Gazala Muharebesi

Gazala Muharebesi (Almanların verdiği kod adı: Unternehmen Theseus / Theseus Harekatı), Erwin Rommelin komutasındaki Alman İtalyan kuvvetlerinin, 26 Mayıs - 21 Haziran 1942 tarihleri arasında, Birleşik Krallık 8. Ordusunun savunduğu Gazala Hattına, ardından Tobruktaki garnizonlarına yönelik saldırısı sırasında gerçekleşen muharebedir. Birleşik Krallık 8. Ordu komutanı General Neil Ritchie, Harekat Saha Komutanı ise General Claude Auchinlecktir.
Öncesi
Rommelin 1942 yılının Ocak ayındaki Sirenayka taarruzu ardından Müttefik kuvvetler, Libyanın büyük bir bölümünden çekilerek Akdeniz kıyısındaki Tobruk ile güneydeki Bir Hakem yerleşimi arasında oluşturdukları güçlü mevzilere yerleşmişlerdi.
Gazala Hattı, General Gott komutasındaki 13. Kolordu tarafından tutulmaktadır. Bu kolordu 1. Güney Afrika Tümeni ile 50. Tümenden oluşmaktadır.
Mayıs 1942 ayı ortalarında birkaç Alman ve İtalyan birliği, cephenin sahil kesiminde doğu yönünde yürüyüşe geçmiştir. Bu birlikler bir hafta kadar gündüzleri doğu yönünde, geceleri ise ters yönde hareket ettirilmişlerdir. İngiliz hava keşif raporları, gündüzki yürüyüşleri saptamış ve önemli miktarda birliğin Gazala Hattı yönünde, sahil kesiminden kaydırıldığını rapor etmiştir. Bu istihbarat raporları doğal olarak Müttefikler, Rommel'in Gazala Hattı'na sahil kesiminden saldıracağı sonucuna varmışlardır.
Muharebe
İlk taarruz
Motorize olmayan dört İtalyan tümeni, 27 Mayıs 1942 günü, Gazala Hattı'na, buradaki İngiliz kuvvetlerini sabitlemek üzere cephe taarruzuna başlamıştır. Cephe gerisinde ise yine eski uçak motorlarını yüklenen kamyonlar tozu toprağa katmaktadır. İngiliz hava keşifleri, cephe taarruzunu sürdüren piyade birliklerini zırhlı ve motorize birliklerin izledikleri yönündedir ister istemez.
Cephe taarruzu tüm gün sürmüştür. Rommel, aynı gün, beş tümenlik bir kuvvete -Alman 15. ve 21. Panzer Tümenleri, 50. Hafif Tümeni ve İtalyan Ariete Zırhlı Tümeni, Trieste Motorize Tümeni- bizzat komuta ederek parlak ama riskli bir taarruza geçmiştir. Taarruz, Müttefik savunma hattının mayınlı arazi ile çevrili olan güney kanat açığından icra edilmiştir. İtalyan 101. Motorize Tümeni Trieste Tümeni- Bir Hakemdeki tahkimli bölgeye batı yönünden taarruz etmiştir. Aynı sırada İtalyan 132. Zırhlı Tümeni Ariete Zırhlı Tümeni- Rommelin taarruz kuvvetlerinin sol kanadı boyunca ilerleyerek Bir Hakem mevzilerinin geri hattına yönelmiştir. (Kroki için )
27 Mayıs 1942 sabahı açıktan dolanan panzerler İngiliz 7. Zırhlı Tümeninin mevzilerine saldırmıştır. Tümenin tek tank tugayı, savaş alanına kitle halinde intikal edemedi ve tümenin iki motorize piyade tugayı ise kısa sürede dağıldı. Almanlar, 7. Zırhlı Tümenin karargahını ele geçirdiler ve tümen komutanını esir aldılar.
Bu çevirme hareketi kuzeye dönüp sahile doğru ilerlerken Rommelin umutları suya düştü. İngiliz 1. Zırhlı Tümeninin direnişi ilerlemeyi durdurmuştur. Amerikan yapımı, 75 mm. lik toplarıyla Grant tankları, Alman tankları karşısında çok etkilidir. 88. mm. lik üç tanksavar bataryasının tanklarla eşgüdümlü kullanılmasıyla ancak, panzerler sahile 30 km. kadar yaklaşabilmişlerdir ve Rommel tanklarının üçte birini kaybetmiştir. Rommelin muharebenin ikinci günü ve o günün gecesindeki girişimleri de sahile ulaşarak İngiliz 8. Ordusunun geri bağlantısını kesmekte başarılı olamamıştır. Dahası 16 adet 88 lik tanksavar topuyla alelacele oluşturulan bir tanksavar cephesi, Grant tanklarının akınını güçlükle de olsa durdurabilmiştir. Bu başarılamamış olsaydı Rommelin ileri harekattaki tümenleri çok daha ağır kayıplara uğrayabileceklerdi.
Rommel'in savunma pozisyonuna çekilmesi
Müttefik kuvvetlerin sol kanadında, mayınla çevrili alanda görevli 1. Özgür Fransa Tugayı, Rommelin beklediğinden daha sert bir direniş göstermiştir. Sonuçta Rommelin ileri harekat birlikleri, Bir Hakemin güneyi ile Tobrukun kuzeyi arasında, tuzağa düşmüşlerdir. Batıdan Müttefiklerin geniş mayınlı arazisi ile doğudan da İngiliz zırhlılarının taarruzları arasında kuşatılmış durumdadırlar.
Rommel, içinde bulunduğu bu koşulların yol açtığı sorunları sistematik çözümlerle aşmıştır. Öncelikle batı yönünde taarruz ederek ikmal hatlarını yeniden düzenlemeye girişti. Batı yönündeki bu taarruzu, 30 Haziran 1942 günü başlamış, Bir Hakemin kuzeyindeki Sidi Muftahdaki İngiliz mevzilerine yönelmiştir. 2 Haziran da bu bölgeyi ele geçirmiştir. Taarruz bölgeyi savunan İngiliz 150. Piyade Tugayını imha etmiştir. Hemen ardından iyi koordine edilmemiş ve gecikmiş taarruzları karşılamayı başarmış, art arda giriştiği karşı taarruzlarla da 5. Hint Tümeni'ni bozguna uğratmıştır.
Bir Hakem Muharebesi
Rommelin bir sonraki adımı, güney yanındaki Bir Hakem mevzilerindeki Özgür Fransa birlikleri tarafından tutulan, etrafı mayınlarla çevrili alandaki direnmeyi bertaraf etmesidir.
Bir Hakem mevzileri, Gazala Hattının en güney ucu, etrafı mayınlı araziyle çevrelenmiş, çok iyi tahkim edilmiş bir alandır. Bu bölge, bir kısmı Fransız Yabancılar Lejyonu askerlerinden oluşan Hür Fransız Tugayı ile bir Musevi taburu tarafından tutulmaktadır. Savunmada asker mevcudu, üçbin Fransız ve bin kadar yahudi savaşçıdır. Makineli tüfek ve toplar, yoğun topçu ve hava bombardımanından fazlaca etkilenmeyecek tarzda inşa edilmiş olan 1.200 kadar dar yuvalara yerleştirilmiştir. Tüm tahkimatıyla bir kale haline getirilmiştir. On altı gün boyunca havadan yapılan ikmalle direnen bu birlikler 10 Haziran 1942 gecesi mevzilerini terk ederek, gece boyu süren göğüs göğüse çarpışmalarla çekilmişlerdir.
Rommel'in ileri harekatı
11 Haziran 1942 de Rommel, panzer tümenlerini Sidi Muftahdan doğu yönünde ilerletmiştir. Bu ileri harekatla panzerler, ikisi 7. Zırhlı Tümenin olmak üzere üç İngiliz zırhlı tugayı kıstırmayı başarmıştır. 7. Zırhlı Tümenin komutanı General Messervynin çölde kaybolması bu birlikleri komutansız bırakmıştır. 12 Haziran 1942 günü bölgeden çekilebilen İngiliz tankları, uygun yerde konuşlanmış 88 mm. lik topların ağır ateşini yemiştir. 13 Haziran da panzerler kuzey doğu yönünde ilerleyerek Şövalye Köprüsünde, Tobruk yönünde çekilmekte olan İngiliz tanklarına yeniden saldırmıştır. Böylece hem gafil avlayıp ağır kayıplar verdirmiş, hem de Tobruk yönünü kapatmıştır. İki gün içinde İngiliz tank tugayları 200 den fazla tank kaybetmişlerdir. Kuzey Afrika Cephesinde ilk kez Rommelin emrindeki tankların sayısı, 8. Ordunun tank sayısından fazladır.
Böylece ihtiyatlarının önemli bir kısmını kaybeden İngiliz 8. ordusu, Rommelin asıl planı olan 8. Orduyu Tobrukun doğusunda kuşatma manevrasını karşılayabilecek durumda değildir. 13 Haziran 1942 gecesi İngiliz 8. Ordusu komutanı Ritchie, tüm birliklerini Gazala Hattından geri çekme kararı almış ve hemen ertesi gün bu karar uygulamaya koymuştur. Gazala Hattındaki 1. Güney Afrika Tümeni, ağır silahlarını geride bırakarak Tobruka çekilmiştir. İngiliz 50. Tümeni ise geniş bir yay çizerek geri çekilmiş ve Tobruk savunmasına katılamamıştır.
Tobruk
General Auschinleck, 14 Haziran 1942 günü, doğudaki El Alameyndeki güçlü savunma mevzilerine geri çekilmiştir. 2. Güney Afrika Tümeni, sarılmış Tobruk mevzilerinde burayı savunmak üzere kalmıştır. Bu mevziler Nisan 1941 ayında General Wavell tarafından düzenlenmişti. Tobruk, 1941 yılının Aralık ayında icra edilen Crusader Harekatıyla kurtarılana kadar dokuz ay direnmeyi başarmıştı. Müttefikler, Tobrukun yine başarıyla savunulacağını ummaktadırlar.
Bununla birlikte 21 Haziran 1942 günü sabahının 5:30 unda topçu ve hava bombardımanının ardından piyade birlikleri, hemen ardından da panzerler saldırıya geçmiş, saat 8:30 da savunmada bir gedik oluşmuştur. Savunma oldukça sert direnç göstermiş ancak, direnç noktalarına yönelen Stuka dalışları, olabildiğince öne çıkarak atış yapan topçu ve piyade tank işbirliği savunmayı giderek çözmüştür. Akşam olmadan Tobruk 35 bin askeriyle düşmüştür.
Gazala ve Tobrukun teslim olması, General Auschinleck ve Ritchienin görevden alınarak yerlerine Montgomery ve Alexanderin atanmasına yol açmıştır.
Tobruku ele geçiren Rommel, 1 Temmuz 1942 tarihinde Mısır yönünde ilerlemiş ve burada 1. El Alameyn Muharebesi gerçekleşmiştir.