Ebu'l-Vefa el-Bağdadi

Ebu'l-Vefa el-Bağdadi, el-Kakes veya el-Kürdi lakaplarıyla da bilinen Ebu'l-Vefa Tacü'l-Arifin Seyyid Muhammed bin Muhammed Ariz el-Bağdadi (d. 1026 - ö. 9 Aralık 1107), Vefaiyye tarikatının kurcusudur. Menakıbnamesinde Ali el-Murteza'nın soyundan bir seyyid olduğu kaydedilmiştir.
Hayatı
Menakıbnameye göre asıl adı Muhammed b. Muhammed Ariz olan Ebül-Vefa, Kürt asıllı bir ailenin çocuğu olarak 1026 yılında Irakın Kusan köyünde doğdu. Aynı zamanda Kalmina adlı bir köyde kaldığı da bilinmektedir.
Babası, Zebale ve Hayasem köyleri arasında sürekli olarak zulme maruz kalması nedeniyle dönüşümlü olarak yaşamak zorunda kalan ve İmam Hüseyinin torunlarından Kürt aşireti Beni Nergise mensup olduğu öne sürülen Seyyid Muhammed Arizi, annesi ise yine bir Kürt olan Fatıma Ümmü Gülsümdür. Bazı araştırmacılara göre, babası Muhammed, Irakta Zabala bölgesinde yaşamakta iken burada seyyidlerin uğradığı bir takibat yüzünden Kusan bölgesine kaçarak Beni Nercis adlı Kürt kabilesine sığınmış, bu kabileden bir Kürt kızı ile evlenmiş ve Ebül-Vefa burada doğmuştur. Kaynaklarda bu takibat hakkında bilgi yoktur.
Hayatı hakkında Menakıbname-i Tacül-Arifin es-Seyyid Ebu'l-Vefa adında bir eser bulunan Ebu'l-Vefa 9 Aralık 1107de ölmüştür. Ebü'l-Vefa'nın türbesi Irak'ta, Kut şehrinin güneybatısında Besrugiye bölgesindeki al-Ummah (Vireyivir) köyündedir.
Vefaiyye Tarikatı
"Seyyid Muhammed bin Muhammed Ariz el-Bağdadi" Vefaiyyenin tarikatının kurucusudur. Tacü'l-Arifin lakabıyla ünlenmiştir. Kürtler arasında "Kakis" unvanıyla bilinirdi. Tahsilinin önemli bir kısmını Bağdatta yaptıktan sonra Buharaya gitmiştir. Din ilimlerini öğrenerek tekrar Bağdata dönmüş ve burada Muhammed eş-Şenbekiye intisap etmiştir.
Şeyh Muhammed Şenbeki, yaşadığı dönemde Iraktaki şeyhlerin en büyükleri arasında kabul edilmektedir. Şeyh Muhammed Şenbeki de tasavvufi eğitimini cezbeli yapısı ve sert karakteri ile tanınan Ebu Bekir b. Hevaz el-Hevvari el-Betaihinin yanında tamamlamıştır. Şeyh Şenbeki kısa sürede bölgedeki nüfuzunu artırmış çok sayıda mürid yetişmiştir. Onun yetiştirdiği halifeleri başta Vefailik olmak üzere, Rifailik ve Kadirilik gibi tarikatlara da doğrudan yahut dolaylı olarak etki etmişlerdir. Böylesine nüfuz sahibi bir şahsiyetin yanında tasavvufi eğitim gören Seyyid Muhammed şeyhinin büyük takdirini kazanmış ve uzun süre hizmetinde bulunduğu şeyhi kendisine gösterdiği vefa ve sadakatinden dolayı ona "Ebu'l-Vefa" unvanını vermiştir.
Menakıbname'de kendisine birçok keramet atfedilmiştir. Bir rivayete göre, Seyyid Ebul-Vefa, eğitiminden önce Arapça bilmezken bir gece rüyasında peygamberi görür. Uyanır uyanmaz fasih şekilde Arapça konuşmaya başlar. Bu sebeple, Kürt olarak yattım, sabahleyin Arap olarak kalktım der. Mevlana Celaleddin-i Rumi de Mesnevi'sinin önsözünde Hüsameddin Çelebi'nin soyunu anlatırken aynı sözü aktarır.
Vefaiyyenin silsilesi hakkındaki genel görüş, tarikatın Şenbekiyyenin bir kolu olduğu yönündedir. Ebul-Vefanın kurduğu tarikat vefatından sonra onun adına nispetle Vefaiyye olarak anılmıştır. Tarikatın gerek silsilesi gerekse ritüelleri, usul ve erkanı konusunda yeterli bilgiler yoktur. Tarihi seyrine bakıldığı zaman Vefaiyyenin bazı bölgelerde sünni bazı bölgelerde ise sünni olmayan alevi-batıni bir karakter arz ettiği görülür. Bazı dönemlerde ise aynı coğrafyada her iki yönüyle de temsil edildiği görülür. Menakıbname'de Ebu'l-Vefa'nın kendi sağlığında sema (veya semah) döndüğü ve bu hususun diğer tarikatlara mensup kişiler tarafından bazı itiraz ve tartışmalara neden olduğu yazılıdır. Eski Vefai şecerelerinden 1451 tarihli olan bir şecerenin girişindeki dua kısmında ilk dört halifenin isminin de yer aldığı görülürken, Osmanlı-Safevi rekabeti sonrasına denk gelen 1582 tarihli diğer bir şecerede ise ilk üç halifenin isminin çıkarıldığı ve bunların yerine On iki imamın isimlerinin yer aldığı görülmektedir. Vefailik ve Alevilik üzerine araştırmalarıyla tanınan Ayfer Karakaya-Stump, mezhepsel açıdan nispeten eklektik gibi duran bu kombinasyonu, "Vefai mirasının 11. yüzyıl Irak coğrafyasından Moğol sonrası Anadolusu'na yayılış sürecinde nominal Sünnilikten mezhebi anlamda sınırların grileştiği bir metadoksiye ve oradan, Osmanlı-Safevi rekabeti sonrası keskinleşecek bir Şii/Ali-ci görüntüye evrilişinin yansıması olarak" yorumlamaktadır.
Vefaiyye, Ebül-Vefanın ölümünün ardından Ali b. Heyti, Ali el-Kürdi, Mead el-Kürdi, Cakir el-Kürdi, Boğa b. Batu, Abdurrahman b. Dogancı, Muhammed Türkmani, Şeyh Turhan, Şeyh Tekin, Muhammed b. Belikısa, Matar el-Bedrani, Ahmed b. Bakli el-Yemeni gibi halifeleri vasıtasıyla Irak ve Suriyede geniş bir sahaya yayıldı; ardından Anadoluda faaliyet göstermeye başladı. Ebül-Vefanın halifelerinden üçünün Kürdi mahlasıyla anılması şeyhin Kürt aşiretleri arasındaki etkin nüfuzunu ortaya koyar. Türkçe isimler taşıyan diğer halifelerinin mevcudiyetinden Ebül-Vefanın etkisinin Kürt bölgeleri ile sınırlı kalmadığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte Vefaiyyenin asıl yayılma sahası olan Irak ve Suriyedeki durumu, buralarda etkisini ne zamana kadar sürdürdüğü konusundaki bilgiler Anadoludakine oranla daha azdır. Tarikatın Anadoludaki en önemli temsilcisi şeyhin vefatından yaklaşık yüz yıl sonra yaşayan ve kendi adıyla bir tarikat kurduğu anlaşılan Türkmen şeyhi Dede Garkındır. Onun temsil ettiği gelenek Baba İlyas Horasani ve onun ailesine mensup şeyhler tarafından temsil edilmiştir. Osmanlı Beyliğinin kuruluş dönemindeki önemli şahsiyetlerden biri olan Şeyh Edebalı da bu tarikata mensuptur. Vefaiyye, geniş bir coğrafyada ve uzun bir zaman diliminde etkisini sürdürmüştür.
Soyu
1. İmam Ali
2. İmam Hüseyin
3. İmam Zeynülabidin
4. Seyyid Hüseyin
5. Seyyid Yahya
6. Seyyid Hasan Faki
7. Seyyid Zeyd
8. Seyyid Hüseyin
9. Seyyid Muhammed
10. Seyyid Ali
11. Seyyid Zeyd
12. Seyyid Muhammed Kebir Arizi
13. Seyyid Ebu'l Vefa Tacu'l-Arifin