Osmanlı tıbbı

Osmanlı tıbbı, İslam tıbbının bir parçası olan ve Osmanlı İmparatorluğu döneminde geliştirilen tıp biçimi.
Dönemler
Osmanlı tıp tarihi üç dönemde incelenmektedir.
- Klasik Dönem (1450-1730): İslam tıp teorisine dayalı çalışmaların yapıldığı, külliyelerin parçası olan büyük darüşşifaların açıldığı bir dönemdir. Osmanlılar ilk hastaneyi 1399'da Yıldırım Beyazıd zamanında Bursa'da yapmışlardır (Yıldırım Darüssifası). İlk başhekimi Tabip Hüsnü'nün olduğu hastahanenin bir baştabibi, yardımcısı, tabibi, cerrahı ve göz hekimi ve çeşidi personeli vardı. Dönemin önemli hekim ve cerrahlarından biri Şerafeddin Sabuncuoğlu (1386?-1470) eğitimini 1308de inşa edilmiş olan Amasya Darüşşifasında tamamlamış aynı yerde hekimlik yapmış ve eserlerini de burada yazmıştır. Eserlerinde tedavi metotlarını en ince ayrıntısına kadar vermiş olan Sabuncuoğlunun Kitabül-Cerrahiyyetül-Haniyye (1465) adlı eseri Osmanlılarda kaleme alınmış tek resimli cerrahi eseridir.
Fatih Sultan Mehmed devri, tıbbi faaliyet ve gelişmeler bakımından önemli bir devirdir. Fatih, sağlık işlerini organize eden ve o günün şartlarına göre çok ileri bir zihniyetin anlayışı olduğu anlaşılan Hekimbaşılık (Reisu'l-Etibba) müessesesini kurarak, başına Kutbeddin Ahmed'i getirmişti. Sultan Fatihin oğlu II. Bayezid ise Edirnede Kirişhane Mahallesinde bir cüzamhane ile akıl hastanesi yaptırmıştır. Evliya Çelebi, Seyahatname adlı eserinde Fatih, Süleymaniye, Sultanahmed hastahanelerini anlatır.
Osmanlı'nın klasik döneminde tıp adamlarına büyük önem verilmekte, yerli tıp adamlarının yanı sıra farklı bölgelerden gelen tabipler de Osmanlı'da ilgi görmekteydi. Bu dönemin tabipleri ameliyatlar yapabilmekteydi. Örneğin nebati (bitkisel tıp) tıpla meşgul olan Altunizade'nin (öl. XV. yüzyıl sonları) idrar darlığı çekenlere başarılı sonda ameliyatları yaptığını Şakaik-i Numaniye'den öğrenmekteyiz.
- Batıyı Tanıma (1730-1825) : Eğitimde yenileşme hareketlerinin görüldüğü ve Batı'daki gelişmelerin tercümeler yoluyla aktarıldığı bir dönemdir.
- Batıya Açılış ve Modernleşme Dönemi (1827 sonrası) : 1827'de Mustafa Behçet'in çalışmalarıyla kurulan Tıbhane-i Amire ve 1839'da kurulan Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane dönemin önemli tıp eğitimi kurumlarıdır.
Batıda bilimin son derece ilerlediğini ve Osmanlıların çok geri kaldığını düşünen II. Mahmud, tercüme ile vakit kaybedilemeyeceğini söyleyerek hekimliğin Fransızca okunmasını emretmiştir. 1827de ordunun tabip ve cerrah ihtiyaçlarını karşılamak amacı ile Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendinin önderliğinde Tıphane-i Amire adında bir tıp mektebi açılması yolundaki çalışmalara başlanmış. Mustafa Behçet Efendi bu mektebin ilk nizamını hazırlamış ve Türkiyede modern tıp mektebinin kurucusu olmuştur. Gülhane bahçesinde bulunan binalarda faaliyetine baslayan Tıphane-i Amireyi aynı yıl Şehzadebaşında açılan Cerrahhane takip etmiştir. 1831-1832 tarihlerinde Cerrahhane, Topkapı Sarayı bitişiğindeki bir binaya nakledilmiştir. 1836da iki mektep birleştirilmiş, 1839da da Gülhaneden Galatasaraya taşınmış ve mektebin basına Avusturyalı doktor Charles Ambroise Bernard getirilerek mektebin adı Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane olarak değiştirilmiştir.
Eserler
Osmanlı döneminin ilk Türkçe telif tıb kitabi olarak kabul edilen "Havasu'l-Edviye"yi te'lif eden Ishak B. Murad ile Amasya Hastahanesi başhekimi Sabuncuoğlu Şerafeddin ve Sultan II. Murad adına 841 (m. 1437)'de "Zahire-i Muradiye" adli büyük tıp kitabını yazan Sinoplu Mümin B. Mukbil, sonradan Osmanlı Devleti'ne gelip hizmet eden tabiplerdir.
Osmanlı'da yazılan bazı tıp eserleri ve yazarları şunlardır:
Ahmedi : Tervihu'l-Ervah, Müntehab-i Sifa
Haci Pasa : Kitabu'l-Feride, Kitabu's-Saade ve'l-Ikbal, Kitabu't-Ta'lim, Sifau'l-Eskam ve Devau'l-Alam, Müntehab-i Sifa
Şeyhi : Kenzu'l-Menafi'
Mü'min b. Mukbil : Kitabu't-Tib, Miftahu'n-Nur ve Hazainu's-Surur, Zahire-i Muradiye
Aksemseddin : Kitabu't-Tib, Maddetu'l-Hayat
Serafeddin Sabuncuoglu : Cerrahiye-i Ilhaniye, Mücerrebname
Bedr-i Dilsad : Kehhalname, Kemalname, Muhtasaru't-Tib
Ibn-i Serif : Yadigar-i Ibn-i Serif
Mehmed b. Lütfuullah : Müfredat-i Tib
Sükrullah Sirvani : Ilyasiye fi't-Tib
Kaysunizade Mehmed : Tıb Mecmuasi
Halimi Lütfullah Efendi : Kasimiyye
Hekimsah Mehmed Kazvini : Asbabu Sitteti'z-Zaruriyye, Mucez Serhi, Nasihatname
Ahi Mehmet Çelebi: Risale-i Hassatu'l-Kilye ve'l-Mesane, Mucez Tercümesi
Kaysunizade Mehmed b. Mehmed : ed-Dürretu'l-Muntahab, Düsturu'l-Bimaristan, Düsturu't, Tibbi'l-Misbah, Zadu'l-Mesir fi Ilaci'l-Bevasir
Atufi: Hifzu'l-Ebdan, Ravzu'l-Insan fi Tedabir-i Sihhati'l-Ebdan
Ilyas b. Isa : Müfredat
Nidai : Baytarname : Manzume-i Tib, Menafi'n-Nas, Tababet-i Beseriye ve Baytariyye
Takiyüddin Sirazi: Enisu'l-Etibba fi't-Tib
Mehmed Efendi : Menbau'l-Hayat
Davud Antaki : Bugyetu'l-Muhtac, ed-Durretu'l-Muntahab, Elfiye fi't-Tib, Letaifu'l-Minhac, Mecmau'l-Menafii'l-Bedeniyye