Ahıska Sancağı

Ahıska Sancağı, Liva-i Ahısha veya Ahıska Livası (Osmanlıca: ( okunuşu: ahasihe / ahısha), Osmanlı Devletinin 16. yüzyılda Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda kurduğu Çıldır Eyaletinin livalarından biridir.
1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre sekiz livadan (sancak) oluşan Çıldır Eyaletinin diğer livaları Hertvis, Ahalkalak, Çıldır, Poshov, Bedre, Ardahan-i Büzürg ve Penekti. 16. yüzyıldan itibaren Osmanlıların Ahısha () olarak kaydettiği bu yer adı, 20. yüzyılda Latin harfli Türkçeyle Ahıska biçiminde yazılmıştır.
Etimoloji
Günümüzde Latin harfli Türkçede "Ahıska" olarak yazılan yer adı, yeni kale anlamındaki Gürcüce Ahaltsiheden () gelir. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı mufassal defterde Osmanlı idaresi bu yer adını "" biçiminde yazmıştır. Söz konusu defterde Gürcüce yer adlarının ya Türkçeye çevrilerek ya da özgün biçimine bağlı kalınarak kaydedildiği görülmektedir. Örneğin Okros-tsihe (-) çevrilerek Altun Kala veya Kala-i Altun (ە ), Mgel-tsihe (-) de yine Türkçeye çevrilere Kurd Kalası ( ە) olarak kaydedilmişken, sonradan Şeytan Kalesi olarak tercüme edilen Kacis-tsihe (-) ise Kacsiha / Kacsihe (ە) biçiminde yazılmıştır. Bu sonuncu örnekten hareketle "" kelimesinin Ahasiha / Ahasihe biçiminde okunması gerektiği anlaşılmaktadır.
Bu mufassal defteri yayına hazırlayan Gürcü Türkolog Sergi Cikia, Türkçe bazı kelimelerde (geltirmek getirmek) olduğu gibi l foneminin düşürülmüş ve bundan dolayı Osmanlıca Ahalsihe yerine Ahasihe yazılmış olabileceğini belirtmiştir. Daha geç tarihte, Muvahhid Zekinin 1927 yılında yayımlanan Osmanlıca kitabında da Ahaltsihenin adı Ahasiha / Ahasihe (ە) olarak yazılmıştır. Latin harfli Türkçede bu yer adı Ahıskaya dönüştürülmüştür. Ahıska adı üzerinden de Osmanlıca yazılışı giderek Ahısha / Ahisha biçiminde okunmuştur. Oysa, Kacsiha / Kacsihe (ە) örneği, Gürcüce kale anlamına gelen tsihe () kelimesinin Osmanlıca yazılış biçiminin siha / sihe (ە) olarak okunması gerektiğini göstermektedir.
Osmanlıca "Ahasiha", "Ahasihe" biçimine yazılmış olan Ahaltsihe adının 15. yüzyılda derlenmiş olan Dede Korkut Kitabında Ak-Sıka olarak geçtiği de ileri sürülmüştür. Ancak Dede Korkut Kitabında Ak-Sıka diye bir kelime geçmemektedir.
Tarihçe
Başlangıçta Gürcistan Vilayeti olarak da anılan Çıldır Eyaleti, 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre sekiz livadan (sancak) oluşuyordu. Bunlardan bir olan Ahısha livasının merkezi, Osmanlı idaresinin Rabat-i Kala-i Ahısha ( ۀ ە) olarak kaydettiği bugünkü Ahıska (Ahaltsihe) kentiydi. Söz konusu defterde bir köy (kariye) olarak geçen Rabat-i Kala-i Ahısha, 1628 yılından itibaren Çıldır Eyaletinin idari merkeziydi. Bundan dolayı eyalet Ahıska Paşalığı olarak da anılır. Ahısha livası da adını, Osmanlı dönemde Ahısha olarak anılan bu yerleşmeden alır. Bugünkü Ahıska kenti aynı zamanda bu livanın da merkeziydi.
Ahısha livası, 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı mufassal deftere göre dokuz nahiyeden oluşuyordu. Bunlar Güney, Kuzay, Ude, Kvabliyan, Azğur, Altun Kala, Oshe, Aspinza ve Çeçerek nahiyeleriydi. Nahiye- Güney (ۀ ) ya da Güney nahiyesi, 30 köyü kapsıyordu ve Rabat-i Kala-i Ahısha da bu nahiyenin köylerinden biriydi. Nahiye-i Kuzay (ۀ ) ya da Kuzay nahiyesi, 28 köyü kapsıyordu. İlk sırada Vale köyü bulunuyordu. Güney ve Kuzay nahiyeleri diğerlerinden farklı olarak yer adları değildi ve kapsadığı toprakların sadece hangi yönde bulunduğunu ifade ediyordu.
Ude nahiyesinin ya da nahiye-i Udenin (ۀ ە) merkezi Ude köyüydü ve nahiye adını bu köyden alıyordu. Ude nahiyesi toplam 58 köyden oluşuyordu. Köy sayısı açısından Ude, Ahısha livasının Çeçerek ve Azğurdan sonra üçüncü en büyük nahiyesiydi. Adını Kvabliani adlı dereden veya vadiden alan Kvabliyan nahiyesi ya da nahiye-i Kvabliyan (ۀ ), görece küçük bir idari birimdi ve sadece 17 köyü kapsıyordu. Osmanlıların Azğur olarak kaydettiği Atskuri köyünden adını alan Ağzur nahiyesi ya da nahiye-i Azğurun (ۀ ) idari merkezi Rabat-i Kale-i Azğur idi. Nahiye 61 köyden oluşuyordu. Köy sayısı açısından Çeçerekten sonra livanın en büyük ikinci nahiyesiydi. Altun Kala ya da nahiye-i Altun Kala (ۀ ە) adını, Okros Tsihe ("altın kale") adlı kaleden alıyordu. 17 köyü kapsayan nahiyenin idari merkezi, Rabat-i Altun Kala da denen Şoka köyüydü. Altun Kala ve Kvabliyan nahiyeleri köy sayısı açısından Ahısha livasının en küçük köyleriydi.
Adını Otse Kalesindan alan nahiye-i Oshe (ۀ ە) ya da Oshe nahiyesi 25 köyden oluşuyordu. Nahiyenin idari merkezi olan Otshe köyü, kalesinden dolayı Osmanlı idaresince Rabat-i Kale-i Oshe adıyla kaydedilmiştir. Ahısha livasının bir başka nahiyesi olan Aspinza nahiyesinin merkezi Aspinza köyüydü. Buranın da bir kalesi vardı ve köy tahrir defterine Rabat-i Kale-i Aspinza olarak kaydedilmişti. Nahiye-i Aspinza (ۀ ە) ya da Aspinza nahiyesi, 43 köyü kapsıyordu. Çeçerek nahiyesi ya da nahiye-i Çeçerek (ۀ ) adını, Gürcüce adı Çaçaraki olan bir yerleşmeden alıyordu. Nahiyenin merkezi Rabat-i Kale-i Çeçerek olarak kaydedilmiştir. Çeçerek nahiyesi 62 köyü kapsıyordu ve köy sayısı açısından Ahısha livasının en büyük nahiyesiydi.
Ahısha livası toprakları yaklaşık 250 yıl Osmanlı egemenliğinde kaldı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşıında Ruslar bu bölgeyi ele geçirdi. Osmanlı döneminde Müslümanlaşan nüfusun bir kısmı Osmanlı ülkesine göç etti. Bu bölgeye Rus idaresi Erzurum vilayetinden göç eden Ermenileri yerleştirdi. II. Dünya Savaşında, 1944 yılında Sovyet yönetimi eski Ahısha livasındaki Müslüman nüfusu Orta Asyaya sürdü ve bu bölge büyük oranda yerli nüfusundan boşaldı. Sürgün edilen halkın yerine yeni bir nüfus yerleştirildi. Bu bölgeden göç eden nüfusu bazı Türk tarihçiler tarafından 20. yüzyılın ikinci yarısında, eski Ahısha (Ahıska) livası toprakları üzerinden Ahıska Türkü adı verilmiştir. "Ahıska" adının Ak-Eska ve Ak-Sıka biçiminde 5. yüzyıl kaynağında ve Dede Korkut Kitabı'nda geçtiği de ileri sürülmüştür. Ne var ki 5. yüzyıla ait bir kaynak mevcut olmadığı gibi Dede Korkut Kitabı'nda Ak-Sıka adı da geçmemektedir. Bununla birlikte bazı Türkçe kaynaklarda Gürcistanın Adigeni, Ahıska, Aspindza ve Ahılkelek belediyelerinin kapsadığı bölge bugün de Ahıska Bölgesi olarak adlandırılmaktadır.