İskendernâme (Ahmedî)

İskendername (Ahmedi), 14. yüzyılda Ahmedi tarafından yazılan mesnevi tarzında manzum bir Türkçe eserdir.
Ahmedinin en tanınmış eseri olan İskendername, Türk edebiyatında yazılmış ilk manzum İskender hikayesidir. Eserde Kuranda ismi geçen Zülkarneyn unvanlı İskenderin hikayesi anlatılır ancak onun gibi cihan hakimi olan Büyük İskenderin kimlik ve kişiliği ile Zülkarneyninki iç içe geçmiştir.
Hikaye kurgusunun içerisine yedirilen din, tasavvuf, ahlak, felsefe, coğrafya, astronomi, metalürji, tıp, siyaset gibi pek çok ansiklopedik bilginin yanı sıra eserde Osmanoğullarına gelinceye kadar tüm devletler ve insanlık tarihi özet olarak aktarılmıştır. Dastan-ı Tevarih-i Müluk-i Al-i Osman başlıklı son bölümü ilk Türkçe Osmanlı vekāyinamelerinden sayılmaktadır. Hükümdarlara ve kumandanlara yönelik öğütlere yer verilmiş olması nedeniyle bir siyasetname olarak da değerlendirilir.
Ne zaman yazıldığı ve kime sunulduğu konusunda farklı görüş ve değerlendirmeler vardır. Bu değerlendirme ve yorumlardan Ahmedinin İskendernameyi Germiyanoğlu Süleyman Şahın ölümünden sonra yazmaya başladığı, Osmanlı padişahı Yıldırım Bayezide sunmak isteyip sunamadığı, bir takım ilaveler yaptıktan sonra Yıldırım Bayezidin oğlu Emir Süleymana sunduğu anlaşılmaktadır.
Şairin 1390da tamamladığı bildirilen ancak hayatının son yıllarına kadar zaman zaman ele alıp çeşitli ilavelerle enginleştirmeye çalıştığı eserin beyit sayısı bazı nüshalara göre yedi binden az, bazı nüshalara göre ise sekiz binden fazladır. Aruzun failatün failatün failün kalıbıyla meydana getirilmiştir.
Yazıldığı yıldan itibaren büyük bir rağbet görmüş, hemen hemen bütün eski kaynaklarda adından bahsedilmiş, yalnız Anadolu sahasında değil İran ve Türkistanda da okunmuştur.
Ansiklopedik eser olarak İskendername
Eser, Firdevsi ve Nizami Genceviin mesnevilerinden yararlanılarak yazılmıştır ancak bu eserlerin tercümesi değil; ansiklopedik özelliği bulunan orijinal bir eserdir. Ahmedinin eserindeki beyitlerin yarısı daha önceki örneklerde bulunmayan geometri, astronomi, tıp, felsefe, siyaset, etik, teoloji gibi değişik konularda okuyucunun bilgilendirilmesini ön planda tutmuştur. Bu bakımdan bilim tarihi ve felsefe tarihi açısından önemli bir eserdir; nitekim Latifi ve E. J. Wilkinson Gibb gibi araştırmacılar tarafından edebi değil, bilimsel bir eser olarak görülmüştür. Franz Babinger ise İskendername'nin Büyük İskender'e ait efsaneleri tesvir ettikten sonra bir bilim ansiklopedisi halini aldığını belirtir.
Tarih kitabı olarak İskendername
Esere sonradan eklenen dünya tarihi özeti, İskendernamenin en önemli özelliklerindendir. Bu bölümde dünya ve hükümdarlar tarihi Aristonun ağzından nakledilir. İslam peygamberinden başlayarak Emevi, Abbasi, İlhanlı ve Osmanlı devletleri tarihi anlatılmaktadır Dünya tarihinin Dastan-ı Tevarih-i Müluk-i Al-i Osman başlıklı son bölümü ilk Türkçe Osmanlı vekāyinamelerinden sayılmaktadır. Bu bölümde Ertuğrul Gazi'den Emir Süleyman'a kadar Osmanlı hanedanının hikayesi 300'ü aşkın beyitle dile getirilmiştir.
Siyasetname olarak İskendername
İskendernamede hükümdarlara ve kumandanlara yönelik öğütlere yer verilmiştir Mesnevide İskenderin dört büyük danışmanı Arestu/Aristo, Bukrat/Hipokrat, Sokrat, Felatun/Platon ona yol gösterir. Hızır da yanından eksik olmaz. İdeal hükümdarın vasıfları, dünya tarihinde adı geçen güçlü sultanların başarılarının sırları ve ülkesini felakete sürükleyen sultanların hatalarının sebepleri gibi konularda Aristo, Hipokrat, Sokrat, Platon ve Hızır tarafından İskendere bilgiler verilmektedir. Ahmedinin amacı bu bilginlerin ağzından aktardığı siyasi içerikli nasihatleri dönemin sultanına ulaştırmak ve onu siyaset ilmi konusunda bilgilendirmektir. Eser bu yönüyle bir siyasetname örneği olarak değerlendirilir. Osmanoğullarının tarihi anlatılırken Osmanlıdan beklenenin dünyaya yeni bir nizam vermek olduğu ifade edilmiştir.
Şekil özelikleri ve bölümleri
Ahmedi eserinin başlangıç bölümünü klasik mesnevi anlayışı içinde düzenlemiştir. 306 beyit halinde düzenlenen başlangıç bölümü besmeleyle başlayan bir girişten sonra; fahriye, şem ile pervane, şem ile micmer münazarası, söze dair, tevhid, natv ve hasb-i hal gibi bölümler içermektedir. Bu bölümlerde şu konular anlatılır: İskenderin doğumu, tahsili, tahta çıkışı; hayatın aslını Aristo, Eflatun ve Bokrattan sorması; bir meleğin ona kılıç vererek cihan hakimiyetini müjdelemesi, İran şahı Darab ile çarpışarak onu yenmesi; İskenderin Sistan şahının kızı Gülşahla aşkı; İskenderin Fur-ı Hindiyi yenmesi; Çin hakimiyeti ve Şark yolculuğu; Türkleri Hak dinine çağırması, Sedd-i Yecüc ve Mecücün yapılması; Hızırla konuşmaları ve ona yoldaş olması; bir müddet sonra hastalanıp ölmesi ve vasiyeti üzerine İskenderiyeye defnolunması.
Şair giriş bölümünden sonra air dastan başlıklarıyla anlatmak istediği konulara temas eder. Her dastan; mukaddime-i dastan, matla-ı dastan, hatime-i dastan olmak üzere üç ana bölüme ayrılmaktadır.
"Der-temsil ve hatime-i kitab ve "Tarih-i nazm-ı İskender" bölümleriyle esere son verilir.
Ahmedi, hayatının son dönemlerine kadar eserini tekrar ele alarak ona ilavelerde bulunmuştur. İskenderin Gülşahla aşkı, Hint adalarını gezmesi, Mevlid bölümü, Osmanlı tarihi ve zamanın bilimlerini anlattığı bölümler gibi, başka şairlerde bulunmayan bölümler eklenmiştir
Şahıs Örgüsü
Hikayede geçen şahıslar tespit edilebildiği kadarıyla şunlardır: Aristo, Arzu Ümmid, Behmen, Behram b. Behram, Behram, Behram-ı Gur, Bokrat, Darab, Dört Büyük Halife ve diğer Emevi-Abbasi halifeleri, Eflatun, Efrasiyab, Erdeşir, Fur, Gülşah, Güştasb, Hızır, Hüsrev Pervez, Hürmüz, Ademden itibaren Muhammede kadar gelen bütün peygamberler, İskender, Kaydafe, Kayser, Keyd, Key-kavus, Key-kubad, Keyumers, Kubad, Luhrasb, Mahar, Mahyar, Mani, Mezdek, Moğol ve İlhanlı hükümdarları, Nersi, Nizami, Nuşinrevan, Osmanlılarda Ertuğrul Gaziden Emir Süleymana kadar bütün hükümdarlar, Piruz, Puran Duht, Sokrat, Suday, Şapur, Şehrbanu, Şeyhoğlu, Tahmasb, Tamgaç, Ye'cüc ve Me'cüc, Yezdicerd, Zülkarneyn-i Evvel.
Nüshaları
Yazıldığı çağdan itibaren Şirazdan Balkanlara kadar Türk coğrafyasının pek çok yerinde çoğaltılan eserin nüsha sayısı 100ün üzerindedir. İsmail Ünver, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Ty. 921de kayıtlı olan 8754 beyitli (en hacimli) İskender-name üzerinde bir inceleme yapmış ve incelemeyle birlikte eseri tıpkıbasım halinde yayınlamıştır (Ankara 1983). Yaşar Akdoğan, eserin bazı kısımlarını günümüz Türkçesine aktararak İskendernameden Seçmeler adıyla yayımlamıştır(Ankara 1988). Necip Asım, İskendername içinde yer alan Osmanlı tarihi kısmını Osmanlı Tarihnüvisleri ve Müverrihleri adıyla yayımlamıştır. Nihat Sami Banarlının Dördüncü Asır Anadolu Şairlerinden Ahmedinin Osmanlı Tarihi: Dasitan-Tevarih-i Müluk-i Al-i Osman ve Cemşid ve Hurşid Mesnevisi adlı eser İskendername içinde yer alan Osmanlı Tarihi kısmını içerir. 1977 İskendernamenin Mevlid bölümü İsmail Ünver tarafından yayımlanmıştır. Eserin Süleymaniye Kütüphanesindeki nüshalarından birinde Ahmedinin 497 beyitlik bir miracnamesinin bulunduğu tespit edilip Yaşar Akdoğan tarafından tanıtılmıştır (1989).