Fıkıh usûlü

Usulü'l-fıkh (Arapça: ) veya fıkıh usulü, fıkıh yani İslam hukukunun iki dalından biridir. Fıkhın diğer dalı füru olarak tanımlanır. Salt fıkıh denildiğinde ise kastedilen şey de fürudur. Fıkhın diğer dalı olan usul ise usul-ül-fıkh veya fıkıh usulü olarak anılır. Nazari Hukuk olarak tanımlayabileceğimiz fıkıh usulüne bir ilim olduğunu vurgulayarak ilmu usulil-fıkh dendiği gibi sadece ilmul-usul dendiği de olur.
Fıkıh usulünün sözlük anlamı fıkhın delilleri veya fıkhın kökleri olarak tarif edilebilir. Fıkıh usulünün, terminolojik, ıstılahi anlamı ise Fahrettin Atar tarafından Fıkıh Usulü isimli eserinde şu şekilde tarif edilmiştir: 1 - Şeri hükümlerin, tafsili delillerden çıkarılmasını mümkün kılan kaideleri ve icmali delilleri öğreten bir ilimdir. Veya, 2 İstinbat kaideleri ve icmali delillerdir. Bu tanıma göre fıkıh usulünü kullanarak fıkhi bir mesele hakkında, deliller yoluyla, bir karara varılabilir. Kavramı anlamak için şöyle bir örnek verilebilir:
A. Ramazan'da oruc farz mıdır?
B. İslam'da Allahın yapılmasını emrettiği her eylem farzdır.
C. İslam'da Allah Ramazan orucunu Bakara suresi 183. ayet ile emretmiştir.
D. Ramazan orucu farzdır.
Burada B, C ve onlardan yola çıkarak Ayı cevaplayan sonuç D, fıkıh usulünün emir siygası şart oluşuna (vücuba) mani olacak herhangi bir işaret olmadığı sürece şarttır kaidesi ve şeri delillerden Kitabda (fıkıhta Kuran yerine Kitab sık sık tercih edilen bir kavramdır) ilgili bir emrin bulunuşu ile ortaya çıkmıştır.
Kısacası, hakkında bir karara varılması gereken mesele, meçhul, (matlub-i haberi), fıkhi delillerden yararlanılarak (yukarıdaki örnekte şeri delillerden Kitabdı bu delil), fıkıh usulü kaideleri göz önünde bulundurularak (örneğin açıklamasında tırnak işaretleri arasında kullanılan fıkıh usulü kaidesi belirtilmiştir) bir sonuca, hükme, karara kavuşturulur.
Bugün bilinen ilk fıkıh usulü eseri hicri 2. asırda İmam Şafii tarafından kaleme alınmış er-Risale adlı eserdir.
Gelenekten gelen bilgi: Asli deliller dörde ayrılır, bunlar:
Kitap (Kur'an)
Sünnet
İcma
Kıyas (Şiilerde Akıl)
Ancak İslam'ı, Kur'an'ı merkeze alarak okuyan bir kısım müslümanlar; gelenekten gelen, şer'i delil olarak ifade edilen bu delillerin, İslam adına oluşturulmuş düşünceler olduğunu, İslam'ın asıl kaynağı olan Kur'an'da; sünnet, icma ve kıyası delil olarak kabul etmemizi gerektirecek hiçbir bilginin olmadığını savunurlar. Bu delil olarak sayılan Sünnet, İcma ve Kıyas'ın İslam için önemli faydalanılanacak, eleştirilecek, ayıklamaya açık bilgiler olduğunu savunurlar ancak başlı başına bunların üzerinde tartışılmaz deliller olduğu iddiasını reddederler.
Gelenekte bu dört asli delilden, ilk ikisi yani Kur'an ve Sünnet, vahye dayanan yani İslam dinindeki nasslara dayanan delillerken diğer ikisi yani icma ve kıyas ise vahiy temelli olmayıp akli olmakla beraber İslami naslar ile ilişkilidir.
Geleneksel İslam hukukunda herhangi bir konu hakkında delil arandığı zaman, ilk önce Kitaba yani Kur'an'a başvurulur. Eğer Kur'an'da birebir karşılık gelen bir şey bulunamazsa, Sünnet'e bakılır. Daha sonra sırasıyla icma ve kıyas, sonra ise fer'i delillere başvurulur. Yani sıra şu şekildedir:
Kitap yani (Kur'an)
Sünnet
İcma
Kıyas (Şiilerde Akıl)
Fer'i deliller