Holodomor

Holodomor () ya da Ukrayna Kırımı, 1932-1933 arasında, o dönem Sovyetler Birliği'nde, şimdiki Ukrayna ve Rusya'nın Kuban bölgesinde suni olarak yaratılan kıtlık sebebiyle yaklaşık olarak 8 milyon insanın öldüğü olaylara verilen addır.
Sovyet arşivlerinin açılmaması yüzünden ölü sayısını kesin olarak belirleyebilecek araştırmalar günümüze kadar hala yapılamamış olmasına rağmen, Ukrayna nüfusunun dörtte birinin o dönemde hayatını kaybettiği düşünülmektedir.
Holodomor'un sebeplerinden en önemlisi, Stalin liderliğindeki Sovyet yönetiminin uygulamaya çalıştığı ekonomik ve sosyal politikalardır. Özellikle tarımda zorla kooperatifleştirme uygulamalarını kabul etmeyen Kulakların tarım üretiminden vazgeçmesiyle üretim büyük ölçüde durmuştur. Bu durumun gidişatını önceden kestirebilecek olan dönemin yöneticileri "anti-kolhoz" hareketin yayılmasını önlemek amacıyla, sorunu hafifletici önlemler almak yerine bir nevi bölgede diğer direnişçi köylülere ibret olabilecek bir olay çıkarmayı tercih etmiştir. Açlığın had safhaya vardığı dönemde dahi Sovyet yönetimi 1932'de 1,7 milyon ton, 1933'te 1,84 milyon ton tahıl ihraç etmiştir. Bölgede artan açlıktan kaçmak isteyenlerin başka bölgelere gitmesine engel olunarak adeta katliam yaşanmasına yol açılmıştır. Ayrıca kıtlık haberleri mümkün olduğunca sansürlenerek dünyanın dikkatinden de saklanmıştır.
Etimoloji
Holodomor Ukraynaca ( ) "açlıkla öldürmek" anlamına gelir.
Sebep ve Sonuçlar
Sovyetler Birliği'nin toprakta özel mülkiyete dayanan üretimi tasfiye ederek köylülerin varlıklarını (topraklar, hayvanlar, araç ve gereçler) kolhoz ve sovhoz adı verilen devlet üretim çiftlikleri ve kooperatiflerde toplamak istemesi zengin köylülerin ve onların etkisi altındaki kimi köylülerin sert tepkisiyle karşılaştı. Bunların kolektifleştirme hamlesine tepkisi tarımsal üretimi durdurmak oldu. Bu durumun neticesinde Ukrayna'da kıtlık, açlık ve buna bağlı salgın hastalıklar sonucu kitlesel ölümler gerçekleşti.
Gelişim
Sovyet lideri Josef Stalinin köylerde zorla kooperatifleştirme kampanyasına en büyük muhalefeti ve direnci özel üretimi tercih eden Ukrayna ve Don havzası köylüleri göstermiştir. Önceleri verimli özel çiftliklerin bu şekildeki ekonomik faaliyetlerine göz yuman Bolşevikler sonraları bu üretim tarzını merkezi planlamaya karşı bir tehdit olarak algılamışlardır.
Bolşevikler İç Savaş sırasında şehirlerde yaşayan nüfusa göre daha az destek aldıkları köylüleri bu şekilde kontrolleri altına daha kolay alabileceklerini düşünüyorlardı. 1929 ve 30'u takiben hükumet köylerde kolektivizmin gelişimini sağlamak için binlerce resmi görevliyi kooperatifleri organize etmeleri için kırsal bölgelere göndermiştir.
Bu koşullarda 1932 yılı hasadının iyi olmayacağının anlaşılması üzerine, hükumet suçu o dönemde nispeten sistem dışında kalan özel çiftliklere attı ve alınan kararlarla hasatta hesaplanan eksiklerin bu çiftliklerden vergi olarak tahsil edilmesine karar verildi. Bir sonraki yılın tohumlukları ve çiftliklerde yaşayanların ihtiyaçları göz ardı edilerek belirlenen miktarda tahıl silahlı güçler kullanılarak zorla alındı. Çiftlik sahipleri kooperatiflerde çalışmaları için devletin el koymak istediği büyük baş hayvanlarını kestiler ve bu yüzden tarlada üretimde kullanılabilecek hayvan sayısı azaldı.
Bir yıl sonrası tam bir felaket oldu. Ukrayna'daki en verimli tarım alanları tam anlamıyla birer kıtlık alanına dönüştü. Gelen kıtlık haberleri üzerine bölgeye gitmek isteyen gazetecilere engel olundu. Hükumet ve yerel politikacılar acil olarak bölgede önlem alacaklarını ve yardım edeceklerini söylemelerine rağmen, yeterli çaba gösterilemedi. Ukrayna'da insanlar ölürken SSCB tahıl ihracatını arttırdı. Görgü tanıklarına göre, bölgede açlıktan kaçmak isteyen binlerce çocuk ya yetimhanelere ya da ailelerinin olduğu yerlere geri gönderildi ve oralarda bakımsızlık ve açlık gibi sebeplerden öldüler.
Seyahat edecek kişiler için, bilgi ve haber akışını önlemek amacıyla bizzat Stalin ve Molotov tarafından imzalanan yönergelerle önce seyahat izni alma şartı getirildi. Bölgeden kaçmaya çalışanların aslında Sovyet düşmanlarınca organize edilen kişiler olduğu ve halkın buralardan çıkarılmaması gerektiği savunuldu. Uygulamaların tam sonuç vermesi için Stalin bizzat Pavel Postişev'i Ukrayna parti örgütünün İkinci Sekreteri olarak atadı. Onunla birlikte binlerce Sovyet görevlisi de "kolektivizmin" gelişimini sekteye uğratacak her türlü tehlikeyi önleme görevi ile Ukrayna'ya geldi. Stalin böylece Ukrayna'da kontrolü tamamen ele aldı.
1933-34 baharında nispeten iyi giden iklimin de etkisiyle, 1932-33 dönemindeki etkisiz ekim ve çalışan sayısındaki büyük azalmaya rağmen hasat iyi oldu. Köylülerin sayıca azalmasıyla etkisizleşen muhalefet hareketi bu dönemde de etkili olamadı. SSCB'nin kendi kur rejimi açısından gerekli gördüğü tahıl ihracına bu yıl da devam edildi.
Kıtlık kurbanları
1933 yılının sonuna dek bu sebeplerden ötürü Ukrayna ve Rusya'da tahminen 5-10 milyon insanın öldüğü düşünülmektedir. Kurbanların %81.3'ü Ukraynalı, %4.5'i Rus, %1.4'i Yahudi ve %1.1'i Polonyalı idi. Bu şekilde tüm köylü nüfusunun %25-50'si öldü. Ukrayna'nın kuruluş temelini teşkil eden köylülük bilincinin bu dönemde aldığı yara günümüzde hala Ukrayna halkına acısını hissettirmektedir.
Wienerbergerin fotoğrafları
Avusturyalı bir mühendis olan Alexander Wienerberger I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara tutsak düşmüştü ve SSCB döneminde Ukraynanın başkenti Harkiv'de yaşıyordu. Burada büyük bir kıtlığa tanık oldu ve NKVD tarafından tutuklanma riskine rağmen şehrin sokaklarında gördüğü sahneleri fotoğraflara aktardı. Harkov'da kaldığı süre boyunca Alexander Wienerberger şehirde tanık olduğu Holodomoru yaklaşık 100 fotoğrafla belgeledi. Bu fotoğraflar, marketlerde kuyrukta bekleyen aç insanları, aç çocukları, Harkov sokaklarında açlıktan ölen insanların cesetlerini ve açlık kurbanlarının toplu mezarlarını göstermektedir. Wienerberger'in bu fotoğrafları arkadaşları tarafından kendisine yurt dışından ulaştırılan Alman Leica kamerasını kullanarak çektiği tahmin edilmektedir.
Soykırım olarak tanınması
Olayların soykırım özelliğinde olup olmadığı tartışılmakta ve Ukrayna'nın uluslararası alanda Holodomor'un soykırım olarak tanınması yönündeki taleplerine Rusya şiddetle karşı çıkmaktadır.
2023 itibarıyla Holodomor 33 devlet ve 1 uluslararası kuruluş tarafından resmen soykırım olarak tanınmış bulunmaktadır.
Papa Francis, St. Peter Meydanı'ndaki bir konuşmasında Rusya'nın Ukrayna'ya karşı açtığı savaşı ve sivil altyapının harap edilmesinin hedeflenmesini "korkunç Holodomor Soykırımı'na" benzetti.
Beyaz Rusya'nın sürgündeki muhalefet hareketi Kasım 2022'de Holodomor'u soykırım olarak tanıdığını duyurdu.
Ukrayna'da her yılın kasım ayının son cumartesi günü Holodomor kurbanlarını anma günüdür.
Holodomor'u soykırım olarak tanıyan devletler
Holodomor'u soykırım olarak tanıyan uluslararası kuruluşlar