Ziya Paşa

Ziya Paşa () doğum adıyla Abdülhamid Ziyaeddin (1829, İstanbul - 17 Mayıs 1880, Adana), Tanzimat devri devlet ve fikir adamı, gazeteci ve şairdir. Osmanlı İmparatorluğu'nda 19'uncu yüzyılın en önemli devlet adamlarından birisidir ve Tanzimat edebiyatının en fazla eser veren yazarlarındandır. Şinasi ve Namık Kemal ile birlikte Batılılaşma kavramını ilk defa ortaya atan Osmanlı aydınları arasında yer alır.
Sultan Abdülaziz döneminde Avrupa'ya kaçarak Jön Türkler'e katıldı. Çıkardığı gazete aracılığıyla devrin hükumetini eleştirdi. Yurda döndükten sonra vali olarak hizmet verdi ve görev yeri olan Adana'da vefat etti.
"Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz / Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde" ve "Nush ile yola gelmeyeni etmeli tekdir / Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir" gibi kimi beyitleri darb-ı mesel olmuştur.
Adana'da 1950'li yıllarda ana cadde işlevi kazanan işlek yol, adını Ziya Paşa'dan alır.
Hayatı
1829 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Babası, Galata Gümrüğü'nde katiplik yapan Erzurum'un İspir ilçesinin Kerab köyünden Feridüddin Efendi, annesi Itır Hanım'dır. Asıl adı "Abdülhamid Ziyaeddin'''"dir.
Öğrenimine İstanbul Kandilli'de başladı. Süleymaniye yakınlarındaki "Mekteb-i Ulum-i Edebiyye"ye devam etti. Arapça ve Farsça öğrendi.
Bir süre Sadaret Mektub-i Kalemi'nde katip olarak çalıştı. Bu sırada devam ettiği Arapça ve Farsça dersler ile klasik edebiyatta ustalığını ilerletti; devrin şair ve alimlerinin bir araya geldiği Lebib Efendi Konağındaki toplantılara katıldı.
Şairlikte ve Sadaret Kalemindeki başarılarını takdir eden Sadrazam Mustafa Reşit Paşa'nın aracılığıyla 1855'te sarayda Mabeyn-i Hümayun Katipliği'ne atandı. Bu sırada Fransızca öğrendi. Molière'in Tartuffe adlı eserini Tartüf yahut Riyanın Encamı adı ile çevirerek Türk edebiyatının ilk manzum tercüme piyesini ortaya koydu Louis Viardotun Endülüs Tarihi, Cheruel ve Lavelle adlı yazarların Engizisyon Tarihi adlı eserlerini Fransızcadan Türkçeye çevirdi. Bir yandan da Hersekli Arif Hikmet Beyin Lalelideki evinde düzenlenen Encümen-i Şuara Topluluğu toplantılarına katıldı.
1859da Mustafa Reşit Paşa'nın vefatından sonra sadrazam olan Mehmet Emin Ali Paşa ile anlaşamadığından yeni görevlere atanarak saraydan uzaklaştırıldı. Bu sırada yazdığı Terci-i Bend şiiri ile ilk defa edebiyat alanında ün sağladı. 132 beyit uzunluğunda, divan tarzında bir eser olan bu şiirde kainat ve dünyayı yeni bir bakışla kavrama çabası görülür ve devrin hükümeti üstü örtük olarak eleştirilir.
Saraydan uzaklaştırıldıktan sonra önce Atina elçiliğinde görevlendirilen Ziya Paşa, 1861'de Kıbrıs Mutasarrıfı oldu ve "Paşa" unvanını aldı; Kıbrısta sıtmaya yakalandığı gibi bir çocuğunu ve babasını orada kaybetti; 1863'te Amasya, 1865te Canik Mutasarrıfı oldu; 1866da İstanbul'a dönebildi; Kıbrıs dönüşü hasta olan eşini de kaybetti.
Yönetime muhalif olan İttihak-ı Hamiyet Cemiyeti'nin (sonraki adıyla Yeni Osmanlılar) üyesi olan Ziya Paşa, Diyarbekirli Filip Efendinin çıkardığı "Muhbir" gazetesindeki hükumeti eleştiren yazılar yayımlaması yüzünden Nisan 1867de yeniden Kıbrıs'a atandı.
Avrupaya kaçışı
Kısa bir süre önce saraya küskün olarak Parise yerleşen Osmanlı devlet adamı ve Mısır prensi Mustafa Fazıl Paşa, İstanbul'a gönderdiği bir adamı vasıtasıyla Ziya Paşayı ve birkaç ay önce Erzuruma vali muavini olarak atanan ancak gitmeyen Namık Kemali Parise davet etti; onlara geçimlerini sağlayacak kadar para tahsis edeceğini bildirdi. İki şair, Avrupaya gidip Mustafa Fazıl Paşanın koruyuculuğunda kalemleri ile hükümete muhalefet etme teklifini kabul ettiler. Kendilerine gerekli gördükleri kimseleri de beraberinde getirebilecekleri bildirilmişti. Ali Suavi ile Agah Efendiyi de davete karar verdiler. Mithat Paşayı gidişlerinden haberdar ettikten sonra birlikte Fransız Büyükelçiliğinin yardımı ile ülkeden kaçarak İtalyanın Messina Limanına gittiler.
Avrupa yılları
Ziya Paşa, Namık Kemal ve Messinada buluştukları Suavi Efendi, 30 Mayıs 1867de Parise vardı. Mustafa Fazıl Paşayı konağında ziyaret ettiler. Yaşça büyüklüğü nedeniyle Ziya Paşa grubun lideri durumundaydı.
Avrupa hayatı Pariste başlayan Ziya Paşa, kısa bir süre sonra Paris sergisi için şehre Osmanlı Sultanı Abdülazizin gelecek olması nedeniyle geçici olarak ülkeden ayrılmayı uygun buldu. 30 Haziran 1867de Namık Kemal, Agah Bey ve Suavi Bey birlikte Londraya gitti. Ziya Paşa, Abdülazizin Avrupa seyahatinin devamında Londraya gelmesi üzerine Brightona çekildi ancak Sultana Ziya Paşanın Arzuhali adlı dilekçe şeklinde yazılmış eserini sundu. Eser, sadrazam Ali Paşa aleyhine yazılmış siyasi tenkit ve hicivdir.
Yeni Osmanlılar Cemiyeti, Abdülazizin seyahatinden sonra çalışma programını oluşturdular; bu programa göre Namık Kemal ve Ziya Paşanın "Hürriyet" adlı bir gazete çıkarması kararlaştırıldı. Hürriyet'in ilk sayısı, 29 Ağustos 1868de çıktı. Bu ilk sayıda Ziya Beyin Osmanlı kabinesini yeren bir yazısı yayımlandı. Yazı, Abdülaziz ile barışıp İstanbula dönmüş olan Mustafa Fazıl Paşanın istediğinden çok daha ağır bir makale idi; Mustafa Fazıl Paşa bu nedenle Yeni Osmanlılar Cemiyeti'nin tahsisatlarını kesmekle tehdit etti. Yeni Osmanlılar Cemiyeti'nin eleştilerine engel olmak için Hariciye Nazırı Fuat Paşa da daha önce Londra elçisine bir yazı göndererek bu yayınların İngiliz hükümeti ile anlaşarak durdurulmasını istemişti. Bu nedenle Ziya Paşa İngilterede soruşturmaya uğradı ve kefaletle serbest kalabildi.
Mustafa Fazıl Paşanın yardımlarının gittikçe azalması üzerine Mısır Hidivi İsmailin desteğini kabul eden Yeni Osmanlılar, bu destek ile gazeteyi çıkarmayı sürdürdüler. Namık Kemalin yönetiminde çıkarılan gazetede zaman zaman Namık Kemal ve Ziya Paşanın birbirine zıt fikirler içeren makaleleri yayımlandı. Ziya Paşaya göre ülkenin içinde bulunduğu kötü durumun sebebi vezirlerin suistimali, Namık Kemale göre ise sistemin bozukluğu idi. Ziya Paşa yazılarında açıkça Ali Paşa hükümetine hücum ediyordu. Bu durum, Ali Paşa ile anlaşamayan Mısır Hıdivini memnun ediyordu. Ancak Namık Kemal Mısır Hidivi aleyhine polemik yürütüyordu. Aralarındaki anlaşmazlık, Namık Kemalin Mustafa Fazıl Paşanın isteğine uyarak 6 Eylül 1869da gazeteden ayrılmasına yol açtı.
Öfkeye kapılan Ziya Paşa, elindeki toplu parayı Mustafa Fazıl Paşaya geri gönderip Cenevreye çekildi. Hidiv İsmailin kendisiyle temas kurup destek sağlaması üzerine 13 Eylül 1869dan itibaren gazete Cenevrede Ziya Paşa yönetiminde çıkmaya başladı. Ziya Paşa bir süre sonra Londraya geçti ve burada da Hürriyet'i yayımlamayı sürdürdü. Gazetenin 78. sayısında Ali Suavinin Ali Paşa Muhakemesi başlıklı makalesinde bulunan Ali Paşanın öldürülmesi gerektiği yolundaki ifadeler nedeniyle İngiliz makamları tarafından tutuklanan Ziya Paşa, kefalet ile serbest kalınca Fransaya kaçtı. 1870 yılı Nisan ayında İsviçreye geçti ve yeni bir matbaa kuramayınca Hürriyet'i 89. sayıdan itibaren taşbasması olarak çıkardı. Gazete, son sayısını 29 Mayıs 1870'te yayımladıktan sonra kapandı.
Hürriyet'in kapanmasından sonra yeni bir gazete çıkarmak isteyen ancak bunu başaramayan Ziya Paşa'nın İstanbula dönmesine sadrazam Ali Paşanın ölümünden (8 Ağustos 1871) sonra izin çıktı.
İstanbul yılları
İstanbula döndükten sonra 1872-1876 arasında çeşitli memuriyetliklerde görevlendirildi. Bir süre geçim sıkıntısı çekti. Abdülazizin tahttan indirilmesi ve yerine II. Abdülhamitin tahta çıkarılmasından sonra kurulan Anayasa Komisyonunda yer aldı. Bu sırada Maarif Müsteşarlığı görevinde idi ancak müsteşarlığın işlerinden ziyade anayasa hazırlıkları ile uğraştı. Anayasanın 23 Aralık 1876da ilan edilmesinden sonra Genç Osmanlıları tutuklama ve sürgünlerle çevresinden uzaklaştıran padişah Abdülhamit, Ziya Paşayı İstanbuldan uzaklaştırmak için vezir rütbesi ile Suriyeye vali olarak gönderdi.
Valilikleri
Üç buçuk ay süren Suriye valiliğinden sonra Konyada bir yıl valilik yapan ve eğitimle ilgili çalışmalar gerçekleştiren Ziya Paşa, son olarak 1878 yılında Adanaya vali olarak atandı. Adanada eğitim ve kültür alanında faaliyet gösterdi. Bursa valisi Ahmet Vefik Paşayı örnek alarak bir tiyatro binası inşa ettirdi, temsil vermek üzere İstanbuldan bir tiyatro heyeti getirtti ve Fransızcadan piyes tercüme etti. İmarla ilgili faaliyetlerde bulundu; Gülek nahiyesinde bir rüştüye açtı.
Ölümü
2 yıla yakın valilik yaptığı Adanada 17 Mayıs 1880de sirozdan hayatını kaybetti. Büyük bir cenaze töreninin ardından Adana Ulu Camii yanına defnedildi. 1881 yılında Adana valisi Abidin Paşa tarafından Ziya Paşa için türbe yaptırıldı. Türbenin etrafı 1960'larda park haline gelmiştir.
Çocukları
İki evlilik yapmış olan Ziya Paşa'nın ilk evliliğinden Hayali Bey, Seniha Hanım, Vahid Ziya Bey adlı üç çocuğu olmuştur; ikinci evliliğini Saadet Hanım ile yapmıştır.