Suriye Türkmenleri

Suriye Türkmenleri ya da Suriye Türkleri, Suriye'de yaşayan Türk azınlıktır.
Günümüzde ağırlıklı olarak Şam, Lazkiye, Hama, Humus, Halep ve Rakka kentlerinde ve köylerinde bulunmaktadırlar. Şam bölgesinde yaşayanlara Şam Türkmeni denirken, Halep ve Rakka bölgesindekilere Halep veya Culap Türkmeni, Lazkiye Türkmenlerine Bayır-Bucak Türkmeni denmektedir.
Suriye yönetimi tarafından azınlık olarak kabul edilmezler ve gündelik hayatta Türkmen olarak anılsalar da kayıtlarda Müslüman olarak geçmektedirler.<ref name=sibel>{{Web kaynağı |url=http://www.21yyte.org/tr/arastirma/suriye/2011/08/25/6276/suriyenin-unutulmus-turkmenleri |başlık=Sibel Kalemdaroğlu, Suriyenin Unutulmuş Türkleri, 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, 25 Ağustos 2011,22 |erişimtarihi=21 Kasım 2015 |arşivurl=https://web.archive. org/web/20151116072807/http://www.21yyte.org/tr/arastirma/suriye/2011/08/25/6276/suriyenin-unutulmus-turkmenleri |arşivtarihi=16 Kasım 2015 |ölüurl=evet }}</ref> Nüfus sayımlarında milliyetleri ile sayılmadıklarından sayıları hakkında kesin bilgi yoktur. Çeşitli kaynaklarda 200.000 ila 3.500.000 arasında farklı tahminler verilmektedir.
10. ve 11. yüzyıllarda bu bölgeye yoğun Türk göçlerin gerçekleştiği Suriyenin yönetimi, 1516dan sonra Osmanlı Devletine geçmiş ve bölge 1918 yılına kadar kesintisiz olarak 402 yıl boyunca Türklerin hakimiyeti altında kalmıştır. Bu dönemde Suriyede Türkmen yerleşimi artarak devam etmiş ve bölgede önemli bir Türk nüfusu oluşmuştur. Konuştukları diller Arapça ve Türkiye Türkçesine çok yakın bir Türkçe'dir. Anadoludaki uzantıları olan Türk boyları arasında inanç, gelenek ve folklorik pratikler bakımından çok önemli benzerlikler bulunmaktadır.
Günümüz Suriyesinde Arap sosyalizmi asimilasyon programları çerçevesinde, dil öğrenimlerini engellemiş, köylerinin isimlerini değiştirmiştir. Dillerini unutmuş olan Türkmenler kimliklerinin bilincinde olmakla birlikte yaşadıkları bölgenin dili, kültürü ile bütünleşmiştir. Küçük gruplar halinde yaşayanlar önemli ölçüde Araplaşmış; ancak büyük gruplar halinde yaşayan Türkmenler, milli benliklerini korumuşlardır. Türkmen kimliğinin ve haklarının korunmasını talep eden Türkmenler, Suriye İç Savaşında muhalif hareketlerin içinde yer almaktadır.
Başlıca yerleşim yerleri
Tarih
Oğuz boyları akıncıları Suriyede 7. yüzyıldan itibaren görünmeye başlamış, 10. ve 11. yüzyıllarda bu bölgeye yoğun göçler gerçekleşmiştir. Tolunoğulları ile başlayan Türklerin yerleşimi 11. yüzyılda Selçuklu Hanedanının bölgeye gelmesi ile devam etti. Selçuklular'ın 1040 yılında kazandıkları Dandanakan Savaşı'ndan sonra birçok Türkmen boy ve oymağı 1063 yılından itibaren Suriye'ye girerek kendi hayat şartlarına uyabilecek alanları vatan edinmeye başlamıştır. 1071-1071 yıllarında Navekiyye Türkmenleri Suriye'ye geldiler ve Navekiyyelerden olan Atsız Kudüs, Dimaşk ve çevresinin hakimi oldu. 1077'de Selçuklu hükümdarı Melik Şah, kardeşi Tutuş'u Suriye melikliğine tayin ettiğinde beraberinde birçok Türkmen beyi mahiyetlerindeki kalabalık zümrelerle birlikte Suriye'ye geldi. 1078 yılında Suriye Selçuklu Devleti kuruldu. Suriye'deki Türk boyları, 1096 yılında Haçlı seferleri başladığında Selahattin Eyyubi komutasındaki Müslümanlarla birleşerek Haçlılara karşı bölgeyi savundular. 1243 yılında Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilen Türk boyları da Halep bölgesine yerleştiler. 1260tan itibaren Suriyeye idari ve askeri gücü Türklerden oluşan Memluk Devleti hakim oldu.
Yavuz Sultan Selim, 1516 yılında Mercidabık'ta Memlukler'i yenmesi ile Suriye topraklarında Osmanlı yönetimi başladı. Bölge 1918 yılına kadar kesintisiz olarak 402 yıl boyunca Türklerin hakimiyeti altında kaldı. Suriyeli Türkmenler Osmanlı kayıtlarında "Halep Türkmenleri" olarak yer aldı. Halep Türkmenleri has (padişah hassı) reayası idi ve bu statü onlara görece bir serbestlik sağlıyordu. Çoğu konar-göçer gruplar halinde yaşıyorlardı; kışları Halep civarında, yazlarını ise Sivas'a kadar uzanan Anadolu yaylalarında geçirirlerdi. Devlet için önemli bir vergi kalemi meydana getiren Suriye Türkmenleri, yaşadıkları bölgede istikrarın korunmasında belli bir role sahiptiler.
Halep Türkmenleri, 17. yüzyıl başlarında siyasal ve ekonomik nedenlerle bulundukları yerden göç etmek ya da yerleşik hayata geçmek zorunda kaldılar. Osmanlı Devleti 17. yüzyıl ortalarında onları belirli yörelerde iskana zorladı. 18. yüzyılın sonlarında Türkmen boylarının yarısı Antep, Hama, Humus, Rakka gibi bölgelerde yerleşik hayata geçirilmiş durumdaydı. Rakka, gerek iklim gerekse toprak yapısı bakımından Türkmen aşiretlerin yaşamına uygun değildi. İskana tabi tutulan oymaklar, eski yurtlarına dönmek istedilerse de yeniden aynı yerlere sürüldüler. Bir kısmı 18. ve 19. yüzyıllarda Anadolu içlerine dağıldılar, köyler ve kasabalar kurdular.
19. yüzyıl başında gerek 1822 depremi ve bunu izleyen salgın hastalıklar; gerekse Kavalalı İbrahim Paşanın bölgeyi işgali ve kadim aşiret çatışmalarından Türkmenler çok olumsuz etkilendi. Fırsatını bulanlar Anadoluya göç ettiler. Bulamayanların bir bölümü Sünni Arap aşiretleri içinde asimile oldu. Zamanla Türkçe biraz daha az konuşulur oldu, Arap dili ve gelenekleri baskın gelmeye başladı.
93 Harbi'nden sonra Kafkasya'da yaşadıkları yerlerden ayrılmak zorunda kalmış Türkler'e Osmanlı Devleti Suriye'yi mesken gösterdi ve yeni bir göç dalgası oluştu.
Osmanlılar I. Dünya Savaşından sonra bölgeden çekildi. 25-26 Ekim 1918 gecesinde Halepi terk edip kuzeye çekilen orduların sonuncusu 7. Ordu idi ve başında Mustafa Kemal bulunuyordu. Ordunun çekilmesi ile Suriye tarafında kalmış olan Türkler, Müdafaa-yı Hukuk Cemiyetleri kurarak mücadeleye başlamışlardır. Suriye ve Filistin Kuvva-yı Milliye-i Osmaniye adıyla örgütlenen bölgedeki direnişin reisi Özdemir takma ismini kullanan Ali Şefik Beydir. Kurtuluş Savaşı boyunca bölgedeki Türkmen direnişinin temel hedefi Türkiyeye katılmaktı. Şubat 1919 tarihinden 22 Ekim 1921 tarihli Ankara Anlaşmasına kadar bölgede Fransızlara karşı sayısız çatışma ve taarruz yaşanmış, bu çatışmalarda çok sayıda işgal askeri öldürülmüş veya esir alınmıştır.
Türkiye ile Fransa arasında 20 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşmasının 7. maddesi ile Suriye Türkmenleri konusunda Türkiyeye garantörlük verildi. 20 Kasım 1922 tarihinde başlayan Lozan Konferansında Suriye sınırı neredeyse hiç konu edilmeden kabul edildi. 31 Ocak 1923 tarihinde Suriye ile sınırlar belirlenirken, Ekim 1921 tarihindeki Türk Fransız anlaşması temel esas olarak alınmıştı. Türkiye topraklarında kalmak isteyen köylerin isyanı olduysa da amaçlarına ulaşamadılar.
Türk ve Kürt silahlı milislerin Türkiye sınırına yakın bölgelerde Fransız manda idaresine yönelik başkaldırıları 1924 yılına kadar sürmüştür. Fransız manda idaresi mahalli idarelerinden oluşan Suriye Devletler Birliğini meydana getirerek ülkeyi yönetmeye çalıştı. Bu düzen, Araplarla Arap olmayanlar arasındaki gerilimi arttırdı. Türkler, hem milliyetçiler hem de Manda idaresinin gözünde dikkatli olunması gereken bir azınlık durumuna düştü. Fransız mandası altında oldukları dönemde nüfusları 500binden fazla olan Türkmenlerin liderliğini Bekmişlilerin Hacı Ali aşiretinden Kel Muhammed yürütüyordu. Onun ardından Türkmenlerin lideri Hacı Nasen oldu.. Türkmenler, Fransız mandası altındaki çalkantılı ilk on yıllık dönemden sonra daha sakin bir dönem yaşadılar; varlıklarını ve kimliklerini sürdürebildiler.
1936 yılında Fransa'nın bölgedeki hakimiyetinin zayıflaması ile birlikte baskılara maruz kalmaya başladı. 1936-1939da sancağın Hatay adıyla Türkiyeye katılması sürecinde Suriye sınırları içerisinde kalan Türkmenlere ilişkin hiçbir görüşme ya da anlaşma yapılmamış olması, Suriye Türkmenlerinin hukuki durumunu belirsizleştirdi. Bu belirsizlik Suriye yönetimlerinin Türkmenlere karşı baskı ve asimilasyon politikası uygulamasına neden oldu. 1946 ve 1972 anayasalarına göre Suriye Arap vatandaşı olarak kabul edilen Türkmenlere kimlikleri ile yaşama hakkı tanınmadı. Türkçe gazete yayımlama imkanı ortadan kalktı; hatta Türkçe konuşmak bile yasaklandı.
1958'de yapılan toprak reformu ile Türkmenlere ait birçok tarla, bağ ve bahçe kamulaştırıldı. Bu ve benzeri uygulamalar yüzünden 1950'ler boyunca Halepten Türk asıllı aileler, Türkiyeye kaçmaya devam ettiler.
1963'te yaşanan darbeden sonra baskılar artarak devam etti. Türkmenler herhangi bir sivil ya da yasal örgütlenme oluşturamadı. Hafız Esad rejimi Tek Suriyeli Kimliği politikası çerçevesinde, Türkmenleri asimile ederek Araplaştırma politikası izledi.
Bayraklar
Suriye Türkmenleri ve Suriye Türkmen Ordusu tarafından kullanılan bayraklar
Günümüzdeki durum
Günümüzde Suriye Türkmenleri özellikle Şam, Lazkiye, Hama, Humus, Halep ve Rakka kentlerinde ve köylerinde bulunmaktadır. Şam bölgesinde yaşayanlara Şam Türkmeni denirken, Halep ve Rakka bölgesindekilere Halep veya Culap Türkmeni, Lazkiye Türkmenlerine Bayır-Bucak Türkmeni denmektedir. Ülkenin diğer toplulukları tarafından Türkmenler olarak adlandırılmaktadırlar.
Suriye Arap Cumhuriyeti'nde sadece Ermeniler azınlık kabul edildiğinden nüfus sayımlarında milliyetleri ile sayılmazlar ve bu nedenle sayıları hakkında kesin bilgi yoktur. Çeşitli kaynaklarda 200.000 ila 3.500.000 arasında farklı tahminler verilmektedir. ORSAMın 2011 tarihli araştırmasında Suriyede Türkçe konuşan Türkmen sayısı yaklaşık bir buçuk milyon, Türkçeyi unutmuş Türkmenlerle beraber sayılarının 3,5 milyon civarında olduğu belirtilmektedir.
Suriyede büyük gruplar halinde yaşayan Türkmenler, milli benliklerini koruyabildikleri halde küçük gruplar halinde yaşayanlar önemli ölçüde Araplaşmıştır. Köy ve kasabalarda yaşamaya devam eden Türkmenler kendi aralarında Türkçe konuşmayı sürdürür. Şive ve edebiyatları bakımından Türkiyenin bir uzantısı gibidir. Suriyede konuşulan ağız, Hatay bölgesinde konuşulan Türkmen ağızlarının bir devamı niteliğindedir. Hama ve Humus Türkmenlerinin şivesi eski Osmanlı diline son derece yakındır.
Eğitim, Türkmenlerin en ciddi sorunlarından biridir. Türkmen toplumunda okuryazarlık oranı, Suriye genel ortalamasına yakındır ancak Türkçe okur-yazar çok azdır. Türkçe yayın organları, 1922den 1937ye kadar, sürgündeki Refik Halitin de katkılarıyla çıkan Doğru Yol ve Vahdet olmuştur. Türkmenler kendine aydın sınıfı denilebilecek bir eğitimli sınıf çıkaramamıştır.
Dini yapıya bakıldığında Suriye Türkmenlerinin büyük çoğunluğu Sünni Hanefi mezhebine mensuptur. Çok az sayıda Alevi Türkmen bulunmaktadır.
Suriye Türkmenleri ekonomik olarak genelde alt-orta sınıfta yer almaktadır. Geçimlerini genellikle tarım ve ayakkabı sanayisi ile sağladıkları görülmektedir. Lazkiye ve Tartus Türkmenleri narenciye ve ormancılıkla meşgul olurken Hama ve Humus Türkmenleri hayvancılık ve tarımla uğraşmaktadırlar. Şamda yaşayan Türkmenler memurluk ve serbest meslek, Rakka ve Deraada ise tarım başlıca gelir kaynağıdır.
Fransız mandası döneminde başlayan ve sonrasında da devam eden politikalar sonucu Türkmenler önemli oranda asimile olmuştur. Suriye hükumeti tarafından Türkçe yer adları Arapçaya çevrilmiştir.
Kendilerine örgütlenme hakkı tanınmamış Suriye Türkmenleri, Suriye İç Savaşında muhalif hareketlere katılmışlardır
Suriyeli-Türk/Türkmen kökenli tanınmış Suriyeli ve Türk kişiler
Atassi (Atasi), Al-Azm, Qawuqji, Quwwatli (Kuvvetli) ve Shishakli (Çiçekçi) gibi birçok Suriyeli Türk aile Suriye'yi Başbakan veya Başkan olarak yönetmeye devam etti. Ancak 1960'larda Esad ailesinin pan-Arap Baas hareketi, Arap olmayanları siyasetten uzaklaştırdı.
Akşemseddin, Osmanlı din alim
Hasan Türkmanı, Türk Kökenli Suriyeli Savunma Bakanı (2004-2009)
Adel al-Azma, Türk Kökenli Suriyeli Politikacı
Beşir el-Azma, Türk Kökenli Suriye Başbakanı (1962)
Nabih Al-Azma, Türk Kökenli Ürdün İçişleri Bakanı (1925)
Yasser al-Azma, Türk Kökenli Suriyeli Aktör
Yusuf al-'Azma, Türk Kökenli Suriye Savaş Bakanı (1920)
Aziz el Azmeh
Suphi Bereket, eski Türk Kökenli Suriye Başkanı (1922-1925)
Burhan Asaf Belge, Suriye Türkmeni kökenli Türk politikacı
Ghada Merdam Bey, Suriye TV'deki ilk program direktörü
Cemil Merdam Bey, Suriye Başbakanı (1936-1939)
Halil Merdam Bey, Suriye Milli Marşı 'nın Bestecisi
Selma Merdam Bey, Türk Kökenli Suriyeli Yazar
Muhammed el-Bezm, Türk Kökenli Suriyeli Şair
Cemil Bilsel, Suriyeli Türkmen kökenli Türk politikacı ve akademisyen
Emin Bozoğlan, Suriye Türkmen Meclisi İkinci Başkanı (2016 günümüz)
Mehmed Fuad Carim, Türk politikacı
Mohammad Emadi, Türk Kökenli Suriyeli Ekonomi ve Dış Ticaret Bakanı
Nadia al-Ghazzi, Türk Kökenli Suriyeli Avukat, yazar, TV sunucusu
Said al-Ghazzi, Türk Kökenli Suriye Başbakanı (1954 ve 195556'da)
Sati 'al-Husri, Türk Kökenli Suriyeli yazar
Mennel Ibtissem, Türk Kökenli Suriyeli şarkıcı
Sami Sabit Karaman, Türk Ordusu Generali
Ghaith Mofeed, Türk Kökenli Suriyeli sanatçı
Abdurrahman Mustafa, Suriye Türkmen Meclisi Birinci Başkanı (2012-2016)
Huda Naamani, Türk Kökenli Suriyeli Feminist yazar
Mustafa Naima, Osmanlı tarihçisi
Mahmud Kamil Paşa, Osmanlı Ordusu Generali
Zeki Paşa, Osmanlı Türkü mareşal
Abu Khalil Qabbani, Türk Kökenli Suriyeli oyun yazarı ve besteci
Rana Kabbani, Türk Kökenli Suriye kültür tarihçisi
Reşit Ronabar, Osmanlı valisi ve Türk politikacı
Süleyman Şah
Hala Shawkat, 50'li ve 60'lı yılların popüler Türk Kökenli Suriyeli Oyuncusu.
Adib Shishakli, Türk Kökenli Suriyeli Başbakan ve Suriye Cumhurbaşkanı (19531954)
Talal Silo, eski Suriye Demokratik Güçleri sözcüsü.
Adil Şan, Şarkıcı
Pakize Terzi, Türkiye'nin ilk kadın jinekoloğu
Mustafa Talas, Suriye Savunma Bakanı (1972-2004)
Çocuklar:
Manaf Talas, eski Türk Kökenli Suriyeli Tuğgeneral
Firas Talas, Türk Kökenli Suriyeli iş insanı
Çocuklar:
Bilal Turkmani, Suriye'nin haftalık gazetesi Abyad wa Aswad ''ın sahibi
Rim Turkmani, Türk Kökenli Suriyeli astrofizikçi
Refi Cevat Ulunay, Türk yazar
Suat Hayri Ürgüplü, Türk Başbakan (1965)
Necdet Yılmaz, Türk politikacı
Husni al-Za'im, Türk Kökenli Suriyeli Suriye Cumhurbaşkanı (1949)
Muhammed Habes, Cerablus Sivil Konseyi Başkanı (Ağustos 2016'dan bu yana)
Ahmed Osman, 2013'ten beri SAA albayı, Sultan Murad Bölümü lideri
Nureddin Mahmud Zengi, Selçuklu İmparatorluğu'nun Suriye eyaletini yöneten Türk Zengid hanedanının bir üyesi.
I. İmadüddin Zengi, Musul, Halep, Hama ve Edessa'yı yöneten bir Türk atabegidir. Zengid hanedanının üyesi.
I. Tutuş, Şam Selçuklu Emiri.
Aksungur el-Hacib, Selçuklu Halep valisi.
Al-Azm ailesi, Türk Kökenli Suriyeli aile
Abdullah Paşa el-Azm, Şam Osmanlı Valisi
As'ad Paşa el-Azm, Hama ve Şam Osmanlı Valisi
Haki el-Azm, Suriye eski başbakanı
İbrahim bin Taher bin Ahmed Al-Azem (ar), şair ve insan hakları aktivisti
İsmail Paşa el-Azm, Hama, Trablus ve Şam Osmanlı Valisi
Halid el-Azm, Suriye'ye altı kez başbakanlık yaptı.
Muhammed Fawzi Paşa el-Azm, Suriye'deki ilk parlamentonun ilk başkanı
Muhammed Paşa el-Azm, Sidon ve Şam Osmanlı valisi
Rafīq Bey al-Azm, entelektüel, yazar ve politikacı
Sa'deddin Paşa el-Azm, Halep ve Mısır'ın Osmanlı valisi
Sadık El-Azm, Gezgin ve Osmanlı Komutanı
Sadiq Jalal al-Azm, Şam Üniversitesi Modern Avrupa Felsefesi Profesörü
Süleyman Paşa el-Azm, Trablus, Sidon ve Şam Osmanlı Valisi
Resimler