem < Arap. kalam lali < Türk. lal < Arap. la'l, ayrıca Gürcüce'de ç'iaperi sözcüğü de kullanılır.
saat'i < Türk. saat < Arap. sa'at sababi < Türk. sebep < Arap. sabab simi < Türk. sim < Fars. sim sini < Türk. sini < Fars. sini sura < Türk. sürahi < Arap. surah t'axt'i < Türk. taht < Fars. taxt pancara < Türk. pencere < Fars. pancara pincani < Türk. fincan < Fars. fincan piruzi < Türk. firuze < Fars. firuza kamari < Türk. kemer < Fars. kamar kapkiri < Türk. kevgir < Fars. kafgir xancali < Türk. hançer < Fars. hancar xortumi < Türk. hortum < Fars. xurtum cavşani < Türk. cevşen < Arap. cavşan çanta < Türk. çanta dardi < Türk. dert < Fars. dard adati < Türk. adet, gelenek, görenek < Arap. a'dat, resmi Gürcüce'de İngilizce tradition sözcüğünden alıntı olan t'raditsia'' kullanılır.