Ebû Said Bahadır

Ebu Said Bahadır (d. 2 Haziran 1305, Ucan - ö. 30 Kasım 1335, Karabağ), Olcaytu'nun oğlu ve İlhanlı Devleti'nin 9. hükümdarıydı.
Yaşamı
1306'da daha bebekken Moğollar ona kahraman anlamına gelen Bahadır (modern Moğolca'da ) unvanını verdiler. Bu unvan ona tekrar, 1322'de, hala Olcaytu'nın velahtı iken, Altın Ordu ordusunu yenip Rinçin Keraitinin isyanını bastırmasından dolayı verildi. Ebu Said, 1323'te Memlüklerla anlaşma imzalayarak Suriye savaşını sona erdirdi.
Emir Çoban'ın nüfuzu altına girmesi
Ebu Said tahta çıktığında 12 yaşındaydı ve iktidar başkumandan Emir Çoban'ın elindeydi. Hükümdarlığının başlarında, Emir Çoban'ın entrikaları sonucu alim ve vezir Fazullah Reşidüddin'in kafasını kestirdi. Ebu Said'ın kız kardeşi Sati Beg ile evli olan Emir Çoban, böylece ülkenin en nüfuzlu kişisi haline geldi. 1325'te Çoban, Altın Ordu hanı Muhammed Uzbek komutasında bir orduyu daha yendi ve onların topraklarını istila etti.
Ebu Said, Çoban'ın kızı Bağdat Hatun'a aşık oldu. Bağdat Hatun, nüfuzlu biri olan Hasan Büzürg'la evliydi. Ebu Said, Hasan Büzürg'u Bağdat Hatun'dan boşanmaya mecbur etti ve sonra da kendisi Bağdat Hatun ile evlendi.
Çobanoğulları'nın yönetinden uzaklaştırılması
Çoban ve oğulları devlet hazinesini istedikleri gibi harcıyorlardı. Ebu Said'in Bağdad Hatun'la evlenmesine Çoban'ın karşı çıkması da ilişkilerini bozmuştu. 1326'da Çoban ve oğulları, saldırmaya hazırlanan Çağataylar'a karşı bir sefere çıkıp oğullarından bir tek Demask Kaca'yı sarayda bırakınca Ebu Said bu fırsattan yararlandı. Ağustos 1327'de Ebu Said, Olcaytu'nun cariyelerinden biriyle ilişkilerini bahane ederek Demask Kaca'yı öldürttü. Daha sonra Ebu Said, Çoban ve oğullarına karşı bir kampanya başlattı. Ordusu tarafından terkedilince Çoban kaçmak zorunda kaldı. Ebu Said, Çoban'ın yanına sığınmış olduğu Herat valisine emir yollayarak Çoban'ı öldürttü. Bu arada Memluklar'a sığınan Çoban'ın oğlu Timurtaş da, Ebu Said'in talebi üzerine Memluk sultanı En-Nasır Muhammed tarafından öldürtüldü.
Sultan Ebu Said Bahadir dönemi ve sonrasında Batınillik hareketleri
Nezari ve Kuhistani gibi Şiʿa-i Batıniye daileri ise Moğolların aldıkları bu ağır yenilgiden hiç de müteessir olmayıp, bilakis olanca güçleriyle Kuhistan ve Kom gibi koyu Batıni merkezlerinde faaliyet ve neşriyatlarına olanca güçleriyle devam ettiler.
Şirazlı Kadıul-Kazat Muhabbed-Din Ebu İbrahim Temiminin sarfettiği tüm çabalara rağmen Faris vilayeti ahalisi Şiʿa-i Batıniyye mezhebine girmişlerdi.
Olcaytunun vefatından sonra tahta oturan İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadir Hanın sünnileri himaye etmesi neticesi devrin meşhur sufilerinden Alaed-Devle Semnani ile Abdur-Razzak Kaşinin zaviyeleri epey alaka ve ehemmiyet görmeğe başlamıştı.
Maveraünnehirde bir yüzyıldan daha uzun süren buhranların sebepleri arasında Sultan Ebu Said Bahadir iktidarının yetersizliği ve Şii dailerle girişmiş olduğu mücadeleler başta gelmekteydi.
Ebu Said Bahadir Hanın H. 736 / M. 1336 tarihinde vefatı üzerine Hulagunun erkek evladından gelen soyu da böylece tamamen kurumuş oldu. Ebu Saidin vefatını müteakip ortaya bazı küçük devletçikler ortaya çıktı. Bu yeni Emaretler arasında en fazla göze çarpan iki hükümetten birisi Emir Çoban diğeri ise İlkaniyan adını alan Celayiroğullarından Emir Hasan sülalesiydi. Muzafferiler de, Serbedarlar da siyasi birer oluşum yarattıktan sonra Timurun ortaya çıkmasıyla yok olup gittiler.
Bu devirde Alevi-Batıni tekkelerin hükumetler üzerindeki itibarları
İmamiyyenin ulularından addedilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi, Şiiliğin en kuvvetli cazibe merkezi olarak hizmet veren ve Horasan bölgesinin merkezi konumunda bulunan Amul kentindeki tekkesinden, bütün Şiʿa-i Batıniyye hareketlerini denetim altında tutmaktaydı. Bu devirde Horasan Valisi olan Efrasiyab da derviş elbisesi giyerek Seyyid Kıvamed-Din Meraşiye intisap edenler arasında yer almıştı. Fakat daha sonra Seyyid Kıvamed-Dinin yükselen şöhreti karşısında kaygılanan öteki Amul alimleriyle ittifak kurarak neyfedilmek üzere Kıvamed-Dini hapsettirdi. O gece Efrasiyabın veliahtı Seyfed-Dinin aniden vefat etmesi halkın Seyyid hakkındaki itikatlarının daha da kuvvetlenmesine sebep oldu. Halk zindana hücum ederek Seyyid Kıvamed-Dini oradan kurtarıp başlar üzerinde taşıyarak Rabo köyündeki tekkesine getirdiler. H. 730 / M. 1330 tarihinde ise Kıvamed-Dinnin üzerine Efrasiyab komutasında hücuma kalkan kuvayi tedibiye de ağır bir yenilgiye uğradı. Bu müsademede Efrasiyab ile birlikte bulunan üç oğlu da Seyyidin müridleri tarafından öldürüldü. Üç yüz dervişiyle birlikte Mazenderan dağlarının en sarp yerlerine çekilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi o yörelerin mutlak hakimi oldu.
Serbedarlar devrinde Alevi-Batınillik hareketleri
Serbedarlar tarafından sürekli olarak desteklenen ve himaye edilen Şia-i Batıniye mezhebi bu sayede yaptığı hamlelerle yeniden hayat bulmağa uğraşmaktaydı. Serbedarlar hükumeti Horasanda meşhur Ebu Bekir Beyhakinin de memleketi olan Beyhak kasabasına bağlı Şiʿa-i Batıniye mezhebinin en yaygın olduğu Paştin köyünde doğan Abdur-Razzak adında bir kişi tarafından kurulmuştu. Şeyh Cevrinin halifesi Emir Seyyid İzzed-Din Suğundinin nakibi olan Seyyid Kıvamed-Din daha İlhanlılar devrinde Mazenderan ve Sari yörelerinde şiddetli Şii propagandalarını başlatmış bulunmaktaydı. Bu devirde Horasanda hiç eksik olmayan isyanların başında mutlaka bir şeyh ya da Şia-i Batıniye tarafından idare edilmekte olan bir zaviye bulunmaktaydı. H. 737 / M. 1337 yılında Serbedarlar Hükumetinin kurucusu olan Abdur-Razzakın kardeşi Vecded-Dinin de aralarında yer aldığı çok mühim kuvvetlerle Tus şehrinin üzerine yürüyen Hasan Cevri müridlerinden Derviş Aziz tarafından Horasanda büyük bir ihtilal çıkartıldı. Türkistan, Belh, Tirmiz, Herat, Haf, Khuhistan, Kerman, Meşhed, Nişapur gibi büyük şehirlerin tamamı Hasan Cevri müridlerinin denetimi altına alındı.
Ölümü ve sonası
Ancak, Ebu Said bir varis bırakmadan veya halef seçmeden 1335'te Karabağ'da öldü. Tuluy Han'ın hanedanından Arpa Han yönetimi ele geçirdi. Arpa, Bağdat Hatun'un Ebu Said'i öldürtmüş olduğunu iddia ederek onu idam ettirdi.
Ebu Said'in ölümünü izleyen yıllarda İlhanlı devleti, güçlü ailelerin (Çobaniler, Celayiriler) birbirleriyle mücadeleleri ve Serbedariler gibi dini-siyasi oluşumların faaliyetleri ile zayıfladı. İlhanlı devleti bütünlüğünü kaybetti, Moğollar, Türkler ve Persler tarafından yönetilen küçük krallıklara parçalandı. Seyyah İbni Battuta, İran'a ikinci gelişinde, 20 yıl önce o kadar muazzam olan bir diyarın bu kadar hızlı erimesine hayret etmiştir.