Yapım eki

Yapım eki, türemiş sözcük denir.
İsimden isim yapan ekler
İsim soylu sözcüklerden yeni bir isim soylu sözcük yapan eklerdir. Yeni oluşturulan sözcük genellikle eskisi ile yakın anlam ilişkisine sahiptir.
el: söz-el, güz-el (göz kökünden)
siz: susuz, parasız, evsiz
ci: gözcü, sanatçı, yolcu, simitçi
sı: çocuksu, ipeksi
ce: Türkçe, İngilizce, Alman-ca (Eşitlik hal eki -ce ile karıştırılmamalıdır.)
daş: karın-daş > kardeş, çağ-daş, arka-daş, yol-daş, meslek-taş
inci: üç-üncü, beş-inci
lik: şeker-lik, kömür-lük, göz-lük, kulak-lık, dost-luk
li: köylü, paralı, ağaçlı, Ankara-lı, ev-li
da/de göz-de, söz-de
er: üç-er, beş-er
ki: yarın-ki, dün-kü
msi: ekşi-msi, acı-msı, meyve-msi
cil: ev-cil, etçil, bencil, insancıl
şın/cın: sarışın, yal-çın (yalt=sert), hır-çın (hır=kavga)
sal: kumsal
ıt: yaşıt
ceğiz: kızcağız, çocukcağız
cik: tepe-cik, azı-cık, küçücük
ti: esin-ti, hırıltı, cıvıltı
z: yalın-z, iki-z
İsimden fiil yapım ekleri
İsim soylu sözcüklerden fiil yapan eklerdir.
-la-,-le-: su-la, uğur-la, rahat-la, diş-le, iş-le, özet-le
-al-,-el-: çoğ-al, az-al, dar-al, kör-el, düz-el
-l-: doğru-l, sivri-l, eksi-l, ince-l
-a-, -e-: kan-a, yaş-a, boş-a, tür-e, ben(i)z-e
-ı-,-i-,-u-,-ü-: Bu ek, eski Türk yazı dillerinde kullanılan ve bugün bazı sözcüklerde donuklaşmış olarak bulunan bir ektir. uz-u-n, sak-ı-n, şak-ı
-ar-,-er-: yaş-ar, mor-ar, kara-ar, sar(ı)-ar, yeş(il)-er
-da-,-de-: fısıl-da, horul-da, gürül-de, hışıl-da, höpür-de
-t-: yön-(e)t, göz-(e)t
-k-: gec-ik, bir-ik, göz-ük
-msa-,-mse-: az-(ı)msa, ben-(i)mse, küçü(k)-mse, öz-(ü)mse
-kır-,-kir-,-kur-,-kür-: fışkır, haykır, çem-kir, tü-kür, süm-kür
-lan-,-len-: yaş-lan, ev-len, ses-len
-laş-,-leş-: güzel-leş, iyi-leş, yoğun-laş, katı-laş, sıvı-laş
-sa-,-se-,-sı-,-si-,-su-,-sü-: su-sa, garip-se, önem-se, yad-sı,
Fiilden isim yapım eki
fiillerin sonuna ek getirerek isim yapan ekler
ce: düşünce, eğlence
ecek: giy-ecek, yak-acak, açacak, iç-ecek
ak: yatak, kaçak, durak
aç: kaldıraç, sayaç, ayıraç
ge: bölge, bilge, süpürge
gi: sevgi, çalgı, askı, sil-gi, iç-ki
giç: bilgiç, dalgıç, başlangıç
gin/kin: yorgun, bilgin, bezgin, bitkin, bas-kın, yay-gın
i: yazı, ölü, yapı, çatı, koku, doğu
ici: yapıcı, görücü, alıcı, satıcı
ik: kesik, açık, göçük
im: sayım, seçim, ölüm, ölçüm
in: yığın, akın, tütün, ekin
inç: gülünç, sevinç
geç: yüzgeç, utangaç
inti: kesinti, çıkıntı, döküntü
ir: gelir, okur
er: gid-er, yaz-ar,
iş: oturuş, yürüy-üş
it: geçit, yakıt, ölçüt
kan: çalışkan, üret-ken, unutkan, kaygan
ma: konuş-ma, dondur-ma (olumsuzluk eki -ma ile karıştırılmamalıdır.)
mek: ye-mek, çak-mak, git-mek, duy-mak (bkz. mastar)
maç: bula-maç, yırt-maç
mbaç: dola-mbaç, sakla-mbaç
ti: belirti, kızartı
Fiilden fiil yapan ekler
Bir fiilden yeni bir fiil yapan eklerdir.
dir (ettirgenlik, oldurganlık): bil-dir, gül-dür, yap-tır, koş-tur, gel-dir (getir)
ele: kov-ala, silk-ele, ov-ala
er (ettirgenlik, oldurganlık): gid-er, çık-ar, değ-er
imse: duy-umsa, gül-ümse, an-ımsa
in (dönüşlülük): gez-in, gör-ün, sev-in, taşı-n
r (ettirgenlik, oldurganlık): kaç-ır, bat-ır, iç-ir, şaş-ır
ş (işteşlik): gör-üş, uç-uş, gül-üş (Mastarlarla karıştırılmamalıdır.)
t (ettirgenlik, oldurganlık): uza-t, sap-ıt, kork-ut, üşü-t
il (edilgenlik): sev-il, kır-ıl, sat-ıl
Bu şekilde üretilen yeni fiiller genellikle ilk fiille anlam bakımından yakından ilişkilidir:
görmek > görünmek, kovmak > kovalamak
Ancak bazı durumlarda orijinal fiilden oldukça farklı anlamlarda olabilirler:
sevmek > sevinmek