Helios

Helios, eski Yunan dininde ve mitolojisinde Güneş Tanrısı ve Güneşin kişileştirilmiş varlığıdır. Işık saçan bir taçla ve gökyüzünde dört atlı bir arabayla betimlenir. Yeminlerin bekçisi ve görme yetisinin de tanrısıdır.
Helios, eski Yunanda Olymposluların çevresinde sıkça yer alan bir tanrı değildi. İkinci derecede bir tanrı olmasına karşın daha geç dönemlerde Romalıların güneşle ilişkili, özellikle Apollo ve Sol isimleriyle andıkları tanrılarla özdeşleştirilmesine bağlı olarak tapınımı önem kazanmıştır. İmparator Julianus MS 4. yüzyılda Heliosu Romanın kısa ömürlü geleneksel dinsel törenlerini canlandırma etkinliğinin merkezine koymuştur.
Mitoloji
Doğumu, ilişkileri ve çocukları
Hesiodosun Theogonia (Tanrıların Doğuşu) kitabında belirttiği üzere Helios 6 erkek Titandan biri olan Hyperion ile 6 dişi Titandan biri olan Theianın oğludur. İki kız kardeşinin adları Eos (Şafak) ile Selenedir (Ay). Mit yazarlarının öykülediği ilişkileri arasında Heliosun iki Okeanidle olan ilişkisi öne çıkmaktadır: Bunlardan Klymeneden "Phaethon" adında bir oğlan ile "Heliades" grup ismiyle anılan kızlar doğmuştur. Diğer Okeanid Perseisden de kişisel öyküleri mitolojide sıkça dile getirilen Kirke, Pasiphae, Aietes ve Perses isimli çocukları olmuştur. Torunlarından Medea (Aietesin kızı) büyücü karakteriyle mitolojinin ve oyun yazarlarının ünlü kahramanıdır. Heliosun diğer bir sevgilisi de Poseidonun eşi Amphitriteden veya Aphroditeden olma kızı Rhodedir, Rodos Adasına ismini vermiştir. Rodostaki Helios kültünün kökenidir. Ayrıca Homeros, Odysseianın 12. kitabında Heliosun Neaira isimli bir nymphadan Lampetia ile Phaethusa adlarında iki kızı olduğundan söz eder.
Üstlendiği görev
Helios, her sabah Eosun hazırladığı ve atlarını koştuğu Güneşin altın arabasını bilinen dünyanın doğusundan, Kolhisten (bugünkü Gürcistan) gök kubbeye doğru yola çıkarıp her gün izlediği yola sadık kalarak Güneşi insanları yakacak denli yere yakın, onları donduracak denli yerden uzak tutmadan sürer, akşam olunca da yolculuğunu bilinen dünyayı kuşatan Okeanosun batı ucundaki sularında sonlandırır. Gece olunca yolculuğun başladığı doğuya dönmek için gündüz gökyüzünden yaptığı yolculuğun tersini bilinen dünyayı kuşatan Okeanos üzerinde yapmak zorundadır. Bunun için zanaatkar tanrı Hephaistosun armağan ettiği altından yapılma tekneyi kullanır.
Yer aldığı mitoslar
Phaethon
Heliosun yer aldığı söylenceler arasında en iyi bilineni oğlu Phaethon ile yaşadığı bir günü bile doldurmayan talihsiz serüvendir; çünkü Phaeton babasının görevini bir günlüğüne üstlenmek istemiş ama başarılı olamamıştır. Onun öyküsünü Ovidius 'Dönüşümler' kitabında anlatır. (Phaethon)
Persephonenin kaçırılışı
Ölüler Diyarının kralı Hades, kendine bir kraliçe ararken yeryüzüne çıkıp kardeşi Zeusun Demeterden olan kızı Persephoneyi kaçırdığında Demeter analık özlemi içinde diyar diyar kızını ararken Persesin kızı Hekatenin yönlendirmesiyle Heliosa başvurmuştu. Her şeyi ilk gören, bu nedenle ışığının düştüğü her şeyden haberi olan ve bu niteliğinden ötürü Panoptes (her şeyi gören) unvanını alan Heliosa kızını görüp görmediğini sorduğunda aldığı yanıt ana Demeteri perişan etmişti. Persephone Ölüler Diyarına kaçırılmıştı. Bu işi yapan Hadesti, bu olaya göz yuman da Zeus.
Ares ile Aphroditenin yasak aşkı
Bu iki Olymposlunun yasak aşkının açık edilmesinde yine Heliosun Panoptes niteliği rol oynamıştı. Aphrodite demirci/zanaatkar tanrı Hephaistosla evliydi ama kocasını savaş tanrısı Aresle aldatıyordu. Buna tanık olan Helios, Hephaistosu haberdar etmiş, o da hemen işliğine gidip görünmeyecek denli ince, demirden bir ağ örmüş, aşıkların yasak aşklarını yaşadıkları yatağa uygun bir biçimde sermişti onu. Bunu yaparken üzüntülüydü, çünkü o yatak kendi gerdek yatağıydı. Tuzağını kurduktan sonra Lemnos (Limni) Adasına gideceğini söyleyerek evinden ayrılınca aşıklar tekrar buluşmuş, ancak sabah olup da tuzaklı yatakta kımıldayamaz duruma geldiklerinde Helios yine devreye girmiş ve hemen Hephaistosa haber vermişti. Talihsiz koca da Olymposluları çağırmış ve kurduğu tuzağa takılan aşıkları onların huzurunda utanç içinde bırakmıştı.
Zaman içinde bu öyküye yapılan bir eklentide Heliosun ismi bir kez daha geçer. Buna göre Heliosun aşıkların ilk buluşmasını açık etmesi üzerine Ares, Alektryon isimli bir askeri Hephaistosun gelişini haber vermesi için kapıya nöbetçi koyar. Fakat asker uyuyup kalınca Heliosun Hephaistosu uyarması kaçınılmaz olur. Sonuçta olan zavallı nöbetçi askere olur. Öfkeli Ares güneşin ilk ışığını görür görmez haber versin diye onu horoza dönüştürür.
Leukothoe ve Klytie
Aphroditenin, yasak aşkını açık ederek kendisini Olymposluların huzurunda küçük düşüren Heliosa duyduğu öfke öç duygusuna dönüşür. Tanrıça aşk konusunda kendisini inciteni yine aşkla incitmek ister. Heliosu diğer eş ve sevgililerini unutturacak kadar çılgın bir aşkla Leukothoe adında bir prensese aşık eder. Heliosun tutkunları arasında sevgisine karşılık bulamayan Klytie de vardır. Gözleri Leukothoeden başkasını görmeyen Helios önce Leukothoenin annesinin görünümüne bürünerek kızın odasına girer, sonra da gerçek kimliğine dönüşerek ona yaklaşır. Tanık olduğu bu birliktelikle kalbi kırılan Klytie öfke ve kıskançlık duyguları içinde Leukothoenin babasına gidip kızının yaşadığı ilişkiyi açık eder. Gazaba gelen yabanıl karakterli kral baba kızını canlı canlı gömer. Helios kederler içinde ışınlarıyla sevdiceğine ulaşmaya çalışır ama Leukothoenin ölümüne engel olamaz. Mezara güzel kokulu nektar serpmekten başka bir şey gelmez elinden. Klytie ise Leukothoenin ölümü sonucu ilgi görmek beklentisi içinde gözleri hala Heliosda tek başına gece gündüz açıkta, çıplak, aç susuz dokuz gün yüzü Heliosa dönük, hiçbir ilgi görmeden öyle oturur, beklemeyi sürdürür. Giderek durduğu yerdeki toprakla bütünleşmeye, dönüşmeye başlar, bir yanı kızıl, menekşeye benzer bir çiçek kaplar yüzünü, köküyle toprağa bağlı kalsa da dönüşümüne karşın aşkından şaşmaz, yüzünü Heliosa dönük tutar ve hep öyle kalır, günebakana dönüşür.
Herakles
Helios, Heraklesin yaşam öyküsünde iki kez yer alır. İlkinde Zeusun buyruğu üzerine üç gün sefere çıkmamış, böylece Heraklesin dünyaya gelişinin tohumunun atıldığı geceyi üç gece olarak yaşatmıştı dünyaya. Çünkü Zeus Mykenai prensesi Alkmene ile birlikte olmak için o gecenin uzun olmasını istemiş ve gerçek kimliğini gizlemek amacıyla prensesin kocası Amphitryonun görünümüne bürünmüştü. Heliosun, Heraklesin yaşamında ikinci kez yer alması ise kendi isteğiyle değil, yetişkin Heraklesin saldırısına uğramasıyla olmuştu. Çünkü on iki zorlu görevinin onuncusunda Geryoneusun sığırlarını alıp getirmek için bilinen dünyanın en batı ucuna doğru yollara düşen Herakles Güneşin sıcaklığından o denli bunalmıştı ki bundan sorumlu tuttuğu Heliosa öfkeyle bir ok fırlatmak istemişti. Fakat çok geçmeden Herakles hatasını anlamış ve Heliostan özür dilemişti. Helios da olayı uzatmamış, bu özür karşılığında ve onun cesaretini takdir ederek Heraklesin hedefine varmak için geçmek zorunda olduğu denizi rahatlıkla geçebilmesi için kendi kullandığı altın tekneyi ona ödünç vermişti.
Helios ve Rodos Adası
Pindarosun yazdığına göre Olymposlular yeryüzündeki sorumluluk bölgelerini paylaşırlarken Helios aralarında değildi. Bu yüzden onun payına düşen bir kara parçası olmadı. Helios bu durumla ilgili olarak Zeusa şikayette bulunmak üzereyken denizden yeni doğmakta olan bir kara parçası görünce bu karanın yani adanın kendisine verilmesini istedi; Zeus da bu dileğini kabul edince Helios adaya sevgilisinin ismini verdi: Rhodos (veya Rhode). Çocukları Adanın ilk sakinleri oldular.
Rodos Adası antik Yunanda Heliosun önemli bir tanrısal varlık olarak tapınım gördüğü kült merkezleri arasında önde geliyordu. Heliosun onuruna her sene dinsel törenler ve oyunlar düzenleniyordu. Bunlardan birinde Phaethonun öyküsünü canlandırmak üzere denize bakan bir uçurumdan aşağı dört atlı bir araba atılırdı. Limanın girişinde dev bir Helios heykeli vardı. Dev anlamına gelen Kolossos sıfatıyla birlikte anılırdı. MÖ 292-280 yılları arasında yapılmış, MÖ 226 veya 225 de bir deprem sonucu yıkılmış olan Rodos heykeli, antik dünyanın yedi harikasından biri olarak kabul edilir.
Heliosun Sığırları
Troianın düşmesinden sonra on yıl sürecek olan eve dönüş yolculuğuna başlayan Odysseusun yolu söylencesel Thrinakia Adasına düşmüştü. Burada Heliosun büyük ve küçük baş hayvan sürüleri otluyordu. Bu kutsal hayvanları güden çobanlar da Heliosun adalı bir nympha olan Neairadan doğma iki kızıydı: Lampetia ile Phaethusa.
Odysseus bu adadan önceki duraklarında karşılaştığı bilici Teiresias ile büyücü Kirkeden duyduklarını tayfalarına aktarmış, başlarına bir bela gelmemesi için Heliosun kutsal hayvanlarından uzak durmaları konusunda uyarmıştı onları. Fakat bir ay boyunca şiddetle esen lodos yüzünden Adadan ayrılamayan ve erzakları tükendiği için açlık çekmeye başlayan tayfalar Odysseusun uyarısını göz ardı ettiler. Odysseus yanlarında değilken sürülerden alıp kestikleri hayvanlarla açlıklarını gidermekten çekinmediler. Suçluluk duygusu içinde kendilerini bağışlatmak için de evlerine döndüklerinde Helios onuruna zengin bezekli bir tapınak yapacakları konusunda birbirlerine söz verdiler. Fakat güzel çoban kızlardan Lampetia babasını olaydan haberdar etti. Öfkelenen Helios, Zeus ve diğer tanrılara çağrıda bulunup Odysseus ve adamlarından öç alınmasını isterken kesilen hayvanlarının diyeti ödetilmezse Hadese inip oradaki ölüler arasında ışıldayacağını söyledi onlara. Zeus onu yatıştırdı, bereketli yeryüzünde ölümlü insanlar üzerine ışıldamayı sürdürmesini istedi, suçluları cezalandıracağı konusunda güvence verdi. Lodos etkisini azaltınca Odysseus ve adamları yolculuğu sürdürmek için denize açıldılar. Çok geçmeden Zeus çıkardığı kasırgayla ve attığı yıldırımlarla gemilerini parçaladı. Tayfaların hepsi öldü. Odysseus bir sonraki durağına ulaştığında tek başına kalmıştı.
Medea
Heliosun torunu Medea (veya Medeia), Argonautika destanının dönüş yolculuğu bölümünün başında İason ile anayurdu Kolkhisi terk ettikten sonra yolculuk sırasında İason ile evlenmiş ve son durak olan Iolkosda kral Peliasın ölümündeki rolünden dolayı kocasıyla birlikte Korinthe kaçmıştı. Orada konukladıkları on yıl içinde iki çocuk sahibi oldular. Krallıkta gözü olan İason, kral Kreonun kızı Glauke ile evlenince bunu kendine yediremeyen Medea bağlılık yeminini tutmayan kocasından öç almak için yeni geline hediye olarak zehir sürülmüş bir giysi ile bir taç gönderdi. Glauke can çekişirken onu kurtarmak için yanına gelen Kral Kreon da kızıyla birlikte can verdi. Gözü kararmış Medea İasonu daha acılı bir kederle baş başa bıraktı. İki çocuğunu birden öldürdü. Korinthden ayrılırken bindiği, kanatlı ejderlerin çektiği arabayı dedesi Helios göndermişti.
Boreas ile iddialaşma
Ezopun (Yun. Aisopos) bir fablında Helios ile kuzey rüzgarı Boreas kimin en güçlü olduğu üzerine iddiaya tutuşurlar. Buna göre yoldan geçen bir gezginin paltosunu kim daha önce çıkarttırabilirse iddiayı o kazanacaktır. Önce Boreas başlar. Ne denli sert eserse essin başarılı olamaz. Aksine, gezgin paltosuna daha sıkı sarılır. Oysa aynı gezgin Heliosun gönderdiği ışınların sıcaklığına dayanamayıp paltosunu çıkartır. İddiayı Helios kazanır. Kıssadan hisse: İkna etmek güç kullanmaktan daha iyidir.
Apollon ile özdeşlik kurulması
Homeros ile ilişkilendirilen yazında Apollon (Lat-İng. Apollo) güneşsi bir niteliği olmayan gümüş yaylı bir tanrıdır, diğer özellikleri de Heliostan farklıdır. Apollonu Helios ile özdeşleştiren ilk değini, Euripidesin Phaethon başlıklı oyunundan günümüze kalan bazı parçalarda oyunun son bölümündeki bir konuşmada yer almaktadır. Burada Phaethonun annesi Klymene Heliosu oğlunun ölümünden sorumlu tutarak ağıt yakarken insanların Heliosu "Apollon" (yok eden) diye anmalarını haklı bulur.
Hellenistik dönemde Apollon güneş kültüyle yakından ilişkilendirilmiş, Phoebus (ışıltılı) lakabıyla Romaya geçerek Güneş Tanrısı Sol ile özdeşleştirilmiştir.