İtikadî mezhep

İtikadi mezhepler veya Akide mezhepleri ya da İnanç mezhepleri, İnançla ilgili konular İslam'da başlangıçta bir fıkıh dalı kabul edilen kelam, daha sonra ilm-i tevhid olarak adlandırılmıştır. Daha sonraları Fıkıh, ameli meseleler üzerinde, kelam ise itikadi meseleler üzerinde yoğunlaşmıştır. Müslümanlar, İslam Peygamberi Hazreti MUHAMMED döneminde akıllarındaki soruları hemen ona sorabiliyorlardı. Ancak peygamberin ölümünden sonra sorularına cevap bulamayınca zamanın büyük İslam alimleri Kur'an'ı akıl ile yorumlamaya koyuldular. Böylelikle de i'tikadi mezhepler oluşmuş oldu. Bu mezhepler farklı coğrafyalara yayıldı ve oralarda benimsendi.
İ'tikadi inanç mezhepleri
Kader, insanın kendi amellerinin yaratıcısı olup olmadığı ve buna bağlı olarak sorumlu tutulup tutulamayacağı, Allah'ın sıfatlarının kendisinin aynısı mı, yoksa ondan farklı mı olduğu, Kur'an-ı Kerimin yaratılmış olup olmadığı gibi bu ve benzeri sorulara cevap arama çabalarının sonucu olarak ortaya çıkmış din felsefesiyle ilgili mezheplerdir. İslam Peygamberi Muhammedin zamanından sonraki dönemlerde teolojik tartışmalar ilerlemiş, İslami uygulama ve anlayış geliştirmede Kur'an ve Peygamber Muhammedin sünneti dışında kıyas ve içtihad gibi yöntemlerle problemler çözülmeye çalışılmıştır. İslam toplumunda daha önceleri bir inanç konusu olarak ele alınıp tartışılmamış olan kader konusu, Hicri birinci yüzyılın son çeyreğinde tartışılmaya başlanmıştır. Bu tartışma ve fikri genişlemenin yanında siyasi sorunların i'tikadi yansımaları i'tikadi mezheplerinin doğumunda önemli rol oynamıştır. Örnek olarak büyük günah işleyenin durumu hususu verilebilir. Ortaya çıkan siyasi mezhepler farklı i'tikadi temellere dayanmış, Ehl-i Sünnet içinde de çeşitli i'tikad mezhepleri meydana gelmiştir.
Şiʿa-i Ula Ehl-i Sünnet'ten oldukları kabul edilen i'tikadi mezhepler
Eş'ariyye
Maturidiyye
Asari
Mürcie
Sünni Mürcie
Bid'atçı Mürcie
İmamiyye Şiʿası, Ghulat-i Şiʿa ve Şiʿa-i Batıniyye'ye ait olan inanç mezhepleri
Mu'tezile; (İran, Irak, Yemen...) mezhebi Ehl-i sünnet vel cemaat dışında mütalaa edilegelmiş olup bir siyasi mezhep sayılan Şia'nın i'tikadi çizgisine yakın olan, akılcı bir i'tikadi mezhepdir.
Cehmiyye; İmam-ı Azam Ebu Hanife tarafından kafir olarak nitelendirilen "Cehm bin Safvan" isimli bir adamın kurduğu bir fırkadır. Allah hakkında söylenen "Allah her yerdedir." sözünü ilk olarak O başlatmıştır. O halde bu söz ne İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin ne İmam Şafii'nin ne de diğer imamların söyledikleri bir söz değildir. Dolayısıyla, "Allah her yerde hazır ve nazırdır", sözü de Cehm bin Safvan'ın başlattığı bu söze dayanmaktadır.
Müşebbihe (Anthropotheism) ve Mücessime (Enkarnasyon); Allah'ı yarattıklarına benzeten veya cisim olarak tasvir edenlerdir. Gulat-ı Şia fırkalarının bir kısmında da bu inanç mevcuttur. Geçmişlerde kimileri Allah'ın tüysüz bir genç şeklinde bir varlık olduğunu, kimileri O'nun kılları ak ve siyah karışımında olan yaşlı bir adam şeklinde bir varlık olduğunu kimileri de ışık saçan bir nur olduğunu öne sürmüşlerdir ki bunlar İslam dairesinde addedilmezler.
Bunların dışında yine siyasi bir mezhep olan Haricilik de i'tikadi açıdan diğer mezheplerden ayrılır ve kendine has bir i'tikadi nedenle de siyasi bir mezhep olarak ele alınır.
Kur'an merkezli İslam
Bu düşünceyi savunanlar kurumsallaşma bazında başlı başına bir itikadi mezhep olmasalar da İslami bir inançsal düşünce sistemidirler. Bu sebeple itikadi bir mezhep olarak da kabul edilebilirler. Bu düşüncede olanlar hadislerin, ayetler gibi Allah tarafından konulmuş hükümler olmadığını bu sebeple de hadislerde Kur'an ayetlerinde olduğu gibi, ilahi bir değer bulunmadığını iddia ederler ya da hadislerin dini hüküm kabul edilseler dahi, Kur'an gibi, Allah tarafından korunmadığına inandıklarından Kur'an dışındaki tek dini metin olan hadisleri reddederler ve sadece Kur'anı İslamiyetin ana kaynağı olarak görürler. Mezheplere ve hadis kitaplarına sorgulayıcı ve eleştirel yaklaşırlar. Peygamber Muhammede yalnızca Allaha ait olan sıfatların yakıştırılmasına ve Kur'ana aykırı veya ek olarak gördükleri dini inanç (bid'at) ve uygulamalara karşı çıkarlar. İslam'ı anlamak için aklı kullanmanın gereğine inanırlar.
İslamda i'tikadi mezheplerin sınıflandırılması
Asari (Eserler)
Selefiyye
İbn-i Teymiyye
Ghulat Selefiyye
Vahhabilik
Ehl-i Hadis
Batıniyye (Meymunul-Kaddah)
Karmatiyye (Hamdan Karmat)
Türkistan Aleviliği (Nasır Husrev)
Batınilik (İbn-i Meymun)
Anadolu Aleviliği
Alevi Tarikat
İbahiyyun
Arap Aleviliği (Nusayriler)
Dürziler (Hakim bi-EmrʿAllah)
Haşhaşiler (Hasan Sabbah)
Babailik (Baba İlyas Horasani)
Kızılbaşlık
Hurufilik (FadlAllah Yezdani)
Bektaşilik (Balım Sultan)
Cebriyye (Cehmiyye)
Cebriye-i Halisa
Cebriye-i Mutavassita
Eş'ariyye
Bakıllaniyye
Gazzaliyye
Batıni-Eş'arilik
Sünni Tarikat
Kaderiyye
Cuheniyye (Irak Kolu)
Dımeşkiyye (Şam Kolu)
Mu'tezile
Vasıliyye
Huzeyliyye
Nazzamiyye
Haitıiyye
Bişriyye
Mameriyye
Muzdariyye
Sumamiyye
Hişamiyye
Cahizıyye
Hayatıyye
Cubbaiyye
Befşemiyye
Ghulat Mu'tezile
Habitiyye
Hımariyye
Batıni-Mu'tezile
Müteşeyyi Tarikat
Maturidiyye
Mürcie
Sünni Mürcie
Bid'atçı Mürcie
Kerramiyye
Neccariyye
Bergusiyye
Zaferaniyye
Müstedrekiyye
Müşebbihe (Antropoteizm)
Hulmaniyye
Mücessime (Enkarnasyon)
Bu Müslimiyye
Sinbadiyye
El-Mukannaʿiyye
Babekiyye
Hattabiyye
Bezigiyye
Hattabiyyet-ul Mutlaka
Muammeriyye
Umeyriyye
Mufaddaliyye
Muhammise
Cevalikiyye
Rum Abdalları
Görüş farklılıkları
İ'tikadi mezhepler birbirlerinden Allah'ın zatı ve sıfatları, ru'yetullah, marifetullah, nübüvvet, nübüvvetin vasıfları, Kuran'ın mahluk olup olmadığı, büyük günah işleyenin durumu, mucize, keramet, imamet, hidayet, irtidad, doğru ve yanlışın tanımı, irade, kesb, kader, kaza ve ruh gibi önemli konularda yer yer farklı görüşler ileri sürerler.