1939 Erzincan depremi

1939 Erzincan depremi veya Büyük Erzincan Depremi, 27 Aralık 1939 tarihinde merkez üssü Erzincan olan 7,9 büyüklüğünde gerçekleşen deprem. Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ise depremin büyüklüğünü 7,8 (± 0,4) olarak kaydetti. Sarsıntı sonucunda resmi sayılara göre 32 bin 968 kişi yaşamını yitirdi, 100 binden fazla kişi ise yaralandı. Mercalli şiddet ölçeğine göre depremin şiddeti, ölçeğin en yüksek değeri olan XII (Afetsel) olarak saptanırken 116 bin 720 bina bütünüyle yıkıldı. Ölüm oranlarının yüksek olmasının ana nedenleri arasında; çetin kış koşullarının olması, yardımların ve arama-kurtarma faaliyetlerinin güç koşullar altında yürütülmesi gösterildi.
Deprem, 1939 ile 1999 yılları arasında Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde meydana gelen ve batıya doğru göç eden bir dizi büyük depremin ilki olarak kabul edildi. Büyüklüğü itibarıyla dünyanın sayılı mega depremleri arasında gösterilen Erzincan depremi, 8,0 büyüklüğündeki 1668 Kuzey Anadolu depreminden sonra 7,8 Mw büyüklüğündeki 2023 Kahramanmaraş depremleri ile birlikte Anadolu'da meydana gelmiş en büyük ikinci depremdir. Bunun yanı sıra, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en çok can kaybı ile sonuçlanan ikinci depremi olarak kayıtlara geçti.
Tektonik durum
Kuzey Anadolu Fay Hattı, Avrasya levhasının küçük Anadolu levhasından geçtiği ana transform fayı sınırıdır. 1.600 km'den uzun olan fay, Doğu Anadolu'dan Marmara Denizi'ne kadar uzanır. Kuzey Anadolu Fay Hattı, çok yüksek sismik aktivite gösterir. Türkiyenin birinci derece deprem bölgesinde bulunan Erzincan, Kuzey Anadolu deprem kuşağının çok etkin bir bölümü olan Erzincan Ovası içindedir. Tarihi belgelere göre Erzincan son bin yılda 11 kez tümüyle yıkıma uğramıştır. Yerleşmenin bulunduğu zemin, akarsu çökellerinden oluşmuştur. Bu malzeme kentin yukarı kesimlerinde konglomeralaşmıştır. Orta bölümlerde birbirini izleyen çakıl ve kum katmanlarına rastlanır. Bu katmanlar oldukça yerleşmiş ve sıkı yapılıdır. 1939 depreminden sonra yerleşim alanı dışında bırakılmış olan eski şehrin zemini, kalın bir tarihi enkaz örtüsüyle kaplı yerleşmemiş akarsu birikintilerinden oluşmuştur. Erzincan'da bilinen ilk deprem Pontus zamanında olmuştur.
Deprem
Odak derinliği 20 km olan depremin etkilediği alan doğuda Erzincan Ovası'ndan batıda Kelkit Vadisi'ne kadar uzanır. Yırtılmanın uzunluğu 400 km (Erzincanın doğusundan Amasyaya kadar), genişliği ise (güneyde Sivastan kuzeyde Karadeniz'e kadar) 200 km'dir. Bu depremde Erzincandan Kelkit Vadisi'ni izleyerek Niksara kadar uzanan yaklaşık 350 kmlik bir kırık sistemi oluşmuştur. Bu geniş alanı sarmış olan 35 deprem merkezi yaklaşık doğu-batı doğrultusunda dizilmiş başlıca dört sarsıntı çizgisi üzerinde etkinlik göstermiştir. Bunlar; Yukarı Yeşilırmak çizgisi, Kelkit-Deliçay çizgisi, Yaylalar ve Orta Yeşilırmak çizgisi ve kıyı çizgisidir. Bu çizgilerin hepsi de kırıklara karşılık gelmektedir. Kelkit Irmağı kırığı, Reşadiyede doğu-güneydoğu ve batı-kuzeybatı doğrultusunda alçalmış ve yükselmiş ve böylece iki blok arasında 380 cmlik bir düzey farkı doğmuştur. Deprem sırasında kıyı çizgisi Çarşamba ilçesinin kuzeyi ile Giresun arasında 15100 m kadar geri çekilmiş ve Fatsada da bir deprem dalgası oluşmuştur. Depremin yarattığı yırtılma, günümüzde de gözlemlenebilir. 2,3 metre ile 8,8 metre arasında ortalama yüzey yer değiştirmesi hesaplanmıştır. Kırıklar boyunca 0.5-2 metrelik dikey hareketler gözlemlenmiştir. Maksimum yatay atım 10,5 metre olarak hesaplanmıştır.
Deprem 52 saniye sürdü. Karadeniz kıyılarında 0,53 m uzunluğunda tsunamiye neden oldu. 1939 depreminden kaynaklanan Coulomb gerilme transferi, Kuzey Anadolu Fayı boyunca batıya doğru ilerleyen kırılmaları tetikledi. 1939'dan beri bu fayda 6.7'den büyük 10 tane deprem yaşandı.
Kayıplar ve hasar
Deprem, yaklaşık 116.720 binayı tamamen yıktı. Başlangıçta, ölü sayısı yaklaşık 8.000 kişiydi. Daha sonra 20.000'e çıktığı bildirildi. Aynı gün içinde sıcaklık -30 C'ye düştü. Acil kurtarma operasyonu başladı. 5 Ocak'a kadar, deprem ve düşük sıcaklıklar, kar fırtınası ve seller nedeniyle yaklaşık 33.000 kişi öldü.
Sonrası
Depremin yarattığı hasar, Türkiye hükumetini deprem yönetmeliklerini yürürlüğe koymaya sevk etti. Erzincan'da yıkım o kadar büyüktü ki şehir tamamen terk edildi ve biraz daha kuzeyde yeni bir yerleşim yeri kuruldu.
Ülkeler
Kızılsalibi Cemiyeti, depremzedeler için 5.000 dolar yollamış ve gıda ürünleri yardımı da yapacağını bildirmiştir. Aynı şekilde Amerika Kızılhaçı da 10 milyon dolar göndermiştir.
Krallığı
Kralı III. Leopold, depremden pek müteessir olmuş ve Belçika Meclisine talimat vererek deprem için bir yardım komitesinin kurulmasını sağlamıştır.
Lahor İslam Cemiyeti, Hint aşiretleri, Rangon Cemiyeti çeşitli yardımlarda bulunmuştur.
ilk etapta 100.000 Dolar daha sonra da 25.000 Dolar daha göndermiştir. Birleşik Krallık 725036 Adet 3721028 Kg Tıbbi Ecza alanında yardımda bulunmuştur. 131579 Adet 628750 Kg 1580 Kutu Tıbbi Alet ve Malzeme yardımında bulunmuştur. Deprem dolayısıyla sakat ve başıboş kalan hayvanların korunması için de bazı tedbirler almıştır. Bu doğrultuda İngiliz Himaye-i Hayvan Cemiyeti hayvanların korunması ve bakımı için 200 İngiliz Lirası göndermiştir.
3600 Kg Kaşar, 1500 Çuval Un, 36 Vagon Kereste yardımında bulunmuştur. Silistre Müslümanları çeşitli yardımlarda bulunmuştur.
Mandası 24803 Adet, 200 Şişe, 20 Kutu, 550 Tube, Tıbbi İlaç göndermiştir. 30451 Adet, 900.000 Kg Tıbbi Alet ve Malzeme göndermiştir. 200 Adet çadır göndermiştir. Filistin Müslüman, Hıristiyan ve Yahudi cemaatleri de çeşitli yardımlarda bulunmuştur.
5 Milyon frank yardımda bulunmuştur. Fransa 2641 Adet Tıbbi Alet ve Malzeme, 1001 adet çadır, 5000 adet battaniye göndermiştir.
Durban İslam Cemiyeti çeşitli yardımlarda bulunmuştur.
Şehinşahı tarafından 10.000 lira yollamıştır. İran 725 Çift 1275 Adet Giyim Ürünleri, 628 adet battaniye, 1023 metre kumaş, 40 ton un göndermiştir. İran Meclisi'nin gönderdiği taziye telgrafı şöyledir; İran milleti kardeş ve dost Türk milletinin bu felaketten doğan derin kederine iştirak eden en samimi taziyelerimin lütfen kabulünü rica ederim.
'nın Marsilya kentinde yardım seferberliği başlatılmış ve toplanan yardımlar Türk Başkonsolosluğuna teslim edilmiştir.
yardımda bulunmuştur. Rodos Müslümanları çeşitli yardımlarda bulunmuştur.
41000 Kg Hurma göndermiştir. Irak Mebusan Meclisinden gelen taziye mesajı şöyledir; Aziz komşumuzu musab kılan felaketten fevkalade müteessir olan Irak Mebusan Meclisi tatili takip eden ilk celsesinde kederli hissiyatını ekselansınıza iblağa karar vermiştir. Meclis namına ekselansınıza ve asil Türk milletine arz-ı taziyet eylerim.
yardımda bulunmuştur. Japonya Meclisinden gelen taziye telgrafı şöyledir; Ahiren Anadoluyu musab kılan müthiş zelzele felaketinden fevkalade mütehassis olan Japon Meclis-i Mebusanı en samimi hissiyatını izhar eder.
Müslümanları çeşitli yardımlarda bulunmuştur.
yardımda bulunmuştur. 8 Ocak 1940 Tarihinde Lüksemburg Büyük Dukalığından gelen taziye telgrafının da okunduğu bilinmektedir. Fakat telgrafın muhtevasına dair bir bilgiye ulaşılamamıştır.
12532 Adet 34041 Kg Tıbbi İlaç, 26131 Adet 1050000 Kg Tıbbi Alet ve Malzeme, 2200 Adet 1025 Çift Giyim Ürünleri, 3995 Adet Battaniye, 304 Adet Çadır, 800 Ton Yiyecek göndermiştir. Mısır Meclisinden gelen taziye şöyledir; Asil Türk milletinin maruz kaldığı elim felaketten dolayı Mısır milletinin kalpten gelen ve pek derin taziyetlerini Mısır Meclis-i Mebusanı namına ve kendi namıma, ekselansınıza iblağ eylerim, iki memleketi birleştiren kardeşlik ve dostluk bağlan dolayısıyla bütün Mısır milletinin hissiyatına tercüman olduğuma eminim
426 Adet Battaniye, 2635 Ton Kereste, 1045 Metre Kumaş, 149.35 Metre Pazen göndermiştir. Köstence Türkler yardım komitesi kurup yardımda bulunmuştur. Romanya Kralı Karol Erzincanda birer köy kurmak için teşebbüse geçmişler ve devlette her iki devletin köy kurmasını kabul etmiştir. Romanya Kralı Majeste Karol un felakete karşı duyduğu yakın alakanın sempatik ve manalı bir ifadesi olarak deprem mıntıkasında yapılacak olan Karol köyü için yapılan tetkikler de bitmiştir. Köyün kurulacağı yeri tespit etmek üzere Erzincan'a gelmiş ve tetkiklerim ikmal ettikten sonra Romanyaya dönmüş olan Rumen mimarı, gelen malumata göre köyün planlarını bitirmiş bulunmaktadır.
200.000 Frank, 300 çadır, 500 battaniye göndermiştir.
116 Adet Giyim Ürünleri göndermiştir. Üsküp Evkaf reisi yardımda bulunmuştur.
96370 Adet 499 Şişe 99300 Kg 200 Tube Tıbbi İlaç, 4200 Adet 1600000 Kg Tıbbi Alet ve Malzeme, 1000 Adet Battaniye, 5600 Metre Amerikan Bezi, 570 Adet Giyim Ürünleri göndermiştir. Şubat 1940 itibariyle Yunanistanın Erzincan depremzedeler için yardım miktarı 3 Milyon Drahmiye ulaşmıştı. Gümülcine Müslümanları çeşitli yardımlarda bulunmuştur. Amerikada bulunan Yunanistanlı ve Türkiyeli Rumlar çeşitli yardımlarda bulunmuştur. Londradaki Yunanlı vapurcular yardımlarda bulunmuştur. Amerika Rum Başpiskoposluğu taziye telgrafları dışında yardımlarda göndermişlerdir.
Kültürel etki
Deprem, Kelkit Çayı boyundaki tüm şehirleri vurmuş, en fazla can kaybının yaşandığı yerleşim birimlerinden biri de Tokat'ın Reşadiye ilçesi olmuş, köy ve mahalleleriyle yerle bir olan kentte çoğu enkaz altında kalarak, bir kısmı da yanarak 2100 kişi ölmüştür. Zorlu kış şartlarından dolayı depremden 15 gün sonra bir doktor, 25 gün sonra da Kızılay yardımı gelmiştir. Dönemin Reşadiye Belediye Başkanı Tahir Bey ailesiyle birlikte hayatını kaybetmiş, anısına ağıt yakılmıştır. Daha sonra ağıt, Sevda Gül tarafından "Reşadiye Irmağı" isimli türkü olarak seslendirilmiştir.
Nazım Hikmet, deprem üzerine "Kara Haber" adlı şiiri yazmıştır.