Zama Muharebesi

Zama Muharebesi, MÖ 19 Ekim 202 tarihinde II. Pön Savaşının belirleyici muharebesidir.
Scipio Africanus komutasındaki Roma Cumhuriyeti Ordusu, Hannibal Barca komutasındaki Kartaca Ordusunu yenmiştir. Yenilginin hemen ardından Kartaca Senatosu barış için talepte bulunmuş ve 17 yıl süren II. Pön Savaşı sona ermiştir.
Savaşın öncesi
Büyük çoğunluğu İtalya topraklarında olmak üzere yaklaşık yirmi yıl boyunca sürekli zaferler kazanan Kartacalı komutan Hannibal Barca İtalyanın güneyine sıkışmış durumdadır. Gaius Claudius Neronun kazandığı Roma zaferiyle beraber Hannibalin kardeşi Hasdrubal Barca öldürülmüş, Hannibalın destek kuvvet umutları da sona ermiştir. Hannibal şimdi tüm güney İtalyada Romanın uyguladığı ve ordusunun erzaksız kalması için her şeyi yakma politikası sonucu zor durumdadır. İtalyaya muzaffer bir komutan olarak giren Hannibal; Ticinus, Trebia, Trasimene Gölü ve son olarak Cannaede yenmiş, son savaşta Roma ordusunun en iyi birlikleri tamamen ortadan kaldırılmıştır. Hannibal bu zaferleri sonucunda İtalyan şehirlerinin Roma boyunduruğuna karşı isyan edip kendisinin yanında yer alacağını ummuş ancak bunun tersi olmuştur. İtalyan şehir devletleri Roma öncülüğünde birleşip güç birliği yapmıştır.
Hispaniadaki başarılı seferinden sonra Romalı komutan Scipio savaşı Kartaca topraklarına (bugünkü Tunus) götürmeyi önermiştir. Senatonun muhalefetine rağmen Roma halkının desteğini arkasına alan Scipio işgale hazırlanır. İlk başta dikkatli hareket eden Scipio ordusunu Kartaca karşıtı yerel kabilelerle güçlendirdi. Numidyalıların şefi olan Kartaca yanlısı Syphaxın yerine Roma yanlısı Masinissa geçince Scipio bu belirleyici savaşa başlama fırsatının geldiğini düşünür. Korkuya kapılan Kartaca Senatosu Scipioya barış teklifiyle gider. Bu öneriye göre Kartaca, Afrikadaki topraklarını koruyacaktır ama denizaşırı kolonilerini kaybedecektir. Masinissa ise topraklarını Afrikada genişletebilecektir. Ayrıca Kartaca, donanmasını küçültecek ve savaş tazminatı ödeyecektir. Romalı senatörler anlaşmayı onaylarlar fakat bu sıralarda Kartaca Tunus Körfezinde mahsur kalan bir Roma donanmasını ve büyük erzak yükünü ele geçirir. Ayrıca Kartaca Senatosunca İtalya'dan Kartaca'ya geri çağrılan Hannibal ordusuyla beraber geri dönmüştür. Ele geçirilen erzak ve Hanibalın geri dönmesiyle beraber güçlenen Kartaca barış anlaşmasından vazgeçer. Savaş tekrar başlar.
Savaş

Hannibalin ordusu 50.000 piyade, 80 savaş fili, 4.000 süvariden oluşurken; Scipionun ordusu ise 34.000 piyade ve 8.700 süvariden oluşuyordu. Savaş deneyimi az olan süvarilerini kenarlara yerleştiren Hannibal piyadelerini savaş fillerinin arkasında olacak ve üç sıra oluşturacak şekilde yerleştirmişti. İlk sırada Galya, Ligurya ve Balear Adalarından savaşçılarını, ikinci sıraya Kartacalı ve Libyalıları, en son sıraya da İtalyada savaşmış deneyimli askerlerini yerleştirmişti. Hannibal Scipionun daha önce uyguladığı çevirme taktiğine karşı deneyimli savaşçılarını en geride bırakmıştı. Hannibal savaş fillerinin ve askerlerinin derinlemesine yerleşmesi sayesinde ilk Roma hücumunu karşılayabileceğini düşünüyor, bu ilk saldırı atlatıldıktan sonra diğer hatlardaki savaşçılarının kolay bir zafer kazanacağını planlıyordu.
Savaşın başında düşmanına göre daha üstün olan Roma süvarisi Kartaca süvarisini ezerek savaşın dışında bıraktı. Hannibalin elinde süvari kalmamıştır. Ayrıca Hannibalin ilk iki sıra askerleri disiplinli ve birlikte hareket eden Roma askerleri karşısında dayanamaz ve çöker. Hannibalin savaş fillerine karşı ise Scipio bir taktik geliştirir. Hannibal Alp Dağlarını aşan deneyimli savaş fillerinin hepsini İtalyada kaybetmiş, ordusundaki filleri Afrikadan sağlamıştır. Scipio fillerin sadece ileriye doğru saldırabileceğini bilerek buna göre askerlerinin safları arasında fillerin geçebileceği geniş boşluklar bırakır. Gerçekten de savaş sırasında filler bu boşluklardan geçerek Romalı askerlere zarar veremeden giderler ve arkadan avlanırlar. Hatta fillerden bazıları korkup Kartaca saflarına doğru kaçmış ve önüne çıkanı ezmiştir.
Hannibalin kuvvetleri bütün bunlara rağmen başabaş savaşmış ve Romalılar en deneyimli Kartacalılarla karşılaşınca savaş uzun süre çok kanlı bir şekilde yenen taraf belli olmaksızın sürmüştür. Savaşın bir anında Hanibal zafere daha yakınken Scipio ordusunu ileriye atılarak tekrar toplamış ve Hannibalin birliklerine arkadan süvarilerle saldırarak dağıtmıştır. Kartaca hatları çökmüş ve yıllardır yenilmeyen Hannibal yenilmiştir. Böylece Kartacanın tüm askeri gücü sona ermiş olur. Savaşta Hannibal 20.000den çok asker kaybetmiş, 11.000 askeri yaralanmış, 15.000 askeri de esir alınmıştır. Romalıların kayıpları ise 1.500 ölü ve 5.000 yaralı olarak belirtilse de bu rakamları veren başta Polybius olmak üzere Romalı tarihçilerin anlatımları yanlıdır.
Sonuç
Scipionun Zamadaki zaferinden sonra savaş, Kartaca Senatosunun ateşkes önerisiyle sona erer. I. Pön Savaşını sona erdiren barış anlaşmasının aksine Kartacaya dayatılan barış koşulları o kadar ağırdı ki Kartaca bir daha Romaya karşı koyabilecek bir askeri güç olamaz. 70 yıl sonra Roma'ya karşı III. Pön Savaşına girişildiğinde Kartacalılar Romanın müttefiki Masinissayı bile yenemeyip Kartaca şehrine çekilecek, uzun bir muhasaradan sonra şehir düşecek ve taş taş üstünde kalmayacak şekilde yerle bir edilecektir.
Hakkında yazılan eserler
Ross Leckie, Scipio, Yurt Yayınları, çeviren: Özgür Çelebi, ISBN 975-9025-35-3
Patrick Girard, Hannibal Roma Surlarında, Güncel Yayıncılık, çeviren: Sonat Nayman, ISBN 975-8621-10-6