Firdevsî-i Rûmî

Firdevsi (d. 1453- muhtemelen Edincik, Bandırma - ölüm yılı bilinmiyor) Osmanlı Devleti'nde yaşamış bir şair ve çok yönlü bir Alevi-Bektaşi tarikatına mensup Türkmen kökenli bir araştırmacı ve tarihçi yazardı. En meşhur eseri Süleymanname'dir, ayrıca Hacı Bektaş Veli'nin hayatı hakkındaki efsaneleri içeren Velayet-name-i Hacı Bektaş Veli'nin derleyicisidir. Firdevsi "uzun" lakabıyla (Osmanlıca - Firdevsi-i Tavil ve - Uzun Firdevsi), İlyas Firdevsi Çelebi adıyla ve İranlı Firdevsi-i Tusiden ayırt etmek için "Firdevsi-i Rumi" ve Firdevsi-i Horasani lakaplarıyla anılırdı. Asıl adı Şerafeddin b. Hızır veya Şerafeddin Musadır, mahlas olarak kullandığı Firdevsi-i Rumi ile en iyi bilinir. Çoğu tarih ve edebiyat üzerine olan 40 civarında eser yazmıştır.
Çocukluk ve gençliği
Firdevsi'nin aile hikayesi Süleyman-name'de yazılıdır. Soyu III. Alaeddin Keykubad dönemine kadar uzanır. Firdevsi'nin babası Hacı Genek Bey'e, İstanbul'un fethinde gösterdiği yararlığın karşılığı olarak Edincik zeamet verilmiştir. Firdevsi'nin çocukluğu Edincik'te geçmiştir. Eğitimi Bursa'da yapmış, genç yaşta dini rivayetler, felsefe, şiir, tıp gibi pek çok konuya ilgi göstermiştir. Şair Melihi'den edebiyat eğitimi, Abdullah İlahi'den de tasavvuf eğitimi almıştır.
Yazarlığı
Firdevsi çeşitli konular hakkında yazılmış kitapların yazarıdır, bunların sadece bir kısmı günümüze kalmıştır. En meşhur eseri Süleymanname'dir. Ansiklopedik bir eser olan Süleymanname, tarih, şecere, felsefe, geometri, tıp gibi bilimlerin yanı sıra Süleyman'la ilgili öykü ve anekdotları da içermektedir.
Firdevsi 1472'de Fars şairi Firdevsi-i Tusi'nin Şehname'sini Türkçeye çevirdi ve bunu Fatih Sultan Mehmed'e sundu. Sultan, Şehname'nin yeterince bilinen bir eser olduğunu söyleyerek şaire Süleyman hakkında bir kitap yazmasını önerdi.
Firdevsi, Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde bu sultanların kendisinden istediği çok sayıda eseri yazmış veya çevirmiştir. Çok boyutlu bir kişi olması sayesinde hemen her konuda eser yazmıştır. Horasan Erenlerinden olup Alevi Türkmen kültürü ile ilgili Dasitan-ı Ceng-i Aheng-i Efrasiyab-ı Türk ve Hacı Bektaş Velayetname'yi derlemiş, Barak Baba Risalesi'ni yorumlamış, böylece osmanlı türkçesinde Bektaşi-Alevi kültürlerini kaynaştırmıştır.
Arapça ve Farsçayı çok iyi bilmesine rağmen eserlerinde Türkçeyi tercih etmiş ve ustaca kullanmıştır. Osmanlı yerine Türk demiş, tarihsel olayları ve insanları millet merkezli (Türkçü) bir çizgide sunmuştur. "Dasitan-ı Ceng-i Aheng-i Efrasiyab-ı Türk, Türk toplumuna ait bir destan olarak kaleme almıştır. Firdevsi'nin bazı eserleri, adaşı olan İranlı Firdevsi'nin eserlerine tepki şeklinde olmuştur. Nitekim Kutb-name, Firdevsi-i Tusinin Şehname 'sini taklit ederek yazılmıştır.
Firdevsi eserlerini yazarken kullandığı kaynakların doğruluğuna özen göstermiştir. Kendi ifadesi ile "hikayeleri sahih, makaleleri sarih ve rivayetlerinin melih olduğu" kanaatindedir. Yazılarında da güvenilir kaynaklardan yararlandığını tekrar tekrar belirtir. Bulabidiği bütün kitapları satın almış ve zengin bir kütüphane oluşturmuştur. Uzun seyahatlerinde bu kitapların bir kısmını atlarla taşıtmış, kullandığı kaynakları daha kolay kullanabilmek için saraydan özel katipler istihdam edip onları özetletmiştir. Temin edemediği bazı kitaplara ulaşabilmek için kendisini bir kere Niksar'a, bir kere de Hicaz'a memur tayin ettirmiştir.
Firdevsi, Süleyman-name'yi Osmanlı İmparatorluğu'nda ve Anadolu'da yazılı kaynakları araştırarak hazırlamıştır. Eserin bitiminde ödül vereceğine vadeden Sultan Mehmed'e ilk 6 cildi sunmuş, ancak bunun ardından eseri yazmaya devam etmiştir. Sultan II. Bayezid de eserin bir kopyasını istemiş ve çalışmasına devam etmesini istemiştir. Süleymanname'nin ilk 82'i cildi Osmanlı Kütüphanesi'ne teslim edilmiştir. Firdevsi hayatının 40 yılını Süleymanname'yi yazmaya ayırmıştır, bu sürenin büyük bir bölümünü Balıkesir'de geçirmiştir.
Tarihi eserleri, İslamiyet öncesi Türk tarihini işleyen Süleymanname ve özellikle onun 42. cildini oluşturan Dasitan-ı Ceng-i Aheng-i Efrasiyab-ı Türk, Hacı Bektaş Veli'nin hayatını anlatırken aynı zamanda Selçuklu tarihinin olaylarına da değinen Menakıb-ı Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli Velayet-name, ve Osmanlı tarihinin, özellikle II. Bayezid döneminde Ege Adaları'nın fethinden bahseden Kutb-name (diğer adıyla Kıssa name-i Midilli)'dir.
Bilinen eserleri
Süleyman-name-i Kebir
Davet-name
Firaset-name
Münazara-i Seyf ü Kalem
Pend-name-i Eflatun
Silahşor-name (Müsellah-name)
Satranç-name-i Kebir
Hayat u Memat veya Hayat-name
Tuhfetül-Hadi, Hakayık-name veya Hadikatül-Hakayık
Hakikat-name
Kutb-name veya Kıssa-i Cezire-i Midilli
Süleyman-name vü Belkıs-name
Teşhisül-İnsan
Vilayet-name
Hadis-i Ahsen
Tecnisat-ı Süleyman veya Tecnisat
Tali-i Mevlud-ı Kebir
Kuran-ı Kerimden Tefeüle Dair Risale (Haza el-Kitabü Falü Kuran-ı Azim)
Terceme-i Cameşuy-name
Terceme-i Hadis-i Erbain
Konuyla ilgili yayınlar