Ağaç

Ağaç, botanikte çoğu türünde dalları ve yaprakları destekleyen uzun bir sürgüne ya da gövdeye sahip çok yıllık bir bitkidir. Ağaç tanımı, bazı kullanımlarda sadece ikincil büyüme gösteren odunsu bitkileri, kereste olarak kullanılabilen bitkileri ya da belirli bir yüksekliğin üzerindeki bitkileri kapsayacak şekilde daha dar olabilir. Daha geniş tanımlarda ise uzun palmiyeler, eğrelti ağaçları, muz ağaçları ve bambular da birer ağaç olarak kabul edilir. Ağaçlar taksonomik bir grup değildir ancak, güneş ışığı için rekabet etmek adına diğer bitkilerden daha fazla yükseğe çıkmanın bir yolu olarak birbirinden bağımsız şekilde evrimleşip gövde ve dalları olan çeşitli bitki türlerini içermektedir. Ağaçlar uzun ömürlü olma eğilimindedir ve bazıları birkaç bin yıl yaşar. Ağaçlar 370 milyon yıldır dünya üzerindeki varlığını sürdürmektedir. Dünyada yaklaşık üç trilyon olgunluğa erişmiş ağacın olduğu tahmin edilmektedir.
Aynı zamanda ağaçlar uçurum kenarlarına ve benzeri dikildikleri yerlere göre heyelan, toprak kayması, sel gibi doğal afetleri de engeller.
Tanım
"Ağaç" terimi genel bir deyiş olarak kullanılıyor olsa da bir ağacın ne olduğuna dair ne botanik olarak ne de ortak dilde evrensel olarak kabul görmüş kesin bir tanım yoktur. En geniş anlamıyla ağaç, fotosentetik yapraklarını veya dallarını yerden belirli bir mesafe üzerinde destekleyen, genel olarak uzun bir sürgüne ya da gövdeye sahip bir bitkidir. Genellikle yükseklikleriyle tanımlanır. 0,5 ila 5 m arasındaki bitkiler çalı olarak adlandırıldığından, ağaçların minimum yüksekliği sadece kabaca tanımlanmaktadır. Papaya ve muz ağacı gibi büyük otsu bitkiler bu geniş anlam dahilinde birer ağaç olarak kabul edilirler.
Fizyoloji
Gövdesinden enine kesilen bir ağaç incelenecek olursa, en dışta kabuk, sonra yıllık halkaları meydana getiren hücre tabakaları ve en içte de öz kısım görülür.
Bir ağacın gerçekten canlı olan biricik kısmı, kabuğun altında odunun yüzeyindeki ince bir hücre tabakasıdır. Buna katman doku tabakası (kambiyum, soymuk) denir. Bu tabaka ağacı geliştiren ve büyümesini sağlayan tabakadır. Genç bir ağaca çivi çakıldığında veya ağaç bir dal verdiğinde, çivinin ve dalın yerden yüksekliği hiç değişmez.
Ağaçların boyları ve yükseklikleri bir hayli değişiklik gösterir. Boyları 3 metreden 140 metreye kadar, yaşları 30-40 yıldan 5000 yıla kadar olan ağaçlara rastlanmaktadır. Dünyanın en yaşlı ve yüksek ağaçlarından olan ve ABD'de Sierra Nevada Dağlarında bulunan sekoyalar (Sequoia) 110 m yüksekliğe ve 7 m çapa erişebilir. Bunların yaşları da 4000 yılı bulmaktadır. Avustralya'da yüksek boylu ormanlar meydana getiren okaliptüs ağaçları da 100 metreyi bulmaktadır. Ağaçların yaşı bir hayli farklılık göstermektedir. Son yıllarda dünyanın en yaşlı ağacının higori çamı (Pirus aristata) olduğu belirlenmiştir.
Yapraklar
Her yaprak, kendini dışarıya karşı koruyacak çok etkili bir tabaka ile sıkı sıkıya örtülüdür. Hava, yaprakların altındaki çok küçük deliklerden stomaya girebilir. Suyun buharlaşması da, yine bu deliklerden (por) sağlanır. Yaprak ihtiyaca göre bu delikleri açar veya kapatır. Ağaç kabuğu çok etkili bir su geçirmez zırhtır. Bir ağaç, su buharının dışarı sızmasına karşı baştan aşağı bu tabaka ile örtülüdür.
Bütün canlı varlıklar gibi ağacın da dokularının arasında devamlı bir su dolaşımı olur. Bu su dolaşımının sağlanabilmesi için ağacın devamlı ve yeterli miktarda suya ihtiyacı vardır.
Suyun yükselimi ve terleme
Bazı büyük ağaç türleri, ihtiyacı olan suyu 50 metrenin üzerinde bir yüksekliğe çıkarmak mecburiyetindedir. Bu olayda önemli olan birinci kuvvet kılcallık olayıdır. Odun boruları demetlerinde 20 metreye kadar etkilidir. İkinci kuvvet ise, kök basıncıdır. Bu basınç ile ağaçta su 30 metreye kadar yüksekliğe çıkarılabilmektedir. Bir diğer önemli kuvvet de yapraklardan suyun buharlaşması (terleme) ile meydana gelen emme kuvvetidir. Buna kohezyon gerilimi de denir. Terlemenin (transpirasyon) büyük kısmı gözeneklerle, az bir kısmı da diğer yüzeylerle sağlanır. Kohezyon kuvveti su moleküllerini birbirine bağlar. Bu gerilim, suyun kopmayan bir sütun halinde yükselmesini sağlar. Sekoya gibi yüksekliği 100 metreyi bulan dev ağaçlarda su, tepelere kadar kohezyon kuvvetiyle yükselir.
Yaşam döngüsü
Toprağa düşen tohumdan en önce fide meydana gelir. Fide bir yıl sonra fidan halini alır. Hücrelerinin çoğalmasıyla dal ve yapraklar, gövde ve kök olarak üç parçadan ibaret bir ağacın küçük bir modeli olur. Her yıl ağacın dallarında ve köklerinde yeni sürgünler çıkarken, gövdede de bir tane yıllık halka meydana gelir. Bu halkalar, ağacın enine büyüyerek yaptığı odun tabakasıdır. Yağışı bol yıllarda, geniş bir halka; kurak geçen yıllarda ise, ince ve küçük bir halka meydana gelir. Bu sayede ağaç türlerinin yaşı, halka sayısı sayılarak hesaplanabilmektedir.
Kullanım alanları
Ağaçlar günlük hayatta çeşitli alanlarda yaygın olarak kullanılırlar. Kağıt yapımından mobilya yapımına, meyvelerinin besin olarak kullanımından süs ağaçlarına ve keresteye kadar, sayısız kullanım alanı vardır. Ormanlar ise, bir memleketin iklimini ve ekonomisini etkileyecek kadar önemlidir.
Ormanlarımızda tespit edilen ağaç türleri
Türkiye ormanlarında yaklaşık 150 ağaç türü bulunmaktadır. Bunlar;
Kızılçam, Pinus brutia
Karaçam, Pinus nigra
Sarıçam, Pinus silvestris
Fıstık çamı, Pinus pinea
Halep çamı, Pinus halepensis
Sahil çamı, Pinus pinaster (maritima)
Monteri çamı, Pinus radiata
Günlük çamı, Pinus taeda
Kazdağı göknarı, Abies equi-trajani
Uludağ göknarı, Abies bormmülleriana
Doğu Karadeniz göknarı, Abies nordmanniana
Toros göknarı, Abies cilicica
Doğu ladini, Picea orientalis
Avrupa ladini, Picea abies
Toros sediri, Cedrus libani
Adi ardıç, Juniperus communis
Sabin ardıcı, Juniperus sabina
Finike ardıcı, Juniperus phoenicea
Kokulu ardıç, Juniperus foetidissima
Boylu ardıç, Juniperus excelsa
Adi servi, Cupressus sempervirens
Porsuk, Taxus baccata
Douglas göknarı, Pseudotsuga douglasi
Andız, Arceuthos drupacea
Doğu kayını, Fagus orientalis
Palamut meşesi, Quercus aegilops
Saplı meşe, Quercus robur
Sapsız meşe, Quercus petreaea
Macar meşesi, Quercus frainetto
Tüylü meşe, Quercus pubescens
Mazı meşesi, Quercus infectoria
Saçlı meşe, Quercus cerris
Pırnal meşesi, Quercus ilex
Kermes meşesi, Quercus coccifera
Doğu Karadeniz meşesi, Quercus pontica
Istranca meşesi, Quercus hartwissiana
İspir meşesi, Quercus macranthera
Kasnak meşesi, Quercus vulcanica
Çoruh meşesi, Quercus dschorochensis
Virjinya meşesi, Quercus virgilinia
Brantii meşesi, Quercus brantii
Lübnan meşesi, Quercus libani
Makedonya meşesi, Quercus trojana
Boz pırnal meşe, Quercus aucheri
Mantar meşesi, Quercus suber
Toros meşesi, Quercus haas
Doğu gürgeni, Carpinus orientalis
Adi kızılağaç, Alnus glitunosa
Doğu kızılağacı, Alnus orientalis
Fırat kavağı, Popolus euphratica
Kara kavak, Popolus nigra
Titrek kavak, Popolus tremula
Anadolu kestanesi, Castanea sativa
Adi dişbudak, Fraxinus excelsior
Büyük yapraklı ıhlamur, Tilia platyphyllos
Kafkas ıhlamuru, Tilia rubra
Tüylü ıhlamur, Tilia tomentosa
Avrupa ıhlamuru, Tilia cordota
Ova akçaağacı, Acer campestre
Kapadokya akçaağacı, Acer cappadocicum
Çınar yapraklı akçaağaç, Acer platanoides
Dağ akçaağacı, Acer pseudoplatanus
Kafkas akçaağacı, Acer trautvetteri
Tatar akçaağacı, Acer tataricum
İtalyan akçaağacı, Acer opalus
Doğu akçaağacı, Acer orientale
Dişbudak yapraklı akçaağaç, Acer negundo
İran akçaağacı, Acer hyrcanum
Üçdilimli akçaağaç, Acer monspessulanum
Ova karaağacı, Ulmus cempestris
Hercai karaağaç, Ulmus laevis
Dağ karaağacı, Ulmus montana
Asya karaağaç, Ulmus pumila
Kırmızı karaağaç, Ulmus rubra
Kayacık, Ostrya carpinofolia
Akçaağaç yapraklı çınar, Platanus acerifolia
Batı çınarı, Platanus occidentalis
Doğu çınarı, Platanus orientalis
Okaliptus, Eucalyptus camaldulensis
Sığla, Liquidambar orientalis
Adi fındık, Corylus avellana
Türk fındığı, Corylus sylvatica
Ak söğüt, Salix alba
Badem yapraklı söğüt, Salix amygdalina
Salkım söğüt, Salix babylonica
Keçi söğüdü, Salix caprea
Boz söğüt, Salix cinerea
Kara söğüt, Salix nigra
Sepetçi söğüdü, Salix viminalis
Beyaz huş, Betula alba
Kara huş, Betula nigra
Tüylü huş, Betula pubescens
Adi huş, Betula verrucosa
Kıbrıs akasyası, Acacia cyanophylla
Yalancı akasya, Robinia pseudoacacia
Kiraz, Prunus avium
Üvez, Sorbus aucuparia
Ceviz, Juglans regia
Yabani zeytin, Olea europaea
Akdeniz defnesi, Laurus nobilis
Adi şimşir, Buxus sempervirens
Orman gülü, Rhododendron ponticum
Kocayemiş, Arbutus unedo
Harnup (Keçiboynuzu), Ceratonia siliqua
Diğer yapraklılar
Cinsler
Abies, Göknar
Acacia, Akasya
Acer, Akçaağaç
Actinostrobus, Servi çamı
Athrotaxis, Tasmanya sediri
Aesculus, At kestanesi
Agathis
Ailanthus, Kokarağaç
Albizia, Gülibrişim
Alnus, Kızılağaç
Amentotaxus Araucaria, Arokarya
Arbutus, Koca yemiş
Aucuba, Akuba
Austrocedrus, Şili sediri
Berberis, Kadıntuzluğu
Betula, Huş
Biota Doğu mazısı
Broussonetia, Kağıt dutu
Buxus, Şimşir
Calocedrus, Su sediri
Camellia
Carpinus, Gürgen
Carya
Castanopsis
Catalpa, Katalpa
Cathaya Cephalotaxus Celtis, Çitlenbik
Ceratonia, Keçiboynuzu
Cercidiphyllum, Katsura ağacı
Cercis, Erguvan
Chamaecyparis, Yalancı servi
Citrus, Limon, Portakal, Greyfurt, Mandalina
Clematis, Akasma
Cornus, Kızılcık
Corylus, Fındık
Cotinus, Sumak
Cotoneaster, Dağ muşmulası
Crataegus, Alıç
Cryptomeria, Japon çamı
Cunninghamia, Tırpan ağacı
Cupressocyparis, Melez servi
Cupressus, Servi
Cydonia, Ayva
Daphne Dalbergia, Pelesenk ağaçları
Diospyros, Trabzon hurması, Abanoz
Dipteronia
Elaeagnus, İğde
Eriobotrya, Malta eriği
Eucalyptus, Okaliptüs
Euonymus, Papazkülahı
Fagus, Kayın
Ficus, İncir
Fitzroya Patagonya servisi
Forsythia, Altınçanak
Fraxinus, Dişbudak
Fuchsia, Küpe çiçeği
Ginkgo, Mabet ağacı
Gleditsia, Yabani keçiboynuzu
Hedera, Sarmaşık
Hibiscus, Ağaçhatmi
Hippophae, Yalancı iğde
Hydrangea, Ortanca
İlex, Çobanpüskülü
Jacaranda
Jasminum, Yasemin
Juglans, Ceviz
Kalmia Keteeleria, Yalancı göknar
Koelreuteria, Fener ağacı
Laburnum, Sarısalkım
Lagerstromeia, Oya ağacı
Larix, Melez
Laurus, Defne
Ligustrum, Kurtbağrı
Liquidambar, Sığla ağacı
Liriodendron, Lale ağacı
Lithocarpus
Lonicera, Hanımeli
Maclura, Yalancı portakal ağacı
Magnolia, Manolya
Mahonia, Sarıboya ağacı
Malus, Çiçek elması
Melia, Tespih ağacı
Mespilus, Muşmula
Metasequoia, Su ladini
Microbiota
Morus, Dut
Myrtus, Mersin
Nerium, Zakkum
Nothofagus, Yalancı kayın
Olea, Zeytin
Osmanthus
Ostrya, Kayacık
Paulownia Pavlonya, İmparator pavlonyası
Phellodendron, Mantar ağacı
Phillyrea, Akçakesme
Phoenix, Hurma
Picea, Ladin
Pinus, Çam
Pistacia, Sakız ağacı, Menengiç
Pittosporum
Platanus, Çınar
Podocarpus Taşporsuğu
Populus, Kavak
Prunus, Kiraz, Erik, Şeftali, Kayısı
Pseudolarix, Yalancı melez
Pseudotaxus Çin yalancıporsuğu
Pseudotsuga, Duglas göknarı
Pterocarya, Kanatlı ceviz
Punica, Nar
Pyracantha, Ateşdikeni
Pyrus, Armut
Quercus, Meşe
Reklam, Reklam Ağacı
Rhamnus, Cehri
Rhododendron, Ormangülü
Robinia, Yalancı akasya
Salix, Söğüt
Sambucus, Mürver
Sassafras
Sciadopitys, Japon şemsiye çamı
Sequoia, Sekoya
Sequoiadendron, Mamut ağacı
Sophora, Sofora
Sorbus, Üvez
Syringa, Leylak
Taiwania
Tamarix, Ilgın
Taxodium, Bataklık servisi
Taxus, Porsuk
Tetraclinis Berberistan mazısı
Thuja, Mazı
Thujopsis, Yalancı mazı
Tilia, Ihlamur
Torreya
Tsuga, Suga
Ulmus, Karaağaç
Vaccinum, Yaban mersini
Viburnum, Kartopu
Washingtonia, Kanarya palmiyesi
Wisteria, Morsalkım
Yucca, Avize ağacı
Zelkova, Zelkova
Ziziphus'', Hünnap