Cemal Paşa

Ahmed Cemal Paşa, (D. 6 Mayıs 1872, Midilli - Ö. 21 Temmuz 1922, Tiflis), Türk siyaset adamı ve asker, İkinci Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Cemiyetinin üç liderinden biridir. Özellikle Üç Paşalar İktidarı olarak da bilinen, 1913-1918 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğunun iç ve dış siyasetinin belirlenmesinde etkin rol oynamıştır. 11 Mart 1914 ve 14 Ekim 1918 tarihleri arasında bahriye nazırlığı, 7 Aralık 1913 ve 21 Mart 1914 tarihleri arasında ise nafia nazırlığı görevini üstlenmiştir. I. Dünya Savaşında Suriye-Filistin Cephesinin komutanı olarak görev yaptı.
Gençliği ve eğitimi
Askeri eczacı Mehmed Nesib Efendinin ve Binnaz Hanım'ın oğludur. 1890da Kuleli Askeri İdadisinden, 1893te Harbiye Mektebinden mezun oldu. 28 Ocak 1895te kurmay yüzbaşı olarak orduya katıldı.
Önce genelkurmay 1. şubesinde görev aldı. 1896da 2. Orduya bağlı Kırklareli istihkam inşaat şubesine atandı. Ertesi yıl kolağası (önyüzbaşı) oldu.
1898de Selanikteki 3. Orduya redif fırkası (tümeni) kurmay başkanı olarak atandı. Selanikte iken o sırada gizli bir örgüt durumundaki İttihat ve Terakki Cemiyetine girerek cemiyetin askeri kanadının örgütlenmesiyle görevlendirildi. 1899da Selanikte Seniha Hanımla evlendi.
1905te binbaşı oldu. Ertesi yıl Rumeli Demiryolları müfettişliğine getirildi. Bu görevi sırasında İttihat ve Terakki Cemiyetinin Rumelide örgütlenmesinde etkin rol oynadı; cemiyetin bölük adı verilen yerel birimlerini oluşturdu. 1907de 3. Ordu kurmay heyetine atandı. Burada Binbaşı Ali Fethi Bey ve Kolağası Mustafa Kemal ile birlikte çalıştı.
İkinci Meşrutiyet
İkinci Meşrutiyetin ilanının (1908) ardından Selanikteki İttihat ve Terakki Cemiyeti genel merkezi tarafından İstanbula gönderilen on kişilik temsil heyetinde yer aldı. Ardından cemiyetin genel merkez üyeliğine seçildi. Aynı yıl kaymakamlığa (yarbay) yükseltilerek Anadoluya gönderilen Heyet-i İslahiye üyeliğine getirildi.
31 Mart Olayının (13 Nisan 1909) çıkması üzerine İstanbula dönerek Yeşilköyde ayaklanmayı bastırmakla görevlendirilen Hareket Ordusuna katıldı. Ayaklanmanın bastırılmasının ardından Üsküdar muhafızlığına atandı (Mayıs 1909).
31 Mart Olayından kısa bir süre sonra Çukurovada patlak veren Ermeni ayaklanmasını denetim altına almak üzere Adana valiliğine getirildi (8 Ağustos 1909). 1910 sonlarında hastalandığı için İstanbula döndü.
Ağustos 1911de Arap aşiretlerinin çıkardığı ayaklanmaları bastırmak üzere Bağdat valiliğine atandı. İttihatçıların desteğindeki Mehmed Said Paşa hükumetinin istifa etmesi üzerine, Temmuz 1912de bu görevinden ayrılarak İstanbula döndü.
Bir süre sonra Konya Redif Fırkası komutanı oldu. Ekim 1912de miralaylığa (Albay) yükseldi. Kasım 1912de tümeniyle Balkan Savaşına katıldı. Pınarhisar-Vizede Bulgarlar'a karşı ağır bir yenilgiye uğrayınca fırkası ile birlikte Çatalcaya çekildi. Aralık 1912de İstanbul menzil müfettişi ve ordu idare reisi oldu.
Bab-ı Ali Baskını
Bab-ı Ali Baskını (23 Ocak 1913) olarak bilinen hükumet darbesinin ardından İttihatçılar başa geçince İstanbul muhafızlığına getirildi. Bu görevi sırasında İttihat ve Terakki Cemiyetine karşı gelişen muhalefeti bastırarak partinin yönetimine destek sağlamaya çalıştı. Aynı yıl Bulgarlarla yapılan barış görüşmelerine askeri üye olarak katıldı.
İstanbul muhafızlığının kaldırılması üzerine 1. Kolordu komutan vekili oldu. Aralık 1913te mirlivalığa (Tuğgeneral) yükseldi.
26 Şubat 1914te nafia (bayındırlık), 11 Mart 1914te bahriye nazırlığına atandı. Bahriye Nezaretinde ve donanmada yeni düzenlemeler yaptı.
Öteden beri Fransız yanlısı olarak bilinen Cemal Paşa, I. Dünya Savaşı öncesinde Fransanın desteğini kazanmak amacıyla Fransaya gitti. Ama siyasal ittifak sağlayamadı ve bunun üzerine Alman yanlısı Enver Paşa ve Talat Paşa ile birlikte 2 Ağustos 1914te yapılan Osmanlı - Alman İttifakını isteksizce destekledi.
I. Dünya Savaşı
Osmanlı Devletinin I. Dünya Savaşına girmesi üzerine bahriye nazırlığının yanı sıra 2. Ordu komutanı olarak görevlendirildi. Kısa bir süre sonra da Filistindeki 4. Ordu komutanlığına atandı (Kasım 1914).1915te Ferikliğe (Korgeneral) yükseldi. Mısırı İngilizler'den almak amacıyla düzenlenen Kanal Seferi olarak bilinen çarpışmalarda komuta ettiği Osmanlı güçleri ağır kayıplar verince geri çekilmek zorunda kaldı.
1916da Enver Paşayı devirmek için darbe planladığı ama sonra korkarak bundan vazgeçtiği söylenir (Falih Rıfkı Atayın anılarında geçer).
Bunu Filistin Cephesi'ndeki başka yenilgiler izledi. Gittikçe kötüleşen durumu düzeltmek amacıyla Temmuz 1917de Yıldırım Orduları Grubu kurularak 4. Ordu kaldırıldı. Cemal Paşa da göstermelik bir görev olan Suriye ve Batı Arabistan orduları genel komutanlığına (Suriye, Filistin, Hicaz, Yemen ve Asir bölgesi komutanlığı) atandı ve ferik-i evvel (Orgeneral) rütbesine yükseltildi. 1918de bölgenin denetimi Yıldırım Orduları Grubuna verilince bu görevden de alındı.
Cemal Paşa Suriyede bulunduğu sırada Halide Edib Adıvar'la birlikte çeşitli toplumsal hizmetlerin ve bayındırlık etkinliklerinin yaygınlaştırılması için çalıştı; yörenin arkeolojik özellikleriyle yakından ilgilendi. Bu arada Arap ileri gelenleri arasında ortaya çıkan siyasi hoşnutsuzluğa ve düşmanca yönelimlere sert önlemlerle tepki gösterdi. Bölgede Kasap Cemal, El Cezzar ve Seffah Cemal lakabı takılan paşa, levanten bölgesindeki Arap milliyetçilerini öldürtmüştür. Beyrut ve Şamda öldürdükleri milliyetçilerin adlarının verildiği iki ana meydan bulunmaktadır.
Savaş sonrası
Osmanlı Devletinin I. Dünya Savaşından yenik çıkması üzerine 1-2 Kasım 1918 gecesi Enver Paşa ve Talat Paşa ile birlikte bir Alman denizaltısıyla Odessaya, oradan da Berline gitti. Tam bu sırada İstanbuldaki sıkıyönetim mahkemesince (Aliye Divan-ı Harb-i Örfi), Osmanlıda yaşayan Arap unsurlarının isyanına sebep olmak suçundan 13 Ocak 1919 tarihinde gıyabında verilen kararla ordudan atılmasına, 5 Temmuz 1919daki hükümle idamına karar verildi.
Ardından İngilizlere karşı mücadele eden Afgan ordusunun modernleştirilmesi için Afganistana gitti. Bolşevikler'in siyaset değişikliği sonucu Tiflise geçti. Burada bir süre Enver Paşa ile bir grup ittihatçının Rusya ve tüm Asyadaki Türkleri antiemperyalist ve turancı amaçlar etrafında birleştirmeye yönelik etkinliklerine katıldı. Anadoludaki Türk Kurtuluş Savaşının önderleriyle ilişki kurdu.
Ölümü
Türkiyeye dönme hazırlıkları içindeyken, Ankara Hükumeti'nin Tiflis Mümessili (Büyükelçisi) Ahmet Muhtar Bey'le mümessillikte akşam yemeği yediği 21 Temmuz 1922 tarihinde Tifliste bulunduğu sırada öldürüldü. Cenazesi Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir tarafından Erzuruma getirilerek Karskapı Şehitliğine defnedildi. Sonraları Atatürk Üniversitesi öğretim üyeleri, mezarı başında yapılan anmada Cemal Paşa'nın mezarındaki yazıtın Fosfor Mustafa Paşa'ya ait olduğunu ve bu yanlışlığın giderilmesi adına çalışma yapılacağını belirtti.
Bu suikastın, Stalinin emriyle, o sırada Gürcistan Çekasının başında olan Lavrenti Beriya tarafından tertiplendiğine dair iddialar vardır. Cemal Paşayı Ermenilerin mi, yoksa Rus Gizli Servisinin mi öldürdüğü meselesi bugün hala tartışılmaktadır.
Rıza Nur, Cemal Paşa'nin ölümünü anlatıyor:"Ermeniler meramlarını söktüremeyince terör yaparlar. Evvelce Ruslardan kaçan Milli Azeri Cumhuriyetinin başvekili Nasibi Araş ırmağı üzerinde öldürdüler. Yanında paraları vardı, aldılar. Derminasyan Pariste bana : Paralan alamadık, Ruslar yetişti. Onlara kaldı», dedi. Amma bilmem öyle midir?.. Bu, herhalde Nasibi Ermen ilerin öldürdüğünü gösterir. Halbuki biz Baküde iken bu katlin üstünde karanlık bir örtü vardı. Kimse vazıh bir şey göremiyordu. İşte dirayetli Azeri recüllerini Ermeniler birer birer öldürüyorlardı. Bu öldürülenler Civanşir ile altı kadar olmuştur. Sonra Talat ile Türkiye recüllerinden de bir o kadar öldürdüler ki, sonuncusu Cemal Paşadır. Halbuki harb-i umumide bu adam sağlam elli bin Ermeniyi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmıştı. Cemali Ermenilere Ruslar öldürttüler."
Kişiliği ve Düşünceleri
Cemal Paşa, Alman yazanaklarında "Sıcak kanlı, coşkun, zeki ancak yeterli eğitimi olmayan biri" olarak geçmiştir.
Ziya Gökalp, Cemal Paşa'yı tıpkı Halide Edip'i tanımladığı gibi "fertçi" olarak tanımlamıştır.
Kendisi gösterişi ve kadınları seven, hovarda bir kişiliğe sahip birisi olarak da geçer. Ancak eşinin belirttiğine göre kendisi paradan nefret ederdi. Eşi onun paraya düşkünlüğünü olmadığını şu sözlerle anlatıyor:
"Filhakika Cemal Paşa ölümünden sonra bu hususta bir itham, hatta şüpheye maruz kalacağını aklına getirince hasta olurdu. Ve yine bu endişe iledir ki benim mücevherat almama bile mani olmak isterdi."
Hatırası
Cemal Paşa, İkinci Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki Cemiyetinin önde gelen yöneticilerindendi. Özellikle Üç Paşalar İktidarı olarak da bilinen 1913-1918 arasında Osmanlı Devletinin iç ve dış siyasetinin belirlenmesinde önemli rol oynadı. Ayrıca I. Dünya Savaşında en önemli cephenin komutanı olarak görev yaptı. Bundan dolayı yenilginin ve İttihat ve Terakki Cemiyeti yönetiminin birinci dereceden sorumlularından sayıldı.
Cemal Paşanın Seniha Hanımla olan evliliğinden Ahmed, Mehmed, Kamuran, Nejdet ve Behçet isimli beş çocuğu vardır. Oğullarından Ahmed Cemal gazeteci Hasan Cemalin babasıdır.
Yazdıkları
Plevne Müdafaası (1898)
Alte Denkmaeler aus Syrien, Palastina und West Arabien (1918) (Suriye, Filistin ve Batı Arabistandaki Eski Anıtlar)
Cemal Paşa Hatırası 1913-1922 (1923)
Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları (2003) - Ali Fuad Erden