Fransızca

Fransızca (français veya langue française [lɑ̃ɡ fʁɑ̃sɛz]), Hint-Avrupa dil ailesinin bir Romen dilidir. Tüm Romen dillerinde olduğu gibi, Roma İmparatorluğu'nun Halk Latincesinden türemiştir. Fransızca, Gallo-Romen dillerinden, Galya'da konuşulan Latinceden ve özellikle Kuzey Galya'da gelişti. En yakın akrabaları Oil dilleridir. Fransızca, Gallia Belgica gibi Kuzey Roma Galyası'nın yerli Kelt dillerinden ve Roma sonrası Frank işgalcilerin (Cermen) Frank dilinden de etkilenmiştir. Bugün, Fransız sömürge imparatorluğu sayesinde, en önemlisi Haiti Kreolü olmak üzere, Fransız kökenli çok sayıda kreol dili vardır. Fransızca konuşan bir kişi veya ulus, Frankofon olarak anılabilir.
Dünyada yaklaşık olarak 200 milyon insan Fransızca bilmektedir. 128 milyon insan Fransızcayı anadili veya ikinci dili olarak konuşurken, 54 ülkede 72 milyon insan tarafından da bilinmekte ve konuşulmaktadır. Avrupa'da Fransa ve Monako dışında Belçika, İsviçre ve Lüksemburg ülkelerinin belirli bölgelerinde olmak üzere, Afrika ve Amerika kıtası dahil, dünyanın farklı köşelerinde resmi dil konumundadır.
Fransızca; İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Katalanca ve Rumence gibi Roma İmparatorluğu'nun dili olan Latincenin devam dillerindendir ve Romen dilleri'nin kuzeybatı kolundandır.
Fransızca tarih içerisinde Roma Galyalılarının Kelt dillerinden ve Roma sonrası Frenk göçmenlerinin Cermen dillerinden etkilenmiştir.
Fransızca 29 ülkede resmi dildir. La Francophonie denilen Frankofon Fransızca konuşan uluslar topluluğudur. Birleşmiş Milletler'in bütün alt kurumlarında ve uluslararası kuruluşların çoğunda resmi dildir.
Avrupa Birliği verilerine göre 27 üye ülkedeki 129 milyon insan (497.198.740 %26'sı) Fransızca konuşmakta ve bunun 65 milyonu (%12) anadili, 69 milyonu (%14) ise ikinci dili olarak konuşmaktadır. Bu verilere göre Fransızca birlik içerisinde İngilizce ve Almancadan sonra en sık konuşulan üçüncü dildir.
Dağılım
Avrupa
Fransa'daki yasal konumu
Fransız Anayasası'na göre Fransızca 1992'den beri Fransa'nın resmi dilidir. (Aslında 1539'dan beri önceki birtakım yasal metinlerde de Fransızca resmi dildir)
Resmi hükumet yayınlarında, eğitim sisteminde, yasal sözleşmelerde, reklamlarda yabancı sözcüklerin Fransızcaya çevrilmesi zorunludur.
Fransızcaya ek olarak Fransa'da pek çok yerel dil de konuşulur. Fransa, Avrupa Yerel Diller Sözleşmesi'ne imza atmış olmasına karşın, 1958 anayasasına karşı olduğu gerekçesiyle bunu onaylamamıştır.
İsviçre
Fransızca İsviçre'nin 4 resmi dilinden biri olup (diğerleri Almanca, İtalyanca, Romanşça) İsviçre nüfusunun %20'sinin anadilidir. Romanş dili İtalyanca'ya yakın bir dildir ve İsviçre halkının %6'sınca kullanılır.
Belçika
Fransızca Belçika'nın Valon bölgesinin resmi dilidir ancak bu bölgede Almanca konuşanlar doğu kantonlarda yaşar. Başkent Brüksel'in içinde yer aldığı merkez bölgesinin Felemenkçe ile birlikte iki resmi dilinden biridir. Bu bölgede çoğunlukla anadilleri olmamasına karşın nüfusun büyük çoğunluğu tarafından konuşulur. Valon ve Brüksel-merkez bölgelerine sınırı olmasına rağmen Flaman bölgesinde ise Fransızca ve Almanca resmi dil olmayıp Felemenkçe konuşulur. Ancak bu bölgede anadilleri Fransızca olan insanlar da yaşar.
Toplamda nüfusun %40'ı Fransızca, %60'ı Felemenkçe konuşur. Felemenkçe konuşan insanların %59'u da Fransızcayı ikinci dilleri olarak konuşurlar. Bu bilgilere göre Belçikalıların %75'i Fransızca bilmektedir.
Monako ve Andorra
Monako Prensliğinin ulusal dili Monégasque olmasına karşın Fransızca tek resmi dildir ve Fransız kökenliler ülke nüfusunun %47'sini oluştururlar.
Andorra'nın resmi dili ise Katalancadır. Fransa'ya yakın komşuluğu nedeniyle Fransızca da konuşulur. Fransız kökenliler ülke nüfusunun %7'sini oluşturur.
İtalya
İtalyanca ile birlikte Fransızca, İtalya'nın Aosta vadisi bölgesinde resmi bir dilidir. Buna ek olarak bölgede başka lehçeler de konuşulmaktadır. Ancak bunlar resmi açıdan tanınmamıştır.
Buradaki insanların %78,6'sının Fransızca bilmesine rağmen sadece %0,99'luk bölümü anadil olarak konuşur. Diğer taraftan İtalyanca, nüfusun %96'sı tarafından konuşulurken, anadil olarak konuşanların oranı %71,5 dir.
Lüksemburg
Fransızca Lüksemburg'un Almanca ve Lüksemburgca ile birlikte üç resmi dilinden birisidir. Lüksemburg eğitim sistemi üçlü dil yapısındadır. İlkokulun ilk yıllarında dersler Lüksemburgca, sonraki yıllarda Almanca, liseden itibaren ise Fransızca olarak okutulmaktadır.
Amerika
Kanada
Fransızca Kanada'nın resmi dillerinden biri olup İngilizceden sonra en çok konuşulan dildir. Québec eyaletinde ise Fransızca tek resmi dil olup 7 milyon insanın anadilidir.
Nüfusunun üçte biri Frankofon içinde yer alan New Brunswick bölgesinin ise iki resmi dili vardır. Nüfusunun üçte biri Frankofon içinde yer alan Kanada'nın başkenti Ottawa, Ontario şehrinin ise iki resmi dili vardır.
Ontario, Nova Scotia ve Manitoba bölgelerinde de resmi dil olmamasına karşın Fransızca konuşan insanlar yaşar.
Haiti
Fransızca toplumun okuryazar kesiminde konuşulmasına karşın Haiti'nin resmi dillerinden biridir. Fransızca kökenli Kreol dillerinden biri olan Haiti Kreolü ise nüfusun büyük kısmının anadilidir.
Birleşik Devletler
Federal düzeyde resmi bir tanınması olmamasına karşın Fransızca Amerika Birleşik Devletleri'nde İngilizce ve İspanyolcadan sonra en çok konuşulan üçüncü dildir. Louisiana, Maine, Vermont ve New Hampshire eyaletlerinde ise en çok konuşulan ikinci dildir. Louisiana'da Kayun ve Kreol Fransızcası konuşulur. 2000 verilerine göre Louisiana da 194.000 insan evlerinde Fransızca konuşmaktadır.
Afrika
Dünyada Fransızca konuşan nüfusun büyük çoğunluğu Afrika'da yaşar. Uluslararası Fransızca konuşan Ülkeler Topluluğunun (Organisation internationale de la Francophonie) 2007 raporuna göre 31 farklı Afrika ülkesinde yaşayan 115 milyon Afrikalı Fransızcayı anadili ya da ikinci dili olarak konuşabilmektedir. Fransızca Afrika genelinde ikinci bir dil olmasına karşın Abidjan, Libreville gibi şehirlerde ve Fildişi Kıyısı'nda sadece Fransızca konuşulmaktadır.
Afrika dillerinden etkilenerek gelişen Afrika Fransızcası'nın birçok çeşidi olmasından dolayı tek bir Afrika Fransızcasından söz edilemez. Fransızca kökenli Kreol dillerine ek olarak Fransızca Hint Okyanusu'nda bulunan adalarda da konuşulur. Madagaskar'da Fransızcanın yanında Malayo-Polinezyan bir dil olan Malagazi konuşulur. Mauritius ve Seyşel Adaları'nda İngilizcenin resmi dil olmasından bu yana Fransızca ve İngilizce arasında bir çekişme vardır. Madagaskar'da da son yıllarda İngilizce resmi dil olmuştur.
Sahra altı ülkelerde eğitimin yaygınlaşmasıyla birlikte Fransızca dili de yaygınlaşmış ve evrime uğramıştır.
Diğer ülkelerden Afrika'ya gelenler için Afrika Fransızcası'nı anlamak biraz güç olabilir, buna karşılık yazı dilinde çok büyük farklılıklar yoktur.
Fransızca pek çok Afrika ülkesinde resmi dildir:
Benin
Burkina Faso
Burundi
Cibuti
Çad
Kongo DC
Ekvator Ginesi
Fildişi Kıyısı
Gabon
Gine
Kamerun
Komorlar
Kongo Cumhuriyeti (Brazzaville)
Madagaskar
Mali
Nijer
Orta Afrika Cumhuriyeti
Ruanda
Senegal
Seyşel Adaları
Togo
Mauritius ve Magrip ülkelerinde resmi dil olmayıp idari dilde yaygın olarak kullanılır:
Cezayir
Fas
Moritanya
Tunus
Son yıllarda Cezayir özellikle eğitim dilinde Fransızcanın yerine Arapçanın kullanımını yaygınlaştırmak için dille ilgili çeşitli düzenlemeler yapmıştır.
Mısırda çoğunlukla kullanılan yabancı dil İngilizce olmasına karşın üst ve orta sınıflarda Fransızca daha yaygın olarak bilinir ve konuşulur. Bu yüzden eğitim süreci içerisinde bir Mısırlı İngilizceye ek olarak Fransızca da öğrenir. Mısır, Fransızca konuşan ülkeler topluluğu (Frankofon) içerisinde yer alır.
Fransanın Hint Okyanusunda yer alan iki denizaşırı bölgesi Mayotte ve Réunionda da resmi dil Fransızcadır.
Asya
Asya'da; eski Fransız sömürgeleri olan Hindistan'ın Puduçeri şehrinde, Vietnam, Kamboçya ve Laos'ta ticaret ve azınlık dili Fransızca olarak kabul edilir. Ayrıca Asya'daki diğer eski Fransız sömürgeleri olan Suriye ve Lübnan'da çoğunlukla kullanılan yabancı dil İngilizce olmasına karşın üst ve orta sınıflarda Fransızca daha yaygın olarak bilinir ve konuşulur. Lübnan, Fransızca konuşan ülkeler topluluğu (Frankofon) içerisinde yer alır.
Sınıflama
Fransızca bir Hint-Avrupa dilidir. Aşağıdaki aile ağacında gösterilen diğer kardeş dilleri gibi Fransızca, Latince soyundandır. Daha belirgin olarak Roma İmparatorluğu'nda yaşayanların çoğu tarafından konuşulan Kaba Latince soyundan, ve teknik terimlerinden dışında Klasik Latince ile pek benzerliği yoktur. Örneğin Klasik Latincede "at" anlamına gelen "equus"'un Kaba Latince karşılığı "caballus" idi ve bu Fransızca "cheval" kelimesine yol vermiştir. Diğer örnekler:
Söz dağarcığının yanı sıra grameri de daha çok Kaba Latinceninkine benzerdir. Klasik Latincede bir kelimenin çekim ekini değiştirerek herhangi bir durumu belirtmek için kelimeler çekilir; örneğin: "kızda" = "puellae", "kıza" = "puellam" olmuştur.. Bunun aksine Kaba Latincede zaman geçince bu çekim işlemi kaybolmuş ve çağdaş Fransızcada olduğu gibi sadece ilgeçler (ör. "ad", "in") kullanılmaya başlamıştır. Bu durum bir tek adların cinsiyetlerini belirten çekimlerde kalmıştır. Örneğin bir erkek kedi le chat, bir dişi kedi la chatte olarak tanımlanır. Bir erkek dansçı le danseur, bir kadın dansçı la danseuse olarak bilinir.
Dilbilgisi
Her Fransızca isim eril ya da dişil olarak ikiye ayrılır. Fransız isimleri cinsiyet için etkilenmediğinden, bir ismin formu cinsiyetini belirleyemez. Yaşamla ilgili isimler için, onların gramer cinsiyetleri sıklıkla bahsettiklerine karşılık gelir. Örneğin, bir erkek öğretmen bir "enseignant" iken, bir kadın öğretmen bir "enseignante" dir. Bununla birlikte, hem eril hem de dişil varlıkları içeren bir gruba atıfta bulunan çoğul isimler daima erkektir. Yani iki erkek öğretmenden oluşan bir grup enseignants olacaktır. İki erkek öğretmen ve iki kadın öğretmenden oluşan bir grup hala "enseignants" olacaktır. Birçok durumda "enseignant", bir ismin hem tekil hem de çoğul şekli aynı şekilde telaffuz edilir. Tekil isimler için kullanılan artikel, çoğul isimler için kullanılandan farklıdır ve artikel, konuşmadaki ikisi arasında ayırt edici bir faktör sağlar. Örneğin, tekil "le professeur" veya "la professeur(e)" (erkek veya kadın öğretmen, profesör) çoğul "les professeurs"dan ayırt edilebilir, çünkü "le", "la" ve "les" hepsi farklı telaffuz edilir. Bir ismin hem feminen hem de maskülen formunun aynı olduğu ve artikelin tek farkı sağladığı bazı durumlar vardır. Örneğin, "le dentiste" erkek bir dişçiye, "la dentiste" bir kadın dişçiye karşılık gelir.
Fiil çekimi
Etken fiil zamanları
"bütün" fiiler
Diğer dillerle karşılaştırma
Fransızca, Hint-Avrupa dili olan Latincenin soyundan gelen bir Romen dilidir ve bunun sebebiyle İtalyanca, İspanyolca gibi dillerle sözsel benzerliklere sahiptir. Aşağıdaki tablo bazı Fransızca sözleri İtalyanca, İspanyolca, Oksitanca, Katalanca, Portekizce, Rumence ve Latince eşdeğerleri ile karşılaştırmaktadır. Bu diller, Fransızcaya sözsel benzerliklerine göre sıralanmaktadır, örneğin İtalyanca, Fransızca ile %89 sözsel benzerliğe sahip olmasına rağmen o önce sıralanmaktadır, vesaire.
Metin örneği
Aşağıda Fransızcada İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin birinci maddesi, bunun Uluslararası Fonetik Alfabesi telaffuzu ve bu maddenin Türkçesi bulunmaktadır.
Fransızca sayılar
0 - zéro
1 - un(e)
2 - deux
3 - trois
4 - quatre
5 - cinq
6 - six
7 - sept
8 - huit
9 - neuf
10 - dix
11 - onze
12 - douze
13 - treize
14 - quatorze
15 - quinze
16 - seize
17 - dix-sept
18 - dix-huit
19 - dix-neuf
20 - vingt
21 - vingt-et-un
30 - trente
31 - trente-et-un
40 - quarante
50 - cinquante
60 - soixante
70 - soixante-dix
71 - soixante-onze
72 - soixante-douze
73 - soixante-treize
74 - soixante-quatorze
80 - quatre-vingts (İsviçre'de huitant)
85 - quatre-vingt-cinq
90 - quatre-vingt-dix (İsviçre, Belçika, Kongo ve Rwanda'da nonante)
95 - quatre-vingt-quinze
100 - cent
1.000 - mille
10.000 - dix-mille
1.000.000 - un million
Bazı sözcükler
Fransızca: français
Fransız: française(feminen)/français(maskülen)
Türkçe: le turc
Evet: Oui
Hayır: Non
Merhaba: Bonjour
İyi akşamlar: Bonsoir
İyi geceler: Bonne nuit
Hoşça kal: Au revoir
İyi günler: Bonne journée
Lütfen: S'il vous plait / S'il te plait
Teşekkürler: Merci.
Önemli değil: De rien / Je vous en prie / Je t'en prie
Özür dilerim: Pardon / Je suis désolé / Je suis désolée
Kim?: Qui?
Ne?: Quoi?
Nerede?: Où?
Nerede oturuyorsun?: Où habites-tu?
Neden?: Pourquoi?
Adın nedir?: Comment vous appelez-vous? / Comment t'appelles-tu?
Çünkü: Parce que
Nasıl?: Comment?
Ne kadar?: Combien?
Anlamıyorum: Je ne comprends pas.
Anlamadım: Je n'ai pas compris.
Evet, anlıyorum: Oui/Si, je comprends.
Yardım edin!: Au secours!!
Bana yardım edebilir misiniz?: Pouvez-vous m'aider s'il vous plait? / Pourriez-vous m'aider s'il vous plait? / Peux-tu m'aider s'il te plait? / Pourrais-tu m'aider s'il te plait
Tuvalet nerede?: Où sont les toilettes?
Türkçe konuşabiliyor musun?: Parlez-vous turc?
Fransızca konuşamıyorum: Je ne parle pas français.
Bilmiyorum: Je ne sais pas.
Biliyorum: Je sais.
Karnım aç: J'ai faim.
Nasılsın?: Comment allez-vous? / Ça va? / Comment ça va?
(Çok) İyiyim: Je vais (très) bien / Ça va (très) bien / Tout va (très) bien
(Çok) Kötüyüm: Je vais (très) mal / Ça va (très) mal / Tout va (très) mal
(evli) kadın: madame
(bekar, genç) kadın: mademoiselle
Bibliyografya