Memlûk

Memluk (), İslam dünyasında hükümdara bağlı köle kökenli asker. Memlukler profesyonel asker olarak İslam toplumuna girmişler ve zamanla güçlenerek iktidarı ele geçirebilecek konuma gelen oligarşik bir topluluk olmuşlardır.
Memluk sözcüğü Arapça me-le-ke fiil kökünden türetilmiş olup "efendisinin buyruğu altındaki köle" anlamına gelmektedir. Genelde memluk sözcüğü 9. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar İslam dünyasında faaliyet göstermiş beyaz ırka mensup köle kökenli askerleri tanımlamak için kullanılmıştır. Bu bağlamda memluk sözcüğü "çeşitli hükümdar veya devlet idarecilerinin muhafız birliklerinde görev yapan hususi, içtimai ve hukuki konumu olan asker" anlamına gelir.
Memlukler'in çoğu başta Kuman-Kıpçak olmak üzere Türk halklarından oluşuyordu. Ayrıca Çerkes ve Gürcü kökenli memlukler de bulunmaktaydı. Bunların dışında Balkan kökenli (Sırplar, Yunanlar ve Güney Slavları) memlukler olduğu da bilinmektedir. Beyaz tenli olmayanların Memluk olma şansı yoktu. Habeş, Batı Afrikalı, Hint ve benzerleri Memluk hiyerarşisine ancak hadımlık yoluyla girmişlerdir. Bunlar da Memluk toplumunun bir kısmını oluşturmuşlardır. Eyyubiler zamanında Mısır'daki memluklerin çoğunu oluşturanlar Kıpçaklar idi.
Tarihçe
Ortaya çıkışı
Muhafız birliklerinde görev yapan, kendilerine has içtimai ve hukuki statüye sahip memlukler, bir tür profesyonel asker niteliğinde İslam toplumuna girmişler ve zamanla siyasi iktidarları ele geçiren bir güç halini almışlardır. Bunu gerçekleştirirken köle olmalarını yadırgamamışlar hatta ulaştıkları konumu bir eleme ve seçilme sonucunda elde ettikleri için memluk kimliğini bir imtiyaz ve asalet belirtisi olarak görmüşlerdir. Memluk sınıfına dahil olmak için bazı önemli kriterler bulunmaktadır. Bunların başta geleni, İslam alimlerinin uygun bulduğu kölelik statüsünde ve beyaz ırktan olmaktır. Memluklar, genellikle Kafkasya'dan ve Orta Asya bozkırlarından gelen ve "Türk" diye adlandırılan kavimlerden seçilirdi. Etiyopyalı, Batı Afrikalı ve Hint hadımlar memluk statüsünde olmayıp bunlar memluklerin hizmetindeki unsurlardı.
Arap hakimiyetinde memlukler
Muhammed ve Dört Halife devirlerinde İslam ordusu Arap asıllı askerlerden meydana geliyordu. Fetihlerle birlikte Araplar dışında İslam'a girenlerin sayısında hızlı bir artış görüldü. Yeni Müslüman olanlardan İranlılar ve Kıptiler gönüllü veya ücretli asker konumunda orduya katıldılar. Emeviler döneminde başta Türk, Berberi ve İrani olmak üzere Arap dışı Müslüman askerlerin sayısı daha da arttı. Emeviler için en önemli asker kaynağı Horasan'dı. Öncelikle sınır boylarında yaşayanlar büyük ölçüde Müslümanların tarafına geçmişler ve "mevali" sıfatıyla Arap ordularına katılmışlardı. Ancak ordunun kumanda kademesinde Araplar yer alıyor ve mevali statüsünde bulunanlar onların kendilerine ikinci sınıf insan gözüyle bakmasını kabullenemiyordu.
Basra Valisi Ubeydullah bin Ziyad, 674 yılında Buhara seferinden dönerken beraberinde getirdiği 2.000 kişilik bir Türk birliğini Basra'ya yerleştirmişti. Kuteybe bin Müslim'in emrindeki 12.000 askerin de yaklaşık 7.000 kadarı, çoğunluğu Türk olmak üzere Arap dışı Müslümanlardan oluşuyordu. Diğer taraftan Velid bin Abdülmelik zamanında gerçekleştirilen Kuzey Afrika ve Endülüs'teki fetihlerden sonra İslam ordusunda yer alan Berberi asıllı askerlerin sayısı da çok artmıştı.
750 yılında Emevilerin yıkılmasına sebep olan Horasan kuvvetleri arasında Türk ve İranlı unsurlar çoğunluktaydı. Bu tarihten itibaren Horasanlılar yaklaşık iki nesil boyunca Abbasi ordusunun en önemli birliklerini teşkil ettiler. Göçebe menşeli bu askerler Irak'taki yeni konumlarına çok çabuk uyum sağladılar ve kısa zamanda halife ve halk nezdinde büyük itibar kazandılar. Emin ve Memun arasındaki iç savaşta kardeşini yenen Memun, Horasan dolaylarından topladığı kuvvetlerle iktidarı ele geçirmiş ve korumayı başarmıştı. İslam ordusundaki Arap dışı unsurlar arasında Türkler kadar nüfuzlu olanlar yoktu. Memun'un Horasanlı askerlerinin hemen tamamı Türklerden oluşuyor ve Mutasım devrine kadar daha çok Horasanlılar diye biliniyordu. Bu askerler hem milliyetleri hem askeri kimlikleri bakımından memluk sisteminin bir prototipiydi. Mutasım zamanında memluk sayısında çok hızlı ve önemli bir artış oldu. Bunun başlıca sebebi Abbasilerin kuruluşuna büyük katkıları olan İranlıların nüfuzunun gittikçe artmasıdır. Araplarla İranlılar arasındaki rekabetin, devletin işleyişini tehlikeli biçimde etkilemeye başlaması sebebiyle Memun ile halefleri bu güçler arasında denge kurmak amacıyla İslam devleti sınırları dışından Türkleri getirterek onlardan özel askeri birlikler kurmuşlardır. Böylece ordudaki memluklerin sayısı kısa zamanda 30.000'e ulaştı. Bu birliklerin kumanda kademelerinde yine Türkler bulunuyordu. Mutasım, Türk birlikleri için Samerra şehrini kurarak onlara geniş iktalar verdi ve yerli halkla karışmalarını engellemek amacıyla Asya steplerinden evlenecekleri kızlar getirtti.
Kendi devletlerini kurmaları
Memluk sistemi kısa zamanda devletin hüküm sürdüğü bütün topraklara yayıldı. Artık halifelerin memlukleri yanında eyalet valilerinin de memlukleri vardı. Ancak bu durum ülke içinde devlet otoritesinin ortadan kalkmasına yol açtı. Başlangıçta vilayetlerdeki düzeni memlukler sayesinde sağlayan halifeler ve valiler bu defa onların merkeze karşı bağımsızlık mücadeleleriyle karşılaştılar. Babası Memun'un hizmetinde bir memluk olan Mısır vali vekili Ahmed bin Tolun, soydaşı memluklerin desteğini alarak 868 yılında Mısır'da ilk Müslüman-Türk devletini kurdu. Yine Tolunoğullarının yıkılmasından sonra Mısır valiliğine getirilen ve Abbasilerin hizmetindeki başka bir Türk memlukunun oğlu olan Muhammed bin Toğaç emrindeki 8.000 memlukun desteğiyle Mısır'da iktidarı ele geçirip İhşidileri tesis etti. 969 yılında bu devleti yıkan Fatımiler de memluk sistemini uygulamak durumunda kaldılar. Fatımi ordusunda başlangıçta Berberi ve Zenci birlikleri bulunuyordu. Müstansır zamanından itibaren sadece Türklerden meydana gelen memluk birlikleri kuruldu. Fatımiler, bu birlikler sayesinde özellikle Suriye ve Mısır üzerindeki hakimiyetlerini belirli bir zaman sürdürme imkanı buldular. Türk memlukleri farklı devletler tarafından yaklaşık beş asır boyunca tercih edilen askeri kuvvet oldu. Bir Müslüman yönetici, Türk memluklerindan birlik kurmaya karar verdiğinde komşu devletler de başka seçenekleri bulunmadığından onu takip ediyordu çünkü aksi takdirde diğerlerinin karşısında zayıf duruma düşüyordu. Memluk elde edilebilecek bölgelere hükmeden veya onlara yakın bir coğrafyada olan Müslüman yöneticiler düşmanlarına karşı avantajlı durumdaydılar. Örneğin Samaniler bu avantajı çok iyi kullanmışlardı.
Başlangıçta Türk devletlerinin ordularında köle askerlerden oluşan birlikler yoktu. Türklerin gulam/memluk sistemini uygulamaları 11. yüzyılın başlarına dayanmaktadır. Türk hanedanları bu yüzyılda Orta Asya'dan gelerek İran'a yayıldılar ve zaman zaman Türkmen birliklerinin yerine daha güvenilir bir unsur olan gulamları kullandılar. Gulamlık müessesesi, memluk sisteminin tam bir benzeri olduğu gibi amaç ve görevleri bakımından Osmanlılardaki kapıkulu askeriyle de eşdeğerdir.
Selahaddin Eyyubi'den itibaren Mısır ve Suriye'de istihdam edilen memluklerin sayısı çok arttı. Bu devirde memlukler, emirlerin birliklerinin çekirdeğini oluşturmaktaydı. Eyyubi sultan ve meliklerinin her biri, kendi devletini korumak ve diğer bir melikin toprağı üzerindeki emellerini gerçekleştirebilmek için yeni askeri birlikler kurmak zorunda kaldı. Hasımları karşısında kendilerini güçlü kılacak bir unsur olarak memluk istihdam etmeye başladılar. 12. yüzyılın ortalarında Orta Doğu'daki irili ufaklı bütün İslam devletlerinde memluklerin sayısı ve nüfuzu hızlı bir şekilde arttı. Artık Türk memlukleri bölgede siyasi ve askeri olaylarda belirleyici bir güç olmuş ve şehzadelerin tahta geçişlerini kontrolleri altına almışlardı. Çünkü Eyyubi hükümdarları saltanatlarını korumak için mutlaka memluklerin desteğine ihtiyaç duyuyor, onlar da bu sayede siyasi nüfuzlarını gittikçe arttırmaya çalışıyordu. Nihayet 1250 yılında Mısır'da iktidarı ele geçirip 1517'de I. Selim tarafından yıkılacak olan Memluk Devleti'ni kurdular ve yıkılıştan sonra da 1811 yılında Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın önde gelen beylerini ortadan kaldırmasına kadar nüfuzlarını korudular. Memlukler Mısır'dan başka Hindistan'da da kendi adlarıyla anılan bir hanedan kurmuşlardır.