Abdullah Cevdet

Abdullah Cevdet Karlıdağ (9 Eylül 1869, Arapgir, Malatya - 29 Kasım 1932, İstanbul), Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarında ve cumhuriyetin kuruluş döneminde yaşamış siyasetçi, düşünür, göz doktoru, şair ve tercümandır.
Osmanlı ve Türkiyede "Batıcılık" akımının önde gelen isimlerinden birisidir. Fikirleri, İkinci Meşrutiyet dönemi düşünce yapısının şekillenmesinde etkili oldu. Sonradan İttihat ve Terakkiye dönüşecek İttihad-ı Osmani Cemiyetinin kurucusu beş tıbbiyeliden birisi Abdullah Cevdet idi (diğerleri İbrahim Temo, İshak Sükuti, Mehmet Reşit ve Hikmet Emin). Ancak yaşantısı siyasal alanda etkin görevler alarak değil, bir düşünce üreticisi olarak devam etti. Dönemindeki ana düşünce akımlarının çerçevesinde kendine özgü görüşler geliştirerek düşünce tarihinde özel bir yer edindi. Türkiyenin ilk kadın ve işçi hakları savunucularındandır. Tıp, felsefe, sosyoloji, siyaset alanlarında yetmişten fazla eserin yazarı veya çevirmenidir.
Hayatı
9 Eylül 1869 günü Arapgirde dünyaya geldi. Kürt kökenlidir. Kimi kaynaklara göre 1867 doğumludur. Babası Diyarbakıra birinci tabur katiplerinden Hacı Ömer Vasfi Efendidir. İlköğrenimini Hozat ve Arapgirde tamamladıktan sonra ailesiyle Harputa gitti. 1885te Mamuretülaziz (Elazığ) Askeri Rüşdiyesinden mezun oldu.
On beş yaşında İstanbula giderek Kuleli Askeri Tıbbiyye İdadisine girdi. Üç yıl sonra mezun oldu ve eğitimine Askeri Tıbbiyeye devam etti.
Tıbbiye yılları
Tıbbiyedeki öğrenciliği sırasında okulda hakim olan biyolojik materyalist eğilimlerden etkilendi. Ludwig Büchnere ait, kendisini çok etkileyen Kraft und Stoff adlı kitabın bir bölümünü biyolojik materyalist görüşleri herkesin anlayacağı bir dille anlattığı için Fizyolociya-i Tefekkür (1890) adıyla Türkçeye çevirdi. Onun çevirilerini hedef alan çeşitli reddiyeler kaleme alındı. Aynı yıl beyin fonksiyonları üstüne Dimağ adlı kitabı yayımladı. Ertesi yıl İslam alimleriyle biyolojik materyalist filozofların fikirlerini bağdaştırmaya çalışan Fünun ve Felsefe adlı çalışmasının ilk taslağını hazırladı. Okuldaki son yılında biyolojik materyalizm ve beyin fonksiyonları üzerine Fizyolociya ve Hıfz-ı Sıhhat-i Dimağ ve Melekat-ı Akliyye adlı iki kitap daha yayımlayan Abdullah Cevdet, aynı konular üzerinde Maarif, Musavver Cihan ve Resimli Kitab mecmualarında makaleler yazdı.
Felsefi fikirlerin topluma ancak siyaset aracılığı ile aktarılabileceğini düşünüyordu. Bu düşünceyle çeşitli siyasi hareketlerin içinde yer aldı. 1889da dört arkadaşı ile birlikte İttihad-i Osmani Cemiyeti adını verdikleri bir cemiyet kurdular. Daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyetine dönüşen bu cemiyet, 1908 Devrimine önayak olmuş, 1918e kadar devlet yönetimine egemen olmuştur. II. Abdülhamite karşı yürütülen propagandanın önde gelen isimlerinden biri olan Abdullah Cevdet, siyasal faaliyetleri nedeniyle öğrenimi boyunca birkaç kez tutuklandı, bir süre okuldan uzaklaştırıldı.
Tıbbiyedeki öğrenciliği sırasında edebiyatla da ilgilendi ve Abdülhak Hamidin isteğine uyarak şiirlerini kitap haline getirdi. Ömer Cevdet adıyla yayımladığı bu ilk eserlerinde özellikle Namık Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamid ve Halit Ziyanın etkileri sezilir. 1890 yılında yayımladığı ilk şiir kitabı Hiçten sonra Tuluat (1891) ve Masumiyet (1893) adlı şiir kitaplarını da yayımlamıştır.
Temmuz 1894te tıp öğrenimini tamamladı, göz hekimi oldu.
Sürgün yılları
Okulu bitirdikten sonra İstanbulda Haydarpaşa Numune Hastanesinde göreve başladı. Kolera salgını nedeniyle aynı yıl kasım ayında geçici görevle Diyarbakıra gönderildi; İttihat ve Terakkinin Diyarbakır şubesini kurdu. Bu şehirde bulunduğu sırada Mehmet Ziya Bey (Gökalp)in intihar girişiminde ilk müdahale eden ve onu kurtaran kişi oldu ve Ziya Gökalpin cemiyete intisabına önayak oldu.
Bu arada Büchnerin Natur und Geist adlı eserini Goril adıyla çevirdi. Eseri, Hikmet Müslümanın kayıp malıdır. hadisiyle sundu.
1895te İstanbula döndüğünde İttihatçı hareketleri tehlikeli görüldüğünden bozgunculukla suçlanarak tutuklandı ve başkentten uzaklaşması için Trablusgarp Merkez Hastanesinin göz hekimliğine getirildi. Fakat cemiyet adına çalışmalarına orada da devam etti. Bir buçuk yıl görev yaptıktan sonra hapsedildi. Dört ay sonra serbest bırakıldığında, Fizana sürülmesinin kararlaştırıldığını öğrenince, önce Tunusa kaçtı; oradan 1897 yılında Fransaya geçti.
İttihat ve Terakki Cemiyetinin iki gruba ayrıldığını, Mizancı Murat ve arkadaşlarının Serhafiye Ahmed Celaleddin Paşa arasında imzalanan anlaşma gereğince İstanbula geri döndüğünü gördü. Cenevreye geçerek Tunalı Hilmi ve Dr. Çerkez Mehmet Reşit gibi Jön Türkler'le buluştu. İki fırkaya ayrılan Jön Türklerden Ahmet Rıza Beyin liderliğindeki gruba katıldı. İshak Sükuti ile birlikte derneğin yayın organı olan Osmanlı gazetesini Türkçe - Fransızca olarak çıkardı ve istibdat karşıtı yazılar yazdı. Batı eserlerinden çeviriler yaptı; çevirdiği yapıtlar arasında Schillerin Giyom Tell adlı draması vardır. Bu esere yazdığı önsözü daha sonra İki Emel adıyla kitap olarak yayımladı. Ayrıca Vittorio Alfierinin, "Della Tirannide"(1789) adlı kitabını, "İstibdad adıyla çevirdi. Cenevrede yayınladığı şiir kitaplarından birisi olan "Kahriyat " adlı eserinde sanat kaygısından ziyade siyasi özlemlerle kaleme alınmış özgürlük, vatan sevgisi temalı olan ve hemen hemen hepsi II. Abdülhamid hakkında olan, onu hürriyet düşmanlığı ile suçlayan şiirlere yer verdi.
Yayımladığı yazılardan rahatsız olan padişah Abdülhamit, siyasi yazılar yazmaması ve İstanbula dönmemesi koşuluyla kendisini Viyana elçilik doktorluğuna atamayı önerince teklifi kabul etti. Onun Abdülhamite jurnalcilik yaptığı ve gazeteyi kapatıp Viyanada doktorluğu kabul etmesinin bunun kanıtı olduğu öne sürülmüştür; öte yandan diğer yayın çalışmalarını sürdürebilmek için gazeteyi kapatmaları karşılığında alacakları parayı kabul ettikleri de iddia edilir. 1903e kadar Viyana sefareti tabipliğini sürdürdü. Bu görevi sırasında belirli ölçüde muhalefete devam etse da daha çok şiirle meşgul oldu ve sembolist şiir çevrelerinde ilgiyle karşılanan kitaplar yayımladı.
Siyasi faaliyetlerini gizlice devam ettirdiğini saraya bildiren büyükelçi Mahmut Nedim Paşayı tokatlaması üzerine 1903te Avusturyadan sınır dışı edildi. Cenevreye dönerek Ethem Ruhi Bey ile buluştu; Osmanlı İttihat ve İnkılap Cemiyetini kurdu ve örgütün yayın organı olarak yeniden Osmanlı gazetesini çıkardı.
İçtihad
1904te İçtihad adlı bir basımevi kurdu. Basımevinde Batılılaşma yanlısı eserler bastı, İçtihad adlı bir dergi çıkardı. 1904 yılından öldüğü 1932 yılına kadar dönem dönem kesintiye uğramakla birlikte İçtihadı çağrıştıran Cehd, İşhad, İştihad, Alem, Eski İçtihad isimleri altında Cenevre, Mısır ve İstanbulda bu dergiyi yayımlamayı sürdürmüştür
Abdullah Cevdet, 1905te Cenevrede kısa bir süre görüşme imkanı bulduğu Mısırlı reformist din alimi Muhammed Abduhun fikirlerinden de etkilendi. Aynı yıl Osmanlı hükümetinin baskısı sonucu İsviçre hükümeti kendisini sınır dışı ettiğinde, basımevini Kahireye taşıdı.
Kahirede Teşebbüs-ü Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyetinin önemli bir üyesi haline geldi. 1906da başlayan ve bazı vergilerin kaldırılması ile birlikte meşrutiyet talebini de dile getiren Erzurum ayaklanmasını destekleyen yazılar yazdı. Meşrutiyet ilan edildiğinde hemen yurda dönmedi, bir süre daha Mısırda kaldı.
Doğu ile Batı arasında fikir alışverişinin yapılabildiği bir ortam yaratmayı amaçlıyordu. Bu amacı çerçevesinde Sadi, Mevlana ve Hayyamın yanı sıra Shakespeare, Schiller, Byrondan çeviriler yaptı. 1908de Reinhardt Dozynin Essai sur lHistoire de lIslamisme (İslamcılığın tarihi üzerine deneme) adlı iki ciltlik eserini "Tarih-i İslamiye" başlığı ile çevirip yayımladı. İslamı ve İslam peygamberini çok ağır biçimde eleştiren bu kitap, Osmanlı kamuoyunda büyük infiale yol açtı; Şubat 1910da yasaklandı, toplatıldı ve mevcut nüshalar Galata Köprüsünden atılarak imha edildi. Abdullah Cevdet Bey, eseri Müslüman tarihçilerin Dozynin yanlışlıklarını düzeltmelerine imkan tanımak amacıyla tercüme ettiğini iddia etti.
Yurda dönüş ve mütareke yılları
1910da İstanbula döndü. Kendi matbaası İçtihad Evini kurdu. "Kütüphane-i İçtihad" dizisini yayımladı. İçtihad dergisini 24'üncü sayıdan itibaren neşretmeye devam etti. Cağaloğlundaki evi, aydınların sık sık gelip gittikleri, tartıştıkları bir mekan halini aldı ve bu özelliği, Abdullah Cevdet Beyin ölümüne kadar da sürdü. Ölümünden sonra şahsi kütüphanesi ve arşivi, kızı Gül Karlıdağ tarafından korunarak muhafaza edilmiştir. Nadide eserler, günümüzde hala ayakta duran Cağaloğlundaki İçtihad Evinin en üst katında, kullandığı mobilya ve diğer eşyalarla birlikte saklanmaktadır. İttihat ve Terakki yönetimine karşı eleştirel tutumu nedeniyle baskılara maruz kalan Abdullah Cevdet Bey, 1914te basımı durdurmak zorunda kalmıştı. Bir süre İkdam gazetesinde imzasız başyazılar yazdı. İşgal yıllarında Sadrazam Damat Ferit Paşa tarafından Sıhhiye Genel Müdürlüğüne atanan Abdullah Cevdet Bey, kadınlara ilk kez genelev vesikası verilmesi uygulamasını başlatınca halktan gelen tepki üzerine görevden alındı. İngiliz Muhipler Cemiyetinin kuruluşunda rol oynadı, Kürt Teali Cemiyetinde de çalıştı. Seçkin insanların yetişmesine yönelik bir eğitimi ve biyolojik materyalizmi savunan Abdullah Cevdet Bey, daha cumhuriyet kurulmadan yıllar önce Latin harflerine geçilmesi gerektiğini vurguladı ve kadın hakları konusundaki görüşleriyle dikkat çekti. Bahailik hakkında hazırladığı yazı dizisi ile dini çevrelerin tepkisini çekti, kovuşturmaya uğradı.
I. Dünya Savaşı sonrası
İşgal yıllarındaki İngiliz yanlısı tutumu ve Kürt milliyetçisi örgütlerde yer almasından dolayı I. Dünya Savaşı sonrasında siyasal iktidarın gözünden düşmüştü. Cumhuriyet döneminde hakkında ömür boyu devlet hizmetinden men cezası verildi. Ömrünün kalan kısmını şiir yazarak, çeviri yaparak ve İçtihadı neşri ile uğraşarak geçirdi. Shakespeareden Mevlanaya ve Ömer Hayyama uzanan geniş ilgi alanında tercümeler ortaya koydu.
Cumhuriyetin ilk yıllarında Cevat Paşanın Elazığ milletvekilliğinden çekilmesi üzerine onun yerine meclise girmesi söz konusu olduysa da 1925te tarımı geliştirmek üzere göçmen getirilmesine ilişkin sözleri nedeniyle damızlık adam getirmek istiyor şeklinde söylenti çıkarılınca siyasetle ilişkisini kesti.
1928 yılında cumhurbaşkanı Atatürkün isteğiyle Fransız filozof Jean Mesliernin kaleme aldığı din eleştirisi kitabını çevirdi; eser, "Akl-ı Selim" adıyla Devlet Matbaasında, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları arasında yayımlandı. 1931 yılında şiirlerini Karlıdağdan Ses adıyla kitaplaştırdı.
29 Kasım 1932de İstanbulda kalp krizinden hayatını kaybetti. Dinsizlikle suçlanan Abdullah Cevdet Beyin Ayasofya Camiine getirilen cenazesi sahipsiz kalmış, cenaze namazının kılınmaması gerektiği ifade edilmişse de Peyami Safanın ricası üzerine namazı kılınmış, birkaç belediye görevlisi tarafından Merkezefendi Mezarlığına defnedilmiştir. Burhan Bozgeyikin "Meşhurların Son Anları" adlı kitabında ise cenaze namazının kılınamadığı, cenazesini taşıyacak araba bulunamadığı, Fener Rum Patrikhanesinden araba istenerek haç sembollü araba ile mezarlığa götürülüp birkaç belediye görevlisince defnedildiği anlatılmaktadır.