Ahmed Rıza

Ahmed Rıza Bey ( 1858, İstanbul - 26 Şubat 1930, İstanbul), Osmanlı siyasetçi, eğitimci ve ideolog. İttihat ve Terakki Cemiyetinin önde gelen kurucularından ve Osmanlı İmparatorluğunda önemli siyasal gelişmeleri sağlayan İkinci Meşrutiyet döneminin önde gelen Jön Türk (Genç Türkler) grubunun başındaki isimlerindendir. Auguste Comteun pozitivizm felsefesini günümüz Türkiyesine taşıyan kişidir. Osmanlının kurtuluşunu ve kalkınmasını, kişi veya siyasal rejim değişiklikleri yerine toplumsal yapı değişikliğinde gören ve bu yönde çalışmalar üreten ilk kişi olmuştur.
Pariste yaşadığı yirmi yıla yakın sürede İttihad-ı Osmani, daha sonrasında İttihad ve Terakki adını alacak olan cemiyetin, Paris şubesinin başkanlığını yaptı, Fransa ve Belçikada Doktor Nazım Bey ile birlikte, cemiyetin ilk resmi yayın organı olan Meşveret gazetesini, sürgüne yollandığı Mısırda ise Şura-yı Ümmet gazetesinin çıkardı. Osmanlı Devletinde 1908 yılında II. Meşrutiyet ilan edilmesi üzerine İstanbula dönen ve hürriyetçilerin babası olarak törenlerle karşılanan Ahmed Rıza, Meclis-i Mebusan başkanlığı yaptı; Ayan Meclisi üyesi oldu. 1910 yılında Hasan Fehmi ve Ahmet Samimin öldürülmesinin ardından İttihatçılarla arası açılan Ahmed Rıza, 1910da cemiyetin merkez komitesinden ayrıldı ve 1911de de Meclis Başkanlığından vazgeçti. Daha sonrasında Sultan Vahdettin tarafından tekrar Ayan Meclisi başkanlığına atandı. Ve bu yıllarda, İttihatçılara sert muhalefet düzenledi. Ancak, Damat Ferid ile arası açılınca Fransaya döndü ve Anadoludaki Milli Mücadele lehine çalışmalarda bulundu. Lozan Anlaşmasından sonra Türkiyeye döndü.
Yaşamı
1858 yılında İstanbulda dünyaya geldi. Babası Şura-yı Devlet ve Meclis-i Ayan üyelerinden Ali Rıza Bey, annesi ise İslamiyete geçmiş Avusturyalı Macar asıllı asil bir ailenin kızı Naile Hanımdır. Nesiller boyu devlet hizmetinde bulunmuş bir aileden gelen Ahmed Rızanın dedesi (Ali Rıza Beyin babası) Ziraat ve Darphane nazırlığı yapmış; büyük dedesi Kemankeş Efendi III. Selimin Sır Katibi olmuştu; Onun babası ise Mısır kadılarından Sıddık Molla idi.
Ahmed Rıza, küçük yaştan itibaren batı kültürüyle yetişti ve özel dersler aldı. Beylerbeyi Rüşdiyesini bitirdikten sonra Mahrec-i Aklama, daha sonra Mekteb-i Sultaniye devam etti. Mezun olduktan sonra bir süre Bab-ı Ali Tercüme Odasında çalıştı. Anadoluda sürgünde bulunan babasının yanına gittiği sırada yakından gördüğü köylünün sefaleti onu, bunun sebeplerini araştırmaya yöneltti ve ziraat eğitimi için Fransaya gitmeye karar verdi. Grignon Ziraat Mektebini 1884 yılında bitirerek uzman ziraatçı oldu.
Yurda dönüşünde devrin yeni ziraat makinelerini kullanarak bir işletme kurmaya çalıştıysa da başaramayan Ahmed Rıza, köylünün geri kalışının, onların modern tarım metotlarını bilmeyişlerinden ileri geldiğine kanaat getirdi. Eğitim yoluyla köylüyü aydınlatma düşüncesiyle Maarif Nezaretinde görev aldı. Bursa Maarif müdürüyken 1887 yılında görevinden istifa etti. Devletin, idare hayatının şu veya bu noktasını ıslah etmekle işin içinden çıkılamayacağını anlamış ve Fransaya gitmeye karar vermişti.
Pozitivist düşünceyle Jean-François Robinet'in pozitivizm üzerine yazdığı bir eser vasıtasıyla tanıştı. Dr. Robinetin sömürgeciliğe karşı olması ve özellikle Tunusun işgaline o dönem karşı çıkan az sayıdaki Fransız entelektüel arasında yer almasından etkilendi. Osmanlı İmparatorluğunun bütünlüğünü savunduğu için onu Türkiyenin yılmaz bir dostu olarak nitelendirdi.
Parise gidişi
1889 yılında bir rivayete göre Fransız İhtilalinin yüzüncü yılı nedeniyle düzenlenen sergiye katılmak bahanesiyle izin alarak, bir rivayete göre ise kaçarak Parise gitti ve geri dönmedi. Fransız adliyseinde tercümanlık işine girdi. Bir yandan Sorbonne Üniversitesinde tarih-i tabii derslerine, bir yandan da matematikçi Pierre Laffittein verdiği pozitivizm derslerine devam etti. Laffittenin özellikle İslam ve Doğu medeniyeti hakkında düşüncelerinden etkilendi. Laffitte İslamın en gelişmiş din olduğunu, bu yüzden Müslümanların pozitivizme geçişlerinin kolay olacağını düşünüyordu. Société positiviste [Pozitivist Cemiyet]in en faal üyelerinden biri haline gelen Ahmed Rıza, 1905ten itibaren ise pozitivizmin uluslararası planda yayılması için kurulmuş Comité positif occidental [Müsbet Batı Kurulu]de Müslüman toplumların temsilcisi olarak yer almıştır.
Paristeki ilk yıllarında çeşitli gazete ve dergilerde Osmanlı aleyhine yazılara cevap vermek için girişimlerde bulundu. 1891de Osmanlı kadınlarıyla ilgili bir konferansında hürriyetperverane ifadeler kullandığı gerekçesiyle yurda dönmesi için Paris sefaretine merkezden emir verilince buna uymadığı gibi, İstanbula Posta ve Telgraf Nezaretine bir mektup yazarak hiçbir gizli cemiyete mensup olmadığını, vatan ve milletin menfaat ve hukukunu müdafaa gerektiği zaman bunu Paris gazetelerinde yayımlayacağı yazılarla yapabileceğini ifade etti. Ülkelerin ilerleme ve milletlerin geri kalma sebepleri üzerinde incelemeler yapan Ahmed Rıza düşüncelerini 1893te bir layiha halinde Sultan Abdülhamide gönderdi. Onun teşvik edici cevabı ve devam etmesini istemesi üzerine layihalar göndermeye devam etti; onu meşrutiyet rejiminin kötü bir şey olmadığına dair iknaya çalıştı. Altıncı layihasını da gönderdiği halde hiçbir hareket göremeyince eski Suriye mebusu Halil Ganemin yayımlamakta olduğu Fransızca La Jeune Turquie gazetesinde siyasi yazılar yazmaya başladı ve ayrıca Sultan Abdülhamide daha önce takdim etmiş olduğu reform programını Londrada Layiha ve Mektub adlarıyla risale halinde yayımladı.
İttihat ve Terakki Cemiyeti
İstanbulda kurulmuş olan İttihad-ı Osmaniye Cemiyeti üyeleriyle yazışmaktaydı. Cemiyetin ilk nizamname taslağının kendisine gönderildiği ve bazı önerilerde bulunduğu anlaşılmaktadır. Cemiyetin ileri gelenleri 1892de tutuklanıp kısa süre sonra serbest bırakıldıklarında bir çoğu Parise kaçtı. 1894te Pariste oluşan bu muhalif Türk grubu ona cemiyete katılmasını önerince kabul etti ancak cemiyetin adının değiştirilmesin önerdi. Önerisi, cemiyetin Nizam ve Terakki adını alması idi; cemiyet isim değişikliğini kabul etti ve Ahmed Rızanın önerdiği adı biraz değiştirerek İttihat ve Terakki adını benimsedi.
Ahmed Rıza, cemiyete katıldıktan sonra yazılarına Ali Şefkatinin Londrada çıkarmakta olduğu İstikbal gazetesinde devam etti. Paris sefiri Yusuf Ziya Paşa, padişahın görevlendirmesi üzerine kendisine İstanbula dönmesini teklif etmiş; dönerse önemli görevlere getirileceğini bildirmiş ise de bu teklifi ve padişahın gönderdiği 2500 altın lira ihsanı reddetti. Paris Jön Türk grubunu başına geçen Ahmed Rıza, İstanbuldaki cemiyetin yayın organı olan Türkçe Meşveret gazetesini ve bu gazetenin Fransızca ekini çıkarmaya başladı.
Meşveret
Militan bir siyasi gazete olan ve çok kısıtlı olanaklarla on beş günde bir çıkan Meşveret, 1908e kadar kesintisiz yayımlandı. Başyazılarının tamamını Ahmed Rıza kaleme aldı. Yazılarında pozitivizmin kavramlarını Osmanlı-İslam kültürü ışığında yeniden yorumlamaya ve Osmanlı toplumunun değer yargılarına uyumlu hale getirmeye çalıştı. İttihat ve Terakkinin programı ilk önce Meşveretin 3 aralık 1895te çıkan ilk sayısında yer aldı. Program, büyük ölçüde Ahmed Rızanın görüşlerini yansıtmaktaydı.
Abdülhamidin baskıları sonucu Fransız hükumeti 11 Nisan 1896da Türkçe Meşvereti yasakladı. Ahmed Rıza, Türkçe Meşvereti İsviçrede çıkarmaya başladı (Mayıs 1896). İstanbul hükumetini yayını matbaacıdan alması üzerine bir süre taş baskısı ile yayımlamaya çalıştığı gazeteyi Eylül 1897de gazeteyi Belçikaya nakletti.
Bu arada Ahmed Rızanın laik ve pozitivist fikirleri muhafazakar Jön Türklerle arasının açılmasına neden olmuş ve muhafazakar kanat Parise gelen Mizancı Muratın etrafında birleşmişti. Aralık 1896da Ahmed Rıza Beyin yerine Murad Bey İttihat ve Terakki Cemiyeti reisliğine getirildi; Ahmed Rıza sadece Fransızca Meşveretin başında bulunacaktı.
Ahmed Rıza, Türk-Yunan Harbi sırasında gazetesinde Girit İsyanını destekler nitelikte yayımladığı bir yazıyı tekzibe yanaşmaması üzerine İttihat ve Terakki Cemiyetinden dışlandı. Ayrıca pozitivistlerin takvimini kullanması delil gösterilerek dinsizlikle suçlandı.
Bu dönemde Sultan Abdülhamid Belçika hükumetine baskısı sonucu Türkçe Meşveretin basılması yasaklandı; Belçika parlamentosunun şiddetli protestosuna rağmen gazete kapatıldı ve Ahmed Rıza 13 Aralık 1898de sınır dışı edildi. Meşvereti Türkçe yayımlamaktan vazgeçen Ahmed Rıza, Fransızcasını yayımlamayı sürdürdü.
I. Jön Türk Kongresi
Bu arada cemiyet çöküş sürecine girmiş; İstanbulda birçok cemiyet üyesi tutuklanmış; Mizancı Murad ve arkadaşları ise padişahın genel af ilanı üzerine İstanbula dönmüşlerdi. Avrupada kalan Jön Türkler tekrar Ahmed Rızanın etrafında toplanmaya başladılar.
1899 yılı sonunda önce Avlonyalı İsmail Kemal Beyin ardında oğulları Prens Sabahattin ve Lütfullah Beylerle Damat Mahmut Paşanın Avrupaya kaçması ile Jön Türk hareketi canlandı. Jön Türklerin siyasi lideri olmaya yönelen Prens Sabahattin ve kardeşinin daveti üzerine 1902 Şubatında Pariste Osmanlı Hürriyetperveran Kongresi (sonradan I. Jön Türk Kongresi adını almıştır) toplandı. Kongrede rejimi devirme konusunda yabancı müdahalesini talep edip etmeme hususunda birbirine şiddetle muhalif iki grubun ortaya çıktı: Prens Sabahattin ve Ermenilerden oluşan müdahaleciler ile azınlıkta kalan Ahmed Rıza taraftarı adem-i müdahaleciler. Kongrenin ardından Ahmed Rıza grubu Terakki ve İttihat Cemiyetini kurarken Prens Sabahattin grubu Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyetini kurdu.
Şura-yı Ümmet
1902 Şubatında Pariste toplanan kongrenin ardından Ahmed Rıza grubu kendilerini icraatçılar şeklinde tanımlayan radikal Jön Türkler bir ittifak oluşturarak Kahirede Şura-yı Ümmet adı verilen dergiyi çıkarmaya karar verdi. 1 Temmuz 1907 tarihine kadar Osmanlı idaresinin bütün protestolarına rağmen Pariste hazırlanıp Kahirede basılan Şura-yı Ümmetin editörlüğüne Ahmed Saib, editör yardımcılığına Mustafa Hamdi getirildi. Önemli makaleleri Samipaşazade Sezai ve Ahmed Rıza beyler kaleme aldı.
II. Jön Türk Kongresi
Ahmed Rıza Bey'in kurduğu Terakki ve İttihat Cemiyeti, 1906da Selanikte subay ve devlet memurlarından bir grubun kurmuş olduğu Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile birleşerek kuvvetlendi. Jön Türk hareketinin ikinci kongresi 29 Aralık 1907de Pariste toplandı. Şiddet taraftarları Comteun hümanist, evrensel kaderci felsefesini benimseyen Ahmed Rızanın fikrini değiştirmeyi başardılar. Kongrede bütün komiteler, ihtilal yapılması için terör dahil her türlü eylemin yapılması kararını aldılar.
II. Meşrutiyet
Ahmed Rıza, II. Meşrutiyet ilan edilmesi üzerine 25 Eylül 1908de İstanbula döndü ve hürriyetçilerin babası sıfatı ile törenle karşılandı. 16 Ekim 1908da Abdülhamit tarafından huzura kabul edildi.
İttihat ve Terakkinin merkez komitesi üyeliğine alınan Ahmed Rıza, 8 Aralık 1908 seçimi sonucu İstanbul üyesi olarak girdiği Meclis-i Mebusanda oy birliği ile başkanlığa seçildi. Görüşleri ve kişiliği nedeniyle tutucu kesim tarafından çok sert bir şekilde eleştirildi. 31 Mart Vakası sırasında ortadan kaldırılmaya çalışıldı; isyanın ilk gününde Adliye Nazırı Nazım Paşa, kendisini Ahmed Rıza zanneden isyancılar tarafından öldürüldü. İsyan ortamı içinde sadrazamın isteği üzerine istifa eden Ahmed Rıza Bey, diğer mebuslar gibi kaçarak saklandı. Harekat Ordusu Ayestefanosa geldiğinde isyan günlerinde meclis başkanı seçilen Mustafa Efendi istifa etti ve yerine Ahmet Rıza Bey yeniden Meclis başkanı oldu. 1910 sonlarında yeniden başkan seçildi. Hasan Fehmi ve Ahmet Samim beylerin öldürülmesi gibi şiddet hareketlerine karşı çıktığından İttihatçılarla arası açılan Ahmed Rıza, 1910da merkez komitesinden ayrıldı; 1911de Meclis Başkanlığından vazgeçti.
18 Ocak 1912de ilk meclisin feshinden sonraki seçimlere katılmadı ve padişah tarafından 18 Nisan 1912de Ayan Meclisi üyeliğine getirildi. Bu dönemde İttihatçıları sert biçimde eleştirdi. Bab-ı Ali Baskınından (23 Ocak 1913) sonra İttihatçılarla arası tamamen açıldı.
Mütareke dönemi
Mütareke döneminde Sultan Vahdeddin tarafından Ayan Meclisi reisliğine getirildi. Mütareke devrinin hemen başında saltanatın çevresinde toplanıp onu güçlendirmek gerektiği tezini ileri sürdü. Ayan Meclisi reisi iken vatanın kurtuluşu için ünlü Osmanlı bürokratlarını içeren Vahdet-i Milli Cemiyetini kurdu. Heyet, altı aylık kısa ömrü boyunca İstanbulda bulunan yabancı devletlerin sorumlularına bir muhtıra verdi ve manda konusunda görüşünü soran Amerikan heyetine mandaya taraftar olmadığını bildirdi. Bu girişimleri Ahmet Rızayı Damat Ferit Paşanın hedefi haline getirdi. 1919 Nisanında Ayan Reisliğinden alındı.
Milli Mücadele
Mustafa Kemalin 22 Haziran 1919da Havzadan kendisine yazdığı mektup üzerine Parise gitti. Anadolu hareketi lehine burada bir kamuoyu oluşturmaya çalıştı. Ankara hükumetiyle anlaşmak üzere Fransız temsilcisi Franclin Bouillonun gönderilmesinde etkisi oldu. Lozan Antlaşmasının imzalanmasından sonra 1926da yurda döndü.
Son yılları ve ölümü
Son yıllarında Vaniköydeki çiftliğine çekilerek hatıralarını ve İttihat ve Terakkinin tarihini yazmaya başladı. 26 Şubat 1930da kaza ile düşüp kalça kemiğini kırdı; aynı gün kaldırıldığı Şişli Etfal Hastanesinde öldü. Cenazesi Kandilli Mezarlığına defnedildi.
Tarihi bir belge niteliği taşıyan anıları, 1988de Meclis-i Mebusan ve Ayan Reisi Ahmed Rıza Beyin Anıları adıyla yayımlanmıştır.