Yaşam ağacı

Yaşam ağacı kavramın kökeni tarih-öncesi denilen devirlere kadar uzanan, başta Asya şamanist gelenekleri olmak üzere, pek çok gelenekte rastlanılan bir semboldür.
Türk geleneğinde yaşam ağacı
Türk topluluklarda yaşam ağacı Ulukayın, Bayterek ve Aal Luuk Mas gibi adlarla anılır.
Yakut ve Altay Türklerinde yaşam ağacına Dünya Ağacı da denir. Eski Türk geleneğine göre, bu, Dünyayı ortasından (göbeğinden) öte-aleme ve Demir-Kazık Yıldızına (Kutup Yıldızı) bağlayan, dalları vasıtasıyla şamanlara yeryüzünden yüksek alemlere yolculuk yapma olanağı sağlayan bir ağaçtır. Buna Demir Ağaç da denir.
Şamanist geleneğe göre, Dünya, Göğün göbeği ile bu ağaç sayesinde irtibat halinde olup, bu ağaç ile beslenir. Anne rahmindeki bir bebek için göbek kordonu nasıl yaşamsal bir öneme sahip bulunuyorsa yeryüzü için de bu irtibat kanalı aynı derecede öneme sahip bulunmaktadır. Dolayısıyla Türk Şamanizminde Dogon tradisyonunda da görüldüğü gibi, bu irtibatı ifade etmede göbek sözcüğü tercih edilmiştir. Gerek Dogon gerekse eski Türk geleneğine göre, göğün göbeği bir yıldızdır. (Gök sözcüğünün Şamanizmde üç anlam içerecek şekilde kullanıldığı görülmektedir. Örneğin Altay şamanı Tanrı Ülgene seslenirken aynı cümlede bir ayrım yaparak ulaşılmaz mavi gök, erişilmez ak gök ve dönen yıldızlı gök der ki, bu üç ayrı terimin gökyüzünü, spiritüel göğü ve uzayı ifade etmek üzere kullanıldığı ileri sürülür.)
Ural-Altay kültürlerinde gök katları, yaşam ağacı, kayın ağacından yapılma bir direk üzerine ya da bir kayın ağacının üzerine kertikler açılarak temsil edilir. Orta Asyada kutsal kayın ağacına açılan bu kertiklerin sayısı 7,9 veya 12 olur. Sibiryada yaşam ağacını ve yerin eksenini aynı zamanda, şamanın transa geçtiği çadırının ortasındaki kayından yapılmış direk temsil eder. Kayın ağacına verilen önem, Türklerin akrabalık bağlarını gösteren isimlerde de kayın sözcüğünü kullanılmasıyla görülür (kaynata vs.).
Altay şamanının uçuş denilen trans deneyiminde son gök katına varabilmesi yedi, dokuz veya on iki katla ilişkilendirilen bu yaşam ağacına tırmanmasıyla ifade edilir. Bu ağacın sekiz dallı olarak belirtildiği Yakut geleneğinde Yerin Göbeğinden çıkan, çiçek açan bu ağacın tepe kısmının köpüklü, sarı, insanlara şifa verici bir sıvı içinde olduğu ifade edilir. Sibirya Şamanizminde yaşam ağacı 7nin yanı sıra 8 ve 12 sayılarıyla da ilişkilendirilir.
Abakan ve Moğol geleneğinde de görülebileceği gibi, Asya şamanist geleneklerinin birçoğunda yaşam ağacı Dünya Dağı kavramıyla ilişkilendirilir; ağaç dağın ya ortasında ya da tepesinde bulunur. Yine, Asya şamanist geleneklerinin birçoğunda, özellikle Orta-Asya, Sibirya, Moğol ve Endonezya mitolojilerinde, bedensiz varlıklar, yani bedenlerini ölüm olayı ile terk etmiş ruhlar ve tekrar doğmaya hazırlanan ruhlar, genellikle yaşam ağacının dallarına tünemiş, bekleşen küçük kuşlar olarak tasvir edilirler. Örneğin, Altaylılar Yeryüzünde tekrar doğmayı bekleyen insan ruhları göklerdeki, göksel ağacın dallarındaki küçük kuşlar gibidir derler. Turukhansk Yakutları geleneğine göre, Yaratıcı ya da ışığın yaratıcısı olan Yüce Varlık, ilk şamanı yarattığı zaman gökteki makamından sekiz dallı bir ağaç dikmiştir ki, dallarındaki kuşlar Onun çocukları olan ruhları temsil ederler.
Hint geleneğinde yaşam ağacı
Ruhların yaşam ağacı dallarına konmuş kuşlarla simgelenişi Hint metinlerinde de mevcuttur. Örneğin, ruhların bedenden bedene göçen göçmen kuşlara benzetildiği Upanişadlarda bulunan bir sembolizmde yaşam ağacına tünemiş iki kuştan biri meyveyi yerken, öbürü bakar ki, bu iki kuştan (Atma ve Jivatma) meyveyi yiyen reenkarne olmuş, aktif haldeki ruhu, öteki kuş ise bedensiz ruhu simgeler. Hint geleneğindeki bir başka yaşam ağacı, yayıktaymış gibi çalkalanan süt denizinde bulunan Boddhi ağacıdır. Bir Angkor yazıtına göre, Boddhi ağacının kökleri Brahma, gövdesi Siva, dalları Vişnudur. (Kimi versiyonlarda ise ağaç Sivadır, Brahma ve Vişnu dallarıdır. )
Pers ve Zerdüşt geleneğinde yaşam ağacı
Pers ve Zerdüşt efsanelerinde anlatılanlara göre, kudretli Gaokerena ağacı, yenildiğinde iyileştirici özelliklere sahip olan ve ölülerin dirilen bedenlerine ölümsüzlük veren efsanevi bir Haoma bitkisiydi. Meyvesinin suyunun ölümsüzlük iksiri olduğuna inanılır. Gaokerena ismi "öküz boynuzu" veya "inek kulağı" anlamına gelir.
Kötülük doğal olarak bu yaşam ağacını yok etmeye çalıştı ve ağaca saldırması için bir kertenkele veya kurbağa yarattı, fakat Gaokerena on Kara balığı ve dokuz ağızlı ve altı gözlü bir eşek tarafından korundu.
Dirilişte bu ağacın yaşam veren suyundan içenler, ölümsüzlük de dahil olmak üzere fevkalade bir esenliğe kavuşacaklar.
Gaokerena ağacı İncil ve İslam kaynaklarındaki Yaşam Ağacı ile benzerlik taşımaktadır.
İskandinav halklarında yaşam ağacı
İskandinav mitolojisinde evreni oluşturan üç tabakayı (Ásgard, Midgard ve Niflheimr) birbirine bağlayacak şekilde tasvir edilir. bu ağaca Yggdrasill denir.
Mezopotamya yaşam ağacı
Ters yaşam ağacı-1, Katharizm
Ters yaşam ağacı, İbrani
Kuşlu yaşam ağacı-Meksika
Mitoloji'de ağaçlar
Ezoterizm
Şamanizm
Kabbala
Türk mitolojisi
Eden
Mitolojik arketipler