Lala Mustafa Paşa

Lala Mustafa Paşa (Lala Kara Mustafa Paşa; 7 Ağustos 1580), III. Murad saltanatında 28 Nisan 1580 ile 7 Ağustos 1580 tarihleri arasında üç ay dokuz gün sadrazamlık yapmış bir Osmanlı devlet adamıdır.
İlk büyük başarısını 1570 yılındaki Kıbrıs serdarlığı sırasında gösterdiğinden "Kıbrıs Fatihi" olarak anılır. 1578'de başlattığı "İran Seferi" serdarlığında gösterdiği başarılar nedeniyle de Şirvan ve Gürcistan fatihi olarak bilinir. "Lala" unvanı, şehzadeliğinde II. Selime lalalık etmiş olmasından kaynaklanır.
Yaşamı
Lala Mustafa Paşa, 1500'lerde, Sokollu Mehmed Paşa gibi Boşnak bir ailenin oğlu olarak doğdu. Ağabeyi Deli Hüsrev Paşa'nın desteğiyle I. Selim devrinde saraya girdi. Berber olarak çalışırken, I. Süleyman'ın dikkatini çekti ve daha sonra çeşnigir ve mirahorluk yaptı. 1555'te Damat Rüstem Paşanın sadrazam olmasından sonra saraydan uzaklaştırıldı; Filistin-Safed Sancakbeyi oldu.
1556'da, Manisa Valisi Şehzade Selim'in lalalığına tayin edildi. Bu görevi sırasında Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid'in arasındaki rekabetin ortaya çıkmasına neden olduğu ve Bayezid'in isyanında önemli rol oynadığı düşünülür. Daha önce Bayezid'in hizmetinde bulunmuş olan Lala Mustafa onu babasına Selim'i kötüleyen mektuplar yazmaya teşvik etmiş; iki kardeşin arasının açılması üzerine ortamı yatıştırmak için Selim'i Konya'ya, Bayezid'i Amasya'ya atayan Kanuni; Lala Mustafa Paşa'yı Selim'in yanına göndermişti. Başlangıçta Kütahya'dan ayrılmak istemeyen Bayezid, Amasya'ya gitmek zorunda kalınca yolda asker topladı; kardeşi Selim'in topladığı ordu ile 1559'da Konya'da çarpıştı. Bu çarpışmada Lala Mustafa Paşa, Bayezid'a karşı savaştı. Bayezid yenilerek, Amasya'ya kaçmak zorunda kaldı.
Lala Mustafa Paşa 14 Eylül 1560ta önce Pojega sancakbeyi, sonra da Van Beylerbeyi'ne getirildi.
Yemen Seferi (1568)
Erzurum, Halep ve Şam beylerbeyliklerinde de bulunan Lala Mustafa Paşa, II. Selim devrinde 1567de Yemende Zeydi imamlarından Topal Mutahharın isyan çıkarması üzerine, vezir olarak oraya gönderildi. Mısırda Yemen harekatının hazırlıkları ile meşgulken, yerine Koca Sinan Paşa tayin edilip İstanbula çağrıldı ve altıncı vezir olarak Divan'a girdi.
Kıbrıs'ın fethi (1570-1571)
1570 yılında Venediklilerin elindeki Kıbrıs adasındaki Rum halktan gelen yardım talebi üzerine Kıbrıs'a sefere yapılması gündeme geldiğinde Sadrazam Sokullu Mehmet Paşanın karşı çıkmasına rağmen Kıbrıs Seferini destekledi. Piyale Paşa komutasındaki donanma ile birlikte komutasındaki yaya 60.000 kişiden oluşan Osmanlı Ordusunu, 2 Temmuz 1570'te Limasol'a çıkardı. 15 Eylül 1570 tarihinde Lala Mustafa Paşa, tören ile Lefkoşa şehrine girdi. 15 Eylül 1571de adadan ayrıldı ve İstanbul'a döndü.
İran seferi (1578-1579)
III. Murad devrinde, 1578 yılında Safevilerle savaş başlayınca İran cephesi Seraskerliğine atandı. Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 5 Nisan 1578'de sefere çıktıktan sonra, Çıldır Muharebesi'nde Tokmak Han komutasındaki Safevi ordusunu bozguna uğratarak Tiflis'e girdi. Gürcistan ve Şirvan'ı aldı. Ardından, komutayı Özdemiroğlu Osman Paşa'ya bırakarak İstanbul'a döndü. İbrahim Peçevi, onun İran Seferi hakkında;
İranlılar, ondan yedikleri dayağı hiçbir serdardan yemediler! demiştir.
Sadrazamlığı
30 Eylül 1579da Sokollu Mehmet Paşa'nın ölümüyle ikinci vezir, yeni Sadrazam Şemsi Ahmet Paşa'nın kısa süre sonra ölümü ile 28 Nisan 1580'de sadrazam oldu. 3 ay 9 gün sonra 7 Ağustos 1580'de İstanbul'da öldü.
Evlilikleri
İlk evliliğini Memlük Hükümdarı Kansu Gavrinin oğlu Mehmed Beyin kızı Fatma Hatun ile yaptı. Bu evliliğinden olan oğlu Mehmed Paşa, babasının vefatından beş yıl önce Halep Beylerbeyi iken vefat etti.
İkinci evliliğini Kanuni Sultan Süleyman Hanın oğlu, Şehzade Mehmedin kızı Hümaşah Sultan ile yaptı. Bu evliliğinden de Sultanzade Abdülbaki Bey isimli bir oğlu oldu.
Hayır eserleri
Kıbrıs ve Kafkasya fetihlerindeki ganimet hissesi olmak üzere, elde ettiği serveti hayır işleriyle harcadı.
Konyada Şehzade Selimin lalasıyken Ilgında cami, bedesten, kervansaraydan oluşan "Lala Mustafa Paşa Külliyesi"'ni;
Erzurumda beylerbeyi iken 1562-63'te Lala Mustafa Camii, mektep ve hamamdan oluşan "Lala Mustafa Paşa Külliyesi"'ni;;
Şamda beylerbeyi iken 360 odalı Lala Paşa Hanı ve Hamamı, tekke;
Suriye'nin Kuneytra şehrinde cami ve imaret;
Kıbrıs'ın fethinden sonra Lefkoşada açtığı Hz. Ömer Camii'ne vakıflar;
İran Seferi sırasında Karsta,
Tifliste camiler yaptırmıştır.
Hicaz bölgesinde Mekke ve Medinede bazı hizmetleri vardır.
Paşanın kabri Eyüp Sultan Camii müştemilatında bulunmaktadır. Latin harfleriyle yazılan mezar taşında "Kıbrıs Fatihi" ifadesi yer almaktadır.
Resim galerisi