Patoloji

Patoloji (Tıbbi Patoloji), hastalık (Yunanca pathos) çalışması ve bilimi (Yunanca logos) kelimelerinin birleşmesi ile oluşmuş hastalıklar bilimi anlamına gelen bir sözcüktür. Ayrıca belirli bir bozukluğun tipik özellikleriyle birlikte bütününe patoloji denilebilir.
Patoloji (hastalıkbilim) özellikle altta yatan hastalıkla ilgili hücrelerdeki, dokulardaki ve organlardaki yapısal ve işlevsel değişikliklerin tanınması, araştırılması ve incelenmesiyle ilgilenir.
Hekimliğin en zor ve en fazla disipline sahip bölümlerinden biri olan patoloji, klinikler ve paraklinikler arasında bir nevi köprü görevi görür.
Patoloji alanında uzman olan kişilere patolog veya patoloji uzmanı denmektedir.
Amerika'da patoloji anatomik patoloji ve klinik patoloji olarak ayrılmaktadır. Bu sınıflamada anatomik patoloji ülkemizdeki ve Avrupa'daki tıbbi patolojiye karşılık gelmekte iken; klinik patoloji uygulama alanına giren konular tıbbi biyokimya, tıbbi mikrobiyoloji gibi laboratuvar bölümleri tarafından yürütülmektedir.
Patolojinin tarihçesi
Çoğu pozitif düşünce ve bilimsel eylemin başlangıcının ve evriminin belirlenmesinde yazılı kaynakların katkıları aranır. Yazılı kaynaklar Patolojinin başlangıcını eski Mısır uygarlığına götürmektedir. Bu kaynakların en önemlileri papirüs üzerine yazılmış iki adet belgedir: Edwin Smith Papirüsü (İ. Ö.17.) ve Papyrus Ebers (İ. Ö.1550ler). Arkeologların bir bölümü antik sitelerde buldukları iskeletlerde izledikleri patolojileri değerlendirme çabasına girmişler ve bu çabalar Paleopatoloji bilim dalının doğmasına yol açmıştır.
Patoloji çok eski bir tıp dalıdır. Ancak bilimsel açıdan bakıldığında modern patolojinin 19. yüzyılda hücreyi temel alan modern patolojinin (hücre patolojisi) Rudolf Virchow (18211902) ile başladığı varsayılır. Virchowun pek konuşulmayan üç ilgi alanı daha vardı; politika, antropololoji ve arkeoloji. Politik niteliklerinin Alman toplumuna ne kazandırdığını bilemiyoruz ama arkeoloji bilgisiyle tüccar Schliemannın Truvayı bulmasına ve soymasına yardım etmişti. Milletvekilliği yaparken Patoloji Enstitüsünü kurdu. Doku kesitlerini hazırlayarak ve inceleyerek bugün bile kullanılan çok sayda kavramın (lösemi, atrofi, hipertrofi, amiloid, miyelin, teratom, şok, vd) tanımını yaptı, konferans konuşmaları ve kitaplar üretti. Ancak canlı etkenlerin varlığına inanmıyordu. Louis Pasteurün (1822-1895) canlı etkenlerin varlığını kanıtladığı konferansını izleyip salonu öfkeyle terk edene dek. Nobelli dönemlere girmeden önceki son aşamalarda sistemik patoloji ve fizyopatoloji (patofizyoloji) kavramlarını geliştirildi.
Moleküler Biyoloji ve Moleküler Patoloji
Deneysel araştırmalar
Hücreleri ve dokuların ürettiği kimyasal maddeler
Bunların birbirleri üzerindeki etkileri
Moleküler Biyoloji geliştikçe Moleküler Patolojinin adımlarında hızlandı:
Marrack (1934), kan proteinlerinden tifüs ve kolera etkenlerine karşı oluşmuş antikorları elde etti; antikorları benzidin tetraedro ile işaretleyerek bağlandıkları antijenleri kırmızı renge boyadı
Coons (1941): immunofloresans teknikleri
İmmunohistokimya: Nakane, Mason ve ark, Sternberger ve ark, Mason ve Sammons (1966-1978)
Robotik sistemlerin gelişmesi (1980-1990)
20. yüzyıldaki önemli adımlar
Canlı etkenlerin belirlenmesi: H. pylori, T. pallidum, H. capsulatum, virüsler (HHV1, HHV2, CMV, HHV8), parazitler (T. gondii, P. jiroveci), mikobakteriler
Nöropatoloji: dejeneratif beyin hastalıkları ile distrofik kas hastalıklarının tanısı ve izlenmesinde önemli katkılar
Sitolojik materyalin incelenmesinde immunositokimya
Deneysel araştırmalar ve etik kurulların oluşturulması
Yangı (enflamasyon): yangı hücreleri, medyatörler, vb.
Reseptörler: östrojen, androjen, vd.
Hücre döngüsü: apoptozis, kanserleşmeler
Tümörlerin tanısı ve izlenmesi
Hastalıklarda gen patolojilerinin belirlenmesi ve sendromların tanımlanması
Kanser tanısı yöntemleri: PCR, DNA elektroforezi, kapiller (Sanger) sekensi, FISH (fluorescence in situ hybridization), Mutasyon taranmasında biyoinformatik analiz yöntemleri
Sayısal patoloji (bilgisayar teknolojilerini kullanarak görüntü analizi)
Enfeksiyon hastalıklarının tanısı: moleküler problar
Türk klinik patologlar
Hamdi Suat Aknar (1873-1936)
Hasan Reşat Sığındım (1884-1971)
Hulusi Behçet (1889-1948)
Perihan Çambel (1909-1987)
Muzaffer Aksoy (1915-2001)
Talia Balı Aykan (1918-2003)
Melih Tahsinoğlu (1925-1980)
Turan Kutkam (1927-2001)
Aykut Erbengi (1929-2013)
Behsan Önol (1934-1995)
Türkan Saylan (1935-2009)
... ve öğrencileri
Ana inceleme alanları
Patolojinin başlıca hedefi hastalıkları 4 yönden incelemektir:
(1) Hastalığın nedeni (etyoloji): Hastalıkların nedeninin bulunması çabasıdır. İnsanlarda saptanan hastalıkların ya da normal-dışı davranışların nedenleri her dönemde merak edilmiştir.
Neolitik dönemlerden kimileri günümüze dek ulaşan inanışlara göre hastalıkların nedenleri: günahların cezalandırılması, cinler, kötü kokular, soğuk hava, kötü ruhlar, vb.
Günümüz çağdaş tıp uygulamalarında hastalıkların 2 ana nedenden kaynaklandığı kabul edilir:
(1) Kalıtsal (intrinsik; genetik) nedenler; (2) Edinsel faktörler (canlı etkenler, beslenme bozuklukları, kimyasallar, fiziksel etkenler.)
Bir hastalığın nedeninin belirlenebilmesi, tanısını ve tedavisini önemli bir biçimde kolaylaştırır. Kimi hastalıkların etyolojisinde 2 ya da daha fazla faktörün etkili olduğu saptanabilir.
Patoloji, hastalıkların nedenini belirleyebilmek için çok çeşitli teknikler kullanır;
Moleküler patoloji teknikleri
Mikrobiyoloji teknikleri
İmmunoloji teknikleri
Morfoloji teknikleri
Tüm bu çabaların yetersiz kaldığı ve nedenin bulunamadığı olgulara idiopatik ya da primer nitelemesini yapılır.
(2) Hastalığın mekanizması (patogenez): Hücrelerin ve dokuların, etyoloji faktörün ilk etkisine gösterdikleri tepkiden başlayarak hastalık belirtilerinin ortaya çıkışına dek geçen süreçtir.
Hücre ve dokuları etkilenen komponentleri şunlardır;
Organların morfolojisi (makroskopi, mikroskopi)
Organların işlevleri
Hücrelerin biyokimyası ve moleküler düzeni
(3) Hücrelerde/Organlarda oluşan yapısal değişiklikler (morfolojik değişiklikler): Hücrelerdeki ve dokulardaki yapısal değişiklikleri incelemenin 2 önemli yararı vardır;
Hastalığın etyolojisi belirlenebilir
Hastalığın karakteri çözülür
Bu bulgulardan yararlanarak tanıya ulaşır. Doğru tanı, başarılı bir tedavi için olmazsa olmazdır.
(4) Yapısal değişikliklerin neden olduğu işlevsel bozukluklar (klinik belirtiler): Morfolojik değişikliklerin belirmesiyle birlikte organların işlevleri de bozulur, klinik belirtiler ortaya çıkar. Hastalık belirtilerin algılanması (klinik tablo):
Hastalığın klinik yansıması (belirtiler ve bulgular)
Hastalığın gidişi
Hastalığın prognozu (sonu).
Kullanılan inceleme yöntemleri
Makroskopik İnceleme: Cerrahi yolla ya da otopsi-nekropsi yoluyla elde edilen numunenin çıplak gözle tanı koyma amaçlı incelenmesidir.
Histopatoloji: Dokuların histolojik teknikler kullanılarak incelenmesidir. Rutin uygulama Hematoksilen-Eosin boyalı slaytların incelenmesine dayanır (ayrıca bakınız: Mikroskop).
Histokimyasal teknikler
İmmünohistokimya: Hastalığın tanısı için özel immün işaretleyiciler ve antikorlar kullanır.
Sitopatoloji: Hücreleri Sitoloji teknikleri kullanarak inceleyerek tanı koyma amacını taşıyan bir bilim dalıdır. Bu tekniğin çok yaygın bir uygulama şekli de pap smear'dir. (pap yayması)
Elektron mikroskopisi
Akış Sitometresi: özel bazı hücrelerin kimliklendirilmesi için kullanılan bir tetkik.
Moleküler Biyoloji: Polimeraz Zincir Tepkimesi (PCR), gen sekanslama ve in situ hibridizasyon (FISH, CISH, SISH) gibi yöntemleri kullanılır özllikle. Mikrobiyolojik ajanların varlığı; kanserin tanısı, prognostik özellikleri ve uygun tedavi yöntemleri hakkında bilgi elde edilir.
Tıbbi patolojinin alt dalları
Cerrahi patoloji
Baş Boyun Patolojisi
Oral Patoloji
Kemik ve yumuşak doku patolojisi
Dermatopatoloji
Endokrin Patoloji
Gastrointestinal Patoloji
Hepato-Biliyer ve Pankreas Patolojisi
Genitouriner Patoloji
Jinekopatoloji
Pediatrik Patoloji
Meme Patolojisi
Üriner Sistem ve Erkek Genital Sistem Hastalıkları Patolojisi
Pediatrik ve Perinatal Patoloji
Akciğer Patolojisi (Pulmoner patoloji)
Oftalmik Patoloji
Sitopatoloji (Yan dal olan lisanslanabilmektedir)
Nöropatoloji
Nefropatoloji
Hematopatoloji
Adli patoloji (Forensik Patoloji)
Kardiyovasküler patoloji
Moleküler Patoloji
Sayısal (Dijital) Patoloji
Bilişimsel Patoloji
Patolojik sıfatı ve kullanımı
Patolojik sıfatı "patolojiyle ilgili, anormal, bozulmuş, çalışmayan, işlemeyen, fizyolojik sınırların dışında olan" anlamlarında tıpta yaygın olarak kullanılan tıbbi bir terim ve sıfattır. En çok "anormal" anlamında kullanılır.
Tıp felsefesi açısından yapılan değerlendirmelerde, Patolojik nitelemesi sağlıksız anlamında, yani sağlıklı nitelemesinin karşıtı olarak kullanılmalıdır; normal nitelemesinin karşıtı bir sözcük değildir. Georges Canguilheme (1904-1995) göre, anomaliler ve mutasyonlar patolojik değildir. Bunlar, olası başka yaşam normlarını ifade etmektedir; bu normlar dengelilik, verimlilik, değişkenlik konusunda daha önceki özgül normların altındaysa patolojik olarak nitelendirilmelidir.