Kürdî

Kürdi, Klasik Türk müziğinde si bemol notasını andıran perde ve dügah perdesindeki bir makam.
I. Sultan Murad zamanında yazılmış olan Kitab-ı Musiki ve Edvar-ı Makamat'da Kürdi adına rastlanmamaktadır. Makamın, Kürdi adını daha sonra almış olması görünmektedir. Bununla birlikte bu iki kitapta ve Zeyn'ül-Elhan'da bu makamı Ebi-Selik veya Ebu-Selik makamı olarak görülmektedir. Ladikli Mehmet Çelebi döneminde Ebu-Selik adı Kürdi olarak değiştirilmiştir.
III. Selim devrinden evvel yazılmış musiki kitaplarında Acem-Kürdi yoktur. Hatta, Abdülbaki Nasır Dede'de de bulunmamaktadır. Bu makamın Dede tarafından bilinmesi ve bu makamdan beste yapılması, daha sonra İsmail Ağa'nın Acem Kürdi peşrevi ile Osep Ağa'nın berefşan bestesi, II. Mahmud devri ile daha sonraki devreye tesadüf etmektedir.
Bu itibarla makamın tertip tarihinin (elimizde bulunan eserlere göre) eski olmadığı anlaşılmaktadır. III. Selim döneminde tertiplenen makamlardan biri olduğu anlaşılmaktadır.
Acemkürdi makamı, acem makamını husule getiren acemaşiran ve uşşak dizilerinin nihayetine bir kürdi dörtlüsünün katılmasından ibarettir.
Güçlü acem-fa durak dügah-la sesleridir. Makam acem makamını yapar, sonra kürdi dörtlüsü ile karar eder. Bazen ibare arasında da kürdi dörtlüsü gösterilir. Acem-Kürdinin kürdi makamından farkı pek azdır. O da iptida da çargah dörtlüsünün çokça icrasıdır.
Acem kürdiyi donanımda acem makamında olduğu gibi, uşşak dizisinin işaretleri ile gösterilir. Acemaşiran dizisinin dördüncü sesi olan (sünbüle-küçük-mücennep bemollü si) kürdi dörtlüsünün ikinci sesi olan (kürdi-küçük mücennep bemollü si) nin değiştirme işaretleri ibare arasında o seslere ilave edilir.
A) Arel-Dr. Ezgi Sisteminde
Kürdi dizisi mülayimdir. Pestten tize doğru seslerinin isimleri, dügah, kürdi, çarigah, neva, hüseyni, acem, gerdaniye, muhayyerdir; nota isimleri ise, la, küçük mücennep bemollü si, do, re, mi, fa, sol, la, dır. Kürdi dizisi pest tarafta bir kürdi dörtlüsüne, tiz tarafta bir buselik beşlisinin birleşmesinden teşekkül etmiştir. Kürdi makamı saittir. Lakin ekseriya dizide karışık hareket eder. Güçlü nağme dördüncü derece olan (Neva-re) dir. Bunda yeden nağmesi bir tanini aralığındadır. Bununla beraber bazı bestekarlar bir küçük mücennep aralığı ile nadiren karar vermişlerdir. Makam, kürdi dörtlüsünün ya durak ya güçlüsünden başlar, onda gezinip durak veya güçlüde muvakkat karar yapar. Sonra icap ederse buselik beşlisinde dahi seyrederek gelir durakta kalır.
Kürdi dizisi nağmelerinin birbirinden sonra buutleri:
(1) bir bakıyye (2) bir tanini (3) bir tanini (4) bir tanini (5) bir bakıyye (6) bir tanini (7) bir taninidir.
Durak nağmesine göre aralıkları:
(1) bakiyye (2) bir küçük üçlü (3) tam dörtlü (4) tam beşli (5) bir küçük altılı (6) küçük yedili (7) tam sekizlidir.
Kürdi dizisini mevkiinde yazmak istediğimizde tabii çarigah dizisinin altıncı sesinden tize doğru yazılacaktır. Çarigah dizisinin altıncı yedinci sesleri arası bir tanini, kürdinin birinci ve ikinci sesleri mesafesi bir bakıyye olduğundan çarigahın yedinci sesine bir küçük mücennep bemolü vazetmek lazımdır. Çarigahın yedinci, sekizinci nağmeleri buudü bir bakiyedir, yedinci sese konulan küçük mücennep bemolü ile bu seslerin aralığı bir tanini olmuştur. Kürdinin üçüncü ve çarigahın birinci seslerinden sonra aralıklar birbirinin aynıdır; donanımda çarigah dizisinin yedinci sesine bir küçük mücennep bemolü koymakla kürdi dizisini mevkiinde yazmış oluruz.
B) Töre- Ekrem Karadeniz Sisteminde
GİRİŞ VE KARAR: Çoğunlukla Neva ve Hüseyni perdelerinden terennüme başlayıp Dügah perdesinde karar verir.
ISKALA: Bu makam çıkış ve inişte aynı ıskalayı kullanır. Nota yazarken eserin baş tarafına Kürdi perdesine mahsus olan Bemol işaretini koymak uygun olur.
Bakınız:
kürdilihicazkar
acemkürdi
arabankürdi
muhayyerkürdi
nevakürdi
Klasik Türk müziği makamları