Baba İlyas

Şücaed-Din Ebu'l-Beka Baba İlyas bin Ali el-Horasani, 13. yüzyılda Baba'iyye Tarikatı'nın Anadolu'daki önderlerindendir.
Yaşamı
Yaşamını sürdürdüğü devirde Anadoluda Batıniliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mesud evvel tarafından yaptırılmış olan Mesudiye tekkesi temsil ediyordu. Anadolu Selçuklularının nüfuz ve hakimiyet sahaları tamamen Moğolların denetim ve müsaadesine tabi bulunuyordu. Birçok şehirlerde İlhanlıların himayesi altında Şiiliği neşreden Batınul-Mezhep Babalar tarafından açılan zaviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğolların nüfuzuyla Mesudiye Medresesi müderrisi olan Sünni alimlerden Şeyh Mecded-Din İsa azledilerek yerine Şiʿa-i Batıniyyenin en değerli dailerinden Şemsed-Din Ahmed Baba atandı.
Dede Karkğının müridi olarak üstlendiği görev
"Baba İlyas", XIII. yy'dan itibaren Türkmen zümreler arasında yayılarak, Yeseviyye, Kalenderiyye ve Haydariyye gibi diğer tarikatler ile birlikte XIV. yy'a kadar Anadolu'da mevcudiyetini sürdüren Vefaiyye tarikatının ruhani önderi ve Horasan azizlerinden olan ve çok sayıda mürid ve halifeleri bulunan "Dede Karkğın" (Dede Garkın, Dede Kargın, Dede Karğın ya da Dede Karkın) tarafından bu tarikatın inançlarını Anadolu'daki Türkmenler arasında yaymak amacıyla Şeyh Osman, Aynu'd-Devlet Dede, Hacı Bağdın, ve Hacı Mihman ile birlikte görevlendirilmiş beş halifenin en genci ve meşhur olanı idi. Baba İlyas, 1231 yılında Amasya yakınlarındaki Çat (İlyasköy) köyüne yerleşti.
Şahsiyeti
Kendi adına bir tarikat kurmamış, Vefaiyye şeyhi olarak olarak Çat köyündeki zaviyesinde, İslamiyet'e yeni girmiş olan, eski inançlarını koruyan ve okuma yazma bilmeyen yarı göçebe Türkmenler'e kendi anlayışlarına uygun bir tasavvuf anlayışı sunmuştur. Ayrıca, Türkmenler'i Selçuklu Hükumeti'nin baskısından kurtaracak bir Mehdi olarak ortaya çıkmıştır. Onun talimatlarını canla başla benimseyen Türkmenler kendisine "Baba ResulAllah" adını vermişlerdi.
Fikirleri
Baba İlyas, Tanrı sevgisinin dinin katı kurallarıyla oluşmayacağını, bunu ancak insanın kendi sevgisiyle yaratabileceğini söylüyordu. Kadın-erkek ayrımına karşı çıkıyor, bütün insanların eşitliğini savunuyordu. Türkmenlerin o zamanki yaşamlarına son derece uygun olan ortak mülkiyete dayalı bir toplumsal düzen öneriyordu. Anadolu Selçuklu yönetimi altında kötü koşularda yaşayanlar arasında da çok sayıda izleyicisi vardı. Torunu Elvan Çelebi'nin sağladığı yeni bilgilerin ışığı atında İbn-i Bibi'nin çelişkili ifadeleri tekrar değerlendirildiğinde Baba'i isyanının asıl tertipçisinin Baba İshak Kefersudi değil, Baba İlyas'ın kendisi olduğu anlaşılmaktadır.
Kayseri Kadılığına tayini
Manevi bir hayat sürdüğü Amasya'nın Çat köyünde müridleri tarafından mucizeler yaratan çok saygın bir üst düzey aziz olarak görülmekteydi. Melik Danişmendiye devrinde ise bütün Anadoluda meşhur olan Horasanlı Baba İlyas, İbrahim Beyin oğlu Yağ Basan Bey zamanında Kayseriye kadı olarak atandı.
Hankah Mesudiye Şeyhliğine tayini
Birinci Alaed-Din Key-Kubad tahta geçtiğinde, Amasya Kadılığına Takyed-Dini, Mesudiye Müderrisliğine Taced-Din Yusuf Tebriziyi, Hankah Mesudiye Şeyhliğine de Taced-Din Ebul Vefa Harezmiyi atadı. Ebu'l Vefanın ölümü üzerine de yerine onun halifelerinden Kayseri Kadısı ve Şiʿa-i Batıniyyenin en meşhurlarından olan Babailer piri Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaniyi tayin etti.
Baba İlyasın i'dam edilmesi
Müridi Baba İshak Kefersudi'nin topladığı göçebe Türkmenler'den oluşan ordusu ile Malatya'da "Selçuklu Valisi Muzafferud-Din Ali Şir" kuvvetlerini bozguna uğratmasının ve ordusu ile Amasya üzerine yürümesinin ardından Selçuklular aleyhine vuku bulan tüm bu olumsuz gelişmelerin yegane müsebbibi olarak algılanan "Baba İlyas" "Amasya'daki Selçuklu Ordusu Komutanı Mübarizud-Din-i Armağanşah" tarafından i'dam edildi. Amasya'daki Hangah-ı Mesudi denilen zaviyenin şeyhi olan Baba İlyas'ın vefatı (1240'ta idam edilmesi) üzerine yerine halifesi ve birader-zadesi Şemseddin Ebu'l-Fezail Behlül bin Hüseyin el-Horasani şeyh olmuştur..
Anadolu Aleviliği üzerinde yarattığı tesirler
Baba İlyas'ın bu hareketle başlatmış olduğu tasavvufi-dini hareket, asıl onun ölümünden sonra oğlu "Muhlis Paşa" ve diğer halifeleri aracılığıyla Anadolu'nun dört bir yanına yayılmış, Osmanlı Devleti'nin kuruluşu döneminde "Abdalan-ı Rum Hareketi" ve nihayetinde de Bektaşiliği ortaya çıkarmış, XVI. yüzyılda da kendilerine Kızılbaş ve Rafızi adı verilen toplulukların doğmasına vesile olmuştur.