Karafatma

Karafatma (Blaps spp.), kara böcekgiller (Tenebrioniddae) familyasından karanlık yerleri seven ve ışıktan kaçınan gececi böcek cinsidir.
Evlerde (karyola altında bile), kiler, mahzen, hangar, ahır, ambar ve kuş yuvası olan çatılarda bulunurlar. Tahıl, kepek ve diğer tahıl ürünleri başta olmak üzere bitkisel ve hayvansal döküntülerle beslenirler. Tel kurdu (Elateridae) larvalarına çok benzeyen larvaları toprak içinde derinlerde bitkisel döküntülerle beslenen karafatmalar, aynı boyutta ve onlar gibi kara olan Doğu hamam böceği (Blatta orientalis) ile karıştırıldıklarından karafatma adı yanlışlıkla ve çoğu kez hamam böceği için kullanılır.
Morfoloji
Uzunlukları genelde 1 mm ile 5 cm arasında değişen Tenebrionidae familyasının en irileri 23 cm lik boylarıyla karafatmalardır. Bütünüyle mat siyah renktedirler. Fazlasıyla uzun bacaklarıyla da örümceğimsi bir görüntü sergilerler. Bu uzun bacaklılık ailenin çölde yaşayan türlerinde gözlemlenen tipik anatomik farklılaşmadır. Çünkü sıcak çöl kumlarından vücudu korumanın yolu zeminden yükselmeyi sağlayacak olan uzun bacaklarla mümkün olur.
İnsanla karşılaşması
Elle ya da karyola altını süpürürken süpürgeyle dokunulunca pis bir koku salmalarıyla tanınırlar. En tipik savunma hareketleri arka ayakları üzerine vücudunun alt bölümünü kaldırıp [a sort of headstand] karın ucunu yukarı doğru uzatmaları ve savunma silahı olan kötü kokuyu salmalarıdır.
Kullanımı
Moğolistan'da Ayurveda tıp kitaplarında da yer alan Blaps femoralis türünden geleneksel Moğol tıbbında kullanılır
İnsan sağlına zararları
Salgıladıkları kimyasalların (= kinonların), deride yanma, kabarcık ya da esmerliğe sebep olduğu Avrupa ve Orta Doğu'da biliniyor.
Savunma
Saldırıya maruz kalınca arka bacakları üzerine bir tür amuda kalkması tipik korkutma hareketidir. Eğer saldırı devam ederse, karın ucunu dikerek, anüs çevresindeki bir bezden salgılanan ve p-benzokinon içeren sarımsı-kahverengi bir sıvıyı birkaç santimetrelik mesafeye fışkırtırlar. Saldırganı (insan derisinde yanma yapar) etkisiz kılan bu silahı pis bir kokuya dönüşür.
Düşmanları
İçeriğindeki p-benzokinon kimyasalından dolayı tahriş edici özelliği olan savunma sıvıları (insana koku olarak da gelir) diğer böcekler için caydırıcı olsa da bazı asalak böcekler karafatmalara zarar verirler.
Türler
{| class="wikitable"
|
Blaps abbreviata Ménétriés, 1836 Türkiye
Blaps abdita Picka, 1978
Blaps adelae Soldati et Soldati, 1999
Blaps altaica Keleinikova, 1970
Blaps alternans Brullé, 1838
Blaps approximans Seidlitz, 1893
Blaps aruktavicus (sp. nova 2004, Tacikistan)
Blaps barbara Solier, 1848
Blaps bedeli Chatanay, 1914
Blaps bifurcata Solier, 1848
Blaps bipunctata Allard, 1880
Blaps bogatshevi G. Medvedev, 1964
Blaps brevicornis Seidlitz, 1893
Blaps caraboides Allard, 1882
Blaps cognata Solier, 1848
Blaps convexa Reiche, 1857
Blaps cordicollis Solier, 1848
Blaps cribrosa Solier, 1848
Blaps deplanata Ménétriès, 1832
Blaps doderoi Schuster, 1922
Blaps ecaudata Seidlitz, 1893
Blaps faustii Seidlitz, 1893
Blaps felix Waterhouse, 1889
Blaps femoralis Fischer, 1844
Blaps foveicollis Allard, 1880
Blaps gibba Laporte de Castelnau, 1840
Blaps gigas (Linnaeus, 1767)
Blaps graeca Solier, 1848
Blaps granulata Gebler, 1825
Blaps haberti Peyerimhoff, 1931
Blaps halophila Fischer von Waldheim, 1822 Türkiye
Blaps hiemalis Semenov Tjan-Shanskij et A. Bogacev, 1940
Blaps hispanica Solier, 1848
Blaps holconota Fischer de Waldheim, 1844
Blaps indagator Reiche, 1857 Türkiye
Blaps inflexa Zoubkoff, 1833
Blaps jakovlevi Semenov Tjan-Shanskij et A. Bogacev, 1936
Blaps jeannei Ferrer & Soldati, 1999 Türkiye Blaps judaeorum Miller, 1861
Blaps juliae Allard 1880
Blaps kadyrbekovi (sp. nova 2004, Kazakistan)
Blaps kaifensis Seidl.
Blaps königi Seidlitz, 1893
Blaps lata Seidlitz, 1893
Blaps laticollis Solier
Blaps lethifera Marsham, 1802 Türkiye Blaps lindbergi Kaszab, 1959 Türkiye Blaps lusitanica Herbst, 1799
|
Blaps miliaria Fischer von Waldheim, 1844
Blaps milleri Seidlitz, 1893
Blaps mortisaga (Linnaeus, 1758) Türkiye Blaps mucronata Latreille, 1804 Türkiye Blaps murgabiensis A. Bogacev, 1961
Blaps nefrauensis Seidlitz, 1893
Blaps nitens Laporte de Castelnau, 1840
Blaps oblonga Kraatz, 1883
Blaps ocreata Allard, 1880 Türkiye Blaps oertzeni Seidlitz, 1893
Blaps orbicollis Motschulsky, 1845
Blaps parvicollis Zoubkoff, 1829 Türkiye Blaps pharao Seidleitz, 1893
Blaps plana Solier, 1848
Blaps planicollis Motschulsky, 1845
Blaps polychresta (Forskål, 1775)
Blaps polychresta effeminta Soldati, 2008
Blaps propheta Reichardt, Axel, 1861
Blaps pruinosa Faldermann, 1833
Blaps pterosticha Fischer von Waldheim, 1843
Blaps pterotapha Ménétriés, 1832
Blaps putrida Motschulsky, 1845
Blaps reflexa Gebler, 1832
Blaps robusta Motschulsky, 1845
Blaps rotundata Solier, 1848
Blaps rugosa Gebler, 1825
Blaps ruhmeri Seidlitz, 1893
Blaps rybalovi Tsernyshev et Mordkovitsch, 2002
Blaps schweinfurthi Seidlitz, 1893
Blaps scutellata Fischer von Waldheim, 1844
Blaps seriata Fischer von Waldheim, 1822
Blaps sinuaticollis Solier, 1848
Blaps songorica Fischer de Waldheim, 1844
Blaps splichali Gebien, 1913
Blaps striola (Motschulsky, 1860)
Blaps sulcata Laporte de Castelnau, 1840
Blaps sulcifera Seidlitz, 1893
Blaps taeniolata Ménétriés, 1832
Blaps tenuicollis Solier, 1848
Blaps tibialis Reiche, 1857 Türkiye Blaps tibiella Seidlitz, 1893
Blaps transversalis Gebler, 1845
Blaps tripolitanica Karsch, 1881
Blaps variolaris Allard, 1880
Blaps variolosa Faldermann, 1835
Blaps vialattei Peyerimhoff, 1919
Blaps virgo Seidlitz, 1893
Blaps waltli Seidlitz, 1893
Blaps wiedemanni Solier, 1848
|}
Adlandırma
Latince cins adı Blaps, Yunanca βλάπτειν (blaptein 'zarar vermek') fiilinden türetilmiştir.
Türkiye'de halk dilinde yerel olarak karaheççe, kara böcek, osurgan böceği, tıstan adları da verilen karafatmanın Türkçe kaynaklarda görülen "ölü böceği, ölüm böceği" adları Almanca Totenkäfer sözünden, "mezarlık böceği" adı ise İngilizce churchyard beetle sözünün birebir çevirilmesiyle oluşmuştur.
Renginden (ve belki de çıkardığı kokudan) dolayı:
Türkçe karafatma
NOT: Türkçedeki karafatma adı yanlışlıkla hamam böceğinin sinonimi olarak kullanıldığı gibi kitaplarda Carabidae üyeleri için de kullanılmaktadır.
İzlandaca (svertingi) zenci (<svartur 'siyah' + -ingi)
Bıraktığı pis kokudan dolayı:
Macarca (bűzbogár) pis kokulu böcek
İngilizce (stink beetle) pis kokulu böcek
Katalanca (escarabat pudent) pis kokulu böcek
İzlandaca (tefbjalla) pis kokulu böcek
Avrupa'daki "göründüğü evden ölü çıkar" biçiminde özetlenebilecek bir halk inanışından kaynaklanan ve Blaps mortisaga türünün epitetinde [mortisaga: ölüm kehanetçisi] de yer alan bu inanç böceğin kötü şöhretli olmasına yolaçar:
Almanca (Totenkäfer) ölüm böceği
Felemenkçe (dodenkever) ölüm böceği
İsveççe (dödsbud) ölüm böceği
Danca (dødningebille) ölüm böceği
Norveççe (dødningsbille) ölüm böceği
Esperanto (mortoskarabo) ölüm böceği
Macarca (halálbogár) ölüm böceği
Çekçe (smrtnik) ölümcü
Slovakça (smrtník) ölümcü
Hırvatça (mračnjak) ölümcü
Bulgarca ( ъ) ölüm habercisi
Slovence (mrtvaski sel) ölüm habercisi
Almanca (Totenansager) ölüm habercisi
İtalyanca (annunciatore della morte) ölüm habercisi
Fransızca (blaps annonce-mort) ölüm habercisi Blaps
Esperanto (mortodora tenebrio)
İspanyolca (la leyenda de la muerte) ölüm menkıbesi
Fransızca (socière de mort) ölüm cadısı
İngilizce (churchyard beetle) kilise mezarlığı böceği
İspanyolca (escarabajo de cementerio, gorgojo de cementerio) mezarlık böceği
Estonca (kalmumardikas) mezarlık böceği
Macarca (gyászbogár) yas böceği
Macarca (halottbűzű bogár) kaza kokusu böceği
Bulunduğu karanlık mekandan dolayı:
İngilizce (cellar beetle) kiler böceği
Felemenkçe (kelderkever) kiler böceği
Letonca (pagrabu melnulis) kiler böceği
Ağır hareketinden dolayı:
Rusça () yavaşçı
Belirsiz:
Rumence (borză)
?
Lehçe (pokątnik) (?< pokątnie 'illicitly')
?
İngilizce (Avustralya; B. polychestra) (Egyptian beetle'') Mısır böceği