Müsâfirîler

Müsafiriler. 930-1200 yılları arasında bugünkü Azerbaycan ve Ermenistan topraklarında hüküm süren ve Salariler ya da Sellariler adıyla da anılan hanedan. Deylemi hanedanlardan biri olan Müsafirilerin ortaya çıkışıyla ilgili bilgiler her ne kadar kesin değilse de Yakūt el-Hamevinin kaydettiği bir mektuptan bu hanedanın tarihinin, mensubu bulundukları Al-i Kengerin Kazvine bağlı Tarum (Tarım) vilayetindeki Şemiran (Semiran) Kalesini ele geçirmesine kadar gittiği anlaşılmaktadır.
Müsafirilerin bilinen ilk üyesi Sellar (Salar) diye tanınan Muhammed b. Müsafirdir. Mesudi babasının adını Esvar şeklinde kaydeder isim zamanla Müsafir şekline dönüşmüş olmalıdır. Muhammed b. Müsafir, Cüstani Hükümdarı III. Cüstan b. Vehsudanın kızı ile evlenerek bu Deylemli hanedanla akrabalık tesis etti Taberistanda Şii Zeydilerin çöküşe geçmesinin (IV./X. yüzyıl) ardından başlayan Deylemlilerin yayılma sürecinde Muhammed b. Müsafir de rol aldı ve lider Esfar b. Şireveyhe karşı kumandanlarından Merdavic b. Ziyar ile ittifak yaptı. Merdavic, bu ittifaka dayanarak 316 (928) veya 319da (931) Esfarı ortadan kaldıran ve kendisini yayılışın liderliğine getiren hareketi başlattı Ancak Muhammed b. Müsafirin oğulları Vehsudan ve Merzüban, annelerinin de yardımıyla idare merkezi Şemiran Kalesini ele geçirip babalarını tahtından indirerek gözetim altına aldılar ve yönetimi kendileri üstlendiler; Tarum bölgesi Vehsudanda, diğer topraklar Merzübanda kaldı (330/942). Bu sırada, Sacoğullarından Yusuf b. Ebüs-Sacın ölümünden (314/926) beri önemli iç karışıklıklara sahne olan Azerbaycan, Harici lideri Deysem b. İbrahim el-Kürdi tarafından ele geçirildi. Fakat Deysemle ilişkileri bozulan veziri Ebül-Kāsım Ali b. Cafer, Merzüban ile görüşüp onu Azerbaycana saldırmaya teşvik etti. Merzüban Deysemi yenerek kısa zamanda Azerbaycana, daha sonra da Derbend ve Şirvana kadar Arran ve İrminiyeye hakim oldu; Deysem b. İbrahimi de kendisine ikta ettiği Tarumdaki bir kaleye gönderdi (330-331/942-943). 332 (944) yılında Arranın merkezi Berdea Rus askerlerince işgal edildi. Merzüban onları kuşatma altına aldıysa da aynı günlerde Musul Hamdani ordusunun Azerbaycana doğru harekete geçtiği haberi gelince Ruslarla savaşmak için küçük bir birlik bırakıp Hamdanilere yöneldi. Meydana gelen savaşta yağan karın da etkisiyle bedevilerden teşekkül eden Hamdani ordusu dağıldı (334/945-46). O sırada Büveyhi Emiri Muizzüddevlenin hilafet merkezi Bağdata hakim olması üzerine Hamdani Emiri Nasırüddevle Büveyhileri oradan atmaya niyetlendi ve bir mektupla Hamdani kuvvetlerinin Azerbaycandan çekilmesini emretti. Kuşatma altında bulunan Berdeadaki işgalci Ruslar da ülkelerine geri döndüler
Çoğunlukla "emir" unvanını kullanan Müsafiriler, adlarını Şemiran Emiri olan Salar'ın oğlu Müsafir'den aldılar. Onuncu Yüzyılın son çeyreğine kadar, Teron, Semen, Petrov, Ermenistan, Arran ve Azerbaycana hakim oldular, 989-997 arasında Büveyhoğulları'nın hakimiyetine girdiler, 1065'te ise hanedanın hüküm sürdüğü topraklara Selçuklular egemen oldular.
Muhammed bin Musafir Dönemi
10. yüzyılın başlarında Şamiran'ı fetheden Muhammed bin Musafir. Cüstani hanedanından bir kız ile evlendi. Muhammed bin Musafirin Sert yönetimi ve politikaları, sonucunda ailesini bile ona yüz çevirdi. 941'yılında oğulları Wahsudan ibn Muhammed ve Marzuban tarafından hapsedildi
Marzuban ibn Muhammed Dönemi
Merzuban, Deysemi hanedanlığını işgal edip hükümdarı Deysem'i hapsetti, Daha sonra Merzuban Divin, Erdebil ve Tebriz'i ele geçirdi, sonra hanedanlığın başkentini Berdeye taşıdı ayrıca. Şirvanşahlar, Merzuban'ın tebası olmayı ve haraç ödemeyi kabul ettiler.
943-944'te Ruslar, Hazar bölgesine bir sefer düzenlediler. Bölgedeki ekonomik durumu etkileyen bu sefer neticesinde Berde gücünü kaybetti ve merkez Gence'ye taşındı.
Sallari ordusu, Rus ordusu karşısında birkaç kez yenilgiye uğradı. Ruslar başkent Barda'yı ele geçirdi. Ruslar, yerel halkın, otoritelerinin tanınması karşılığında dinlerini yaşamalarına izin verdi; Rusların bölgede kalıcı olarak yerleşme niyeti bulunuyordu. İbn Miskawaih'e göre, yerel halk Rus güçlerine taş atarak ve barışı bozdu, Ruslar yerel halkın şehri boşaltmasını talep etti. Bu talep yerel halk tarafından reddedildi ve Ruslar yerel halkı öldürmeye, birçok kişiyi ise fidye için esir almaya başladı. Katliam, müzakereler nedeniyle kısa bir süre kesintiye uğradı ancak kısa süre sonra bu antlaşma bozuldu. Ruslar, birkaç ay berde de kaldı ve çevredeki pek çok yeri yağmalayarak şehirden ayrıldılar.
948'yılında Marzuban, Hemedan ve İsfahan hükümdarı Rukn ed-Daula tarafından mağlup edildi ve Samiram Kalesi'nde esir alındı.
Bundan sonra Sallariler bölgesi, Marzuban'ın erkek kardeşi Vahsudan, Merzubanın oğulları ve Deysam Sajid arasında acımasız bir güç mücadelesinin yeri oldu. Merkezi yönetimdeki bu zayıflık, Revaddilerin ve Şeddadilerin sırasıyla Tebriz ve Divin'in kuzeydoğusundaki bölgelerin kontrolünü ele geçirmesine sebep oldu.
Yıkılış
Merzuban, kardeşi Wahsudan'ı halefi olarak belirlemişti. Ancak Azerbaycan'a kalelerin komutanları onu lider olarak görmeyi reddettiler ve onun yerine Marzuban'ın oğlu Justanibn Merzuban'ı halefi olarak tanıdı. Ancak Wahsudan yönetimin başına geçmeyi başardı. Wahsudan'ın ölümünden sonra (967'den bir süre sonra), oğlu Nuh onun yerini aldı. Nuh 989'da ölünce, yerine Nuh'un küçük oğlu ibrahim geçti
Gazneli Mahmut yeni halefin tecrübesizliğinden yararlandı ve 1029 yılında Rey'i fethetti İbrahim'toprakları geri almak için bir kuvvet gönderdi, ancak bunu başaramadı, daha sonra İbrahim, Kazvin'i Gazneliler'den aldı ve savaşta Gazneli Mahmud'un oğlu Mesud'u yendi. Salariler 1062 yılında selçuklular tarafından yıkıldı ve zaman içerisinde asimile oldular.