Deli İbrahim (oyun)

Deli İbrahim, Turan Oflazoğlunun kaleme aldığı üç perdelik tarihi tiyatro oyundur. Yazarın, İktidar Üçlemesi başlığı altında yayımladığı 3 oyundan ikincisidir (Üçlemenin birinci yapıtı IV. Murat, üçüncü yapıtı Kösem Sultan'dır).
Oyunda, tahta çıkmaya hazır olmayan bir padişahın yaşadığı dramı ve cinnet konu edinir. Üç perdeden oluşan oyunda birinci perde 7, ikinci perde 7, son perde ise, 8 sahneye ayrılmıştır. Eser, yazara, 1967 yılı Türk Dil Kurumu En İyi Oyun Ödülünü getirmiştir.
Oyun, 1967-1968 ve 1968-1969 sezonunda Ankara Devlet Tiyatrosunda; daha sonraki yıllarda Adana (1986-1987), İzmir (1995-1996) devlet tiyatrolarında sahnelendi.
Konusu
IV. Muratın saltanatı süresince bir kafeste yaşamaya mahkum olan İbrahim, ruhi yapısıyla padişah olacak nitelikte bir kişi değildir ama Osmanlı devlet geleneğinin bir sonucu olarak IV. Murat'tan sonra tahta çıkarılır. İlk sahnede yapılan tahta çıkış töreninde şizofrenik yapısı kendisini gösterir. Sahnede bulunan herkes Sultan Murattan sonra böyle bir insanın padişah olmasını üzüntüyle seyrederler. Tahta çıkarken söylediği sözler onun, güç ve iktidar peşinde olmadığını gösterir ve bürokratların içini rahatlatır.
İkinci sahnede halkın IV. Murattan sonra tahta oturan İbrahim hakkındaki düşünceleri gözler önüne serilir. Sultan Murat gibi sert bir padişahın yerini İbrahimin almasından kimileri memnun, kimileri endişelidir. Tütün, içki ve afyon yasağı kalkması ile artık halk kahvelerde toplanarak istedikleri gibi yaşamaktadır.
İbrahimin devlet işlerindeki tecrübesizliğini sadrazamı Kara Mustafa Paşa kapatır. Yönetimde Kara Mustafa Paşanın etkili olması, Valide Sultan olan Kösem Sultanı endişelendirir. Oğlunun tahtta fazla kalamayacağını anlayarak bir an önce bir erkek evlat sahibi olmasını ister. Bunun için Cinci Hoca adlı büyücüden yardım alır. Korkular içindeki İbrahimin cinsel gücünü kazanmasını sağlarlar.
İkinci perdede Kösem Sultanın birçok cariyeyi hizmetine verip İbrahimin cinsel arzularını sürekli körükleyerek onu kontrolü altında tutmaya çalışmaktadır; bir yandan da Kara Mustafa Paşayı gözden düşürmeye çalışır. Kudretli sadrazam da kendi ruh dünyasında duygusal bir gerilim yaşamaktadır. Saray çevresinde aklı, sağduyuyu temsil eden, vatanı, devleti düşünen tek kişi olan sadrazam da bilinçaltında iktidarın cazibesine kapılmaktadır; tahtın babadan oğula geçmesini saçma bulur. İbrahim, annesinin kışkırtmaları sonucu sadrazamını azledip idam ettirerek kendi gücünü ispat etmeye çalışır. Bundan böyle devletin önemli noktalarına Kösem Sultan kendine sadık adamları getirir. Bu arada Turhan Sultan, tahta çıkacak erkek çocuğu dünyaya getirir.
Kösem Sultan, Hümaşah adlı cariye yüzünden tartıştığı oğlunun emri ile saraydan gönderilince daha serbest hareket etme ve daha kolay komplolar hazırlama olanağına kavuşur. İbrahimin çevresini saran dalkavuklar onun cinnetini körüklerler; padişahın kadın düşkünlüğü iyice artar. Bu duruma tepkisini göstermeye cesaret eden Silahtar Yusuf Paşa idam edilir. İbrahimin çılgınlığı cinnete dönüşürken Kösem Sultan, darbe hazırlıklarını tamamlar. Yeniçeriler saraya yürüdükleri sırada cariyesi Hümaşah Sultan, padişaha şehzadelerini öldürmesi için yalvarır. Ancak İbrahim, tahtını korumak için çocuklarını öldürmeyi kabul etmez. Akli dengesinin yerinde olmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen padişah, soytarısı ve Hümaşah Sultan ile birlikte bir hücreye kapatılır. Kösem Sultan, tahtın yeni sahibi Sultan Mehmete zorla İbrahimin ölüm fermanını yazdırır ve oğlunun ölümünü seyreder.
Oyun metninden
Yazarın görüşü
Oyun karakterleri
Sultan İbrahim
Kösem Sultan
Şeyhülislam
Silahdar Yusuf (Paşa)
Kara Mustafa Paşa
Cinci Hoca
Soytarı
Hobyar
Kızlar Ağası
Turhan Sultan
Hümaşah Sultan
Şeyhülislam
Dilaşup, Cariye
Mustafa Ağa, Yeniçeri Ağası
Vezir Bektaş Ağa
Vezir Müslihittin Ağa
Vezir Mehmet Paşa
Bostancıbaşı Cellat Kara Ali
Cellat Hamal Ali
Cariyeler
İstanbullular
Avcı Mehmet
Ensen