Muhammed Nur'ül Arabi

Muhammed Nur'ül Arabi, Son dönem melamiliğin piri. 1813-1887 arasında yaşamış sufi. Çeşitli sufi üstadlarından ders almış olan ve hayatının büyük kısmını Anadolu ve Rumeli topraklarında geçiren Seyyid Muhammed Nur, Abdülbaki Gölpınarlı tarafından Üçüncü Devir Melamiliği şeklindeki tanımlanan dönemin de öncüsü kabul edilmektedir.
Hayatı ve Eğitimi
"Seyyid Hoca" lakabıyla da tanınan Seyyid Muhammed Nur, 1228/1813 yılında Mısır'ın başkenti Kahire'de doğmuştur. Babası Seyyid İbrahimü'l-Kudsi tarafından soyunun Muhammed'e dayandığı öne sürülmektedir. Dedesi ise, meşhur veli ve şeyh Bedrü'l-Veli'dir.
Seyyid Muhammed Nur, şeyhi Hasan el-Kuveysninin Filan kitabı okut, sen Ruma git emriyle 1245/1829da Rumeliye doğru yola çıkar. İskenderiyeden ayrılıp Antalya-Gelibolu-Selanik şehirlerinde biraz kaldıktan sonra Sereze gelir ve Serez medresesinde bir süre müderrislikte bulunur. Demirhisar, Doyran, Ustrumca yoluyla Koçanaya varır ve Üsküp valisi Hıfzı Paşanın (1277/1860) yaptırdığı Koçana medresesinde yerli halkın büyük ricaları sonunda müderrisliğe başlar. Yıl, 1249/1833 tür. Müderris olduğu senenin Ramazan ayında da Koçana Camiinde Kaside-i Emaliyi Türkçe açıklayarak, okutmuştur. Usul-i Fıkıh ve Fenari de takrir ettiği dersler arasındadır. O tarihte mevcut talebelerinin başlıcaları; İbrahim, Ali, Hasan ve Ahmed Efendilerdir. Üsküp valisi Hıfzı Paşa, daha henüz yirmibir yaşında olan bu değerli hocayı görmek arzusuyla Üskübe davet etmiş, görüşmüş ve oradaki alimlerle de tanıştırmıştır. Bu görüşme sonucu Hıfzı Paşa kendisini sevmiş evlat ve yakınlarının öğretimi için Koçanaya beraber gitmelerini istemiştir. Fakat Paşanın hanımı çocuklarından ayrılmayı göze alamayınca, Seyyid Muhammed Nura Üsküpte devamlı oturmasını rica etmişler, O da buna razı olmamış, sonunda yılın altı ayı Koçanada, diğer altı ayı da Üsküpte oturulmasına karar verilmiştir. 1269/1852 yılında kendisine biat eden Müşir Çerkes İsmail Paşanın (1277/1860) davetiyle Manastırda üç ay ikameti esnasında çoğunluğu memur ve subaylardan oluşan bir zümreye Şeyh Bedreddinin (837/1420) Varidat adlı eserini okutmuş ve bu takriri zaptedilerek Letaifüt-Tahkikat fi şerhil-Varidat adı verilmiştir. 1288/1871 yılında, içlerinde Haririzade Hoca M. Kemaleddin (1299/1881), Rifai şeyhi Ahmed Safi (1310/1892), Şeyhulislam Mir Muhtar (Molla Bey) (1300/1882), Mirefte'li Hoca Abdullah Hulusi (1302/1884), Evkaf Müfettişi Hacı Tevfik, Mısır mollası Kamil ve Mevlevihane kapısı Tarsus Rifai şeyhi Abdülkerim (1323/1906) Efendilerin bulunduğu ilim erbabına Alay Emini Halil Efendinin evinde Seyyid Şerif Cürcaninin Vahdet-i Vücud risalesini ve bundan başka et-Taiyyetül-Farıdıyye ile Risaletül-Ahadiyyeyi okutmuştur.
Seyyid Muhammed Nur yaşı yediye vardığında Kahireye gidip Şeyh Hasan el-Kuveysniden (1254/1839) öğrenim görmüştür. Camiül-Ezherdeki tahsil süresi dokuz yıl sürmüş (1235-1244/1819-1828) hocası Şeyh Hasan el-Kuveysni kendisiyle yakından ilgilenmiş, hiçbir fedakarlıktan kaçınmamıştır. Şeyhinin emriyle gittiği Yanyada Şeyh Yusufun (1245/1829) damadı Talat Efendiden tahsile devam etmiştir. 1245/1829da Mekkeye gittiğinde orada Şeyh Ömer Abdürrasulden hadis okumuştur.
12 Mart 1887 (29 Cemaziyelahir 1305) Pazartesi gecesi ölmüştür. Ustrumcada vefat ettiği odada defnedilmiştir. Ustrumca, halen Makedonyanın bir sınır şehridir. Mısırda başlayan ömür, tam yetmiş dört yıl sonra Ustrumcada noktalanmış olur.
Çeşitli tarikatlerden aldığı icazetnameler
Kendisine ilk tahsili veren ve Onu bu yolda şekillendiren üstadı Hasan el-Kuveysninin bir tarikat adıyla ders vermeyişi dikkat çekicidir. Ayrıca, Seyyid M. Nuru Rumeliye yollayışı adı geçen şeyhin melamete sahip oluşunu ispat derecesinde destekleyen bir durumdur. Bilindiği üzere Rumeli daha önceleri melamet neşesini tanımıştı. Seyyid M. Nur, şeyh Hasan el-Kuveysninin emriyle Yanyaya Şeyh Ahmed Efendi ile gitmiş ve orada Nakşibendi Şeyhi Yusuf Efendiye bağlanmakla bu tarikata girmiştir. Kısa bir süre sonra bu sefer Şeyh Yusuf Efendinin emriyle Mekkeye gitmiş ve orada boş durmayarak Şeyh İbrahim eş-Şemarikiden Halvetiyye-i Şabaniyye, Üveysiyye ve Ekberiyye tarikatlarına intisab etmiştir. Aynı zamanda hadis dersini de aldığı Şeyh Ömer Abdürrasule intisab etmek istemiş, O da kendisine Mısıra dönmesini ve Şafii mezhebi üzere yolda namazlarını kasru cem ile (öğle ile ikindi, akşamla yatsı namazlarını birleştirip kılmak) kılmasını emretmiştir. Seyyid M. Nur, Hanefi mezhebinde olmasına rağmen, bu emre uyarak Mısıra dönmüştür. Daha sonraları, İstanbulda misafir olarak bulunduğu sıralarda (1255/1839 civarı) Şeyh Abdülhalık el-Kazgani (Kazancı) Efendiden de tarikat-ı Nakşibendiyye almıştır. 1259/1843 yılında ikinci defa olarak hacca gidişinde bu kez Abdülhalık Efendi halifelerinden Şeyh Mustafa b. Mahmud Trabzoni Efendiden tarikatı tamamlayarak yola girmiş ve öğretme icazetnamesi (izin belgesi) almıştır. Çeşitli tarikatlardan aldığı icazetnameler;
Nakşibendi Silsilesi
Muhammed Mustafa - Ebu Bekir - Salman-ı Farisi - Kasım b. Muhammed b. Ebubekir - İmam Cafer-i Sadık - Bayezid-i Bistami - Ebul-Hasan el-Harkani - Ebu Ali Farmedi - Yusuf Hemedani - Abdülhalık Gucduvani - Arif Rivekeri - Mahmud el-Encir Gaznevi - Ali Muhammed Baba Simasi - Emir Gülal - Muhammed Bahaeddin Nakşıbend - Alaaddin Attar - Yakub Çerhilhisari - Hace Abdullah Ahrar Semerkandi- Muhammed Zahidi- Derviş Muhammed Emkenli - Hacegi es-Semerkandi Emkenli - Muhammed Baki - Ahmed Serhendi - Masum Hindi- Ahmed Mekki- Hace Habibullah Buhari- Hüda Kulu - Molla Abdullah Muhammed - Molla İdris- Muhammed Niyazi Kulu - Abdülhalık Kazani- Mustafa Efendi Trabzoni - Muhammed Nur
Halvetiyye-i Şabaniyye Silsilesi

Muhammed - Ali - Hasan Basri - Habib Acemi - Davud et-Tai- Maruf el-Kerhi- Seri es-Sekati - Cüneyd Bağdadi - Mimşad Dineveri- Muhammed el-Bekri- Kadı Vecihüddin Ömer el-Bekri - Ebun-Necib Sühreverdi - Kutbeddin el-Ebheri - Rükneddin Necaşi - Şehabeddin Tebrizi- Hace Cemaleddin Şirazi- Taceddin İbrahim Zahid el-Geylani- Ahi Muhammed el-Halveti - Pir Ömer el-Halveti - Ahi Mirim el Halveti - Sadreddin Hayyami - Seyyid Yahya Şirvani - Muhammed Bahaeddin - Cemal el-Halveti -Hayreddin Tokadi- Şaban Veli Kastamoni - Ömer el-Fuadi - İsmail Çorumi - Muslihuddin - Şeyh Karabaş Veli (Ali el-Atval) - Mustafa Doğani el-Muri Edirnavi - Abdüllatif el-Halebi - Seyyid Mustafa el-Bekri - Şemseddin Muhammed el-Hanefi - Mahmud el-Kürdi - Abdullah Şarkavi - Muhammed Ebun-Nüca - Ali et-Tufi - İbrahim eş-Şemariki - Muhammed Nur
Ekberiyye Silsilesi
(Muhyiddin İbnül- Arabide son bulur) Muhyiddin İbnül-Arabi - Şeyh Hasan - İbrahim el-Cireti ez-Zübeydi - Ebul-Feth Osman el-Meragi - Zekeriyya el-Ensari - Abdülvahhab Şarani - Ali Senavi Ebul- Mevahib Ahmed b. Abdulkuddüs - Safiyüddin el-Kaşşaşi - İbrahim el-Kürdi el-Gürani - Muhammed el- Büdeyri - Mustafa el-Bekri - Muhammed Şemseddin el-Hanefi - Mahmud el-Kürdi - Abdullah Şarkavi- Ali et-Tufi - Muhammed Ebun-Nüca - İbrahim eş-Şemariki - Muhammed Nur
Üveysiyye Silsilesi
Muhammed - Ömer - Ali - Üveys el-Karani - Musa b. Yezid Rai- Sultan Ebu İshak İbrahim Edhem- Şakik Belhi- Ebu Amr el-İstahuri - Ebu Cafer el-Haddad - Cüneyd Bağdadi - Mimşad Dineveri - Ahmed Esved Dineveri - Muhammed el- Bekri - Kadı Vecihüddin Ömer el-Bekri - Ebun-Necib Sühreverdi - Şihabeddin Ömer Sühreverdi - Necibuddin Ali b. Berg eş-Şirazi - Abdüssamed Şüsteri - Mahmud el-Isfahani - Yusuf el-Acemi el-Gürani - Hasan Şüsteri - Ahmed ez-Zahid- Muhammed el-Kameri el-Vasıti - Şeyhulislam Ebu Yahya Zekeriyya el-Ensari - İmam Abdülvahhab Şarani-Nureddin Ali b. Abdülkuddüs es-Senavi - Şeyhul-Melami İbrahim b. Hüseyin el-Kürdi - Şeyh Tahir el-Medeni - Abdülgani en-Nablusi- Mustafa el-Bekri - Muhammed el-Hanefi - Mahmud el-Kürdi - Abdullah Şarkavi- Ali et-Tufi - Muhammed Ebun-Nüca - İbrahim eş-Şemariki - Muhammed Nur
Melamiliği
Muhammed Nur, 1253/1837de gördüğü rüyasında Peygamberin kendisine üç satır yazılı bir kağıt verdiğini ve Ebu Bekirin bunu Tevhid-i Efal, Tevhid-i Sıfat ve Tevhid-i Zat diye okuyup, fena makamlarını telkin eylediğini bildiriyor. Seyyid Muhammed Nur, telkin aldığı bu üç makamın derslerini kendisinden talep edenlere de 1259/1843 yılına kadar okutmuştur. Adı geçen yılın Şaban ayının ondördünde Mekkeye varan Seyyid Muhammed Nur, müridi Üsküp ulemasından Hacı Nebi Efendiyle Mekke'ye gider. Mekke'li Melami Derviş Mehmede kavuştuğunu söylüyor. Adı geçen derviş, Seyyid Muhammed Nura bir Erbain/kırk gün halvet çıkarmasını emrettiğini ve bu esnada kendisine makamat-ı Beka, ya'ni; Cem, Hazretül-Cem ve Cemul-Cemin Rasulullahın ruhaniyyeti tarafından telkin edildiğini söylediğini görüyoruz. Haccı yerine getirdikten sonra Mısır yoluyla Rumeliye dönerken yol üzerinde Yenbu denilen yerde hatm makamı olan Ahadiyyetül-Cem makamının yine Rasulullah tarafından telkin edildiğini söylüyor. Bu ifadeye göre melamet zevkini bizzat Rasulullahtan alan Seyyid Muhammed Nur, 15 Rebiulevvel 1267/1851 Cuma gecesi Tevhidi yaymaya memur olduğunu bildirmiş, o gece ve müteakib günlerde kendisine ileri gelen kişiler biat etmişlerdir.
Hac ve Ziyaretleri
Seyyid Muhammed Nurun Selim Paşanın (1289/1892) davetinden önce yaptığı gezilere (1266/1850) bakacak olursak; daha genç yaşında onyedi yaşında- Yanyaya, oradan Mekkeye ve tekrar Mısıra dönüşteki seyahatlerinden kendisini Yetiştirme çabası içerisinde olduğu görünmektedir. 1245/1830 da yaptığı Hac ziyaretinden sonra Mısıra gelip, şeyhi olan Hasan el-Kuveysninin Filan kitabı okut, sen Ruma git emriyle Rumeliye çıktığı seyahatlerinde müderrislik ve mürşidlik görevini üstlendiği belirginleşmiştir. Bir diğer ifadeyle Seyyid Muhammed Nur yaptığı ziyaretleri önceleri üstadları ve şeyhlerinin emriyle -Yanyaya üstadı Hasan el-Kuveysni, Mekkeye şeyhi Yusuf Efendi, Mısıra şeyhi Ömer Abdürrasul ve tekrar Rumeliye şeyhi ve hocası Hasan el-Kuveysninin emriyle gittiğini görmüştük- yerine getiriyordu. Sonraları irşad amacı başta olmak kaydıyla kendilerince gördükleri lüzum ve sevenleri tarafından yapılan davetler üzerine çeşitli zamanlarda seyahatlerde bulundu. Bu geziler, öncelikle İstanbul olmak üzere, Manastır, Prizren, Selanik ve Bosna gibi ünlü şehirlere olmuştur. Seyahatlerini tarih sırasıyla inceleyelim: Seyyid Muhammed Nur, 1259/1843de Mekkede melami Derviş Mehmed ile buluştuğu ve Peygamberden Beka makamlarını telkin aldığı Hac ziyaretinden sonra döndüğü Üsküpte Hıfzı Paşanın yerine valiliğe geçen Servili Selim Paşa ile tanışmış ve Onu da müridleri arasına alarak zikr-i daimiyi telkin etmiştir. 1266/1850de İstanbula seyahatini görüyoruz. Davet, Hassa müşirliğine tayin olunan Üsküp Valisi Selim Paşa tarafından yapılmış, Seyyid Muhammed Nur burada altı ay kalarak İstanbul bilgin ve şeyhleriyle görüşmüştür. İstanbul dönüşü Üskübe gelmiş vilayet merkezinin Prizrene taşınması nedeniyle bu kez oraya giderek şehrin ileri gelenleriyle tanışmıştır. 1267/1850 Rebiülahirın on beşinci Cuma gecesi Tevhidi neşre görevli olduğu ve ertesi günü 16 Rebiülahir, kendisine alay imamı Hamit, tabur imamı Ali Efendilerle, tabur katibi ve üç yüzbaşının, daha ertesi günü de İşkodra alimlerinden Şaban Efendinin biat ettiğini görüyoruz. 1269/1852de Rus savaşı başlamış, Seyyid Muhammed Nur bu kez Prizrenden Üskübe dönmüştür. Bu dönüşünde kendisine biat eden Müşir Çerkes İsmail Paşanın ısrarlı daveti üzerine Manastır seyahati başlamış ve orada kaldığı üç ay içerisinde subay ve memurlardan oluşan zümreye Şeyh Bedreddinin Varidat adlı eserini okutmuştur. 1285/1868de İstanbula Zaptiye Müşiri Hüsnü Paşanın (1294/1877) davetiyle, yanında oğlu Şerif Efendi (1326/1908) olduğu halde gelmiş ve Paşanın konağında altı ay misafir kalmıştır. Bu süre zarfında da İstanbul bilgin ve şeyhleriyle sohbetlerde bulunmuştur. (Bu ziyaret, Saraya yapılan Seyyid Muhammed Nurül-Arabinin neşr-i ilhad ettiği (küfrü yaydığı) gerekçeli şikayet üzerine yapılmış ve şikayetin asılsız sebebe dayandığı görülmüştür.) 1286/1869da İstanbula yaptığı gezi bu defa eski Bosna Valisi Topal Osman Paşa (1291/1874) ile Zaptiye Müşiri Hüsnü Paşanın davetleri üzerine gerçekleşmiş, Seyyid Muhammed Nur, yine yanına oğlu Şerif Efendiyi almış, beş ay süreyle misafir kaldığı Hüsnü Paşanın konağında sohbetlerde bulunmuştur. 1287/1870'te Manastıra yaptığı seyahatini görüyoruz. Daveti, Ruznameci Hüsnü Bey, oğlunun sünnet törenine teşrifleri için yapmaktadır. Yolda Tikveş adlı şehirde birkaç gün misafir olarak kalan Seyyid Muhammed Nur yüce mazhariyyete kavuştuğunu, kendisine Kutbiyet makamının verildiğini müjdelemiş ve ilan etmiştir. 27 Cemaziyelahir 1287. Saat : 10.00 Alaturka. 1288/1871de İstanbula bir seyahatini daha görüyoruz. Bu defasında da oğlu Şerif Efendi ile beraber Şeyhulislam Mir Ahmet Muhtar Efendinin davetine katılır. Boyacıköyde Haririzade M. Kemaleddin Efendinin evinde otururlar. Kalınan süre içinde müderrisliği bahsinde değindiğimiz gibi, içlerinde ün yapmış kişilere Tevhid üzerine kitaplar okutmuştur.1289/1872de İstanbula beşinci defa ziyarete gelir. Davet Şeyhulislam Mir Ahmet Muhtar Paşa (Molla Bey) tarafından yapılmış ve beş ay süreyle kalınmıştır. 1291/1874'te bu kez Ustrumca seyahati başlar. Bu gezi hemen bütün Ustrumca halkının daveti sonucu gerçekleşir. Seyyid Muhammed Nur davete icabet eder ve oğlu Şerif Efendinin isteği üzerine altı ay Üsküpte, altı ay da havasının güzelliği ile dikkat çeken Ustrumcada kalırlar. 1297/1879da hac ziyaretine yüz ihvanıyla gider. Döndüğünde, Kosovada meydana gelen isyana dostlarını karıştırmaz. 1302/1884te de bu kez130 ihvanıyla hacca gider. Hac ziyaretinde yanında damadı Hacı Abdürrahim Efendi ile torunu Hacı Kemal Efendi de vardır. Hac dönüşünde damadı Hacı Abdürrahim Efendi, vapur Süveyş Kanalını geçerken vefat eder ve cenazesi vapurdan alınarak Ayn-ı Musa adlı yerde toprağa verilir. Bu hac yolculuğu bir yıla yakın sürmüş, tasavvuf sohbetleriyle zaman değerlendirilmiştir. Ustrumcaya dönüldüğünde, Seyyid Muhammed Nur bir daha Rumeliden ayrılmaz.