Kudüs

Kudüs ( el-Kuds) veya Yeruşalim (), Orta Doğu'nun Kenan bölgesinde, Akdeniz ile Lut Gölü arasındaki Yehuda Dağları'ndaki bir plato üzerine kurulmuş eski bir şehirdir. Üç büyük İbrahimi din olan Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam için kutsal sayılan bir şehirdir. İsrail, başkentinin Kudüs olduğunu ilan etmiştir. Birleşmiş Milletler, bu kararı tanımadığını açıklamıştır. Aynı şekilde Filistin de tıpkı İsrail gibi kendi başkentinin Kudüs olduğunu ilan etmiştir.
Şehir, Akdeniz ve Ölüdenizin (Lut Gölü) kuzey sınırı arasında yer almaktadır. Doğu Kudüs ile birlikte düşünüldüğünde, alan ve nüfus olarak İsrailin en büyük şehridir. 800 binin üzerinde nüfusa ve 125,1 km2 alana sahiptir. Uzun tarihi boyunca Kudüs, 2 defa yok edilmiş, 23 defa işgal edilmiş, 52 defa saldırıya uğramış ve 44 defa ele geçirilip tekrar kurtarılmıştır. Şehrin en eski bölümüne, MÖ 4. binyılda ilk yerleşim gerçekleşti. 1538de Osmanlı padişahı I. Süleyman hükümdarlığı altında, şehri çevreleyen duvarlar inşa edildi. Bugün bu duvarlar Ermeni, Hristiyan, Yahudi ve Müslüman olmak üzere dört çeyreğe bölünmüş olan Eski Şehir'i (Eski Kudüs) çevrelemektedir. Eski Kudüs, 1981 yılında Dünya Mirasları arasına girdi ve ayrıca şehir, Tehlike Altında Olan Dünya Mirasları arasındadır. Modern Kudüs, Eski Kudüsün sınırlarını aşarak çok büyümüştür.
Sünni Müslümanlar için Kudüs, Mekke ve Medine'den sonra en kutsal şehirdir. İslamiyette Kudüs, MS 610 yılında ilk kıble olmuştur ve Kurana göre Muhammed, 10 yıl sonra Miraça bu şehirden çıkmıştır. Kudüs, Yahudiler için en kutsal şehirdir çünkü Tevrat'a göre İsrail Kralı Davud, milattan önce Kudüsü Birleşik İsrail Krallığının başkenti olarak inşa etti ve oğlu Kral Süleyman, ilk tapınağı şehrin içinde kurdu. Hristiyanlar için Kudüsün kutsallığı ise, Yeni Ahite göre Nasıralı İsanın bu şehirde çarmıha gerilmesinden ve 300 yıl sonra Azize Helenanın İsanın hayatındaki hac noktalarını belirlemesinden gelmektedir. Sonuç olarak, küçük bir alan olmasına rağmen Eski Kudüs, birçok dini önem taşıyan noktalara sahiptir. Bunların arasında Tapınak Dağı, Ağlama Duvarı, Kutsal Kabir Kilisesi, Kubbetü's-Sahre ve Mescid-i Aksa vardır.
Kudüs, 637 yılında, Halife Ömer döneminde, Bizans İmparatorluğu ile yapılan savaş sonucunda Müslüman Arapların eline geçti. 1099 yılında, I. Haçlı Seferi sırasında bu kez Hristiyanlar şehri ele geçirdiler ve bu bölgelerde Kudüs Krallığı başta olmak üzere pek çok devlet kurdular. 1187 yılında, Selahaddin Eyyubi öncülüğünde gerçekleşen Hıttin Muharebesi ile şehir, 88 yıllık bir aranın ardından tekrar Müslümanların hakimiyetine geçti. Sonrasında da Türk kontrollerine geçti. I. Dünya Savaşı'ndan sonra Birleşik Krallık kontrolüne geçti. Birleşik Krallık çekildikten sonra Müslümanlar ve Yahudiler arasında sorunlara neden oldu. Günümüzde Kudüsün statüsü, İsrail-Filistin çatışmasının en önemli sorunlarından biri olarak kendisini göstermektedir. 1948 Arap-İsrail Savaşında Batı Kudüs, İsrail tarafından ele geçirilen yerler arasındadır ve Eski Kudüs de içinde olmak üzere Doğu Kudüs, Ürdün tarafından ele geçirilmiştir. İsrail 1967 yılındaki Altı Gün Savaşı esnasında Doğu Kudüsü ele geçirip sonrasında işgal etti.
Günümüzde İsrailin temel kanunları, Kudüsü İsrailin bölünmez başkenti olarak kabul eder. Uluslararası toplum, son işgali kabul etmeyip Doğu Kudüsü, İsrail işgali altında olan Filistin Devleti'nin sınırı olarak tanımlar. Uluslararası toplum, Kudüsü İsrailin başkenti olarak tanımlamaz ve de jure olarak Kudüste Amerikan büyükelçiliği hariç elçilik bulunmaz. Filistin Merkezi İstatistik Bürosu kayıtlarına göre 208.000 Filistinli, Doğu Kudüste yaşamakta ve Filistin Ulusal Yönetimine göre, bu şehir gelecekte kurulacak olan Filistin Devletinin başkenti olacaktır. İsrail Devletinin bütün dalları Kudüste yer almaktadır. Bunların arasında Knesset (İsrail parlamentosu), Başbakan, Başkan köşkleri ve Yargıtay vardır. İbrani Üniversitesi ve İsrail Müzesi başta olmak üzere, şehirde pek çok turistik ve tarihi yerler bulunmaktadır.
Etimoloji
Mısır Orta Krallığına ait düşmanların listelendiği antik yazılarda 'Rusalim' adlı bir şehir ismi geçer ve bu isim evrensel olarak olmasa da genelde Kudüs (Yeruşalayim) olarak bilinir. Kudüs, Abdi-Hebanın Amarna Mektuplarında 'Urusalimin' olarak geçer. Yeruşalayim, Kitab-ı Mukaddesteki Yeşu kitabında ilk ortaya çıkar. Bu form Yireh (tanrının hizmetinde olan ve tanrıya uyan yer) ve Tanrının (Şalim) karışımıdır. Tanrıya verilen Şalim adı, SLM kökünden türediğinden, Şalom (İbranice) ve Salam (Arapça) barış anlamına da gelir, bu nedenle Yeruşalayime Barışın Şehri de denir. İbranice -im eki çoğul anlamına gelir ve -ayim eki ise çift anlamına gelir, böylece (Yeruşalayim isminin), Kudüs şehrinin iki tepe üstünde olduğunu belirttiği düşünülür. Arapçada Kudüs ُ al-Quds olarak geçer ve kutsal ya da Kutsal Tapınak anlamına gelir.
Tarih
Kudüsün hem İsrail milliyetçiliği hem de Filistin milliyetçiliği arasındaki merkezi pozisyonunu göz önünde bulundurduğumuzda, 5000 yıllık yerleşik hayatı barındıran tarihi incelerken gereken seçicilik, genelde ideolojik ön yargı veya görüşlerden etkilenir. Örneğin, şehrin Yahudi dönemleri, İsrailli milliyetçiler (Siyonistler) için önemlidir ve onlara göre, modern Yahudiler, antik İsraillilerden ve Makabilerden geldiğini iddia ederler. Öte yandan Müslüman, Hristiyan ve Yahudi olmayanlara ait dönemler ise Filistin milliyetçiliği için önemlidir. Filistin milliyetçilerine göre, günümüzde Filistinlileri, bölgede bulunan farklı insan topluluklar oluşturmuştur. Sonuç olarak, iki taraf da şehrin tarihini, şehir üzerindeki iddialarını güçlendirmek adına politikleştirmektedir.
Antik dönem
Günümüz Kudüsünde bulunan çömlek buluntuları, şehirdeki yaşamın Bakır Çağında, yerleşimin ise Bronz Çağında var olduğunu göstermektedir. Kathleen Kenyonunda içinde bulunduğu bazı arkeologlara göre, Kudüs, Kuzeybatı Samiler tarafından, Milattan Önce 2600 yılında organize yerleşim alanı olarak kurulmuştur. İlk yerleşim alanları, Ofel Tepesine kurulmuştur. Kutsal Kitap ilk olarak Kudüsten, İbrahimin müttefiki Melchizedekin yönettiği şehir olarak bahseder.
Bronz Çağının sonlarına doğru, Kudüs, Mısıra bağlı bir şehir devletiydi. Birkaç ücra köy ve pastoral bölgeleri yöneten mütevazı bir şehir olup, küçük bir Mısır garnizonuna ve Kral Abdi-Heba gibi atanmış yöneticilere sahipti. Birinci Seti ve İkinci Ramses zamanında, artan zenginlikle birlikte kapsamlı inşalar gerçekleşti.
Bu dönemde, Kenan bölgesinin Mısır İmparatorluğunun bir parçasını oluşturması, Kutsal Kitapta Yeşuanın işgalini açıklar. Kutsal Kitapta, Kenani kabileler tarafından işgal edilmiş olsa da, Kudüsün Bünyamin kabilesine verilmiş sınırların içerisinde olduğu belirtilir. Davud, Kudüsü işgal eder ve Kudüs, Birleşik İsrail Krallığının başkenti ve krallığın dini merkezlerinden biri olur.
Kutsal Kitapa göre, Kral Davud 40 yıl boyunca hükmetti. Hükmünün kesin bitiş tarihi üzerindeki genel tahmin Milattan Önce 970'tir. Kral Davudun ardından, oğlu Süleyman geçti ve Tapınak Dağı üzerinde Kutsal Tapınağı kurdu. Süleyman Tapınağı (Birinci Tapınak), Ahit sandığının barındığı yer olduğundan, Yahudi tarihinde önemli bir role sahipti. 400 yıldan fazla sürede, Milattan Önce 587 yılında gerçekleşen Babil istilasına kadar, Kudüs, Birleşik İsrail Krallığının ve daha sonra Yehuda Krallığının politik başkentiydi. Birinci Tapınak dönemi olarak adlandırılan bu dönemde, tapınak İsraillilerin dini merkeziydi.
Süleymanın ölümüyle (Milattan Önce 930), on kuzey kabile, İsrail Krallığından ayrıldı. Davud ve Süleyman liderliğinde, Kudüs Yehuda Krallığının başkenti olarak kaldı. Antik İsrail döneminden kalıntılar arasında Hezekiyanın Tüneli vardır. Bu tünel bir su yolu olup, Yehuda kralı Hezekiye tarafından inşa edilmiş ve antik İbranice yazılarla süslenmiştir (Siloam yazıları). Milattan Önce 8. yüzyılda inşa edilen geniş duvarda Hezekiya tarafından yapılmıştır. Silwandaki Firavunun kızına ait kabirde İbranice yazılar vardır. Bu dönemden kalan bir su deposu Robinsonun gemisinin yakınlarında, 2012 yılında bulundu ve bu da Yehuda Krallığı döneminde yoğun yerleşmenin olduğuna dair güçlü bir kanıt olarak bilinir.
Milattan Önce 722 yılında, Asurluların İsrail Krallığını işgal etmesiyle birlikte, Kudüs, kuzey krallıktan gelen göçmen dalgalarıyla güçlendi. Birinci Tapınak Dönemi, Babillilerin Milattan Önce 586 yılında Yehuda ve Kudüsü işgal etmesiyle sona erdi.
Klasik Antik Dönem
Milattan Önce 538 yılında, Babil tutsaklığı döneminin ardından, Pers kralı Büyük Kiros, Yahudileri Yehudaya tekrar dönmeleri için çağrıda bulundu ve Tapınağı kurmalarına izin verdi. İkinci Tapınağın inşa edilmesi Milattan Önce 516 yılında, Büyük Daryus yönetiminde tamamlandı. Milattan Önce 445 yılında, I. Artaserhas, yayımladığı kanunla şehrin duvarlarını tekrar inşa ettirdi. Kudüs tekrar Yehuda başkenti olma ve Yahudilerin dini merkezi olma özelliğini tekrar kazandı.
İkinci tapınak döneminden kalan birçok mezarlık Kudüste bulundu. Bunların arasında Tapınağı kuran Simonun mezarlığı vardır ve mezarın üzerinde Aramice yazılar bulunmaktadır. Eski Şehrin kuzeyinde bulunan Abba mezarlığı da Aramice yazılara sahiptir. Kidron vadisinde bulunan Benei Hezir Mezarlığı, İbranice yazılara sahiptir ve bu yazılar mezarlığın İkinci tapınak rahiplerine ait olduğunu belirtir. Sanhedrin mezarları, 63 adet kayalarla yapılmış bir yeraltı mezarlığını oluşturur. Kuzey Kudüste bulunan Sanhedria muhitinde bulunur ve Sanhedrin üyeleri tarafından kullanılmıştır.
Büyük İskender Pers İmparatorluğunu işgal ettiğinde, Kudüs ve Yehuda, Makedon kontrolü altına girdi ve zaman içinde Helen asıllı olan Ptolemaios Hanedanı'nın yönettiği Ptolemaios Krallığı'nın kontrolüne girdi. Milattan Önce 198 yılında, V. Ptolemaios Epiphanes, Kudüs ve Yehudayı, üçüncü Antiokos yönetimindeki Selevkosa kaybetti. Selevkos, Kudüsü tekrar Hellenik şehir devleti haline sokmaya çalıştı. Milattan Önce 168 yılında, Mattatias ve beş oğlunun Antiokos Epifanese karşı gerçekleştirdiği, Makabi isyanıyla Hasmonean Krallığı'nı kurdu ve Milattan Önce 152 yılında Kudüsü başkent yaptı.
Milattan Önce 63 yılında, Roma Cumhuriyeti yöneticisi Gnaeus Pompeius Magnus (Pompey), Hasmonean hanedanlığındaki bir taht kavgasına karıştı ve Kudüsü ele geçirdi. Böylece Roma İmparatorluğunun Yehuda üzerindeki etkisini artırdı.
Kısa süren Part İmparatorluğu işgali ardından, Yehuda, Roma ve Part İmparatorluğu arasındaki çekişmenin yaşandığı bir yer haline geldi. Part İmparatorluğu taraftarları ve Roma Cumhuriyeti taraftarları çatışmaya başladı.
Roma Cumhuriyeti güçlenmeye başladığında, Romalılara tabi olan yerel idareci, bir tabi-kral olarak Herod başa koyuldu. Büyük Herod, kendini şehrin güzelleşip gelişmesine adadı. Duvarlar, kuleler, saraylar yaptı ve Tapınağın bulunduğu alanı genişletti. Herod yönetiminde Tapınağın bulunduğu alan iki kat genişledi. Herodun ölümünden kısa bir süre sonra, Milattan Sonra 6 yılında, Yehuda Roma'ya tabi eyaletlerden olan (Iudaea) biriminin başkenti oldu. Fakat Roma yönetimi, Birinci Yahudi-Roma Savaşı'yla muhalefete uğradı ve bu muhalefet 70 yılında İkinci Tapınağın yıkılmasıyla sonuçlandı. Kudüs, 132 yılında başlayıp üç yıl süren Bar Kokhba Ayaklanması'nda, bir kez daha Yehudanın başkenti oldu. İmparator Hadrianus, Iudaea şehrini, komşu şehirlerle birleştirerek Yehuda adını yok edip Syria Palaestinayı kurdu. Kudüsü Romalı bir şehir haline getirip adını "Aelia Capitolina" olarak değiştirdi. Yahudilerin şehre yılda bir kez dışında girmesini yasakladı. Bu kurallar bütün Yahudileri etkiledi ve böylece şehrin kalıcı laikleşmesini sağlamayı amaçladı. Yahudilerin şehre girmemesi Milattan Sonra 4. yüzyıla kadar sürdü.
Bar Kokhba ayaklanmasını takip eden 5 yüzyılda şehir önce Roma sonra Bizans yönetimi altında kaldı. 4. yüzyılda, Roma İmparatoru I. Konstantin, Kudüste Hristiyan şehirleri kurdu. Kudüs nüfus ve genişlik olarak oldukça büyüdü. Şehrin toplam nüfusu 200.000e vardı. Bu dönemden, 7'nci yüzyıla kadar Yahudilerin şehre girmesi yasaklandı.
Roma İmparatorluğunun doğu kalıntısı, Bizans İmparatorluğu, yıllarca şehrin kontrolünü elinde bulundurdu. Kudüs bir süre Bizans ve Pers İmparatorlukları arasında gidip geldi. 7. yüzyılda Sasani Kralı II. Hüsrev, Bizansın içine doğru saldırıya geçti. Suriyeden başlayan saldırıyı Kudüse götürdü. Yerel Yahudiler de bu Bizansa karşı bu saldırıya yardım etti. 614 yılındaki Kudüs istilası, 21 gün süren durmak bilmez savaşla, Kudüsün ele geçirilmesiyle sonuçlandı. Bizans anıları, Sasanilerin ve Yahudilerin, şehirdeki binlerce Hristiyanı katlettiğini yazar. Sasaniler tarafından ele geçirilen şehir, 15 yıl Sasani yönetimi altında kalır ve daha sonra Bizans İmparatoru Herakleios 629 yılında şehri tekrar ele geçirir.
Orta Çağ
Bizans yönetiminde olan Kudüs, Ömer İbn el-Khattabın Müslüman ordusu tarafından fethedildi. İslamın erken döneminde, Müslümanlar tarafından şehir Medinet Beytü'l-Makdis (Tapınağın Şehri) olarak anıldı. Şehrin geri kalanı İliya olarak adlandırdı. Sonra, Tapınak dağı, El-Haram El-Şerif (Asil Tapınak) ve çevresindeki şehir de Beytü'l-Makdis olarak adlandırıldı. Kudüsün Müslümanlaştırılması Milattan Sonra 620 yılında başladı. Dini kurallara göre, Müslümanlar dini ritüellerini yerine getirirken Kudüse yüzlerini çevirdiler ve İslam dinine göre, Muhammed, Kudüste miraca yükseldi. 16 ay sonra, kıble Mekkeye çevrildi. 638 yılında, Halifelik yönetim alanını Kudüse kadar genişletti. Ara kuşatmalarla, Yahudilerin şehre girmesine izin verdi. Halife Ömer İbn Al-Khattab, Hristiyanların ve kutsal alanlarının, Müslümanların yönetimi altında güvende olacaklarını Patrik Sofronyusa temin etti.
Bir rivayete göre, Halife Ömer, kilisede dua etmeye davet aldığında, Müslümanların kiliseyi camiye çevirmemeleri için kilisede dua etmeyi reddetti.
Müslümanlar, Beytü'l-Makdise ilk defa gittiklerinde, Kuranda adı geçtiğinden ve hadislerde bahsedildiğinden, Mescid-i Aksayı ilk ziyaret ederdi. Günümüz Arap ve İbrani kaynakları, mescidin etrafının çöplerle dolu olduğunu ve Yahudilerin, Araplarla birlikte temizlediklerini yazar. Halife Abdülmelik, 7. yüzyılın sonuna doğru, Kubbetü's-Sahre'nin inşasına başladı. 10. yüzyıl tarihçisi El-Mukaddesi, Abdülmelikin, kubbeyi, Kudüsteki görkemli kiliselerle yarışsın diye inşa ettirdiğini yazar. Sonraki dört yüz boyunca, Kudüsün önemi gittikçe azaldı.
1099da Fatimi lider yerli Hristiyan nüfusu Kudüsten kovdu. Daha sonra, Haçlılar, çok güçlü bir şekilde korunan şehri bir saldırıyla delip, Müslümanların ve Yahudilerin birçoğunu katletti. Daha sonra Haçlılar, Kudüs Krallığını kurdu. Boşaltılan şehir, Yunan, Bulgar, Macar, Gürcü, Ermeni, Suriyeli, Mısırlı, Nasturi, Maruni ve diğerleriyle doldu. Bunun sebebi, hayatta kalan Yahudi ve Müslümanların şehre geri dönüşünü engellemekti. Kuzey-doğu dilimi, Mavera-i Ürdünden gelen doğu Hristiyanlarla doldurdu. Sonunda, 1099 yılında, Kudüs nüfusu 30.000 oldu. 1187 yılında, Selahaddin Eyyubi, Kudüsü haçlıların elinden aldı ve Yahudilerle Müslümanlara şehre tekrar dönmeleri için izin verdi. Doğu Hristiyan nüfusuna kalmaları için izin verildi. Selahaddinin Eyyubi hanedanlığında, yeni ev, market, kamu banyoları ve dini yerlerin kurulması emredildi. Buna rağmen, Kudüsün stratejik önemini yitirmesi ve Eyyubinin kanlı çatışmalarından dolayı Kudüs bir köy statüsüne itildi. 1244 yılında, Kudüs Harezm Tatarlar tarafından yağmalandı. Hristiyan nüfusu katledip, Yahudileri kovdu. Harezmler Eyyübiler tarafından 1247de kovuldu. 1250-1517 tarihleri arasında Kudüs Memlükler tarafından yönetildi. Bu dönemde Memlükler ve Haçlılar arasında birçok savaş gerçekleşti. Bölge depremlerden ve Kara ölümden çok etkilendi.
Osmanlı dönemi
Kudüs ve çevresi Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi ile beraber Osmanlı idaresine girdi. Kudüs'teki Osmanlı idaresi 1517'den 1917ye kadar 400 sene devam etti. Kudüs, I. Süleyman yönetiminde zengin bir dönem yaşadı. Barış ve yenilenmeyle dolu bir dönemdi ve bu dönemde şehri çevreleyen büyük duvarlar tekrar inşa edildi. Kudüs'e su getiren kanallar tamir edildi ve çeşmeler inşa edildi. Kanuni'nin eşi Hürrem Sultan Kudüs'e bir külliye inşa ettirdi. Osmanlı yönetimi boyunca Kudüs bir şehir ve önemli bir din merkezi olarak kaldı. 1744 yılında, bir İngiliz referans kitabı, Kudüsü Filistinin başkenti olarak saydı. Osmanlı, Kudüse birçok yenilik getirdi: elçilikler tarafından kullanılan modern Posta sistemi ve posta araçları ve taşıma hizmetleri, şehrin modernleşmesinin ilk işaretleriydi. 19. yüzyılın ortalarında, Osmanlı, Yafadan Kudüse uzanan ilk yolu döşedi ve 1892 de bu yol şehre ulaştı.
Kudüs 1831 yılında Mehmet Ali Paşa tarafından ilhak edildiğinde, birçok elçilik ve konsolosluk şehirde güçlü bir varlık oluşturmak istedi. 1836 yılında İbrahim Paşa, Kudüsteki 4 büyük sinagogun, Hurvada dahil olmak üzere, restore edilmesine izin verdi. 1834teki Filistin Arap ayaklanmasında, Kasım El-Ahmad, ordusunu Nablus kentinden yönetti ve Kudüse saldırdı. Ebu Goş klanı El-Ahmada yardım etti ve 31 Mayıs 1834 yılında şehre girdiler. Hristiyan ve Kudüs Yahudileri birçok saldırıya maruz kaldı. İbrahimin Mısır ordusu, Kasımın güçlerini bir sonraki ayda bozguna uğrattı. Osmanlı yönetimi 1840 yılında yeniden kuruldu, fakat Kudüste kalan, Cezayir ve Kuzey Afrikadan olan Mısırlı Müslümanlar ve Yahudiler, artan sayılarda şehre yerleştiler. 1840 ve 1850de, uluslararası güçler, Filistinde çekişmeye başladılar. Ana yaklaşım nedenleri bölgede bulunan dini azınlıkların üzerindeki korumalarını artırmaktı ve ana çekişmeler, genelde Kudüste bulunan konsolosluklar aracıyla gerçekleşti. Prusya Konsolosluğuna göre, 1845 yılındaki nüfus 16.410 idi. 7120 Yahudi, 5000 Müslüman, 3390 Hristiyan, 800 Türk asker ve 100 Avrupalı bu sayıyı oluşturmaktaydı. Hristiyan hacıların sayısı Osmanlı yönetimi altında büyüdü. Şükran günü döneminde şehrin nüfusu ikiye katlandı.
1860larda, eski şehir dışında yeni muhitler oluşmaya başladı. Bunun sebebi, büyük duvarlar içinde bulunan Eski Şehrin alan olarak daralması ve kalabalıktan oluşan kötü sağlıklı koşullardı. Rus yerleşkesi ve Miskenot Şaananim 180 yılında kuruldu. 1867de, Amerikan Misyoner raporlarına göre, Kudüsün nüfusu 15.000 üzerindeydi; 4000-5000 Yahudi ve 6000 Müslüman. Her yıl 5000 ile 6000 arasında Rus Hristiyan hacı şehirde bulunurdu. 1874te Kudüs özel bir idareye sahip bir vilayet oldu. Suriye Vilayetinden kopuk, direkt olarak İstanbula bağlı bir şehir oldu. 1880lere kadar Kudüste hiçbir resmi yetimhane yoktu. Bunun sebebi ailelerin birbirlerine bakmasıydı. 1881 yılında, Kudüsteki ilk Yetimhane, Diskin Yetimhanesi, kuruldu. Bu yetimhanenin kurulmasının sebebi, Rus Pogromundan kurtulan Yahudi çocukların Kudüse gelmesiydi. Yirminci yüzyılın başında Zion Blumthental Yetimhanesi (1900) ve Kızlar için bir yetimhane kuruldu (1902).
İngiliz himayesi
1917 yılında, Kudüs Savaşından sonra, General Edmund Allenby tarafından yönetilen İngiliz Ordusu, şehri ele geçirdi. 1922 yılında, Lozan Konferansında, Milletler Cemiyeti, Birleşik Krallıka Filistin mandasının, Ürdün mandasının ve Irak mandasının yönetimini himaye etti.
1922de 1948 yılına kadar, şehrin nüfusu 52.000den, 165.000e ulaştı. Bu nüfusun üçte ikisi Yahudi ve üçte biri Araptır (Müslüman ve Hristiyan). Filistindeki Arap ve Yahudiler arasındaki durum sessiz değildi. Kudüste, 1920 ve 1929 yılları arasında Arap ayaklanmaları oldu. İngiliz yönetimi altında, şehrin batı ve kuzey kısımlarında yeni kenar mahalleleri ve yükseköğretim kurumları (İbrani Üniversitesi) kuruldu.
Bölünme ve birleşme (1948-1967)
İngiliz himayesinin bitim tarihine yakın, Birleşmiş Milletler Filistin Paylaşım Planı, Kudüste farklı bir uluslararası rejim olmasını tavsiye etti. Plana göre şehir Birleşmiş Milletler gözetimi altında şehir bölünecekti. Beytüllahimin de içinde olduğu bu uluslararası rejim 10 yıl yürürlükte olacaktı ve 10 yılın sonunda şehirde yaşayanlar bir referandumla şehrin rejimi hakkında karar vereceklerdi. Plan yürürlüğe, 1948 savaşı nedeniyle giremedi. İngilizler Filistinden çekildi ve İsrail bağımsızlığını ilan etti. Savaş, şehirdeki Arap ve Yahudi nüfuslarının yerlerinden edilmelerine sebep oldu. 28 Mayıstaki Arap lejyonlarının Yahudi kesimi işgal etmeleriyle 1500 kişi yaşadıkları yerden kovuldu ve birkaç yüz kişi mahkum edildi. Savaşın sonunda İsrail Arap yerleşim kesimlerinin 12 sini ele geçirdi. Yaklaşık 30.000 sığınmacı durumuna geldi.
1948 savaşı Kudüsün bölünmesine sebep oldu. Eski duvarla çevrili şehir Ürdün tarafında kaldı. Kasım 1948de kimseye ait olmayan bir alan Doğu ve Batı Kudüs arasında oluşturuldu. İsrail güçlerinin kumandan Moshe Dayan ve Ürdün kumandanı Abdullah el-Tell ile buluşup pozisyonlarını bir harita üzerinde kararlaştırdılar. Bu çizilen harita, resmi olmasa da 1949 yılındaki ateşkesteki sınır dağılımına karar verdi. İsrailin kurulumdan sonra Kudüs başkent olarak ilan edildi ve Ürdün 1950 yılında Doğu Kudüsü ele geçirdi ve 1953 yılında Ürdünün ikinci başkenti olarak şehri ilan etti. Sadece İngilizler ve Filistinliler Ürdün yönetimini tanıdı. 1948 yılından sonra Eski Duvarlı Şehir, tamamen ateşkes sınırının doğusunda, Ürdünün elinde kaldı. Ürdün, bütün kutsal yerlerin kontrolünü sahipti ve ateşkes kurallarının tam tersine, Yahudilere kutsal yerleri yasakladı ve bir kısmına zarar verdi. Ürdün sadece bir kısım Hristiyanı, Hristiyanlar için kutsal yerlere kabul etti. Eski şehirdeki 58 sinagogun yarısı, işgalin ilk 19 yılında ahır ya da kümese çevrildi. İsrail tarafı da tarihi mezarlıkları bozup yerlerine park veya tuvalet yaptırdı 1964 yılında. Birçok tarihi ve dini öneme sahip yapı yıkıldı ve yerlerine modern yapılar dikildi. Altı Gün Savaşlarında İsrail Savunma güçleri Doğu Kudüsü ele geçirdi. 27 Haziran 1967de İsrail Doğu Kudüs üzerindeki yönetim gücünü artırdı ve Kudüs belediyesine dahil etti. 1980 yılında, İsrail Kudüs Kanunu geçirdi ve bu kanuna göre Kudüs, İsrailin bölünmez başkenti oldu. Şehirdeki Araplara vatandaşlık verildi ve istemeyenlere daimi oturma izni verildi. Altı Gün Savaşından sonra Kudüsün nüfusu %196 arttı. Yahudi nüfusu %155 arttı ve Arap nüfusu ise %314 arttı. Yahudi nüfusu 1967de %74 iken 1980de %72ye, 2000de %68e ve 2010 yılında %64e düştü.
Günümüz
Şehrin durumu ve özelikle kutsal mekanların durumu, İsrail-Filistin sorununun merkezinde yer alıyor. İsrail devleti, Eski şehrin Müslüman çeyreğinde inşa planlarını onayladı. Bunun sebebi, doğu Kudüsteki Yahudi nüfusunun artmasıdır. İslami liderler, öte yandan, Yahudilerin Kudüsle hiçbir bağlarının olmadığını iddia edip, 2500 yıllık ağlama duvarının, bir caminin duvarı olarak inşa edildiğini söylerler. Ehud Barak tarafından 2000 yılında kurulan bir uzman takım, şehrin bölünmesi gerektiği sonucuna vardı. Dönemde yapılan anketlere göre, toplumun %60-70'i şehrin bölünmüş olduğunu kabul etmekte, %56sı bölünmeyi kabul etmekteydi. Barışa olan güçlü özlem ve istek, Barış Heykeli (silah parçalarından yapılmış, tarım aletleri) tarafından sembolize edilir. Heykel, Eski Şehir duvarlarına bakan, eski İsrail-Ürdün sınırının yakınlarındadır ve Yeşaya kitabından alıntılar vardır üzerinde (Arapça ve İbranice). Rusya ve Çin gibi bazı ülkeler, Filistini, Doğu Kudüsü başkent olarak tanır. Birleşmiş Milletler Genel Kuruluna ait olan 58/292 nolu çözüm önergesine göre, Filistinlilerin Doğu Kudüs üzerinde egemenlik hakları vardır.
Coğrafya
Kudüs, Yehuda Dağlarında bulunan platonun güneyinde bulunur. Şehrin rakımı 760 metredir. Bütün Kudüs, vadiler ve kuru nehir yataklarıyla çevrelenmektedir. Kidron, Hinnom ve Tyropeon vadileri, eski şehrin güneyindeki bölgede buluşur. Kidron Vadisi, Eski şehrin doğusuna doğru gider ve Zeytin Dağları'nı ikiye ayırır. Kutsal Kitap döneminde, Kudüs, badem, zeytin ve palmiye ağaçlarından oluşan ormanlarla çevrelenmişti. Yüzyıllar boyu süren savaş ve hor görme, bu ormanların yok olmasına sebep oldu. Su temini Kudüsün yaşadığı en büyük problemler arasında yer alır. Bu durum tarihi ve karışık su kemerleri, tüneller, havuzlar ve sarnıçlarla kanıtlanır. Kudüs Akdeniz ve Tel Avivin 60 km doğusundadır. Şehrin karşısına 35 km uzaklıkta Ölüdeniz vardır ve Ölüdeniz, dünyanın en düşük seviyede bulunan su birikintisidir. Komşu şehirler ve kasabalar arasında, güneyde Betlehem (Beyt-ül Lahim) ve Beit Jala, doğuda Abu Dis ve Maale Adumin, batıda Mevaseret Zion ve kuzeyde Ramallah ve Givat Zeev vardır. Kudüs ormanının yakınında, batı tarafında bulunan Herzl Dağı İsrailin milli mezarlığıdır.
İklim
Şehirde Akdeniz iklimi etki gösterir. Sıcak ve kuru yazlar ve orta soğuklukta, ıslak kışlar vardır. Kısa süren kar yağışları, bir kış boyunca bir ya da iki defa gerçekleşir ve üç-dört yılda bir ağır kar yağışı gerçekleşir. Ocak yılın en soğuk ayıdır ve ortalama hava sıcaklığı 9 C'dir. Temmuz ve Ağustos en sıcak aylardır ve ortalama sıcaklık 24 C'dir. Ayrıca yazlar yağmursuzdur. Yağmur, Ekim ve Mayıs arasında yağar ve Kudüs yaklaşık 3400 güneş ışığı saatine sahiptir. Şehirdeki hava kirliliği araç trafiğinden oluşmaktadır. Kudüsteki birçok ana yol büyük trafik yoğunluklarını ağırlayacak şekilde yapılmamıştır. Bu trafik sıkışıklıklarına ve havaya daha fazla karbon monoksite neden olur. Şehirdeki endüstriyel kirlilik seyrektir.
Nüfus
Tarih
Kudüsün nüfusu sayı ve bileşenler açısından 5000 yıllık tarihinde birçok değişikliğe uğradı. Orta Çağ döneminden beri, Kudüs Eski Şehir, Yahudi, Müslüman, Hristiyan ve Ermeni kısımlarına bölünmüştür. 1905 öncesi birçok nüfusa dair veri, genelde yabancı ziyaretçilerden ve kuruluşlardan gelen tahminlere dayanır çünkü öncesindeki nüfus sayımları başka bölgeleri de içerir. Bu tahminlere göre, Haçlı Seferlerinden sonra Müslümanlar, 19. yüzyılın ortasına kadar Kudüsteki en büyük çoğunluğu oluşturdular. 1838 ve 1876 yılları arasıyla ilgili, birçok tahmin arasında, Müslümanların mı Yahudilerin mi çoğunlukta olduğu tartışması vardır. 1882 ve 1922 yılları arasıyla ilgili tartışma ise, Yahudilerin ne zaman çoğunluk oldukları üzerindedir.
Günümüzde nüfus
Aralık 2007 yılında, Kudüsteki nüfus 747.600 idi. %64ü Yahudi, %32si Müslüman ve %2si Hristiyandı. 2005in sonunda nüfus yoğunluğu 5750,4 km2 idi. 2000 yılında yayınlanan bir araştırmaya göre, şehirdeki Yahudi nüfusunun yüzdesi düşüşteydi. Sebep, Müslümanlar arasındaki doğum oranı ve şehirden ayrılan Yahudi yerleşimcilerdi. Araştırmaya göre, şehirdeki 32.488 kişinin %9u Yahudiydi. 2005 yılında, eski Sovyetler Birliğinden, Fransa ve Amerikadan çoğunluğu olmak üzere, birçok yeni göç oldu. Yerel nüfusa bakıldığında ise, gidenlerin sayısı gelenlerden fazlaydı. 2005 yılında 16.000 Kudüsten ayrıldı ve sadece 10.000 Kudüse yerleşti. Buna rağmen, Kudüsteki nüfus yüksek doğum oranından dolayı, özellikle Haredi Yahudilerde ve Arap toplumunda artmaya devam etmekteydi. Yıl boyunca toplam nüfus 13.000 kişiyle (%1,8) arttı ama dini ve etnik bileşenlerde değişim vardı. 1967 yılında, Yahudiler nüfusun %74ünü oluştururken, 2006 yılında, bu oran %9 düştü. Nedenler arasında, ev fiyatlarının yüksekliği, istihdam problemleri ve şehrin artan dini karakteri görüldü. Seküler Yahudilerin ya da dini inançlarını diğer insanlara göre daha hafif taşıyanların yüzdesi düşmekte. Geçen 7 yılda, 20.000 tanesi şehri çeşitli nedenlerle terk etti. Şimdilerde bu kesim, bütün şehir nüfusunun %31ini oluşturmakta. Bu yüzde, şehirde artan ultra-ortodoks nüfusla aynıdır. Seküler kesimin birçoğu kıyı şehirlerine daha seküler bir yaşam tarzı ve ucuz ev bulmak için taşındılar. 2009 yılında, şehirdeki Haredi nüfusu artıyordu. Okula giden 150.100 çocuktan, 59.900 ya da %40'ı laik devlet okullarında ve milli dini okullardayken, 90.200 ya da %60'ı Haredi okullarında eğitim almaktaydı. Bu Haredi ailelerin çok sayıdaki çocuklarıyla pozitif bir ilgileşim gösterir. Bazı İsraillilerin Kudüsü fakir, bitkin ve politik ve dini karmaşadan dolayı delik deşik bulmasına rağmen, şehir birçok Filistinli için çok çekicidir, çünkü Batı Şeria ve Gazze Şeridinden daha fazla iş ve fırsat sunar. Filistinli yöneticiler, daima Arapları Kudüste kalmaları için destekler, böylece şehir üzerinde olan iddialarını koruma altına almış olurlar. Araplar, istihdam, sağlık, sosyal güvenlik ve diğer sağlanan yararlarla şehre çekilirler. İsrail vatandaşlığına sahip olmak istemeyen, Araplar, İsrail tarafından verilen bir kimlik kartıyla, kontrol noktalarından kolaylıkla geçip İsrailde serbest dolaşım elde edebilmektedirler. Ayrıca iş bulma imkanları da olmaktadır. Kudüsteki Araplar, çocuklarını İsrail okullarına gönderebilirler ve üniversiteler, İsrailli doktorlar ve Hadassah Sağlık Merkezi gibi saygın hastaneler Araplar tarafından kullanılabilir. Nüfus ve Yahudi-Arap nüfus dağılımı Kudüs üzerindeki anlaşmazlıkta büyük bir role sahiptir. 1998 yılında, Kudüs Gelişim Kurumu şehrin batı kanadını genişletip, daha fazla Yahudinin yaşadığı yerler yaratmayı önerdi. Böylece şehrin Yahudi nüfusu çoğunluk olarak artacaktı. Geçen birkaç yılda, Yahudi doğum oranında düzenli bir artış, Arap doğum oranında ise düzenli bir azalış oldu. Mayıs 2012de raporlara göre, Yahudi doğum oranı Arap doğum oranını solladı. Şimdilerde, şehrin doğum oranı, Yahudi ailelerde 4.2 çocuk ve Arap ailelerde 3.9 çocuk olarak dağılmıştır (217-218). Buna ek olarak, Kudüste Yahudi yerleşimcilerin sayısı artmıştır. Geçen birkaç yılda, binlerce Filistinli, daha önce Yahudiler tarafından yaşanılan, doğu Kudüsteki muhitlere yerleşti. 2007 yılında, 1300 Filistinli, Pisgat Zeev ve Neve Yaakov gibi Yahudi nüfusunun çok olduğu alanlara taşındı.
Kudüs yerel yönetimi
Kudüs Şehir Konseyi 31 seçilmiş üyeden oluşur ve belediye başkanı tarafından yönetilir. Belediye başkanı 5 yıllık bir dönem için görevdedir ve sekiz yardımcı atar. Bir önceki Belediye başkanı Uri Lupolianski 2003 yılında seçildi. 2008 Kasımında gerçekleşen yerel seçimlerde Nir Barkat seçildi ve şimdilerde belediye başkanıdır. Belediye başkanı ve yardımcıları dışında, konsey üyeleri maaş almaz ve gönüllü çalışırlar. En uzun görevde olan belediye başkanı, Teddy Kollek, 28 yıl 6 dönem görevde bulundu. Konseyin toplantılarının çoğu gizlidir fakat her ay halka açık bir toplantı yapar. Konsey içinde, dini politik partiler güçlü bir kesimi oluşturur ve sandalyelerin büyük kısmını alırlar. Kudüs belediyesinin ana binası ve belediye başkanının ofisi Yafa yolunda bulunan Safra Meydanındadır (Kikar Safra).
Politik durum
Birleşmiş Milletlerin 1947de geçirdiği Birleşmiş Milletler Filistin Paylaşım Planıyla, Kudüs, Birleşmiş milletler tarafından yönetilen ayrı bir yönetim altındaki bir şehir halini aldı. Yahudi liderler bu planı kabul etti fakat Arap liderler plana karşı çıktı. 1948 savaşında, şehrin batı kısmı, yeni kurulan İsrail devleti tarafından ele geçirilirken, doğu kısmı Ürdün tarafından ele geçirildi. Uluslararası toplum, Kudüsün yasal statüsünü Birleşmiş Milletler planına göre tanımakta ve İsrailin şehir üzerindeki egemenliğini kabul etmemektedir. 5 aralık 1949da, İsrailin ilk Başbakanı David Ben-Gurion, Kudüsü İsrailin başkenti olarak ilan etti ve bu ilandan beri İsrail devletinin bütün birimleri; Yasama, Yargı ve Yürütme bu şehirde konumlandı. Sadece Savunma Bakanlığı Tel Avivde yer almaktadır. İlan döneminde Kudüs bölünmüş olduğundan sadece Batı Kudüs İsrailin başkentidir. İsrailin Kudüsü başkent olarak kabul etmesine rağmen, diğer ülkeler elçilikler için, Tel Avivi kullanır. Bunun sebebi ülkelerin Kudüsü İsrailin başkenti olarak tanımamalarıdır. 28 Ekim 2009da, Birleşmiş Milletler sekreteri Ban Ki-moon, barışın olması için, Kudüsün hem İsrailin hem de Filistin yönetiminin başkenti olmasının gerekliliğini belirtti. Filistin Milli Yönetimi Doğu Kudüsü, Birleşmiş Milletler 242 nolu çözüm önergesine göre, işgal edilmiş sınırlar olarak görmektedir. Filistin yönetimine göre, Doğu Kudüs (Tapnak Dağıyla birlikte) Filistinin başkentidir ve Batı Kudüsün daimi durumu da anlaşma konusu olmalıdır. Bunun yanı sıra, Kudüsün açık bir şehir olmasına da sıcak bakmaktadırlar. 2010da İsrail devleti Kudüsü yüksek milli önceliği kanunu yürürlüğe soktu. Bu yürürlüğe göre, şehirde yerleşim alanları artırıldı, yerleşimcilere, yardım ve vergi yardımları verildi. Böylece Yahudi yerleşimciler, ev, eğitim, iş, turizm ve daha fazla kültürel aktiviteye sahip olmaya başladılar.
Devlet kurumları
İsrailin birçok devlet kurumu, Kudüsteki Givat Ram semtinde bulunan Kiryat HaMemshala kompleksinde bulunur. Kiryat HaLeom projesi, devlet kurumlarının ve milli-kültürel kurumların içinde bulunduğu bu semti ve bu kompleksi kurdu. Bazı resmi kurum binaları Kiryat Menachem Beginde bulunmaktadır. Knesset (parlamento), İsrail Bankası, İsrail polisinin merkez üssü, Başkan ve başbakanın resmi rezidansları, kabine ve bütün bakanlıklar (Tel-Aviv HaKiryada bulunan Savunma Bakanlığı dışında) Kudüstedir. İsrail devletinin kurulumundan önce, Kudüs, Filistin İngili Mandasının yönetim başkentiydi. 1949 yılından 1967 yılına kadar batı Kudüs İsrailin başkenti olarak görüldü fakat uluslararası arenada, şehrin uluslararası bir şehir olduğunu kabul eden Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 194 nolu çözüm önergesinden dolayı, şehir resmi olarak İsrailin başkenti olarak tanınmadı. 1967 yılındaki Altı Gün Savaşı sonunda Kudüs, İsrail kontrolüne geçti. 27 Haziran 1967de Levi Eşkol hükumeti doğu Kudüs üzerindeki İsrail yetkisini artırdı. Oslo anlaşmaları, Kudüsün son durumunun ancak Filistin otoritesiyle anlaşılarak belirtileceğini garanti altına aldı. Anlaşmalar, barış anlaşmasına ulaşmadan, şehirde resmi Filistinli bir oluşumu yasakladı ama Kudüste Filistine ait bir dış ticaret ofisi kurulmasını sağladı. Filistin otoritesi, Kudüsü gelecekte kurulmasını istedikleri Filistin devletinin başkenti olmasını istemekte. Mahmud Abbas, Kudüsü Filistinin başkenti olarak görmeyen bir barış anlaşmasının kabul edilmeyeceğini belirtti. İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahuda aynı şekilde, Kudüsün, İsrailin bölünmez başkenti olduğunu belirti. Şehre yakınlığından dolayı Filistinin kırsal bir alanı olan Abu Dis, İsrail tarafından Filistine başkent olarak önerildi. İsrail Abu Disi, Kudüsü çeveleyen güvenlik duvarı içine almadı. Filistin otoritesi, Filistin Yasama Konseyini ve Kudüsle ilişkiler ofisini Abu Diste kurdu. İsrailin birçok devlet kurumu, Kudüsteki Givat Ram semtinde bulunn Kiryat HaMemshala kompleksinde bulunur. Kiryat HaLeom projesi, devlet kurumlarının ve milli-kültürel kurumların içinde bulunduğu bu semti ve bu kompleksi kurdu. Bazı resmi kurum binaları Kiryat Menachem Beginde bulunmaktadır. Knesset (parlamento), İsrail Bankası, İsrail polisinin merkez üssü, Başkan ve başbakanın resmi rezidansları, kabine ve bütün bakanlıklar (Tel-Aviv HaKiryada bulunan Savunma Bakanlığı dışında) Kudüstedir. İsrail devletinin kurulumundan önce, Kudüs, Filistin İngili Mandasının yönetim başkentiydi. 1949 yılından 1967 yılına kadar batı Kudüs İsrailin başkenti olarak görüldü fakat uluslararası arenada, şehrin uluslararası bir şehir olduğunu kabul eden Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 194 nolu çözüm önergesinden dolayı, şehir resmi olarak İsrailin başkenti olarak tanınmadı. 1967 yılındaki Altı Gün Savaşı sonunda Kudüs, İsrail kontrolüne geçti. 27 Haziran 1967de Levi Eşkol hükumeti doğu Kudüs üzerindeki İsrail yetkisini artırdı. Oslo anlaşmaları, Kudüsün son durumunun ancak Filistin otoritesiyle anlaşılarak belirtileceğini garanti altına aldı. Anlaşmalar, barış anlaşmasına ulaşmadan, şehirde resmi Filistinli bir oluşumu yasakladı ama Kudüste Filistine ait bir dış ticaret ofisi kurulmasını sağladı. Filistin otoritesi, Kudüsü gelecekte kurulmasını istedikleri Filistin devletinin başkenti olmasını istemekte. Mahmud Abbas, Kudüsü Filistinin başkenti olarak görmeyen bir barış anlaşmasının kabul edilmeyeceğini belirtti. İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahuda aynı şekilde, Kudüsün, İsrailin bölünmez başkenti olduğunu belirti. Şehre yakınlığından dolayı Filistinin kırsal bir alanı olan Abu Dis, İsrail tarafından Filistine başkent olarak önerildi. İsrail Abu Disi, Kudüsü çevreleyen güvenlik duvarı içine almadı. Filistin otoritesi, Filistin Yasama Konseyini ve Kudüsle ilişkiler ofisini Abu Diste kurdu.
Dini önemi
Kudüs, Yahudiliğe aşağı yukarı 3000 yıl, Hristiyanlığa 2000 yıl ve İslama ise 1400 yıl civarında kutsaldır. 2000 yılı Kudüsün istatistiki yıllığına göre, Kudüste 1204 sinagog, 158 kilise ve 73 cami vardır. Durmaksızın süren, dinlerin beraber barış içinde yaşanmasını sağlamaya çalışan çabalara rağmen, Tapınak Dağı gibi bazı alanlar ayrışmanın ve tartışmanın bitmediği alanlardır. Kudüs, Yahudilere Kral Davudun şehri Milattan Önce 10. yüzyılda ele geçirmesinden itibaren kutsallaşmıştır. Kudüs Süleymanın ve İkinci Tapınağın bulunduğu alandı. Eski Ahitte belirtilmemesine rağmen, Yeni Ahitte 632 defa görülür bu bilgi. Günümüzde, İkinci Tapınağın bir kalıntısı olan Ağlama Duvarı, Kutsalların Kutsalı Tapınak Dağından sonra ikinci en kutsal alandır Yahudiler için. Dünyanın her tarafında sinagoglar, önü Kudüse dönük Tanah sandukalarına sahiptir ve Kudüsteki sandukalar ise Tapınak Dağına dönüktür. Mişna tarif edildiği gibi ve Şulhan Aruhta kodlandığı gibi, Yahudiler dua ederken Kudüse ve Tapınak Dağına dönerler. Birçok Yahudi bu yönü göstermesi amaçlı evlerinide o yöne Mizrah yerleştirirler. Hristiyanlar, Kudüse hem Eski Ahit tarihiyle ilgili hem de İsanın hayatındaki öneminden dolayı, saygı gösterir. Yeni Ahite göre, İsa, doğumun hemen sonra Kudüse getirildi(260) ve büyüdüğünde İkinci Tapınağı temizlerdi. Bazı din adamları İsanın son akşam yemeğinin Kudüste olması ve İsanın çarmıha gerildiği, Golgothada Hristiyanlar için önemli alanlar arasındadır. Adından da anlaşılacağı gibi Golgothanın bulunduğu yerde günümüzde Kutsal Kabir Kilisesi vardır ve Hristiyanlar için bu kilise hac alanıdır.
Kudüs, Sünni Müslümanlar için, üçüncü en kutsal şehirdir. Kıble, Mekkedeki Kabeden önce Kudüstü. Şehrin Müslümanlar için en büyük önem noktası, Muhammedin cennete Kudüsten çıkmasıdır. İslamiyete göre, Muhammed bir gece mucizevi bir şekilde Mekkeden Kudüse gelip cennete yükseldi. İsra Suresinin ilk cüzü, Muhammedin cennete olan bu gezisinin Mescid-i Aksadan gerçekleştiğini belirtir. Bu aynı zamanda Hadislerde de belirtilmiştir.
Kültür
Genelde dini önemiyle bilinmesine rağmen, Kudüs, birçok artistik ve kültürel yere sahiptir. İsrail Müzesi, yılda yaklaşık bir milyon ziyaretçi ağırlar ve bunların üçte biri turistlerdir (274). Müzede birçok arkeolojik buluntu ve İsraile özgü sanat eserleri bulunur. Ölüdeniz parşömenleri de bu müzededir. Gençlik Kanadı, birçok sergiye ev sahipliği yapar ve kapsamlı bir sanat programı sunar. Her yıl yaklaşık 100.000 çocuk bu yeri ziyaret eder. Müzenin büyük bir heykel bahçesi vardır ve İkinci Tapınağın bir minyatürü de vardır. Doğu Kudüste bulunan Rockefeller Müzesi, Orta Doğuda bulunan ilk arkeolojik müzedir ve 1938 yılında, İngiliz himayesindeki dönemde inşa edilmiştir. İsrail Milli Mezarlığı, şehrin batı sınırında, Herzl Dağı'nın üzerindeki Kudüs Ormanı'nda bulunur. Herzl Dağının batı uzantısı, Anma Dağı, Holokost Müzesinin bulunduğu yerdir. Holokost kurbanlarının anısına yapılan Yad Vashem, Holokostla ilgili en çok bilginin bulunduğu en büyük kütüphanedir. 100.000 kitap ve makale vardır müzede. Öldürülen kişilerin ve ailelerin hikayelerini sergiler. Soykırımda öldürülmüş sanatçıların eserlerinin sergilendiği bir galeri de vardır. Yad Vashem, Nazi Almanyası tarafından öldürülen 1.5 milyon Yahudi çocuğun ölümünü anar ve Uluslararası Dürüstleri onurlandırır.
1940'larda kurulan, Kudüs Senfoni Orkestrası dünya çapında etkinlikler yaptı. Şehrin girişinde bulunan, Uluslararası Kongre Merkezi (Binyanei HaUma), İsrail Filarmoni Orkestrasına ev sahipliği yapar. 1961 yılından itibaren gerçekleştirilen İsrail Festivali, hem içeride hem de dışarıda birçok etkinliklere sahiptir. Yerel ve Yabancı sanatçılar festivale katılır, konserler verilir, oyunlar sergilenir ve sokak tiyatrocuları performanslarını sergiler. Festivalin daimi ev sahibi Kudüstür. Telbiye muhitindeki Kudüs Tiyatrosu, yılda 150 konsere, çeşitli dans gösterilerine ve yabancı sanatçılara ev sahipliği yapar. 2009 yılında, Kudüs, Arap Kültürünün başkenti olarak ilan edildi. Kudüs, Filistin Milli Tiyatrosuna ev sahipliği yapar. Bu tiyatro, Filistinli Arapların kültürlerini ve sanatını korumalarına yardımcı olur. Edward Sayid Milli Müzik Konservatuvarı, Filistin Çocuk Orkestrasına sponsorluk yapar. Tapınak Dağı üzerindeki İslam Müzesi, 1923'te kurulmuştur ve birçok İslami tarihi esere sahiptir. İsrail Arap Kültürel aktivitelerini onaylayıp maddi yardımlar sağlar fakat, Arap kültürü başkenti etkinlikleri İsrail tarafından yasaklanmıştır, bunun nedeni, etkinliklerin Filistin Milli Yönetimi tarafından gerçekleştirilmesidir. İbrahim Fonu ve Kudüs Kültürlerarası Merkezi (JICC) Yahudi ve Filistinlilerin katıldığı ortak kültürel aktiviteleri destekler. Kudüs Orta Doğu Müzik ve Sanat Merkezi hem Araplara hem de Yahudilere açıktır ve birçok atölye sunar. Böylece Yahudi-Arap diyaloğunu sanatla destekler. Yahudi-Arap Gençlik Orkestrası, hem Avrupa Klasik Müziği hem de Orta Doğu müziğinden eserler sunar. 2006 yılında, Kudüs Yolu açıldı, bu yol, Kudüs etrafında bulunan birçok kültürel alan ve milli parkların etrafından geçen bir yürüyüş yoludur.
Medya
Kudüs, İsrail devlet yayınlarının merkezidir. İsrail Radyo ve Televizyon Kurumunun merkez ofisi Kudüste bulunur. Bunun yanı sıra, İsrail Radyosu, Kanal 2, Kanal 10 ve BBC radyosunun bir kısmına ait stüdyolar Kudüstedir. Yerel medya kuruluşları arasında Kudüs Times bulunur.
Ekonomi
Tarihsel olarak, ana limanlar Yafa ve Gazzeden uzaklığından dolayı Kudüsün ekonomisi neredeyse tamamen dini hacılar tarafından desteklenirdi. Kudüsün dini alanları, günümüzde hala en favori turist mekanları fakat geçen elli yılda, dini turizm gelirinin Kudüs için yeterli olmayacağına ikna olundu. İstatistikler, şehirdeki ekonomik büyümeyi kanıtlasa da, 1967 yılından beri Doğu Kudüs, Batı Kudüsün gelişme hızından geride kalmıştır. Buna rağmen, çalışanın olduğu ev sayısı Araplarda (%76.1) Yahudilere (%66.8) göre daha fazladır. Kudüsteki işsizlik oranı, milli ortalamanın (%9.0) üzerindedir ama bunun yanı sıra şehirdeki yoksulluk son yıllarda artmaktadır. İsrail Kamu Hakları Derneğine göre, 2012 yılında Kudüste yaşayan Filistinlilerin %78i yoksulluk içinde yaşıyordu. Bu 2006 yılında %64 olarak görünen sayıdan oldukça büyük bir artıştı. Dernek bu durumu, işsizliğe, altyapı sorununa ve eğitim sisteminin kötüye gitmesine bağlarken, Ir Amin, durumu Filistinlilerin Kudüsteki yasal durumuna bağlar. 2006 yılında Kudüsteki ortalama aylık gelir 5,940 (1410 USD) Şekeldi ve bu rakam Tel Avivden 1,350 Şekel azdı. İngiliz himayesi altında, kabul edilen bir kanuna göre, bütün binaların Kudüs taşından yapılması gerekiyordu. Böylece şehrin kendine özel tarihi ve estetik görünümü korunacaktı. Bunun bir parçası olarak şehirde sanayileşme pek desteklenmemiştir. Şehrin %2.2lik bir alanı sadece sanayi için kullanılmaktadır. Buna rağmen Tel Avivde bu alan iki kat büyüktür. Hayfada ise, sanayi alanı Kudüsten yedi kat daha büyüktür. Kudüs çalışanlarının sadece %8.5i üretim sektöründe çalışmaktadır, bu rakam milli ortalamanın yarısıdır. Tel Aviv İsrailin finansal merkezi olarak görünse de, Kudüste taşınan ileri teknoloji firmaları, şehrin ekonomisinde etkisini göstermeye başlamıştır. 2006 yılında bu tür firmalar 12.000 iş fırsatı oluşturdu. Kuzey Kudüsün endüstriyel parkı, İsrailin en büyük şirketlerine ev sahipliği yapar (Intel, Teva İlaç, ECI Telekom). İsrail devletinin kurulmasından itibaren, devlet, Kudüs ekonomisinin en büyük kurucusu oldu. Devlet Kudüste yeni iş fırsatları oluşturup, teşvikler sunmaktadır.
Ulaşım
Kudüs çok gelişmiş bir iletişim altyapısına sahiptir ve bu şehri lider lojistik merkezleri arasına sokar. Yafa yolunda bulunan, Kudüs merkez otobüs durağı, İsrailin en meşgul durağıdır. Egged Otobüs Kooperatifi tarafından işletilir. Egged, dünyadaki en büyük ikinci otobüs şirketidir. Dan şirketi, Bnei Brak- Kudüs yolunda Egged yanı sıra hizmet verir. Superbus şirketi, Kudüs, Modiin Maccabim-Reut ve Modiin İllit noktaları arasında hizmet verir. Bütün bu şirketlerin merkezi Kudüs Merkez Otogarıdır. Doğu Kudüs ve Batı Şeria arasındaki ulaşım Doğu Kudüs Merkez Otogarı tarafından işletilir. Ağustos 2011de İsrail Hafif treninin yapımına başlandı. Yapımına yeni başlanan başka bir ulaşım sistemi ise, Tel-Avivden Kudüse gidecek hızlı tren hattıdır. Hizmet vermeye 2017 yılında başlaması beklenmektedir.
Tel-Aviv Ben Gurion havaalanında NESTER firmasının minibüsleri bulunuyor. Firma müşterilerini Kudüste istenen adrese bırakıyor. Önceden rezervasyona gerek yok. Fiyatı kişi başı 65 Nis (2015 yılında) ve yol 45 dakika civarı sürüyor.
Eğitim
Kudüs, İbranice, Arapça ve İngilizce eğitim veren birçok itibarlı okula sahiptir. 1925 yılında kurulan Kudüs İbrani Üniversitesi, dünyadaki en ünlü 100 okul arasına girdi. Yönetim kurulunda, Sigmund Freud ve Albert Einstein gibi ünlü Yahudi bilim insanları bulundu. Üniversite birçok Nobel ödülü kazanan isim yetiştirdi. Yakın dönemde, Avram Hershko, David Gross ve Daniel Kahneman Nobel Edebiyat Ödülü kazandı. Okulun sahip olduğu en önemli varlıklardan biri, beş milyon kitap bulunduran İsrail Milli Kütüphanesidir. Kütüphane, üniversiteden kurulmadan 30 yıl önce 1892 yılında kuruldu. İbrani Üniversitesi, Kudüste üç kampüse sahiptir: Scopus Dağı, Givat Ram ve Hadassad Ein Kerem Hastanesindeki tıp kampüsü. İbrani dili akademisi, Givat Ramdadır. Al-Quds Üniversitesi, 1984 yılında kuruldu ve Arap ve Filistinlilere eğitim vermeye başladı. Üniversite kendisini Kudüste bulunan tek Arap üniversite olarak tanımlar. New Yorktaki Bard Koleji ve Al-Quds Üniversitesi, birleşerek, Yaser Arafatın ofisi ve Filistin Meclisi olmak üzere inşa edilen binada bir kolej kurdu. Kolej, eğitim üzerine yüksek lisans programı sunmaktadır. 1969 yılında kurulan Kudüs Teknoloji Koleji, mühendislik ve diğer ileri teknoloji sektörleri için yetenekli insanlar yetiştirir. İlkokuldan başlayarak laik eğitimle dini çalışmaları birleştirerek veren birçok okuldan birisidir. Haredi okullara bakıldığında, bu tür okullar öğrencilerini standart testlere pek hazırlamaz ve birçok öğrenci Baqrud testinde başarısız olur. Son dönemde Kudüse daha fazla öğrenci çekmek adına, birçok burs ve barınma imkanları sunmaktadır şehirdeki okullar. Kudüs ve İsrailin diğer bölgelerindeki Arap okullarının, Yahudi öğrencilerin aldığı eğitime göre daha düşük kalitede bir eğitim verdiği üzerinde birçok tartışma vardır. Çoğunluğun Arap olduğu Doğu Kudüsteki okullar tıka basa dolu olduğunda Kudüs belediyesi yeni Arap okulları inşa etmeye başladı. Ras el-Amud ve Umm Lisondaki okullar 2008 yılında açıldı. 2007 Martta, İsrail devleti, 5 yıllık bir planla şehir 8000 yeni sınıf inşa etme kararı aldı. Bunların %40ı Arapların olduğu bölgede, %28inin Haredilerin olduğu bölgede olması planlanmaktadır. 4.6 milyon Şekel bu plan için ayrılmıştır. Arap öğrencilerin müfredatları, Yahudi öğrencilerin aldığı müfredatla paraleldir ve Arap öğrenciler Baqrud adlı bir denklik sınavı alırlar. Sınavda sadece birkaç farklı Yahudilikle ilgili konu vardır.
Spor
Şehirdeki en favori iki spor, futbol ve basketboldur. Beitar Kudüs Futbol Kulübü İsrailde en çok bilinen futbol kulüplerindendir. Fanatikleri arasında politikacılarda vardır ve birçok maçlarına bu politikacılar katılır. Beitarın en büyük rakiplerinden olan, Kudüsün diğer büyük takımları arasında Hapoel Kudüs F. C. vardır. Beitar, İsrail Kupasını yedi defa kazanırken, Hapoel sadece bir defa kazanmıştır. Beitar lig şampiyonluğunu 6 kez kazanırken Hapoel hiç başarılı olamadı. Beitar daha prestijli olan Ligat Haalda oynarken, Hapoel ikinci lig olan Liga Leumitde oynamaktadır. Açıldığı tarih olan 1992 yılından beri, Teddy Kollek Stadyumu 21.600 seyirci kapasitesiyle Kudüsün en önemli stadıdır. En popüler Filistin futbol kulübü West Bank Prömiyer Ligde oynayan 1976dan beri bulunan Jabal Al Mukaber futbol kulübüdür. Kulüp Kudüsteki Scopus Dağından gelmektedir. Asya Futbol Konfederasyonunun bir parçasıdır ve maçlarını Uluslararası Faisal Al-Husseini Stadyumunda oynamaktadır. Basketbolda Hapoel Jerusalem en iyi ligde oynamaktadır. Kulüp ülke kupasını 3 kez kazanmıştır. Geleneksel olarak her yılın mart ayında düzenlenen Kudüs Maraton koşusu 2011'de kurulmuştur. 42 kmlik yarış Knessetde başlar, Scopus Dağı ve eski Ermeni Bölgesinden geçer ve Sacher Parkta biter. Kudüs Maratonu 50 ülkeden 1500 sporcunun yanı sıra toplam 15.000 koşucuyu ağırlamaktadır.
Yüksek bina inşası
Kudüs geleneksel olarak düşük yükseklikte gökdelenlere sahiptir. Yaklaşık olarak şehir merkezinde henüz bu konuda bir politika yokken farklı zamanlarda 18 tane bina inşa edilmiştir. Bunların bir tanesi uluslararası standartlarda bir gökdelen olan Holyland Tower 1dir. Bina 32 katlıdır. Yapımı onaylanan Holyland 2 ise aynı yükseklikte olacaktır. Yeni şehir planına göre, şehir, şehir merkezinin farklı bölgelerinde tasarlanan içlerinde gökdelenlerinde olduğu birçok binayı yakında görecek. Plana göre kuleler Yafa yolu ve George Streette yer alacaklar. King George Street boyunca uzanacak olan, yapımı teklif edilmiş olan the Migdal Merkaz Hayekum 65 katlı yanı İsrailin en yüksek binası olarak planlanmaktadır. Şehrin girişinde Kudüs Chords Köprüsü ve Otobüs terminalinin yanına, büyük bir şehir meydanı ve Tel Aviv ile Kudüsü bağlayan bir yeraltı tren hattının da içinde bulunduğu bir kompleksin parçası olarak 24 ve 33 kat arasında 12 kule inşa edilecek. Bu gökdelenlerden 11 tanesi ya ofis ya da apartman dairesi, bir tanesi ise 2000 odalı bir otel olacak. Kompleksin Tel Avivden birçok iş çekmesi ve şehrin ana ticaret ve iş merkezi olması beklenmektedir.
Resimler