Zekâ

Zeka ya da ruh biliminde anlak, zihnin öğrenme, öğrenilenden yararlanabilme, yeni durumlara uyabilme ve yeni çözüm yolları bulabilme yeteneğidir. Başka bir deyişle anlak, zihnin birçok yeteneğinin uyumlu çalışması sonucu ortaya çıkan bir yetenekler birleşimidir. En geniş anlamıyla, genel zihin gücü olarak da tanımlanabilir. Zihnin algılama, bellek, düşünme, uslamlama, öğrenme gibi birçok işlevini içerir. Sözcük çok geniş anlamda kullanılsa da psikologlar tarafından yaratıcılık, kişilik, bilgi ve akıl gibi değişik kategorilere ayrılmıştır.
Zeka araştırmacılarının asıl alanı insanlardır, fakat hayvanların da öğrenme, anlama vs. yetenekleri üzerinde çalışmalar yapılmaktadır.
Köken bilimi
Zeka sözcüğü Türkçeye Arapçadan geçmiştir. Arapçada, "parıltı", "zihin parıltısı" gibi anlamlara gelmekte; "ateşin harlanması" gibi bir anlamda da kullanılmaktadır.
Anlak ise öz Türkçe bir sözcük olup, anlamak (anla-) eylem kökünden türemiştir ve basit anlamıyla, anlama, algılama yeteneği demektir.
Tanımlar
Zekanın ne olduğu ile ilgili tartışmalar yıllardan beri sürmektedir. Buna göre zekanın birkaç tanımı şu şekildedir:
Binet'e göre anlak, iyi us (akıl) yürütme, iyi hüküm verme ve kendi kendini aşma kapasitesidir.
Davis'e göre anlak, edinilen bilgilerden faydalanarak sorunları halletme yeteneğidir.
Termana göre anlak, soyut düşünme yeteneğidir.
Thorndike'a göre anlak, birçok düşüncesel yeteneklerin karışımıdır ve mekanik, sosyal ve soyut anlak olmak üzere üç başlıkta incelenmelidir.
Weshler'e göre anlak, bireyin amaçlı davranma, mantıklı düşünme ve çevresiyle ilişkilerde etkili olma kapasitesinin tümüdür.
Belirleyen etkenler
Bir kişinin zekasını belirleyen üç temel etken vardır.
Kalıtım
Temelde zeka doğuştan gelir ve büyük ölçüde kalıtımın etkisiyle belirlenir. Yapılan çalışmalarda çocuğun zekası ile ana-babanın zekası arasında yüksek düzeyde ilişki olduğu saptanmıştır. Çocuğun zeka gücü anasıyla babasının zeka gücü ortalamasına yakındır. Biraz altında ya da üstünde olabilir. Ana ve babanın döl gözelerinde, gen adı verilen ve kalıtımı belirleyen özellikler rastlantısal bir yolla çocuğa geçerler.
Doğum ve öncesi
Çocuğun döl yatağında uygun beslenmesi, beyin kanlanma ve oksijen alımının yolunda gitmesi gerekir. Örneğin; zor bir doğum sırasında çocuğun soluğu uzun süre kesilirse, beyin gözeleri ölür ve sonuçta zekası etkilenir. Bunun gibi, beyin dokusunu doğum sonrasında örseleyen yaralamalar ve beyin yangıları da zeka gizilini (potansiyelini) düşürebilir. Ananın gebelik süresince nasıl beslendiği de zeka gelişimini etkileyen bir etkendir.
Çevre
Çocuk doğuştan getirdiği zihinsel potansiyelini kullanabilmek ve geliştirebilmek için varsıl uyarıcılarla donatılmış çevreye ihtiyaç duyar. Çevrenin zekayı tam olarak ne ölçüde etkilediği saptanamamıştır. İlk yaşlarda ana babanın uyarması, ilgisi, zekayı geliştirebileceği gibi, bunun tersi de olabilir. Bu konuda genellikle gözlenen, eğitim düzeyi düşük bir ana-babanın çocuğuna anlaksal yoldan ilgisinin az olduğu ve çocuğun (okul çağına gelene kadar) zeka gelişiminin yavaş olduğudur. Genel olarak zekanın %75'i ilk dört yılda oluşur ve 20 yaşına kadar gelişimini sürdürür.
Ölçme
Zeka ölçerleri (testleri) çocukların yapabilecekleri işlere, becerilerine, yanıtlayabilecekleri sorulara, yaşlarına uygun sayı, söz bilgisine ve biçim ilişkisine dayandırılarak hazırlanır. Zeka standardize edilmiş bu zeka testleri ile ölçülür. Bu testlerdeki sorular her yaşa göre özel olarak hazırlanır.
Tarihçe
Batıda kullanılan ilk zeka ölçerini Fransız psikolog Alfred Binet ve Dr. Theodor Simon üretmiştir. 1905'te yayımlanan bu testin adı "Binet-Simon Testi"dir. Bu ölçer, Paris ilkokullarında başarısız öğrencilere uygulanmış ve zekası geri olduğu için başarısız olanlarla; zekası geri olmayıp, olumsuz çevre etkenleri yüzünden başarısız olanları ayırt etmek amacıyla kullanılmıştır.
Zeka katsayısı
Ölçerlerde çocuğun doğru yanıtladığı sorular dikkate alınarak zeka yaşı hesaplanır. Zeka yaşının gerçek yaşa bölümünün 100 ile çarpılmasıyla zeka katsayısı (ZK ya da IQ) ortaya çıkar:
ZK = (Zeka yaşı / Gerçek yaş) x 100.

Örneğin; 10 yaşındaki bir çocuk ölçerde yalnızca 6 yaş düzeyine kadar olan soruları/görevleri yapabilmişse, ZK'si (6/10) x 100 = 60 olarak belirlenir.
Sınıflandırma
Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) önerdiği zeka sınıflandırması şu şekildedir.
Akıl ile ilişki
Akıl doğru düşünce üretmekle ilgilidir. Zeka ise genelde uygulayıcı olarak düşünülebilir. Akıl kuramlar ve kurallar ortaya çıkarırken, zeka bunların pratikte uygulanmasını sağlar. Başka bir açıdan bakıldığında zeka düşünebilme gücü ya da yeteneğidir. Doğru düşünceye ulaşmak ya da sahip olmak ise akılla olur.