Litvanca dilbilgisi

Litvanca dil bilgisi, Litvancayı konuşabilmeyi sağlayan kurallar bütünüdür. Litvanca dil bilgisi aşırı derecede karmaşık ve eskidir. Sözcükler kullanımda çok fazla farklı biçimlere bürünürler ve çoğu zaman bu farklılık çok büyük olur.
Litvancada 11 çeşit sözcük vardır:
İsim (Daiktavardis)
Sıfat (Būdvardis)
Eylem (Veiksmažodis)
Sayısal (Skaitvardis)
Zamir (Įvardis)
Zarf (Prieveiksmis)
Nesne (Dalelytė)
Edat (Prielinksnis)
Birleşme (Jungtukas)
Ünlem (Jaustukas)
Yansıma sözcükler (Istiktukas)
İsimler
Litvanca grameri, özel ve cins isimler arasında bazı değişiklikler yapmayı öngörür. Sadece özel isimler aktifleştirilmiştir. Bazı isimlerse, örneğin Güneş ve Ay hem özel hem de cins isim olabilirler.
Litvancada sözcükler eril ve dişil olarak iki cinsiyettedirler. Genel bir kural, eril sözcüklerin yalın durumda -s ile dişil sözcüklerinse -(i)a veya -ė ile bitmesidir. Cinsiyet konusunda kesin kurallar yoktur. Örneğin upė (nehir) dişildir; ama upelis (dere) erildir. Almancadaki gibi nötr cinsiyet de yoktur. Ama birkaç sözcük eşit olarak iki cinsiyetli olabilirler. Bunlar genellikle insanları tarif eden, yan anlamlı ve -a ile biten sözcüklerdir. Örneğin; vėpla - sahte (insan), elgeta - dilenen, naktibalda - uyumayan (insan), mėmė - aptalca bakan (insan).
Sayı
Çoğu sözcük tekil veya çoğul türdedir. Aynı zamanda Litvanyacada çift sözcüklerde vardır; fakat bunlar sadece bazı Litvanca şivelerinde kullanılır.
Bazı sözcükler sadece tekil, (örneğin; pienas - süt, auksas - altın, gripas - grip, laimė - mutluluk.) bazıları ise sadece çoğuldur. (örneğin; lubos - tavan, miltai - un, kelnės - pantolon.) Böyle sözcüklerin çoğu soyut (dokunulamaz sözcükler, yani, şans, aşk gibi ya da ev, masa gibi bazı istisnai sözcükler), bir eşyayı tarif eden sözcükler ya da hastalıklardır. Buna rağmen, örneğin şiir dilinde, tekil sözcüklerin çoğul biçimlerde kullanıldığı da görülür.
Sayılara Göre İsimlerdeki Değişiklikler
Çekim
Litvanyacada isimler yalın ve tamlayan hallerde olmak şartıyla beş çekime girerler.
Birinci Çekim
-as, -is, -ys (eril)
İkinci Çekim
-a, -ė, -ti (dişil)
(Pati (Karı), -ti ile biten sadece iki Litvanyaca sözcükten biridir. Diğeri ise martidir (Gelin).)
Üçüncü Çekim
-is (eril & dişil)
Dördüncü Çekim
-us, -ius (eril)
Beşinci Çekim
-uo (eril)
Fakat beşinci çekime giren iki dişil sözcük vardır: sesuo (kız kardeş) ve duktė (kız evlat)
Çekilmiş Sözcükler
Çekilmiş Sözcüklerin Halleri
Yalın hal (vardininkas)
Tamlayan hali (kilmininkas), diğer dillerde Ayrılma haliyle benzerdir.
Yönelme hali (naudininkas)
Belirtme hali (galininkas)
Aygıtsal hal (įnagininkas)
İsim hali (vietininkas)
Hitap hali (sauksmininkas)
Sıfatlar
Litvancada, sıfatlar sayı bakımından iki çeşittir - tekil ve çoğul. Ama isimlerden ayrı olarak sıfatlarda üç cinsiyet vardır. Sıfatlarda hitap hali de yoktur.
Örneğin, gatvė (cadde) ve kelias (yol) isimleri tiesus (düz) sıfatıyla nitelensin:
Tiesi gatvė - tiesios gatvės (tekil - çoğul)
Tiesi gatvė - tiesus kelias (dişil - eril)
Tiesi gatvė - tiesią gatvę (yalın hal - belirtme hali)
Bu, nötr sıfatlarda uygulanmaz. Çünkü isimlerde "nötr" cinsiyet yoktur. Böyle sıfatlar, bir kavramdan ayrılan özellikleri tarif etmekte kullanılır. Örneğin;
Rūsyje buvo vėsu - Bodrum ferahtı.
Gera tave matyti - Seni görmek güzel.
Jis matė silta ir salta - Soğuk ve sıcağı gördü. (Ateş ve su arasından geçti)
Sonu -is ile biten sıfatların nötr cinsleri yoktur. Çoğu zaman nötr sıfatlar dişil gibi yazılırlar. Buna rağmen, konuşma dilinde nötr cinsiyet belirgin vurgu farklılıklarıyla kolayca ayrılabilir.
Litvancada üç karşılaştırma derecesi vardır. Bu üçderece İngilizcedekilerle aynıdır. Ama Litvancada düzensiz sıfat yoktur ve tüm sıfatlar aynı son eki alırlar.
Çekim
Litvancada sıfatlar çoğul-tekil yalın halde üç çekime girerler. Üç klasik çekim kurallarının yeniden dört gruba ayrılması uygundur; iki eril ve iki dişil.
Zamirler
Kişi Zamirleri
Kişi zamirleri as (Ben), tu (sen) jis, ji (o) :
Eylem
Her Litvanyaca eylem, üç farklı birleştirmeden birine aittir:
İlk birleştirme Litvancadaki en yaygın olandır. Mastar halleri -ati, -oti, -auti, -uoti ile ya da bir sessiz harften sonra -ti gelen eylemlerin (Örneğin dirbti) etrafını sarma yoluyla yapılır. Bu birleştirme, bütün Litvanyaca eylem halleri içinde düzensizliği en yüksek olandır.
İkinci birleştirme ise mastar halleri -ėti ile biten eylemleri kapsar. Neredeyse hiç düzensizlik yoktur.
Üçüncü birleştirme mastar halleri -yti ile biten eylemlere uygulanır.
Geniş Zaman
Genelde yapılan rutin işleri söylemeye yarayan, Litvanyaca'nın temel zamanıdır..
dirbu = 'Çalışırım', (tu) nori = 'İstersin', skaitome = 'Okuruz'
Geçmiş Zaman
Geçmişte olup bitmiş olayları, işleri anlatmaya yarayan temel, Litvanyaca zamandır.
dirbau = 'Çalıştım!, norėjai = 'İstedin', skaitėme = 'Okuduk'
Tekrarlanan Geçmiş Zaman
İngilizcedeki "used to" kalıbıyla örtüşen bir Litvanca zamandır. Yapılışı basittir:
Mastar eki -ti atılır,
Gövdeye -dav- eki eklenir,
Son olarak, birinci birleştirmeden ilgili geçmiş zaman eki eklenir.
dirbdavau = 'Çalıştım!, norėdavai = 'İstedin', skaitydavome = 'Okuduk'
Gelecek Zaman
Gelecekte gerçekleşecek olayları anlatmaya yarayan zamandır. Göreceli olarak kolay bir yapılışı vardır:
Mastar eki -ti atılır,
Gelecek zaman son eki -s- eklenir,
Son olarak, uygun sonlandırma yapılır.
dirbsiu = 'Çalışacağım', norėsi = 'İsteyeceksin', skaitysime = 'Okuyacağız'
Fiillerin Ön Ekleri
Fiillerden yeni fiiller türetmek için kullanılan eklerdir. Tıpkı Türkçedeki gibi yeni türeyen sözcük ile diğeri arasında yakın anlam ilişkisi vardır fakat sözcük anlamı olarak tamamen farklıdırlar. Cinsiyetleri dahi farklı olabilir, cümlede farklı durumlarda olabilirler.
ap- (Yön anlamı)
api- farklı bir ap-; b ve pden öce gelir
at- -den, bir yerden ayrılma eki (yer, yön)
ati- farklı bir at-, d ve tden önce gelir
į- -de, içinde (yön), -ebilmek, -abılmak (tamamlanmamış)
is- dışarı (yön)
nu- uzak (yön), ilk yerden uzak (yön, durum)
pa- biraz, az, bazen (zaman-miktar), sona kadar (su- ekli basit durumlarında, zaman ya da miktar), alt (yön)
par- tekrar - (Latince) re-
per- boyunca, içinden (yer, durum), tamamen
pra- vasıtasıyla, ile (Arabayla, uçakla...)
pri- yukarı, -e, -a (yer-yön), o yere (yön, yer), çok (miktar)
su- her yerden (yer), beraber
už- arkada (yön), aniden, beklenmden (zaman)
už-''' üzerinde (yer, yön)
Bazı ön ek ekleme kuralları ise daha yaygındır:
"ne-" ve "be-" de fiil ön ekleridir. Fakat eklenmeleri kural dışıdır. Yeni bir fiil türetmek yerine, aynı fiile farklı anlamlar yüklerler. "ne-" fiilleri olumsuz yapmaya yarayan ektir. Ama, "be-" fiilin yarıda kesilmiş ya da tamamlanamamış olduğunu bildiri. "ne-" de "be-" diğer fiil ön eklerinden önce gelirler. Aynı zamanda birleşik ön ek -nebe eklenirken de "-ne", "-be"'den önce gelir.
-ne, -be ve -nebeyi saymazsak, bir fiilde birden fazla ön ek olmaz. Bu kuralı bozan ancak birkaç sözcük vardır.
Yansıma göstergesi -si eki, ön ek ve sözcük kökü arasına gelir.
nesasi ama nusinesa, atsinesa
laikytis ama susilaikyti, pasilaikyti
teirautis ama pasiteirautiAynı kural ne-, be-, veya nebe- eklendiğinde de geçerlidir:
nesasi ama nesinesa, nebesinesa, aynı zamanda nenusinesa, neatsinesa
laikytis, ama nesilaikyti, aynı zamanda nesusilaikyti, nepasilaikyti
teirautis ama nesiteirauti, aynı zamanda nepasiteirauti''
Söz dizim kuralları
Sözcük sırası
Litvanyaca, öğeleri aşağıdaki sırayı takip eden bir ÖYN (Özne-Yüklem-Nesne) dilidir:
Özne + Yüklem + Nesne + Zarf + Mastar + diğer bölümler.
Litvanyaca'da sözcükler oldukça değişik şekillerde dizilebilirler. Tıpkı Latince'deki gibi her cümlede yukarıdaki gibi bir genelleme yapılamaz. Hangi sözcüğün hangi anlamda olduğu ise aldığı eklerden anlaşılır. Örneğin, "Bugün sinemada güzel bir kız gördüm" cümlesi aşağıdaki şekillerde yazılabilir:
As mačiau gražią mergaitę kine siandien.
Siandien as mačiau gražią mergaitę kine.
Siandien kine as mačiau gražią mergaitę.
Gražią mergaitę mačiau as kine siandien.
Gražią mergaitę as siandien mačiau kine.
Kine siandien as mačiau gražią mergaitę.
Kine gražią mergaitę siandien as mačiau.
Edatlar
İsimlerin yalın halleriyle kullanılan edatlar
is : -den, dışından
ant : üzerinde
iki : -e kadar
po : sonra, önce, -erek, -arak
prie : yanında, üstünde
už : arkasında
İsimlerin aygıtsal halleriyle kullanılan edatlar
po : altında
su : ile
sulig : -e kadar
ties : by, over
İsimlerin belirtme halleriyle kullanılan edatlar
į : içinde
pas : -e,-a, üzerinde
per : arasında, içinde, süresinde
apie : hakkında
Bağlaçlar
İki cümleyi birbirine bağlama görevi üstlenen bağlaçların, Litvanca'da en yaygın olarak kullanılanları aşağıdakilerdir:
ir : ve
bet : ama
ar : bir soruya başlarken kullanılır ama aynı zamanda "veya" anlamı da vardır
jei : eğer
kad : -an, -en (gelen, yapan)
kol : -e kadar
arba : veya/ama
nes : çünkü, ... nedeniyle
tačiau : buna rağmen
Dil bilgisi
Dillerine göre dilbilgisi