I. Petro

Büyük Petro (Rusça: , Pyotr Velikiy), I. Petro (Rusça: , Pyotr Pervıy) veya Pyotr Alekseyeviç (Rusça: ; 9 Haziran 1672 8 Şubat 1725), 7 Mayıs 1682'den 1725'teki ölümüne kadar Rusya Çarlığı'nı ve daha sonra Rus İmparatorluğu'nu, 1696'ya kadar üvey ağabeyi V. İvan ile birlikte yönetti.
Bazı gelenekçi ve çağdışı sosyal ve politik sistemleri modern, bilimsel, Batılılaştırılmış ve Aydınlanma'ya dayalı sistemlerle değiştiren kültürel devrime öncülük etmiştir. Petro'nun reformları Rusya üzerinde kalıcı bir etki bıraktı ve Rus hükumetinin birçok kurumunun kökenleri onun hükümdarlığına kadar uzanmaktadır. Ayrıca 1917'ye kadar Rusya'nın başkenti olarak kalan Sankt-Peterburg şehrini kurması ve geliştirmesiyle de tanınmaktadır.
Bununla birlikte yurt içinden yerel seçkin sınıfların oluşturulması onun asıl önceliği değildi ve ilk Rus üniversitesi ölümünden sadece bir yıl önce, 1724'te kuruldu. İkinci olanı ise ölümünden 30 yıl sonra kızı Elizabeth'in hükümdarlığı sırasında kuruldu.
Hayatı
Çar I. Aleksey'in ikinci eşi Natalya Narişkina'dan olan oğludur. 1682'de, zayıf ve hastalıklı üvey ağabeyi V. İvan'la birlikte tahta çıktı. Taht naipliğine üvey ablası Sofia Alekseyevna atandı; Sofianın aşığı başdanışman Vasili Vasilyeviç Golitsın; ülkenin yönetiminde etkindi.
Petro, bu dönemde annesiyle birlikte Moskovanın dışındaki Alman mahallesinde yaşadı. Rusyaya gelen Avrupalılar ile yakınlık kurarak uygarlıkları hakkında bilgi sahibi oldu. Burada Avrupalı askerlerden topçuluk ve istihkam eğitimi aldı. 14 yaşından itibaren gemilere büyük ilgi duydu. 1689da annesinin zoruyla Eudoxia Lapoukine ile evlendi; ertesi yıl Alexis adında bir oğlu oldu. Son derece muhafazakar bir aileden gelen eşi ile hiç uyuşamadı.
Petro 17 yaşında bir saray darbesiyle yönetimi ablasının ve Golitsınin elinden aldı. 1694te annesinin ölümü ile ülke yönetiminin tek hakimi oldu. Tahtı Ivanla paylaşmayı sürdürüyordu ancak devlet işlerinde Ivanın hiçbir rolü yoktu. 1696da Ivanın ölümü ile tahtın tek sahibi oldu.
Azak Kalesinin alınması
Devletini genişletmeyi, dünya hakimiyetini ele geçirmeyi düşleyen Petro, bu amaçlarına ulaşmak için ticareti geliştirmenin önemini kavramıştı. Ancak Rusya kuzeyinde buzlarla kaplı denizler, güneyinde Osmanlı Devleti denetimi altındaki Karadeniz arasında sıkışmış bir ülke konumunda idi, ticarete uygun limanları yoktu. Petro, ticaret için sıcak denizlere inme gereğini fark eden ilk kişi oldu. Petronun sıcak denizlere inme planını gerçekleştirmek için ilk girişimi Azak Kalesinin kuşatılması idi. 1695 yılında ani bir baskınla Azak Kalesini almayı denedi ancak deniz kuvvetlerinden yoksun Rus ordusu 96 günlük bir kuşatmadan sonra çekilmek zorunda kaldı. Bu başarısızlık üzerine Petro 1695-1696 kışında Don nehri kıyısındaki Voronejde bir nehir donanması oluşturdu; kaleyi karadan ve denizden 31.000 asker ve 170 topla kuşatarak 6 Ağustos 1696 tarihinde teslim aldı. Asıl amacı Karadenize ve ardından Boğazlara kadar gidebilmekti. Bu amacından hiç vazgeçmemiş ve bu politika kendisinden sonra da sürdürülmüştür.
Avrupa seyahati
Azak Kalesi kuşatması, Çar I. Petroya donanmaya ve düzenli bir orduya sahip olmanın önemini göstermişti. Bu amaçla ülkeye yabancı uzmanlar davet etmek yerine soylu ailelerden seçilen gençlerin eğitim için İngiltere, İtalya ve Hollandaya gönderilmesini emretti. Avrupanın başarısının hangi koşullar altında geliştiği ve mümkün hale geldiğini öğrenmek; Avrupadaki ilerlemeyi Rusyaya taşımak istiyordu. Kendisi de denizcilik eğitimi için 1697de kimliğini gizleyerek yurtdışına çıktı. Sırasıyla Almanya, Hollanda ve İngiltereye gitti. Marangozluk, tıp, gemi yapımcılığı üzerinde çalıştı. Bir yandan da Osmanlılara karşı Avrupadaki müttefik arayışı içindeydi ancak bu arayışı sonuçsuz kaldı.
Venedike gitmeyi planlarken Moskovada çıkan Streltsy ayaklanması nedeniyle Rusyaya döndü. Kendisini devirerek Sofiya'yı yeniden naibeliğe getirmek isteyen streltsıy'ı dağıttı. Yüzlerce askeri idam ya da sürgün ettirdi.
Avrupa seyahatinin sonunda kimi Avrupa adetlerinin Rus adetlerinden üstün olduğuna kanaat getiren Petro, tüm saraylıların ve memurların sakallarını kesmesini; batılı giysiler giymelerini istedi. Bu durum sakalını kesmeyen Rus aristokrasisi içinde büyük sıkıntı doğurunca boyarlara yıllık 100 ruble sakal vergisi karşılığında müsamaha gösterildi. Böylece sakal tıraşı Rus modernleşmesinin simgelerinden biri haline geldi. Yeni yıl kutlamalarını 1 Eylülden 1 Ocaka aldı. Geleneksel Rus takvimi yerine Protestan takvimini kabul etti.
Petro hiç anlaşamadığı eşi Eudoxia Lapoukineden bu seyahatten döndükten sonra 1698de boşandı ve onu bir manastıra kapanmaya zorladı.
İstanbul Anlaşması
Avrupa Devletleri ile 16 yıldır savaşmakta olan Osmanlı Devletinin gerek Azak Kalesini kaybetmesi gerekse Venedik ve Avusturya karşısında aldığı yenilgiler nedeniyle barış istemesi üzerine savaşan taraflar arasında müzakereler başladığında Çar Petro ısrarla Kerç Kalesini istedi. Bu istek kabul olmadığı için Karlofçada Rusya, Osmanlı Devleti ile barış imzalamadı; iki yıllık bir ateşkes imzalandı. Barış Anlaşması 1700de imzalandı. Ruslar, İstanbulda sürekli elçiliğe sahip oldu. Azak Rus hakimiyetine girdi, Ortodoksların Kudüs haccı serbest bırakıldı.
İsveç ile savaş
Petro, Osmanlı İmparatorluğu ile ateşkes imzaladıktan sonra Baltık Denizi kıyılarına ulaşmak hedefine yöneldi. 1701'in şubat ayının sonuna doğru Biržai'de II. Augustus ile tanıştı. Prusya, Danimarka-Norveç ve Lehistan bir araya gelip Kuzey İttifakı'nı kurarak İsveçe savaş açtı.

Rusya'nın ilk saldırısı 1700 yılında Narva Savaşı'nda eğitimsiz askerler dolayısıyla felaketle sonuçlandı. Savaş sırasında XII. Karl'ın orduları sisli kar fırtınasını kendi avantajlarına kullandılar.
Petro, Narvadaki yenilgiden sonra ordusunu yeniden organize etmekle ve Avrupa şehirlerine benzer yeni bir şehir (Sankt Petersburg) kurmakla uğraştı. İsveç ile savaşı Polonya ve Litvanyalılar sürdürüyordu.
1708de İsveç gözünü yeniden Rusya'ya çevirdi ve saldırıya geçti. 28 Eylül 1708de gerçekleşen Lesnaya Savaşı, Büyük Kuzey Savaşının kaderini belirledi. Yenilen İsveç Kralı Demirbaş Karl, Moskovaya saldırıdan vazgeçip güneye hareket etti; Ukraynada iaşe sorununu giderdikten sonra tekrar Moskovaya yürüdü ve büyük stratejik öneme sahip Poltova Kalesini 1709 Mayısında kuşattı. Petro, İsveç kralını Poltova Muharebesi'nde yendi. İsveç kralı yaralı olarak maiyetiyle birlikte Osmanlı toprakları yakınındaki Bender Kalesine sığındı.
Osmanlı Devleti ile savaş
İsveç Kralını takip eden Rus ordusunun Osmanlı sınırını geçerek tahribatta bulunması ile başlayan gelişmeler, İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Bender Kalesi'nden İstanbula gönderdiği yardım dileyen mektuplarının da etkisi ile Osmanlıların Rusyaya savaş ilanına kadar vardı. Veziriazam Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Petronun ordusunu 19 Temmuz 1711de Prut Nehri kıyısında kuşattı. Rus ordugahında büyük bir ümitsizlik hüküm sürmeye başladı. Teslim olunması fikrini onaylayan Petro, esir düşmesi halinde kendisini hükümdar olarak tanımamalarına dair senatoya hitaben bir emirname hazırladı.
Rusların görüşme talebi, saldırı hazırlığındaki Baltacı Mehmed Paşanın yeniçerilere güvenmemesi nedeniyle kabul edildi ve görüşmeler beklenmedik bir seyir takip ederek 24 saat içinde sonuçlandı. 21 Temmuzda imzalanan Prut Antlaşmasını Petro 22 Temmuzda tasdik etti. Rus ordusu serbest bırakıldı. Anlaşma sonucunda Azak tekrar Osmanlılara geçmiş ve Çar Deli Petro'nun Karadeniz'e açılma emelleri bir süre ertelenmiştir.
Katerina ile evlilik
Petro, 1712de Ekaterina Aleksiyevna ile evlendi. Asıl adı Marta Elena Skavronska olan yeni eşi, 1703te Çardan bir çocuk dünyaya getirdikten sonra Ortodoks olup adını değiştirmişti. Petronun bu evlilikten on bir çocuğu dünyaya geldi ancak içlerinden sadece Anna ve Yelizaveta adlı iki kızı yaşadı.
St. Petersburg'un başkent oluşu
Çar Büyük Petro, Avrupa şehirlerine benzeyen yeni bir şehri sıfırdan başlayarak inşa etme çabasını 1703ten beri sürdürüyordu. Şehri, 1703te Büyük Kuzey Savaşı sırasında İsveçten aldığı Neva Nehri deltasında kurmaya karar vererek Aziz Petro ve Pavel Kalesinin temelini 16 Mayıs 1703 günü atmıştı. 10 yıl boyunca Neva Nehri deltasında büyük bir bataklık alan ıslah edildi. Yeni şehrin ilk yapısı olan Aziz Petro ve Pavel Kilisesinden sonra birçok bina Amsterdam'da olduğu gibi çamura gömülmüş direkler ve tahtalar ile kuvvetlendirilmiş temeller üstüne yapıldı. Rusya'nın ağaç mimarisinden farklı olarak Avrupa'dan getirttiği mimarlara şehrin planlarını, kanalizasyonunu ve binaların dağılımını çizdirdi. Fransa'daki Versailles Sarayı ile boy ölçüşecek derecede ihtişamlı bir kışlık saray (bugünkü Hermitage Müzesi) ile çizimlerini bizzat kendisinin yaptığı bir yazlık saray inşa ettirdi. Petersburg, 1712de başkent ilan edildi.
Edirne Antlaşması
Petro, Prut Antlaşmasını imzaladıktan sonra anlaşma hükümlerini yerine getirmemişti. Osmanlı Devleti, anlaşma hükümlerinin yerine getirilmesi için Rusyaya iki defa daha savaş ilan etti. Osmanlı padişahı III. Ahmetin sefer kararı alarak İstanbuldan Edirneye hareket etmesi üzerine Petro kaygıya kapılarak bir özür mektubu gönderdi ve hemen görüşmelere başlanmasını diledi. Edirnede yapılan görüşmelerin sonunda 24 Haziran 1713te imzalanan Edirne Antlaşması ile iki taraf arasındaki anlaşmazlıklara geçici olarak ara verildi.
Kuzey Savaşı
Petro, Edirne Antlaşmasından sonra yeniden tüm çabasını Kuzey Savaşı üzerine yoğunlaştırdı. Türk topraklarında beş yıl kalan İsveç Kralı XII. Karl 1714te memleketine dönmüştü. Petro, o yıl denizlerdeki ilk büyük zaferini (Gangut Savaşı) kazandı. Bu arada Avrupaya geziler yaparak çeşitli başarılar elde etti. Ünlü bilim insanı Herman Boerhaave'yi görmek için 1716-1717 yıllarında Hollanda'yı ziyaret etti. Sonra Fransa'yı ziyaret etti. Prusya Krallığı ve Brunswick-Lüneburg Seçmenleri'nin desteğini aldı. Demirbaş Karl hala savaşı sürdürüyor, pes etmeyi reddediyordu. Ancak 1718'de gerçekleşen ölümünün ardında barış mümkün olabildi. Nystad Barış Antlaşması imzalandı ama halen süren gerginlik yüzünden ancak 1720'de imzalanabildi. Bu anlaşmadan dolayı senato Petroya Büyük ve İmparator sanlarını verdi.
İran Seferi
Orta Asya, Hazar ve Sibirya bölgelerine araştırma grupları gönderen Petro, 1722de İranın zayıflığından faydalanarak Hazar bölgesine işgale başladı. Hazar Denizinin batı ve güney kıyılarını askeri yardım karşılığı İrandan aldı. Bu sefer sırasında sağlığı bozuldu.
Ölümü
Petro, 1723 kışında idrar yolu ve mesanesiyle ilgili sorunlar yaşamaya başladı. 1724 yılında ağır bir mesane ve böbrek ameliyatına girdi. Ocak 1725'de üremiye yakalandı. Anlatılanlara göre Petro bilinçsizliğe girmeden önce bir kağıt ve kalem istedi ve "Artık hepsini bırak..." yazan bitmemiş bir not karaladı. 8 Şubat 1725 sabahı öldü. Peter ve Paul Katedraline defnedilmiştir. Otopsisinde mesanesine kangren bulaştığı açıklandı.
Kişiliği
'Büyük Petro' olarak bilinen Rus hükümdar, Rönesans ve Reform döneminde yaptığı incelemeler ve deneyler sayesinde Rusya'nın Avrupa'nın gerisinde kalmasını önlemiştir. Sıcak denizlere inme planlarından dolayı daha çok denizcilik ve gemicilikle ilgili incelemeler yapan Petro; şanından öte bir gemide en alt rütbede çalışarak ilginç kişiliğini ön plana çıkarmıştır. Osmanlılar bu yüzden I. Petro'ya 'Deli Petro' lakabını takmıştır fakat söz konusu Prut Savaşı'nda Osmanlı'nın karşısına büyük ve dayanıklı gemilerle gelince Deli Petro'nun adı Büyük Petro olarak anılmaya başlanmıştır.
Galeri