Geç Hititler

Geç Hititler veya Geç Hitit Devletleri, Anadolunun Demir Çağı'ndaki Luvice, Aramice, ve Fenikece konuşan siyasi varlıklarıdır. MÖ 1200'lerde batıdan gelen Ege Göçleri'nin saldırılarından kurtulabilen Hititler güney ve güney - doğu Torosların dağlık bölgelerine çekilerek yaşamışlar ve her biri bağımsız beylikler kurmuşlardır. Geç Hitit Devletleri MÖ 11. yüzyıldan itibaren hem siyasal hem de kültürel anlamda Arami etkisi altına girdiler ve zamanla Aramileştiler. Geç Hitit Devletleri Urartu ve Asurlular'a bağımlı olarak yaşadılar. MÖ 7. yüzyılda ise Asurlular bu devletlerin siyasal varlığına son verdi. Bu tarihten sonra bu devletlerin her biri Asur eyaleti oldu. Karkamış, Pattin(Unqi), Sam'al, Gurgum, Kummuhu, Milid, Keveh (Karatepe deki müstahkem mevki ile birlikte), Hilakku ve Tabal devletleri; Geç Hitit Devletleridir.
Geç Hitit Uygarlığı
Geç Hitit Devletlerinin ticaret ve zenginliğiyle en ünlü kenti Karkamıştır. Sanat, mimari ve giyim kuşam bakımından Hitit İmparatorluğu geleneğini sürdürdüler. Geç Hititlerin sanatının bilinen en iyi örneği Konyanın Ereğli ilçesi yakınlarındaki İvriz Kabartmasıdır. Bu kabartmada Tuvana (Kemerhisar) kralı Warpalawa ile Fırtına tanrısı Taru tasvir edilmiştir. Zamanla Asur etkisine giren Geç Hititler sanatının son evresinde iki yenilik görülür. Bunlardan birisi dönemin özgün mimarlık örneği olan hilani denilen girişi sütunlu, dikdörtgen planlı malikane tarzı yapılardır. Diğeri ise kabartmalı ve üzerinde yazıların yer aldığı mezar stelleridir. Steller üzerindeki figürler, Geç Hitit devlerinde toplumun sınıflı olduğunu ve en azından elit kesimin okur-yazar olduğunu gösterir. Geç Hitit sanatının önemli özelliklerinden biri ise mimari ile yontuculuğun birlikte uygulanmasıdır. Sur duvarlarındaki kapılar, saray cepheleri kabartmalı taş bloklarla (ortostad) kaplanmıştır.
Geç Hitit krallıkları kültürünün ortak bir özelliği de Hitit hiyeroglif yazısıdır. Bu devirde Hitit çivi yazısı kabartmalarda kullanılmamıştır.
Coğrafya
Geç Hitit Devletlerinin yayılım sahası, kısaca Tuz Gölünün güneydoğusu ile Fırat Nehrinin batısı arasında kalan bölgedir. Tabal ülkesinin yayılım sahası klasik dönemin Kapadokya'sıdır (Kappadokia). Kayseri, Aksaray, Niğde ve Nevşehir illerini içine alır. Tabal ülkesi batıda Frigya ile, doğuda Milid ülkesi, güneyde de Hilakku ile sınır komşusuydu. Tabal başlangıçta 24 yerel krallığın oluşturduğu bir konfederasyondu. Milid ülkesinin başkentin kalıntıları Malatyanın 7 km. Güneydoğusundaki Arslantepede ortaya çıkarılmıştır. Melid, batıda Tabal, doğuda Urartu, güneyde Asur devletinin komşusuydu ve bu ülkeleri birbirine bağlayan yol üzerinde bulunuyordu. Gurgum ülkesi, Maraş bölgesidir. Bu ülke Asurlular tarafından ele geçirilince Marqasi Eyaleti adını alacaktır. Sam'al krallığının başkenti Gaziantep ilinin İslahiye ilçesi yakınlarındaki Zincirli harabeleridir. Sakçagözü, Zincirlinin kuzeydoğusunda Keferdiz mahallesi yakınlarındadır. Burada birçok kabartma ve heykeller bulunmasına rağmen, bu eserler üzerinde yazı olmadığı için bu krallığın o dönemki adını bilemiyoruz. Karkamış kentinin kale ve yukarı şehir kalıntıları Gaziantep ili Karkamış ilçesinde yer alırken; aşağı şehir Suriyede Cerablusda bulunmaktadır. En güçlü Geç-Hitit devleti olan Karkamışın önemi Mezopotamya, Anadolu ve Mısırı bağlayan yolların kavşak noktasında bulunmasından ileri geliyordu. Kummuhu ülkesi, klasik dönemin Kommagene bölgesidir ve yaklaşık olarak Adıyaman ili topraklarını kapsar. Kuzeyden Milid, batı ve güneybatıdan Gurgum, Samal ve Arpad, güneyden ise Karkamış Krallığı ile komşu idi. Pattin krallığının ismi yakın zamanlara kadar yanlış olarak Hattina biçiminde okunurken bugün Pattin adı kullanılmaktadır. Pattin ülkesi Hatay ilinde Antakya ve Amik ovasını kapsamakta idi. Bu ülke Arami etkisine girdikten sonra Unqi adını almıştır. Keveh ülkesi, Ovalık Kilikya olarak bilinen Çukurovadır. Bu ülke yazıtlarda Danuna ülkesi olarak da adlandırılmaktadır. Keveh, şehir krallıklarından oluşan bir konfederasyondu. Adana ve Tarsus şehirleri, Que ülkesindeydi. Asur belgelerinde Keveh ülkesi olan geçen bu ülke Luvice Hiyeroglif yazıtlarda Hiyawa Ülkesi olarak geçmektedir. Azatiwataya, Karatepe kentidir. Karatepe-Arslantaş, Kilikya Ovasının kuzeydoğu köşesinde, Ceyhan nehrinin batı yakasında, Osmaniye ili Kadirli ilçesine 20 km mesafede yer alır. Sumer ve Akkad belgelerinde Amanum, Hitit belgelerinde Amana, Asur yazıtlarında Hamanu, Yunanca Amanos ve Latince Amanus adlarıyla geçen Amanos Dağları (Nur Dağları), Samal ve Azatiwataya (Karatepe) arasında doğal bir engel oluşturuyordu. Azatiwataya, Que ülkesine bağlı şehir krallıklarından biriydi. Hilakku ülkesi Dağlık Kilikyadır. Kilikia adının Hilakkudan geldiği kabul edilmektedir. Bugün bu bölgeye Taşeli Platosu adı verilmektedir. Bölgenin doğu sınırını yakın bir zamana dek Lamas çayı denilen Limonlu Çayı (antik Lamos çayı) oluşturur. Bu çaya Hititler döneminde Lamiia Nehri deniliyordu. Hilakku, kısaca Keveh ülkesinin kuzey ve kuzeybatısındaki dağlık bölgedir. Batıda Göksu Havzası, kuzeyde Kapadokyanın güneyi, doğuda Kilikya geçitleri ile sınırlıdır. Assur askeri seferlerinin batı sınırını Silifke Çayı adı da verilen Göksu Nehri (antik Kalykadnos / Hititler döneminde Hulaia Nehri) oluşturur. II. Şarrukinin yıllıklarında Göksunun batısındaki bölge ve şehirler ile ilgili hiçbir bilgiye rastlanmamaktadır.
Geç Hitit Devletleri'nin listesi
Kuzeyde yer alan grupta Hitit hükümdarları iktidarda kalmıştı. Güneydeki grupta ise yaklaşık olarak MÖ 1000 yılında Aramiler iktidara geldiler. Bu devletler her ne kadar birleşik devletler olarak görünseler de, aslında bağımsız krallıklardı.
Kuzeyde yer alan grup:
Tabal. Tyanitis (Tuvana Krallığı, Tunna, Hupisna, Shinukhtu, Ishtunda) adı verilen bir grup kenti ihtiva etmekteydi.
Kammanu (Arslantepe Höyüğü ile)
Hilakku
Keveh (modern Karatepe deki müstahkem mevki ile)
Gurgum
Kummuhu
Karkamış
Güneyde yer alan Aramice konuşan grup:
Bit Gabbari (Sam'al ile)
Bit-Adini (Til Barsip şehriyle)
Bit-Bahiani (Hasiçi yakınlarında Guzana ile)
Unqi veya Pattina (Alalah'ın 800m yakınında Kinalua şehri ile, modern Tell Tayinat şehri)
Ain Dara, dini bir merkez
Bit Agusi (Arpad, Nampigi, ve (daha sonra) Halep kentleriyle)
Hatarikka-Luhuti (başlangıçta Halep olan başşehir, ve daha sonraları Hatarikka)
Hama
Tarih
Mezopotamya Devletlerinin Anadoluya olan ilgisi Akkad Krallığı dönemine dek uzanır. Akkad kralı Şarrukin (Sargon, 2334-2279), Amanos Dağlarını aşarak Anadolu içlerine girmiştir. Yazıtlara göre Şarrukin Tuz Gölünün güneyindeki Puruşhanda adlı kentte oturan Akkadlı tüccarların yardım istemesi üzerine, Orta Anadoluya sefer yapan ilk kraldır. Şarrukinin torunu Naram-Sinin (2254-2218) orduları da Güneydoğu Anadolu Bölgesine, Diyarbakır taraflarına ulaşmıştır. Asur Devletinin, Anadoluya olan ilgisi ise Eski Assur Krallığı dönemine kadar uzanır. Assur (Aşşur) kenti, MÖ 1920-1750 yılları arasında yaklaşık 150 yıl süren organize bir ticaret faaliyetine önderlik etmişti. Ticaretin Anadoluda oluşturduğu en büyük merkez Kayseri yakınlarındaki Kaniş/Neşa (Kültepe) idi. Burada Assurlu tüccarların evleri ve dükkanlarını da içine alan büyük bir pazar yeri(karum) oluşturulmuştu. Ticaret, büyük oranda tüccar aileler tarafından yürütülmekteydi. Merkezi Assur Devleti bu ticaret ilişkilerini doğrudan yönetmemekte, bir şekilde denetleyip vergi almaktaydı. Assurlu tüccarlar, tekstil ürünleri, kalay, değerli taş, takı gibi eşyaları pazarlamakta karşılığında da altın ve gümüş almaktaydılar.
Büyük Hitit Devletinin kurulmasından itibaren ise Anadolunun bu güçlü devleti Mezopotamya ile ilgilenmeye başlamış, I. Murşili Mezopotamyaya sefer düzenleyerek Babil kentini ele geçirmişti(1595). Kral Telipinu Metninde bu olay şöyle anlatılmaktadır:
... Mursili... Halpa (Halep) üzerine yürüdü ve Halpayı yakıp yıktı. Halpadan aldığı tutsakları ve onların mallarını Hattusaya getirdi. Ondan sonra Babile yürüdü ve Babili yakıp yıktı... Babilden aldığı tutsaklarla onların mallarını Hattuşaşa götürdü.
Ancak Mezopotamyada Hitit egemenliği geçici olmuştur. Uzun yıllar Mitanni egemenliğini kabul etmek zorunda kalan Asur kenti; 14. yüzyıl ortalarından itibaren Büyük Hitit Devletinin Mitanni Devletini zayıflatması ile yeniden önem kazanmaya başlamıştır.
Büyük Hitit Devletinin hükümdarı I. Şuppiluliuma (1344-1322), Mitanni Devletini yenilgiye uğratır, ancak yok edemez. Asur Devletine karşı tampon devlet olarak varlığını korumasına izin verir. Karkamış kentini ele geçiren I. Suppiluliuma, küçük oğlu Piyassiliyi oranın beyi olarak atar. Piyassili, kral II. Arnuwanda, kral II. Murşili, Mısırlılar tarafından öldürülen Zannanza ve Halpaya (Halep) kral olarak atanan Telipinunun kardeşidir. Karkamış Beyi Piyassili (Şarri-Kuşuh), ağabeyi II. Murşilinin hükümdarlığı döneminde, onun yanında Batı Anadoludaki Arzawa seferine katılır. Arzava Devletine son verilerek yerine Batı Anadoluda küçük beylikler kurulur. Piyassili, bir müddet sonra hastalanarak ölür. Piyassilinin soyu Karkamışı yönetmeye devam eder.
1274te Mısır hükümdarı II. Ramses ile Hitit hükümdarı Muwatalli arasında yapılan ünlü Kadeş Muharebesinde kesin bir sonuç alınamaz. II. Ramses zafer kazandığını iddia etse de, Hititler bu savaştan daha karlı olarak çıkmıştır. Sonuç olarak bu iki büyük devlet de bu savaştan yıpranarak çıkmıştır. Barış antlaşması, Muwatallinin kardeşi III. Hattuşilinin döneminde bu hükümdarla II. Ramses arasında yapılır (1259).
1270 yılında Assur Kralı I. Şulmanu-aşared, Mitanni Devletinin Kralı II. Sattuarayı yenerek bu devleti ortadan kaldırır. I. Şulmanu-aşared, Doğu Anadoludaki Uruatri kabileleriyle de savaşır. Bu dönemde Orta Assur kralları, batıda Fırat nehrine, kuzeyde de Yukarı Dicle bölgesi ve Toroslara kadar olan alanı kontrol altına alırlar.
III. Hattuşilinin oğlu IV. Tuthaliya (1237-1209), Amurru kralı ile yaptığı bir antlaşmada Asur Devletinden kendi ülkesine denk güçlü bir devlet olarak bahseder:
Ve bana eşit olan krallarla, Mısır kralı ile Babil kralı ile Assur kralı ile (silinmiş: ve Ahhiyawa kralı ile), ben majeste dost isem, sen de dost olacaksın. Eğer ben dost değil isem, sen de dost olmayacaksın.
Bu belge sayesinde Hitit, Mısır, Babil ve Assur Devletlerinin o dönemdeki büyük devletler olduğunu anlamaktayız. Metinde Hititler tarafından Ahhiyawa Devletinin adının önce yazılıp daha sonra silinmiş olması da ilginçtir.
Ancak iki ülke arasındaki barış dönemi kısa sürer. Assur Kralı I. Tukulti-Ninurta (1244-1208), IV. Tuthaliyayı yenilgiye uğratır ve Hititlerden 28800 esir alır. I. Tukulti-Ninurta yine bu dönemde Babil kralı IV. Kaştiliaşı yenerek bu kenti elegeçirir. Tanrı Mardukun heykeli Assura getirilir. Kuzeyde de Nairi toplumları üzerine yağma amaçlı seferler düzenler. Dicle'nin doğusunda Kar-Tukulti Ninurta adını verdiği yeni bir başkent kuran I. Tukulti-Ninurta, oğlu tarafından öldürülmüştür. Yeni başkent de bu kralın ölümünden sonra terkedilmiştir.
Deniz Kavimlerinin (Şekeleş, Şardana, Ekveş, Turşa, Peleset, Denyen) İstilası sonucunda bütün Akdeniz dünyasında dengeler değişir (1200). Anadolu, Kıbrıs, Suriye, Filistin ve Yunanistan etkilenir. Bu dönemde Büyük Hitit Devleti yıkılır (1185/ 1178). Son Hitit hükümdarı (IV. Tuthaliyanın oğlu olan) II. Şuppiluliumadır. Büyük Hitit Devletinin yıkılmasından önce Anadoluda Kaska, Wilusa, Mira, Seha Nehri Ülkesi, Hayasa, Isuwa, Masa, Lukka, Karkisa, Hapalla, Pala, Tumanna Devletlerinin mevcut olduğunu biliyoruz. Tarhuntassa, Amurru, Ugarit, Alasiya (Kıbrıs) Halpa ve Karkamış beylikleri ise doğrudan Hitit Devletine bağlıydı. Zamanla Anadolu ve Suriyede Geç-Hitit Devletleri (Karkamış, Tabal, Milid, Gurgum, Samal, Kummuhu, Pattin, Keveh, Hilakku) ve Arami Beylikleri (Arpad = Bit-Aguşi, Bit-Bahiyani, Bit-Zamani, Bit-Adini, Bit-Halupe, Hama, Dimaşk = Şam, Hatarikka) kurulur. Geç-Hitit Devletleri, Hitit Devletinin siyasal ve kültürel mirasçıları olmuşlardır. Hüküm süren krallar, Sapalulme (Suppiluliuma), Mutallu(Muwattali), Lubarna (Labarna) gibi isimler almışlardır. Asur Devleti de bu ülkelerin topraklarını Hatti Ülkesi olarak adlandırmıştır. Ancak bu dönemde Hitit çivi yazısı bir daha kullanılmaz olmuş, Luvi Hiyeroglif yazısı ise yoğun olarak kullanılmaya devam etmiştir. Geç-Hitit Devletlerinin nüfusunu ağırlıklı olarak Luviler olmak üzere, Hitit ve Hurri kalıntıları ile Aramiler oluşturuyordu. Ege Göçleri neticesinde Hitit, Babildeki Kassit, Mitanni devletleri gibi teşkilat ve kültürce büyük devletler ortadan kalkmış, uygarlık gerileyerek karanlık bir çağa girilmiştir. Mısır Devleti de, Suriye ve Filistin bölgeleri üzerindeki egemenliğini kaybederek zayıflamıştır. III. Ramses, Balkanlar, Yunanistan, Batı Anadolu ve Akdenizin kıyı şeridini etkileyen bu büyük göç dalgasını yaratan toplumları yenilgiye uğratarak Mısırı istiladan korumuştur. III. Ramses, Medinet Habu yazıtlarında:
Yabancı ülkeler adalarında düzen hazırladılar. Birdenbire ülkeler ortadan kalktı ve kargaşa içinde dağıldı. Hattiden, Kodeden, Karkamıştan, Arzavadan, Alasiyaya hiçbir ülke, ordularının önünde duramadı. Amurruda bir yerde ordugah kuruldu. Halkını perişan ettiler ve toprakları hiç varolmamışa döndü. Mısıra doğru ilerliyorlardı. Konfederasyonları Peleset (PRST), Tjekker, Şekeleş, Denyen ve Weşeş birleşmiş topraklar konfederasyonuydu, demiştir.
Ancak her ne kadar III. Ramses, Karkamış kentinin yıkıldığını belirtse de, Karkamış kenti yıkılmamıştır. Bu kentte I. Şuppiluliumanın küçük oğlu Piyassilinin soyundan gelen krallar hüküm sürmekteydi. Assur Devleti ise bulunduğu coğrafi konumdan dolayı bu yıkımdan en az hasarla kurtulmuştu. Yine aynı dönemde Suriyeye asırlarca sürecek olan Arami göçleri başlamış, Assur Devletini en çok uğraştıran bu Arami tehdidi olmuştu. Bu olaylar sonucunda Bronz Çağı sona ermiş, Demir Çağı başlamıştır.
Büyük Hitit Devletinin yıkılmasını izleyen yıllarda, Karkamış Devleti, Karkamış ve Milidi kapsamaktaydı. Ayrıca Samsatın kuzeyinde, Fıratın doğu yakasında yer alan Lidar Höyükte Karkamış kralı Kuzi-Teşupa ait mühür bulunmuştur. Yaklaşık olarak MÖ 1164'te Assur Devleti, Alzi ve Kutmuhi memleketlerine sokulan Muşkilerle (Muşku) savaşır. Daha sonraki yüzyıllarda Assurlular, Phrygia Devletini de Muşki olarak adlandıracaklardır. I. Aşşur-reş-işi (1132-1115), Ahlamu Aramilerine karşı seferler yapmış, onları yendiğini yazıtlarında belirtmesine rağmen gerçekte onların yarattığı tehlikeyi önleyememiş ve Asur Devleti üzerinde Arami baskısı gittikçe artmıştır. I. Tukulti-apil-Eşarra (1114-1076), zamanında Assur Devletinin askeri ve siyasi bakımdan güç kazanmıştır. Bu kral, Milid şehri üzerine yürümüş ve şehri savaş yapmadan teslim almış ve haraca bağlamıştır. Ancak Assur Kralı geri çekilince, Milid Devleti vergisini vermemiştir. Bunun üzerine yeni bir sefer düzenleyen I. Tukulti-apil-Eşarra, Milid Kralı Allumariyi teslim alır ve vergiye bağlar. I. Tukulti-apil-Eşarra, Büyük Hatti Kralı olarak adlandırdığı Karkamış Kralı II. İni-Teşuptan da haraç alır. Bu adlandırma Karkamışın Geç-Hititler dönemindeki önemini belirtir. Aynı dönemde Kummuhunun başında bulunan Kili-Teşup esir edilmiştir. I. Tukulti-apil-Eşarra, 28 kez Fıratı aşarak Aramilerle savaşır. Kendisi bu savaşların başarılı olduğunu belirtse de, seferlerin hemen hemen her yıl yenilenmesi Arami tehlikesinin ortadan kalkmadığının bir kanıtıdır. I. Tukulti-apil-Eşarra, kuzeyde de Muşkilerle savaşır. Yazıtlarında Alzi ülkesinden güneye inen Muşkilerin 20 bin kişilik ordusunu yendiğini ve 5 Muşki Kralını esir aldığını belirtir.
Bundan sonra hızla zayıflayan Assur devletinin yeniden güçlenmeye başlaması II. Aşşur-dan (934-912) ve oğlu II. Adad-Nirarinin (911-891) dönemlerinde gerçekleşmiştir. Bu yeni döneme Yeni Assur Dönemi adı verilmektedir. II. Adad-Nirari, Arami Bit-Bahiyani Devletini ele geçirir. Habur bölgesine seferler düzenler. Babili yenilgiye uğratan Assur orduları Dur-Kurigalzu ve Sipparı ele geçirir. 920ye doğru Samal devleti Aramileşir. II. Tukulti-Ninurta (890-884) da Muşkilerle savaşır. Amediyi (Diyarbakır) başkent yapan Arami asıllı Bit-Zamani kabilesi üzerine sonuç alınamayan seferler düzenler. Savaşçı bir kral olan II. Aşşur-nasir-apli (883-859), MÖ 876-866 yılları arasında Amanos Dağlarına gelmiştir. Bu kral yıllıklarında, Amanos Dağlarına (Hamanu Dağı)çıkarak sedir, servi, ardıç ve çam kütüklerini kestirdiğinden ve bir stelini buraya diktiğinden sözeder. 870 yılına doğru Karkamış kralı Sangara, II. Aşşur-nasir-apliye vergi vererek, ülkesini istiladan korur. 866 yılında Kummuhu Kralı Qatazilu ve Pattin Kralı Lubarna, Assur hükümdarı II. Aşşur-nasir-apliye vergi verirler. II. Aşşur-nasir-apli, genişleyen ülkesini Assur kentinden yönetemeyeceğini düşünerek daha kuzeyde Kalhu kentini başkent yapar. Kalhudaki sarayının açılış törenine bir Karkamış elçisinin katılmış olması, Karkamış devletinin bağımsız olduğunun bir göstergesidir. Açılış törenine Milidden gelen elçiler de katılmıştır. II. Aşşur-nasir-apli 882, 879 ve 866 yıllarında Güneydoğu Anadolu ve Yukarı Dicle bölgesine ilerler. Tuşhanda (Üçtepe) bir eyalet merkezi kurulur. Bit-Zamani kabilesinin etkinliği azaltılır. Nairi krallarından vergi alır. Bit-Adini üzerine de 4 sefer düzenleyen II. Aşşur-nasir-apli, 877-867 yılları arasında Fıratın batısına geçerek, Akdeniz kıyılarına ulaşmış ve yazıtlarında silahlarını Akdeniz kıyılarında yıkamakla övünmüştür. Bu seferler sırasında Milid memleketini(Malatya) ele geçirmiştir. II. Aşşur-nasir-apli dönemindeki yazıtlarda Muşkiler üzerine yapılan seferlerden de sözedilmektedir.
Halefi III. Şulmanu-aşared (III. Shalmaneser, 858-824) ise 34 yıllık saltanatında en az 34 sefer gerçekleştirmiştir.
İlk Seferinin Güzergahı (858): Ninua - Kummuhu - Gurgum - Samal - Pattin
Bu sefer sırasında Gurgum kralı Mutallunun üzerine yürüyen III. Şulmanu-aşared, Lulubiyi ele geçirmiştir. Kummuhu kralı Qatazilu ve Gurgum kralı Mutallu, III. Şulmanuaşarede savaşsız teslim olur ve Assur Devletine haraç öderler. Daha sonra Samal ve Pattin üzerine yürüyen III. Şulmanu-aşared, Samal kralı Hayanu, Bit-Adini kralı Ahuni, Pattin kralı Sapalulme, Que kralı Kate, Hilakku kralı Pihirim ve Karkamış kralı Sangarayı yenilgiye uğratır. Amanos eteğinde bir stelini yaptırır. Kurkh Monolitinde bu olay şöyle anlatılır:
Hamanu (Amanos) sıradağlarından hareketle Arantu (Orontes/Asi) Irmağını geçtim ve Pattinli Sapalulmenin müstahkem kenti Alisire yaklaştım. Pattinli Sapalulme hayatını kurtarabilme pahasına Bit-Adini kabilesinden Ahunuyu, Karkamışlı Sangarayı, Samallı Haiyanuyu, Queli Kateyi, Hilakkulu Pihirimi, Iasbuqulu Burunate ve Iahanlı Adanuyu müttefikleri olarak ordusunun içine aldı. Efendim Tanrı Aşşurun emriyle onların birleşik darmadağın ettim. Kenti kuşattım, teslim aldım, ve değerli savaş ganimetlerini, sayısız savaş arabalarını ve koşum atlarını ülkeme taşıdım.
Bu savaş sonunda Assur Devleti; Pattin Devletinin Taia, Hazazu, Nulia ve Butamer şehirlerini elegeçirir. Assurlular, silahlarını törenle Akdenizde yıkarlar. Kral, Amanoslardan kereste elde eder ve bölgeye anıtını diker. 857 yılında Pattin, Samal ve Karkamış Devletleri; III. Şulmanu-aşarede vergi vererek, bağlılıklarını bildirdiler. Assur Devleti için ekonomik önemi bulunan Samal ülkesinin kralı Hayanunun verdiği haraç listesinde, gümüşün yanında sedirin de bulunması dikkati çekmektedir. Arpad Devleti ve Fenikeliler de hediyeler sunarak bağlılıklarını bildirdiler. Fenikelilerin gönderdiği hediyeleri Balawat (İmgur-Enlil) Kapısına işleten III. Şulmanu-aşared, Samal, Belen Geçidi ve Al Minada üç adet zafer anıtı diktirir. III. Şulmanu-aşared zamanında Arami Bit-Adini devleti tümüyle Assura bağlanır. Başkenti Til-Barsipin adı Kar-Şulmanu-aşared olarak değiştirilir (856). 853 yılında Halpa(Halep) kenti alınır. Anadolu, Mezopotamya ve Mısır üzerindeki bütün geçişler Kuzey Suriye üzerinden yapılmakta idi. Assurlular bu bölgenin denetimini ele geçirmek istiyorlardı. Karkar Savaşında (853) Assur Devleti; Başta Musri (Mısır?, Kilikyada bir devlet?), Iruleni komutasındaki Hama (Hamath), Arpad (Bit-Aguşi), Kral Ahab komutasındaki İsrail, Ammon, Gindibu komutasındaki Arap ve Kral Hadad-ezer (II. Ben-Hadad/Adad-İdri / II. Bar Hadad) komutasındaki Dimaşk (Şam) Devletlerinin bulunduğu 11 ülkeden oluşan bir koalisyon ile savaştı. İki tarafında çok ağır kayıp verdiği bu savaşta, III. Şulmanu-aşaredin zafer kazandığı iddialarına rağmen, bir sonuç alınamadı. Assur ilerlemesi birkaç yıl için darbe yedi.
853 yılında Karkamış kralı Sangara, Milid kralı Lalli, Gurgum kralı Qalparunda (Halparutas) ve Kummuhu Kralı Kundaşpi, Assura haraç öder. 851 yılında Kalde isyanı bastırılır. 849 yılında III. Şulmanu-aşared, Fırat Irmağını yeniden geçerek, Hama (Hamath), Şam (Dimaşk), Karkamış ve Arpad Devletlerine saldırır ve onları mağlup eder. Ertesi yıl (848) III. Şulmanu-aşared, Karkamış ve Arpad Devletlerine tekrar saldırır ve yine mağlup eder.845 ve 841 yıllarında da Suriyeye seferler düzenlenirse de bir sonuç alınamaz. III. Şulmanu-aşared, 848, 844, 842, 840, 837 ve 833 yıllarında Amanos Dağına yine seferler düzenler. Bu seferler sonucunda III. Şulmanu-aşared, Pattin Devletinden vergi alır. Sedir ve servi ağaçlarından ordusu için gerekli olan kereste temin eder. III. Şulmanu-aşared diktirdiği yazıtlarda, Amanos Dağlarını yedi kez geçtiğini belirtir. III. Şulmanu-aşared, 844 yılında Urartulara karşı ve vergisini ödemeyen Milid Kralı Lalliye karşı bir sefer düzenler. Lalli, Assur kralına hediyeler vererek ülkesini istiladan kurtarır. III. Şulmanu-aşared Fırat nehri kenarına krallık tasvirini diktirir. 840 yılında Urartu Devletine karşı yine bir sefer düzenlese de başarılı olamaz.
Danuna (Keveh) Devletinin işgali altında bulunan Samal kralı Kilamuwa, Assur Devletinden yardım ister. III. Şulmanu-aşared, Keveh Seferlerini başlatır. Keveh Kralı Kate, Asurlularla savaşır. III. Şulmanu-aşaredin Birinci Keveh Seferi ile (839), Kevehde ilk Assur İstilası gerçekleşir. Keveh kralı Kateye ait Kisuatni, Lusanda ve Abarnani adlı şehirler ele geçirilir. 838 yılında III. Şulmanu-aşared, Fıratı yeniden geçtiğini, Hatti ülkesinin tümünden haraç aldıktan sonra Tabal ülkesine indiğini, kral Tuattinin şehirlerini yakıp yıktığını anlatır. Bu dönemde Tabal Ülkesi, 24 yerel krallıktan meydana gelen bir konfederasyondur. III. Şulmanu-aşared, İkinci Keveh Seferine çıkar(837). Keveh kralı Kate mağlup ve esir edilir. Kate, kızını Assur kralına vererir ve Assur Devletine bağlılık gösterir. Timur ve Pahri şehirleri tahrip edilir. III. Şulmanu-aşared, aynı yıl Tabala gene bir sefer düzenler ve Tabal ülkesi kralları kendisine sunduğu hediyeleri kabul eder. Bir yıl sonra (836) aynı ülke üzerine yeni bir sefer düzenler. Bu sefer sırasında Fıratı geçerek, Milid ülkesinden de haraç alır. 835 yılında III. Şulmanu-aşared, Fırat nehrini bir kez daha geçer ve Milid kralı Lallinin elindeki Uetash şehrini fetheder. Milid ülkesi; Assur, Urartu ve Batı Anadolunun kesiştiği bir noktada olduğundan, Geç-Hitit Devletleri döneminde büyük önem taşımıştır. Kuzey Suriyeyi Anadoluya bağlayan yollar buradan geçiyordu. Bölgede demir ve bakır yatakları bulunuyordu. 834 yılında Üçüncü Keveh Seferi'ni düzenleyen III. Şulmanu-aşaredin, Dördüncü Keveh Seferinde (833), bölgenin yerel krallardan Tullinin kraliyet şehri Tanakum kuşatılır. Tarsus (Tarsa/ Tarzi) fethedilir, başına Katenin oğlu Kirri geçirilir. Keveh ülkesine yapılan seferler, askeri ve politik gerekçelerin yanında, sedir ağacı temin etmek gibi ekonomik bakımdan da önem taşıyordu. Assurlular bu seferlerle Akdeniz ticaretini tehditlerden kurtardıkları gibi Toroslarda bulunan gümüş ve mermer yataklarının kontrolünü de sağlıyorlardı. Keveh ülkesi, Tabal ülkesine düzenlenen seferler için bir üs durumundaydı. 832 yılında Dimaşk (Şam) kuşatılırsa da alınamaz. 832 yılından sonra Assur devletinin batıdaki seferleri kral yeri ordu komutanı (turtanu) Dayyan-Aşşur tarafından yönetilir. 829 yılında Pattin Kralı II. Lubarna, Surri tarafından devrilir ve öldürülür. III. Şulmanu-aşared, Surriyi öldürtür ve kendi adamı Sasiyi, Pattin Kralı yapar. Bu dönemden sonra Pattin Devleti hızla Aramileşerek Unqi adını alır. Aynı yıl Asur Devleti, Tabal üzerine yeni bir sefer düzenler. III. Şulmanu-aşaredin son dönemlerinde, eyalet valileri yönetim bölgelerinde yerel krallar gibi davranmaya başlamışlardı. Bu durum Asur devletinin, bu eyaletler üzerindeki kontrolünü zayıflatmıştı. Bu ortam dan yararlanan ve tahtı ele geçirmek isteyen III. Şulmanu-aşaredin kardeşi Aşşur-danin-aplanın önderliğindeki isyana 27 büyük kent katılmıştı. III. Şulmanu-aşared öldüğünde (824) bile isyanlar henüz bitmemişti. Bu dönemde toplanamayan vergiler ve çevre krallıklardan alınamayan haraç ve ganimetler nedeniyle ekonomi gittikçe kötüleşmişti. III. Şulmanu-aşaredin ölümüyle Assur Devleti yüzyıllık bir duraklama dönemine girer. V. Şamşi-Adad (823-811), Nairi ve Babile seferler düzenlemiş, Kuzey Suriyede kaybedilen toprakların bir bölümü yeniden kazanılmakla birlikte, devletin zayıflaması sürmüştür. Bu dönemde Samal kralı Kilamuwa, Danuna (Keveh) saldırısına karşı V. Şamsi-Adadı yardıma çağırır. III. Adad-nerari (810-783) tahta çıktığında henüz çocuk yaştaydı. Hükümdarlığının ilk beş yılında naip olarak üleyi yöneten annesi Şammuramat, daha sonra da ülke yönetiminde etkili olmuştu. Yunanca Semiramis olarak bilinen Şammuramat, Herodotos Tarihinde bu adla anılır. Hamath-Arpad sınırı belirlenir. Daha sonra Assurlular Arpada saldırır. 808 yılında Bit-Bahiyaninin başkenti Guzana elegeçirilir ve burası bir eyalet haline getirilir. MÖ 805 yılında III. Adad-nerari, aralarında Gurgum Kralı Palalam oğlu Qalparundanın da bulunduğu sekiz kralın oluşturduğu bir ittifakı yener. Kummuhu-Gurgum sınırını, Kummuhu Kralı Uspilulume lehine düzenler. Assur Devleti zayıflarken, kuzeydeki Urartu Devleti güç kazanmış ve bütün Doğu Anadoluya hakim olmuştu. Milid ve Kummuhu krallıkları bu dönemde Urartu Devleti tarafından haraca bağlanmışlardı. Urartu Devleti kral Minua (MÖ 810-786) ve oğlu kral I. Argiştinin (786-764) yönetiminde en parlak dönemini yaşıyordu. Malazgirt (Manavazkert/ Manzikert) kenti adını kurucusu Urartu kralı Minuadan almaktadır. Minua, Milid ülkesine karşı bir sefer düzenler. 796 yılında Assura karşı oluşturulan bir ittifakta Gurgum Krallığı yine yer almıştır. Yine aynı yıl Dimaşk (Şam) kralı Bar-Hadad, Que, Unqi, Gurgum, Samal, Milid ve Arpad Krallıkları; Hamath (Hama) kralı Zakkura karşı bir ittifak oluşturur. Ancak bu savaşı Hamath kralı Zakkur kazanır. Zakkur döneminde Hamath krallığı hızla Aramileşir. MÖ 782 yılında Urartu kralı I. Argişti, Milid kralı Hilaruadayı yenilgiye uğratır. Urartu Devleti bu savaş sonunda Tabal Devleti ile sınırdaş olur. III. Adad-nerariden sonra gelen üç kral döneminde de Assur Devleti gerilemeye devam etmiş, kral V. Aşşur-nirari ve tüm ailesi çıkan bir isyanda öldürülmüştür (MÖ 746). Urartu Kralı II. Sarduri (MÖ 764-735) de yine aynı Milid kralı Hilaruadayı yenilgiye uğratmıştır. II. Sarduri, Milid seferinden sonra Kummuhu üzerine yürüyerek Kummuhu kralı Kuştaşpiye boyun eğdirmiştir. Urartular da, yenilgiye uğrattıkları Geç-Hitit Devlerini vassal hale getirmişler ve onlardan ağır vergi ve haraç almışlardır. Karkamış Krallığının başına da Urartuların desteği ile Yariris geçer. Yine bu döneme ait Halepte ele bulunmuş bir stelde Karkamış Kralı Kamanis için: "Karkamış ve Malizi şehirlerinin yöneticisi" olarak bahsedilir. Malizi, Malatyanın (Milid) diğer bir adı olduğu için, bu dönemde burada Karkamış egemenliği söz konusudur. Assur Devletini Ön Asyanın en önemli siyasi gücü haline getiren III. Tukulti-apil-Eşarra ("Tiglatpileser", 745-727), 743 yılında Urartu Devletini ve müttefiklerini (Tabal kralı Wassusarma, Gurgum kralı Tarhulara, Milid kralı Sulumal, Kummuhu kralı Kuştaşpi, Keveh kralı Urukki, Arpad kralı Matilu, Karkamış kralı Pisiris), Kummuhu ülkesindeki Halpada (Adıyaman-Gölbaşı) yapılan savaşta yener. 73 bin esir alınır. Kummuhu kralı Kuştaşpi, Assur hakimiyetini tanır. Milid kralı Sulumal, Gurgum kralı Tarhulara ve Kummuhu kralı Kuştaşpi affedilir. Savaştan önce bu koalisyon, kendileriyle birlikte hareket etmeyen Samal kralı Barşuru öldürtmüşlerdi. Koalisyonu dağıtan Assur kralı, Samal krallığının başına II. Panamuwayı getirir. Ancak ondan da haraç alır. Geç-Hitit Devletleri böylelikle Assurun üstünlüğünü kabul eder. Ayrıca bu ittifakta Unqinin yer almaması bu devletin Assur yanlısı olduğunun bir göstergesidir. Halpa yenilgisi Urartu Devletinin Doğu Akdeniz ve Kuzey Suriye ticaretinden ve bölgenin maden kaynaklarından yoksun bırakmıştır. Özellikle Karkamış üzerindeki Urartu etkisi kırılmış ve bu ülkenin kralı Pisiris, Assura vergi vermeyi kabul ederek ülkesinin devamını sağlamıştır. Arpadı kuşatan III. Tukulti-apil-Eşarra, bu kenti ele geçirir (741). Böylelikle Bit-Agusi devleti sona erer. Böylelikle yalnızca haraç almaya yönelik eski politikalar terkedilmiş, ele geçirilen bölgeler doğrudan Assur eyaleti haline getirilmeye başlanmıştır. Unqi kralı Tutamnunun vergi vermeyi reddetmesi üzerine Assurlular bu bölgeye sefer düzenler. Unqi Devleti, Assur Egemenliğine boyun eğer ve bir Assur eyaleti haline getirilir (738).