Yeraltı edebiyatı

Yeraltı edebiyatı, dili zincirlerinden kurtarmak için 19. yüzyılın ortaları ile 20. yüzyılın başlarında oluşmaya başlayan edebiyat akımı. Sert, aykırı, eleştirel, çoğunlukla gerçekle hayalin ince çizgisinde varolmaya çalışan yeraltı edebiyatı; alkolizmin, cinselliğin, sıradışılığın, küfrün dışa vurumudur.
Kökleri yeteri kadar eşelendiğinde Marquis de Sade'e (1740-1814) kadar varılabilir. Sade, yazdıkları ile 'başkalarına acı çektirmekten hoşlanma' olarak adlandırılan 'Sadizm'in fikir babası olmuştur. Erotizm ve şiddetle ilgili kitapları yaşadığı dönemde epey yadırganmış hapse atılmıştır. Ancak yazdıkları başka yazarlara ilham kaynağı olmuştur.
Birçok edebiyat kalıbını hiçe sayan yeraltı edebiyatı, Charles Bukowski'yi (1920-1994) tanımamıza neden olmuştur. 'Factotum', 'Kasabanın En Güzel Kadını' (The Most Beautiful Woman in Town), 'Pulp', 'Postane'(Post Office) eserlerinden sadece birkaçı. Özellikle de 'Factotum' yazarı daha iyi tanımamıza yardımcı olmakta. Bukowski, hayatının bir dönemini Henry Chinaski olarak ortaya sermekte çünkü. Yazar kitabında; çeşitli serseriliklerini, sürekli iş değiştirmesini ve kadınlarla olan ilişkilerini anlatırken kendisinin de bir yeraltı kahramanı olabileceğinin sinyallerini vermektedir.
Son yıllarda daha hızlı gelişme kaydeden edebiyat, Chuck Palahniuk'un 'Dövüş Kulübü' (Fight Club) adlı eserinden 1999 yılında sinemaya taşmıştır ve hayran kitlesini arttırmıştır.
Yeraltı edebiyatının izleri
Günümüzde edebiyatın beslendiği kaynaklardan biri de yeraltı kültürüdür. Yeraltı etkilerinin 18. yüzyıldan itibaren Gotik Edebiyat ile edebiyat sahasına yansımaya başladığı bilinmektedir. Gotik Edebiyat, insanın en temel ve ilkel duygularından biri olan korkuya dayanmaktadır. Korku ve kötülük, yeraltı kültürünün vazgeçilmez iki öğesi konumundadır.
Edebiyatın yüzyıllardır süren serüvenine bakıldığında, kötülük kavramından da oldukça yararlandığı görülür. Edebiyat, uzun yıllar iyilik/kötülük karşıtlığını temel almış ve iyilikten yana mesajlar vermiştir. Ancak Yeraltı Edebiyatı ile kötülük başat öğe haline gelmiş, muhalif ve anarşist kahramanlar aracılığı ile kötülük kavramı yeniden sorgulanmaya başlanmıştır. Yeraltı Edebiyatı anlayışında kötülük artık iyiliğin zıddı değil, yeni bir yaşam biçimidir.
Yeraltı edebiyatının miladı
Yeraltı edebiyatının kapitalizmin gelişmesiyle birlikte ortaya çıktığını ileri sürmek yanlış olmaz. Her ne kadar tarihin eski dönemlerinde Thomas De Quincey, W. Black gibi hem istisnai hem rastlantısal sayılabilecek ve yeraltının sesleri olarak nitelenebilecek yazarlar varsa da bu edebiyatın ortaya çıkış tarihinin en çok 19. yy. ın ortalarına kadar geri götürülebileceğini söyleyebiliriz.
20. yy. ın başında, kapitalizmin güç ve iktidar kazanmaya başlamasıyla, kapitalist dünya görüşünün, yaşam biçiminin ve ahlakının egemen olmasıyla ve dünyayı ve dahi insan yaşamını kendi kuralları uyarınca düzenleyip temsil sistemlerini oluşturmasıyla birlikte bu dünyaya, yaşam biçimine, ahlakına ve temsil sistemine karşı duran, kendine anlamlı ve sahici bir yer bulamayan yazarlar yerin altına çekilip, kapitalizmin yanıltıcı ışığının aydınlattığı dünyanın ve gerçekliklerin dışında başka dünyalar ve gerçeklikler de olduğunu ileri sürüyorlar. Bataille bu isimlerin en önde gelenlerinden biridir.
Türkiye'de yeraltı edebiyatı
Türkiyede yeraltı edebiyatının gelişmiş olduğunu söylemek zor. Bu
edebiyatın ilk önemli örnekleri 1990lı yıllardan sonra verildi.
Bilindiği gibi 80lerden sonra kapitalizmin ekonomik ve kültürel
yaptırımlarına, baskısına maruz kaldı Türkiye. 90larla birlikte
globalleşme edebiyatımızda popülerleşmeyi, aktüaliteye yaslanmayı,
etliye sütlüye dokunmayan temaları egemen kıldı. Bunun doğal sonucu
karşıtının ortaya çıkmasıydı. Bu karşıt da yeraltı edebiyatı demekti. Bu
minvalde küçük İskender akla gelebilir örneğin. Bir ara Stüdyo İmge
Yayınları Türk edebiyatının yeraltı edebiyatı olarak
değerlendirilebilecek metinlerini art arda yayımladı ve bir yer altı
edebiyatı yayınevi kimliğine büründü. Bu yayınevinden Ayça Seren Ural ve
Sibel Torunoğlu gibi yazarlar edebiyat ortamına aşılandı. Sibel
Torunoğlunun Travesti Pinokyo adlı kitabının gerçekten uysal topluma
rahatsızlık veren, tam anlamıyla sapkın bir eser olduğunu
söyleyebiliriz. Bu eserler toplumda yeterince ilgi de uyandırdı.
Kendisi de yeraltı edebiyatına dahil edilebilecek romanlar yazan
Hikmet Temel Akarsu, Hürriyet Gösteri Dergisinde yayımlanan bir
yazısında Yusuf Atılganı, Vüsat O. Beneri, hatta ve hatta Sait Faiki
bu edebiyatın ülkemizdeki öncüleri olarak nitelemişti. Yusuf
Atılgan ve Vüsat O. Bener daha çok avantgarde olarak nitelenebilecek
yazarlardır. Bir de Oğuz Atay örneği var. Oğuz Atayın eserlerinin gerek
şaşırtıcı ve sert üslubuyla, gerek ele aldığı temalarla yeraltı
edebiyatının öncü temsilcilerinden biri olduğu ileri sürülebilir.