Ahılkelek

Ahılkelek ( okunuşu.: "ah'alkalaki"; : "ahalkalak"), Gürcistan'ın güneybatı kesiminde, Samtshe-Cavaheti bölgesinde bulunan küçük bir kenttir. Ahılkelek Belediyesi'nin idari merkezidir.
Etimoloji
Türkçede son dönemlerde "Ahılkelek" biçiminde yazılan yer adı, "yeni şehir" anlamına gelen Gürcüce Ahalkalaki'den () gelir. Osmanlıca tahrir defterlerinde ve Osmanlıca kaynaklarda Ahalkalaki'nin adı "Ahalkalak" ( veya ) ve "Ahalkalaki" () biçiminde yazılmıştır. Osmanlı coğrafyacı ve bilgini Katip Çelebi, Cihannüma adlı eserinde bu yerleşimi "Ahal Kalak Ak Kal'a manasına Gurci lugatıdır" ( ە ە ) biçiminde ifade etmiştir. Ancak Katip Çelebi'nin bu yerleşimin anlamını "yeni şehir" değil de "ak kale" olarak vermesi, hem kelimeleri hem de Ahalkalaki ile Ahaltsihe'yi birbirine karıştırdığını göstermektedir. Ahalkalaki'nin Osmanlıca yazılış biçimi "Ahalkalak", Latin harfli Türkçeye "Ahılkelek" olarak aktarılmıştır. Ahalkalakai'nin Osmanlıca yazılış biçimi "Ahalkalak", Latin harfli Türkçeye "Ahılkelek" olarak aktarılmıştır.
Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda, Gürcücede "yeni" anlamına gelen "ahal / ahali" () adıyla başlayan başka yer adları da vardır. Örneğin "yeni köy" anlamına gelen Ahaldaba (ە / ) bunlardan biridir. Bu örnekler "ahal" kelimesinin Osmanlıcada benzer biçimde ( / ) yazıldığını göstermektedir. Ahaldaba adı Latin harfli Türkçeye "Ahıldaba" değil, "Ahaldaba" olarak aktarılmıştır. "Sal" veya "ham kavun" anlamına gelen "kelek" (كلك) kelimesi, Mesheti bölgesinde yer adı veya yer adının bir parçası olarak kullanılmamıştır.
Tarihçe
Ahalkalaki adı ilk kez, Gürcistanın 8-11. yüzyıl olaylarının anlatıldığı anonim bir tarih derlemesi olan Matiane Kartlisada ( "Kartli Tarihi") geçer. Gürcü tarihçi ve coğrafyacı Vahuşti, başka Gürcüce kaynaklarda da sözü edilen Ahılkelekin Cavahetide Ahılkelek Çayının Kura Nehrine katıldığı yerde kurulu olduğunu yazar. Küçük bir yerleşim olan şehir, Gürcistan Krallığı sınırları içindeyken 1060'larda Alp Arslanın orduları tarafından yağmalandı. 13. yüzyılda Moğollar tarafından yakılan şehir, daha sonra Samtshe atabeylerinin yönetimine girdi. 1538de İmereti kralı III. Bagrat ile Samtshe atabagi Kvarkvare arasındaki savaşa sahne olan şehir büyük yıkıma uğradı. 16. yüzyılın sonlarında Osmanlılar Ahılkeleki ele geçirdi ve şehir Gürcistan Vilayeti'nin veya Çıldır Eyaletinin bir parçası haline geldi. Osmanlı kayıtlarında Ahalkalak olarak geçen şehir, bu eyalete bağlı Ahalkalak Livası'nın merkeziydi. 1770lerde Gürcü kralı II. Erekle birkaç kez kenti almaya çalıştıysa da başarılı olamadı. Uzun süre Osmanlı yönetiminde kalan Ahalkalak, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşında Osmanlı Devleti'nin yenilmesi üzerine Rusya İmparatorluğu sınırları içinde kaldı. Ruslar Ahılkelek ve çevresindeki Müslümanları göç ettirip yerlerine Erzurum vilayetinde meskun ve savaşta Rus ordusuna destek vermiş olan Ermenileri yerleştirdi. Nitekim tarihsel Cavaheti bölgesinin merkezi olan Ahalkalakinin 1897 yılındaki 5.440 kişilik nüfusunun ezici çoğunluğunu (4.024 kişi) Ermeniler oluşturuyordu. Bu tarihte kentte sadece 297 kişi Gürcü olarak kaydedilmiştir. Kalan nüfus ise, farklı etnik grupları kapsıyordu.
I. Dünya Savaşı sonlarına doğru Rus ordularının bölgeden çekilmesi üzerine Ahılkelek bağımsız Gürcistan sınırları içinde kaldı. 1921de Kızıl Ordu bütün Gürcistanı işgal edip ülkeyi Sovyet cumhuriyeti haline getirdi. Günümüzde Ahılkelekin nüfusunun çoğunluğunu Ermeniler oluşturmaktadır.
Türkiye'yi Gürcistan üzerinden Azerbaycan'a bağlayan Bakü-Tiflis-Kars demiryolu Ahılkelek'ten geçer.
Galeri