Fikriye Hanım

Fikriye Hanım ya da ölümünden sonra nüfus kayıtlarına geçen adıyla Zeynep Fikriye Özdinçer (1887; Yenişehr-i Fener - 31 Mayıs 1924; Ankara), Mustafa Kemal Paşa ile ilişkisi ve Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Ankara'da Milli Mücadele karargahındaki hizmetleri ile bilinen tarihi kişiliktir.
Kasım 1920den itibaren Kuvay-ı Milliye Hareketi içinde yer aldı. Milli Mücadelenin karargahı olan Direksiyon Binası'nın ve karargahın daha sonra taşındığı Çankaya Köşkünün genel düzeninden sorumlu idi. Mustafa Kemal Atatürkün üvey babası tarafından akrabasıdır. Çankayanın ilk hanımefendisi olarak bilinir.
Mustafa Kemale aşkı, yaşamı ve ölümündeki gizemler araştırmalara ve kurgu eserlere konu olmuştur.
Yaşamı
Yaşamı hakkında tarihçilerin üzerinde uzlaştığı kesin bilgiler azdır. Doğum tarihi kimi kaynaklarda 1887, kimi kaynaklarda 1897 olarak belirtilir. Ali Enver adlı ağabeyi, Emine Melahat adında bir ablası ve Jülide adında bir kız kardeşi vardır.
Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün üvey babası Ragıp Bey tarafından akrabası idi. Babası Memduh Hayrettin Bey (Ragıp Beyin ağabeyi), annesi Vasfiye Hanımdır.
Fikriye Hanım; Batı kültürü ile yetişti, Fransızca ve Rumca öğrendi. Özel derslerle piyano, annesi Vasfiye Hanımdan ise ut çalmayı öğrendi.
Ailesi Teselya Savaşından sonra Selanike, Balkan Savaşlarında Selanikin işgale uğramasından sonra İstanbula göç etti. İstanbulda yaşarken aile üyelerini birer birer kaybetti. Anne ve babasını kaybettikten sonra kız kardeşi Jülide ile birlikte Heybeliada'da yaşadı. Kardeşi Jülide'yi de veremden kaybettikten sonra arkadaşı Memduha Hanım'ın Sultanahmet'teki evinde yaşadı.
Fikriye Hanım, Mustafa Kemali ilk defa sekiz yaşında iken tanıdı. Büyük hayranlık beslediği Mustafa Kemale aşık oldu ancak Mustafa Kemalin imparatorluğun farklı yerlerinde görev alması nedeniyle ilişkileri sürekli kesintiye uğradı.
Fikriye Hanım; Mustafa Kemalin İstanbulda 1912de kiraladığı ve annesi Zübeyde Hanım, kardeşi Makbule Hanım ile manevi oğlu Abdürrahimin yaşadıkları, Akaretler 76 numaradaki eve sıklıkla gidip ev işlerinde yardımcı oldu. 1918de Mustafa Kemalin Suriye cephesinden dönüşünden sonra kiraladığı Şişlideki eve de sıklıkla giderek evin çekip çevrilmesinde yardımcı oldu.
Milli Mücadele yılları
Anadolunun işgaline karşı Milli Mücadeleyi başlatan Mustafa Kemal ve arkadaşları hakkında İstanbul Hükumetinin 11 Nisanda çıkardığı idam kararı üzerine İstanbuldan ayrılarak Ankaraya, Mustafa Kemalin yanına gitmek istedi. Ankaradan izin verilmesi üzerine Karadeniz Ereğlisinden vapura binerek 13 Kasım 1920'de İneboluya vardı. Mustafa Kemal'in arkadaşlarından Mithat Bey'le birlikte kara yoluyla Kastamonu üzerinden Ankaraya vardı.
Ankarada Milli Mücadelenin karargahı olarak kullanılan ve "Direksiyon Binası" olarak adlandırılan konuta yerleşen Fikriye Hanım; Mustafa Kemal ve yaverlerinin yaşadığı bu evin genel düzeni sağlama ve mutfağın idaresi görevlerini üstlendi. Bir buçuk yıl Direksiyon Binası'nda, ardından karargahın taşındığı Çankayadaki bağ evinde yaşadı.
Fikriye Hanım ile Mustafa Kemal'in evli olmadıkları halde aynı çatı altında kalmaları yadırganan bir durumdu. Dedikoduları önlemek için Mustafa Kemal Paşa ile sessizce ve gizlice evlendikleri, nikahlarını dönemin Şeriye ve Evkaf Vekili Mustafa Fehmi Beyin kıydığı bilgisi çeşitli kaynaklarda yer alan ancak tarihçilerin üzerinde uzlaşma sağlamadıkları bir konudur.
Münih'e gönderilmesi
Kurtuluş Savaşının Batı Anadoluda devam ettiği sırada kendisine verem teşhisi konuldu. Sanatoryumda tedavi görmesi için 1922 sonbaharında Mustafa Kemal Paşanın isteği ile Münih'e gönderildi.
Türkiye'ye dönüşü ve ölümü
Mustafa Kemal Paşa'nın Latife Hanım'la evlendiğini öğrenince Mart 1923'te İstanbula geri döndü ve Ankaraya geçmek istedi. Doktor Adnan Beyin 6 Mart 1923 tarihli telgrafıyla Fikriye Hanımın Ankaraya gelme isteği iletildiğinde cevaben Mustafa Kemalin izni olmadıkça Ankaraya gelmesine engel olunmasının uygun olacağı bildirildi.
Mustafa Kemalin eşi Latife Hanım ile Anadolu gezisinde olduğu sırada Fikriye Hanım kısa bir süre İstanbuldaki bir akrabasının evinde kaldı. Sonra Geliboluya geçerek Vali Mecit Beyin evinde bir yıl kadar misafir oldu. Mayıs 1924te Geliboludan İstanbula, oradan da Ankaraya geçti. Çankaya Köşkünde Latife Hanım ile tanıştı, üç gün köşkte kaldıktan sonra İstanbul'a dönmek üzere ayrıldı, Karaoğlan Otel'e yerleşti.
21 Mayıs 1924te faytonla son kez Çankaya Köşkü'ne geldi; köşkün önünde silahla yaralandı. Kaldırıldığı Memleket Hastanesinde 30 Mayıs 1924te öldü.
Ölümünün nasıl gerçekleştiği, intihar mı cinayet mi olduğu konuları çok tartışılmış; araştırmacıların uzlaştığı bir bilgi ortaya konmamıştır.
Salih Bozokun notlarına göre Fikriye Hanımın cenazesi Atatürk'ün arzusuyla hastaneden alınarak kimsenin haberi olmadan Cebeci istikametinde bulunan eski mezarlığa defnedilmiştir ancak mezarının kesin yeri bilinmemektedir.
Ölümü ile ilgili iddialar
21 Mayıs 1924 günü Fikriye Hanım faytonla Çankaya Köşkü'nden ayrılırken kimi rivayetlere göre tabancayla intihar etmeye kalkıştı, kimi rivayetlere göre tabancayla öldürülmek istendi ve kaldırıldığı hastanede öldü. Kılıç Ali, bu olay hakkında "Fayton köşkten ayrılarak yakında bulunan Fuat Bulca'nın köşkü hizasına geldiğinde, Fikriye Hanım, belki de Gazi'ye yahut Latife Hanım'a yöneltmek için çantasında taşıdığı tabancasını çekerek kalbi hizasına ateş eder." derken, Fikriye'nin yeğeni Abbas Hayri Özdinçer şöyle demiştir: "Bize anlatıldığına göre halamı faytonu içinde sırtından vurulmuş olarak buluyorlar [...] dava açma tehdidine karşı hakim aynen şöyle diyor: 'Bu tabir şevkalar hakkınızda hayırlı olmayacak neticeler doğurabilir.'" Bu olayın Atatürk ile Latife Hanım'ın evliliğini etkilediği ve boşanmada önemli payı olduğu da düşünülmektedir.
Mezar yeri ile ilgili iddialar
Nereye gömüldüğü kesin olarak bilinmemektedir. Araştırmacı Eriş Ülger, Atatürk'ün yaveri Salih Bozok'un anılarına dayanarak mezar yerinin Kuğulu Park'ta olduğunu söylemektedir. Fikriye Hanım kitabının yazarı Fatih Bayhan ise Fikriye Hanım'ın Ankara'nın Ulus semtindeki -bugün üzerinde bankaların bulunduğu- eski mezarlıkta yatmakta olduğunu belirtmiştir. Can Dündar ise Ankara Etnografya Müzesi'nde Mustafa Kemal Atatürk'ün at üzerinde dev bir heykelinin yükseldiği yere defnedildiğini yazmıştır.
Hakkındaki eserler
Kitaplar
Şemsi Belli, Fikriye, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1995.
Hıfzı Topuz, "Gazi ve Fikriye" (roman), Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003.
İsmet Bozdağ, Atatürk'ün başyaveri Salih Bozok anlatıyor: Latife ve Fikriye iki aşk arasında Atatürk, Truva Yayınları, İstanbul, 2005.
Oğuz Akay, Gazi Fikriye İle Neden Evlenmedi Latife İle Neden Evlendi, Truva Yayınları, İstanbul, 2005.
Halil İbrahim Özcan, Çankaya'nın Duvaksız Gelini Fikriye (roman), Nokta Yayınları, İstanbul, 2007.
Fatih Bayhan, Fikriye Hanım, Pegasus Yayınları (roman), İstanbul, 2008.
Nesrin Aydemir, İki Aşk Arasında Atatürk, Nokta Yayınları, İstanbul, 2008.
Hüseyin Movit, Atatürk'ün Gizli Aşkı Fikriye, Truva Yayınları, 2009.
Oğuz Akay, Beni iki kadın çok sevdi: Mustafa Kemal'in yaşamında iz bırakan iki kadın, Alfa Yayınları, 2010.
Oğuz Akay, Gel Gitme Kadın, Alfa Yayınları, 2011.
Eriş Ülger, Ümid-i Aşkım Fikriye, Bilgi Yayınevi, 2015.
Melike İlgün, Fikriye ile Latife- Kemal'e Eren Kadınlar, Artemis Yayınları, 2016.
Tiyatro eserleri
Sedat Demirsoy, Fikriye (Direksiyon Villası), tek perdelik oyun. 2021
Şeniz Kurultay Gürakan, Fikriye ve Latife - Kuruluşun ve Kurtuluşun Hafızası, iki perdelik oyun.
Dilruba Saatçi, ''Fikriye ve Latife Mustafa Kemali Sevdim, tek perdelik oyun, 2004.