Yahudilikte Musa

Musa (İbranice: Moşe Rabenu משה רבנו), Yahudiliğin peygamberi.
Ailesi
Yahudi inancına göre Musa: MÖ 1392 yılında Mısırda doğdu. Annesi Levi ailesinden Yehoved, babası aynı aileden Keat oğlu Amram'dır.
Amram ile Yehovedin ilk önce Miryam adında bir kızları olur. Bundan dört yıl kadar önce Musanın ağabeyi olan Harun (İbranice: Aaron) dünyaya gelir.
Doğumu ve saraya girişi
Harunun doğmasından üç yıl sonra Mısır firavunu, Yahudilerin Mısırda çoğaldıklarını ve güçlendiklerini görünce onları kontrol altına almak için üzerlerine angarya memurları koyar ve onları şehir inşaatlarında çalıştırmaya başlar. Bu şekilde de kontrol altında tutamayacağını anlayınca bu sefer de Mısırdaki ebelere "Bütün yeni doğacak İbrani erkek çocukları öldürün ama kız çocuklarına dokunmayın" emrini verir. Mısırlı ebeler, bu emri yerine getirmekten korkarlar. Bu sefer de Firavun: "Bütün doğacak olan İbrani çocuklar Nil nehrine atılacak" emrini verir. Bundan bir yıl kadar sonra Amram'la Yehovedin bir erkek çocuğu olur. Onu Nile atmaya kıyamazlar ve sekiz günlük olunca usulüne göre sünnet ederler. Üç ay kadar Musaya baktıktan sonra daha fazla bakamayacaklarını anlarlar, bir sepet yaparlar bunu ziftle sıvayıp daha o zamanki ismi Musa olmayıp bu isim daha sonra Firavunun kızı Batya tarafından konulacak olan Musayı içine koyarlar ve Nile bırakırlar.
Musanın ablası ve henüz 6-7 yaşlarında olan Miryam (Meryem), sepetin ve kardeşinin akıbetini öğrenebilmek için sepeti takip eder. Sepet, Firavunun sarayının bahçesine doğru süzülür. O sırada Firavunun kızı Batya sepeti bulur, sünnetli olduğu için çocuğun İbrani olduğunu hemen anlarsa da bu çocuğa acır ve onu himaye eder. Ancak çocuk, hiçbir süt anneden süt emmemektedir. Bunun üzerine Miryam, Batya'ya ona bir süt anne bulmayı teklif eder ve kendi annesini çağırır. Çocuk, kendi annesinin sütünü içince firavunun kızı Batya, çocuğu kendi annesine emzirmesi için verir. Çocuk iki yaşına geldiğinde annesi Musayı firavunun kızına getirir. Firavunun kızı, çocuğa Musa (İbranice: Moşe משה, Sudan çıkarttım) ismini koyar ve onu evlat edinir. Bu tarihten sonra çocuk Musa adıyla anılmaya başlanır. Musanın anne ve babası tarafından konulmuş gerçek bir ismi olduğu kesindir. Çünkü Yahudi geleneklerine göre sekiz günlükken sünnet olan bir çocuğa mutlaka bir isim takılır. Ancak bu isim bilinmemektedir.
Saray günleri ve kaçış
Musa, Firavun'un sarayında bir Mısır prensi gibi yetiştirilir, iyi bir eğitim alır ve bir takım imtiyazlara sahip olur. Ancak ailesi ile kaldığı iki yıl içerisinde anne ve babasının verdiği eğitimle halkını, kökeni bilmekte ve kendini bir Mısırlıdan çok İbrani olarak görmektedir.
Firavun, Musayı sevmekle beraber çocuktaki bir takım hareketlerden ve ileride tahtına göz dikebileceğinden kuşkulanmaktadır. Danışmanlarının da verdiği tavsiyeyle çocuğu sınamaya karar verirler. Bir kabın içine bir parça som altın ve bir adet kor haline gelmiş kömür koyarak Musaya uzatırlar. Böylelikle çocuğun altına olan zaafını kontrol edeceklerdir. Çocuk, önce altının parlaklığına ve cazibesine kapılıp elini altına doğru uzatırsa da daha sonra Cebrailin Musanın elini tutar kor kömürü alıp ağzına atmasını sağlar. Bu yüzden Musa, hayatının sonuna kadar bir konuşma problemi yaşayacak, bazı harfleri düzgün telaffuz edemeyecektir.
Bir gün Musa bir İbraniyle Mısırlı bir Kıptinin kavga ettiğini görür ve onları ayırmak için araya girer ve yanlışlıkla Mısırlıyı öldürür. Bir süre sonra yine kavga eden o İbraniyle bir başkasının arasını bulmak isteyince o adam: "Seni üzerimize kim hakem tayin etti? Yoksa o Mısırlıyı öldürdüğün gibi beni de öldürecek misin?" deyince, Musa olayın duyulduğunu ve yayıldığını anlar. Firavun da olayı duyar ve Musanın idamını ister. Musa, bunun üzerine Mısırdan kaçar.
Çöldeki günler ve evlenmesi
Musa, Midyan (Medyan) şehrine giderek orada bulunan Midyanın Peygamberlerinden Yitro (Şuayb)'la tanışır. Yitro, ona iyi davranır ve Musayı kızı Tsipora ile evlendirir. Bu evlilikten Musanın iki çocuğu olur. Musa, onlara Gerşom (yaşadığı yere ait olmayan) ve Eliezer adlarını verir.
Tanrı ile Konuşması
Bu sırada Firavun ölmüş, yerine başka bir firavun geçmiştir. Bu firavun da İbranilere baskılarını arttırmıştır. Musa ise kardeşlerinin acılarını hissetmektedir. Bir gün Musa dağda gezerken yanan, ancak duman çıkartmayan bir çalılık görür. O anda Tanrının sesini duyar. Tanrı, ona Mısırda acı çekmekte bulunan Yahudileri Mısırdan çıkartma görevini verir. Musa önceleri bu görevden kaçınır. Ancak Tanrının emri olduğu için kabul eder.
Musa Tanrıya küçükken yaşadığı olaydan dolayı konuşma problemi olduğunu, firavunu ikna etmekte problemler yaşayacağını söyler. Tanrı bunun üzerine ağabeyi Harunun ona yardımcı olacağını, Musanın düşündüklerini Harunun ağzından çıkacağını söyler.
Tanrı, ayrıca Musayı bir takım mucizelerle donatır. Bunlardan bir tanesi, yere atılınca yılana dönüşen ve tekrar eline aldığında eski haline dönen Musanın Asası'dır. Diğeri ise Musa elini göğsüne sokup çıkarttığında elini kar gibi bembeyaz ışıldatan, tekrar göğsüne sokup çıkarttığında normale döndüren mucizedir.
Musa, kayınpederi Yitrodan Mısıra gitmek için izin ister ve Yitrodan Selametle git! yanıtını alınca karısı ve çocuklarını Midyan'da bırakıp Mısıra doğru yola çıkar.
Firavunla görüşme ve Mısırdan çıkış
Musa ile Harun, birlikte Firavunun karşısına çıkarlar. Musa, Yahudilerin serbest bırakılması konusunda Firavunu ikna etmeye çalışır. Firavun: "Senin Tanrın kim ki onun sözünü dinleyip İsrail Halkını salayım? Tanrını tanımıyor, İsrail Halkını da salmıyorum" yanıtını verir. Bunun üzerine Musa, asasını yere atar asa yılana dönüşür. Firavunun sihirbazları da ellerindeki ipleri yere atarlar, onlar da yılana dönüşür ve Musanın yılanı, diğer yılanları yutar. Firavunun sihirbazları, bunun bir sihir olmadığını, mucize olduğunu söylerlerse de Firavun ikna olmaz. Yahudiler üzerindeki yükü daha da arttırıp Yahudiler ile Musanın arasını açma yoluna gider.
Bunun üzerine Tanrı, Mısırın üzerine on bela gönderir. Ancak her seferinde Firavun "Salacağım!" diye söz verip bela ortadan kalkınca vazgeçer. Bu belalar:
Nilin bütün sularının kana dönüşmesi
Bütün Mısırı kurbağaların basması
Şehri bitlerin basması
Vahşi hayvanların istilası
Mısırlılarda baş gösteren salgın hastalıklar
Mısırlılarda çıkan çıbanlar
Dolu yağması ve hayvanların telefi
Çekirge istilası
Her yerin zifiri karanlık olması ve insanların hareket edememesi.
Mısırlıların bütün ilk doğanlarının ölmesi.
Bu son belada Firavunun çocuğu da ölünce Firavun, İsrail Oğullarını salmaya karar verir. Yahudiler, o gece apar topar Mısırı terk ederler; öyle ki ekmeklerini bile mayalamaya fırsat bulamazlar. (bkz. Matsa).
İsrail Oğulları, Musanın rehberliğinde Vadedilmiş Topraklar'a girmek üzere yola çıkarlar. Kızıldeniz önlerine geldiklerinde pişman olan Firavun ve orduları arkalarından yetişir. O arada Musa, asasını Kızıldenize vurur. Deniz yarılır ve Yahudiler aradan geçerek karşıya ulaşırlar. Mısır ordusu da peşlerinden gelirken Musa, asasını tekrar vurur ve Kızıl Deniz kapanır. Firavunun ordusu da Kızıldenizin sularında boğulur.
Çölde kırk yıl
Bundan sonra Yahudiler, çölde kırk yıl dolaşırlar. Bu süre boyunca Tanrının gökten yağdırdığı Man ile beslenirler. Man, mucizevi bir yiyecektir. İnanışa göre sabahları çiğ gibi yağan Man, toplanıp öğütüldüğünde meydana gelen undan yapılan ekmek, her yiyeceğin tadını almaktadır.
Bu arada Musa'nın kayınpederi Yitro, karısı Tsipora ve iki çocuğu Gerşom ve Eliezer, Musanın yanına geri dönerler. O güne kadar Mısır'dan çıkan tüm insanlarla bire bir konuşan, onların anlaşmazlıklarına hakemlik eden Musa, kayınpederi Yitronun tavsiyesiyle halkını örgütler, onların başına liderler koyar. Böylece sorunların çözülmesini kolaylaştırır.
Musa, Sina dağında Yahudiliğin esası olan 10 Emir'i alır. Ancak aşağıya inmesi gecikince halkdan bazıları altın bir buzağı yapıp ona tapmak isterler. Bunun üzerine sinirlenen Musa, 10 Emir tabletlerini kırar. Halkın pişmanlığı üzerine kısa bir zaman sonra tekrar 10 Emir tabletlerini Tanrıdan alır. Altından bir Ahit Sandığı yapılır ve 10 Emir tabletleri bunun içine yerleştirilir. Ayrıca ibadet etmek için seyyar bir çadır tapınak yapılır ve Yahudiler, kırk yıl boyunca çadır tapınak olan Mişkanda ibadet ederler ve orada kurban keserler.
Çölde geçen bu süre içerisinde Tanrıdan yeni emir ve yasaklar gelir. Yahudilik tam olarak şekillenmeye başlar. Çölde nüfus sayımı yapılır, kabileler belirlenir ve Vadedilmiş Topraklar'da nerelere hangi kabilenin yerleşecekleri kararlaştırılır.
Musa, MÖ 1272 yılında 120 yaşında Moab ovasında Eriha karşısında bulunan Nebo dağındaki Pisga tepesine çıkar. Oradan Vaat Edilmiş Topraklara son bir kez bakar ve ölür. Eski Ahit'e göre Musa, bizzat Tanrı tarafından, Moab ülkesindeki Bet-Peor nehrine gömülür. Mezarının yeri bugün bilinmemektedir.