Midhat Paşa

Ahmed Şefik Midhat Paşa (18 Ekim 1822, İstanbul - 8 Mayıs 1884, Taif), Osmanlı devlet adamıdır. İki kez sadrazam, Tuna, Aydın ve Suriye Valisi olan Midhat Paşa, ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-ı Esasi'yi hazırlayan kurulun başkanlığını yaptı.
Midhat Paşa, Padişah Abdülaziz (1861-1876) döneminde savunduğu reform politikalarıyla tanınmış ve iki kez sadrazamlık yapmıştır. Valilikteki başarılarını sadrazamlığında gösterememiştir. İlk sadrazamlığında açığı olan bütçeyi fazla vermiş gibi göstermesi, saray erkanı ile rüşvet ve yolsuzlukla mücadele kapsamında girdiği mücadele ve sürtüşmeler görevden alınmasına sebep olmuştur. Öte yandan ilk sadaretinde Abdüllaziz'in arasının iyi olduğu Mısır hidivi İbrahim Paşa'ca iknası akabinde Mısıra dış borçlanma yetkisi veren fermana karşı çıkmış ancak bunda başarılı olamamış, neticede Mısır İngiliz hakimiyetine girmiştir. 1876da Abdülazizin tahttan indirilmesiyle sonuçlanan askeri darbenin liderlerinden biri olmuş, aynı yıl padişah V. Muratın tahttan indirilerek II. Abdülhamidin tahta geçirilmesi olayında da belirleyici rol oynamıştır. Abdülhamid döneminde 2. sadareti başlamıştır. Abdülhamidin 23 Aralık 1876da ilan ettiği Kanun-u Esasinin mimarlarından biridir. Balkanlarda Rusyanın kışkırtmalarıyla çıkan ayaklanmalar ve Rusyanın savaş tehditleri karşısında, padişahın karşı görüşü ve Lord Salisburynin uyarılarına rağmen İngilterenin yardım edeceğine inanarak İmparatorluğu Rusya ile savaşa sürüklemiş ve bu savaş Osmanlı İmparatorluğunun tarihindeki en büyük felaketlerden biri olan 93 Harbi olarak tarihe geçmiştir. Bu olaylardan kısa bir süre sonra Mithat Paşa Abdülhamidin gözünden düşerek sürgüne gönderilmiş, 1881de Abdülazize suikast suçlamasıyla Yıldız Sarayında kurulan Yıldız mahkemesi tarafından idama mahkum edilmiştir. Cezası Abdülhamid tarafından Taifte hapis cezasına çevrilmiş ancak üç yıl sonra muhafızları tarafından öldürülmüştür. Cinayetin II. Abdülhamidin emriyle işlendiğinden şüphelenildiyse de kesinlikle kanıtlanamamıştır.
Mithat Paşa Tanzimat reformlarını gerçekleştiren kuşağın önde gelen temsilcilerinden biridir. Ancak Tanzimatın asıl lider kadrosunu oluşturan Mustafa Reşit, Ali ve Keçecizade Fuat Paşalarca fazla radikal ve istikrarsız bulunarak dışlanmış ve nispeten geç yaşta ön plana çıkma olanağı bulabilmiştir. 1860larda Tuna ve Bağdat vilayetlerindeki başarılı reform çalışmaları Mithat Paşanın kariyerinin zirve noktası olarak görülür. 1870lerdeki iki kısa sadrazamlığı siyasi çatışmaların ve büyüyen mali krizin gölgesinde kalmıştır. 1876 krizinde Mithat Paşanın bir Cumhuriyet rejimi tasarladığı iddia edilmiştir. Bu iddia Abdülhamid yıllarında paşanın zevaline yol açmış, ancak 1908 ve 1923ten sonraki yıllarda yeniden kazandığı itibarın temelini oluşturmuştur.
Dolmabahçede 1947de inşa edilen BJK İnönü Stadyumu 1951de Demokrat Parti hükumetince Mithatpaşa Stadyumu olarak adlandırılmış, ancak 1973te İnönü Stadyumu adı iade edilmiştir.
Hayatı
18 Ekim 1822de İstanbulda dünyaya geldi. Rusçuklu Hafız Mehmed Eşref Efendinin oğludur. Asıl adı Ahmet Şefik idi. Övülen anlamındaki Mithat ismi, Divan-ı Hümayun Kaleminde görev yaparken amirleri tarafından verilmiştir.
Çocukluğu babasının naip (kadı vekili) olarak bulunduğu Vidin ve Lofçada geçti. 12 yaşında iken İstanbula geri döndü; Divan-ı Hümayun Kaleminde görev aldı. Bir yandan da Fatih camiinde ünlü hoca efendilerin derslerini izledi; Arapça, Farsça, mantık ve İslam hukuku öğrendi.
1840 yılında Sadaret Mektub-i Kalemine atandı; iki yıl burada çalıştıktan sonra Şam, Konya, Kastamonuda divan katibi olarak görev yaptı. Yolsuzluklarla mücadele hakkında hazırlayıp gönderdiği bir rapor dönemin sadrazamı Mustafa Reşit Paşa'nın beğenisini kazanınca İstanbul'a çağrıldı. Memuriyet hayatına İstanbulda devam etti ve Reşit Paşa tarafından himaye edildi. 1848'de Antakyalı Lamia Hanımla İstanbulda evlendi. Bu evlilikten Memduha adlı bir kız çocukları oldu.
1851'de serhalife tayin edildi ve Arabistan Ordusu müşiri Kıbrıslı Mehmed Emin Paşanın durumunu teftişe gönderildi; bazı yolsuzluklarını belirleyerek görevden azline neden oldu. 1852'de halk ve hükumet arasındaki anlaşmazlıklara bakan Meclis-i Vala'yı Ahkam-ı Adliye Dairesi 'ne atandı.
1854'te Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa'nın sadrazam olması üzerine Mithat Paşa, Rumeli'de hüküm süren isyan, karışıklık ve asayişsizlik konularını incelemek ve önlem almak üzere İstanbul'dan uzaklaştırıldı. Altı ay kadar süren çalışmalardan sonra hazırladığı detaylı raporu tekrar sadrazam olan Mustafa Reşit Paşa'ya sundu ve yıldızı yeniden parladı.
1858de devrin sadrazamı Emin Ali Paşadan izin alarak Avrupa kentlerinde altı ay geçirdi. Bu arada Fransızcayı öğrendi. Dönüşünde Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye Başkatipliğine atandı (1859) ve Kuleli Olayı sanıklarının yargılanmasında görevlendirildi.
Niş valiliği
Mithat Paşanın başarılı çalışmaları, düşmanı olan Kıbrıslı Mehmet Emin Paşanın bile takdirini kazanmıştı. Yeniden sadrazamlığa yükselmiş olan Kıbrıslı, onu vezir rütbesi ve paşa unvanı ile Niş valiliğine atadı. Dört yıl süren bu görev sırasında üstün yeteneğini ve yaratıcılık gücünü ortaya koydu.. Yörede eşkıyalık olaylarını önledi; Müslüman ve gayri-Müslüm halkın barış içinde yaşaması için önlemler aldı; maliye, bayındırlık alanlarında başarılı çalışmalar yaptı. Sulama kanalları yaptırmak, kimsesiz çocuklar için ıslahhaneler açmak, zirai kredi kooperatifleri kurdurmak, posta şirketlerini faaliyete geçirmek gibi büyük reformlar gerçekleştirdi. Aynı zamanda Ziraat Bankasının ve Tarım Kredi Kooperatifleri'nin temeli sayılan Memleket Sandıklarını kuran kişiydi. Memleket Sandıkları ile çiftçiye yüksek faizli krediler veren tefecilere karşı devlet destekli kooperatif bir sisteme geçildi. Çalışmalarının başarısı üzerine sınır komşusu Prizren eyaleti de Niş valiliğine bağlandı.
Tuna Vilayeti Nizamnamesi
Vilayetlerde yeni bir idari düzen kurmaya çalışan hükumet; Mithat Paşanın Nişte uyguladığı düzeni benimsedi ve onu 1863te İstanbula çağırarak vilayetler idaresi hakkında yeni bir kanun tasarısı hazırlamasını istedi. Mithat Paşanın katıldığı, Keçecizade Fuat Paşa başkanlığındaki komisyon Tuna Vilayeti Nizamnamesini hazırladı. Nizamname, 1864 yılında kabul edildi ve yeni sistemin uygulanacağı örnek bir vilayet olarak Tuna vilayeti kuruldu. Niş, Silistre, Vidin eyaletlerinin birleştirilmesinden oluşan Tuna eyaletine vali olarak Mithat Paşa atandı. Bu görevi, vilayet merkezi olan Rusçukta seçimle oluşacak bir Vilayet Meclisi kurulması şartıyla kabul etti.
Tuna valiliği
Mithat Paşa, üç yıldan fazla kaldığı Tuna vilayetinde önemli hizmetler gerçekleştirdi. Bir devlet büyüklüğündeki eyaletin idaresini yeni nizamnameyi uygun olarak düzenledi. Köylerde İhtiyar Meclisleri, kazalarda İdare ve Deavi Meclislerini kurdu. Senede bir kez toplanacak olan Vilayet Umum Meclislerini oluşturdu. Paşa, özellikle şose yollarına önem verdi. Tunada kaldığı üç buçuk yıl içerisinde 3.000 kilometre yol, 1.400 köprü yaptırdı. Menafi Sandıkları" adı altında bir teşkilat kurdu, ziraatçiler, küçük bir faiz karşılığında sarraflar yerine bu sandıktan borç alabildiler. Zamanla Tuna Vilayetinden başka Osmanlı Devletinin tüm vilayetlerinde benzer şekilde "Memleket Sandıkları" kurulmuş ve bu sandıklar Ziraat Bankası ile Emniyet Sandığının temelini oluşturmuştur. Niş, Rusçuk, Sofyada öksüz ve yetimler için ıslahhaneler kurdu. Bu kurumlarda çocuklara terzilik, ayakkabıcılık gibi el becerileri kazandırıldı. 17 Temmuz 1866da Tunada telgraf hattı döşendi. Tuna Ticaret Vapurlarını işletmeye açtı. Tuna adında bir gazete kurdu. Verginin zamanında toplanması için tahsildarlık kuruldu; vilayetin yıllık gelirinde büyük artış sağlandı. Tuna Vilayeti Nizamnamesinin Tunada çok başarılı uygulanması sonucunda Rumeli, Anadolu ve Arabistanda da gerçekleştirilmesine karar verildi.
Mithat Paşanın asayiş alanındaki çalışmaları Panislavist Bulgar çetelerinin faaliyetlerine engel olunca Bulgarları isyana teşvik eden Rus siyasetine aykırı düşmekteydi. İstanbuldaki Rus sefiri İgnatiyefin de çabaları ile Mithat Paşanın Tunada Mısır gibi imtiyazlı bir vilayet yaratmaya çalıştığı düşüncesi Bab-ı Alide yayıldı. Böylece Mithat Paşa Tuna valiliğinden alınarak İstanbula çağrıldı ve Şura-yı Devlet Başkanlığına atandı(1868).
1868 Bulgar İsyanı
Mithat Paşanın Tuna valiliğinden ayrılmasının hemen ardından Bulgar İsyanı meydana geldi. İyi bir idare kurmak için ayaklandıklarını söyleyen çeteler, Tuna Nehrini geçip Ziştovi yakınlarına ilerlediler. Sultan Abdülaziz, ayaklanmanın bastırılması görevini Mithat Paşaya verdi. Mithat Paşa, yirmi günde ayaklanmayı bastırdı ve İstanbula döndü.
Şura-yı Devlet başkanlığı
Mithat Paşa, İstanbulda yeni kurulan Şurayı Devlet (Danıştay) adlı kuruluşu başkanlığına 5 Mart 1868de atanmıştı. 41 üyeli kurul 10 Mayıs 1868de fiilen göreve başladı. Mithat Paşa, bu kuruldaki başkanlığı döneminde metrik sistem, vatandaşlık, madenler, emniyet sandığı ve sanayi mektebi gibi konular üzerinde çalıştı. Sadrazam Ali Paşa ile anlaşmazlığı düşmesi üzerine bir yıl sonra bu görevden alındı; vali olarak Bağdata gönderildi.
Bağdat valiliği
Mithat Paşa, sınırları Musul ve Basrayı da kapsayan Bağdat vilayetini üç sene boyunca geniş yetkilerle yönetti. Aynı zamanda 6. Ordu komutanı unvanını da taşıdı. Tuna valiliğinde olduğu gibi başarılı çalışmalar yaptı. Dicle ve Fıratta vapur işletmeleri, Fıratın temizlenmesi, Irakta sulama tesisleri, Irakta ilk petrolün elde edilmesi, Bağdatta Sanat Okulu, Emniyet Sandığı kurulması, Basranın Şattülarap sahiline nakli, Kuveytin Osmanlı idaresine bağlanması gibi başarılar elde etti.
Sadrazam Ali Paşanın 1871de ölümünden sonra sadrazam olarak atanan Tanzimat karşıtı Mahmut Nedim Paşa ile anlaşamayınca 1872de Bağdat valiliği görevinden istifa ederek İstanbula döndü.
İlk sadrazamlığı
Mithat Paşaya Bağdat Valiliğinden istifasından sonra bir yıl görev verilmedi. Sadrazam Mahmut Nedim Paşa onu Sivasa vali olarak göndermek istedi ancak bunu kabul etmedi; Edirne valiliği teklifini ise kabul etmek zorunda kaldı. Ne var ki görev yerine gitmeden önce onu huzuruna kabul eden padişah kendisini sadrazam atadı. 31 Temmuz 1872de başlayan sadrazamlığı yalnız 80 gün sürdü. Bu dönemde memleket imar işleri ve yolsuzluklar uğraştı. 80 günün sonunda görevden azledildi.
Adliye Nazırlığı
Mithat Paşa, sadrazamlıktan azledildikten sonra dört sene boyunca kısa süreli görevlerde bulundu. İlk defa 1873te getirildiği Adliye Nazırlığı görevinden birkaç ay içinde azledildi; Selanike vali olarak görevlendirildi; bu görev üç ay sürdü. 1875te yeniden Adliye Nazırlığına getirildi ancak devletin büyüyen problemleri karşısında Sadrazam Mahmut Nedim Paşayı protesto için istifa etti.
1875-1876 kışında İstanbulda meşruti rejimi destekleyen kimselerle parlamento ve anayasa fikrini tartıştı.
1876 İhtilalleri ve Kanun-ı Esasi
Padişah Abdülazizin son yıllarındaki siyasi kaos ortamında Mithat Paşa saray karşıtı ve reform yanlısı siyasetin başlıca lideri olarak sivrildi. Serasker (ordu komutanı) Hüseyin Avni Paşa, Şirvanizade Rüştü Paşa ve (Şirvanizadenin ölümünden sonra) Mütercim Rüştü Paşa ile birlikte, Abdülazizi devirmeyi planlayan "cunta"yı oluşturdu.
30 Mayıs 1876 Darbesiyle Abdülaziz devrilip V. Murat tahta geçirildi. Devrik padişahın dört gün sonra şüpheli bir biçimde ölümü ve ardından Hüseyin Avni Paşanın Çerkes Hasan adlı genç subay tarafından öldürülmesi olayları üzerine yeni padişah ruhsal bir bunalıma girince, 31 Ağustosta o da tahttan indirilerek kardeşi II. Abdülhamid padişah ilan edildi. Bu olayda Sadrazam Mütercim Rüştü Paşa ön planda görünse de rejim değişikliğinin gerçek mimarı Mithat Paşa idi. Paşanın kendisine bağlı bir milis kuvveti oluşturduğu, İstanbul sokaklarında Paşa lehine taşkın gösteriler yapıldığı ve kısa bir süre sonra Mithat Paşanın Osmanlı saltanatına son vererek cumhuriyet ilan edeceği söylentileri yayıldı.
Abdülhamidin cülusundan sonra Mithat Paşa ilk Osmanlı Kanun-ı Esasisini (anayasa) hazırlayan encümenin başına geçti. 17 Aralık 1876da Rüştü Paşanın "Mithat Paşanın entrikalarından korkarak" istifası üzerine sadrazamlığa atandı. 23 Aralıkta II. Abdülhamid Mithat Paşanın hazırladığı anayasayı (bazı değişikliklerle) ilan etti. Aynı gün toplanan Tersane Konferansı Mithat Paşanın önderliğinde, Avrupa devletlerinin önerdiği barış koşullarını reddederek, Rus Ordusunun İstanbul Yeşilköye kadar gelerek büyük bir felakete dönüşecek olan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşının (93 Harbi) yolunu açtı.
Düşüş ve Sürgün
Padişah II. Abdülhamid 5 Şubat 1877de Mithat Paşayı sadrazamlıktan azlederek, bir gemiyle ülke dışına sürdü. Bir süre Avrupada kalan ve ertesi yıl Girite dönmesine izin verilen Mithat Paşa, Aralık 1878de affedilerek Suriye valiliğine atandı, ancak İstanbula gelmesi kesinlikle yasaklandı. İki yıl kadar süren Suriye valiliği sırasında yollar, köprüler ve okullar yaptıran; Şam, Beyrut ve Akkada geniş caddeler açtıran; Trablus şehri ile Mine kasabası arasında bir tramvay hattı kuran; Dürzi isyanını bastıran Mithat Paşanın Suriyede bağımsız bir devlet kurma yolunda olduğuna ilişkin kuşkular üzerine 1880de Aydın (İzmir) valiliğine gönderildi.
9 ay süren Aydın valiliği döneminde polis ve jandarma ekipleri düzenleyerek, suçlulara karşı ciddi bir uğraş verdi; daha önceki valinin başlattığı okul inşaatlarını tamamlattı; bir sanat okulu yaptırdı; Urla, Çeşme ve Seferihisar yollarını yaptırarak hizmete soktu.
Bu esnada II. Abdülhamid başta sadrazam Sait Paşa olmak üzere Mithat Paşaya karşı yine kışkırtılmış ve Saray tarafından İzmire seryaverlerden biri suikast düzenleme amacıyla gönderilmiştir. Kendisi ve tüm ailesinin katledilmesi planlandıysa da önceden Mithat Paşa dostlarından bunu öğrenmiştir. 5 Mayıs 1881de konağının bir askeri birlikçe sarılması üzerine Fransız konsolosluğuna sığındı. Fransa, Tunusu ele geçirme planları yapmaktaydı ve Osmanlı Devleti ile ilişkilerini bozmak istemediğinden sığınma talebini geri çevirdi. Üç gün sonra hükumetin güvence vermesi üzerine teslim oldu.
İstanbula getirilen Midhat Paşa sarayda kurulan özel bir mahkeme (Yıldız mahkemesi) tarafından Abdülazizin öldürülmesiyle suçlanarak yargılandı. Osmanlı topraklarında ilk kez eski bir sadrazam yargılanmaktaydı, saray topraklarında padişah tarafından bizzat seçilen bir mahkeme kurulu tarafından yargılandı. Yargılamanın sonunda idama mahkum edildi.
II. Abdülhamid bu cezayı ömür boyu hapis cezasına çevirdi. Arabistanda Taif Kalesine sürülen paşa, 3 yıl burada sıkı denetim altında yaşadıktan sonra 8 Mayıs 1884 gecesi muhafızları tarafından boğularak öldürüldü. Bu cinayetin padişahın emri ile gerçekleştiği ileri sürüldü ise de bu konuda 1909 ihtilalinden sonra araştırılan Yıldız Sarayı evrakı arasında dahi kanıt bulunamamıştır.
Mithat Paşanın cenazesi 1951de Taiften getirildi ve 26 Haziran 1951de cumhurbaşkanı Celal Bayarın katıldığı bir törenle Abide-i Hürriyet Tepesine defnedildi.