Ahıska

Ahıska (Gürcüce: ; okunuşu: ahaltsihe), Gürcistanın Samtshe-Cavaheti bölgesinin ve Ahıska Belediyesiin idari merkezi bir kenttir. Tarihsel bir bölge olan Samtshenin de merkeziydi.
Etimoloji
Latin harfli Türkçede bugün "Ahıska" olarak yazılan yer adı, yeni kale anlamındaki Gürcüce Ahaltsiheden () gelir. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı mufassal defterde Osmanlı idaresi bu yer adını "" biçiminde yazmıştır. Söz konusu defterde Gürcüce yer adlarının ya Türkçeye çevrilerek ya da özgün biçimine bağlı kalınarak kaydedildiği görülmektedir. Örneğin Okros-tsihe (-) çevrilerek Altun Kala veya Kala-i Altun (ە ), Mgel-tsihe (-) yine Türkçeye çevrilere Kurd Kalası ( ە) şeklinde yazılmışken, sonradan Şeytan Kalesi olarak tercüme edilen Kacis-tsihe (-) Kacsiha / Kacsihe (ە) biçiminde kaydedilmiştir. Bu sonuncu örnekten hareketle "" kelimesinin Ahasiha / Ahasihe biçiminde okunması gerektiği anlaşılmaktadır.
Bu mufassal defteri yayına hazırlayan Gürcü Türkolog Sergi Cikia, Türkçe bazı kelimelerde (geltirmek getirmek) olduğu gibi l foneminin düşürülmüş ve bundan dolayı Osmanlıca Ahalsihe yerine Ahasihe yazılmış olabileceğini belirtmiştir. Daha geç tarihte, Muvahhid Zekinin 1927 yılında yayımlanan Osmanlıca kitabında da Ahaltsihenin adı Ahasiha / Ahasihe (ە) olarak geçer. Latin harfli Türkçede bu yer adı Ahıskaya dönüştürülmüştür. Osmanlıca yazılışı da yaygın şekilde Ahısha / Ahisha biçiminde okunmuştur. Oysa, Kacsiha / Kacsihe (ە) örneği, Gürcüce kale anlamına gelen tsihe () kelimesinin Osmanlıca yazılışının siha / sihe (ە) diye okunması gerektiğini göstermektedir.
Osmanlıca "Ahasiha", "Ahasihe" biçimine yazılmış olan Ahaltsihe adının 15. yüzyılda derlenmiş olan Dede Korkut Kitabında Ak-Sıka olarak geçtiği de ileri sürülmüştür. Ancak Dede Korkut Kitabında Ak-Sıka diye bir kelime geçmemektedir.
Coğrafya
Ahıska kenti, Gürcistanın güneybatı kesiminde Ahıska Havzasında yer alır. Deniz seviyesinden 1.000 metre yükseklikte, Potshovi Çayının iki yakasına yayılır. Başkent Tiflise 214 km uzaklıktadır. Kışları karlı geçen kentte ortalama hava sıcaklığı Ocak ayında -3,8C, Ağustos ayında 20,5C'dir. En düşük sıcaklı -32C ve 39C olarak gerçekleşmiştir. Kent kaplıcalarıyla da tanınır.
Tarihçe
Şehrin Gürcüce adı Ahaltsihe, ahali (: yeni) ve tsihe (: kale) kelimelerinden oluşan bir tamlamadır ve yeni kale anlamına gelir. 16. yüzyılın ikinci yarısında Ahıskayı ele geçiren Osmanlılar, kenti Rabat-i Kale-i Ahısha ve çevresindeki bölgeyi de liva olarak Çıldır Eyaletine bağlayıp "Ahısha" olarak adlandırmıştır.
Ahıska, 1953 yılındaki arkeolojik kazılardaki tespitle bir yerleşme olarak Bakır Çağında Potshovi Çayının sağ kıyısında ortaya çıkmıştır. Amirani Tepesi olarak bilinen bu yer daha sonra Lomisa olarak adlandırılmıştır. Daha geç tarihte Rabati Kalesi de bu akarsuyun sağ kayasında inşa edilmiştir. Ahıska, yazılı kaynaklarda ilk kez 12. yüzyılda anılmıştır. Rabati Kalesi, 13-17. yüzyıllarda, Samtshe Prensliğinin hükümdarları olan Cakeli Hanedanı'nın ikametgahıydı. Osmanlı Devleti, 1578 yılında Ahıskayı bu Cakelilerden ele geçirdi. Kale daha sonra birkaç kez el değiştirdi. Osmanlı Devleti 1628 yılında Samtshe Prensliğinin ortadan kaldırınca Ahıska, Rabat-i Kale-i Ahısha adıyla Çıldır Eyaletinin de idari merkezi oldu. Bu tarihten önce Çıldır Eyaletinin merkezi Çıldır kasabasıydı. Eyaletin merkezi olan kale-kent, 17-18. yüzyıllarda aynı zamanda Osmanlılara satılan kölelerin pazarlama merkeziydi.
Ahıska, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşında Rusların eline geçti. Çarlık Rusyası 1810 yılında da kenti almak istemiş, ama başarılı olmamıştır. Osmanlı yazar ve sözlükçü Şemseddin Sami 19. yüzyılın sonlarında, Ahaltsihe kentini Kamusü'l-A'lam adlı kapsamlı ansiklopedisine Ahalçih / Ahalçike ( yahud ە) ve Ahasihe (ە) olmak üzere iki ayrı madde olarak girmiş, bu yer adının "yeni kale" anlamına geldiğini belirtmiş, kentin 15.890 (veya 30.000) kişilik nüfusunun Laz, Gürcü ve Türklerden oluştuğunu yazmıştır.
Ahaltsihe, 1917'de Ekim Devrimiyle Çarlık yönetimin son bulmasından sonra Ahıska bağımsız Gürcistanın bir parçası haline geldi. 1921de Sovyet Rusya Kızıl Orduya Gürcistanı işgal edince, Ahıska de SSCBnin bir parçası oldu. Kent 1991 yılından itibaren Samtshe-Cavaheti bölgesinin ve Ahıska Belediyesinin idari merkezidir.
Ahıska'daki tarihsel yapılardan biri, Rabati Kalesi olarak bilinen Ahıska Kalesi'dir. 9. yüzyıldan kalan ve Lomisa Kalesi adını taşıyan kale, Osmanlılar tarafından yeniden inşa edilmiştir. Yapının ayakta kalan kısımlarının çoğu 17 ve 18. yüzyıldan kalmadır. Bir başka önemli yapı, bu kalenin içinde yer alan Aziz Giorgi Kilise'dir. Ahıska Rabati Kalesi Aziz Giorgi Kilise olarak da bilinen yapı, 9-10. yüzyılda inşa edilmiştir.
Nüfus
Galeri