Zeynelabidin Tağıyev

Zeynelabidin Tağıyev ( 25 Ocak 18211823 veya 1838, Bakü - 1 Eylül, 1924, Bakü), Azerbaycan'da, Rus İmparatorluğu'nun ve Dünya'nın ilk petrol sanayiinin doğmasında ve gelişmesinde önemli rol oynamış Azeri iş insanı ve hayırsever.
Yoksul bir ailede doğan ve erken yaşlarda iş hayatına atılan Tağıyev, ülkenin petrol zenginleri arasında yer almış ve devrin en önemli sermayedarlarından birisi olmuştur. Hiç öğrenim görmemiş, okuma yazma dahi bilmeyen biridir ancak ülkenin sosyal, iktisadi, eğitim ve kültür alanındaki meseleleriyle yakından ilgilenmişti. Hayırsever iş insanı, Baküde yerli petrol zenginlerini, işadamlarını çevresine toplayarak Bakünün gelişmesi için pek çok projeye önderlik etmiş; bu projelerin gerçekleşmesi için kendi parasal kaynaklarını kullanmış ve Petersburgdaki çarın direnicini kırmak için mücadele etmiştir.
Tağıyev, Müslüman öğrencilerin Rusyanın çeşitli yerlerinde yükseköğrenim görmeleri için sayısız burs verdi. Neriman Nerimanov, Mehmed Emin Resulzade onun burslarından yararlananlar arasındadır. Baküde ilk tiyatro binasını yaptırması; Merdekandaki Bağcılık ve Şarapçılık Okulunu kurması; Baküdeki ilk kız okulunu (Güney Kafkasyada yegane kız okulu idi) kurması eğitim ve kültür hayatına yaptığı önemli katkılarındandır.
1897de petrolcülüğü bırakan ve dokuma fabrikası kuran; taşımacılık, bankacılık alanlarında yatırımlar yapan Tağıyevin tüm mal varlığına Sovyet Rusyanın Azerbaycanı işgalinden sonra bütün el konulmuştur.
Yaşamı
Bakünün İçerişeher semtinde dünyaya geldi. Kesin doğum tarihi bilinmez. 1821-1823 arasında ve 1838de dünyaya geldiğine dair kaynaklar vardır. Ayakkabıcılık yaparak geçimini sağlayan bir babanın oğlu idi. İş hayatına çocuk yaşta inşaat işçisi olarak başladı. Duvar ustalığı, inşaat kalfalığı ve müteahhitlik yaptı. 1870'te iki kazanlı gaz yağı fabrikası satın aldı Ortakları ile beraber 1873'te devletten toprak satın alıp bu topraklarda petrol aradı. İki yılın sonunda arazisinde petrol bulunması sonucu Azerbaycanın en zenginleri arasına girdi. 1877 yılında T. Z. Tagiyev Ticaret Evini kurarak sondaj, üretim, petrolün taşınması gibi birçok alanda çalışmalara başladı.
Eğitim, kültür, yayıncılık ve şehircilik alanındaki faaliyetlerine bu yıllarda başlayan Tağıyev, Baküde ilk tiyatro binasını yaptırdı (27 Kasım 1883te açılan bina günümüzde Müzikal Komedi Tiyatrosunun binasıdır). 1889da atların kullandığı demir nakliye yolunu (konka) faaliyete geçirdi ve böylece Bakünün yeşillendirme faaliyetleri başladı. 1895 ve bazı kaynaklara göre 1896 yılında Merdekanda Bağcılık Okulunu açtı. 1895'te Rusya Türklerinin ilk gazetesi Kaspiyi satın aldı ve başına Alimerdan Topçubaşovu getirdi. Rusça yayımlanan Kaspi, 1903e kadar Azerbaycan aydınlanmasını temsil eden tek gazete olarak kaldı.
Tağıyev bilinmeyen bir nedenle petrol kuyularını, taşıma filosunu, petrol depolarını, demiryolu taşıma cenderelerini 1897de bir İngiliz şirketine satarak petrol çıkarma işini bıraktı. Bu tarihten sonra petrol pazarlama ve dokumacılık işi ile uğraştı.
Baküde bir dokuma fabrikası kurmak için başvuran Tağiyev, izni 3 yılda alabilmişti.<ref>{{Web kaynağı |url=http://www.anl.az/el_en/s/sd_abXX. pdf |başlık=Dilara Seyid-zade, Azerbaijan in the Beginning of XX Century: Roads Leading to Independence''', Baku, 20112' |erişimtarihi=2 Haziran 2015 |arşiv-url=https://web.archive. org/web/20160304201513/http://www.anl.az/el_en/s/sd_abXX. pdf |arşiv-tarihi=4 Mart 2016 |ölüurl=hayır }}</ref> Nihayet fabrika inşa edildiğinde Azerbaycan için yeni bir sanayi kolu ve gelir kaynağı doğmuş oldu. Çok sayıda işçiye istihdam olanağı sağlayan fabrika, Moskova ve Lodz firmaları ile rekabete girdi. Kısa bir süre sonra kundaklanmak istendi ise de yangın, itfaiye ve işçilerin yardımıyla büyümeden söndürüldü. Tağıyev, fabrikasındaki işçilere büyük önem verdi. Bütün işçilere sıcak su ve aydınlatma tesisatı olan lojmanlar yapıldı. Okul, mescid, revir açıldı
Ülkedeki ilk kzı okulu olan İmparatoriçe Aleksandra Fyodorovna adına Rus-Müslüman Kız Mektebi Tağıyevin yoğun gayreti ile 1901de açıldı. Bu okul, Tağıyevin Okulu olarak tanındı.
Hazar'da en büyük taşıma şirketi ise Hazar Taşımacılık'ta büyük hisse sahibi olan Tagiyev, 1904 yılında KürHazar isminde yeni bir taşımacılık şirketi kurdu. Rusya'nın en büyük şirketlerinden olan Kafkas Merküri ve Şark Cemiyeti şirketleriyle rekeabet girdi. Gemi Sahipleri Birliğini kurdu, limanlara köprü, ambar yapımı ile ilgilendi.
Hazar Deniziinde balıkçılığa da yatırım yaptı. Deniz balık yataklığı yapan nehirleri satın aldı ve Dağıstana bir soğuk hava deposu yaptırdı.
Tağıyevin kurduğu Bakü Ticaret Bankası 1914te faaliyete geçti.
Sovyet Rusya 28 Nisan 1920'de Azerbaycan'ı işgal etmesinden sonra bütün serveti elinden alındı. Neriman Nerimanov'un talimatı ile kendisine mülk seçme olanağı verilince Merdandaki bağ evini seçti ve ömrünün sonuna kadar orada yaşadı. 1 Eylül 1924 yılında evinde hayatını kaybetti. Merdekan'daki din alimi Ahund Hacı Turab'ın türbesinin yanına gömülmüştür.
Baküdeki evi günümüzde Ulusal Tarih Müzesidir.
İki evlilik yapan Tağıyevin kuzeni olan ilk eşi Zeynepten iki kızı ve bir oğlu olmuştur. Eşinin ölümü üzerine 1896da Rus ordusu generallerinden Ereblinskinin kızı Sona Hanım ile evlenmiştir.
Not
Azeri iş insanları
Azeri kitap ve el yazması koleksiyoncuları
Azeri sanat koleksiyoncuları
Azeri antika meraklıları
Azeri hayırseverler
Bakü doğumlu iş insanları
1821 doğumlular
1924 yılında ölenler