Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin devlet yapısı

Kuzey Kıbrıs'ın devlet yapısı, Kuzey Kıbrıs cumhuriyetle yönetilmekte olup yarı başkanlık sistemi bulunmaktadır. Cumhurbaşkanı aynı zamanda devlet başkanı, başbakan ise hükumetin başkanıdır. Çok partili sistem uygulanmaktadır. Yürütme yetkisi hükumetin elindedir. Yasama yetkisi ise hükumetle beraber Cumhuriyet Meclisi'ne aittir.
Kuzey Kıbrıs, bağımsızlığı Türkiye dışında hiçbir ülke tarafından tanımayan de facto bağımsız cumhuriyet konumundadır. Bugün birçok devlet, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği gibi uluslararası kuruluşlar tarafından adanın sadece güneyinde egemenliği bulunan Kıbrıs Cumhuriyeti toprakları içerisinde kabul edilmektedir.
Anayasa
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 15 Kasım 1983 tarihinde Kuzey Kıbrıs'ın bağımsızlığını tek yanlı olarak ilan etmesinden sonra kurulmuş olan Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış, 5 Mayıs 1985 günü Kıbrıslı Türk seçmenler tarafından %70.18'e karşı %29.82 çoğunlukla onaylanmıştır. Kuzey Kıbrıs Anayasası, 1975 tarihinde onaylanmış Kıbrıs Türk Federe Devleti Anayasası'na benzemekte ama yeni cumhuriyetin gereklerini düzenleyen yeni hükümler içermektedir. Toplam 164 madde ve 13 geçici maddeden oluşmaktadır.
Yürütme
Kuzey Kıbrıs'ta yürütme yetkisi Bakanlar Kurulu ve Cumhurbaşkanı'na aittir. Cumhurbaşkanlığı ülkenin en üst makamıdır. Anayasaya karşı saygının korunması ve kamu yönetiminin kesintisiz ve düzenli bir şekilde yürütülmesi ile ülkenin devamından sorumlu kişidir. Cumhurbaşkanı ayrıca Bakanlar Kurulu toplantısına başkanlık edebilir, fakat oy verme konumuna sahip değildir. Cumhurbaşkanı Cumhuriyet Meclisi'nden geçen kanunları geri çevirmeye veya onaylayarak Resmi Gazetede ilan etmeye yetkilidir.
Cumhurbaşkanlığı
Kuzey Kıbrıs'ta Cumhurbaşkanı 5 yıllık bir dönem için halk tarafından seçilir. Cumhurbaşkanının Kıbrıs kökenli olması mutlaka gereklidir. Seçilebilmesi için 5 sene Kuzey Kıbrıs'ta ikamet etmesi, 35 yaşını doldurmuş olması ve üniversite eğitimi almış olması gerekir.
Bakanlar Kurulu
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, seçilecek olan Bakanlar Kurulunun Başbakan ve Bakanlardan oluşması gerektiğini belirtir. Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından Cumhuriyet Meclisi'ndeki milletvekilleri arasından atanır. Bakanlar'ın anayasaya göre milletvekili olma zorunluluğu yoktur. Bakanlar, Başbakanın tavsiyesi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından göreve atanır.
Yasama
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası egemenliğin "kayıtsız ve şartsız" Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin vatandaşlarına ait olduğunu belirtir. Cumhuriyet Meclisi halkın seçimlerde seçtikleri milletvekillleri aracılığıyla egemenliklerini kullandıkları yasama organıdır ve Kıbrıslı Türklerin "bağımsızlık ve özgürlüğünün" sembolüdür.
Cumhuriyet Meclisi
Ülkenin yasama yetkileri beş senelik bir dönem için seçimler sonucundan seçilmiş olan 50 milletvekilinin oluşturduğu Cumhuriyet Meclisi tarafından kullanılır. Meclisin yasa oluşturma, Bakanlar Kurulunu ve Bakanları sorgulama ve denetleme, bütçe ile ilgili yasa tasarılarını tartışma ve onaylama, genel ve özel af çıkarma ve mahkemeler tarafından verilen ölüm cezalarının uygulanıp uygulanmaması ile uluslararası anlaşmaları onaylama hakkı bulunmaktadır.
Siyasi partiler
Kuzey Kıbrıs'ın siyasi yapısı çok hareketli ve çok partili sistem benimsemektedir. Çok sayıda siyasi parti mevcut olup çoğu kez tek başına iktidara gelme şansı olmaması nedeniyle siyasi partiler koalisyon hükumeti kurmak zorunda kalmaktadır. Seçimler düzenli olarak anayasaya göre yapılmakta ve her türlü siyasi ideolojiye sahip farklı partiler arasında mücadeleler olmaktadır. Cumhuriyet Meclisi'nde temsil edilen siyasi partiler şunlardır;
Yargı
Kuzey Kıbrıs'ta yargı özgürdür ve belirlenen yapısı yasalarla güvence altına alınmıştır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası'nın 136 ve 157'nci maddeleri arasındaki toplam 22 madde yargının düzeni ve işleyişi konusuna ayrılmıştır. Mahkemelerin bağımsızlığı, yargıçların güvenceleri, hukukun üstünlüğü ilkesi anayasada yer almaktadır.
Yüksek Mahkeme
Kuzey Kıbrıs'taki en üst mahkeme kurumu Yüksek Mahkemedir. Yüksek Mahkeme; Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Yüksek İdare Mahkemesi olarak oturabilir ve Kuzey Kıbrıs Anayasası'nın emrettiği tüm konularda son kararı vermekle yükümlü tek mahkeme konumundadır.
Yüksek Mahkeme huzurunda görülen davalardaki heyetler şu şekillerde oturabilir:
Anayasa Mahkemesi olarak
Anayasa Mahkemesi
Yüce Divan
Yüksek İdare Mahkemesi olarak
Yüksek İdare Mahkemesi
Yüksek İdare Mahkemesi İstinafı
Yargıtay olarak
Yargıtay Genel İstida
Yargıtay Hukuk
Yargıtay Hukuk İstida
Yargıtay Ceza
Yargıtay Ceza İstida
Yargıtay Aile
Yargıtay Asli Yetki
Yargıtay Asli Yetki İstinaf
Yargıtay Asli Yetki İstida
Yargıtay Asli Yetki İstida İstinaf
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan Yüksek Mahkeme heyeti, asil üye olarak Yüksek Mahkeme Başkanı ve dört Yüksek Mahkeme Yargıcı'ndan ve yedek üye olarak iki Yüksek Mahkeme Yargıcı'ndan oluşmaktadır. Anayasa'nın 71, 145, 146, 147, 148 ve 149'uncu maddeleri uyarınca organlar arasındaki yetki uyuşmazlığı, iptal davaları, yasaların anayasaya aykırılığı, mahkemeler tarafından yapılan havaleler, anayasanın yorumlanması, siyasi partilerin mali denetimlerini yapmak ve belirli gerekçelerle siyasi partileri kapatmak hususlarında karar verir. Ayrıca 144'üncü madde uyarınca Yüce Divan olarak oturarak Cumhurbaşkanı, Başbakan ve bakanları ilgili suçlarla yargılayabilir.
Yargıtay
Yüksek Mahkeme Başkanı ve iki Yüksek Mahkeme Yargıcı veya üç Yüksek Mahkeme Yargıcı ile Yargıtay olarak oturum yapan Yüksek Mahkeme, en yüksek istinaf mahkemesidir. Alt Mahkemelerin verdikleri hukuk, ceza, aile ve ağır ceza kararlarından yapılan istinaflara ait davaları inceleyip sonuçlandırır. Anayasanın 151'inci maddesinin 3'üncü fıkrası kuralları saklı kalmak koşuluyla, Yargıtay, Anayasa'nın veya herhangi bir yasanın gösterdiği hallerde ilk mahkeme olarak ve istinafen davalara bakmak yargı yetkisine sahiptir. Ancak, ilk mahkeme olarak yetki verildiği hallerde, bu yetki Yüksek Mahkemenin atayacağı Yüksek Mahkeme Yargıcı veya Yargıçları tarafından kullanılır. Bu suretle verilecek kararlara karşı Yargıtaya istinafen başvurma hakkı vardır.
İlk ve son mahkeme olarak Anglosakson hukukuna özgü olan, yetkisiz tutuklamanın kaldırılması için emirname (habeas corpus), bir yetkinin kullanılmasını sağlamak için emirname (mandamus), herhangi bir mahkeme veya yargı niteliğinde yetki kullanan herhangi bir makamın yanlış bir kararının uygulanmasını önlemek için emirname (prohibition), bir makamın herhangi bir yetkiye dayanılarak işgal edildiğinin soruşturulmasına ilişkin emirname (quo warranto) ve herhangi bir mahkeme veya yargı niteliğinde yetki kullanan herhangi bir makamın kararının iptali için emirname (certiorari) çıkarmaya münhasıran Yüksek Mahkeme, Yargıtay olarak yetkilidir.
Yüksek İdare Mahkemesi
Anayasanın 143'üncü maddesi uyarınca Yüksek Mahkeme, Yüksek Mahkeme Başkanı ve iki Yüksek Mahkeme Yargıcı ile veya sadece üç Yüksek Mahkeme Yargıcı ile toplanarak Yüksek İdare Mahkemesi olarak görev yapar. Ancak, 60/1990 sayılı yasa ile gösterilen haller dışındaki başvurular, Yüksek İdare Mahkemesinde görevli tek yargıç tarafından incelenip karara bağlanır. Tek yargıç tarafından verilecek kararlara karşı üç yargıçtan oluşan Yüksek İdare Mahkemesi İstinafına başvurulabilir. Yüksek İdare Mahkemesi, yürütsel veya yönetsel bir yetki kullanan herhangi bir organ, makam veya kişinin bir kararının, işleminin veya ihmalinin, Anayasa'nın veya herhangi bir yasanın veya bunlara uygun olarak çıkarılan mevzuatın kurallarına aykırı olduğu ve bunların söz konusu organ veya makam veya kişiye verilen yetkiyi aşmak veya kötüye kullanmak suretiyle yapıldığı şikayeti ile kendisine yapılan başvuru hakkında, kesin karar vermek münhasır yargı yetkisine sahiptir. Yüksek İdare Mahkemesine başvurma hakkı ancak meşru menfaati doğrudan doğruya ve olumsuz yönden etkilenen kişiler tarafından kullanılabilir. Başvurunun, yakınma konusu yapılan karar veya işlem veya ihmalin öğrenildiği tarihten itibaren yetmiş beş gün zarfında yapılması gereklidir.
Alt mahkemeler
Anayasanın 155'inci maddesi ve 9/76 sayılı Mahkemeler Yasası ile alt mahkemelerin kuruluşu ve bunların görev ve yetkilerinin tanımı yapılmaktadır. Anayasa ve yasalarla Yüksek Mahkemeye verilen yargısal yetki dışında kalan tüm yetkiler alt mahkemelerce kullanılmakta ve bu mahkemelerin verdiği her türlü karar Yüksek Mahkemeye Yargıtay olarak istinaf edilebilmektedir. Alt mahkemeler ağır ceza mahkemeleri, kaza mahkemeleri ve aile mahkemeleri olarak üçe ayrılır.
Güncel alt mahkemelerin listesi şöyledir:
Ağır ceza mahkemeleri
Lefkoşa Ağır Ceza Mahkemesi
Gazimağusa Ağır Ceza Mahkemesi
Girne Ağır Ceza Mahkemesi
Kaza mahkemeleri
Lefkoşa Kaza Mahkemesi
Gazimağusa Kaza Mahkemesi
Girne Kaza Mahkemesi
İskele Kaza Mahkemesi
Güzelyurt Kaza Mahkemesi
Lefke Kaza Mahkemesi
Aile mahkemeleri
Lefkoşa Aile Mahkemesi
Gazimağusa Aile Mahkemesi
Girne Aile Mahkemesi
İskele Aile Mahkemesi
Güzelyurt Aile Mahkemesi
Lefke Aile Mahkemesi
Ağır ceza mahkemeleri
Günümüzde Lefkoşa Ağır Ceza Mahkemesi, Gazimağusa Ağır Ceza Mahkemesi ve Girne Ağır Ceza Mahkemesi oturum yapmaktadır. Kendi ilçelerindeki mahkemelerinin yanı sıra Lefkoşa Ağır Ceza Mahkemesi, Güzelyurt ve Lefke mahkemelerinin ve Gazimağusa Ağır Ceza Mahkemesi de İskele mahkemesinin yetki alanına giren ağır ceza davalarını da görmektedir. Ağır Ceza Mahkemesi heyetleri bir Kaza Mahkemesi Başkanı, bir Kaza Mahkemesi Kıdemli Yargıcı ve bir Kaza Mahkemesi Yargıcı'ndan oluşmaktadır. Ağır Ceza Mahkemesi beş yılın üzerinde hapis cezası veya iki yüz bin Türk lirasının üzerinde para cezası ile cezalandırılabilen davalara bakıp onları karara bağlamaya yetkilidir.
Kaza mahkemeleri
1976 Mahkemeler Yasası'nın 16'ncı maddesi gereğince Lefkoşa, Gazimağusa, Girne, Güzelyurt, İskele ve Lefke ilçelerinde hukuk ve ceza yargı yetkisine sahip kaza mahkemeleri görev yapmaktadır. Kaza mahkemelerinin hukuk ve ceza yetkilerinin derecesi, oluşumuna göre değişmektedir. Anayasa ve yasalar uyarınca Yüksek Mahkemeye ilk mahkeme olarak yetki veren kurallar saklı kalmak koşuluyla, Kaza Mahkemeleri, hukuk davalarında bir davaya ilk mahkeme olarak bakmak ve karara bağlamak yetkisini haizdir. Kaza mahkemeleri genellikle bir Kaza Mahkemesi Başkanı veya bir Kaza Mahkemesi Yargıcı huzurunda oturum yapar. Ancak dava mevzusu iki milyon Türk lirasını aşan durumlarda bir Kaza Mahkemesi Başkanı veya bir Kaza Mahkemesi Kıdemli Yargıcı başkanlığında ona eşlik eden bir Kaza Mahkemesi Yargıcı'nın bulunduğu iki yargıçlı heyet oturum yapar.
Aile mahkemeleri
Ayrıca 9/1976 sayılı Mahkemeler Yasasının 32'nci maddesi gereğince Lefkoşa, Gazimağusa, Girne, Güzelyurt, İskele ve Lefke ilçelerinde, kişi, aile hukuku ve dini konular ile ilgili hukuk davalarına bakmak ve karara bağlamak üzere tek yargıçlı aile mahkemeleri kurulmuştur. Aile mahkemeleri, yetki alanları içinde ikamet eden yabancılar tarafından başlatılan dava ve müracaatlara da bakmaktadır.
Askeri mahkemeler
Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi
Anayasa'nın 156 ve 157'nci maddeleri, 29/1983 sayılı Askeri Suç ve Cezalar Yasası ve 34/1983 sayılı Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi ile Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayın Kuruluşu ve Yargılama Usulü Yasası tahtındaki düzenlemelere göre askeri yargı, askeri mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi (Askeri Mahkeme), asker kişilerin, askeri olan suçlar ile bunların asker kişiler aleyhine veya askeri mahallerde veya askerlik hizmet görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlara ve ayrıca asker olmayan kişilerin özel yasada belirtilen askeri suçlara ait davalara bakmakla görevlidir. Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi, Yüksek Adliye Kurulu tarafından birer yıllık sürelerle görevlendirilen biri başkan olmak üzere üç Askeri Yargıç'tan oluşur. Bu mahkemedeki yargıçlar ve savcılar sivil yargıç ve savcılar arasından seçilir.
Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayı
Anayasa'nın 156 ve 157'nci maddeleri, 29/1983 sayılı Askeri Suç ve Cezalar Yasası ve 34/1983 sayılı Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesi ile Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayın Kuruluşu ve Yargılama Usulü Yasası tahtındaki düzenlemelere göre Güvenlik Kuvvetleri Mahkemesince verilen karar veya hükümlerin son inceleme yeri Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayıdır. Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayı, Yüksek Adliye Kurulu tarafından birer yıllık sürelerle Yüksek Mahkeme Yargıçları arasından görevlendirilen iki Yargıtay Askeri Yargıcı ile halen Güvenlik Kuvvetleri Yargıtayında görev yapmakta olan sivil Yüksek Mahkeme Yargıcı'ndan oluşur. En kıdemli üye başkanlık görevini yürütür.
Disiplin mahkemeleri
Disiplin mahkemeleri, Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı, alay ve eşidi birlik komutanlıkları ve müstaki1 tabur ve eşidi birlik komutanlıkları nezdinde kurulur ve nezdinde kuruldukları komutanlığın ismini alırlar. 13/1979 sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu Disiplin Kabahat ve Cezaları ve Yargılama Usulü Yasası tahtında ilgili yasada belirtilen disiplin kabahatlarına ilişkin meselelere bakarlar. Disiplin Mahkemesi, biri başkan ikisi üye olmak üzare üç subaydan oluşur. Astsubay, erbaş ve erlerin yargılanmalarında, üyelerden biri astsubaylardan seçilir. Siviller görev almaz.
Güvenlik Kuvvetleri Üst Disiplin Mahkemesi
Disiplin mahkemelerinin her karar veya hükmüne karşı Güvenlik Kuvvetleri Karargahında kurulan Güvenlik Kuvvetleri Üst Disiplin Mahkemesine itiraz edilebilir. Üst Disiplin Mahkemesi biri başkan ikisi üye olmak üzere üç subaydan oluşur. İtiraz yapanın veya hakkında itiraz edilen kişinin astsubay, erbaş ve er olması halinde üyelerden biri astsubay olur. Siviller görev almaz.
Başsavcılık
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Başsavcılığı (Hukuk Dairesi), özgür bir kamu kurumudur ve başkanlığını belirlenen bir Başsavcı yapar. Başsavcılık hiçbir bakanlığa veya kuruma bağlı değildir. Başsavcı Yardımcısı, Başsavcının yokluğunda kendisine vekalet etmekle yükümlüdür.