Kerim Han Zend

Kerim Han Zend (Farsça: / Karim Khān Zand), 1705; Şiraz - 1 Mart 1779; Şiraz) İran'ın hükümdarı ve 1760 - 1779 yılları arasında İran'ın fiili Şah'ı ve Zend Hanedanı'nın kurucusu.
Soyu ve Ailesi
Babası, Lekler'ee bağlı Zend kabilesinin Zend-i Begile koluna mensup İnak Handır. Yetişmesi ve kabilenin başına geçmesine kadarki hayatı hakkında bilgi yoktur. Afşarlar tarafından anayurtları olan Zağros dağlık bölgesindeki Hemedanla İsfahan arasında bulunan Melayir civarından Kuzey Horasan daki Ebiverde sürülen Zendler, Nadir Şahın öldürülmesinin ardından Kerim Hanın liderliği ele aldığı sıralarda eski yerlerine dönmüşlerdir.
Hayatı
Başlangıçta Kerim Han ilk karşısına çıkan Bahtiyarilerle anlaşmış ve İsfahan şehrinde Vali Ebül-Feth ve Bahtiyari Ali Merdan Han ile üçlü bir yönetim kurmuştu. Safevi hanedanına mensup sekiz yaşındaki Ebu Türabın III. İsmail Şah adıyla tahta çıkarılmasını destekleyen Kerim Han üçlü yönetimin bir kumandanı olarak Hemedanı zaptetti ve Tahrana doğru ilerledi. Ancak bu sırada Ali Merdan Hanın yaptıkları antlaşmaya aykırı davranması üzerine 1751 yılının Ocak ayında İsfahana dönerek duruma hakim oldu. Arkasından da yanında yer alan III. İsmaile vekaleten yönetimin başına geçti; Zend ileri gelenlerini çeşitli idari kademelere tayin ederek vekil unvanıyla İran ve kuzey ırak bölgelerinin kontrolünü ele geçirdi..
Kerim Hanın önüne çıkan ikinci rakip Kaçarlardır. İlk defa onları Gürgan da kuşattığı zaman yardımlarına gelen müttefikleri yüzünden geri çekilmek zorunda kalmıştı. O sıralarda Azerbaycandaki Galzay Afgan lideri Azad Hanın topladığı güçlerle bölgeyi hakimiyeti altına almaya başlaması Kerim Han için yeni bir tehdit oluşturdu; onlarla yaptığı iki çatışmada yenilerek zor durumda kaldı. Azad Hanın Urmiyeye dönmesinin ardından Kerim Hanın İranda duruma hakim olabilmesi için önündeki tek engeli teşkil eden Kaçarları devre dışı bırakması gerekiyordu. Kerim Han Fars bölgesini kontrolünde tutarken rakibi Kaçar Muhammed Hasan Han da Mazenderan ve Gilanda hakimiyet kurmuştu. Kerim Han Kaçarlara karşı harekete geçtiyse de arka arkaya iki ağır yenilgiye uğradı ve Şiraza geri dönmek zorunda kaldı. Bunun üzerine Kaçarlar Şiraza girdiler ve oradan da Şiraza doğru ilerlediler. Ancak Azerbaycan taraflarında Azad Hanın harekete geçtiğini duyunca tekrar İsfahana yöneldiler ve Urmiyede yaptıkları savaşla Azad Hanın hakimiyetine son verdiler. Kerim Han onların bu mücadelesinden faydalanarak Şirazda otoritesini kuvvetlendirmeye çalıştı. 1758 Martında Kaçar Muhammed Hasan Han bir defa daha Şirazı kuşatma altına aldı. Ancak Kerim Han erzak bakımından iyi hazırlık görmüştü ve ayrıca kaleden yapılan huruc hareketleri Kaçarları zor durumda bırakıyordu. Kaçar ordusundaki Özbek ve Afgan askerlerinin ayaklanması ise kuşatmanın sonunu getirdi.
1758 yılında Kerim Hanın ordusu bu defa Kaçarları ağır bir yenilgiye uğrattı ve Muhammed Hasan Han öldürülerek başı Tahrana gönderildi. Safevi Hükümdarı III. İsmaili tekrar kendi yanına alan Kerim Han, Tahranda yapılan geleneksel Nevruz kutlamaları sırasında Şah III. İsmailin vekili olduğunu resmen ilan etti ve bundan kısa bir süre sonra da Horasan hariç bütün İranda hakimiyet sağladı. Bu arada gerek dışarıda gerekse saray içinde kendisine karşı girişilen hareketlerden zamanında haberdar olarak bunları önledi. 1765te Şiraza yerleşen Kerim Han on dört yıl boyunca burada oturdu ve şehri imar etti. Bugün mevcut tarihi yapıların on altısı onun zamanında inşa edilmiştir; bunların çoğu ad olarak onun bir hanedan kurmasına rağmen vazgeçmediği vekil unvanını taşımaktadır: Mescid-i Vekil, Bazar-ı Vekil ve Hammam-ı Vekil gibi.
Kerim Han Zend, İranda yönetimi ele geçirdikten sonra Basra körfezi çevresinde ticari kolonileri bulunan İngilizlerle daha yakın ilişki kurdu ve 1763te İngiliz Doğu Hindistan Şirketine ticari imtiyazlar veren bir antlaşma imzaladı. Kerim Hanın Osmanlılarla olan temasları ise her iki devlet arasında başlangıçta evvelki antlaşmalara bağlı bir nitelik taşıyordu. Önceleri Osmanlı Devleti Kerim Hana güven duyuyordu; bundan dolayı onun hükümdarlığı I. Abdülhamid tarafından resmen tanınmıştı. Abdülhamid tahta çıktığı zaman (1774) cülusunu bildirmek üzere ünlü şair Sünbülzade Vehbiyi Şiraza elçi olarak gönderdi. Ancak Osmanlılara bağlı Babanoğulları arasındaki ihtilaf yüzünden ilişkiler bozuldu. 1776da Kerim Hanın kardeşi Sadık Han Basrayı ele geçirdi. Bunun üzerine aynı yıl İrana karşı savaş ilan edildi. 1777 Nisan-Mayıs aylarında bir Osmanlı kuvveti İrana girip Sadık Hanı bozguna uğrattı. Bu şekilde sınır boylarında karşılıklı saldırılar başladı. Kerim Han, Osmanlılara karşı Ruslarla 1778de bir ittifak yaptı. Fakat bu ittifak onun ertesi yıl ölümüyle sonuçsuz kaldı. Basra ise ancak Kerim Hanın vefatından sonra yeniden Osmanlı idaresine alınabildi.
Ölümü
2 Mart 1779 tarihinde attan düşerek öldüğünde yetmiş seksen yaşlarında olan Kerim Hanın naaşı önce sarayında toprağa verildiyse de daha sonra başka yerlere taşındı; bu yüzden son defa nereye gömüldüğü bilinmemektedir. Halen Şirazdaki Kala-i Ferhengde ona ait olduğu söylenen boş bir mezar bulunmaktadır.