İran tarihi

İran tarihi, tarihin en eski uygarlıklarından biri olan İran'ın tarihsel gelişimini ele alan tarih yazımı alanıdır. Bu tarih; batıdaki Anadolu'dan doğudaki Hindistan ile Siri Derya Nehri'ne, kuzeydeki Kafkaslar ve Avrasya steplerinden de güneydeki Basra Körfezi ile Umman Körfezi'ne kadar geniş bir alanı içine alan Antik İran bölgesinin tarihini kapsamaktadır.
İran'daki tarihi şehir yerleşimleri MÖ 7000'lere dayanmaktadır. İran Platosu'nun batı ve güneybatı bölümü; erken Tunç Çağı'ndan beri ilk olarak Elamlar (MÖ 3200-539), daha sonra da Kassitler, Mannalar ve Gutiler gibi halklar vasıtasıyla Antik Yakın Doğu'ya eklemlenmişti. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, İranlıları "ilk tarihsel halk" olarak tanımlamıştı. İran siyasi birliği Medler tarafından MÖ 625'te sağlanmıştı. II. Kiros'un kurduğu Ahameniş İmparatorluğu (MÖ 550-330), tarihin ilk gerçek dünya gücünü teşkil etmiş ve merkezi Persepolis'in ötesinde üç kıtaya yayılarak Orta Asya, Kuzey Afrika ve Balkanlar'ın güneyini kontrol etmişti. Ahameniş İnparatorluğu, MÖ 480'deki yaklaşık 112 milyon olduğu tahmin edilen dünya nüfusunun 49 milyonunu, yani %40'ından fazlasını birleştirmişti. Ardından gelen Selevkos, Part ve Sasani İmparatorlukları İran'ı 1000 yıl boyunca yönetmiş ve İran'ın dünyanın önde gelen devletlerinden biri olan konumunu sürdürmüşlerdi. Bu dönemlerde İran en çok Roma İmparatorluğu ve ardılı Bizans İmparatorluğu'yla mücadele etmişti.
MÖ 4. yüzyıldaki Makedon işgalinden sonra İran; MS 7. yüzyıldan 16. yüzyılın başına kadar Araplar, çeşitli Türk halkları ve Moğollar tarafından işgal edilmesine rağmen yüzyıllar boyunca ulusal kimliğini yeterince muhafaza edebilmiş ve belirli bir siyasi ve kültürel oluşum ortaya koyabilmişti.
Müslümanların İran'ı fethi (633-654), Sasani İmparatorluğu'na son vermiş ve İran tarihindeki dönem noktalarından biri olmuştu. 8. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar süren İran'ın İslamlaşması süreci, İran ve kendisine bağlı birçok devlette Zerdüştlük dininin zayıflamasına yol açmıştı. Ancak önceki İran uygarlıklarının birikimleri yok olmamış ve yeni kurulan İslam devletleri tarafından büyük ölçüde özümsenmişti.
Geç Orta Çağ ve Yeni Çağ'ın başlarında İran, ülkenin yönetimini ele geçiren göçebe kabilelerin işgallerinden olumsuz etkilenmişti.
İran, bağımsız bir devlet olarak 1501'de Safeviler tarafından yeniden kuruldu. Safevilerin yeni imparatorluğun resmi dinini Şii İslam olarak belirlemesi İslam tarihinin dönüm noktalarının biri oldu. Komşusu ve yüzyıllar boyu mücadele ettiği esas rakibi Osmanlı İmparatorluğu ile birlikte bir dünya gücü sayılabilecek düzeye erişen İran, 1979'daki İran İslam Devrimi'nin ardından resmen bir İslam cumhuriyeti olana dek 1501'den itibaren monarşiyle yönetildi.
19. yüzyılın ilk yarısında İran, yüzyıllardır hüküm sürdüğü ve günümüzde Doğu Gürcistan, Dağıstan, Azerbaycan ve Ermenistan'a denk gelen Kafkasya'daki çoğu toprağını, 1804-1813 ve 1826-1828 yılları arasındaki savaşlarda hızla genişleyen komşusu Rus İmparatorluğu'na teslim etmek zorunda kaldı.
Tarih öncesi
Paleolitik Çağ
Günümüz İranını oluşturan tarihi bölge oldukça erken sayılabilecek bir dönemde insan yerleşmelerine sahne olmuştur. İran'daki en eski arkeolojik kalıntıların bulunduğu Keşef Rud ve Ganj Par sit alanlarının Orta Paleolitik Çağ'a dayandığı düşünülmektedir. Neandertallerin yaptığı tahmin edilen musteryen taş aletler de İran'da bulunmuştur. Orta Paleolitik Çağ'da Neandertallerin varlığına işaret eden başka kültürel kalıntılar da başta Zagros bölgesi olmak üzere Orta İran'daki Kobeh, Kunci, Bisitun Mağarası, Tamtama, Varvasi ve Yafteh Mağarası'nda mevcuttur. Neandertallere ait bir radius kemiği, Carleton S. Coon tarafından Bisitun Mağarası'nda bulunmuştur. Zagros Dağları'nda bulunan Kirmanşah ve Hürremabad'daki mağaralarda ve Orta İran ile Elburz Dağları'ndaki birkaç alanda da Üst Paleolitik ve Epipaleolitik Çağlara tarihlendirilen kalıntılar bulunmuştur. Bu dönemlerde taş sanatının başladığına dair izler de mevcuttur.
Neolitik ve Kalkolitik Çağlar
Modern araştırmalar, 10.000 yıl öncesinden itibaren İran'ın toprağı işlemeye başlamış yerleşik bir ahalisinin olduğunu göstermektedir. MÖ 10000'e dayandırılan Çoğa Golan ve MÖ 8000'e dayandırılan Çoğa Bonut (Elam'daki en eski köy) gibi ilk tarım toplulukları Batı İran'daki Zagros Dağları'nda görülmeye başlanmıştı. Yaklaşık aynı dönemde, bilinen ilk kil kaplar ve balçıktan yapılmış insan-hayvan figürleri yine batıdaki Ganj Dareh'te üretiliyordu. Kirmanşah vilayetindeki Sarab Tepesi'nde, birçok diğer antik kalıntının yanı sıra 10000 yaşında olduğu tespit edilen insan ve hayvan figürlerine rastlanmıştır. Bu dönemde koyun ve keçinin evcilleştirilmiş olduğu ve sürülere bile sahip olunduğu bilinmektedir.
İran'ın güneybatısı, insanlığın en önemli tarım ürünlerinin ilk kez üretildiği Bereketli Hilal'in bir parçasıdır. Muhtemelen MÖ 4395'e kadar tarihlenebilen ilk yerleşimin kurulduğu Susa ve MÖ 6800'e tarihlenen Çoğa Miş gibi köyler bu tarım merkezlerine dahildir. Zagros Dağları'nda çıkarılmış ve şu an Pensilvanya Üniversitesinde sergilenmekte olan 7000 yıllık şarap kavanozları ile İran'ın en ünlü sit alanlarından biri olan, Kaşan yakınlarındaki 7000 yıllık Siyelk Tepe; tarımsal üretimin varlığına kanıt oluşturmaktadır. İran'da Neolitik Çağ'ın iki ana yerleşkesi Ganj Dareh ve hipotetik Zayande Irmağı Uygarlığıdır.
Antik Çağ'da İran'da kuzeyde ne zaman geldikleri tam olarak bilinmeyen Orta Asya'dan gelen halklar (Ön Turanlılar veya Proto-Alpler), güney ve güney batıda Elam uygarlığı ve Hint-Avrupa (Aryan) toplulukları vardı. Bugün İran kelimesinin kökeni olduğu düşünülen Aryan denilen Antik İran halkları, MÖ 2. binyılda İran platosuna göç ederek yerleşmişlerdi.
MÖ 3. binyılda Güneybatı İran'da ve Güney Mezopotamya'da yükselen Elam uygarlığı, İran'da tarihi bilinen ilk siyasal oluşum ve kültür olup İran'ı o dönemin uygarlık merkezi durumuna getirmiştir. Elamlılar, MÖ 3.000-640 yılları arasında yaşamış ve üç büyük boyun bir araya gelmesinden kurulu siyasal bir güç olmuşlardır. Zagros Dağlarının eteklerinde Mezopotamya ile ilişkide olan Elam ülkesinin Asyalı halkları, sonradan yüksek yaylalarda da benimsenen kendi yazılarını geliştirmişlerdir. Eklemeli bir lisan olan Elamcanın ne Hint-Avrupa ne Sami ne de Sümerce ve Hurrice ile dil bağlantıları bulunamamıştır. Elam uygarlığının başkenti Susa bugün İran'ın güney batısında başkenti Ahvaz olan Huzistan eyaletine bağlıdır.
Antik Çağ
Medler ve Ahamenişler
Elam medeniyetinin sükutunun ardından başlayan Med dönemi, İran'ın dünya tarihinde öne geçmesine neden olmuştur. Medler, Demir Çağı'nın Hint-Avrupalı olduğu bilinen bir kavmidir. Nereden geldikleri bugün net olarak bilinmemekte olup yazı kullanmadıklarından okuryazar bir kavim de değillerdi.
İran'daki kavimleri güçlü bir siyasal birlik haline getirerek bölgenin siyasal hayatında rol oynayacak duruma getiren Medler, muhtemelen MÖ 13. yüzyıl sonlarında Kafkasya üzerinden İran coğrafyasına girmişler ve Hazar Denizi'nin güneyine yerleşmişlerdir. Daha sonra yayılmaya başlayan Medler, yoğun olarak Ekbatan merkez olmak üzere Batı ve Güney İran'da varlıklarını sürdürmüşlerdir.
MÖ 7. yüzyılda kurdukları Med İmparatorluğu ile kendilerinden sonra İran'ı bir bütün olarak birleştirecek Pers İmparatorluğu'nun oluşmasına zemin hazırlamışlardır. Anadolu'nun bir kısmını ve Mezopotamya'yı içine alan bir imparatorluk kuran ve 151 sene İran'da yönetimi ellerinde bulunduran Medler aynı zamanda Zerdüştçülük inancının İran'da yayılmasını sağlayarak bölgenin dinsel ve inanç yapısını etkileyecek bir oluşumun da kurucuları olmuşlardı. Önce Medler, daha sonra Persler dönemi İran'ın kendi sınırlarının ötesine taşımasına yol açmış, Med ve Pers İmparatorlukları İran merkezli büyük devletler olarak hem İran'a hem de İran'ın çevresindeki ülkelere egemen olmuşlardır. Med Krallığı, Lidya ile yapılan barış antlaşmasından takriben 35 yıl sonra II. Kiros'un son Med Kralı Astyages'e karşı isyanından sonra yıkılmıştır.
Med hakimiyetine akrabaları olan Ahamenişler son vermiştir. Ahameni adı hanedanlığın kurucusu Ahameniş'ten gelmektedir. Bu ad aynı zamanda yaklaşık 200 yıl imparatorluğu yönetmiş olan Pers kraliyet ailesinin de adıdır.
Medlerden sonra gelen ve onlarla etnolojik ve kültürel açıdan akraba olan Ahameniş Hanedanı'nın kurmuş olduğu Pers İmparatorluğu, İran'ın kendi çevresini egemenlik altına aldıktan sonra tüm Anadolu'yu işgal etmiş ve Ege Denizi'ne kadar olan alanda uzun süre hükümranlığını sürdürmüştür. Perslerin anayurdu Parsia'dır. Yeri, Zagros Dağlarının güney ucunda yer alan bugünkü Fars eyaletine yaklaşık olarak denk düşmektedir. Hint-Avrupa koluna mensup Eski Farsça konuşan Ahameniş dönemi Persleri, dilleri bakımından İrani diye tanımlanan geniş bir topluluğun koluydu.
II. Kiros ve I. Darius yönetiminde Pers İmparatorluğu o zamana kadar insanlık tarihindeki en büyük imparatorluk haline gelmişti. Bu imparatorluğun sınırları doğuda İndus Nehri ve Ceyhun Nehri'nden, batıda Akdeniz'e uzanıyor, Anadolu ve Mısır'ı kapsıyordu. Böylece Pers krallarının dünya imparatorluğu etnik, toplumsal, hukuksal ve politik açıdan sayısız farklı halkları, nüfus gruplarını ve idari birimleri kaplamaktaydı. Darius'un yazıtlarında vurgulandığı gibi Soğdiana'nın ötesindeki Sakalardan Nübye'ye, Hindistan'dan Lidya'ya kadar uzanıyordu. Bu bağlamda Pers İmparatorluğu'nun tesis ettiği barış, sükunet ve hoşgörü ortamında ziraat ve ticaret artmış, refah yükselmiş ve bölge insanlarının yaşam kalitesi de yükselmiştir.
Helenistik Dönem ve Seleukoslar
Hindistan'a kadar egemenlik alanı kuran Pers İmparatorluğu, Makedonya Kralı İskender'in Hindistan'a kadar uzanan alanda kendi devletini kurması ile sona ermiştir. İskender, MÖ 332 yılında son Ahameniş İmparatoru III. Darius'u meşhur İssos Savaşı'nda yenerek Pers İmparatorluğu'nu tarihten silmiştir. İskender, daha sonra Ahameniş topraklarının yönetimini üst düzey komutanlarına bırakarak bölgeden çekilmiştir. İskender aynı zamanda Helenistik kültürü de İran topraklarına taşımıştır. Milat sonrası yıllarda Romalıların Anadolu ile beraber Orta Doğu topraklarını egemenlikleri altına almasıyla hem Helenistik kültür hem de Perslerden gelen etkilere bu bölgelerde son verilecektir.
İskender'den sonra İran bölgesi, onun kumandanlarından Seleukos'un eline geçmiştir. Seleukos, başkentini Suriye'ye taşıyınca doğuyu ihmal etmiştir. Seleukosların bütün güçlerini batı sınırlarına harcayıp doğuyu ihmal etmeleri neticesinde ise doğu eyaletleri merkezden bağımsız hareket etmeye başlamış ve bu eyaletlerden Partya eyaletindeki Parni kabilesinin reisi Arşak, Seleukoslara karşı ayaklanarak diğer kabileleri kendi önderliğinde birleştirdikten sonra Part İmparatorluğu'nu kurmuştur.
Part İmparatorluğu
Partlar, Aral Gölü ile Hazar Denizi bölgesinden göç eden, İskitlerle akraba göçebe bir kavimdir. Onlar, gerçek anlamda İran sahasına Orta Asya göçebe kimliğinin ilk taşıyıcıları olmuşlardır. MÖ 3. yüzyılda ortaya çıkan bu imparatorluğu yöneten hanedana, Arşaki Hanedanı denmektedir. Partlar, yaklaşık olarak 500 yıl hüküm sürmüşler ve bu dönemde Roma'nın genişlemesine engel oldukları ve önemli ticaret güzergahlarını ellerinde bulundurdukları için onların baş düşmanı olmuşlardır.
Part İmparatorluğu'nun MÖ 1. yüzyılın ortalarındaki hakimiyet alanına bugünkü adlarıyla İran, Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Tacikistan, Afganistan ve Pakistan'ın bir bölümü ile Türkiye topraklarının Fırat Irmağı'nın doğusunda kalan kısmı giriyordu. Part İmparatorluğu, Roma ile yapılan sonu gelmeyen savaşlar ve taht kavgaları neticesinde zayıfladıktan sonra Fars eyaletinin hakimi Erdeşir, Partlara karşı ayaklanarak IV. Erdevan'ı yenmiş, onu katletmiş ve ardından Sasani İmparatorluğu'nu kurmuştur. İran'da kurulan bu yeni hanedan adını Erdeşir'in atası Sasan'dan almaktadır. Böylece İran'ın yeniden güçlü bir devlet olarak ortaya çıkışı, 3. yüzyılın ilk yarısında kurulan Sasani İmparatorluğu döneminde gerçekleşmiştir.
Sasani İmparatorluğu
Sasaniler, kurdukları devlet ile Orta Doğu ve Anadolu bölgelerinde Romalıların komşusu düzeyine geldiler. Roma İmparatorluğu'nun ikiye bölünmesinden sonra ortaya çıkan Bizans İmparatorluğu döneminde Sasaniler güçlü bir devlet olarak varlıklarını sürdürdüler ve Bizans'ı yenerek Karadeniz kıyısındaki topraklara sahip oldular. İran'ın tamamını, Kafkasya ile Küçük Asya'nın bir kısmını ve Türkmenistan bölgesini ellerine geçiren Sasaniler, ülkeyi ekonomik ve askeri alanda reformlarla geliştirmeye çalışmışlardır.
Sasaniler zamanında İran'da Zerdüştçülük devlet dini haline gelmiş ve İran kimliği öne çıkarılmıştır. Yine İran adının da ilk kez bütün bu coğrafyayı kapsayacak biçimde onlar tarafından kullanıldığı varsayılmaktadır. Sasaniler döneminde dini azınlıklar (Hristiyanlar ve Yahudiler) özel bir vergi ödemek şartıyla serbestçe hareket edebiliyorlardı. Sasaniler zamanında İran'da sanat, müzik ve mimari alanlarında önemli gelişmeler kaydedilmişti. Ayrıca posta ve haber alma işleri de çok ileri düzeyde idi.
Sasaniler, Partlar gibi önemli ticaret güzergahlarını ellerine geçirmeye çalışmışlardır. Ancak bu çabaları onları batıda Roma ve Bizans, doğuda ise Kuşan İmparatorluğu (daha sonra aynı bölgede Ak Hun İmparatorluğu) ve Göktürkler ile karşı karşıya getirmiştir. Sasanilerin en parlak zamanı, ülke içinde Mazdekçiliğin dini ve toplumsal şiddet hareketlerine son veren, ülke dışında Bizans ile bir barış antlaşması yapıp Ak Hunları Ceyhun Nehri'nin kuzeyine atan ve gösterdiği iyi idare sebebiyle "adil" lakabı verilen I. Hüsrev dönemidir. I. Hüsrev, önemli ticaret yollarını ele geçirmiş, hatta Yemen'i bile Sasani eyaleti yapmıştı. Onun döneminde birçok yeni şehrin ve sarayın temeli atılmış, ticaret yolları tamir edilmiş ve yeni köprüler yapılmıştır. Antakya, Şam ve Kudüs'ü işgal edip devletin sınırlarını İskenderiye'ye kadar genişleten, aynı zamanda 626'da İstanbul'u dahi kuşatan II. Hüsrev'in saltanat yılları ise Sasanilerin son parlak dönemini oluşturmaktadır. Çünkü onun kazandığı başarılar kalıcı olmamış ve Bizans tekrar toparlanıp kaybettiği toprakları geri almaya başlamıştır. Özellikle Herakleios zamanında Bizans ordularının Sasani başkentine kadar uzanan seri seferleri İranlıların gücünü tamamıyla yok etmiştir. Bu sırada Bizans-Sasani çekişmesinden yararlanmak isteyen Araplar da kapıdaydılar.
Orta Çağ
İslam devri
7. yüzyılda İran'a Arapların taarruzu başlamıştır. Sasani-Bizans çekişmesinden yararlanan Araplar, İslam'ın gücü ile giderek Orta Doğu'nun çeşitli bölgelerinde yayılma şansı elde etmişlerdir. Arap-İslam yönetimi İran'da yeni bir devlet yapısı kurup İran halkının Müslümanlaşmasını sağlamıştır. Ömer devrinde 637 yılında Kadisiye Zaferi, 638 yılında Celula Zaferi ve 642 yılındaki Nihavend Zaferi ile Sasanilere ağır darbeler indirilmiş ve böylece İslam ordularının önündeki engel kaldırılmıştır. Daha sonraki yıllarda İran'ın ortasındaki İsfahan'dan Ceyhun'un batısına kadar Horasan bölgesi ve Hazar Denizi'nin batısında bulunan Derbent şehri Müslümanların eline geçmiştir. Artık, 400 yıllık Sasani İmparatorluğu sona ermiş ve İran, Mısır, Suriye ve Mezopotamya gibi İslam devletinin bir eyaleti haline gelmişti. Emevi ve Abbasi döneminde İran halkı tümüyle Müslümanlaştı. Ancak Fars ve Kirman gibi ana yollardan uzak eyaletlerde Zerdüştçüler kendi inançlarını korumaya devam ettiler. Emeviler döneminde I. Yezid'in iş başına gelmesiyle aşırı Arap milliyetçisi politikalar devreye girince İran, bu hanedana karşı yapılan muhalefetin merkezi durumuna geçti. Zaten geçmişte de Ali-Muaviye mücadelesinde İranlılar, Ali'yi tutmuşlardı.
Emevi Devleti'ni yıkan Abbasi İsyanı'nda Horasan'da faaliyet gösteren Ebu Müslim, İranlı köylüler ve Emevilerden hoşnut olmayan Arap kabilelerini kendi tarafına çekmeyi başarmıştı. Böylece Abbasiler, İranlıların yardımı ile Araplara karşı 750 yılında kesin zafer kazandılar ve bu isyan neticesinde yıkılan Emevi Devleti'nin yerini Abbasi Devleti aldı. Abbasi Devleti zamanında askeri ve idari zümrelerden pek çok İranlı, Arapların hizmetine girmiştir. Abbasilerin meşhur vezir ailesi Bermekiler de İranlı bir aile idi. Böylece Abbasi Devleti, Sasani siyasi-idari kurumlarından yoğun bir şekilde etkilendi. Ayrıca devlet idaresinde önemli görevler İranlı bürokrat ve katiplere verilmişti.
Arap hakimiyeti zamanında birçok Arap kabilesi İran'a yerleştirilmiştir. Bunların içinde Harici ve Şii Araplar da vardı. Böylece çift yönlü bir etkileşim meydana geldi. Bir yandan İslamiyet ve Arapça hızla yayılırken öte yandan yeni gelenler eski İran kültür ve geleneklerinden etkilenmişlerdir. İran'ın Müslümanlaşması ile İslam'ın Altın Çağı olarak adlandırılan 8.-12. yüzyıllar arasındaki İslam medeniyetinin zirve döneminin oluşmasında Türkler ve Araplar ile birlikte İranlılar da üçüncü unsuru teşkil etmişlerdir.
İran'da iki asır süren Arap hakimiyeti etkisini birçok alanda olduğu gibi dilde de göstermiştir. 10. yüzyılda Arap hakimiyetinden sonra artık eski Pers dili Arap alfabesi ile yazılmaya başlanmış ve resmi vesikalarda Arapça kullanılmaya başlanmıştır. Böylece dile birçok Arapça kelime ve deyim girmiş ve şimdi kullanılan Farsça oluşmuştur. Tabii Selçuklu Hanedanıyla birlikte Türkçe de Farsçaya etki edecek fakat en önemli tesir İlhanlılar ve Timurlular devrinde olacaktır. 19. ve 20. yüzyıllarda İran'a Rus taarruzu ve işgalleri neticesinde Rusça ile aynı dil grubundan olması itibarıyla İngilizce de Farsça üzerinde etkili olan dillerdendir. Bu sebeple bugün konuşulan Farsçada Arapça, Türkçe, Moğolca, Rusça, İngilizce kelime ve deyimler vardır.