Hüsrev ve Şirin

Hüsrev ve Şirin ("Şirin ü Hüsrev", "Şirin ve Perviz", "Ferhad ve Şirin", "Ferhadname" olarak da bilinir), İran ve Türk edebiyatlarında mesnevilerde işlenen klasik bir aşk macerası.
6. yüzyıl Sasani hükümdarlarından II. Hüsrev'in hayatında dayanan bir öyküdür. Tarihi kaynaklarda Hüsrev'in sevgilisi Şirin'e sadece birkaç satırla değinilir; ancak edebiyatçılar tarafından yüzyıllar boyu Hüsrev ile Şirin ve arasındaki aşk macerasını konu edinen mesneviler yazılmış, özellikle İran ve Türk kültürleri içerisinde çok sevilen bu konu, yüzyıllar sonra Türk edebiyatında Ferhat ile Şirin öyküsüne dönüşmüştür.
Tarihsel gelişimi
Hüsrev ile Şirin konusu ilk defa 10. yüzyılda Firdevsinin Şehnamesinde yer aldı. Şehname'de de tarihsel olaylar, siyasi mücadeleler anlatılmıştı. 12. yüzyılda Nizami-i Gencevi kaleme aldığı Hüsrev ü Şirin adlı mesnevide Hüsrevin aşkını hareket noktası olarak aldı ve bu aşk macerası, daha sonra benzerlerinin yazılacağı bir klasik konu haline geldi. Nizami'nin eserinden ilham alınarak elliden fazla şair tarafından aynı konu işlendi. Hüsrev, Şirin ve Ferhad'ın başından geçenleri müstakil bir eser olarak ortaya koyanların yanında başka eserlerin içinde küçük Farsça manzumeler halinde işleyenler de oldu. 14. yüzyılda Altın Orda şairi Kutbun Harezmi Türkçesine Nizamiden tercüme ettiği Hüsrev ü Şirin ile bu klasik öykü, Türk edebiyatına girdi.
Öyküde, Şirin'e aşık olan Ferhat adında üçüncü bir karakter vardır. İlk Hüsrev ü Şirin mesnevilerinde çok az yer verilen Ferhat karakteri, daha sonra yazılan mesnevilerde öne çıkmış ve kimi şairler Ferhat'ın baş kahraman olduğu eserler yazmıştır. İlk defa Ali Şir Nevayi olayları ve kahramanların rolünü tamamen değiştirerek eseri Ferhat u Şirin adıyla yepyeni bir tarzda edebiyata kazandırdı. Türk halk edebiyatına da Ferhat ile Şirin öyküsü olarak geçti.
Başlıca versiyonları
Nizami-i Gencevi'nin Hüsrev ve Şirin'i
Nizami-i Gencevi'nin Penc Genc adıyla bilinen Hamsesinin ikinci hikayesi, Hüsrev ve Şirin'dir. 6512 beyitten oluşan Farsça eser, 1180-1181'de (hicri 576) tamamlanmıştır. Eserde, Firdevsinin Şehnamede ayrıntıya girmeden işlediği, 33. Sasani hükümdarı II. Hüsrev'in, Ermen prensesi Şirin ile olan aşk hikayesini anlatılır. Olaylar, Şehname'deki tarihi olaylara karşılık gelir ancak destansı bir şekilde değil, aşk duygularını tahlil ve ifade edecek şekilde anlatılmıştır. Fars dilinin en büyük lirik şaheserlerinden biri olarak kabul edilmiş ve Doğu edebiyatında bir geleneğin öncüsü olmuştur. Nizamiden sonra yazılan bütün Hüsrev ve Şirin mesnevileri aruzun aynı kalıbı ile (mefailün mefailün feulün) yazılmıştır
Dihlevi'nin Şirin ü Hüsrev'i
Hindistanlı, Türk asıllı şair Emir Hüsrev-i Dilhevi'nin Nizami'yi örnek alarak oluşturduğu Farsça hamsesinin bir mesnevisi Şirin ü Hüsrev'dir. Eser, 1290 yılında (hicri 689) yazılan eser 4124 beyitten oluşur. Ana konusu Nizami'nin eseri ile aynıdır. Ancak Ferhat, taş ustası sıradan biri olarak değil Çin fağfurunun oğlu olarak kurgulanmıştır.
Kutb'un Hüsrev ü Şirin'i
Türk edebiyatında bilinen 20'nin üzerinde "Hüsrev ü Şirin" ya da "Ferhat ü Şirin" mesnevisinin ilki, Kutb adlı veya mahlaslı şair tarafından 1341-1342 yılları arasında Nizami'nin eseri tercüme edilerek yazılmıştır. 4682 beyitten oluşan eser Kıpçak şivesiyle, Altın Orda Devleti hükümdarı Tini Bek Han ve eşi Melike Hatun adına kaleme alınmıştır. Kutb'un bu eseri, aynı zamanda Altın Orda sahasında yazılmış ilk edebi eserdir. Tek nüshası Fransa Milli Kütüphanesi'nde 312 numaradadır.
Fahri'nin Hüsrev ü Şirin'i
Anadolu sahasında ilk Husrev u Şirin, Aydınoğulları Beyliğinde yetişmiş şair Fahri'nin eseridir. Şair, Aydınoğlu İsa Bey adına yazdığı bu eseri 1367 tarihinde tamamlamıştır. 4683 beyittir. Eser, Marburg Devlet Kütüphanesindedir.
Şeyhi'nin Hüsrev ü Şirin'i
15. yüzyılda Şeyhi'nin kaleme aldığı Hüsrev ü Şirin, Anadolu sahasında yazılan Hüsrev ve Şirin versiyonlarının en başarılı örneği kabul edilir. 6944 beyittir. Germiyanoğulları Beyliği'nden Şeyhi, Osmanlı padişahı II. Murad'ın talebi ile Nizami'nin eserini Türkçeye çevirmiş, ancak esere Türk kültüründen eklemeler yaparak bir telif eser niteliği kazandırmıştır.
Ali Şir Nevai'nin Ferhat ile Şirin'i
15. yüzyılda Çağtay sahası şairlerinden Ali Şir Nevai, Hüsrev ü Şirin hikayesini Hüsrev yerine Ferhat üzerine kurgulayarak yazan ilk şairdir. Hamsesinin ikinci mesnevisi olan bu eseri Ferhat ile Şirin olarak adlandırdı. Bu öyküde Dilhevi'nin mesnevisindeki gibi Ferhat'ı, Çin Hakanı'nın oğlu olarak kurguladı. Eserin 9. bölümünde kendisinden önce öyküyü yazan şairleri eleştirerek Hüsrev'e layık olmadığı bir değer verdiklerini, aşkın dert ve belasından hiç haberi olmayan Hüsrev yerine Ferhat'ın hikayesini yazmaya karar verdiğini ifade etmiştir.