Cenap Şahabettin

Cenap Şahabeddin, (Osmanlıca: )(21 Mart 1870, Manastır - 12 Şubat 1934, İstanbul) Türk şair ve yazar.
Servet-i Fünun edebiyatının önde gelen temsilcilerindendir.
Hayatı
21 Mart 1870'te Manastırda doğdu. Babası Osman Şahabettin Bey, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda öldü. Babasının ölümünden sonra yaklaşık altı yaşında iken ailesiyle birlikte İstanbula taşındı.
İlkokulu Tophanede Mekteb-i Feyziyyede okudu. Ardından Eyüp Askeri Rüşdiyesine girdi. Bu okulun yıkılması üzerine Gülhane Askeri Rüşdiyesine geçti ve 1880 yılında buradan mezun oldu. Daha sonra Tıbbiye İdadisine girdi, iki yıl okuduktan sonra Askeri Tıbbiyenin beşinci sınıfına kabul edildi. 1889da doktor yüzbaşı olarak okulu bitirdi. İyi bir derece ile mezun olduğu için 1890 yılı başlarında cilt hastalıkları sahasında ihtisas yapmak üzere devlet tarafından Parise gönderildi. Burada dört yıl kadar kaldı.
Pariste dört yıl cilt hastalıkları ihtisası yaptı. Döndükten sonra hekim yüzbaşı rütbesiyle bir müddet Haydarpaşa Hastahanesinde hekimlik yaptı. Takip edildiği korkusuyla İstanbuldan uzak bir yerde görev alabilmek amacıyla kendi isteğiyle karantina dairesine geçti. Mersin ve Rodos'ta karantina hekimliği yaptı. 1896da sıhhiye müfettişliği göreviyle Ciddeye tayin edildi. 1898de Ciddeden merkez müfettişliği vazifesiyle İstanbula döndü. Daha sonra kısa bir süre Suriye vilayeti sıhhiye reisliğine atandı. İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra Meclis-i Kebir-i Sıhhi üyeliği ve Daire-i Umur-ı Sıhhiyye müfettişliğiyle tekrar İstanbula döndü. 1914'te emekliye ayrıldı.
Emekliliğinde Darülfünunda "Garp edebiyatı", "Fransız Dili" ve "Osmanlı edebiyatı tarihi" dersleri müderrisliğine tayin olundu.
1922 yılında, bir gün derste Yunanları övüp Milli Mücadeleyi küçümseyen sözler sarfettiği ileri sürülerek Darülfünun öğrencileri ve diğer bazı hocalar tarafından aleyhinde nümayişler düzenlendi. Cenap Şahabettin Bey'in o sözleri söyleyip söylemediği hiçbir zaman tespit edilemediyse de, önceki bazı siyasi yazıları onu suçlu bulmaya yeterli görüldü. Ali Kemal, Rıza Tevfik, Hüseyin Daniş ve Barsamyan Efendi ile beraber 1922 yılı eylül ayında Darülfünundaki görevinden istifa etmek zorunda bırakıldı. Bu olaylar üzerine bir çeşit inzivayı tercih eden Cenap Şahabettin, daha çok edebiyat ve sanat konularında yazı faaliyetine devam etti.
Son yıllarında yoğun bir şekilde üzerinde çalıştığı sözlüğünü tamamlayamadan 13 Şubat 1934te beyin kanaması nedeniyle İstanbulda yaşamını yitirdi. 14 Şubat'ta sade bir törenle Bakırköy Mezarlığı'nda kızı Destine Hanım'ın yanına gömüldü.
Edebi kişiliği
Cenap Şahabettin, 1895 yılından başlayarak ölümüne kadar devam eden yazı faaliyetlerinde, özellikle Cumhuriyet dönemine kadar başta şiir olmak üzere edebiyatın çeşitli alanlarında otorite kabul edilmiş başlıca şahsiyetlerden biridir. Tanzimattan sonra Batı edebiyatı tesirinde gelişen Türk şiirinde Abdülhak Hamidin ardından en büyük yenilikleri yapanlar arasındadır.
Edebiyatla yakından ilgilenen bir ailede doğup büyüyen Cenap Şahabettin, on beş, on altı yaşlarında iken Muallim Naci ile Şeyh Vasfi Efendi'nin etkisinde kalarak onların gazellerini tanzir ve tahmis etmiştir. İlk şiiri bir gazeldi ve 1885te daha öğrenciyken Saadet gazetesinde yayınlandı. Daha sonrasında yazdığı on dokuz şiirinin de nazım biçimi gazel oldu.
Bu dönemden sonra Abdülhak Hamid Tarhan ve Recaizade Mahmud Ekrem gibi ustaların eserlerini okumaya başlayan Cenap Şahabettin'in yeni şiirleri, Saadet gazetesiyle beraber Gülşen, Sebat ve İmdadül-midad dergilerinde yayımlandı. Henüz tıbbiye öğrencisi iken 18 şiirini "Tamat" adıyla küçük bir kitap halinde 1886'da yayımladı.
Tıp ihtisası için Pariste bulunduğu yıllarda, daha çok edebiyata ilgi gösteren Cenap, kendi ifadesiyle parnasyen ve sembolist şairleri okumuş, özellikle Paul Verlaineden etkilenmiştir. Yurda döndükten sonra da şiiri yavaş yavaş bu tesirler etrafında değişmeye başlamıştır. 1895 yılı sonlarında Hazine-i Fünun dergisinde yayımlanan Benim Kalbim başlıklı şiiri Cenap Şahabeddin'in kelimelerle çizilen tablo karakterindeki şiirlerinin ilkidir.
Cenap Şahabettin bu yıllarda Mekteb, Hazine-i Fünun, Maarif, Malumat gibi dergilerde şekil, muhteva ve ifade bakımından hem kendisinin ilk şiirlerinden, hem de çevresinde benimsenmiş şiir tarzından farklı denemelere girişmiştir. Özellikle Mekteb dergisinde 1896 senesinde yayımlanan 42 şiiri dönemin edebiyat çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. Dönemim edebiyat çevresi, yeni şiiri savunanlar ve eski şiiri savunanlar olarak iki cepheye ayrıldı. Bu kutuplaşmanın sonucu olarak Cenap Şahabettin, yeni şiircilerin Tevfik Fikret yönetimindeki Servet-i Fünun dergisinde kendisine yer buldu.
Servet-i Fünun şairlerinin çok kullandıkları, bir Fransız şiir formu olan "sone" tarzını, Türk edebiyatı'nda ilk defa Cenap Şahabettin Şir-i Nanüvişte adıyla yayımladığı şiirinde uygulamıştır (1895). Şair, bu yıllarda Mekteb, Hazine-i Fünun, Maarif, Malumat gibi dergilerde şekil, içerik ve anşatım bakımından farklı şiir denemelerine başladı. Bu dönemde meydana gelen edebi kutuplaşmada Servet-i Fünun takımına katıldı. Tevfik Fikret ve Halit Ziya Uşaklıgille birlikte Servet-i Fünun edebiyatının üç önemli isminden biri ve gelenekçi şairlerin en çok saldırdığı yenilikçi şair oldu.
Cenapın şiirleri hakkında dikkate değer tahliller yapmış olan Mehmet Kaplan, onun şiirlerinin tabiat ve ev içi tasvirleriyle, alegorik ve sembolik imajlarla yoğunlaştığını belirtmiştir;
"Yalnız o da çağdaşları gibi hayatı ve insanları, aralarına girmeyerek uzaktan temaşa lezzetiyle yetinmiştir. Resim ve musiki kültürü olan Cenap Şahabettin, şiirini bu sanatlarla beraber yürütmüştür. Şiirine musiki sanatının girişinde Fransız sembolistlerinden faydalanmakla beraber bunu pek az şiirinde başarı ile uygulayabilmiştir. Elhan-ı Şita, Yakazat-ı Leyliyye, Temaşa-yı Leyal, Temaşa-yı Hazan gibi şiirleri nesiller boyunca okunan Cenap Şahabettin, şiirde ahenge önem verdiği için hece yerine daima aruzu tercih etmiş, makalelerinde ve tartışmalarında hece veznini küçümsemiştir."
Şiirin tek gayesinin güzellik olduğunu savunan ve ona başka bir fonksiyon yüklemek istemeyen Cenap, tabiatı panteist bir duygu ile bir bütün olarak algılamıştır. Bu bakış açısıyla doğadaki her maddeyi birtakım ruh halleri ile betimlemiştir. Şair, fikir ağırlıklı şiirlerinde sosyal konuları ele almamış, insanın kaderi ve kainat içindeki yeri üzerinde durmuştur. Gece, mehtap ve sonbahar gibi daha çok hissi tabiat manzaralarını da saf bir şekilde ele almış, şiirlerinde tabiat, kadın ve aşk temalarını işlemiştir. Münacat I-IV, "Derviş" ve "Tevhid gibi şiirlerinde panteist dini duygulara, "Hilal-i Giryan" başlıklı şiirinde ise milli duygulara yer vermiştir.
1908'den sonra düz yazı ağırlıklı yazmaya başladı. Tanin, Hürriyet, Kalem ve Hak gazetelerinde makaleler yazdı. Şiirleri ölümünden sonra kitaplaştırılan yazarın gezi, makale ve tiyatro eserleri sağlığında basılmıştı.
Edebi anlayışı
Cenap Şahabettin, daha önce Türk edebiyatında kullanılmamış yeni ve Avrupa şiirine has formları Türk şiirinde ilk defa kullandı. Üsluba büyük önem verdi. Yeni kavramlar, semboller, isim ve sıfat tamlamaları kullanarak Türk edebiyatında daha önce başvurulmayan bir yöntem kullanmış, okuyucunun zihninde resimler canlandırabilmesine imkan verecek şekilde görsel anlatım tekniklerini şiire sokmuştur. Bu yeni anlatım ve üslup, edebiyat çevrelerinde yadırgandı, sert eleştirilere uğradı, tenkit edildi ve hatta alaya varacak kadar yerildi. Dil ve üslubun dejenere olduğunu iddia eden ve savunan bu zümreye Cenap Şahabettin, zamana ayak uydurulması gerektiği, zamanla birlikte sanat ve edebi anlayışın da değişebileceği, lisanın da yeni kelimeler, yeni tamlamalar ve yeni tanımlarla zamana ayak uydurması gerektiği yönündeki görüşleriyle karşılık verdi. İsmail Safa, Süleyman Nesib, Ahmed Hikmet, Hüseyin Cahid, Şemseddin Sami, Samih Rifat, Ali Ekrem ve Rıza Tevfikin de katıldığı, karşılıklı atışmalara kadar varan münakaşa, lisan ve üslup çerçevesinde kalmamış, sanat, edebiyat, sembolizm gibi meselelere de uzanmıştır.
Servet-i Fünun şiirinin genel karakterinde olduğu gibi, Cenap Şahabettinin şiirlerinde de tasvir ön plandadır. Varlığı betimleyen metni bir resim, bir fotoğraf gibi kabul ederek ve okuyucuyu da sanki bir resme bakıyormuş gibi düşünerek tabiat, canlılar, nesneler, durumlar, olaylar görsel bir dille betimlenmektedir. Bu anlayış, önce Avrupada ve ardından da Türk basınında kullanılmaya başlayan görsel malzemelerin getirdiği bir akımdır. Cenap Şahabettin ile başlayan bu akım, Tevfik Fikret, Ahmed Haşim, Yahya Kemal ve Ahmet Hamdi Tanpınarı da etkilemiştir. Cenap Şahabettinin şiirleri hakkında dikkate değer tahliller yapmış olan Mehmet Kaplan, onun şiirlerinin tabiat ve ev içi tasvirleriyle, alegorik ve sembolik imajlarla yoğunlaştığını belirtmiştir. Cenap Şahabettin, resim ve musiki sanatlarıyla da ilgilenmiş, Fransız sembolistlerinden faydalanmakla Fransız sembolistlerinden etkilenerek şiire resim ve musiki ile süslemeyi denemiştir. Şair, şiirde ahenge önem verdiği için hece ölçüsü yerine aruz ölçüsünü tercih etmiş, makalelerinde ve tartışmalarında da hece veznini küçümsemiştir.
Siyasi kişiliği
Cenap Şahabettinin gazetelerde siyasi yazılar yazması, II. Meşrutiyetten sonra İstanbula gelişiyle başlar. İlk önce Hürriyetin başyazarı oldu. Hürriyet'ten sonra onun yerine çıkan Siper-i Saika-i Hürriyette, daha sonra da Şebab, Hak ve İctihad gazetelerinde siyasi içerikte yazılar yazdı. Mizah dergisi Kalem'de "Dahhak-i Mazlum" takma adını kullanarak yine siyasi içerikli mizah yazıları kaleme aldı.
Balkan Savaşlarından sonra Tasvir-i Efkar gazetesi, şairi birkaç defa Avrupaya gönderdi. Gezi izlenimleri, gazetede Avrupa Mektupları başlığı ile 1916'da yayımlandı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında, dördüncü ordu kumandanı Cemal Paşanın davetiyle Suriyeye gitti. Bu gezileri de 1918'de Suriye Mektupları adıyla yayımlandı. Kurtuluş Savaşı döneminde, milli mücadele aleyhinde yayın yapan Ali Kemalin Peyam ve Sabah gazetelerinde çıkan bazı yazılarında, ordunun Birinci Dünya Savaşında basiretsiz komutanlar yüzünden yenilgiye uğradığını iddia etti. Bu yazılar, askerin moralini bozduğu gerekçesiyle çok sert karşılandı ve Cenap Şahabeddin'in Anadolu hükumeti ile arasının bozulmasına yol açtı.
Milli Mücadele döneminde İstanbul' da yapılan Darülfünun (üniversite) konferansının ardından çıkan ayaklanmalardan hemen sonra üniversite öğrencilerinin yaptığı eylemden protesto edilen üniversite hocalarından biri olan olan Cenap Şahabettin' in ders sırasında söylediği; ''Üzülmeyin efendiler, tersine mutlu olun. Çünkü Yunanlar bizim lehimize çalışıyor. Memleketi milliyetçi denilen haydutlardan, serserilerden temizliyorlar.'' sözüyle milli mücadele sırasında çok fazla tepkiye maruz kaldı.
Bu dönemin ardında şairin yıldızı bir daha cumhuriyet idaresi ile barışmadı. Dilde muhafazakarlığı savunması, Türkçülerle giriştiği tartışmalar, İttihatçıları ve Enver Paşayı tutması, sonra yermesi, Cemal Paşa ile olan yakınlıklarının menfaate dayandığı, kadın hakları aleyhindeki yazıları, yeni kurulan cumhuriyetin ileri gelenleri tarafından affedilmedi. Kurtuluş Savaşı'ndan ve cumhuriyetin ilanından sonra da hakkındaki olumsuz yargı değişmedi. Falih Rıfkı Atay ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu gibi dönemin önde gelen münevverleri şaire karşı tavır aldılar. Cenap Şahabeddin, ölümüne yakın yıllara kadar zaman zaman Cumhuriyet inkılaplarını benimseyen yazılar kaleme aldıysa da daima önceki yazıları hatırlatılarak suçlamalara devam edilmiştir.
Dünya görüşü
Cenap Şahabeddin, sosyal içerikli yazılarında dini konulara da değinmiştir. Ne var ki, İslami meseleler hakkındaki görüşleri, dönemin dini otoritelerince çoğunlukla eleştirilmiştir. Şairin yazılarından, bazı şiirlerinden ve özellikle Paristen gönderdiği 1912 tarihli mektuplarından anlaşıldığı kadarıyla, mistik ve panteist bir din algısına sahip olduğu anlaşılmaktadır.