Safevîlik

Safevi Tarikatı (daha az yaygın olarak Erdebil Tarikatı, ender olarak Safevilik), Safiyüddin Erdebili tarafından Erdebil kentinde kurulmuş bir sufi tarikattır. Erdebil, Hazar Denizinin güney batı kıyısında, günümüzde İranın kuzey batı bölgesinde yer alan bir kenttir.
Döneminde Anadolunun Doğu Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi İran Azerbaycanı ve Güney Kafkasya, Doğu Akdeniz Bölgesi ve İranda oldukça kalabalık mürit topluluğuna ve büyük bir siyasi öneme sahip olan bu İslami tarikatdır. 16. yüzyılın başında kurmuş olduğu ve tarihte ilk kez Şii Onikiciliğini resmi mezhep olarak kabullenmiş olan Safevi Devleti ile tanınmıştır.
Safeviler adını dergahın ve tarikatın kurucusu Şeyh Safiyüddin İshak-ı Erdebiliden alır. Tarikat liderliği bir istisna dışında babadan oğula geçmiştir. Beşinci şeyh Cüneyde kadar Sünni bir tarikat olmasına karşın Şeyh Cüneyd keskin bir dönüşle net bir biçimde Şii itikadını savunmuş, dahası müritlerini silahlandırmıştır. Cüneydin amcasının ve dönemin Karakoyunlu sultanı Cihan Şahın müdahalesiyle tarikatın liderliğini amcası Cafere bırakarak Erdebilden ayrılmak zorunda kalmış, bir kısım maiyetiyle birlikte Anadoluya gelmiştir. Anadoluda değişik yerlerde geniş ve silahlı Türkmen zümrelerini etrafında toplamayı başarmış, ancak bir toprak parçası üzerinde hüküm sürmek şeklindeki esas amacına ulaşamamıştır. Sonunda Diyarbakırda Akkoyunlu sultanı Uzun Hasanla askeri bir ittifak kurmuş, Uzun Hasanın kız kardeşiyle evlenmiştir. Bir süre sonra döndüğü Erdebilde yine tutunamayıp silahlı müritleriyle Kafkasya üzerine yağma talan (gaza) seferlerine çıkmış, buradaki bir çatışmada öldürülmüştür. Uzun Hasan, sarayında yaşamakta olan Cüneydin oğlu ve kendi yeğeni olan Haydarı Erdebil Dergahının başına geçirmiştir. Ne var ki bir sonraki Akkoyunlu sultanı Yakup, tarikatın çok geniş mürit topluluğuyla para-militer yapısından endişe duymuş ve giderek tarikatı ezmeyi amaç edinmiştir. Şeyh Haydar, babası gibi Kafkasya üzerine yaptığı bir gaza akını sırasında Şirvanşahlar ülkesine saldırmış, Şirvanşah ve Akkoyunlu ordusuyla giriştiği çatışmada ölmüştür. Üç oğlu Sultan Yakup tarafından hapsedilmiş, onun ölümünden sonra çıkan saltanat mücadelesinde şehzade Rüstem tarafından, tarikatın askeri gücünden yararlanmak için hapisten çıkarılmışlardır. Kardeşlerden Şeyh Ali, Rüstemin tahta geçişinde önemli rol oynasa da Rüstem tarafından öldürtüldü. Türkmen boy şefleri çocuk yaştaki İsmaili kaçırarak gizlediler ve delikanlılık çağında onun emrinde Şirvanşahları ve ardından Akkoyunluları savaşarak tarih sahnesinden sildiler. Şeyh İsmail. Ordusuyla birlikte Tebrize gelerek adına hutbe okuttu ve Safevi Devletini kurdu. Kısa süre içindeki istilalarla devleti bir imparatorluk haline getirdi.
Şeyhler
Şeyh Safiyüddin
Şeyh Safiyüddin İshakın etnik kökeni konusunda farklı görüşler halen gündemdedir. Kimi kaynaklarda Kürt olduğu, ama bir kısım kaynakta ise Türk asıllı olduğu belirtilmiştir. Çağdaş doğubilimcilerden ve Orta Asya, İran, İslam tarihi üzerine çalışmalarıyla iyi bilinen Vasil Bartold Türk asıllı olduğunu yazmaktadır. Diğer yandan Ahmed Kesrevi ve Zeki Velidi Togan Kürt olduğunu belirtmişlerdir. Günümüz tarihçisi Faruk Sümer de bu görüştedir. Şeyh Safiyüddinnin biyografisini kaleme almış olan İbn Bezzaz, Şeyh Safiyüddinnin Farslaşmış bir Kürt asıllı olan Firuz Şah'ın sekizinci kuşak torunu olduğunu yazmaktadır. Ona göre Şeyhin babası Kürt, annesi Azeridir. Küçük yaşta babasını kaybettiği söylenir.
Genç yaşta Erdebilden ayrılarak bir mürşit arayan Safiyüddin, Gilanda, HalvetiyyeTarikatına bağlı Şeyh Zahid Gilani dergahına 25 yaşındayken katılmış kısa sürede şeyhinin gözde öğrencisi olmuştur. Bir süre sonra Şeyhin kızıyla evlenmiş, Gilaninin ölümü üzerine, onun vasiyetiyle dergahın başına geçmiştir. Kısa süre sonra Erdebile dönmüş, kendi dergahını kurmuştur. Geniş mürit çevresinin onun kerametlerini ve rüyalarını abartarak anlatmasıyla geniş bir mürit topluluğu kazanmıştır. Bu tarihlerde geniş bir coğrafyada tanınmaktaydı ve iki bin kadar halifesi bulunmaktaydı. Geniş mürit topluluğu Moğol yöneticilerinin de dikkatini çekmiş, istila ettikleri halkların tepkilerini olabildiğince yumuşatmayı bir politika olarak, Cengiz Han Yasaları gereği izleyen Moğol yöneticileri nezdinde büyük itibar görmesini sağlamıştır. Özellikle Gazan Hanın hükümranlık yıllarında (1295 1304) İlhanlı yüksek yönetiminden büyük himaye gördüğü, ocağın vakıfları arasında Azerbaycanda kırk köy, Erdebilde yaklaşık iki yüz ev, yeteri kadar hamam ve kervansarayın yer aldığı belirtilmektedir.
Şeyh Sadreddin Musa
Şeyh Safiyüddin 85 yaşındayken hac yolculuğuna çıkmadan hemen önce oğlu Sadreddin Musayı halife tayin etmiş, hac dönüşü yolculuğunda ölmüştür. Sadreddin Musa 1334 ya da 1335 yılında tarikatın başına geçmiştir. Sadr ed-Din Musa zamanından itibaren Osmanlı padişahları her yıl, Erdebile çerağ akçesi adı altında kıymetli hediyeler göndermeye başlamışlardı. Şeyh Sadreddin, seyitlik iddiasını getirmiş ve ısrarla vurgulamıştır.
Şeyh Safiyüddin döneminde olduğu gibi Sadreddin Musanın tarikat liderliğinde çok uzak diyarlardan onu görmeye gelen binlerce kişi vardır. Çin, Hindistan ve Seylandan bile gelenler olduğu ileri sürülmektedir. Uzak diyarlarda Şeyhin halifeleri tarafından kurulan zaviyeler Erdebil Dergahını geniş bir çevrede tanıtmaktadır.
Şeyh İbrahim
Safevilik'inin liderliğini 1429-1447 yılları arasında Hoca Ala ad-Din Ali'nin oğlu Şeyh İbrahim üstlenmiştir. Zamanında tarikat çok güçlenmiş ve zenginleşmiştir. Onun da 1447 yılında vefatının ardından, Şeyh Cüneyd tarikatın başına geçmiştir.
Şeyh Cüneyd
Hace Alinin oğlu İbrahim tarikat lideri olurken kardeşi Cafer tarikat içinde önemli bir yere sahiptir. İbrahimin ölümü ardından onun oğlu Cüneyd 1447de tarikat liderliğine geçince durumdan memnun olmadığı, kendisini daha uygun bulduğu belirtilmektedir. Diğer taraftan Şeyh Cüneydin müritlerinin silahlandırmaya başlaması sonucu, tarikata bağlı silahlı ve kalabalık bir mürit topluluğunun ortaya çıkması, tarikat merkezinin adeta askeri bir ordugaha dönüşmesi, Azerbaycana hakim Karakoyunlu Devleti Sultanı Şah Cihanı da tedirgin etmiştir. Tüm bunlar Şeyh Cüneydin sultanlık arayışı içinde olduğunu göstermektedir. Akkoyunlu tarihçisi İbn-i Ruzbihan bu durumu açık bir biçimde ifade eder, Hırsları iktidar isteğini doğurmuştu, tüm uğraşı bir yerleri feth etmekti. Tarikat üzerine asker göndermemekle birlikte Şeyh Cüneyde art arda uyarı mektupları yazmış, daha sonra da Erdebili almak ve geniş bir katliam yapmakla tehdit etmiştir. Bu arada tarikat liderliğine Şeyh Cüneydin amcası Caferin geçmesi için onu teşvik etmiştir. Bu tutumda, mürit sayısı endişe verecek derecede artan ve bunları silahlandıran bir tarikat liderinden duyulan rahatsızlığın yanında Caferle aradaki akrabalık ilişkisi de etkili olmuştur. Caferin oğlu Şah Cihanın kızıyla evlidir. Şeyh Cüneydin tarikatı Şiileştirmesine tepki gösteren sadece Şah Cihan değildir, Cafer de tarikatın Sünni çizgide devam etmesinden yanaydı. Caferin, Şeyh Cüneyddeki Şii yönelişe, tarikatı Şii bir tarikata dönüştürme kararlılığına şiddetle karşı çıktığı, bunun sonucunda tarikat şeyhliğinden alındığı da ileri sürülmektedir. Diğer yandan Şeyh Cüneydin Erdebildeyken Şii olup olmadığının bilinmediği, Anadoludaki Türkmen kitleleri içinde Şii inançlar çerçevesinde yapılacak bir propagandanın daha yüksek başarı sağlayacağını düşünerek Şiiliğe yöneldiğini ileri süren araştırmacılar da vardır.
Sonuçta Şeyh Cüneyd, babasını ölümüyle tarikat liderliğine geçmesinden bir yıl sonra 1448 yılında Erdebilden ayrılmak zorunda bırakılmıştır.
Erdebilden sürgün edilen Şeyh Cüneyd buradan önce Erbile gitmiş, bölgenin önemli şeyhlerinden sayılan Şeyh Erbilinin kızıyla evlenmiştir. Ancak bir süre sonra davranışlarına gösterilen tepkiler nedeniyle Erbilden ayrılmak zorunda kalmıştır. Buradan ayrılarak geniş taraftar kitlesinin olduğu Anadoluya gitmiştir. Anadoluya gitmesi, tarikatın kurucusu Şeyh Safiyüddin döneminde bile Erdebile Anadoludan hatırı sayılır bir mürit topluluğunun gelmesiyle ilgili olmalıdır. Hatta Şeyh Safiyüddinnin Anadoludan gelen Türkmenlere saygı gösterdiği, Anadoluda müritleri bulunduğu, bunlar içinde en önemlisinin Şeyh Abdurrahman Erzicani olduğu kaydedilmiştir. Sonraki şeyhler zamanında bu durum daha da gelişme göstermiştir. Şeyh Cüneyd, bu duruma dayanarak Anadoluda kendisine askeri bir maiyet oluşturmuştur. Bu askeri maiyeti, Alinin soyundan geldiğini söyleyerek buna hemen inanan geniş kitlelerden sağlamıştır.
Şeyh Cüneyd, Anadoluya gelince Osmanlı Padişahı II. Murattan dirlik ister. Padişah, elçi olarak gelen müritlere bin akçe yolluk, şeyhlerine verilmek üzere iki yüz florin ya da düka göndermesine karşın Anadoluda yerleşmesine izin vermemiştir. Bu olay muhtemelen 1449 -1450 civarında meydana gelmiştir. Siyasi hedefi muhtemelen sır değildi. Çağdaş Akkoyunlu yazarı Feyzullah, Şeyh Cüneyd ve oğlu Şeyh Haydarı dervişlik külahını hükümdarlık tacı ile değiştirmek istemekle suçlamaktadır. Zaten bir süre sonra, II. Mehmet döneminde (1451 1481) Erdebil Dergahına gönderilen çerağ akçesi gönderilmez olmuştur. Böylece Osmanlı topraklarından ayrılan Şeyh Cüneyd, Osmanlıyla çok uzun zamandır çatışma halinde olan Karamanoğlu topraklarına, Konyaya gitmiştir. Konyada ikametine izin verildi. Birçok Karaman ili oymakları Babai geleneğine yakındır. Konyada bir Sünni tekkede ağırlanır. Fakat tekkenin şeyhi, bölgede önemli bir din büyüğü olarak görülen Şeyh Abdullatif bu inançla sen kafir oldun diyerek eleştirmiş, Karaman Beyi İbrahim Beye rapor eder, Muradı sofuluk değildir, şeriat bozup kendi beylik ister demektedir. Durumunun tehlikede olduğunu göre Şeyh Cüneyd, Toroslardaki Varsak Türkmenlerine sığınmıştır. Ancak Konyadan yakalanma emri gelince bir kısım Varsak Türkmeni ile birlikte yine kaçar. İskenderun Körfezine bakan dağlarda Haçlılardan kalma bir yıkık bir kaleye yerleşip burayı karargah edinir. Memluk hakimiyetindeki Suriyede, Cebel-i Arus hakiminden kiralamışlardır. Şeyh Bedrettinin yandaşlarının bir kısmının da bu kaleye geldikleri, tarikata katıldıkları ileri sürülmektedir. Burada da bir süre sonra Suriye, Irak ve Anadoludan çok sayıda insan gelip şeyhe katılmaktaydı. Anadoludan Rafizi gruplardan gelenler çoğunluktadır. Ne var ki Memluklar, ülkede Deccal çıktı söylentileri üzerine asker göndermiştir. Memluk askerleriyle yapılan çatışmada Şeyh Cüneyd yenilir, yetmiş adamı öldürülür, bunların 25i Bedreddin ayaklanmalarına katılmış olan adamlardandır, kalan çok az sayıdaki adamlarıyla birlikte kuzey yönünde çekilerek kurtulur. Etrafa Beni isteyen kişi Canikte bulsun haberi salarak Canike gider. Taht kavgaları içindeki güçsüz Trabzon Rum İmparatorluğu üzerine gazaya çıkmak için çevre Türkmenleri arasından asker toplar. Yine de ancak birkaç bin adam toplayabilir. Yanındaki Türkmenler, Toroslardan Varsak Türkmenleri, Canik dolaylarından Çepni Türkmenleridir. Muhtemelen hükümdarlığını burada kurmayı amaçlamaktadır. Buralar Hristiyan topraklarıdır, bu yüzden çevredeki Müslüman hükümdarlar duruma seyirci kalacaklardı. Cihat sancağı açtı ama ancak birkaç bin adam toplayabildi. Akçakaleyi 1456 yılında almış, üzerine gönderilen bir askeri birliği bozmuş ve Trabzon önlerine gelmiştir. Fakat günler süren saldırılarda kente girmeyi henüz başaramamıştı. Bu gelişme üzerine Osmanlı Rum Beylerbeyi Hızır Bey kuvvetlerinin geldiği haberi alınınca Şeyh Cüneyd çekilmek zorunda kalmıştır. Muhtemelen Umutlarını büyük ölçüde kaybeden Şeyh Cüneydin, yeni bir hedef belirlemek için pek seçeneği de kalmamıştır. Anadoluyu tekrar kuzey güney doğrultusunda geçip Diyarbakıra, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasana gitmiş, buluşma sağlanıncaya kadar Hasan Keyf dolaylarında kalmıştır. Osmanlı tarihçilerinden Aşıkpaşazadeye göre önce iyi karşılanmamıştır. Uzun Hasana, Cihan Şah gibi düşmanın var, benim silahlı 20 bin sufiye gücüm yeter, ben de sana yardımcı olayım teklifinde bulunmuştur. Bu 20 bin rakamının ne kadar bir abartma olduğu bilinmez, ne var ki Uzun Hasanın gücü 5-6 bin süvariyi ancak bulduğu düşünülürse Şeyh Cüneydin hatırı sayılır bir kuvveti olduğu varsayılmış olmalıdır. Uzun Hasan, Şeyh Cüneydin kontrol edebileceği askeri güç konusunda ikna olmuş olmalı ki, kız kardeşi Hatice Begim ile evlendirmiştir. Bu evlilikte Uzun Hasanın bir amacı da Şeyh Cüneydi bu sayede kontrol altında tutabilmek, kendisine yönelik bir tehdit oluşturmasını böylece engellemek olabilir. Nitekim Akkoyunlu Devletini bitiren yine Safevi şeyhleri olmuştur. Bu evlilik Şeyh Cüneydin bir devlet kurmak şeklindeki amacı için çok önemli bir atlama taşı sağlamıştır. Artık güçlü bir sultanın desteğine sahiptir. Üstelik bu akrabalık bağı, Sünni Şii ittifakı olarak görülebilmektedir. İlginçtir ki, tebaası içinde önemli bir Şii nüfus olan, kendisi de Şii inançlara güçlüce bağlı olan Şah Cihan, Şeyh Cüneydi tarikat liderliğinden men edip sürgüne gönderirken, katı Sünni olan Uzun Hasan onunla, akrabalık bağıyla güçlendirilmiş bir ittifak kurmuştur.
Şeyh Cüneyd üç yıl Uzun Hasanın sarayında kalmış, karısı henüz hamileyken silahlı adamlarıyla Erdebile gitmiştir. Ancak Şah Cihan ve amcası Şeyh Cafer elbette onun Erdebilde bulunmasını tehlikeli göreceklerdir. Üstelik artık Cihan Şahın baş rakibi Uzun Hasanın akrabalık ilişkisiyle müttefikidir. Dahası Cihan Şah, kendi topraklarında para-militer bir oluşuma göz yumamazdı. Cihan Şahın Erdebile saldırmak için asker topladığını öğrenen Şeyh Cüneyd, müritlerinin iaşesini Erdebil dışında sağlayabilmek için Çerkez ve Gürcü topraklarına karşı bir yağma talan seferine (Hristiyan toprakları olması bahanesiyle gaza demek adettendir) çıkmıştır. Fizik olarak çok beğenilen Çerkez ve Gürcü kız ve oğlanları, o devirlerde de çok iyi para etmektedir. Ancak bu sefer için Şirvanşahlar topraklarından geçmesi gerekmektedir. Şirvanşah hükümdarı, Halilullah kendi topraklarında böylesi bir askeri harekata göz yummak niyetinde değildi, ancak Şeyh Cüneydin dini kimliği yüzünden tereddüt etmiştir. Ne var ki Cihan Şahın teşvikiyle Şeyh Caferin yazdığı mektup, Şeyh Cüneydin tarikatla ilintili olmadığını, bir yalancı olduğunu belirten mektubu üzerine 20 bin kişilik bir orduyu harekete geçirdi. Bu kuvvetlere Cihan Şahın gönderdiği 5 bin kişilik bir kuvvetle Taberseran Hakiminin gönderdiği birlik de katılınca 30 bin kişilik bir ordu Şeyh Cüneydin 10 12 bin kişilik kuvvetinin yolunu kesecektir. Şeyh Cüneydin Türkmenleri, Gürcistan üzerine yaptığı bir gaza seferinden dönerken bu ordunun saldırısına uğramışlar, Kafkas geçitlerini, muharebe ederek geçmek zorunda kalmışlardır. Bu çatışmalarda Şeyh Cüneyd 1460 yılında öldürülür. Müritleri, vasiyeti üzerine Uzun Hasanın sarayına dönüp oğlu Haydarı Şeyhleri sayarlar ve Diyarbakıra dönerler. Esasen yetişkin bir oğlu vardır. Ama muhtemelen Uzun Hasanın desteğine büyük ölçüde bel bağladığından, onun yeğenini halefi kılmıştır.
Ferruh Yaser, Şeyh Hasanın öldürüldüğünü bir mektupla Osmanlı Sultanı II. Beyazıda bildirmiş, bu mektuba verdiği cevapta Sultan memnuniyetini bildirerek Ferruh Yaseri kutlamıştır. Aynı sultan Şeyh Haydarın ölümünü bildiren Akkoyunlu sultanı Yakuba cevap olan mektubunda Haydar taraftarlarını sapık bir güruh olarak tanımlamış ve onlara beddua etmiştir.
Bir çatışma sırasında, erken yaşta ölmesi, baştan beri amaçları doğrultusunda sürdürdüğü kararlı, azimli mücadelesini, Erdebilden sürgün çıkalı 13, 14 yıl olmuştur, sonuca bağlamasına belki de engel olmuştu. Ama yine de torunlarına üç miras bıraktığı söylenebilir. Birincisi, resmi olarak tarikat postunda amcası oturuyor olsa bile, tarikatın liderliği açısından Şeyh Cüneyd çok daha fazla bir itibara ve güce sahiptir. İkincisi Anadoludaki faaliyetleri sonunda bir devlet kurmak, bir yurt edinmek için çok güçlü idealler besleyen kalabalık bir savaşçı kitleyi etrafında toplamıştır. Henüz ortada bir devlet yokken bile bir ordu vardır. Torunu Şah İsmail, bu ölümüne kararlı Türkmen kitlenin kesin sonuçlu desteğiyle Safevi Devletini kuracaktır. Üçüncüsü, güçlü ve yetenekli bir sultanın kan bağıyla da perçinlenmiş desteğine sahip olmuştur. Uzun Hasanın sağladığı dayanak zemini, siyasal güçlerinin bel kemiğini oluşturmaktadır.
Şeyh Haydar
Haydar'ın beklentisi kısa bir süre sonra gerçekleşir, geniş topraklar üzerinde bir imparatorluk kurmuş olan Uzun Hasan, 1469da Tebrizi alınca yeğenini Erdebil Tarikatının Şeyhi olarak posta oturtmuştur. Aynı zamanda Trabzon İmparatoru IV. İoannis'in kızı Despina Hatun'un kızı Marta (Alemşah Halime Begüm) ile evlendirmiştir. Şeyh Haydar Erdebildeki tarikat çevresinde çok iyi karşılandı. Emrinde güçlü bir ordu vardı, Akkoyunlu gibi büyük bir devletin hanedanıyla akrabaydı. Nitekim ordusuyla birlikte Akkoyunlunun seferlerine de katılmıştır. Şeyh Haydar artık Azerbaycanda kudretli bir şeyhdir ama müritlerinin büyük kitlesi Anadoludadır. Azerbaycanda ise sınırlı sayıda müridi vardır, Karacadağ Türkmenleri ile Karamanlı ve Kaçar Türkmen boyları. Halifelerini Anadoluya göndererek buradaki kitle tabanını genişletmeye başlar.
Müritleri silahlandırma çabası Şeyh Haydar döneminde hızlanmış görünmektedir. Müritlerine düzenli olarak askeri talimler yaptırmaktadır, ok atmayı, mızrak savurmayı, kılıç kullanmayı öğretiyordu. Yeni silahlar alınıyor ya da tekkede yapılıyor, depolanıyordu. Şeyh Haydar askeri üniforma düzenledi. Savaşçı müridlerine Tac-ı Haydar (Haydari Sarık, Haydari Külah) adı verilen bir sarık sarığın yanı sıra entari giydirmiştir. Kalın keçeden birer parmak kalınlıkta şeritlerden yapılan sarıktaki her şeritte Ehli Beytden On İki İmam'ın isimleri işlenmiştir. Müritlerin bu sarığı gururla taşıdıkları ve halk arasında büyük itibar gördükleri belirtilmektedir. Osmanlı ülkesinde Haydari Sarık'a istinaden Safevi Tarikatı yandaşlarına Kızılbaş adı verilmiştir.
Tüm harcamalar için gerekli olan parasal kaynak, Çerkez ülkesine yapılan akınlardan sağlanan ganimetten sağlanmaktadır. Şeyh Haydarın ilk seferi 1486 yılında verimli geçer. Kız ve oğlan esirler köle pazarlarında iyi para getirmektedir, müritlerce paylaşılır. Ganimetin bir kısmı da Akkoyunlu Sultanına gönderilmektedir. Ertesi yıl bir yağma talan akını daha düzenlenmiştir. Akkoyunluya pay veriliyor olsa da Şeyh Haydarın artan mürit sayısı tedirginlikle izlenmektedir. Çerkezler üzerine yaptığı yağma talan akınlarıyla önemli kaynak sağlamaktadır. Üstelik çevre köylerden vergi almaması çok geniş bir çevrede büyük bir sevgi kazanmasını sağlayacağı gibi, çevre devletlerde halk arasında kendi yönetimlerine karşı huzursuzluk yaratacak, bir bakıma köylü ayaklanmalarını kışkırtacaktır. Sultan Yakup tarafından Tebrize çağırılarak uyarıldı. Esasen hem Şeyh Cüneydin, hem de Şeyh Haydarın Çerkezler üzerine yaptığı seferler geniş bir çevrede, özellikle Azerbaycanın Mugan, Karabağ ve Talış bölgelerinde büyük itibar sağlamasına neden olmuştur. Artık Erdebil şeyhleri, dini birer lider oldukları kadar birer siyasi lider olarak da görülmektedir. Şeyh Haydar, 1488de Sultan Yakuptan Çerkezler üzerine sefer yapmak için izin sağladı ama asıl amacı babasını öldüren Şirvanşahlardan intikam almaktı. Bu yüzden Çerkezler üzerine gitmek yerine Şirvanşahlar üzerine gitti. Giderek güçlenmesinden rahatsızlık duyan Sultan Yakupun eline bir fırsat geçmiştir, Şirvanşah Yesar Akkoyunludan yardım isteyince güçlü bir ordu gönderildi. Bu birleşik kuvvetler karşısında, Elbruz Dağı yakınlarındaki Tabersaranda, 1488de girişilen bir savaşta Şeyh Haydar okla vurularak öldürülmüştür. Bu sefer Şeyh Haydarın Çerkezler üzerine yaptığı üçüncü seferdi. İlk iki sefer 1483 ve 1487 yıllarındadır. Her üç sefer de on bin kadar Türkmen savaşçısıyla yapılmıştır. Bunların çoğunluğunun Karamanlı ve Varsak Türkmenleri olduğu anlaşılmaktadır. İki boy da daha önce Osmanlının zaman zaman çatışma halinde olduğu boylardır. Diğer yandan 1486 yılında Rum Mehmet Paşa kuvvetlerini yenilgiye uğratan Varsaklı Uyuz Beyin ve Karamanlı Tozlukoğlu Rüstem Beyin Şeyh Haydarın komutanlarından olduğu bilinmektedir. Rum Mehmet Paşa Konya ve Karaman çevresinde uyguladığı katliamlar büyük tepki çekmiştir.
Şeyh Haydarın Anadoluya yönelen çalışmalarının ne denli geniş ve derin etkileri olduğu gösteren bir örnek, ileride Osmanlıyı çok uğraştıracak bir ayaklanmanın lideri olan Şah Kulunun babasının, Şeyh Haydarın halifelerinden Tekeli Hasan olmasıdır.
Sultan Ali Mirza Safevi
1488 yılından, Uzun Hasan'nın torunlarından Akkoyunlu hükümdarı Rüstem (1493 - 1497) tarafından öldürüldüğü tarih olan 1494 yılına kadar, tarikatın önderliğini Şah İsmail'in ağabeyi Sultan Ali Mirza Safevi üstlenmiştir. Daha sonra ise 1499 yılına kadar gizlenmek zorunda kalan Şah İsmail tarikatın başına geçmiştir.
Şah İsmail
Haydarın savaşçıları, şeyhlerinin ölmesine karşın dağılma eğilimde değillerdi, Haydarın oğulları içinden yeni bir şeyh çıkacaktı. Bunun üzerine Akkoyunlu Sultanı Yakup, Haydarın üç oğlunu, Ali, İsmail ve İbrahimi ve dul kalan karısı Martayı (Alem Şah) bir kaleye kapatmıştır. Öldürülmeme nedenleri arada kan bağı olmasıdır. Ancak Yakupun ölümü üzerine çıkan saltanat kavgasında Akkoyunlu prenslerinden Rüstem Bey iç karışıklıklar ve savaşlar sonunda bir oldu bittiyle tahta geçirildi. Ancak durumu halen sağlam değildir. Şeyh Haydarın üç oğlunu, müritlerinin askeri gücünden yararlanmak için 4,5 yıl sonra hapisten çıkarmıştır. Kardeşlerden Aliden askeri yardım isteyen Rüstem, onun kuvvetleriyle muhalifi Baysungura karşı zafer kazanır ve tahtını sağlama alır. Bu yardım karşılığında Alinin tarikat liderliğini onayladı ve onuruna Tebrizde kutlamalar yaptırdı. Erdebilin yönetimini de Sultan Aliye vermiştir. Her gün yüzlerce müridin Erdebile akması ve hediyeler getirmesi Sultan Alinin hem gücünü, hem de kaynaklarını büyük ölçüde genişletiyordu. Gidişattan ürken Sultan Rüstem onu Tebrize çağırarak müritlerinle bağını kesmek istedi. Bir süre sonra da Sultan Ali talimatla Tebrizde 1493 yılında öldürüldü. Tarikat müritleri diğer iki kardeşi kaçırır Erdebilde saklarlar. Ancak Sultan Rüstem çocukları ısrarla aramaya devam ettiğinden dağlık Gilan bölgesine çekilirler. Yetişkinliğinde Safevi Devletini kuracak olan Şah İsmail bu sırada altı yaşındadır. Erdebil Tarikatının tüm geleceği, Türkmenlerin büyük kayıplarla yıllarca süren savaşımlarının sonucu artık bu altı yaşındaki oğlana bağlıdır. Türkmen ileri gelenleri oğlanı koruyup, askeri ve siyasi bir önder olmaya hazırlamakla uğraşmışlardır. Çevresindeki ordunun esas kitle tabanı Azerbaycanda Moğol tahakkümü altında bunalan ve Anadoluda Osmanlı baskısı altında rahatsız yaşayan Türkmen kitleleri oluşturmaktadır.
Sultan Rüstem bir süre İsmail ve yanındakileri izledi, sığındıkları bölgelerin hakimlerine yazarak iadelerini sağlamaya çalıştı. Fakat kısa süren bu çabalar, Akkoyunlu tahtı için çıkan çekişmeler yüzünden sürdürülemedi.
İsmail, 1499 yılında Gilandan ayrılır, o kışı Hazar kıyısındaki Ercüvanda geçirir. Müritlerine kardan inşa ettirdiği bir kaleyi ele geçirme talimleri yaptırır. Ardından tüm Anadoludaki mürit topluluklarına, Erzurumda toplanmaları için haberciler gönderilmiştir. Sivas, Amasya ve Tokat bölgelerinden çoğu yerleşik Ustaculu, Şamlu ve Rumlu, Antalya bölgesinden Tekelü, Karaman bölgesinden Turgutlu, Tarsus civarından Varsak Türkmenleri gruplar halinde Erzuruma akmıştır.
Erdebil Tarikatı bunca savaşımdan sonra artık köklü bir mücadele geleneğini, ideolojisini kazanmış bir harekettir. Artık sadece ya da ağırlıklı olarak bir tarikat liderinin çekip çevirdiği bir hareket değil, geniş Türkmen kitlelerinin sağlamca benimsedikleri bir ideal olmuştur. Bu iç koşulların yanında dış koşullar da bir devlet oluşumu için olgunlaşmıştır. Artık Erdebil Tekkesinin son zamanlarıdır, bundan sonra Safevi Devletinin tarihi başlayacaktır.
Erzurumda yedi bin Türkmen savaşçının katıldığı belirtilmektedir. Erzuruma doğru yola çıkıldığında yanında 1500 kadar savaşçı vardı. İlk olarak Şirvanşahlar üzerine yürüme kararı alınır. Başkent Şamahi yakınlarındaki Gülüstan Kalesi yakınlarında Şirvanşah hükümdarı Ferruh Yesarın ordusuyla 1500 yılı sonlarında yapılan savaşta Ferruh Yesar öldürülünce başkent teslim olmuştur. Kış Mahmudabadda geçirildikten sonra Bakünün Şeyh İsmaile boyun eğmediği ve dolayısıyla vergi vermeyeceği haberi gelmiştir. Bakü, hem Şirvanşahlar Devletinin en önemli ticaret merkezidir, hem de Şirvanşah sarayı buradadır. Bunun üzerine Şeyh İsmail orduyla birlikte 1501 baharında Bakü üzerine yürümüştür. Uzun süre kuşatılan kente yapılan saldırılar üzerine şehir teslim olmuştur. Daha sonra Akkoyunlu sultanı Elvendin 30 bin kişilik bir orduyla bölgeye doğru geldiği öğrenildi. Şeyh İsmail ve 7 bin askeri, Elvendin ordusuyla Nahcivanın Şerur düzlüğünde cenge tutuşmuş, Akkoyunlu ordusunu yenilgiye uğratmıştır. Tebrize ilerleyen Şeyh İsmail burada kendisini şah ilan etmiştir.
Tarikatın askerileşmesi ve siyasal hedefe yönelmesi
Şeyh Safiyüddinin seyyid olduğu iddiası, soylarının Musa el-Kazım üzerinden Ali bin Ebu Talibe dayandırılması, bu durumda aynı zamanda Şii mezhebine dayandırılması iddiası ilk olarak oğlu Şeyh Sadreddin Musa tarafından ortaya atılmıştır, babasının böyle bir iddiası olmadığı bilinmektedir. Seyyidlik iddiasının halk arasında yayılmasında Şeyh Sadreddin birinci derecede etkili olmuştur. Bu iddianın arkasında siyasi amaca yönelmek olduğu ileri sürülmektedir. Sadece mürit sayısını artırmak, dolayısıyla bağışlar ve zekatlarla gelen maddi kaynakları büyütmek için de ileri sürülmüş olabilir. Nitekim seyyidlik meselesinin müritlerce çok kuvvetli ve taassuba varan bir şekilde sahiplenildiği, hatta II. Beyazıdın buna hürmeten tarikata yardımlarda bulunduğu görülmektedir. Şeyh Safiyüddinnin seyyid olduğunu ileri süren tarihçiler, ki çoğu Safevi tarihçileridir, bir kısmı da Şii olduğunu ileri sürmüşlerdir. Görünüşe göre seyyid ve Şii olma iddiaları Safevi propagandası çizgisinde daha sonra eklenmiştir. Diğer yandan tek bir kaynağa dayanarak yorum getiren yazarlar da Şiiliği vurgulamıştır. Örneğin Abdülbaki Gölpınarlı Topkapı Sarayındaki 3099 sayılı belgeye dayanarak bu görüşü dile getirmiştir. Ama zaten bunu bir olasılık olarak belirtmektedir.
Hace Alinin şeyhlik döneminde tarikatta Şii inanç ögelerinden belirmeye başladığı görülmektedir. Çok net olmamakla birlikte daha çok Şii eğilimler görüldüğü belirtilir. Sünnilikten Şiiliğe geçiş konusunda çok net bilgiler olmadığından bu durum daha çok yorumlar halindedir. Ardından gelen Şeyh Cüneyd döneminin hemen başlarında açık Şii bir çizgi görülmektedir. Oniki dilimli kızıl külah giyme uygulaması ise halefi Şeyh Haydar döneminde başlamış, artık Haydari Sarık olarak bilinmiştir. Osmanlı kaynaklarında bu sarığı taşıyanlara Kızılbaş denile gelmiştir. Şeyh Haydarın müritlerine benimsettiği bu giyim ögesi, Erdebil Tarikatına bağlı, çoğu Türkmen olan unsurlar arasında bir bütünleşme, ortak ideolojik / siyasi hedeflere yönelme birlikteliği sağlamış, bir simge oluşturmuştur. Bu başlıkla tarikat kendine özgülük bularak diğer her şeyden farklılaşmış, ayırt edilirlik sağlamıştır. Teşkilatı daha bütünlük gösteren sıkı bir organizasyona sahip kılmıştır.
Bu kırmızı börk giymek, geleneksel İslam yazarlarından bazıları tarafından, Safeviliği halk gözünde sapkın (heretik) bir akım olarak göstermek için türlü şekillerde yorumlanmış, birçok aşağılayıcı sıfatla birlikte kullanılmıştır. Bu olumsuz, aşağılayıcı ifadelerin yerleşmesi nedeniyle 19. Yüzyıl sonlarına doğru Kızılbaşlık yerine Alevilik, örtücü şemsiye bir kavram kullanılmaya başlanmıştır. Ancak Şeyh Safiyüddinnin sekizinci kuşaktan dedesinin Firuz Şahın Zerrin Külah lakabıyla bilindiği anlaşılmaktadır. Zerrin Külah, Farsça kızıl külah anlamındadır. Pekala böyle bir bağlantı da olabilir. Faruk Sümer, 13. ve 14. Yüzyılda Anadoluda Türkmen unsurların kızıl börk giydiklerinin kesin olarak bilindiğini yazmaktadır.
Tarikat şeyhlerinin hangisinin tarikat için siyasal bir hedef, yani siyasi erk elde etme amacı güder olduklarını belirlemek oldukça güçtür. Müritlerin silahlandırılması, dışarıdan askeri bir tehdit olmadığına göre, doğrudan doğruya askeri güç üretmeye yöneliktir ve bunun da amacı siyasal bir erk oluşturmak olmalıdır. Nitekim Şeyh Cüneyd sultan olarak söylenmeye başlamıştır.
Sonuç olarak dini bir yaklaşıma dayanarak siyasallaşan Erdebil Tarikatının bir devlet olarak ortaya çıkmasında esas momenti sağlayan Anadoludan göç eden Türkmen unsurlar olmuştur. Bu Türkmen oymakları tarikat şefinin yanında kuşaklar süren bir savaşımın ardından, üç şeyh bu savaşımda hayatlarını kaybetse de Safevi Devletini ortaya çıkaran kitle olmuşlardır. Yazarı belli olmayan Tarih-i Kızılbaşan adlı eser, bu Türkmen boylarını Sağ Cenah ve Sol Cenah olarak ikiye ayırmaktadır. Sağ Cenah, Şamlu, Rumlu, Ağaçeri, Bayramlu, Ekremi, Ördeklu, Karacarlu, Akkoyunlu, Bayundur, Musullu, Pornak, Şeyhavend, Çepni, Bayat ve Bozçalu, Arapgirli, Hınıslı, Tekelu, Karakoyunlu, Alpaut, Baharlu, Cagirlu, Karamanlu, Saadlu, Hacılu, Bayburtlu, Varsak, Evoğlu, Karacadağlu, Kürt taifeleri, Lur taifeleri, Sol Cenah ise Uctaclu, Zulkadr, Afşar, Kacarlar boylarından oluşmaktadır.
Diğer yandan askerileşme ve siyasallaşma olmasa bile, tarikatın geniş bir coğrafi çevrede çok sayıda müride sahip olması, bu bölgedeki hükümdarlarda, tarikatın kitleler üzerindeki manevi otoritesinden yararlanma yönelimine neden olması kaçınılmazdı. Nitekim İlhanlı yüksek yönetiminin Erdebil Tarikatını maddi yönden himaye etmeleri bunun başlangıcı olarak görülmelidir.
Tüm bunlardan hareketle, babadan oğula geçen, bu görünümüyle bir hanedanlık olarak kendini gösteren Safevi şeyhleri dizisi iki kuşak olarak değerlendirilebilir. Birinci kuşak Safeyüddin, Saadeddin, Hoca Ali ve İbrahim kuşağıdır. Bu şeyhler öznel olarak siyasi erk sahibi olmayı hesaplamış olsalar bile bir tarikatı yönetmişlerdir. İkinci kuşak şeyhler, Cüneyd, Haydar, Sultan Ali ve Şah İsmail ise, daha önce teşkil edilmiş olsa bile askeri gücü fiiliyatta kullanmış, çok açık bir biçimde belirli bir toprak üzerinde siyasi erk sahibi olmaya yönelmişlerdir.
Teşkilat yapısı
Tarikat liderleri bir iki istisna durumunda babadan oğula geçmektedir. Böylece tarikat lideri, Türklerde kullanılan ifadeyle Pirdir. Pirlik daima babadan oğula geçmektedir. Tarikat merkezi ile farklı bölgeler arasındaki örgütsel bağı halifeler yürütmektedir. Değişik bölgelerdeki tarikata bağlı grupların bölgesel liderleri, Şeyhin o bölgedeki temsilcileriydiler ve genellikle bu gruplar içinden seçilmişlerdir. İnsanlara hitap etmeyi iyi bilen, ikna ve ajitasyon yeteneği olan bu kimseler bir süre tarikat merkezinde bulunarak tarikatın usul ve erkanını öğrenir, daha sonra aldıkları talimatlarla memleketlerine dönerlerdir. Bu teşkilatlanma tarzıyla, halifeler vasıtasıyla tarikat yayıldığı tüm bölgelerdeki, özellikle yaygın bir mürit topluluğu olan Anadoluda, tüm müritleri homojen büyük ve sağlam bir grup haline getirebildiler. Bu sayede yezid düzeni olarak tanımladıkları Osmanlıya karşı tek vücud olarak durabildiler.
Anadoludaki propaganda faaliyetleri, Osmanlı yönetimi tarafından yerleşik yaşama geçmeye zorlanan konar-göçer Türkmen boyları içinde son derece etkili olmuştur. Tahrir defterlerine kaydedilerek düzenli vergi ödemek zorunda bırakılan, vergilendirilen toprakların genişletilmesiyle artık yaylak ve kışlakları için bir tımar sahibine yaylak ve kışlak resmleri ödemesi gereken, yaylak ve kışlak alanlarının Osmanlı otoritesince sınırlandırılması, devlete karşı vergi ve benzeri yükümlülüklerini ödemek için kale ve köprü inşaasında çalıştırılmaları, yine bunun için Osmanlı ordusuna savaş malzemesi yapmakla yükümlü tutulmaları, boyları uzak bölgelere dağıtarak bölmek için techir uygulamaları, Türkmenler ile devlet yönetimi arasında kesintisiz bir husumetin doğmasına yol açmıştı. Kısacası her durumda Osmanlı yönetimi, vergi ödemek zorunda olan yerleşik toplulukları konar-göçer Türkmen karşısında kayırıyor, çeşitli uygulamalarla Türkmenleri de yerleşik yaşama geçirmek için zorluyordu. Özgürlüklerini yitirmek istemeyen Türkmenin, Erdebil dailerinin (şeyhlerin halifeleri) propagandalarından etkilenmemesi mümkün değildi.
İlhanlı Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu ile İyi İlişkiler
Daha Şeyh Safiyüddin İshak döneminde tarikat İlhanlı yönetiminin desteğini sağlamıştır. Gazan Han, Ebu Said Bahadır Han, karısı Bağdat Hatun, Olcaytu Hanın emirlerinden Emir Hüseyin ve oğlu vezir Reşidüddin Fazlullah-ı Hemedani ile pek çok İlhanlı yöneticisi tarikata intisap etmiştir. Ancak bu intisap etmenin göstermelik bir tutum olduğu anlaşılmaktadır. Ahmet Kesrevi, İlhanlı yöneticilerinin kasıtlı olarak Şeyhin seyitlik iddiasını desteklediklerini, bunun karşılığında Tarikatın da halkın Moğol hükümranlığına karşı gelmemeleri için telkinde bulunduğunu yazmaktadır. Oysa aynı tarihçi Erdebil Tarikatı liderlerinin seyit olmadıklarını belirtir. Şeyh Safiyüddin, yine de bu beklentiyi karşılamış görünmektedir, Gilan, Urmiye, Ermenistan, Şiraz, Tebriz, Zencan ve hac için Hicaza yaptığı yolculuk yapmıştır. Diğer yandan çoğu işsiz ve boş gezen binlerce müridi Moğol istilasına karşı çıkmayı dinen haram sayıp telkinlerde bulunmuşlardır. Gerçekte Şeyh Safiyüddin için Moğol yanlısı bu politika yeni sayılmaz. Erdebilde kenti tekkesini kurmadan önce Gilanda Moğol himayesindeki Şeyh Zahid Gilaninin öğrencisiydi. Gilani, Moğolun maddi desteği karşılığında Türkler ve İranlılar arasında Moğol hakimiyetinin zorunluluğunu telkin etmekteydi. Şeyhinin takdirini kazanan Şeyh Safiyüddin, Gilaninin kızıyla evlenmiş, Şeyhinin ölümü üzerine Erdebile gelerek Gilaniden öğrendiklerini kendi müritlerine telkin etmiştir.

Tarikatın bu hizmetleri karşısında İlhanlı yönetimi de cömert davranmıştır. Günümüze ulaşan bir belgede tarikata 1,5 ton buğday, 30 ton pirinç, 1,6 ton yağ, 3,2 ton bal, 400 kg. mısır, 30 dana, 130 koyun, 190 kaz, 600 tavuk, 30 kın gülsuyu ve 10 bin dinar para bağışlandığı belirtilmektedir. Bu tür bağışlar binlerce işsiz genci beslemeye harcanmış görünmektedir.
Şeyh Safiyüddinnin tarikatı onun döneminde dahi Azerbaycan içinde kalmamış, İran, Irak, Suriye ve Anadoluya kadar uzanan bir yayılma alanına ulaşmıştır. Bu dönemdeki herhangi bir üç aylık arada çok uzak bölgelerden tekkeye ziyarete gelenlerin üç bin kişiyi bulduğu yazılmıştır. Dördüncü şeyh Şeyh İbrahim döneminde Osmanlı Sarayına kadar ünü ulaşmış, dönemin padişahlarınca tekkeye her yıl yardım olarak çerağ akçesi gönderilir olmuştur.
Askeri gücü oluşturan belli başlı Türkmen boyları
Safevi Tarikatının askeri gücünü oluşturan Türkmen unsurların çok büyük bir kısmı Anadoludan giden Türkmen boylarının beyleri ve onların savaşçılarıdır. Bu oluşuma katılan en büyük boy Rumlular, Ustacalular, Tekelüler, Şamlular, Varsaklar ve Çepnilerdir.
Şiʿanın İranda resmi devlet mezhebi haline dönüşmesi
On dördüncü asırda, Ali bin Şehabed-Din-i Hemdani ve Lutful-Lah Nişaburi ile Hurufiliğin kurucusu olan Fadlul-Lah Ester-Abadi Anadoluda Anadoluda Rafıziliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. Sünni Timur Hükumetinin varisi olan Şah-Ruh uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. Sonunda, H. 857 / M. 1453 yılında İrandaki dini hakimiyet bilumum Şiʿa mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. Safevi Tarikatı piri ve ayni zamanda Şeyh Hamid Hamidud-Din-i Aksarayinin de mürşidi olan Hoca Alaed-Din-i Alinin devrinde Batınilik Safevi tarikatının bünyesine girdi. Bunun oğlu olan Şeyh Şah namıyla ünlenen Şeyh İbrahim zamanında ise Safevi Tarikatının mali yapısı epey güçlenmişti. Şii Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şahın tehditleri neticesinde İbrahimin oğlu Şeyh Cüneyd devrinde Karakoyunluların himayesi altına giren tarikat, bu yönetimin idaresi altında iken Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye/Onikicilik mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. Özellikle Keyumersin girişimleri neticesinde Rüstemvarların hakimiyetleri altında bulunan bölgelerde Şiilik tam anlamıyla resmiyet kazandı.