Kanyon

Kanyon, Dünya yüzeyinde nehirlerce oluşturulmuş derin vadilere denir. Türkçeye Frenk dillerden gelen Kanyon adı, kaynağı İspanyolca asıllı olan cañón sözüdür.
Etimoloji
Kanyon kelimesi İspanyolca kökenlidir. Kanyon kelimesi genellikle Kuzey Amerikada kullanılır, gorge ve ravine (Fransızca kökenli) kelimeleri Avrupa ve Okyanusyada ve Kuzey Amerikanın bazı bölgelerinde kullanılmaktadır.
Oluşumu
Kalker kayalar içinde, akarsuyun derine aşındırmasıyla oluşur. Kanyon, güçlü ırmakların kireçli olan bölgelerde kazdıkları derin vadileri belirtir. Kanyonların kenarları çok sarp boğazlar biçiminde ortaya çıkar. Kayaların kenarları aşındırmaya karşı gösterdikleri dirence bağlı olarak çeşitli şekiller alır. Kolorado Nehri ve Küçük Colorado Nehrinin birleştiği yerde, Büyük Kanyon, Arizona Bir kanyon veya vadi, hava koşullarından ve bir nehrin jeolojik zaman ölçekleri üzerindeki aşındırıcı aktivitesinden kaynaklanan yamaçlar veya kayalıklar arasındaki derin bir yarıktır. Nehirler, alttaki yüzeyleri kesmeye doğal bir eğilime sahiptir ve sonunda tortular aşağıya doğru kaldırılırken kaya katmanlarını aşındırır. Bir nehir yatağı kademeli olarak, nehrin aktığı su kütlesiyle aynı yüksekliğe sahip bir taban çizgisine ulaşacaktır. Hava koşulları ve erozyon süreçleri, nehrin kaynak suları ve haliç önemli ölçüde farklı yüksekliklerde olduğunda, özellikle daha yumuşak kaya katmanlarının hava koşullarına karşı daha dirençli sert katmanlarla iç içe geçtiği bölgelerde kanyonlar oluşturacaktır.
Bir kanyon ayrıca, Rocky Dağları, Alpler, Himalayalar veya And Dağları gibi sıradakiler gibi iki dağ zirvesi arasındaki bir yarıktan da görülebilir. Genellikle bir nehir veya dere, dağlar arasında bu tür yarıklar açar. Dağ tipi kanyonların örnekleri, Utahdaki Provo Kanyonu veya Kaliforniyanın Sierra Nevadasındaki Yosemite Vadisidir. Dağların içindeki kanyonlara veya sadece bir tarafında açıklığı olan kanyonlara kutu kanyon denir. Yarık kanyonlar, genellikle düz duvarlara sahip çok dar kanyonlardır.
Kıta yamacının deniz tabanındaki dik kenarlı vadiler, denizaltı kanyonları olarak adlandırılır. Karadaki kanyonların aksine, denizaltı kanyonlarının bulanıklık akıntıları ve heyelanlardan oluştuğu düşünülüyor.
Birçok kanyonu; uzun süreli erozyonların, yaylalar üzerinde oluşturduğu bilinmektedir. Kanyon yapılarının iki yanlarındaki duvarlar, erozyon ve aşınmaya dayanıklı sert kayalardan oluşur. Bunlar granit ya da kumtaşı gibi oluşumlardır. Kanyon oluşumunda hızlandırıcı etkisi olan hava akımları kuru alanlarda sulak bölgelere nazaran daha etkili olduklarından, kanyonlara bu tür bölgelerde daha sık rastlanır. Sualtı Kanyonları adından da anlaşılacağı üzere, deniz taban seviyesinde oluşan kanyon yapılarıdır. Karasal olanlarla hemen hemen aynı özelliklere sahip olan ve genellikle nehir ağızlarında vücut bulan bu yapıların oluşumlarında, sualtı akıntıları temel etkendir.
Kanyonlar kurak bölgelerde ıslak alanlardan çok daha yaygındır, çünkü fiziksel ayrışma kurak bölgelerde daha lokalize bir etkiye sahiptir. Nehirden gelen rüzgar ve su gibi daha az dirençli malzemeleri aşındırmak ve kesmek için birleşir. Suyun donması ve genişlemesi de kanyonların oluşmasına yardımcı olur. Su, kayalar arasındaki çatlaklara sızar ve donar, kayaları birbirinden ayırır ve sonunda Don sıkışması olarak bilinen bir süreçte büyük parçaların Kanyon duvarlarını kırmasına neden olur.
Bu doğal oluşumun Dünya'da en bilinen ve en büyük örneği Amerika'da bulunan Antilop Kanyonu ile Arizona'da bulunan Büyük kanyon'dur. Amerika Birleşik Devletleri'nin güneydoğusunda yer alan bu kanyon arkeolojik önem taşır; bunun nedeni Amerika kıtasının ilk sahipleri olarak da bilinen Kadim Pueblo Halkının bu çevrede geniş yerleşimler kurmuş olmasıdır.
Kanyon, Karstik kalkerli arazilerde oluşan çok derin vadilerdir. Türkiye'de kanyon vadilere Kapız adı da verilir.
Geniş bir kanyonun içinden akan bir nehir, duvarları jeolojik bir merdiveni andıran kanyonlar oluştururabilir. Bunlar siperli nehir (entrenched river) olarak anılırlar zira bu tip nehirlerin akış yollarını değiştirmeleri epey zordur. Kolorado Nehri ve Snake Nehri (ABD kuzey-doğu) bu yapılara örnek teşkil edebilecek iki nehirdir.
Kutu kanyon
Bir kutu kanyonu, genellikle bir nehir kanyonundan daha kısa ve daha dar olan, üç tarafı dik duvarlara sahip, sadece kanyonun ağzından erişime ve çıkışa izin veren küçük bir kanyondur. Kutu kanyonları, Batı Amerika Birleşik Devletlerinde, girişlerinin çitle çevrili olduğu uygun ağıllar olarak sıklıkla kullanılmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri'nin Colorado eyaletinde Ouray ilçesinde Box Canyon (Kutu Kanyon) yer almaktadır. Bir maden kampı olarak kuruldu ve Ouray şehrinin kendisini kalıcı bir topluluk olarak kurmasına yardımcı oldu. Box Canyon, şelalenin yaklaşık yüz metre uzadığı kuvarsit duvarlara sahip 285 feet (87 m) bir şelale olan Box Canyon Falls'a ev sahipliği yapmaktadır. Kanyona erişim, şelalenin tabanına kısa, 500 feet (150 m) ayak izi veya şelalenin tepesine giden dik bir iz ile yapılır. Kanyona giden parkurları kullanmak için bir ücret gereklidir.
Büyük kanyonlar
Büyük Kanyon 'un bir Avrupalı tarafından fark edilmesi ilk kez 1540 yılında; İspanyol Garcia Lopez de Cardenas tarafından olmuştur. İlk bilimsel araştırma ise John Wesley Powell eşliğinde 1869'da gerçekleşmiştir. Kızılderililer ise kanyonun duvarlarında yerleşim birimleri kurmuşlardır. ABDde yer alan kuzey Arizonadaki büyük kanyon ortalama 1600 m(5.200 ft) derinliktedir ve 4.17 trilyon metreküp hacime sahiptir. Bu kanyon, Dünyanın Yeni Yedi Harikası anketinde 28. finalist idi. Bazıları bunu dünyanın yeni doğal harikası olarak isimlendirdi.
Not: En büyük demek kesinlik içermez çünkü bir kanyonun derinliği, uzunluğu, sisteminin toplam alanı olmak üzere büyüklüğü değerlendirilir. Himalayalardaki büyük kanyonların erişilemez oluşu en büyük kanyon tanımı için yeterli değildir. En derin kanyon tanımı özellikle daha kanyonlarının yanı sıra düz platolardan (kenar yüksekliğine sahip) kanyonları içeriyorsa bu tanım da doğruluğu göstermemektedir.
Tibetteki Yarlung Tsangpo Nehri boyunca uzanan Yarlung Tsangpo Büyük Kanyonu kimileri tarafından 5500 m(18.000 ft) olarak dünyanın en derin kanyonu kabul edilmektedir. Bu kanyon ABDdeki kanyondan biraz daha uzundur. Boğazları nehrin seviyesi ile onu çevreleyen tepeler arasında 6400 m (21.000 ft)farkla orta batı Nepaldeki Kali Gandaki vadisinin En derin kanyon olduğunu düşünmektedir.
Cotahuasi Kanyonu Ve güney Perudaki Colca kanyonu Amerikanın en derin kanyonu olmakta birbirini izlemektedir, her ikisi de 3500 metre derinliğe sahiptir.
Afrikadaki en büyük kanyon ise Namibyadaki Balık Nehri kanyonudur.
2013ün ağustos ayında Ice Bridge operasyonunda (kutup buzundaki değişiklikleri izleyen NASA görevidir) edilen analize dayanarak Grönland Büyük Kanyonun keşfi bildirildi. Bir buz tabakasının altında bulunan bu kanyon 750 km(470 mil) uzunluğunda ölçülerek dünyanın en uzun kanyonu olduğu çıkarımı yapılmıştır.
Avustralyadaki Capertee Vadisi genişlik bakımından dünyanın en büyük ikinci kanyonu olarak bilinmektedir.
Kültürel önemi
Bazı kanyonlar kayda değer kültürel öneme sahiptir. Afrikada Olduvai Vadisinde insan kalıntılarına rastlanmıştır ABDnin güney batısında kanyonlar eski Pueblo halkı tarafından inşa edilen çok sayıda uçurumdan dolayı arkeolojik öneme sahiptir.
Dünyada modernleşmenin beraberinde getirdiği yeni yaşam şekli, insanları başta çevre sorunları olmak üzere yoğun iş hayatı, trafik, stres, çevre sorunları gibi çağımızın sorunlarıyla karşı karşıya bırakmıştır.
Özellikle doğa sporlarına düşkün olanların ilgisini çekiyorlar. Anadolu coğrafyası oldukça zengin doğası ile bünyesinde çok sayıda kanyon barındırıyor
Kanyonların turizm destinasyonlarının odağında olmaları Kanyonlar Bölgesi olarak isimlendirebileceğimiz, özellikle Pınarbaşı, Azdavay, Şenpazar, Küre ve Cide ilçelerinin bulunduğu Kastamonunun Kuzey Batı bölgesinde turizm yönlendirmesinde temel değer olarak yer alacaktır.
Dünya'da önemli örnekler
Afrika
Namibya
Fish River Kanyon
Güney Afrika
Blyde River Canyon
Oribi Gorge
Amerika
Arjantin
Atuel Kanyon, Mendoza Bolgesi
Brezilya
Itaimbezinho Kanyonu, Rio Grande do Sul
Kanada
Büyük Stikine Kanyonu, Britanya Kolumbiyası
Horseshoe Kanyonu, Alberta
Niagara Boğazı, Ontario
Ouimet Kanyon, Ontario
Kolombiya
Chicamocha Kanyonu, Santander Department
Meksika
Barranca de Oblatos, Jalisco
Copper Kanyonu, Chihuahua
Sumidero Kanyonu, Chiapas
Peru
Del Pato Kanyonu, Ancash Region
Colca Kanyonu, Arequipa Region
Cotahuasi Kanyonu, Arequipa Region
Amerika Birleşik Devletleri
Antelope Kanyonu, Arizona
Elma Nehri Kanyonu, Illinois
Gunnison Siyah Kanyonu, Colorado
Siyah Su Kanyonu, West Virginia
Breaks Kanyonu, Kentucky Ve Virginia
Cane Creek Kanyonu, Alabama
Kanyon Chelly, Arizona
Cheat Kanyonu, West Virginia
Clifton Boğazı, Ohio
Clifty Creek Falls, Indiana
Cloudland Kanyonu, Georgia
Kolombiya Nehri Boğazı, Oregon ve Washington
Conkles Hollow, Ohio
Crooked Nehri Boğazı, Oregon
Dismals Kanyonu, Alabama
Glen Kanyonu, Utah ve Arizona
Glenwood Kanyonu, Colorado
Büyük Kanyon, Arizona
Yellowstone Büyük Kanyonu, Wyoming
Gulf Hagas, Maine
Hells Kanyonu, Idaho, Oregon, Washington
Leslie Gulch, Oregon
Linville Boğazı, North Carolina
Little Büyük Kanyonu, Illinois
Little Nehri Kanyonu, Alabama
McCormick's Deresi Kanyonu, Indiana
New Nehir Kanyonu, West Virginia
Oneonta Boğazı, Oregon
Palo Duro Kanyonu, Texas
Pine Deresi Kanyonu, Pennsylvania
Providence Kanyonu, Georgia
Quechee Boğazı, Vermont
Red Nehri Kanyonu, Kentucky
Rio Büyük Boğazı, New Mexico
Yılan Nehri Kanyonu, Idaho
Tallulah Gorge, Georgia
Tennessee Nehri Kanyonu, Alabama ve Tennessee
The Trough, West Virginia
Waimea Kanyonu, Hawaii
Walls of Jericho, Alabama
Zion Kanyonu, Utah
Royal Kanyonu, Kolorado
Kings Kanyon Ulusal Parkı, Kaliforniya
Asya
Çin
Üç Vadi, Chongqing
Zıplayan Kaplan Vadisi, Yunnan
Yarlung Zangbo Büyük Kanyon, Tibet Özerk Bölgesi
Hindistan
Gandikota (Kapada, Andhra Pradesh)
Raneh Şelaleleri (Madhya Pradesh, Chhatarpur)
Garadia Mahadev, (Kota, Rajasthan)
Batı Gat Dağları, İdukki (Kerala)
Endonezya
Kahverengi Kanyon, (Semerang, Orta cava)
Cukang Taneuh (Pangandaran, Batı Cava)
Tayvan
Tarako Vadisi (Hualien)
Diğerleri
Afganistan, Tang-e Gharu
Japonya- Tenryü-kyö
Kazakistan-Charyn Kanyonu
Nepal-Kali Gandaki
Pakistan- Himalayalar Boyunca İndus Nehri Vadisi
Avrupa
Birleşik Krallık
Avon Vadisi, (Bristol) İngiltere
Cheddar Vadisi, (Somerset) İngiltere
Nevis Vadisi (Highland Council) İskoçya
Fransa
Ardèche Vadisi, Rhone-Alpes
Daluis Vadisi, Provence
Tarn Vadisi
Verdon Vadisi, Alpes-de-Haute-Provence
İspanya
Tagus Nehri Vadisi (Guadalajara Eyaleti)
Gallo Nehri Vadisi (Guadalajara Eyaleti)
Guadalupe Nehri Vadisi (Teruel)
Lobos Nehri Vadisi (Soria)
Ukrayna
Aktove Kanyonu
Buky Kanyonu
Dniester Kanyonu
Diğerleri
Arnavutluk- Osum Kanyonu
Bosna Hersek - Rakitnica Drina, Neretva, Vrbas
Bulgaristan Trigrad Vadisi
Almanya Partnach Vadisi
Yunanistan Vikos Vadisi, Samaria Vadisi
Grönland Grönland Büyük Kanyonu
İzlanda Fjaðrárgljúfur Kanyonu
Kosova Rugova Kanyonu
Kuzey Makedonya Matka Kanyonu
Karadağ / Bosna Hersek -Tara Nehri Kanyonu
Karadağ Morača, Piva
Norveç - Sautso Kanyonu
Polonya / Slovakya - Dunajec River Gorge
Slovenya Vintgar Vadisi
İsviçre Aare Vadisi
Yunanistan Vikos Vadisi
Türkiye - Valla Kanyonu
Okyanusya
Avustralya
Karijini Ulusal Parkı(Batı Avustralya)
Nitmiluk Milli Park, (Kuzey Bölgesi)
Kings Kanyon Ulusal Parkı, (Kuzey Bölgesi)
Murchison Nehri Vadisi, (Batı Avustraly))
Jamison Vadisi, (Yeni Güney Galle))
Capertee Vadisi, (Yeni Güney Galle))
Katarakt Kanyonu Kolorado Nehri, Canyonlands Milli Parkı
Yeni Zelanda
Manawatu Vadisi, (Kuzey Adası)
Skippers Kanyonu, (Güney Adası)
Diğer Gezegensel Cisimlerdeki Kanyonlar
Satürn'ün uydusu Tethys'teki Ithaca Vadisi
Güneş sistemindeki bilinen en büyük kanyon olan Mars'ta Valles Marineris
Satürn'ün en büyük uydusu Titan'daki Vid Flumina, Dünya dışında güneş sistemindeki bilinen tek sıvı zeminli kanyondur Venüs'ün yüzeyinde birçok krater ve kanyon vardır. Gezegendeki oluklar, 6400 km'den uzun bir kanyon sisteminin parçasıdır.
Galeri