Zahirilik

Zahiri mezhebi ya da Zahiriye, bir İslam dini fıkhı (İslam hukuku) mezhebidir. İslami hükümleri Kur'an ve sünnetin zahiri (açık, görünen) manasına bakar. İbni Hazm, ayet ve hadislerin zahir, yani görünen manalarından başka hiçbir delili ve kıyası kabul etmezdi.
Kurucusu
Genel kabule göre kurucusu Davud el-İsbehani olan Zahiri mezhebi, fıkıh ve İslam hukukunun tek kaynağının nasslar, yani Kur'an ve Sünnet, olduğunu iddia eder ve bunlar üzerinde yorum anlamına gelen re'yin mümkün olmayacağı görüşü üzerine kuruludur. Bu mezhep tüm re'y çeşitlerine karşı çıkar; kıyas, güzel görme (istihsan), genel fayda (mesalih-i mürsele) veya zararların önlenmesi (Sedd-i zerayi') prensibini reddeder, delil olarak kabul etmez. Sadece nassı kabul eden Zahiri mezhebi, hakkında nass bulunmayan konularda istishab denilen "mübah olmak" (ibahat-i asliye) prensibini uygular.
Mezhep alimi olarak "İbn Hazm"
Zahiri mezhebinin kurucusunun Davud ez-Zahiri olduğu kabul edilse de, mezhebin en büyük ve ünlü alimi İbn Hazm'dır. Davud, İmam Şafii'nin öğrencilerinden ders almış ve İmam Şafii'den genel olarak oldukça etkilenmiştir. Bununla birlikte Zahiriliğin fıkhı ile Şafiiliğin fıkhı birbirinden oldukça farklıdır; Davud şeriatta re'yin söz konusu olmayacağının üstünde durmuştur. Davud dönemin hadise ağırlık veren özelliklerinden de yararlanarak mezhebini yaymaya çalışmış fakat mezhebinin birçok konudaki farklı görüşleri sebebiyle birçok muhalif edinmiştir. Zahiriliğin bu ilk yayılma döneminde aldığı tepkilerin temelinde Davud'nin taklidi tamamen ve kesinlikle reddetmesidir. Herkesin içtihat etmesi fikrini doğuran bu görüş diğer birçok mezhep ve alimin görüşleriyle çelişir ve Zahiriliğin birçokları tarafından eleştirilmesine sebep olur. Bununla birlikte Zahirilik yayılmaya devam etmiş, özellikle Hicri 3. ve 4. yüzyıllarda önemli bir yere gelmiştir; öyle ki Hanefilik, Şafiilik ve Malikilik'ten sonra 4. büyük fıkıh Sünni mezhebi konumuna gelmiş, sonradan Hanbeliliğin yükselişi ve diğer sebeplerden bu konumunu kaybetmiştir.
Endülüs'te yayılması
Bundan sonra Doğu'da gücünü kaybeden Zahirilik Batı'da, Endülüs'te yükselişe geçmiş, bu yükselişin de en önemli faktörü ve ismi İbn Hazm olmuştur. İbn Hazm da Zahiriliğin fıkıh görüşünde re'ye yer olmadığını belirtmiş, genel olarak fıkıhta re'yin yer almaması için Kur'an'dan çeşitli ayetleri (örneğin En'am Suresi 38. ayeti), bazı hadisleri ve sahabe sözlerini delil olarak ortaya atmıştır.
İbn Hazm şer'i delillerin dört çeşit olduğunu öne sürer;
birincisi Kur'an,
ikincisi sahih ve mütevatir hadisler,
üçüncüsü icma ve
dördüncüsü de sadece bir ihtimali olan delillerdir.
Dördüncü şer'i delil türü olarak geçen delil kıyasa benzemekle birlikte kıyas değildir. Bu, Zahiriliğin ve İbn-u Hazm'ın diğer birçok mezhep ve fakihten ayrıldıkları noktadır: diğerlerine göre dördüncü şer'i delil kıyastır. Zaman zaman bu dördüncü şer'i delil çeşidi kıyasa benzemekle eleştirilmiş veya yorumlanmışsa da bu Zahiriliğe göre söz konusu olamaz, nitekim İbn-u Hazm da bunu reddetmiştir.
Hakkında hiçbir nassın bulunmadığı hususlarda İbn-u Hazm, bütün re'y çeşitlerini reddettiği için farklı bir yol seçer ve istishab ile ibahat-i asliyeyi, yani eşyanın aslında mübah oluşunu temel alır. Buna göre hakkında nass bulunmayan bir durumda karşıt bir nass ortaya çıkıncaya kadar durum mübah olarak ele alınır. Zahiri mezhebi, İbn-u Hazm'ın ölümünden sonra da öğrencileri ve kitapları sayesinde yayılma fırsatı bulmuş, gerek Endülüs, gerekse de Doğu'da yayılmış, Muvahhidiler döneminde yaygınlığının doruğuna ulaşmıştır.
Dış okuma
Zahiriye mezhebi, Prof. Dr. Hayrettin Karaman