Oltu

Oltu (Ermenice: Ողթիկ Volt'ik; Gürcüce: Oltisi), Erzurum ilinin bir ilçesidir. Nüfusu 2021 yılı itibarıyla 30.316 kişidir. 72 adet mahallesi vardır. Coğrafi olarak Erzurum ilinin kuzeydoğusunda, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz bölgelerinin kesişim noktasında yer alır. Yusufeli, Olur, Şenkaya, Narman, Tortum ve Uzundere ilçeleri ile çevrilidir. İlçe merkezi Oltu Çayı vadisine kurulmuştur. Erzurum il merkezine 117 km uzaklıktadır.
Oltu, sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından Erzurum'un merkez ilçelerinden sonra ilk sırada yer almaktadır. Ekonomisi büyük oranda tarım, hayvancılık, madencilik ve orman ürünlerine dayanmaktadır. Atatürk Üniversitesi'ne bağlı 2 fakülte ve 1 meslek yüksekokulu ilçede bulunmaktadır. Oltu, Doğu Anadolu Bölgesi'ni Doğu Karadeniz Bölgesi'ne bağlayan Hopa-İran Transit karayolu üzerinde konumlanmıştır.
Oltu'nun tarihi M. Ö. 10. yüzyıla kadar dayanmaktadır. Hurriler, Urartular, Kimmerler, İskitler, Persler, Makedonlar, Arşaklılar, Ermeniler, Romalılar, Bizanslılar, Hazarlar, Emeviler, Abbasiler, Gürcüler, Selçuklular, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Osmanlılar, Ruslar gibi birçok farklı devletin hakimiyeti altına girmiştir. Mondros Antlaşması ile Türkiye toprakları dışında kalan Oltu, 13 ay boyunca Oltu Şura Hükumeti tarafından yönetilmiş ve 17 Mayıs 1920'de Ankara hükumetine katılmıştır. 1926'da Erzurum iline bağlı bir ilçe haline getirilmiş, 1946 yılında Şenkaya ve 1958 yılında Olur, Oltu'dan ayrılarak yeni birer ilçe haline getirilmişlerdir.
Oltu, Köppen iklim sınıflandırmasına göre yazları sıcak ve her mevsim yağışlı olan nemli karasal iklime sahiptir. Oltu, Cağ kebabı ve Oltu taşı ile meşhurdur.
Tarih
Oltu Kalesinde bulunan bir yazıt MS 7. yüzyıla tarihlendirilmiştir ancak bölgede yerleşimin çok daha erken kurulduğu bilinmektedir. Şehir kalesi bir zamanlar Mamikonyan nakhararlarına aitti ve daha sonra Bagratuniler'in eline geçti. İdari olarak Tayk vilayetinin Vok'aghe bölgesi sınırları içinde bulundu. Oltu'nun müstahkem bir yerleşim yeri olması ilk olarak, 9. yüzyılda Gürcü Bagratidlerin bu bölgeyi işgal ettiği zamandır. İber Kuropalates David'in 1000 yılında ölümünden sonra, İmparator II. Basil'in birlikleri, Oltu'nun da dahil olduğu Tao-Tayk bölgesindeki kaleleri ve kasabaları işgal etti. Sonraki yüzyıllarda Oltu; Selçuklu Türkleri, Moğollar ve Türkmen boylarının kontrolüne art arda geçti. Osmanlılar Olti'yi on altıncı yüzyılda Gürcüler'den fethetti.
1829 yazında Ruslar bölgenin kontrolünü ele geçirdi ancak Osmanlı'ya bıraktı. 1877-78 Rus-Türk Savaşı sırasında kasaba, Rus İmparatorluğu'na dahil edildi ve Kars Oblastı'nın bir bölümü yapıldı. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesinden önce Olti'nin nüfusu 2.373'tü. 1918'in son aylarında Olti, nominal olarak Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin bir parçasıydı ancak Türk kumandanlar tarafından yönetildi. 1919-1920'de Oltu, Birinci Ermenistan Cumhuriyeti'nin bir parçasıydı ancak Oltu Şura Hükumeti yönetimi altındaydı. 1920'de Doğu Anadolu'da Kazım Karabekir önderliğindeki Türk orduları, Türk Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında Ermenistan'a saldırdı ve Oltu'yu ele geçirdi, ele geçirilen topraklar Türkler ve Sovyetler arasında imzalanan müteakip antlaşmalarla Türkler'e bırakıldı.
Tarihi eserler
Oltu'daki başlıca tarihi manzara kaledir, kayalık bir çıkıntının üstünü örter. Duvarları, güneybatıdaki heybetli bir yamaç da dahil olmak üzere büyük yuvarlak kuleler ve çıkıntılarla güçlendirilmiştir. Bitişikteki küçük bir yerleşimi korumak için duvarlar, yerleşimin etrafından dolaşmıştır. Bu Orta Çağ kalesi, 7. ve 11. yüzyıllar arasındaki iki büyük inşaat döneminin sonucudur. 1977 yılında Türk Mühendisler Birliği tarafından büyük onarımlar yapılmıştır. Kuzey kulesinin tepesinde, 7. yüzyıldan kalma "iki dilli" Rumca-Ermenice yazıtın bulunduğu bir Gürcü altı köşeli kilisesinin kalıntıları var. Bu Gürcü kilisesi, 9. ve 10. yüzyıllar arasındaki bir zamanda inşa edilmiştir. Kuzey kulesinin içinde Müslüman bir evliya olan Mısri Zennun'un mezarı var. Oltu-Penek vadisini çevreleyen tepelerde; Cücürüs, Köroğlu, Olur, Kamhıs, Soğmun, Oğlan ve Kız çevresinde geç antik ve Orta Çağ kiliseleri ile kaleler yer almaktadır.
Osmanlı döneminde Arslan Paşa Camii, mezarıyla birlikte Arslan Paşa tarafından 1665 yılında yaptırılmıştır. Kalem minareli kubbeli bir yapıdır. Yakınında Mısri Zennun'un 14. yüzyıldan kalma kümbeti bulunur. Rus yönetimi sırasında (1878-1914) yeni bir kilise inşa edilmiştir. Taşlarının bir kısmı Orta Çağ Bana Katedrali'nden gelmiş olabilir. Ocak 2019'a kadar kısmen harap olan kilisenin restore edileceği kaymakam Şenol Turan tarafından açıklandı. Projenin 2021'de tamamlanması planlanıyor ve kilise kütüphaneye dönüştürülecek. Gaziler köyünde, 1784 yılında inşa edilmiş küçük bir Osmanlı camiinin bulunduğu 12. yüzyıldan kalma bir Saltuklu kalesi de bulunmaktadır.
Coğrafya
Oltu ilçesi; Erzurum'un Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinin kesişim noktasında, Erzurum ilinin kuzeydoğusunda yer alır. Erzurum il merkezine 116 km uzaklıktadır. Deniz seviyesinden yüksekliği 1275 m'dir. İlçe 41-59 doğu boylamı 40-34 kuzey enlemi içerisinde yer almaktadır.
İlçenin komşuları Şenkaya, Yusufeli (Artvin), Olur, Narman, Tortum ve Uzundere ilçeleridir. 2020 verilerine göre toplam 72 adet mahallesi vardır. Ayrıca Oltu, Erzurum'un gelişmiş ilçelerinden biri olup Erzurum'u Kars'a ve Ardahan'a ve Artvin'e bağlayan ana yola sahiptir.
İklim ve bitki örtüsü
Oltu, Çoruh Nehri'nin bir kolu olan Oltu Çayı vadisine kurulmuştur. Vadinin dışında, geniş dağ ormanları vardır ve topoğrafya dağlıktır. İklim yazları sıcak, kışları ise soğuk ve karlıdır ancak gerek yükseltinin az olması gerekse Karadeniz ikliminin ılımanlığından dolayı aşırı değildir. Ortalama sıcaklık 10.2 C, en düşük sıcaklık ortalaması 9.3 C civarındadır. En yüksek hava sıcaklığı 1988 yılında 31.4 C olarak ölçülmüştür. Temmuz-Ağustos ayları sıcaklığın en yüksek olduğu aylardır. Yıllık yağış ortalaması 29.6 kg/m2 dir ve yağışlar genellikle ilkbahar-sonbahar aylarında yoğunlaşmıştır. İlçenin en yüksek noktaları 3030 metre ile Akdağ ve 2000 metre ile Kırdağ'dır.
İlçenin ormanlık bölgelerinde; kavak, sarıçam, pelit, karaağaç gibi ağaç türlerine tesadüf edilir. Vadi boyunca ise özellikle kavak ve söğüt ağaçları ile meyve ağaçları bulunmaktadır. Ayrıca bölgede üç endemik bitki türü bulunmaktadır: Astragalus nigrocalycinus, Centaurea taochia, Delphinium munzianum.
Oltu taşı
Oltu, yarı-değerli bir taş olan Oltu taşı ile ünlüdür. Bu taşa Kara kehribar da denilmektedir ve parlak siyah renktedir, işlendikçe sertleşir ve parlar. Takı, tespih, anahtarlık, ağızlık ve kutu gibi süs eşyalarının üretiminde kullanılır.
Etimoloji
Oltu'nun 1282 yılına ait Türkçe adı: Olti, 1075 yılına ait Ermenice adı: Uğtik (akkusativ: Uğtis), 1014 yılına ait Gürcüce adı: Olti (genarativ: Oltis) şeklindedir. Ermenice "Ուղդիք" adı Ortaçağdan önce "Ultik" şeklinde telaffuz edilirdi.
Oltu'nun mahalle isimlerinin büyük bir kısmı Ermenice kökenlidir. Ancak 1989 yılına kadar geçen süreçte toplamda 51 köyün adı değiştirilmiştir.
Nüfus
1897 nüfus sayımına göre okrugun nüfusu 31.500'dü. Nüfusun %62,6'sını Türkler (%15'i Oltu şehrinde), %11.1'ini Kürtler, %9.9'unu Ermeniler (%44,5'i Oltu şehrinde), %8.6'sını Rumlar, %3.2'sini Türkmenler ve %2.8'ini Ruslar oluşturmaktaydı. Okrug merkezi Oltu'nun nüfusu ise 2.373'tü.
Ayrıca ilçe ulaşım, iklim, kültür, ekonomi gibi birçok yönden çevresine göre çok daha gelişmiş olduğundan göçler de almıştır. Ermeni Soykırımı'ndan önce, kent nüfusunun neredeyse yarısı Ermeni idi (%44,5).
Dil
Uzun süre Ermeniler ile birlikte yaşayan yöre halkının dilinde Ermenice'den alınma birçok sözcük vardır. Ayrıca bölgedeki köylerin eski isimlerinin birçoğu da Ermenice kökenlidir. Ermenice'den alınan sözcüklerden bazıları tabloda gösterilmiştir:
Oltu'da kullanılan Türkçe ağzının Doğu Anadolu ağızları içindeki konumu Prof. Dr. Leyla Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması (Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara 1996) adlı çalışmasına göre şöyledir:
Politika
Oltu Belediye Başkanları
Oltu'da görev yapmış belediye başkanlarını gösteren tablo:
Oltu Kaymakamları
Oltu'da görev yapmış kaymakamları gösteren tablo:
Politikacılar
Oltu doğumlu politikacıları gösteren liste:
76. Türkiye içişleri bakanı Efkan Ala (1965, Oltu)
TBMM 1. Dönem Oltu Milletvekili Yasin Haşimoğlu (1895, Oltu)
TBMM 1. Dönem Oltu Milletvekili Rüstem Haşimoğlu (1866, Oltu)
Oltu Şura Hükümeti Başkanı ve 1. Oltu Mutasarrıfı Yusuf Ziya Bey (1881, Oltu)
Eğitim ve sağlık
İlçede okuma yazma oranı 2014 verilerine göre %90'dır. Oltu'daki eğitim kurumlarını gösteren liste:
Yükseköğretim
Oltu Meslek Yüksekokulu
Atatürk Üniversitesi Oltu Yer Bilimleri Fakültesi
Atatürk Üniversitesi Oltu Beşeri ve Sosyal Bilimler Fakültesi
Lise
Oltu Anadolu Lisesi
Oltu Yusuf Ziya Bey Kız Anadolu Lisesi
Oltu Fen Lisesi
Oltu İbn - i Sina Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi
Oltu Nenehatun Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi
Oltu Yavuz Selim Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi
Oltu Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi
Oltu Anadolu İmam Hatip Lisesi
Oltu Meslek ve Teknik Anadolu Lisesi
Ortaokul
Ayvalı Ortaokulu
Cumhuriyet Ortaokulu
Gökçedere Ortaokulu
Karabekir Ortaokulu
Küçük Orcuk Ortaokulu
Mehmet Akif Ersoy Ortaokulu
Oltu Ortaokulu
İMKB Yatılı Bölge Ortaokulu|İlkokul
İlkokul
Atatürk İlkokulu
Ayvalı İlkokulu
Fatih İlkokulu
Gökçedere İlkokulu
Karabekir İlkokulu
Şehitler İlkokulu
Yasin Haşimoğlu İlkokulu
25 Mart İlkokulu
Mehmet Akif Ersoy İlkokulu
Anaokulu
Vilayetler Birliği Nenehatun Anaokulu
Oltu Anaokulu
Yaygın eğitim
Oltu Halk Eğitim Merkezi
Oltu Mesleki Eğitim Merkezi
Oltu Öğretmen Evi ve Akşam Sanat Okulu
Oltu'da 100 yataklı bir Devlet Hastanesi, 1 Toplum Sağlığı Merkezi, 1 Verem Savaş Dispanseri, 1 Acil Sağlık Hizmetleri İstasyonu, 13 sağlık evi, 2 serbest diş hekimi ve 10 eczane bulunmaktadır.
Yemek
Oltu Cağ KebabıOğlak veya kuzu etinden yapılan, önceden terbiye edilmiş etin yatık olarak odun ateşinde pişirilmesi suretiyle hazırlanan ve cağ veya bico adı verilen şişlerle servisi yapılan günümüzde Türkiye'nin hemen her tarafında tüketilen bir tür kebap yemeğidir.
Kuzu eti; reyhan, tuz, karabiber ve soğan ile birlikte yoğrularak bir süre bekletilir. Ardından kalın bir şişe büyük parçalar halinde dizilir ve ocağa alınır. Etler piştikten sonra cağa takılarak kesilir. Soğan ve lavaş ekmeği ile servis edilir.
Cağ kebabı olacak kuzunun seçimi esnasında özellikle 6 aylık olmasına ve yaşıtlarından daha boylu ve dolgun olmasına dikkat edilmektedir.
Diğer yemekler