Merv

Merv (Türkmence: Merw; Farsça: , Marv, bazı çevirilerde Marw veya Mary; Çince: 木鹿, Mulu), Türkmenistan sınırları içinde tarihi İpek yolu güzergahı üzerinde kurulmuş, Karakum Çölü'nde bir vaha şehridir.
Taş devri'nden beri çeşitli yerleşimlere ev sahipliği yapan ve uzun bir süre Horasannın Kabesi ve Horasandaki tüm şehirlerin anası olarak tarif edilecek ölçüde siyasi, iktisadi ve ilmi bir merkez olan tarihi Merv şehri, 135 bin nüfusluönemli bir sanayi merkezi olan Mary şehrine yaklaşık 30 km. mesafededir.
Tarihi şehrin yanındaki modern şehir (Mary veya Marw), 1884 tarihinde Rusya'nın askeri ve idari merkezi olarak kurulmuş; Sovyetler Birliği zamanında pamuk üretim merkezi haline gelmiştir. 1968 yılında şehrin 20 km batısında büyük bir doğalgaz rezervi ortaya çıkarıldı. Tarihi Merv şehri ise 1987de Türkmenistan tarafından arkeolojik park haline getirilmiş ve 1999da UNESCO Dünya Mirası listesine girmiştir.
İsim kökeni
İbn-i Haldun (Abū Zayd Abdu r-Raḥman bin Muḥammad bin Khaldūn), Mukaddime (Muqaddimah) ismindeki eserinde şöyle yazmıştır; "Güneyinde dağlar ve doğusunda çöl, Nişabur yatar sonra Marw ash-Shihijan gelir."
Türk Dili'nin en eski ve değerli sözlüklerinden Divan-ı Lügati't-Türk'te;
"... Bir takımları da Türk sınırının " Merv-eş-şahıcan" dan başladığını söylerler. Çünkü Kaz'ın babası olan " Tonğa Alp er" Afrasyap demektir; " Merv" şehrini yapan zattır. Afrasyap burayı, "Tahmures" tarafından şehrin iç kalesi yapıldıktan üç yüz sene sonra kurmuştur."
Tarihçe
Merv, Yeni Taş Devri (Cilalı Taş Devri veya Neolitik Devir)nden beri konumlanmış, ilk defa en yüksek çağını Milattan önce 2. yüzyıldan kalma Erk-Kala diye tanınan oniki hektar büyüklüğünde bir yerleşim yerinden bilinir.
Büyük İskenderin seferinde burayı ele geçirmiş ve Alexandria margiane (eski Yunanca: Άλεξάνδρεια μαργιάνη) ismini verip, böylece Polis (pólis, πόλις, çoğul: póleis) denilen antik yunan şehir devletini kurmuştur. Selevkos İmparatoru Antiokus I Soter şehri yıkıp, yerine Antiochia in Parthien denilen yeni bir şehir yaptırmıştır. Şehir sonraki yüzyılda Partlar'ın eline geçti;, daha sonra antik çağın sonuna kadar Sasaniler tarafından yönetilmiştir. Milattan sonra Sasani İmparatorluğu'nun son kralı III. Yezdigirt (Farsça'da: , "Tanrı tarafından yaratılan") İslam ordularına yenilip doğuya doğru kaçtığında buraya sığınmış; yakındaki bir köyde öldürülmüştür. Şehir bu olaydan hemen sonra Müslüman Arapların eline geçti.
İslam dönemi
Halife Osman devrindeki fetih harekatı sırasında Merv şehrinin reisi Araplarla anlaşıp şehri teslim etti ve şehre Beni Mahan Camii inşa edildi. Emeviler devrinde Merv şehrini bazen Irak genel valisi, bazen de bizzat halifenin tayin ettiği valiler yönetmekteydi. 697de Mühelleb bin Ebu Sufrenin Horasana atanmasından sonra şehrin hakimiyeti üç nesil boyunca Mühellebilerin elinde kaldı. Mervin ikinci camisi olan Mescid-i Atikin bu dönemde inşa edildiği düşünülür.
Abbasi ihtilali 747de Mervde patlak verdi. Merv doğumlu komutan Ebu Müslim Horasani, İranlı köylülerle diğer mevaliden oluşturduğu ordusunun başında şehre girdiğinde Emevilerin(Arapça: /, Farsça: ) son Horasan valisi Nasr b. Seyyar ailesiyle birlikte kaçtı.
Şehir, Abbasi halifesi Memun (Arapça: ; al-Ma'nun) (yönetimi 813-833) zamanında başkentlik yaptı. Müşkan kapısı yakınlarında bir saray ve askeri garnizon inşa ettirmesinden sonra şehir o yönde genişlemeye başladı.
Ünlü yahudi gökbilimci, matematikçi Saul ben ibn Bishr (Saul ibn Bishr al-Israili; Zahel veya Zael isminde de tanınır), Abbasiler devrinde Merv'de yetişmiştir.
Halife Memunun Bağdata dönmesinin ardından Merv idaresi Horasan Tahir b. Hüseyine verildi; şehir bir süre Abbasi Devletine bağlı Tahiri hanedanının idare merkezi oldu. Zamanla Tahirilerin merekzi Nişabura kaysa da Merv, ekonomik önemini korudu. Tahirilerin ardından Samani ve Gazne yönetimine girdi. Merv, merkez olma özelliğini yitirse de büyük bir şehir olarak varlığını sürdürdü.
Selçuklular dönemi
Türk Hakanı Afrasiab'ın kurduğu rivayet edilen Merv şehrini Selçuklu Çağrı Beğ 1037 yılında feth ederek, iç kaleye girmiş ve atının örtüsünü yere koyup "taht gibi" üstüne oturmuştur Bu tarihten sonra Merv şehri Selçukluların önemli yönetim merkezlerinden biri haline geldi. Selçuklu tehlikesine son vermek için 1040 yılında Merv şehrine yürüyen Gazne Sultanı Mesut'un yenildiği Dandanakan Muharebesi'nden sonra Büyük Selçuklu Devleti kurulmuş kabul edilir.
Çağrı Bey'in 1060ta Merv ve Nişabur arasındaki ölümünden sonra cenazesi Merve getirildi; Büyük Selçuklu tahtına oğlu Alp Arslan çıktı. Merv şehri, yönetimi Selçuklu şehzadelerine bırakılan Horasan vilayetinin merkezi oldu. Alp Arslan 1072de Maveraünnehir Seferi sırasında öldürüldüğünde cenazesi Merv'e getirilerek babası Çağrı Bey'in yanına gömüldü. Büyük Selçuklu Devletinin son sultanı Sencer, tahta çıkmadan önce yirmi yıl devamlı Merv şehrinde Horasan vilayetini yönetmişti. 1118de Selçuklu tahtına çıktıktan sonra batıda yeni bir kale (Sultan Kale) inşa etti ve şehir yeni kalenin etrafında gelişti. Sultan Sencer tarafından başkent ilan edilen Merv, bir ilim merkezi haline geldi.
Sultan Sancarın Katvan Muharebesinde Karahitaylara yenilmesinden sonra Merv şehri kısa bir süre için Harezm Şahı Atsızın yönetimine girdi; halkından pek çok kimse katledildi. Ertesi yıl şehre yeniden hakim olan Sultan, 1153te çıkan Oğuz isyanında esir düşüp Merv hankahına kapatıldı; şehir ise 3 gün 3 gece yağmalanıp tahrip edildi. Sultan Sencer 3 sene esaretten sonra kurtarılmış; ertesi yıl hayatını kaybedip Mervde daha önce yaptırdığı türbeye defnedilmiştir. Türbe, Türkmenistanın sembolü durumundadır.
Mervdeki Selçuklu eseri Sultan Kale içinde günümüze kadar gelen başlıca yapılar Sultan Sencer türbesi, Yusuf Hemedani'nin mezarı ve Şehriyar-Erk kurganıdır. Muhammed ibn Zayd türbesi, çanak, çömlek ve diğer kalıntılar bu alanda bulunur.
Moğollar dönemi
Sultan Sencerin ölümü ile Büyük Selçuklu İmparatorluğunun yıkılmasının ardından Harzemşahlar ve Gurlular arasında el değiştiren Merv, 1221de Cengiz Han'ın emrindeki Moğollar tarafından yağma edilmiş, halkının neredeyse tamamı öldürülmüştür.
Timurlu hükümdarı Şahruh, şehri tekrar eski günlerine döndürmeye çalışmıştır.1410da Merv vadisinde bulunan Murgab barajının (Sultanabad diye de bilinir) yeniden temizlenmesi ve yeniden açılmasını emretti. Barajın restorasyonu bir ayda tamamlandı. 1418de Sultan Kaleye 2 km. mesafede yeni bir kale ve kale içi yerleşim kurdu. O dönemden kalan kale yıkıntıları Abdulllah Han Kale olarak bilinir. Şahruhun attığı temeller üzerine selefleri Sultan Ebu Said ve Sultan Hüseyin, Herat ve Merv bölgelerinde sulama ağlarını genişletmeye devam ettiler. Cengiz Han işgalinden bu yana harabe haline gelen Merv vadisi canlandırıldı.
16.-19. yüzyıllar
Şehir, 16. yüzyılda Özbekler ve Safeviler arasında rekabet konusu oldu. Bu dönemde Mervden geçen ticaret yolları güvenlik endişesiyle Herata taşındı.
1785te Buhara Emiri Şah Muradın Murgab bendini yıkıp halkı sürgüne göndermesi yüzünden şehir canlılığını tamamen kaybetti. 1795ten sonra Türkmen kabilelerinin Merv şehrinde tekrar yoğunlaştı.
19. yüzyıl başında Merv, Buhara ve Hive Hanlıkları arasında sürekli el değiştirdi.
Merv konusunda İngiliz-Rus yarışları (Büyük Oyun)
Rusya, 1865te Hokand, Buhara ve Hive hanlıklarının işgal ettikten sonra Türkmenlere karşı harekete geçti. Göktepe Savaşından sonra yaşanan Göktepe katliamının yaşandığı işgal sürecinde Merv şehri 1884te Rusların eline geçti. Mervin işgali, on dokuzuncu asır boyunca devam eden İngiliz-Rus rekabetinin önemli bir halkasını oluşturmuştur.
Rusların, Hindistan üzerinde gizli emelleri ve planları olduğuna inanan İngilizler, onların Orta Asyada Hindistana doğru işgal ettikleri her toprak parçasında büyük kaygılar duymuşlardır. Bu kaygılarından dolayı bölgeye ajanlar göndermişler, Ruslarla çetin bir diploması trafiği kurmuşlar ve zaman zaman da Afganistan ve İran'da işgallerde bulunmuşlardır. "Büyük Oyun" olarak isimlendirilen İngiliz-Rus rekabeti, Merv'in 1884 yılında Farslılarla Türkmenler arasındaki anlaşmazlıktan fırsat bilen Alexander Wissarionowitsch Komarow komutasındaki Ruslar tarafından işgali sırasında ateşli bir seyir izlemiştir. Rus hakimiyeti altında askeri ve bozuk bir düzenin baskısına maruz kalan Türkmenlerin geleneksel yaşam tarzlarında hemen değişiklik olmamış, ancak şehirleri ve zengin toprakları yeni gelen Rus ve yabancı göçmenler tarafından ele geçirilmiştir. Ruslar ile İngilizler arasındaki sınır belirleme siyaseti nedeniyle bir kısım Türkmenler Afganistan ve İran idaresi altında kalmışlardır.
Rusların istilası sırasında 2,500 km2 büyüklüğündeki Merv vahasında konumlanan, Merv bir küçük şehirdir, Türkmenistanın bir parçası ve çoğunlukla Teke, Sarı, Salor, Ersari, Ata, Mahtim ve Yamud isminde Türkmen (Oğuz) boy ve oymakları tarafından yerleşilmiştir. Teke Türkmenleri ortalama sayıları 250.000 olan en büyük oymaktır.
Kardeş şehirler
Horasan'daki kardeş şehirler;
Belh Afganistan
Nişabur İran
Buhara Özbekistan
Semerkant Özbekistan
Konya, Türkiye