Lale Oraloğlu

Emine Lale Oraloğlu (15 Ağustos 1924, İzmir - 15 Ocak 2007, İstanbul), Türk tiyatro ve sinema oyuncusu, film yönetmeni, profesyonel sporcu.
1950'li yıllardan itibaren Türkiye'de tiyatro ve sinema oyuncusu olarak tanındı. 1960 yılında Oraloğlu Tiyatrosu'nu kurdu ve 43 yıl yönetti. Tiyatrosunun oyunlarını Anadolu turnelerinde sergiledi.
Sinemada oyunculuğun yanı sıra yedi senaryo yazdı, Türkiye'deki ilk film yönetmeni kadınlardan birisi olarak beş film yönetti. Alev Film adlı yapım şirketini kurdu, üç filmin yapımcılığını üstlendi. Oyunculuk ve senaryo alanlarında ödüller kazandı.
Yaşamı
28 Eylül 1924 tarihinde İzmir'de doğdu. Babası Tatar doğumlu bilim adamı ve yazar Lebib Karan'dı (1887-1964). Ailesi, o henüz bebekken İstanbul'a taşındı. 7 yaşında piyano çalmaya başladı. Dame de Sion, Şişli Terakki, Sainte-Pulchérie Fransız Lisesi, Nişantaşı Ortaokulu, Beşiktaş Atatürk Anadolu Lisesi ve Alman Lisesinde eğitim gördü ve Alman Lisesinden mezun oldu. Lise yıllarında sporla ilgilendi. Katıldığı yarışmalarda 400 metre yüzme şampiyonluğu ve Türkiye gülle atma ikinciliği elde etti.
1942 yılından itibaren on yıl İstanbul Belediye Konservatuvarı'nın piyano ve şan bölümlerinde eğitim aldı. Muhiddin Sadak'ın korosunda yedi yıl çalıştı. Bir yıl hukuk öğrenimi aldıktan sonra yükseköğrenimine İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde devam etti. İngiliz Filolojisi Bölümünden mezun oldu. Öğrenimi sırasında Fransız okullarında geçirdiği yıllarda Fransızcayı, Alman Lisesinde Almancayı, üniversite eğitimi sırasında İngilizceyi ve şan eğitimi için gittiği İtalya'da İtalyancayı öğrendi.
Üniversiteyi bitirdikten sonra iki sene bir bankada çalıştı, bir yandan da konservatuvarın şan bölümündeki eğitimine devam etti. Operaya hazırlanmak için devam ettiği tiyatro kurslarında Muhsin Ertuğrul'un dikkatini çekti. 1951 yılında açılan Küçük Sahnede Yarış adlı piyeste rol alarak profesyonel oyunculuğa başladı. İlk evliliğini Temmuz 1951'de gazeteci Ali Oraloğlu ile yaptı. Çiftin bu evlilikten Alev (d. 1954) adını verdikleri bir kızları oldu.
Sporculuğu
Spora ilgisini liseden sonra da devam ettiren Oraloğlu, Galatasaray Kız Kürek Takımı'na girerek dört yıl kürek kaptanlığı ve kürek idareciliğini üstlendi; 1951-1957 yılları arasında gerçekleştirilen şampiyonalarda takımıyla birlikte çeşitli dereceler aldı.
Gazeteciliği
1951-1960 yılları arasında İstanbul Ekspres, Akşam ve Yeni Sabah gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. 1957'de Cannes ve Venedik film festivallerine gazeteci kimliğiyle katıldı. 1950'li yıllarda Galatasaray Spor Dergisini yayımladı. Yazı ile ilişkisi yazdığı şarkı sözleri ve 1976 yılında yayımlanan Kızım adlı roman ile sürdü.
Sinema yaşamı
Oraloğlu, Yavuz Sultan Selim Ağlıyor filmindeki rolü ile 1951'de sinema oyunculuğuna başladı. İlk filminin ardından, Yıldırım Beyazıt ve Timurlenk (1952), Kanlı Para (1953) gibi filmlerde rol alan sanatçı, Türk Film Dostları Derneğinin 1. Türk Festivali'nde En İyi Kadın Oyuncu Ödülü'ne değer görülen üç oyuncudan biri oldu. Aynı festivalde 1954'te Leylaklar Altında filmindeki rolü ile, 1955'te Sevdiğim Sendin filmindeki rolü ile En Başarılı Artist Ödülü kazandı. 1953'te Yıldız Mecmuası okuyucuları arasında yapılan ankette "Yılın En Beğenilen Karakter Artisti" seçildi.
1951-1960 arasında 35 filmde başrol oynayan sanatçı, sinemada oyunculuk dışında senaryo yazarlığı ve yönetmenlik de yaptı. 1954 yılında, o sırada henüz dört aylık olan kızının adını verdiği bir film stüdyosu kurdu. Senaryosunu da kendisinin yazdığı ve başrolü üstlendiği Sevdiğim Sendin adlı film, stüdyonun ilk filmidir.
Edmund Morris'in Tahta Çanaklar adlı oyununu Halit Refiğ ile birlikte Kırık Çanaklar adıyla sinemaya uyarladı ve 1961 yapımı bu filmde Sebahat rolünü canlandırdı. Oraloğlu bu rolü ile Türk Filmleri Yarışması'nda En İyi Kadın Oyuncu Ödülü'ne değer görüldü. Film, 11. Berlin Film Festivali'nde yarışma için seçildi.
Lale Oraloğlu'nun kızı Alev Oraloğlu da sinema sanatçısı olmuş; 1963 yapımı "Kötü Tohum" adlı gerilim filminde anne-kız birlikte rol almışlardır. Lale Oraloğlu Kötü Tohum'dan sonra sinemaya 8 yıl kadar ara verdi. Yönetmenliğini ve başrolünü üstlendiği Darağacına Giden Kız filmi ile sinemaya döndü, 1971-1972 yılları arasında dört film yönetti.
Oraloğlu Tiyatrosu
Lale Oraloğlu 1960-1961 sezonunda Muhsin Ertuğrulun önerisiyle arkadaşlarıyla birlikte Pangaltı'daki Tan Sinemasının alt katında 6 Tiyatrosu'nu kurdu. Tiyatronun ilk oyunu, Leslie Stevensın Evlilik Dolabı adlı oyunu idi. Oyunun ilk perdesini Muhsin Ertuğrul, ikinci perdesini Lale Oraloğlu yönetti. Tiyatro, ertesi sene Oraloğlu Tiyatrosu adıyla devam etti. Denizden Gelen Kadın, Uyuyan Prens adlı oyunları sahneledi. "Hamlet", Ezilenler, Anna Frankın Hatıra Defteri, Anneme Koca Arıyorum sahnelediği oyunlardan bazılarıdır. Cahit Irgat, Çolpan İlhan, Turgut Boralı, Sadri Alışık, Tolga Tiğin, Erol Keskin tiyatroda rol almış sanatçılardandır.
Oraloğlu, Aristophanes'in "Lysistrata" adlı oyununu 1967 yılında tiyatrosunda Kadınlar I-Ih Derse adıyla sahneye koydu. Oyun, Basın Savcılığı tarafından müstehcen bulundu ve valilikçe yasaklandı. Savcılık isteği üzerine Beşinci Sulh Ceza Mahkemesi "müstehcen görülen piyesin sahnelerine ait fotoğrafların suç delili olarak muhafaza altına alınmasına karar vermiştir. Oraloğlu, tiyatro sahnesinde açlık grevine başlayarak bu karara karşı direndi. Açlık grevinin 9. gününde yapılan duruşmada savunma yaptı. Oyun, yeni bir bilirkişi heyetinin verdiği raporla yeniden sahne açtı.
Sanatçı, 1974 yılında 'Ne Çıkarsa Bahtına adlı oyun ile çıktığı Anadolu turnesi sırasında dekor için Doğubeyazıt'ta satın aldığı malzemeler nedeniyle toplu kaçakçılıkla suçlanıp tutuklandı. İkinci açlık grevi eylemini o tarihte gerçekleştirdi ve bu eylemi de ilki gibi ses getirdi. Artan kamuoyu baskısı sonucunda Cumhuriyet Senatosu tarafından TBMM'ye Lale Oraloğlunun affına ilişkin kanun sunulmuş ve TBMM, bir yasa çıkararak Oraloğlu'nu mahkum eden mahkemenin kararının tüm hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmıştır. Emine Lale Oraloğlunun Kaçakçılık Nedeniyle Çarptırıldığı Cezanın Bütün Hukuki Neticeleri ile Affına Dair Kanun adlı kanun 23 Şubat 1978'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Bu süreçte altı ay, yirmi gün tutukevinde kalan sanatçı, cezaevi günlerinden yola çıkarak "Kadınlar Koğuşu" adlı oyunu yazdı.
Sanatçı, 1987 yılında tiyatrosunu kapadı. 1995'te Istakoz'un Çığlığı adlı oyunla yeniden sahneye döndü.
Son yılları ve ölümü
11 Aralık 2001'de İstanbul'da Atatürk Kültür Merkezi'nde, Kültür Bakanlığı himayesinde 50. Sanat Yılı kutlandı. Sanatçı, çeşitli dizi filmlerde rol alarak oyunculuğu sürdürdü. Selçuk Üniversitesinde şan ve tiyatro bölümlerinde ders verdi. Oyun yazarlığı yapmayı sürdürdü.
26 Kasım 2006 tarihinde rol aldığı "Candan Öte" adlı dizi filmin seslendirmesinden çıktıktan sonra beyin kanaması geçirerek Özel Umut Hastanesine kaldırıldı. Tedavisi sürerken zatürre olan ve kalp sorunları yaşayan Oraloğlu, 15 Ocak 2007'de saat 14.45'te tedavi gördüğü Özel Umut Hastanesinde 82 yaşında öldü. Zincirlikuyu Mezarlığı'nda toprağa verildi.
Filmografisi
Yönetmen olarak
1971: Bir Kadın Tuzağı
1971: Hüdaverdi-Pırtık
1972: Hızlı Hızır
1972: Ölüm Bebekleri
Yapımcı olarak
1955: Sevdiğim Sendin
Senarist olarak
1955: Sevdiğim Sendin
1960: Kırık Çanaklar
1961: Hatırla Sevgilim
Oyuncu olarak
1952: Yavuz Sultan Selim Ağlıyor
1952: Yıldırım Beyazıt ve Timurlenk
1953: Kanlı Para
1953: Altı Ölü Var/İpsala Cinayeti
1954: Yanola Nilgün
1954: İki Ateş Arasında
1955: Meçhul Kadın
1955: Sevdiğim Sendin
1955: Kızımla Beraber Ağladık
1956: Uçuruma Giden Kadın
1956: Kahpe Dünya
1957: Kara Talih
1957: Yavrularımın Katili
1958: Bir Kadın Tuzağı, Karasu
1959: Onun Süvarisi
1959: Peçeli Efe
1959: Kırık Çanaklar
1959: Utanmaz Adam
1962: Kanun Kanundur
1963: Kötü Tohum
1963: Vur Patlasın Çal Oynasın
1971: Bir Kadın Uğruna
1972: Ölüm Bebekleri
1987: Bir Avuç Gökyüzü
1991: Menekşe Koyu
2001: Son
2003: Sihirli Annem
2006: Candan Öte
2006: Kısık Ateşte 15 Dakika
Ödülleri
1953: Türk Film Dostları Derneği I. Türk Film Festivali En İyi Kadın Oyuncu Ödülü (Ayfer Feray ve Nedret Güvenç'le birlikte.)
1954: Türk Film Dostları Derneği II. Türk Film Festivali En Başarılı Artist (Leylaklar Altında filmi ile. Aliye Rona, Belgin Doruk, Cahit Irgat, Orhan Elçin'le birlikte)
1955: Türk Film Dostları Derneği III. Türk Film Festivali (Sevdiğim Sendin filmi ile. Sezer Sezin'le birlikte)
1961: Türk Filmleri Yarışması, En İyi Kadın Oyuncu (Kırık Çanaklar)
2000: 23. Avni Dilligil Ödülleri, Jüri Özel Ödülü
2001: Afife Jale Tiyatro Ödülleri'nde Nisa Serezli Aşkıner Özel Ödülü