Abazalar

Abazalar (Abazaca: , Rusça: ya da ), çoğunluğu Karaçay-Çerkesya, Adigey ve Abhazya'da yaşayan Kuzey Kafkas halkı. Abhazya'da yaşayan Abhazlar, Abazalara dil açısından en yakın halktır. Günümüzde Abazaların büyük bölümü Türkiye ile Mısır ve bazı Arap ülkelerinde de yaşamaktadır.
Adlandırma
Rusya ve Rusçadaki kullanımı birbirine yakın iki formda görülen ISO 639 kodu abk (Abhazca ҧ ǝ) ve abq (Abazaca ) olan ve ikisi birlikte Kuzeybatı Kafkas dilleri ailesinin Abhaz-Abaza dilleri grubunu oluşturan dilleri konuşan halklar için Türkiye'de ayırt etmeksizin yalnızca Abaza adı kullanılır. Yani Abhaz () ve Abazin () Abazaların iki grubuna Rusçada verilen adlardır. Abhazyadaki Abazalar Abhaz, Rusyaya bağlı Karaçay-Çerkes Cumhuriyetinde yaşayan Abazalar Abazin olarak adlandırılır. Rusça aracılığıyla geçtiği Batı dillerinde de genellikle böyle kullanılır. Türkçede ise yüzyıllardır var olan Abaza adı böyle bir ayrım içermez. O yüzden Abaza etnik kimliğinin alt kimlikleri olarak Apsuva (Rusların Abhaz dedikleri) ve Asuva (Rusların Abazin dedikleri) kullanımı da görülür. Rusçada Abhaz denen Abazalar (Apsuvalar) Türkiye'nin iç-batı bölgelerinde (İzmit, Adapazarı, Düzce, Bolu, Bursa-İnegöl, Kütahya, Bilecik ve Eskişehir) yoğunlaşmışken, Rusçada Abazin denen Abazalar (Asuvalar) ise iç-doğu bölgelerinde (Bilecik, Eskişehir, Samsun, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, Adana) yerleşmişlerdir.
Tarih
Abhaz ulusunun ortaya çıkması, MS 8. yüzyılda tarih sahnesine çıkan Apsiller, Abazglar, Sanigler ve Misimianlar adlı boyların konsolidasyonu ile gerçekleşmiştir. Kuzey-Batı Abhazya'da Bzip nehrinden Tuapse'ye kadar uzanan bölgede yaşayan Abazgların, Abaza ulusunun doğması sürecinde odak noktası oldukları kabul edilir. Abazinler, 13.-14. yüzyıllarda Kuzey Kafkasya'ya göç etmiştir. Kuzeye yönelen Aşuwa (Tapanta) Abazaların göçünü 18.-19. Aşkarawa Abazaların göçü takip eder. Abazalar, Çerkezler ile birlikte kuzey batıdaki Küçük ve Büyük Zelençuk ırmakları vadilerini kapsayan Habez, Adıge-Hable ve Abaza rayonları ile Çerkessk'te yaşar. Tapantasta, Kbaadadaki (bugünkü Soçide Polyana Krasnaya) savaşta Rus birliklerine yenilerek Osmanlı topraklarına göç ettiler. Abazaların tarihsel toprakları Abaza ülkesi, Abazaşta olarak adlandır.
Siyahi Abazalar
Abhazya dağlarında yaşayan siyahi Abazalar da vardır. Buradaki siyahilerin durumu, öteki ülkelere kıyasla çok daha iyidir.
Din
Abazalar Sünni Müslümandır. Müslüman olmalarının da etkisiyle Abazalar, Rus yönetimin 19. yüzyılda Kuzey Kafkasya'yı ele geçirme savaşı sırasında direniş savaşına giriştiler ve Ruslara yenilerek Osmanlı topraklarına göç ettiler.
Dil
Abazalar, Kuzeybatı Kafkas dillerinden biri olan Abazaca konuşurlar. Abazaca, Abhazcaya yakın bir dildir. Karaçay-Çerkesya, Abazaca diyalekt açısından Asharuwa lehçesi ve Aşuva lehçesi olmak üzere 2 kısma ayrılır. Yazım dili Aşuva lehçesidir.
Alfabe :
--Ъ ъ
Ь --I I--I IЖ
ЖЬ --Ж -- Ж--Ж
ЖЬ Й --Ъ ъ
Ъ ъ--ЪЬ ъ--Ь --I I--IЬ I
I II I
Ш --I I--Ф--
-- --Ъ ъ--Ъ ъ--Ь --I I
I I--Ц--ЦI I--Ч--Ч --ЧI I
ЧI I--Ш--Ш --ШI I--Щ--Ы
Edebiyat
Abazalar Adığe boyları arasına yerleşmesi sonucu bu boylarla yakınlıkları artmıştır. Abaza dili ile Adığece birbirinden sözcükler, deyimler alarak, birbirlerini zenginleştirerek zamanımıza ulaşmıştır. Abazaca, Abhazca ile aynı kökten olmasına karşın, gelişen Abaza Edebiyatı, dokusunu ve tadını Adığe edebiyatına yakın bir biçimde oluşturmuştur. Abaza dilinin eğitim ve edebiyat dili haline gelmesinde, ilk Abaza yazılı edebiyat yapıtlarının yayınlanmasında, Abaza Kültür ve Edebiyat dünyasının mimarı, büyük eğitimci Tobil Talustan, sözlü edebiyatın bu katı gerçekçiliğini yapıtlarına aynen yansıtmıştır. İlk yapıtlarından olan "Zuli" 1927 yılında yayınlanmıştır. Kitabın bölümleri, "Zuli, Zarila, İşçi ve Çiftçi, Marje, Okul, Warad"dır. Talustan, Karaçay-Çerkes sınırları içerisinde yaşayan tüm Çerkeslere seslenebilmek amacıyla yazdıklarını önce Adığece yazmış, sonra Abazaca çevirmiştir. Abaza Edebiyatındaki yalın ve gerçekçi üslup, Talustan sonrası ürünlerde de süregelmiştir. Tobil İsmail aynı biçim ve geleneği "Azamat, Dağların Karanlığı, Dağlardaki şafak, Dağlardaki Aydınlık" adlı romanlarında sürdürmüştür. Jır Hamid bu biçim ve özelliğe bağlı kalmakla beraber, Adığe öykülerinde olduğu gibi, Abazin hikaye ve romanlarında da süslü anlatımın öncülerinden olmuştur. Bunda, belki de Jır Hamid'in Khaberdey dilini yazı dili olarak çok iyi bir biçimde kullanmasının da etkileri vardır. Hamid, Talustan' dan sonra Abaza Edebiyatının ikinci temel taşıdır. Talustan'ın işlevini, kaldığı yerden o sürdürmüştür. Başlıca yapıtları "Özgürlüğü Olmayan Kadınlar, Oğlunun Kahramanlığını Anaya Göstermediler, Küt Burunlu Prens, Mutlu Karşılaşma, Doğru Yoldan, Yeni Deniz, Toprağımın Halkı, Ateşten Diken" ve öldüğü 1972 yılında yayınlanan "Güneşin Uyandırdıkları"dır. Abaza Edebiyatının ikinci kuşak yazarları arasında Jır Hamid, Tseykhua Basarbiy, Tobil İsmail gibi Talustan'ın ilk öğrencilerinden sonra, aynı edebiyat geleneğini sürdüren ve büyük romanlar veren Cıguatan Kali, Ozan ve Yazar Thaytsıukh Bemırza, Agırba Cemalettin, Brat Kuşuk, Tanbiy Ali, Lağuç Cemalettin, Ç'ık'ıt'u Mikael, Tlabıça Mira, Dağujey Muhammet, Şhay Katya, Agaçe Muhammet, Meremkhul Alimırza, Pışmaxue Abubekir, Şarmat Maharbiy gibi sanatçılar Abaza dilini işleyerek sayısız şiir, tiyatro, roman, öykü ve benzeri edebiyat ürünlerini vermişlerdir. T'ıgu Vladimir, Adzınba Nazir, Tobil Melbahue Nuriye, Khılış Rauf, Yekba Nazir, Meremkhuıl Vladimir gibi gramer, sözlük çalışmaları, destan derlemeleri, pedagojik yapıtlar yayınlayan yeni kuşak yazarlar da Abaza Edebiyatının daha da gelişmesi ve kökleşmesi için sağlıklı adımlarla kendilerinden önce gelen sanat adamlarının yolunda ilerlemektedirler.
Nüfus
Rusya'da 2002 sayımına göre 37 942 Abaza yaşıyordu. Abazaların en büyük nüfusa sahip oldukları ülke Türkiye'dir. Sakarya, Düzce, Eskişehir, Samsun, Sinop, Yozgat, Çorum, Tokat, Adana, Sivas, Zonguldak ve Kayseri(çoğunluğu Uzunyaylada) illerine dağılmış olan Abhaz(Abaza) kökenlilerin 100.000 civarında olduğu tahmin edilmektedir.
Karaçay-Çerkesk: 32.346
Stavropol Kray: 3.300
Kabardey-Balkar: 514
Türkiye: 110.450 (tahmini)
Abhazya: 2.138
Suriye: 2.000 (tahmini)
Ürdün: 1.500 (tahmini)
Abaza Rayonu (Bölgesi)
Kasım 1991de yapılan Abazin kongrelerinde Abazin Cumhuriyeti ilan edildi ve Psij köyü (aul) başkent kabul edildi. Ancak bu cumhuriyet Rusya Federasyonunca onaylanmadı. Abazinya, Kasım 1990da cumhuriyet statüsü alan Karaçay-Çerkesyanın bir parçası olarak kaldı.
Abaza Rayonunun oluşturulması konusu ilk kez Abaza halkının, Rusya'nın sayıları az olan halklarına dahil edilmesinin ardından gündeme geldi. Sayıları az olan halklara dahil edilmesinin ardından Abazalar, Rusya kanunları uyarınca varlıklarını ve kültürlerini devam ettirebilmek için bir takım haklar kazandılar. Bu haklardan biri tarihi topraklarında yaşama hakkı. Karaçay-Çerkeste 25 Aralık 2005te yapılan referandumun ışığı altında Rusya Federasyonu hükumetinin 1 Haziran 2006da aldığı karar çerçevesinde Karaçay-Çerkes Parlamentosu Anayasanın cumhuriyetteki idari bölgelerle ilgili 62. maddesinin 1. fıkrasında değişiklik yaparak, sekiz olan idari bölgelere Abaza Rayonunu da ekledi. Abazaların yaşadığı yerler, 30 Haziran 2006da idari bölge olarak resmen tanındı. Tamamen oluşturulması için 1 Ocak 2009a kadar geçiş süreci tanınan Abaza bölgesinin merkez yönetimi Yinjik-Çukun kasabası. Referandumla yeni oluşturulan Abaza bölgesinin Abazaların toplu olarak yaşadığı ve Prikuban, Habez ve Ust-Cegutin bölgelerine bağlı Kara-Pago, Psıj, İnjiç-Çukun, Elburgan (Bibard) ve Kubina kasabalarından oluşması öngörülüyor. Abaza Rayonu, Abazaların toplu olarak yaşadığı ve ülke coğrafyasının yüzde 2sine tekabül eden 300 kilometrekarelik bir alanda kuruldu. Toplam nüfusun yüzde 7,4'ünü oluşturan 32 bin civarındaki Abazanın sadece 15 bini yeni oluşturulan bölge sınırları içinde yaşıyor. Abaza Rayonu 1 Ocak 2009da işlevsellik kazandı. Abaza Rayonu'nun merkezi İnjiç-Çukun köyündedir.
Abaza Rayonunu Oluşturan Abaza Kasaba ve Köyleri :
Kara-Pago (Abazaca Kara-Pagua/ъ-)
Psıj (Abazaca Darıkokıt/ъ)
İnjiç-Çukun (Abazaca Yıncig-Lokt/Й-)
Elburgan (Abazaca Biberdkıt/)
Kubina (Abazaca Kubina-Lokt/ъ-)

Abaza Rayonu Dışındaki Abaza Kasaba ve Köyleri :

Abaza-Habl (Abazaca Abaza-Hable/-І)
Apsua (Abazaca Çegerıya/Ч)
Koydan (Abazaca Kuaydan/ъ)
Krasnıy Vostok (Abazaca Guımlokt/)
Novakuvinsk (Abazaca Huıj-Çkuın/ъ-ЧІ)
Starokuvinsk (Abazaca Khuıj-Du/ъ-)
Tapanta (Abazaca Tapanta/ІІ)
Abazalar Tarafından Kurulup Zamanla Adigeleşen Kasaba ve Köyler :
Abazakt (Abazaca Gebakuay/ъ)
Psauıke-Dahe (Abazaca Kılçkıt/ъ)
Sitelere bağlantılar
Rusya halkları: Abaza. Kafkasya'nın her iki tarafında.