Dede Korkut Kitabı

Dede Korkut Kitabı (Dresden yazmasının adıyla: Kitāb-ı Dedem Ḳorḳud Alā Lisān-ı Tāife-i Oġuzan; Vatikan yazmasının adıyla: Hikayet-i Oğuzname, Kazan Beğ ve Gayrı), Oğuz Türklerinin bilinen en eski epik destansı hikayeleridir. Hikayeler, göçebe Türk halklarının sosyal yaşam tarzları ve İslam öncesi inançları için önemli olan ahlak ve değerleri taşır. Kitabın efsanevi anlatımı, başta Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan olmak üzere Oğuz kökenli halkların kültürel mirasının bir parçasıdır. Aslen sözlü bir edebi ürün olup, 14. veya 15. yüzyılda anonim bir yazar tarafından yazıya geçirilmiştir.
Metnin Dresden yazması on iki, Vatikan yazması ise altı destansı hikaye ve bir önsözden oluşur. İçerdiği hikayeler tarih boyunca dilden dile, anlatıcıdan anlatıcıya aktarılan birer sözlü gelenek ürünüdür. Hikayeler kulaktan kulağa aktarıldığından dolayı gerçek halinin dışına çıkmıştır. 15. yüzyılın ikinci yarısında yazıya geçirildiği tahmin edilmektedir. Oğuzların yaşam biçimlerinden ekonomisine, inançlarından giyinişlerine, beslenmelerinden içinde yaşadıkları doğaya kadar pek çok konuda bilgi sağlayan bir kaynaktır. Günümüze ulaşan üç el nüshası bulunmaktadır. Biri Vatikan'da ve biri Dresden'de olmak üzere yalnızca iki el yazması, Gonbad el yazmasının keşfedildiği 2018 yılına kadar biliniyordu.
Eser
Dede Korkut Kitabı, destansı Oğuz hikayelerinin mecmuasıdır. İçerdiği on iki hikayenin büyük bölümü ilk defa X.-XI. yüzyıllar arasında Oğuzların eski yurdu olan Seyhun nehri boylarında ortaya çıkmış, XI. yüzyılda Oğuzların Kuzey İran, Güney Kafkasya ve Anadoluyu ele geçirmeleri ile Yakındoğuya gelmiştir. Alpamış olarak da bilinen Bamsı Beyrek hikayesi ise V.-VI. yüzyıllara kadar tarihlenmektedir.
Hikayelerin çoğu Doğu ve Güneydoğu Anadolunun iki büyük nehri Amıt suyu (Dicle) ve Aras nehrinin kollarından Kara Dere, Dereşam Suyu civarında geçer. "Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Boyu hikayesinde Trabzon çevresi net bir şekilde tasvir edilir.
Hikayelerinin yazıya geçirildiği tarih olarak XV. yüzyılın ikinci yarısı kabul edilmektedir. Kars, Erzurum civarında hüküm süren Akkoyunluların bu destanları yazıya geçirttiği tahmin edilmektedir.
Destan döneminden halk hikayeciliğine geçiş döneminin en önemli ürünü Dede Korkut Hikayeleridir. Hem şiir hem de düzyazı biçiminde yazılmıştır. Olay içeren yerler düzyazı, duygu içerikli yerler şiir şeklinde yazılmıştır.
Eserde nazım ve nesir bir arada verilmiştir. Dili Azeri lehçesinin özelliklerini göstermekle birlikte bugünkü Azeri lehçesiyle karşılaştırıldığında bütün dil özelliklerinin bu lehçeye ait olmadığı görülür. Gereksiz edebiyat süsleri bulunmayan, kısa, yalın ifadelerle örülmüş, yapmacıksız, özensiz bir üslup hakimdir.
Yer yer dünya mitoloji ve folklorik metinleri ile benzerlikler gösteren kısımlar mevcuttur.
Eserin günümüze ulaşan üç adet el yazması mevcuttur. Biri 19. yüzyılda Dresdende, diğeri 20. yüzyılda Vatikan'da, üçüncüsü ise 21. yüzyılda Kazakistan'da bulunmuştur.
Dresden nüshası
Kitab-ı Dedem Korkud Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan (Oğuz boyunun diliyle Dedem Korkud Kitabı) adını taşır; giriş ve 12 hikaye içerir. İlk defa H. O. Fleisch tarafından bulunmuştur. Bilim dünyasına 1815te Heinrich Friedrich von Diezin yayımladığı bir makale ile tanıtılmıştır. Von Diez'in Dresden nüshasını kopyalayarak elde ettiği bir kopya, Berlin Kütüphanesi'ndedir ve Berlin nüshası diye adlandırılır.
Vatikan nüshası
Hikayet-i Oğuzname, Kazan Beğ ve Gayrı ("Oğuzname hikayesi, Kazan Bey ve diğerleri) adını taşır; giriş ve 6 hikayeyi içine almaktadır. Vatikan Kütüphanesi Türkçe kısmında 102 numarada kayıtlıdır.
Nüshaların dil özellikleri ve kurguları birbirinden farklıdır. Kimi araştırmacılar iki nüshasının ortak bir dip nüshaya dayandığı görüşündedir; kimileri ise iki nüshanın da farklı anlatıcılardan ayrı ayrı derlenmiş olabileceği ihtimalini dile getirmiştir.
Türkistan nüshası
Bilinen 12 hikayeye ek olarak 13. hikayeyi (Salur Kazanın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi) barındıran tek nüshadır. Diğer nüshalar 15. yüzyıla aittir ancak bu nüshanın 14. yüzyıla ait olduğu ifade edilmektedir. Kesinleştiği takdirde en eski nüsha olacaktır.
Eserin basılması ve çevirileri
Dede Korkut Hikayeleri ilk olarak Berlin nüshasına dayanarak Kilisli Rıfat tarafından 1916da Arap harfleriyle Kitab-ı Dede Korkud ala Taife-i Oğuzan adıyla İstanbulda yayımlandı. Orhan Şaik Gökyay, Berlin nüshasını Dresden nüshasının fotoğrafları ile karşılaştırarak Dede Korkut adıyla (1938) yayımlamıştır. Ardından Gökyay, Dresden nüshasını esas alarak Vatikan nüshasındaki fazlalıkları da eklemek suretiyle geniş bir incelemeyi Dedem Korkudun Kitabı adıyla yeniden yayımladı (1973). Muharrem Ergin ise Dresden ve Vatikan nüshalarının tıpkı basımlarını vererek eseri Dede Korkut Kitabı I ([Giriş-Metin-Faksimile], Ankara 1958), II ([İndeks-Gramer], Ankara 1963) adıyla neşretmiştir.
Eser Rusçaya (1950 ve 1951), İtalyancaya (1952), Almancaya (1958), İngilizceye (1972 ve 1978), Sırpçaya (1981) çevrilmiştir. Farsçaya İngilizce tercümesinden Baba Korkud adıyla ve Türkçe aslından Hamase-i Dede Korkut adıyla çevrilmiştir.
Hikayelerde Yer Alan Eski Türk Gelenekleri
Hikayelerin hepsinin bir toyla (eğlenceyle) başlaması eski bir Türk geleneğinin göstergesidir. Çocuklara ad verilirken yaptıkları işin gözetilmesi de eski bir Türk geleneği olarak kabul edilmelidir. Örneğin Boğaç Han, ismini boğayı öldürmesiyle almıştır.
Toy etme: Oğuzlar mühim konularda karar vermek için toplantı yaparlardı. Kudretli Oğuz beylerini hep çağırdılar evlerine getirdiler. Ağır misafirlik eylediler.
İçerik
Giriş
Kitabın girişi iki kısımdan oluşur: Birincisi hikayelerin kopyalanması sırasında yazılmış olan ve Dede Korkutu tanıtan kısımdır. İkinci kısmı ise Dede Korkutun sözlerine ayrılmıştır. Bu ikinci kısımda önce Dede Korkutun söylemiş olduğu vecizeler sıralanmakta sonra da kadınları dörde ayıran sözleri gelmektedir.
Hikayeler
Dresden nüshasına göre eserde sırasıyla şu Oğuz hikayeleri gelmektedir:
Dirse Han Oğlu Boğaç Han
Salur Kazan'ın Evi Yağmalanması
Kam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek
Kazan Bey Oğlu Uruz'un Tutsak Olması
Duha Koca Oğlu Deli Dumrul
Kanlı Koca Oğlu Kanturalı
Kazılık Koca Oğlu Yegenek
Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi
Begin Oğlu Emren
Uşun Koca Oğlu Segrek
Salur Kazanın Tutsak Olup Oğlu Uruz'un Çıkarması
İç Oğuz'a Taş Oğuz Asi Olup Beyrek Öldüğü
Vatikan yazmasında altı öykü vardır:
Hikayet-i Han Oğlu Boğaç Han
Hikayet-i Bamsı Beyrek
Hikayet-i Salur Kazan'ın Evi Yağmalanduğudur
Hikayet-i Kazan Begün Oğlu Uruz Han Tutsak Olduğudur
Hikayet-i Kazılık Koca Oğlu Yegenek Bey
Hikayet-i Taş Oğuz İç Oğuz'a Asi Olup Beyrek Vefatı