Alâeddin Camii (Sinop)

Sinop Alaeddin Camii, Sinop ilinde, şehir merkezinde yer alan Selçuklu devri yapısı.
Adını ünlü Anadolu Selçuklu Devleti sultanı I. Alaeddin Keykubad'tan alan cami, Kuzey Anadoluda da en büyük Selçuklu camisidir. Merkezde, Sakarya Caddesi üzerinde; Hükumet Meydanı'na yakın mesafededir. Tarihi Sinop hamamı ve Pervane Medresesi yakınındadır. Arap camileri adı verilen, uzun saf tutmaya uygun, enine nefli ve geniş avlulu en eski cami tipinde bir yapıdır. Ulu Cami olarak da anılmaktadır.
Camin yapım yılı, plan özellikleri ve yaptıranı ile mimarının kimlikleri kesin olarak bilinmiyor. Tahtını kaybettikten sonra Selçukluların hizmetine girmiş olan eski Ahlatşah hükümdarı Atabeg Ayasa Sinopun fethinden sonra Selçuklu hükümdarı I. Alaeddin Keykubad tarafından inşa ettirildiği; 1261deki Trabzon Komnenoslarının saldırısı sırasında tamamen yıkıldığı, 1268de de Pervane Muineddin tarafından eski temelleri üzerine yeniden yapıldığı kuvvetli bir ihtimal olarak öne sürülmektedir. 1376 ve 1861 yıllarında kapsamlı onarımlar geçiren yapı, 2008-2009 yılında restore edilmiştir.
Avlusunda Candaroğulları türbesi bulunur.
Tarihi
Caminin en eski kitabesi 1268 tarihlidir ve bu kitabede caminin Pervane Muineddin tarafından yaptırıldığını yazar. İç Kalede eski Ahlatşah hükümdarı Atabeg Esedüddin Ayasın kitabesi bulunur. Ahlatşahlar Beyliğine II. Sökmenin veliaht tayin ettiği Atabeg Ayas, birkaç gün tahtta kaldıktan sonra bir saray darbesiyle hükümdarlıktan uzaklaştırılmış ve bir müddet sonra Anadolu Selçuklularının hizmetine girmişti. I. İzzeddin Keykavusun yanında Sinopun fethine katılan Atabeg Ayasın bir yıl sonra şehrin surlarının tamir ve yenilenmesi konusunda görevlendirildiği anlaşılmaktadır. 1215ten 1230a kadar inşa edilen en önemli Selçuklu yapılarında mütevelli olarak görev yapan Atabeg Ayasın inşaatlarda Güneydoğu Anadolulu veya Suriyeli mimar ve ustaları çalıştırıldığı bilinmektedir. Sinoptaki camide de Arap mimarisi etkisindeki Artuklu modeline uygun olarak inşa ettirilmiştir. 1261deki Trabzon Komnenoslarının saldırısı sırasında iç kale dışında kalan bütün binaların tahrip edildi. Alaeddin Camisinin de o sırada yıkıldığı düşünülür. Cami, 1268de de Muinüddin Pervane tarafından eski temelleri üzerinde yapılmıştır.
Avlunun batı kapısı üzerindeki kitabeden, Candaroğlu Celaleddin Bayezid Bey tarafından 1376 yılında esaslı bir onarım yaptırıldığı öğrenilmektedir. Avlunun kuzeydoğu köşesinde yer alan Candaroğulları Türbesi de bu onarım sırasında yapılmıştır. Kuzey avlu duvarı ortasındaki minaresi de sonradan eklenmiştir.
Cümle kapısı içine konulan 1430 tarihli kitabeden mihrap ile minberin İsfendiyar Bey tarafından yaptırıldığı öğrenilmektedir. 1709 ve 1725 yıllarında mihrap önü kubbesiyle çatı tamir edilmiştir. 1853 depreminde caminin kubbesi çökmüş, İsfendiyar Bey tarafından mihrap ile birlikte yaptırılan ve Evliya Çelebi'nin de methettiği minber yıkılmış ve bazı parçaları İstanbul'daki Çinili Köşk'e götürülmüştür.
Kötürüm Bayezid'in kitabesi üzerinde yer alan ve Abdülmecid'in tuğrasını taşıyan 1851 tarihli kitabe ise 1848de başlayan tamiratın bitiş tarihini verir. Sinop mutasarrıfı Tufan Paşa tarafından yaptırılan bu uzun onarım sırasında yapı kagir olarak sağlamlaştırılmış ve direkler üzerine oturtulan ahşap son cemaat yeri ile kadınlar mahfili ve minber yenilenmiştir. Camii 1946 ve 1950 yıllarında da onarım görmüştür.
Cami, avlusuyla beraber en son 20082009 yılında onarımdan geçmiştir.
Mimari özellikleri
Cami erken dönem İslam mimarisi eseridir. 66 m uzunluk, 22 m genişlikle dikdörtgen planlıdır. Mihrap üzerinde ortadaki biraz daha yüksek üç kubbe, batı ve doğu kenarlarında birer kubbe olmak üzere beş kubbesi vardır.
Cami önünde 66X44 m ebatında geniş bir avlu bulunur. Camiden avluya üç kapı, avludan dışarıya beş kapı ile çıkılır.
Mermer mihrap, Selçuklu tarzında girift süslemelere sahiptir. Üç taraftan Ayet-El Kürsi çevrelenmiştir.
Evliya Çelebi'ye Bursa Ulu Cami minberine benzettiği bitki motifleriyle bezenmiş orijinal minberin yerine 19. yüzyılda yapılmış minber bulunmaktadır.