Musa Carullah

Musa Carullah Bigi (Arapça: , Tatarca: ; d. 1875, Kikino - ö. 25 Ekim 1949, Kahire), XX. asrın başı Rusya Müslümanları arasındaki yenilikçi hareketin önderlerinden biri olan ve ileri gelen Tatar filozofu ve ilahiyat alimi, gazeteci.
Biyografi
Musa Carullah Bigeyev, Penza vilayeti Çembar kazası (şimdi Penza bölgesi Kamenskiy ilçesi) Kikino köyinde 25 Aralık 1873 yılında dünyaya gelmişti. Doğduğu zaman babası, ahund (bölge kadısı) görevine tayin edilerek ailesiyle birlikte Rostov-Na-Donu şehrine taşınmaya hazırlanıyordu. Bu bilgiler, alimin küçük kızı Fatma Musa kızı Tagircanova tarafından annesi sözlerinden yazılıp yaşamöykü Musa Efendi, Zamanı ve Çağdaşları Kitabı 2010 yılında çıktıktan sonra bilim dünyasına mal oldu. Bigeyev kendisi, doğduğu tarih ve yere gerekli önem vermediğinden dolayı bu konuda halihazırda varyantlar ortaya çıktı. Laik ve ilahi öğrenim görmüş olan Bigeyev, Rostov-Na-Donu şehrinde fen okulundan mezun olup Bahçesaray, Kazan ve Buharanın medreselerinde, hem de Kahiredeki en eski müslüman üniversitesi El-Azherde okumuştu. 1905 yılı Mayıs ayında ülkesine dönüp Kemaliye medresesinin kurucusu olan Çistopol tüccarı ve işanı (tarikat şeyhi) M.-Z. Kamalovun kızıyla evlendi.
Petersburga taşınan M. Bigeyev, gönüllü olarak St.-Petersburg İmparator Üniversitesi Hukuk Fakültesindeki derslere ve konferanslara gider, Abdreşid İbrahimovun Ülfet (Geçim) gazetesinde makalelerini yayımlatır ve Kadet partisine ideolojik olarak yakın olan İttifak-ül-Müslimin (Müslümanlar Birliği) partisinin kurulmasına çalışırdı. M. Bigeyev, 15 Ağustos 1905te Avrupanın en büyüğü olan Nijniy Novgorod Fuarı yapıldığı zaman düzenlenen Birinci Müslümanlar Örgütleme Kongresinin çalışmalarına katıldı. 1906 yılında ise İkinci ve Üçüncü Müslümanlar Kongrelerinin etkin katılımcısı olup Partinin Merkezi Kuruluna seçiliyordu. M. Bigeyev, Hareketimizin başlangıcı önsözü olan Tüm Rusya Müslüman Birliği Tüzüğü broşürünü Rusça yayınlattı. 1914 yılında Petersburgta düzenlenen Dördüncü Müslümanlar Kongresinin sekreteri idi. Sonraki zamanlarda M. Bigeyev, kongrelerin malzemelerini Islahatlar Esasları kitabında yayınladı. 1906 yılından beri kendi ilahiyat eserlerini yayımlatmaya başlayan M. Bigeyev, yakında büyük bir şöhret kazandı. 1908 yılında M. Bigeyev, ilk Tatar yazarlarından biri, Binler, veya Güzel Hatice (1887) ve Büyük Günahlar (1890) laik romanlarının müellifi olan merhum ağabeyi Muhammed-Zakir Bigeyev (1870, Penza vilayeti Kikino köyü 1902, Rostov-na-Donu)in Nehirlerarası (Mezopotamya) Seyahatı kitabını yayımladı.
1909 yılının sonunda Orenburgtaki Hüseyniye medresesinde onun uzun sürmeyen öğretmenliği başladı. M. Bigeyev, Müslüman hukuku (fıkıh), Arapça ve edebiyat ders ve konferanslarını verirdi. O dönemden beri M. Bigeyev, makalelerini Musa Carullah diye Türkçe imzalamaya başladı. M. Bigeyev, Kur'an'ın Tatarca tercümesi üzerine çalıştı. 1912 yılında onun tercümesi tamamlanmıştı, ancak bazı Müslüman din adamları arasında çıkan tartışma ve Orenburg müftünün gayet olumsuz değerlendirmesi eserin yayınlanmasına engel oldu. Eserine karşı çıkmış olan din adamları, Kur'an'ın ilahi sözünü tercüme etmek gerekmediğini, yalnız çok sayıda mevcut olan tafsirlerinden yararlanmanın yeterli olduğunu sanıyorlardı. 1914 yılında İstoriçeskiy Vestnik (Tarih Belleteni) dergisinde N. Fedotovun ilahiyatçının bazı özgün görüşlerinin özünü anlatan Müslüman Lüteri makalesi yayınlandı. M. Bigeyev, Petersburgta matbaası için hurufat geliştirdiği tüccar Muhammed-Alim Maksutovun Emanet yayınevinin ortak sahibi oldu.
Şubat İnkılabının günlerinde Moskovada Tüm Rusya Müslüman Kongresinin çalışmalarına katılan M. Bigeyev, 1917 Mayısında Tüm Rusya Müslüman Şurasının üyesi seçildi. 1917 Haziran ayında M. Bigeyev, 1. Müslüman Cemaatinin başına geçip Petrograd Büyük Camisinin imamı oldu ve aynı zamanda El-Mimber gazetesini yayımlıyordu. O, militanlarla ortaklaşa Muhammet ümmetinin tüzüğünü düzenledi; Tatar çocukları için Tatarca, Türk-Tatar tarihi ve edebiyatı derslerini veren okulun açılmasını başardı.
1920 yılında M. Bigeyev, Ufada Müslüman Din Adamları Kongresinin delegelerine müslüman toplumunun yeniden düzenlenmesi üzerine kendi tekliflerini içine alan Müslüman Milletlerine Çağrısını tanıtmıştı. Onun bu demecinin esas fikirleri, 1923te Berlinde yayınlanmış olan kendi İslam Elifbesi kitabının içine girdi. Bu yayından sonra M. Bigeyev, Petrogradtan Hindistandaki bir kongreye yönelerek vardığı Moskovada tıtuklandı. M. Bigeyevin bu tutuklanması, bir öfke dalgası uyandırdı. Finlandiya Tatarları, Sovyet Rusyasının dostu olan Türkiye Hükumetinden yardım istemişlerdi. İstanbul ve Ankaranın ileri gelen gazeteleri, ilahiyatçıyı serbest bırakma talebini içine alan telgraflar yayınladı. M. Bigeyev, iki sene içerisinde Moskovada makamların gözetlemesi altında yaşamak şartıyla serbest bırakıldı. Sürgün M. Bigeyev, 1926 Mayısında Mekke Kongresine katılmak için Sovyet Müslümanlarının heyetine dahil edildi. Aynı zamanda Leningrad Tatarlarının cemaati, onu 1926 Ekim-Kasım aylarında Ufada yapılan olağan Din Adamları Kongresine delege seçmişti. Bu kongrede M. Bigeyev Bilginler Kurulunun üyesi seçildi. 1927 yılında Leningrada dönen M. Bigeyev, Savaşçı Dinsizler Birliğinin faaliyetini ve iktidarın sırası gelen kampanyası olan sabıklara karşı savaşı seyretti. Sabıklar kategorisine aslı proleter veya köylü olmayan bütün şahıslar girebiliyorlardı.
Bütün kuruluşlar istisnasız olarak temizlemeye maruz kaldı. Birçok uzmanlar işten atıldı, yerlerine etkin işçiler tayin edildi. M. Bigeyev, akademisyen İ. Yu. Kraçkovskiye Leningrad Üniversitesinde öğretmen görevini alabilmek için yardım isteyerek müracaat etti; Arapça, Farsça veya Türkçe ders vermeye hazırdı. 1929 yılında bir iş arayan M. Bigeyev, Afganistan Hükümetine yardım isteyerek müracaat etti. M. Bigeyev, o zaman hiçbir yerde çalışmamasına rağmen bilim görevlisi sayıldığından vergi ödemek mecburiyetindeydi. 1930 yılında şehir makamları, din adamları ve aile üyeleri dahil olmak üzere vatandaşların tam bir kategorisinin yemek karnelerinden mahrum edilmesi kararını aldı. 1930 yılının sonunda M. Bigeyev, muhacerete karar verdi. Bu hareketiyle o kendi hayatını kurtardıktan başka yakınlarının hayatlarını da kurtardı. 1931 Nisan-Mayıs aylarında onun büyük çocukları Meryem (1907, Çistopol 1993, Ufa), Zeyneb (1908, Çistopol 1967, Moskova), Muhammed (1909, Çistopol 1942 (?) Moskova), Hind (1911, Çistopol 1962, Ufa) ve Ahmed (1912, Çistopol 1942 (?) Leningrad) tutuklandılar. 1931 Ağustosunda onun eşi Bibi-Esma Muhammed-Zahir kızı (1884, Çistopol 1975, Ufa), küçük kızı Fatma (1918, Petrograd 2006, St.-Petersburg) ve büyük çocukları vatan haini ailesinin üyeleri ilan edilip Vologdaya üç yıllığına sürüldü.
Muhacerette
M. Bigeyev Sovyet Rusyasından yasadışı olarak çıkıp giden terakkici müslümanlardan sonu oldu. M. Bigeyev ailesiyle beraber oturduğu Leningradtan Moskovaya çıkıp gitti, sonra demir yolundan Orta Asyaya yollandı ve sınırı geçip kendini Kaşgarda buldu. O, Çin Türkistanından Nadirşahın yardımı sayesinde pasaport aldığı Afganistana geçti ve Hindistana çıkıp gitti, sonra Mısırın yolunu tuttu ve oraya vardıktan sonra Atatürke yönelttiği Türkiye Büyük Millet Meclisine Çağrı eserini yeniden yayınlattı. M. Bigeyev 1933 yılında Berlinde yaşadı. A. Muhammedovun basımevinden Finlandiya Tatarlarının mali desteğiyle onun üç kitabı çıktı. M. Bigeyev, kısa bir zaman Finlandiyada oturarak çalıştı, orada Tatar gençlerine konferans verdi. 1934 yılında Finlandiyayı terk edip İranda ve Irakta seyahat yaptı, Şia mezhebini araştırdı, Hindistanda Sanskrit dilini öğrenerek Mahabharata ve Veda gibi Hinduizm kitaplarını inceliyordu. 1938 yılında M. Bigeyev misyoner amacıyla Japonya, Çin, Yava ve Sumatrada seyahat yaptı. 1939 yılında o, Afganistana çıkmak ve Kabilde temelli yerleşmek niyetiyle Hindistana yine yollandı, fakat sömürge makamlarınca tutuklanarak bir buçuk iki yılı Peşaver hapisanesinde geçirdi. M. Bigeyevin tahliyesi Bhopal şehrinin hakimi Muhammed Hamidullahın karışması sayesinde mümkün oldu, ama o 1945 yılına kadar Peşaverde İngilizlerin açık gözetmesi altında kaldı. Bu dönem, ilmi faaliyetinin verimli zamanıydı. Onun tarafından sekiz kitap yazıldı ve yayınlandı. Yazar, kitaplarının satılmasından aldığı geliri Bombey göçmenlerinin çocukları için medrese kurulmasına bağışladı. 1946 yılından beri M. Bigeyev, Türkiyeye gidip gelerek çoğunlukla Mısırda yaşadı. Defalarca hacca giderdi. 1947 yılında vatanına dönmeye teşebbüste bulundu. M. Bigeyev, 28 Ekim 1949 yılında Kahirede vefat etti. Cenaze namazı Seyid Nefis Camisinde kılınarak naaşı Afifideki Hediviye kral aile mezarlığında toprağa verildi. M. Bigeyevin özel kütüphanesinden kitaplar merhumun iradesine göre Türkiye Milli Kütüphanesine verildi.