Safiyüddin Erdebilî

Şeyh Safiyüddin İshak Erdebili (d. 1252 - ö. 1334 Erdebil), Safevi Tarikatı'nın kurucusu olan mutasavvıf ve şair.
Şeyh Safiyüddin; Kuzey İran'da bulunan Gilan vilayetinde ikamet eden, 13. yüzyılın önde gelen sufisi olan Şeyh Zahid Gilani'nin damadı ve halefidir. Şeyh, oğlu Sadreddin Musa (1334-1391), onun oğlu Hoca Alaaddin Ali (1391-1429), onun oğlu Şeyh İbrahim (1429-1447), onun oğlu Şeyh Cüneyd (1447-1460) ve onun oğlu Şeyh Haydar (1460-1488) yolu ile, Safevi Devleti'nin kurucusu Şah İsmail'in atasıdır.
Soyu
Tam adı ''Ebül-Feth Safiyyüddin İshak b. Eminiddin Cebrail b. Salih b. Kutbiddin Ebi Bekr Erdebili olan Safiyyüddin Erdebili'nin kökeni tartışmalıdır.'' Fars, Kürt ve Türk olduğu yönünde çeşitli rivayetler vardır. Bazı tarihçiler Safiyüddin İshakın, bildiğimiz en eski atası olan Erdebil ve civarını yöneten Firuz Şah'a dayanarak Kürt olduğunu söylerler. İbn Bezzaz'ın Safvetüs-safa adlı eserinin Ayasofya nüshasında Şeyh Safi'nin Sencarlı bir Kürt olan Piruzun (Firuz)'un soyundan geldiği söylense de Alem-ara-yı Şah İsmail adlı eserde Şeyh Safiyüddin ve ailesi Türk olarak anılmaktadır.
Şeyh Zahid Gilaninin, Safiyüddine Pīr-i Türk şeklinde hitap ettiğine dayananlar ise onun Türk olduğunu söylerler. Zeki Velidi Togan, Safiyüddin Safi Kürt olsa dahi soyunun Şah İsmail zamanında tamamen Türkleşmiş olduğunu söylemektedir. Şeyh'in babası Seyyid Cibril'in Şiraz'a yaptığı yolculuk anlatılırken onun bir Türk dervişi olduğuna vurgu yapılır. Keza Şeyh Safiyüddin'den bahsederken "Türk oğlu" ve "Türk genci" ifadelerine yer verilir.
İsmail Hakkı Uzunçarşılının Şeyh Safiyüddin ile ilgili olarak; Bu konuda benzer bilgileri ise, Saffetüs-Safadaki verilerden hareketle Safiyüddin Erdebiliye Türkün piri denildiğini, şeyhin Türk köyünde yaşadığını ve misafir gelen Türk müritlerine daha iyi hizmette bulunarak onlara beyaz ekmek ve bal sunduğu birçok kaynaklarında bile Şeyh Safinin 1272 yıllarında aslen Fars olan birçok çağdaşlarının da ona, ey Türk Piri, diye hitap ettikleri görülmektedir. Heyyət, C. Azərbaycanın Türkləşməsi və Azəri Türkçəsinin Təşəkkülü, Varlıq, Tehran 1992, s. 9-12.
Yine soyunun Şianın 12 İmamından yedincisi olan Musa Kazıma dayandığı da, muhtemelen Şeyh Hoca Ali (1391-1429) veya Şeyh Cüneyd (1447-1460) dönemlerinde başlayan Şia eğilimi sonucunda çıkarıldığı düşünülmekte ve şüpheyle yaklaşılmaktadır.
Hayatı, tarikatı ve eserleri
Safiyüddin Safi iyi bir eğitim görmüş, etkileyici bir dini önder olmakla beraber, sadece alt ve orta sınıfı değil, zamanın Moğol hükümdarlarını da etkisi altına almış, onlardan da hürmet görmüştür. Şeyhin Moğol Hükümdarlarının elinden birçok insanı kurtardığı anlatılagelir.
Safiyüddin Safi, 13. yüzyılın önde gelen sufilerinden olan Şeyh Zahid Gilaninin (1216 1301) en parlak öğrencisidir. Hocası, Şeyh Zahid Gilani kızı Bibi Fatımayı, Safiyüddin İshaka vermiştir. Safiyüddin İshak da, Şeyhin ikinci büyük oğluna bir önceki evliliğinden olan kızlarından birini nikahlayarak akrabalık bağını sağlamlaştırmıştır. Süregiden bu tarz evlilikler, soyları neredeyse bir haline getirdi.
Şeyh Safiyüddin Safi döneminde, Safeviye Tarikatı saygınlığını ve popülerliği oldukça artmış, Azerbaycan, Şirvan, Anadolu, Diyarbakır, Irak yöresinden birçok insan, Safiyüddin Safiye bağlanmak için Erdebile gelmişlerdir. Bir tarihi kayda göre, Erdebile gelen yollardan sadece birinden 3 ayda 13 bin kişinin tekkeye gelmiştir.
Şeyh Safiyüddin'in Farsça eserleri olmasına rağmen Kürtçe'yle benzelikler gösteren bir şiir dili kullandığı bir eseri mevcuttur. Şeyh Safiyüddin'in şiirlerinin ancak çok azı günümüze ulaşmıştır. Eserleri eski Farsça ve Tatça yazılmış, günümüzde dilbilimi olarak öneme sahiptir, örneğin Safiyüddin İshak'ın en önemli dini eserlerinden biri olan; Dobayti (Çift Beyitler) eski Tat dili ve Farsça dilbilgisi açısından bilgiler veren önemli bir eser konumu taşımaktadır.
Kara Mecmua
Ğaribi Menteşa oğlu tarafından Safevi Şahı Tahmasp`a sunulan Tezkire-i Mecalis-i Şu'ara-yı Rum adlı kitapta Şeyh Safiye Kara Mecmue adlı kitap nisbet verilmiştir.
1983 yılında İranda Ğaribi Divanı ve Tezkire-i Mecalis-i Şu'ara-yı Rum kitaplarını yayınlayan Hüseyin Düzgün (Hossein Mohammadzadeh Sedigh) Letif-ül Hayal, Danişmendan-i Azerbaycan kitaplarında da Azeri Türkçesi ile yazılan Kara Mecmua`dan Ad gittigine değinir. Minoreski ve Şarden ise şu kitabın Savevi şahları için önemli olmasını zikr ederler..
Ölümü ve halefi
Hac görevini yerine getirdikten sonra 12 Eylül 1334'te Erdebilde ölmüştür. Yerine, şeyhliği 57 yıl sürecek olan ikinci oğlu Şeyh Sadreddin Musa (1305-1391) geçmiştir.
Safevi Hanedanı soyağacı