Borçka

Borçka (Gürcüce ve Gürcistan Lazcası: ; "borçh'a"; Lazca: Borçxa), Türkiye Cumhuriyeti'nin Karadeniz Bölgesi'nde bulunan Artvin iline bağlı bir ilçe ve ilçenin merkezi olan kasabadır. Eski adı Porçhadır (Gürcüce: ). Osmanlı kayıtlarında Borçha olarak geçer. Sonradan Borçka biçimini almıştır.
Çoruh Nehri kıyısında, Nigali Vadisi'nde yer alır. Batumdan Kars ve Erzuruma giden yol Borçkadan geçiyordu. Öte yandan yerleşme, Çoruh'ta kayıkla yapılan taşımacılığın da iskelelerinden biriydi.
Etimoloji
Borçka'nın eski adı Porçha'dır (). Bu yer adının nereden geldiği kesin olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte Gürcüce porçhi () kelimesinden türemiş olma ihtimali vardır. Porçhi kelimesinin anlamlarından biri "çalılık", "küçük orman"dır. Ayrıca Megrelcede "borçha" (: kuru dal) ve Gürcücenin Guria diyalektinde "borçhalo" ( kırağı) gibi kelimeler de bu adla ilişkili olabilir. Ancak bunlar birer varsayımdan ibarettir. Porçha adı sonradan Borçha, 20. yüzyılda da Borçka biçimini almıştır.
Tarihçe
Borçkanın kuruluşu hakkında kesin bilgi yoktur. Bugüne kadar yörede arkeolojik kazı yapılmadığı için de kasaba ve çevresinin eski çağlara ilişkin bilgi mevcut değildir. Bulunduğu bölge itibarıyla antik çağda Kolheti Krallığı sınırları içinde kalan Borçkanın önemli bir eski yerleşim olduğu söylenemez. Bununla birlikte, Vahuştinin Gürcistan Krallığının Tarihi, Niko Dadianinin Gürcistan Tarihi gibi Orta Çağ Gürcü kaynaklarında Borçkanın adı geçmektedir. Vahuşti eserinde Borçkadan Çoruhun batısında, büyük bir köy olarak söz etmiştir.
Klarceti bölgesinin yerleşmelerinden biri olan Borçka, Gürcistan Krallığı yönetimi altındayken 1080 yılında Gürcü kralı II. Giorgiyi yenilgiye uğratan Büyük Selçuklular tarafından istila edildi. Bu sırada Selçuklular Borçkanın da yer aldığı Klarcetideki manastırları yaktılar ve bazılarında dinsel faaliyet tamamen sona erdi. Büyük Selçukluların bölgeden çıkarılmasından sonra birleşik Gürcü Krallığı sınırları içinde kaldı. Birleşik Gürcü Krallığının parçalanmasından sonra Samtshe Atabeyliği denilen Gürcü prensliğinin yönetimine girdi. Borçkanın da içinde yer aldığı Tao-Klarceti bölgesi 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların eline geçince bu topraklar üzerinde Çıldır Eyaleti kuruldu. Uzun süre Osmanlı yönetiminde kalan Borçka 1876 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesine göre Lazistan sancağının Hopa kazasına bağlı Gönye (Gonio) nahiyesinin merkeziydi.
Osmanlıların 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında yenilmesinden sonra Borçka Rus İmparatorluğu sınırları içinde kaldı. 1886 tarihli Rus kayıtlarına göre Borçka, Batum oblastı sınırları içinde Batun sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlı bir köydü. Borçka köyü aynı zamanda Gonio kazasına bağlı Borçka nahiyesinin de merkeziydi. Borçka nahiyesi Borçka ve Dakvara köylerinden oluşuyordu. Birkaç yıl sonra bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Rus ordusunda görevli İvane Caianinin Borçkada Müslüman Gürcü çocuklarına Gürcüce öğrettiğini yazar. İvane Caiani burada görevli olduğu sırada Gürcüce gazetelere yazılar yollamış, o dönemdeki Borçka ve çevresi hakkında geniş bilgi vermiştir. Caiani bu yazılarından birinde Borçka köyünde ve Çoruh kıyısının bazı yerlerinde yaşayanların ekmeğini yalnızca kayıkçılıkla kazandığını belirtir. Borçkalıların bir başka gelir kaynağının ise, çömlekçilik olduğunu yazar.
I. Dünya Savaşı sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Borçka, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921de Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükumetinin Gürcistan hükümetine 23 Şubat 1921de verdiği nota doğrultusunda Gürcü birlikleri bölgeden çekildi. Türk birlikleri genel bir harekatla Tao-Klarceti bölgesinin büyük kısmını (Artvin ve Ardahan) ile Batumu işgal etti. Ancak Türk birlikleri Giorgi Mazniaşvili komutasındaki Gürcü ordusu tarafından Batumdan çıkarıldı ve sadece, Borçkanın da içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan bölgeleri Türkiye sınırları içinde kaldı. Borçka, 7 Temmuz 1921de aynı adlı ilçenin merkezi oldu.
Borçka köyü, 1922 tarihli nüfus cetveline göre Borçka kazasının merkeziydi. 26 Haziran 1926da, Borçka kaza olmaktan çıkarılıp nahiyeye dönüştürülünce de bu nahiyenin merkezi oldu. Borçka nahiyesi sınırları içindeyse 40 köy yer alıyordu. Borçka, 28 Mayıs 1928de yeniden ilçe merkezi haline getirildi.
Demografi
Tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biri olan Borçka, 1876 Trabzon vilayeti salnamesine göre Lazistan sancağı içinde Gonio (Gönye) nahiyesine bağlıydı. Bu tarihte Sinoreti köyüyle bilikte Borçka'da 110 hane ve 400 kişi tespit edilmiştir. Ancak bu nüfusun ne kadarının Borçka köyünde, ne karadının Sinoreti köyünde yaşadığını belirlemek mümkün değildir. Ayrıca söz konusu nüfusun sadece erkek nüfusu olması ihtimali de vardır. Nüfusun tamamı "Müslim" olarak kaydedilmiştir. Bu Müslüman nüfusun Müslüman Gürcülerden oluştuğu on yıl sonra Rusların nüfus tespitinden anlaşılmaktadır.
Borçka'da kadın ve erkeğin birlikte tespit edildiği ilk nüfus sayımı Rus idaresi sırasında yapıldı. 1886 yılındaki bu sayıma göre, Gonio kazasına (uçastok) bağlı Borçka köyünde 52 hanede 296 kişi yaşıyor ve bu nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. Hane başına ortalama 5,6 kişinin düşmesi Borçka köyünde yaşayan ailelerin kalabalık olmadığını göstermektedir. Bu tarihte Borçka köyü aynı zamanda Gonio kazasına bağlı Borçka nahiyesinin merkeziydi. Bu nahiye Borçka ve Dakvara köylerini kapsıyordu. Borçka nahiyesinin nüfusu 342 kişiden oluşuyordu ve bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmişti. Borçka köyünün içinde yer aldığı Gonio kazasında ise 5.567 kişi yaşıyordu. Borçka nahiyesinde yaşayanlar Gonio kazasının nüfusunun sadece % 6sını oluşturuyordu. Bu nüfus sayımından yaklaşık yedi yıl sonra bölgeyi dolaşan Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Borçka köyünde 60 hanenin yaşadığını, 40 hanenin göç etmiş olduğunu belirtir. Söz konusu göç 93 Harbinin (1877-1878) hemen ardından gerçekleşmiş olabilir.
Artvin ilinin 1921de Türkiyeye bırakılmasından sonra 1922 yılında yapılan ilk tespite göre, Borçka kazasının Borçka nahiyesi merkezinde (merkez mahalle) 26 hanede, 50si kadın ve 80i erkek olmak üzere 130 Müslüman Gürcü yaşıyordu. 1926 nüfus sayımına göre Borçka kaza olmaktan çıkarılmış ve nahiyeye dönüştürülmüştü. Bu tarihte nahiye merkezi olan Borçka köyünde 87 hanede, 102si kadın ve 169u erkek olmak üzere 271 kişi yaşıyordu. 1922 ve 1926 yıllarında erkek ve kadın nüfusu arasındaki oransal fark, bir miktar erkek nüfusunun iş için Borçka köyünde istihdam edildiğini göstermektedir.
Borçka köyü sonraki yıllarda genişleyip nüfusu artmış ve zamanla bir kasabaya dönüşmüştür. Son tespitlere göre kasabada 5.790'ı erkek ve 5.666'sı kadın olmak üzere 11.456 kişi yaşıyordu.
Yıllara Göre Nüfus Verileri:
Tarihsel yapılar
Borçka ilçesi sınırlarında çok sayıda tarihsel yapı yer alır. Kasabada ise, iki kilisenin ve bir kalenin kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Bu kiliselerden biri tek nefli kale kilisesi Borçka Kalesi'nin kuzeydoğu kısmında yer alır. Surların içine inşa edilmiş olan kiliseden geriye yıkıntıları kalmıştır. Yakın zamanda kale ve kilise uygun olmayan biçimde restore edilmiştir. Diğer kilise bir köy kilisesidir. Opuca mahallesinde inşa edilmiş olan yapı tek nefli bir kilisedir. Opuca eskiden Ebrikanın bir mahallesi olan Nigianın bir parçasıydı. Günümüze yııkıntıları kalmış olan kilise değişik bir palana sahiptir. Doğu tarafta olması gereken apsisi batı tarafında yapılmıştır. Borçka Kalesi, büyük ölçüde ayaktadır. Kale Çoruh Nehri ile Çhala Dresinin birleştiği yerde inşa edilmiştir. Son dönemde uygun olmayan bir biçimde restore edilmiştir. Kalede bugün benzin istasyonu bulunmaktadır.
Borçka ilçesi sınırlarında başka kilise yapıları ve kaleler de vardır. Bunların bazısı tamamen ortadan kalkmış, bazısı ayakta ya da yıkıntılar halinde günümüze ulaşmıştır. Bunlar arasında Ebrikadaki (İbrikli) Ebrika Kilisesi, Arhva (Akpınar) köyündeki köy kilisesi, Baginideki köy kilisesi, Dampalideki (Ambarlı) köy kilisesi, Deviskelideki (Kaynarca) köy kiliseleri, Nigiadaki köy kilisesi, Thilazorideki (Zorlu) köy kilisesi, Kvintavlideki (Alaca) köy kilisesi, Trapenideki (Taraklı) köy kilisesi, Hebadaki (Karşıköy) köy kiliseleri, Akriadaki (Uğur) köy kiliseleri sayılabilir. Borçka Kalesi dışındaki kaleler ise, Thlazori (Zorlu) Kalesi, Makreti (Kale) Kalesi, Mindieti (Maral) Kalesi ve Hertvisi (Camili) Kalesidir.
Borçka ilçesinde 19. yüzyılda inşa edilmiş camiler de vardır. Muratlı Köyü Camisi, Camili Köyü Camisi, Fındıklı Köyü Camisi, Çavuşlu Köyü Camisi ve Düzköy Camisi bu camilerden en bilinenleridir.
Coğrafya
Borçka ilçesi, batısında Hopa ilçesi, güneyinde Artvin'in merkez ilçesi ve Murgul ilçesi, doğusunda Şavşat ilçesi, kuzeyinde ise Gürcistan Cumhuriyeti topraklarıyla çevrelenir. Borçka kasabasının Karadeniz'e uzaklığı 36 kilometredir ve deniz seviyesinden 125 metre yükseklikte bulunur. Çoruh Nehri Borçka kasabasının içinden geçer.
Ekonomi
Borçka kasabası, yakın zamana kadar çömlekçiliğiyle ünlüydü. Bugün çevresine hitap eden küçük bir ticaret merkezidir. Küçük ölçekli çay ve fındık işletmeleri vardır. Ormancılık bölgesinde bulunduğu için kasabada çok sayıda marangoz atölyesi bulunur. Çay, mısır ve fındık ilçede yetiştirilen başlıca tarım ürünleridir.
Tao-Klarceti hala Osmanlı yönetimindeyken, 1874'te bu bölgeyi gezen Giorgi Kazbegi Borçka üzerine şunları yazmıştır:
Dış görünüş olarak Borçka bir köye benzemiyor. Burada sayıları 80 kadar, herhangi tarımsal ek müştemilatı olmayan zarif yapılı evler bulunmaktadır. Büyük baş hayvan ve at burada hiç yoktur. Tüm ahali kayık yapımcılığı, kayıkçılık ve çanak-çömlek yapma işi ile meşguldür. Burada insanlar ne ekiyor ne de biçiyor; bu yüzden tüm ekmek ihtiyaçlarını son buğday tanesine kadar para ile satın alıyorlar. Her ailede yük ve koşum hayvanlarının yerini alan kayık bulunmaktadır. Kil ile yapılan kapların hazırlandığı birkaç atölyeyi ziyaret ettik. Bir evde baba, oğul ve torun oturmuş çalışıyorlardı. Gözümüzün önünde, tezgahı kullanmadan hemen oracıkta birkaç kap yaparak onlara şekil verdiler.
İklim
Borçka ilçesi Karadeniz ikliminin etkisi altında olmasından dolayı Türkiye'nin en çok yağış alan yerleri arasındadır. İlçe toprakları dünyanın çok az yerinde görülen ılıman yağmur ormanlarını barındırır. Son yıllarda çay tarımı için arazi açma faaliyetleri ve kontrolsüz orman kesimi ormanları tehdit etmektedir.
Turizm
Borçka ilçenin doğusundaki Karçal Dağlarının (3.400 m), eşşiz manzaraları, buzulları, buzul gölleri, buzulların erimesinden doğan dereleri, tarihi kemer köprüleri ve yaylalarıyla zengin bir turizm potansiyeline sahiptir. Borçka kasabası ve çevresindeki bazı köyler kendi ölçeğinde bir konaklama merkezidir. İlçe, balıkçılık (alabalık) ve av turizmi (ayı, domuz, çakal, tilki, kurt, dağ keçisi, vaşak vb) açısından zengin bir potansiyele sahiptir.
Aralık Köyü sınırları içerisinde bulunan Karagöl, 'orman denizi içerisinde kapkara deniz görünümlü, alabalığı, buz gibi soğuk suyu ve eşsiz manzarasıyla önemli bir kamp yeridir. İlçenin doğusunda bulunan Karçal Dağları dağcılığa oldukça uygundur.
Son dönemde ilçenin köylerinden biri olan Maral köyüne bağlı olan Maral Şelalesi, günümüzde halkın ziyaretine açılmıştır. Öte yandan Macahel yöresi, buradaki Camili Gorgit Tabiatı Koruma Alanı, Beyazsu Yaylası, Otingo Kaplıcası yöresi, Yıldız Gölü gezilecek yerler arasında sayılabilir. Tarihsel kalıntılar arasında en önemli yapı olarak Ebrika Kilisesi görülebilir.
İdari yapısı
Borçka ilçesi eskiden Camili ve Muratlı olmak üzere üç bucağa ayrılırdı. Merkez bucakta bir kasaba ve 20 köyden, Camili bucağında altı köyden, Muratlı bucağında ise 11 köyden oluşuyordu. Bucak sistemi 2012 yılından kaldırıldı ve bugün Borçka ilçesinde 36 köy bulunmaktadır. Borçka kasabası ise dört mahalleden oluşmaktadır. Bugün Borçka kasabası beş mahalleden (Aksu, Gündoğdu, Küçük Köy, Merkez ve Yeniyol), Borçka ilçesi ise 38 köyden oluşmaktadır.