I. Erdeşîr

I. Erdeşir ya da Erdeşir-i Babekan ( ; Babekoğlu Erdeşir), Sasani İmparatorluğu'nun kurucusu ve ilk hükümdarıdır. İsmi, Artaxares, Artaşastra ve Artakhşathra olarak da geçer.
Part İmparatorluğuna bağlı Persis Kralı Gozirin vasalı olduğu bilinmektedir. Babası Papak, Goziri öldürerek onun yerine kral oldu. Papakdan sonra yerine geçen ağabeyi Şapur ile arasındaki mücadelede Şapur ölünce 208de Persis kralı oldu. Darabgerddeki bir ayaklanmayı bastırdıktan sonra Kirmanı ve Basra Körfezinin kıyı bölgelerini ele geçirerek Goru (bugünkü Firuzabad) başkent yaptı ve kente Erdeşir-Kvarrah adını verdi. Batıya yönelerek İsfahan, Ahvaz ve Meseneyi aldı. 226da Hürmüzde Part ordusunu yendi ve Arsaklı hanedanının son hükümdarı IV. Erdevanı öldürdü. Mezopotamyadaki Part ülkesinin başkenti Tizpona girerek krallar kralı unvanıyla taç giydi. Oğlu ve halefi I. Şapurun yardımıyla Sasani Devletini kurdu.
Fethettiği Yerler
Babek, İstahr Kralı Gozihrden Darab-cird Kalesi kumandanı Tirinin yerine Erdeşirin getirilmesi sözünü alır. Tiri ölünce onun yerini alan Erdeşir hakimiyetini yaygınlaştırdığı gibi babasını da Gozihri devirmeye teşvik eder ve Gozihri deviren babası ile birlikte merkezi yönetime karşı ayaklanır. Ayaklanmanın başında İstahr krallığı ortadan kaldırılır. Erdeşir, 28 Nisan 224te Medler ülkesinde (Medya) Hürmüzcanda yapılan savaşı kazanır ve aynı yıl hükümdarlığı ilan edilir. Ancak bazı kaynaklarda onun resmen 226 yılında Medainde tahta çıktığı kabul edilmektedir. Part Hükümdarı V. Arduvanı yendiği bu savaştan sonra şahanşah (şahlar şahı) unvanını alan Erdeşirin bu zaferi ve diğer faaliyetleri o dönemin kitabelerine de yansımıştır. Erdeşir daha sonra Fars, Huzistan. Kirmanı ele geçirmiş ve Partların mahalli hükümdarlarıyla onlara bağlı olanları hakimiyeti altına almış, buralarda yeni şehirler kurmuş ve adına para bastırmıştır. 226-227 yıllarında Part İmparatorluğunun kuzeybatısında Hatrayı alma teşebbüsü sonuçsuz kalmışsa da Part İmparatorluğunun doğusunda güçlenmiş ve birçok Part ileri gelenini kendine bağlamıştır. Kuşan ve Turan hükümdarları da Erdeşire bağlılıklarını bildirmişler, böylece Merv ve yöresi Sasani İmparatorluğu sınırlarına dahil edilmiştir. Ayrıca güneybatıda Kuzey Arap sahilleri Bahreyn ele geçirilmiş, zamanla eski Roma ve Part sınırı Sasanilerin Romalılarla kuzeybatı sınırı olmuştur.
Erdeşir ve varisleri, dışarıda Ahameniler dönemi siyasetini takip etmekle beraber ondan daha iyi sonuçlar aldılar. Ülkede huzuru sağlamanın gerekli olduğunu, saldırgan bir siyasetin sonuç vermeyeceğini düşünen Erdeşir, ülkesini geliştirmek amacıyla Hozistanda Erdeşir-i Hürre (bugünkü Gür Firuzabad), Ram Erdeşir, Hürmüzd Erdeşir (Sukul-Ahvaz) Aşağı Mezopotamyada Veh Erdeşir, Es-terabad Erdeşir (Kerh-i Miyşan) gibi kendi adıyla anılan birçok şehir kurdu. Bunun yanında Zerdüşt dinini de canlandırmaya çalışan Erdeşir, Avesfanın gözden geçirilip yeniden düzenlenmesini sağladığı gibi taş kabartmalar ve kitabeler hazırlanması geleneğini başlattı. Ondan sonra gelen Sasani hükümdarları bu geleneği daha da geliştirdiler. Erdeşirin ölüm tarihi kesin olarak belli değildir. Kaynaklardaki bilgilerden, oğlu I. Şapurun onun sağlığında 12 Nisan 240ta hükümdar olduğu ve Erdeşirin yaklaşık 242 yılı Şubatında öldüğü anlaşılmaktadır.
Daha sonra Merv, Belh ve Hiveyi ele geçirdi. Kushan, Turan Krallığı ve Makran krallarına boyun eğdirdi; Hindistanı işgal ederek Pencapa vergi koydu. 229-232 arasında Romayla yapılan savaş sonucu Roma, Suriyeyi ve Anadolunun büyük bölümünü Sasani Devletine bırakmak zorunda kaldı.
Ölümü ve Yaptırdığı Eserler
Erdeşir, güçlü merkeziyetçiliğe dayanan bir devlet kurdu. Zerdüşt dinini devletin resmi dini durumuna getirdi. Kendisi de Zerdüşt dinine göre kilisenin başı ve bilge sayıldı. Rahip Tosarla birlikte kutsal yazıları toplayarak bir öğreti haline getirdi. Erdeşirin Vasiyetnamesi ile Tosarın Mektubu adlı belgelerde Zerdüşt dininin temelleri ortaya kondu. Erdeşirin hükümdarlığı sırasında birçok kent kuruldu, eski kentler yenilendi, kanallar, köprüler yapıldı. Birçok büyük kaya oyması, Erdeşir dönemini anımsatan anıtlar olarak tarihe geçti. 242de ölünce yerine oğlu I. Şapur geçti.
Hakkında yazılan eserler
Erdeşir hakkında kaleme alınan milli ve hamasi duygularla yüklü Kamame-i Erdeşir-i Babekan adlı mensur destan günümüze ulaşmıştır. Erdeşir ve halefleriyle ilgili olayları esas almakla birlikte tarihi nitelikten çok destan özelliği taşıyan eser Sasanilerin son döneminde (VI. yüzyıl) telif edilmiştir. İran destan edebiyatında önemli bir yeri olan Kar-name-i Erdeşir-i Babekan, Firdevsinin Erdeşir ve diğer Sasani padişahları hakkındaki bölümünün hemen hemen tamamına kaynak teşkil etmiştir. Böylece Şehname kahramanları arasına da giren Erdeşir özellikle Fars edebiyatının tarihi-efsanevi şahıslar kadrosunda yerini almıştır. Pehlevice yazılan ve birkaç defa orijinal metniyle basılan eser ayrıca Mahmud Cevad Meşkurun Farsça, T. Nöldekenin Almanca ve Darab Destur Peshatan Sancananın İngilizce ve Gucerati tercümesiyle birlikte yayımlanmıştır.
Kaynaklar
180 doğumlular
242 yılında ölenler
3. yüzyılda Sasani hükümdarları
3. yüzyılda İranlılar
Sasani-Roma savaşlarında kişiler