Olcaytu

Olcaytu ( 24 Mart 1280 - 13 Aralık 1316, Sultaniye), İlhanlı hükümdarı. Şiilik ilk kez onun döneminde İran'ın resmi mezhebi ilan edilmiştir.
Olcaytu'nun Hayat hikayesi
İlhanlı hanedanının kurucusu Hulagu'nun torunlarından Argun'un oğluydu. Hristiyan olarak vaftiz edilmiş ve annesi tarafından Nikolas adı verilmişti. Gençliğinde önce Budist, sonra Sünni Müslüman oldu ve Muhammed Hudabende adını aldı. Yedinci İlhanlı hükümdarı olan ağabeyi Mahmud Gazan'ın ölümü (1304) üzerine iktidarı ele geçirdi. Hükümdarlığı sırasında 1307'de Hazar'daki Gilan eyaleti fethedildi. Herat'ta (bugün Afganistan'da) çıkan bir ayaklanma bastırıldı. 1312'de Memluk topraklarına karşı düzenlenen seferden, Avrupalı hükümdarlardan beklenen yardımın gelmemesi üzerine vazgeçildi.
Şahsiyeti
Mahmud Gazanın kardeşi Olcaytu dinsel inançlarını yaşamı boyunca birkaç kez değiştirmişti. Sünniliği benimsemesine karılarından birinin neden olduğu söylenir. 1307-1308 kışında Hanefi ve Şafiiler arasında dinsel çatışmalar çıktı. Olcaytu bu çatışmalardan etkilenerek Budizmi benimsemeyi düşündüyse de, siyasal açıdan böyle bir şey olanaksızdı. Şii din bilgini İbnü'l-Mutahhar el-Hilli'nin etkisinde kalarak bu mezhebe geçti. 1309'da Irak'ta Ali bin Ebu Talib'in mezarını ziyaret ettikten sonra Şiiliği İran'ın resmi mezhebi ilan etti. Daha önce onu "Hudabende" (Tanrıkulu) olarak anan Sünniler, mezhep değişikliğinden sonra "Harbende" (Eşekkulu) adını taktılar.
Olcaytu sanatçıları koruyan bir hükümdardı. Kurduğu yeni başkent Sultaniye İlhanlı mimarlığının başyapıtı oldu. Büyük bir dünya tarihi yazan Reșid'ed-Din Fazl'ul-Lah Hemedani'yi ve İranlı şairleri destekledi.
Olcaytunun İsnaaşeriyye mezhebine girişi
Gazan Han vezir Emir Nevruzun ölümünden sonra fazla yaşamadı. Henüz İslamiyetin nüfuzu layikiyle Moğol saraylarına yerleşemeden "Olcaytu" İlhanlı tahtına oturdu. Orta Asyadan batıya doğru durmadan akın eden İbahiyye, Hululiyye ve Tenasüh akideleri taşıyan bazı garip kıyafetli Batıni dervişlerinin faaliyetlerinin çok arttığı bu devirde, vezir Saded-Din Kazvini Alevinin himayesinde bulunan Seyyid Taced-Din Savecinin yoğun çabaları sonucunda birçok Şii alimi de Moğol hükümdarı Olcaytunun sarayına gelmişlerdi. Kelam ve felsefe konularına derin ilgi duyan bu hükümdar, Horasandan gelen Hanefi Kelamcıları, Vezir Hoca Reşided-Dinnin ekibinde yer alan Şafii Eşarileri ve daha birçok çeşitli değişik mezheplere mensup olan Şiʿa-i Batıniyye alimleri mevcuttu. Kadıul-Kudat Hoca Abdul-Melik Şafii ile Hanefiyyenin meşhurlarından Sadri Cihan arasında geçen çok şiddetli bir Kelam tartışması üzerine Gazanın kardeşi Olcaytu meşhur alimlerden İbn-i Mutahharın tesirleri ve Seyyid Taced-Din Savecinin de telkinleriyle, Şianın İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebini kabul etti. (H. 707 / M. 1307)
Vezir Hoca Reşided-Din ile Taced-Din Şah arasında vuku bulan siyasi çekişmeler neticesinde Olcaytunun sarayı zamanla nezahetini yitirmiş olmakla beraber, burada ilmen ve ahlaken çok bilgili ve kıymetli şahsiyetler de bulunmaktaydı.
Olcaytunun İsnaaşeriyye mezhebinin yayılmasındaki hizmetleri
Seyyid Taced-Din Savecinin tavsiyesiyle Olcaytunun sarayında iltifatlara boğulan meşhur alimlerden Cemaled-Din-i İbn-i Mutahharul-Hillinin Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebinin akidelerini savunma amacıyla yazdığı kitaplar, o devirde yayınlanmış olan en etkili dini eserler olarak kabul görmekteydi. Olcaytunun İbn-i Mutahharul-Hillinin tesirleri altında kalması neticesinde Şiiliğin İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebi de İlhanlıların hakimiyetlerindeki ülkelerde bir hayli güç kazanmıştı.
Olcaytuun Şiiliğe karşı beslediği muhabbet, bastırmış olduğu sikkelerin bir yüzüne La İlaheill-Allah Muhammed Resulul-Lah, Ali Veliyul-Lah diye yazdırmağa, diğer tarafına da İmam-ı Masumanın isimlerini hakkettirmeğe varacak kadar ileri safhalara ulaşmıştı.
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayındaki Batıniler: Burak Baba
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayındaki Batıniler arasında çok önemli bir şahsiyet, mezheben Hulmaniyye ve itikaden İbahiyye ile Hululiyyeden olan Burak Baba, Suriye kıtasında ve Halep civarında oturan Türkmen aşiretlerinin arasında dolaşarak halkı Şiʿa-i Batıniyye mezhebine katılmağa davet etmekteydi. Aslen Baba İlyasın halifelerinden Aybek Babanın müridi olan Burak Baba ve mensupları Elemuttaki Hükümet-i Melahide-i Batıniyye daileriydiler. Hulmaniyye mezhebi gereği güzel çocuklara Tanrı diye secde eden Burak Baba İlhanlı saraylarındaki evliyalar içinde en kibarı olarak nam salmıştı. H. 705 / M. 1306 yılında Şama gelen bu batıni-babası burada meşhur şair Siraced-Din Haccarın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı ve nihayetinde kendisine H. 706 / M. 1307 yılında uygulanan Hadd-i Şerri cezasının etkisiyle öldü.
Moğolların hezimete uğramaları ve Olcaytunun Sünniliği kabulü
İmamiye Şiasıın başına getirilen Cemaled-Din-i İbn-i Mutahharul-Hillinin Nehcul-Hak ve Minhacul-İstikame fi İsbatul-İmamiyye gibi eserleri İlhanlı saraylarında ve bilhassa da Olcaytunun üzerinde çok derin tesirler oluşturmuştu. Şiʿanın İlhanlıların himayesinde kuvvetle Sünniliğe yüklendiği bu devirde, Birleşik Moğol-Haçlı ordularını Suriyede dağıtan Mısırın Türk asıllı Kölemen (Memlük) Sultanı Kalavunun oğlu Emir Nasrud-Dinin yanında savaşlara katılan, ve itibarını bir hayli arttıran zamanın en büyük müçtehidi Selefi Şeyhul-İslam Takiyud-Din İbn-i Teymiyyetul-Harrani de yayınlamış olduğu eseri Minhacus-Sünne ile Şiilerin hamlelerine karşı bir mukabelede bulunmaktaydı. Moğolların sürekli tecavüzleriyle itibar kaybına uğrayan ve Şiilik karşısında çok güç bir duruma düşen Anadolu Sünniliği, bu durumdan endişe duyan uç beylerinden Karamanlı Nured-Din Muhammed Bey, Tekeli Türkmenleri Reisi ve Antalya Emiri Seyfed-Din Mahmud bin Sarimed-Din Teke ve Kosan Oğlu Nured-Din Altun Bey gibi uç beylerinin gayretleriyle oluşturulan büyük bir ordu ile Konya ve havalisindeki Moğolların tamamını hezimete uğratmağa ve buradan sürmeğe muvaffak oldu. Bu büyük yenilgi karşısında son derece sarsılan vezir Saded-Din Alevi Kazvinide kaderinden öldü. Cereyan eden bu hadiseler üzerine Olcaytu da Şiiliği terk ederek Sünniliği kabul etmek zorunda kaldı. Moğolların uğradıkları bu ağır mağlubiyetten sonra bütün rafizi alimleri de birer birer İlhanlı saraylarından ayrılmağa başladılar. İmamiye Şiasıın Reisi Cemaled-Din-i İbn-i Mutahhar da Hilleye çekildi.
Moğollar devrinde çeşitli bölgelerde hakim olan mezhepler
Bu devrin mezhebi coğrafyası hakkında Hamdul-Lah Mustefinin verdiği malumata göre Rey, Rabin, Eşk, Deyleman, Tavaş, Harfan, Hasan Can, Eve, Rudbad, Peşgel, Dere, Kum, Kaşan, Tefris, Zevare, Frahan, Nihavend, Cürcan şehirleri hep Şiiydiler. Diğer taraftan Sühreverd, Merağa, Huzistan, Han kentleri Hanefi oldukları gibi, Kazvin, Ebher, Zencan, Save, Tarin, Günan, Mezdekan, Tebrük, Ohan, Erdebil, Ehregilinir, Dahharkan, Nahçıvan, Küştapf, Şiraz, Küvar, Pişaver, Cebeli Ceylule, Dilbend, Hoşah, Errukarzi, İsfraz kentleri ahalisi ise mezheben Şafii idiler. Elemut Batınilerinin en fazla taraftarları ise Rudbad, Save, Talkan kasabalarındaydı. Hemedan Mu'tezile ve özellikle de Mücessimeden oluşmakta, Şiraz, Tebriz ve Olcaytu tarafından yeni kurulan Sultaniye şehrinde ise mezhepten her türlü insan bulunmaktaydı.