Câmiu't-Tevârîh

Camiu't-Tevarih (Arapça: ; ǧāmiu't-tawārīḫ), Mahmud Gazan'dan, Moğollar ve onların hanedanlığını, sonraları Adem'den Reşidüddin Hemedaninin yaşadığı döneme kadar olan tüm tarihi kayıtları içeren bir kitaptır.
Yazarı ve Yazım Süreci
Camiü't-Tevarihin yazarı olarak bilinen Reșidüddin Fazlullah Hemedani (1247 1318) Yahudi asıllı hekim, yazar, tarihçi ve İlhanlıların Farslı bir veziridir. Ancak Reșidüddin Fazlullah Hemedani bu yazmanın doğrudan yazarı değil, yazım sürecini yöneten kişidir. İlhanlı hükümdarı Gazan Han, Reșidüddin Fazlullah Hemedani'ye Tebriz yakınlarında Rab-ı Reşidi adlı bir mahalle kurdurmasını emreder. Kayıtlarda mahalle içinde yirmi dört kervansaray, bin beş yüz dükkan ve otuz bin konutun yanında hamam, darphane, boya ve kağıt atölyeleri gibi bilim ve sanat faaliyetleri için gerekli ihtiyaçları karşılayacak birimlerin de yapıldığı bilinmektedir.
Rab-ı Reşidi'nin kurulmasından sonra Gazan Han'ın emri ile hazırlanan Camiu't-Tevarih tarafsız ve modern anlamda ilk dünya tarihi eseri olarak kabul edilmektedir. Eser ilk olarak Moğol tarihi olarak düşünülsede sonradan esere dünya tarihi ve coğrafya kitabı da ilave edilmiştir. Camiu't-Tevarih'in yazımına Gazan Han'ın ölümünden sonra yerine gelen Sultan Olcaytu'da destek olmuştur. Camiu't-Tevarih'in tarafsız bir eser olmasındaki en önemli etken iki Çinli, bir Budist rahip, bir moğol ve bir Hristiyan papazdan oluşan bir komite tarafından hazırlanmasıdır.
İçerik
Camiüt-Tevarih, dört farklı ana bölümden oluşur:
Birinci bölüm
Ta'rikh-i Gazani, en kapsamlı birinci bölüm,
Moğol ve Türk boyları: Onların tarihi, soy ağaçları ve destanları
Cengiz Han'dan Mahmud Gazan'nın ölümüne kadar dönemin Moğol tarihini içerir.
İkinci bölüm
1310 yılına kadar Olcaytu (Muhammed Hudabende) saltanat dönemi tarihi
Avrasya'daki Moğol olmayan ırklar:
Adem ve oğulları
İslam öncesi Pers hükümdarları
Muhammed ve Halifeler
Fars'da İslami hanedanlıklar (Gazneliler, Harezm şahları, İsmailler)
Türkler,
Çinliler,
Yahudiler,
Frenkler,
Hintler gibi konuları içerir.
Kitabın ikinci cildinde yer alan "Tarih-i Oğuzan ve Türkan" adlı bölümüne dayanılarak Zeki Velidi Togan tarafından "Oğuz Destanı" adıyla yayımlanmıştır. Reșìdeʿd-dìn Fazlullāh, bu eserinde Uygurca Oğuz Kağandan istifade etmemiştir. Reșìdeʿd-dìn kendisine yazılı olarak verilen Tarih-i Oğuzanı değiştirmemiş, yalnızca Kurandan ayetler, bazı tarihi kayıtlar, İran edebiyatından ve Şehnameden şiirlerle süslemiştir. Kendisince bilinen bazı isimlere ekler yapmaktan hoşlanmıştır. Destanın eski zamanlara ait kısımlarında Orta Asyanın Çin ile münasebetleri derin bir bilgiye dayandırılmıştır. Bu bir kitaptan alınmamış, halkın hatırında yaşayan rivayetlerden çıkarılmış olabilir. İnal Yabgu zamanından önceki hanlara ait kısmının ravilerin hafızasından ziyade, rivayetlere dayandığını gösteren izler vardır. Oğuz Kağannın seferleri arasında en dikkat çekeni Ön Asya (İran, Mezopotamya) seferidir.
Peygamberler tarihininde olduğu ikinci bölümde Muhammed'in hayatından minyatürlenmiş olan on sahne bulunmaktadır. Edinburgh Üniversitesi Kütüphanesi (Or. Ms. 20) ve Khalili Koleksiyonu'ndaki (MSS. 727) nüshalarda bulunan bu tasvirler; Miraç, Hacerül Esved'in Kabedeki yerine yerleştirilmesi, Muhammedin Bedir Savaşından önce ailesi ile görüşmesi, Muhammedin Rahip Bahira ile karşılaşması, Muhammedin Kaynuka kabilesine karşı Hamza ve Müslümanlara önderlik etmesi, Muhammed ve Ebubekir'in Medineye hicreti, Muhammed'e Peygamberliğin Tebliğ Edilişi, Beni Nadir Kabilesi Kuşatması ve Muhammed'in Doğumudur. Resimli bir ikonografik geleneğin gelişmediği İslam sanatında Muhammed'e Peygamberliğin Tebliğ Edilişi, Beni Nadir Kabilesi Kuşatması ve Muhammed'in Doğumu konulu sahnelerde Bizans resim sanatının etkilerinin görülmesi oldukça dikkat çekicidir. Resim-metin ilişkisi dışında resimlenen bu sahnelerde eserin yazımında yer alan komitede ki Hristiyan papazların etkisi olduğu düşünülmektedir.
Üçüncü bölüm
Shu'ab-i panjganah (MS 2937) ismindeki Arap, Yahudi, Moğol, Frenk, ve Çinlilerin soyağacı içerikli el yazması kitabı İstanbul'da Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde bulunmakta ve şimdiye kadar hiç yayınlanmamıştır.
Dördüncü bölüm
Suwar al-akalim, bir coğrafi incelemedir. O bilinen el yazması günümüze kadar ulaşamamıştır.
Camiüt-Tevarih'e eşzamanlı el yazmaları
Arapça el yazmaları
İki bölüme ayrılmış, birisi Edinburgh Üniversitesi'nde (151 sayfa) ve ikincisi Profesör Nasser Davud Halili derlemelerinde (59 sayfa) bulunan eşzamanda yazılmış iki farklı baskı Arapça el yazmaları bulunur.
Edinburgh'daki bölüm, 41.5 34.2 santimetre ölçüsünde, sayfa başına 35 satırı kapsar ve Nesih (Arapça: ''', nasakha, naskh) el yazısı ile yazılıdır.
Farsça el yazmaları
İki adet Farsça kopyaları İstanbul'da Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde saklanmaktadır.
Ms. H 1653, 1314 tarihli Büyük Timur İmparatorluğu Sultan Şahruh daha geç dönemin toplamalarını kapsar.
Ms. H 1654, 1317 tarihli, 118 resimli, 21 sayfalık Çin imparatorları betimlemesini içerir. Herhalde Reșìdeʿd-dìn Fazlullāh için kopyelenmiş olacaktır.