Ülkü Ocakları

Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı veya kısa adıyla Ülkü Ocakları, Milliyetçi Hareket Partisi ile ilişkili Türk aşırı sağcı paramiliter örgüt. Bazen Bozkurtlar olarak da bahsedilen kuruluş genellikle aşırı milliyetçi ve/veya neofaşist olarak tanımlanır. Milliyetçi Hareket Partisine (MHP) yakın bağlantıları olan gençlik örgütü, 12 Eylül Darbesi öncesi dönemde MHP'nin paramiliter veya militan kanadı olarak tanımlanmıştır.
Albay Alparslan Türkeş tarafından 1960'lı yılların başında kurulmuş örgüt 1970'li yılların sonlarında, üyelerinin sol eylemci ve militanlarla kentsel gerilla savaşına girdiği Türkiye'deki siyasi şiddet dönemi sırasında öne çıkmaya başlamış, 12 Eylül Darbesi'ne giden süreçte aktif olmuştur. Akademisyenler, örgütü bu dönemdeki şiddet ve cinayetlerin çoğundan sorumlu bir ölüm mangası olarak nitelendirmiştir. 1 Mayıs 1977'deki Taksim Meydanı katliamının arkasında oldukları iddia edilmiştir. 1970'lerin sonlarında Maraş, Çorum, ve Malatya başta olmak üzere bir dizi katliam ve saldırıda Ülkücüler tarafından kadınlar ve çocuklar dahil yüzlerce Alevi öldürülmüştür. II. Ioannes Paulus'a 1981'de Ülkü Ocakları üyesi Mehmet Ali Ağca tarafından düzenlenen suikast girişimini planlayan kişiler tespit edilememiş ve örgütün rolü belirsizliğini korumaktadır. İtalya'daki Soruşturma Kurumu, suikast girişiminin Türkiye merkezli grup olan Ülkü ocakları ile bağlantısını kurmaya çalışmış ancak siyasi bağlantısının kanıtı bulunamamıştır. Örgüt, uzun zamandan beri Türk "derin devletine" yönelik soruşturmalarda öne çıkan bir kuşkuludur ve geçmişte NATO'nun Gladio Operasyonu'nun Türkiye şubesi olan Kontrgerilla ile yakın ilişkiler içinde olduğundan kuşkulanılmaktadır.
Pantürkist örgüt, 1990'ların başında çalışma alanlarını eskiden SSCB'ye bağlı Türk ve Müslüman nüfusa sahip bölgelerde de genişletmiştir. Dağlık Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan tarafında, Birinci ve İkinci Çeçen Savaşı'nda ise Çeçenlerin tarafında binlerce üyesi savaşmıştır. 1995te Azerbaycanda iktidarı ele geçirme konusundaki başarısız bir denemeden sonra Azeri Hükumeti tarafından ülkede yasaklanmıştır. 2005 yılında Kazakistan'da da terör örgütü olarak nitelendirilmeye başlanan organizasyon yasaklanmıştır. Ülkü Ocakları, nefret söylemi ve siyasal şiddet nedeniyle Kasım 2020'de Fransa'da yasaklandı ve başka yerlerde de benzer eylemler için çağrılar yapıldı. Mayıs 2021'de Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birliği üye ülkelerine Ülkü Ocaklarını terörist grup olarak tanımlamaları çağrısında bulundu.
Türkeş'in 1997'deki ölümünden sonra MHP ve Ülkü Ocaklarının öncülüğünü üstlenen Devlet Bahçeli tarafından organizasyonda yenilikler yapılmıştır.
Teşkilat, Kıbrıs'ın Türk kontrolünde olan bölgelerinde de etkin durumdadır. Belçika, Hollanda ve Almanya gibi Türk nüfusa sahip önemli birçok Batı Avrupa ülkesinde kuruluşa bağlı şubeler bulunmaktadır.
Ülkücüler 1999 Türkiye genel seçimlerinde oyların %18'ini almak gibi önemli bir başarı elde etmiştir. 2014 yılındaki tahmine göre Ülkücüler, Türkiye seçmenlerinin %3,6'sı tarafından desteklenmektedir.
Suriye İnsan Hakları Gözlemevi'ne göre Ülkü Ocakları, Türkiye Cumhuriyeti'nin yanında Zeytin Dalı Harekatı'nda savaşmıştır.
İsim ve sembolizm
Örgütün üyeleri, "idealistler" anlamına gelen ülkücüler olarak bilinir. Gayri resmi olarak kullanılan Bozkurtlar ismi ise, Türklerin kökeniyle ilişkili Ergenekon efsanesindeki dişi kurt olan Asena'dan esinlenerek yaratılmıştır. Türkiye'de kurt aynı zamanda onuru simgelemektedir.
Ülkücüler ayrıca, akademisyen Ahmet İnsel'in "Amerika'dan ithal edilmiş faşist sloganlar" olarak tanımladığı, "Ya Sev Ya Terk Et!" (Love it or leave it) ve "Komünistler Moskova'ya" (Communists to Moscow) gibi sloganlar kullanır.
Ülkücü selamı, serçe ve işaret parmağının kaldırıldığı bir yumruktur. Şubat 2019'da Avusturyada yasaklanmıştır. Almanya'da ise CDU ve Sol Parti, 2018de selamı aşırı sağ olarak nitelendirmeyi teklif etmiştir.
İdeoloji
Ülkü Ocakları, aşırı bir Türk milliyetçiliğine bağlı kalmaktadır. Akademisyenler, ana akım medya ve solcu kaynaklar tarafından neo-faşist olarak nitelendirilmiştir. 1981de New York Times yazarı RW Apple Jr., MHPyi ve uydu gruplarını şiddete batmış, yabancı düşmanı, fanatik milliyetçi, nefretçi bir ağ olarak nitelendirmiştir. Örgütün ideolojisi, Orta Asya'daki Türk devletlerinin erken tarihini vurgulamakta ve İslam'la harmanlamaktadır. Türk kimliğinin ve İslam'ın sentezi, söylemlerinde ve etkinliklerinde yaygın olarak görülmektedir. "Hekiminiz Türk, ilacınız ise İslam olacak." gibi sloganlara da sahiptirler. Diğer kaynaklar ise örgütü laik olarak tanımlamıştır.
İdeolojileri, Türk ırkının ve Türk ulusunun üstünlüğüne dayanmaktadır. Peterse göre örgüt, Sünni İslamcı ve tek ulustan oluşan, yalnızca gerçek Türklerin yaşadığı olarak tanımladıkları "ülküsel" bir Türkiye için çalışmaktadır. Bir Türk ise, Türkiye topraklarında yaşayan, Türk hisseden ve kendilerini Türk olarak tanımlayan biri olarak tanımlanmaktadır. İdeolojilerinde ve etkinliklerinde, Kürtler, Aleviler, Ermeniler, Yunanlar, genel olarak Hristiyanlar ve Yahudiler de dahil olmak üzere, Türkiyedeki neredeyse tüm Türk ve Sünni olmayan unsurlara düşmanlık bulunmaktadır. Örgüt anti-Semitik komplo teorilerini de benimsemektedir. Ülkücüler, Adolf Hitler'in Mein Kampf kitabının Türkçe çevirisini dağıtmıştır.
Ülkücüler Pan-Türkist'tir ve Türk halklarını Balkanlardan Orta Asya'ya uzanan bir devlette birleştirmeyi amaçlarlar. 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Ülkü Ocakları, eski Sovyetler Birliği'nin yeni bağımsız Orta Asya devletlerini kucaklayan dirilmiş bir Türk imparatorluğu" çağrısında bulunmuştur. Pan-Türkist ülküleri nedeni ile Ocak, İran ve Rusya'ya karşı düşmanca tavırlar izlemektedir. Ülkücüler katı bir şekilde komünizm karşıtıdır ve tarihte solculara karşı sert davranışlarda bulunmuşlardır.
Üye yapısı
Sosyolog Doğu Ergil'e göre Ülkücüler, Milliyetçi Hareket Partisi'nin eylemsizliğinden memnun olmayan Türk etnik milliyetçilerinin militan gençlik kanadıdır ve 2014 itibarıyla Türk seçmenlerinin %3,6'sı tarafından desteklenmektedir. Analist Ankaralı Jan'a göre, Ülkücüler büyük ölçüde Türkiye'nin üniversitelerinde gayri resmi bir varlığa sahiptir, ancak örgütün gerçek gücü sokaklarda, ağırlıklı olarak Türk Sünni mahallelerindeki muhalif insanlar arasında bulunmaktadır. Bir kaynak, MHP ve Ülkü Ocakları'nın ordu içinde güçlü bir desteğe sahip olduğunu da iddia etmiştir.
Uyuşturucu ticareti iddiaları
Ülkü Ocakları üyeleri ve liderlerinin, 1980'lerden bu yana uluslararası uyuşturucu kaçakçılığına dahil olduklarına dair savlar ortaya konmuştur. 1980lerin başında ABD Dışişleri Bakanlığının terörle mücadele görevlileri, Türkeşin Türkiyeden Batı Avrupaya yapılan yasa dışı eroin ticareti ile ilgili olduğuna geniş ölçüde inanıldığını bildirdi. Amerikan Başkanları olan Dwight D. Eisenhower ve Richard Nixon'ın resmi biyografilerini hazırlamış tarihçi Stephen E. Ambrose'a göre, Ülkücü liderleri 1980'lerin sonlarında askeri teçhizat için uyuşturucu ticareti yaparak saldırı helikopterlerinden tanklara kadar bir ordu inşa ettiler. Uyuşturucuların organize suçun yaygın olduğu İtalya'ya taşındığı iddia edildi. Amerikan Savaş Makinesi kitabının yazarı Kanadalı diplomat ve tarihçi Peter Dale Scott'a göre, günümüzde Ülkü Ocakları ve yakın ilişkide olduğu siyasi parti MHP ile uyuşturucu üreten ve pazarlayan gruplar arasında belirgin bağlar vardır.
Genel başkanları
İrfan Özcan dönemi (1990, 1991)
Bir grup ülkücü Kızıl Ordu'nun Azerbaycan'ı işgalini protesto etmek için Rus Konsolosluğu önünde protesto gerçekleştirdi. Ancak, bu protesto gösterisinin ülkücülerin 12 Eylül 1980 sonrası kurulan ilk gençlik örgütü olan Gençlik, Kültür ve Sanat Ocakları Derneği ile ilgisi olmaması dönemin Milliyetçi Çalışma Partisi (MÇP) Genel Başkanı Alparslan Türkeş'in hiç hoşuna gitmedi. Bunun üzerine Türkeş,1990 yılının Ağustos ayında İrfan Özcan'ı göreve getirdi. Özcan, Ülkü Ocakları tarihinde iki dönem genel başkanlık yapmış ilk ve tek isimdir. Bir dönem Türkeş'in özel kalem müdürlüğünü de üstlenen Özcan, Azerbaycan'da Ermeni Kuvvetlerine karşı gönüllü ülkücülerden kurulu "Rüzgar Birliği" adlı milis grubun önde gelen isimlerinden olmuştur.
Servet Avcı dönemi (1990-1991)
Suat Başaran dönemi (1991-1992)
Ulvi Batu dönemi (1992-1993)
1992-1993 yılları arasında Gençlik, Kültür ve Sanat Ocakları Derneği'nin (Ülkü Ocakları) genel başkanlığını yapan Ulvi Batu, Muhsin Yazıcıoğlu ve ekibinin çıkardığı "Bizim Dergah" adlı derginin yayın politikasının ülkücü hareket içerisinde bölünmeye yol açacağı gerekçesiyle bir genelge yayınlayarak, bu derginin il teşkilatlarında dağıtımını ve bulundurulmasını yasaklamış ve Bizim Ocak dergisinden başka il teşkilatlarında herhangi bir yayın organına yer verilmemesini istemiştir. Daha sonra 2 Temmuz 1992 tarihinde gerçekleşen Bizim Dergah dergisinin kurşunlanması olayına adı karışmıştır.
Alaattin Aldemir dönemi (1993-1996)
Alaattin Aldemir, 1993 yılında -sonradan Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı adını alacak olan- Gençlik, Kültür ve Sanat Ocakları'nın genel başkanlığını üstlenmiştir. Bir dönem MHP'nin kurucu lideri Alparslan Türkeş'in danışmanlığını da üstlenen Aldemir, Bizim Ocak ve Ülkü Ocağı dergilerinde genel koordinatörlük görevinde bulunmasının yanı sıra Hergün gazetesinin genel yayın yönetmenliğini yapmıştır. Daha sonra Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı'nı kurmuş olup aynı zamanda kurucu genel başkanlık yapmıştır.
Azmi Karamahmutoğlu dönemi (1996-1997)
Azmi Karamahmutoğlu, dönemin MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş tarafından 1996 yılında göreve getirilmiş ve Türkeş'in göreve atadığı son Ülkü Ocakları genel başkanı olmuştur. KKTC'de Ülkü Ocakları'nın teşkilatlanma çalışmalarına yönelik çalışmalar başlatmıştır.
Mustafa Hakan Ünser dönemi (1997)
Babası bir dönem MHP Kırşehir İl Başkanlığı yapan Yıldırım Ünser'in oğlu olan Mustafa Hakan Ünser, Azmi Karamahmutoğlu'nun genel başkanlığı döneminde Ülkü Ocakları 2. Başkanı olarak görev aldı. Daha sonra 1997'de Azmi Karamahmutoğlu'nun genel başkanlık görevinden istifa etmesinin ardından genel başkanlık koltuğuna oturdu. 18 Mayıs 1997 tarihindeki MHP kongresinde Karamahmutoğlu ile birlikte genel başkan adaylarından Tuğrul Türkeş'i desteklemiş, ancak diğer genel başkan adayları Devlet Bahçeli'nin lehine adaylıktan çekilince Bahçeli öne geçmiştir. Bunun üzerine Karamahmutoğlu ile birlikte sonuca tepki gösterip kürsüyü deviren muhaliflerden biri olmuş ve kongrenin 6 temmuz gününe ertelenmesine neden olmuştur. 1998 yılında da Tuğrul Türkeş'in kurduğu Aydınlık Türkiye Partisi'ne katılmıştır.
Atila Kaya dönemi (1997-2003)
Devlet Bahçeli'nin MHP Genel Başkanlığı'na seçilmesiyle birlikte Ülkü Ocakları'nın yapısında da önemli değişimler başlamıştır. Ülkü Ocakları'nın kapatılarak yerini Gençlik kollarına bırakacağı iddiaları MHP içerisinde büyük yankı bulmuştur. Bu çerçevede Ülkü Ocakları'nın MHP'den bağımsız bir şekilde sürdürülmesi kararı alınmıştır. Bu karar neticesinde de Atila Kaya, MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli tarafından Ülkü Ocakları'nın başına getirilmiştir.
Atila Kaya, Mustafa Hakan Ünser'den sonra yaklaşık 6 yıl Ülkü Ocakları Genel Başkanlığı görevinde bulunduktan sonra yine MHP Lideri Bahçeli tarafından parti divanına yan kuruluşlardan sorumlu genel başkan yardımcılığı görevine getirilmiştir. 2007, 2011 ve 2015 Genel Seçimlerinde İstanbul Milletvekili seçilen Atila Kaya'nın 2018 yılında milletvekilliği sona ermiştir.
Alişan Satılmış dönemi (2003-2005)
Atila Kaya'nın genel başkanlığı döneminde Ülkü Ocakları 2. başkanı olan Alişan Satılmış, Devlet Bahçeli'nin Ülkü Ocakları'nın başına getirdiği ikinci isim olmuştur. Alişan Satılmış yaklaşık 1,5 yıl Genel Başkanlık yaptıktan sonra yerine üniversite öğrencisi Harun Öztürk getirilmiştir. Alişan Satılmış Genel Başkanlıktan alındıktan sonra bir süre Ortadoğu Gazetesi'nde yazarlık yapmıştır.
Harun Öztürk dönemi (2005-2012)
Ocak başkanlarının yaş ortalaması 26 civarına çekilerek önemli bir gençleştirme operasyonu yapılmıştır. Bu dönemde eğitim faaliyetleri üzerinde hassasiyetle durulmuş ve yayın politikası internet üzerinden de güçlendirilmiştir. Liderlik okulları açılarak liderlikte yeni döneme geçilmiş ve daha iyi bireyler kazanmak için güçlendirmeler yapılmıştır. 7 yıl görev yaptıktan sonra 10 Mayıs 2012 tarihinden itibaren görevden ayrılmıştır. Aynı gün MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli tarafından Genel Başkan Başdanışmanı ve Gençlik Kuruluşları Koordinatörü olarak atanmıştır.
Olcay Kılavuz dönemi (2012-2018)
MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli tarafından Vekaleten Ülkü Ocakları Genel Başkanlığına Mayıs 2012'de atanan Olcay Kılavuz 9 Aralık 2012 tarihi itibarıyla Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Başkanlığına getirilmiştir. Daha öncesinde Niğde Ülkü Ocakları İl Başkanlığı ve Teşkilatlardan sorumlu Genel Başkan Yardımcılığı görevinde bulunmuştur. Bu dönemde kültürel ve sosyal faaliyetlerin arttığı, Ülkü Ocaklarının eğitim programlarının geliştiği görülmüştür. Ülkü Ocakları'nın etkinliklerinde görev almaya hazır olduğunu söyleyen Osman Öztunç u Genel Merkez Sanatçısı yapmıştır. 24 Haziran 2018 Türkiye genel seçiminde Milliyetçi Hareket Partisi Mersin 1. sıra milletvekili seçilmiştir. 1 Ocak 2019 itibarıyla görevi bıraktığını açıklamıştır. 11 Ocak 2019 tarihinde yerine MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli tarafından Dr. Sinan Ateş atanmıştır.
Sinan Ateş dönemi (2019-2020)
9 Ocak 2019 tarihinde MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli tarafından Genel Başkan olarak atanmıştır. Ülkü Ocakları'nın ilk akademisyen Genel Başkanıdır. Hacettepe Üniversitesi'nde doktorasını yapmış aynı üniversitede öğretim üyesidir. Ülkü Ocakları dergisini akademik bir formata dönüştürmüş, göreve geldiğinde 10 bin olan tirajı kısa sürede 50 bin yapmıştır. Ülkü Ocakları bünyesinde Bilge Türk adıyla bir gençlik dergisi ile Dönence adıyla bir edebiyat dergisi çıkararak Ülkü Ocakları bünyesine iki yeni dergi kazandırmıştır. Tiyatro grupları kurmuş, Türkiye genelinde Ülkü Ocaklarına tiyatro gösterileri yaptırmıştır. Çevrecilik milliyetçiliktir sloganıyla Ülkü Ocakları'nda yoğun bir çevrecilik faaliyeti başlatmıştır. Nesli tükenen hayvanlara yönelik çalışmalar yapmıştır. Ülkü Ocakları bünyesinde çocuk yayınları çıkarmıştır (Çocuklar için Nutuk ve Kutadgu Bilig). Yoğun yayın faaliyeti başlatmıştır. Ülkü Ocakları Genel Merkez sanatçılığını kaldırmıştır. Ülkü Ocakları Genel Başkanlığından 2 Nisan 2020'de akademik çalışmaları nedeniyle istifa ettiğini açıkladı.
Sinan Ateş, 30 Aralık 2022'de kimliği belirsiz şahıslarca Ankara'da suikasta uğramış ve suikast sonucunda 38 yaşında hayatını kaybetmiştir. Suikaste kurban giden ilk Ülkü Ocakları Genel Başkanıdır. İYİ Parti, CHP ve Demokrat Parti gibi çeşitli siyasi partilerden saldırıyı kınayan açıklamalarda bulunulmuş, MHP ve Ülkü Ocakları ise sükunetini korumuştur.
Ahmet Yiğit Yıldırım dönemi (2020-günümüz)
MHP MYK Üyesi ve eski İstanbul Ülkü Ocakları Başkanı Ahmet Yiğit Yıldırım MHP Lideri Devlet Bahçeli tarafından 6 Temmuz 2020 tarihinde Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Başkanı olarak atandı.
Yayınları
Ülkü Ocakları Dergisi
Son dönemlerde, teşkilat yönetimlerinin daha da merkezileştirilmesi ve disiplinin sağlanması için, Devlet Bahçeli'nin isteğiyle mahalle ya da köy gibi çok küçük yerleşim birimlerindeki ocaklar kapatılmıştır. Ülkü Ocakları adlı dergi Ülkü Ocakları Eğitim Kültür Vakfı tarafından çıkarılmaktadır. Ülkü Ocakları dergisinin bazı temsilcilikleri aynı zamanda Ülkü Ocakları'nın şubeleri olarak kullanılmaktadır.
Yaş Türkistan Dergisi
Ülkücü Hareket'in kızılelması olan Turan davasına katkıda bulunmak ve dergisine Yaş Türkistan yani Genç Türkistan adını veren Mustafa Çokay'ın hatırasını canlandırmak amacıyla Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Merkezinin hazırladığı Yaş Türkistan (e-dergi) 3 Aylık Fikir ve Kültür Dergisi çıkarılmaktadır. Günümüz teknolojisinden faydalanarak hazırlanan dergi internet dergisi formatındadır.
Genç Arkadaş Dergisi
Ülkücü Hareketin önemli yayın organlarından biri olan Genç Arkadaş, 15 Ocak 1975te İstanbul Ülkü Ocakları tarafından çıkarıldı. 15 günde bir yayınlanan ve logosunun altında Bütün karanlıklar seninle aydınlanacak sloganı bulunan Genç Arkadaş, 1 Ağustos 1976dan itibaren Ülkü Ocakları Derneği Genel Merkezi tarafından yayınlanmaya başladı. Yayın yeri Ankaraya taşınana Genç Arkadaş dergisi Şubat 1979 kadar yayınlandı. 1990'ların sonunda Genç Ülküdaş adıyla tekrar yayın hayatına başladı ve daha sonrasında tekrar Genç Arkadaş adını almıştır. Dergi bir müddet ara verdikten sonra Ülkü Ocakları Genel Merkezi tarafından "Genç Arkadaş (e-dergi) Fikir ve Kültür Dergisi" olarak Ekim 2011'de tekrar yayına başlamıştır. Teknolojisinden faydalanarak hazırlanan dergi internet dergisi formatında olup oldukça kullanışlı bir yapıdadır.
Yan kuruluşlar
Türk Dünyası Araştırma Vakfı
TDEAV faaliyetleri Amerika Birleşik Devletleri merkezli olarak Türk dünyasının geniş bir bölgesinde devam etmektedir. TDEAV Türk dünyasından Avrupa ve Amerika Birleşik Devletlerine lisans ve yüksek lisans eğitimi için gelen öğrencilere burs sağlamakta ve New York Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi isimli lobi merkezini fonlamaktadır. TDEAV'nin 5 yıllık master planında New York ve Boston'da 2 yeni Türk evi kurulması öngörülmüştür. TDEAV politika ve eğitim merkezi olarak iki ana kolda örgütlenmiştir. Politika ve strateji dairesi Türk dünyasında siyasi parti, dergi ve basın yayın kuruluşlarının kurulması ve yönetilmesi, eğitim ve ARGE dairesi ise Türk dünyasından ABD'ye gelen doktora öğrencileri ile ilişkiler ve burs konularında faaliyet göstermektedir.
KKTC Ülkü Ocakları
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde faaliyet göstermektedir. Çoğunlukla Türkiye'den Kıbrıs'a okumaya gelen üniversite öğrencileri gitmektedir. Teşkilat, daha çok gurbette birliktelik amacıyla hareket etmektedir. Ülkü Ocakları'na bağlıdır. Başkanı, Ülkü Ocakları Genel Başkanı tarafından atanmaktadır.
İdam edilen Ülkücüler
12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra, 1972'den beri infaz edilmeyen ölüm cezaları uygulanmaya başladı. Askeri rejim döneminde 48 mahkum idam edildi. Bunların 24'ü adli suçlu, 15'i sol görüşlü, 1'i ASALA militanı iken 8'i de Ülkücüler oldu. İdam edilen Ülkücüler şunlardır: