Zeybek (unvan)

Zeybek; Batı Anadolu Efesi.
Zeybek sözcüğünün kökeni konusunda bilim insanları ve araştırmacılar arasında birçok değişik, hatta karşı karşıya duran görüşler vardır. Bugün için eldeki verilerle sorunu çözümlemek doğrultusunda bir görüş birliğine varmak da olası görünmemektedir.
Sözcüğün kökeni üzerine çeşitli görüşler
Divanu Lügati't-Türk de, Bekneg kelimesindeki Bek sözünün sağlam olduğu yazılmaktadır. Divanu Lügati't-Türk de Sağ sözünün Zeybeklik, anlayışlılık anlamında olduğu kaydedilmektedir. Divanu Lügati't-Türk de s harfinin bazen Türk dilinde z okunduğu söylenmektedir. Zeybek sözünde Bek sözünün bulunması anlamı olan sağlam sözünü doğrulayacak ek ad olması şarttır Bek sözcüğü bir insan için kullanıldığına göre ek sözü, insanın niteliğini iyi yönünden anlatan söz, olarak gerekir. Bek sözü ile ancak anlayışlılık ve akıllılık anlatan Zag sözü ile birleşik ad olabilir ve şeklini alır. Dolaylı Zeybek unvanı Divanu Lügati't-Türk de, anlayışlı ve akıllı, sözünü sağlam tutan olarak görünüyor. Ayrıca Peçenek askerlerinin kılığının Zeybek kılığıyla benzerliklerine dair bilgiler, Bizans kroniklerinde de tesbit edildiği gibi Claude Cahen bu vakayı, İslam Kaynaklarına Göre Malazgirt Savaşı adlı makalesinde Bizans komutanlarından Kapadokyalı Alyatte emrindeki ücretli Peçenek askerlerinin kiyafetlerinin karşı cephedeki soydaşlarından ayırt edilemediği şeklindeki ifadeleriyle açıklamıştır. Bazı tarihçilere göre Zeybeklik kültüründe Peçenek kültürünün büyük etkisi bulunmaktadır.
Onur Akdoğu'ya göre
Onur Akdoğu, zeybek kavramının Eski Türkçede koruyucu zırh anlamına gelen say; sağlam ve sıkı anlamına gelen bek sözcüklerinin birleşmesinden doğan bir kavram olduğunu söylemektedir. Zeybek sözcüğü için; Güçlü, kuvvetli koruyucu anlamında kullanılmış saybek kelimesinin yüzyıllar içinde önce saybak, daha sonra seybek, seybak, zeybak ve Zeybek olarak değişim sonucu ortaya çıkmıştır. demektedir.
Dr. Tahir Kutsi'ye göre
Dr. Tahir Kutsi; Bizanslı tarihçi Parhimeresi tanık göstererek Zeybek sözcüğünün Türkçe kökenli olduğunu savunmaktadır. Bizanslı tarihçinin belirttiğine göre Aydın, Salmpakis Mantahias adındaki bir komutan eliyle Türklerin eline geçmiştir. Bu komutan da, Gazi Menteşedir Salmpakis unvanıyla anılmaktadır. Salmpakis ise Saybaktır. Rum alfabesinde B harfi olmaması dolayısıyla aradaki B harfi MP harfleriyle gösterilmekte dir ve yine aradaki L harfi de yumuşaktır, Y gibi söylenmektedir. Saybak sözcüğü de; yiğitlik, mertlik ifade eder. Bu sözcük, zamanla yumuşayıp incelerek Zeybek olmuştur. Ayrıca araştırmacı, Orta Asyada ve Türkistanda Zeybek, Saybak, Seybek adında köyler bulunduğunu, sözcüğün Ege Bölgesinde yiğit, özü sözü doğru, kişiliğine inanılan, sözüne güvenilen kişi anlamı taşdığını belirtmektedir.
Cemil Demirsipahi'ye göre
Cemil Demirsipahi ise Türk Halk Oyunları adlı eserinde, sözcüğün kaynağının bilinmediğini söyleyerek Dr. Tahir Kutsinin düşüncelerine katılmaktadır. Ayrıca Arapların da bu sözcüğü sahiplendiklerini belirtir. Yazara göre Araplar, Mısırda oluşturulan askeri fırkalardan bazılarının Bursa yöresindeki Türklerden oluştuğuna; bu askerlere toplu davranışlarında atak olmaları nedeniyle Cıva gibi anlamında Zeybeki dendiğine ve bu sözcüğün zamanla Zeybek şeklini aldığına inandıklarını belirtmektedir.
İsmail Özboyacı'ya göre
İsmail Özboyacı, Zeybek sözcüğünün Türkçeden Yunancaya geçmiş öz Türkçe bir sözcük olduğunu belirtmektedir.
Mahmut Ragıp Gazimihal'e göre
Mahmut Ragıp Gazimihale göre, Zeybek sözcüğü salbak ya da bunun diğer bir söylenişi olan saypak sözcüklerinden türemiştir. Bununla bağlantılı olarak, kaynaklarda geçen salmpakis sözcüğünün aslında salpak ve dolayısıyla Zeybek olduğunu savunur. Zeybek sözcüğünün Türkçe bir sözcük ve aynı zamanda Kırgızlar arasında da bir oyun adı olduğunu; ayrıca Doğu Türkistan ve Afganistanın Badahşan kentinde Zeybek adında birer köy bulunduğunu belirtir.
Halil Oğultürk'e göre
Halil Oğultürk; Mahmut Ragıp Gazimihalin düşüncelerini aktararak, bu düşüncelere katıldığını, ayrıca Hüseyin Hilmi Bayındırın Zeybek sözcüğü üzerindeki incelemesini de aktararak Zeybek sözcüğünün Oğuz Türkleri'ne ilişkin olduğunu belirtir.
Hüseyin Hilmi Bayındır'a göre
Hüseyin Hilmi Bayındır ise, bu sözün anlayışlılık anlamına gelen sağ ve sağlam anlamına gelen bek sözlerinin birleşiminden oluştuğunu iddia eder. Hüseyin Hilmi Bayındıra göre; Divan-ı Lügati't-Türkde Bekneğ sözcüğündeki Bek hecesinin Sağlam anlamında olduğu yazılmaktadır. Yine Divan-ı Lügati't-Türkde Sağ sözcüğü Oğuzcada Zeybeklik, anlayışlılık anlamına gelmektedir. Divan-ı Lügati't-Türkde S harfinin kimi zaman Türk dilinde Z olarak okunduğu söylenmektedir. Zeybek sözünde Sağlam anlamında bir Bek sözünün bulunması Zeybek adının birleşik ad olduğunu anlatmaktadır. Bek anlamı olan sağlam sözünü doğrulayarak bir ek ad olması şarttır. Bek sözü bir insan için kullanıldığına göre de ek sözü, insanın niteliğini iyi yönünde anlatan söz olması gerekmektedir. Yani Bek sözü ile ancak anlayışlılık, akıllılık anlatan Zağ sözü ile birleşik ad olabilir ve Zağ-Bek şeklini alır. Bunu Türk dilinin yapısı zorunlu kılmaktadır. Başta gelen kalın, anca yumuşak hece; sonda gelen ince, ancak sert heceye uydurularak okunur kuralına göre Zağ hecesi kendisinden sonra gelen sert, ince Bek hecesine uydurularak Zeğ olmuş; Bekle birlikte anlayışlı, akıllı, sağlam, anlayışlı adam anlamında Zeğbek olarak Avrupa tarih kitaplarına geçmiş ve çağımıza değin Bozdağ, Dalgalı köylerinde yaşamıştır. Sonraları sözcüğün ortasındaki Ğ söylendiği gibi yazılma kuralına uyularak Yye dönmüştür.
Sabahattin Türkoğlu'na göre
Sabahattin Türkoğlu, Anadoluya gelen ilk Türklerde asker ve orduya Sü dendiğini, Sü-Bek sözcüğünün Subay anlamına geldiğini, S harfinin yumuşayarak Zye dönüştüğünü ve Zübek biçimini aldığını; zamanla bu sözcüğün de Ziybek-Zeybek biçimini aldığını belirtmiştir.
Şeref Üsküp'e göre
Şeref Üsküp ise, bu sözcüğün, cıva anlamına gelen Arapça zibak sözcüğünün ziybak sözcüğüne dönüşmesinden türediğini söyler.
Halikarnas Balıkçısı'na göre
Halikarnas Balıkçısı, Lydiaca obekkos, to bekkos ve ibakhi sözcüklerinin, zeybek sözcüğüne dönüştüğünü söylemektedir. Zeybek sözcüğünün kökeni ile ilgili iddialardan biri ise; İyonya dilinde Tanrı "Bakhüs'ün Askerleri" anlamına gelen Zai Bakhon kelimesinden türediğidir. Bacchus [/ˈbækəs/ or /ˈbɑːkəs/; Greek: Βάκχος, Bakkhos] tanrı Dionisos'a Romalıların taktığı isimdir.
Enver Behnan Şapolyo'ya göre
Enver Behnan Şapolyo ise; bağlantısını nasıl kurabildiyse, zeybek sözcüğünün hudut bekçileri olduğunu söylediği, sekban ve seymenden geldiği anlaşılmaktadır demektedir.
Zeybek kavramının ortaya çıkışı, çobanlıkla ilgili görünmektedir... Zeybeklerin çoğunluğunun çobanlıktan yetişme..., çobanların yanlarında birkaç yakın arkadaşları olur, zeybek çetesi kuracakları zaman bu kişileri bulup konuşurlar. Bu kişiler de genellikle çobandırlar. Zeybeklerin ilk mesleği çobanlık... Çoban tipine bakıldığında; zeybeğin sosyal rolü ve taşıdığı özelliklerle büyük ölçüde örtüştüğü görülmektedir gibi belirlemeler yapılmaktadır.
Haydar Avcı'ya göre
Haydar Avcıya göre; sorundaki tıkanma, halk diline uzak oluş ve yabancılıktan kaynaklanmaktadır. Bugün Anadolunun birçok yöresinde, halk dilinde halen kullanılan bir sözcük vardır. Bu sözcük zağmak sözcüğüdür ki çeşitli anlamlara gelmektedir.
Zağmak:
Kaçmak, koşmak. (Söğüt, Çal, Denizli Üçem, Bala, Ankara Göl, Çubuk, Ankara Güvenç, Konya.)
Düşmek. (Zile, Tokat Bor, Niğde.)
Hızla fırlamak, akarcasına kayıp gitmek. (Eğridir köyleri, Isparta Söğüt, Bilecik Alaşehir, Manisa Çankırı Mersin köyleri, İçel Afşin, Maraş Çarşamba, Samsun Şarkışla, Koyulhisar, Sivas Bor, Niğde Yozgat.)
Saldırmak. (Kumdanlı, Yalvaç, Isparta.)
Hareket etmek, hızla bir yere gitmek, gidiş, yerinde duramamak, kaçarak kurtulmak. (Ankara, Kalecik ilçesi, Alevi Türkmen köyleri.)
Yaman, atik, çevik, bir şekilde hareket etmek. (Isparta, Keçiborlu, Kılıççı kasabası ve köyleri.)
Ayrıca Ankara yöresi köylerinde zağ sözcüğü hızla git, durma, seğirt, savuş, hareket et anlamında kullanılan bir sözcüktür.
Özetle
Şimdi bu açıklamaların zeybek kavramıyla ne ilgisi var denilebilir. Kısaca bunu açıklayalım. Bilindiği gibi bek, bak, pek, pak ekleri Türkçede kavram yaratmak amacıyla kullanılan eklerdir. Söz gelimi; kaymak fiilini ele alacak olursak, burada kay köküne pak eki eklenerek kaypak kavramı türetilmiştir ki, anlam olarak ikiyüzlülüğü, tutarsızlığı, dönekliği, güvenilmezliği anlatmaktadır. Zağ köküne ise, bek ya da bak eki eklendiğinde ise zağbek veya zağbak kavramları ortaya çıkar ki, bu da sürekli kaçan, belli bir yerde kalıcı olarak durmayan, yeri geldiğinde saldırı durumunda olan; bir yere, özellikle sığınılacak ve savunulacak yerlere kaçarak kendini savunan gibi çeşitli anlamları içerir ki, bu anlamlar da, zeybekliğin yapısı ve konumuyla bütünüyle örtüşmektedir.
Bu kavramın yüzyıllar boyunca halk ağzında, yöresel söyleyişlere ve dilin akıcılığına uydurularak zeğbek, zeybek şekline dönüşmüş olabileceğini de rahatlıkla düşünebiliriz. Söz gelimi, Ege Bölgesi telaffuzuyla Orta Anadalu, Kuzeybatı Anadolu telaffuzuyla, Güneybatı Anadolu telaffuzunun aynı olduğunu söyleyebilir miyiz? Dolayısıyla bu kavramların da bölgeler arası konuşma dilinde böyle küçük değişikliğe uğraması bize göre doğal bir durumdur. Bu tür değişimleri, başka sözcük ve kavramların kullanımında da görebiliriz.
Zeybeklerin de bir yerde duramayan, belli ve kalıcı bir mekanı bulunmayan, barınmak ve korunmak amacıyla sürekli kaçış, yani hareket halinde olan, ulaşılması zor ve sarp yerlere, özellikle dağlara giden topluluklar olduğu düşünülürse, bu kavramın pekala bu sözcükten açıkladığımız biçimde türetildiği neden söylenmesin?
Ayrıca kaynaklarda zeybek kavramının ele avuca sığmaz kişi anlamına geldiği de belirtilmektedir ki, bu da yukarıdaki düşüncelerimizi doğrular niteliktedir.
Biliyoruz ki, zeybeklik geleneği içinde dağa giden, dağlara çıkan kişiye zeybek oldu denilmektedir. Zağmak sözcüğünün anlamlarıyla bir arada düşünüldüğünde, bu anlam ve aktarım, savlarımızı bütünüyle desteklemektedir.
Ayrıca zağbek ve zeybek kavramlarında olduğu gibi, seymen kavramının da Ankaranın çeşitli yörelerinde sağmen, samen, seymen, seyman şekillerinde kullanıldığı görülmektedir. Yine buna benzer bir biçimde bey kavramı da halk dilinde beğ, bağ, ba, beg biçimlerinde kullanılabilmektedir. Çoğu zaman halk, beyim kavramının beğim biçiminde telaffuz eder ki, dildeki bu tür değişimler, yukarıdaki düşüncelerimizi önemli ölçüde onaylamaktadır. Halk dilinde y harfinin ğ ve g harflerine; g ve ğ harflerinin y harfine dönüştüğü çok sık görülen bir durumdur. Aynı durum zağbek kavramı için de geçerlidir.
Yine bu şekilde dildeki yöresel değişim sonucu zeybek bölgesi olan Ankara dolaylarında zeybek kavramının çeşitli şekillerde değişikliğe uğradığını, zibek, ziybek gibi söyleniş biçimlerine rastlanıldığını ve bu şekilde halk arasında kullanıldığını belirtmekte yarar görüyoruz.