Delhi Sultanlığı

Delhi Sultanlığı ( Delhi Saltanat) ya da Sultanat-ı Hint, 1206-1526 yılları arasında Hindistan'da hüküm sürmüş olan sultanlıktır.
Delhi Sultanlığı'nı Türk kökenli olan Kölemen Hanedanı (Hint 'Memluk' Hanedanı; 1206-90) kurmuştur. Bu hanedanı sırasıyla Türk kökenli ama Peştunlar ile karışmış olan Halaci Hanedanı (1290-1320), Türk kökenli Tuğluk Hanedanı (1320-1413), yine Türk kökenli olup Peştunlar ile karışmış olan Seyyid Hanedanı (1414-51) ve son olarak da Peştun kökenli Ludi Hanedanı (1451-1526) takip etmiştir. 1526 yılında Delhi Sultanlığı yeni ortaya çıkan Babür İmparatorluğu tarafından fethedilmiştir.
Delhi Sultanlığı
Memluk Hanedanı (1206-1290)
İslamiyet, Aşağı İndus Vadisine ilk olarak Emeviler devrinde girmişti. Sonraları Hindistan içlerine Müslüman askeri kuvvetlerini ilk getiren Gazneli hükümdarlarıdır. Gazneliler, Pencab Bölgesini ele geçirerek burayı Hindistandaki daimi merkezleri yaptılar. İktidarlarının sonuna doğru ise Lahor merkez olmuştur. Gaznelilerin yerini alan Gurlular için Pencab, Hindistanın fethi için önemli bir merkez olmuştur. Gurlu hanedanından 1173 yılından sonra Gaznede hükümdar olan Şehabüddin (Muizzüddin) Muhammed, Ganj Ovasında hakimiyetini genişletti. Muinüddin Çeşti'den aldığı işaretle, Ecmiri fethetti. Emrindeki Türk asıllı kumandanlarından Kutbeddin Aybegi bütün Hindistanın fethi ile vazifelendirdi. Hindistanda islamiyetin yayılmasında önemli rol oynayan Muizzüddin, 1206 yılında ölünce, Lahora giden Kutbiddin Aybek, sultanlık teklifini kabul etti. Kuzey Hindistana hakim olup, Delhi Sultanlığının temelini attı. Ölen Muizzüddin Muhammedin kardeşi ve batı Gurluların sultanı Gıyaseddin Mahmud, bu durumu kabul edip Kutbeddine, Melik unvanını verdi. Bu sırada, Sultan Muizzüddinin komutanlarından Taceddin Yıldız, Gaznede hüküm sürmekteydi. Aybeg, onu yenerek Gazneye girdiyse de; ancak kırk gün kalabildi. Daha sonra Taceddin Yıldızın baskısı üzerine Hindistana çekildi. Orada İslamiyetin yayılması için çalıştı. Fethettiği yerlere cami ve medreseler inşa edip, mümtaz ilim sahipleri ile şenlendirdi. Alimlere, fakir ve muhtaçlara maaşlar bağlattı. Sulh ve sükunu sağlayıp, memleketinde her türlü zulme mani oldu.
Kutbeddin Aybeg, 1210 yılında harp talimi için çevgan oynarken geçirdiği bir kaza sonunda ölünce, Delhi Sultanlığı dörde bölündü. Delhide Aybegin oğlu Aram Şah, Badaunda damadı İltutmuş, Yukarı Sintte öbür damadı Kabaca, Bengalde de Halac emirlerinden Ali bağımsızlıklarını ilan ettiler. Birçok bölge de Hinduların eline geçti. Bazı devlet büyüklerinin teşviki ile İltutmuş, Aram Şahı mağlub ederek Delhiyi ele geçirdi ve tahta geçti. Diğer bölgelerde bağımsızlıklarını ilan eden komutanları da hakimiyeti altına aldı ve Hindistanda Türk-İslam hakimiyetini yeniden kurarak, sağlamlaştırdı.
Bu arada Moğollara mağlup olan Celaleddin Harezmşah, İltutmuşa sığındı. Onu takip eden Moğollar, Hindistana girdiler ve birçok yeri yağmaladılar. Bir ara Mültanı kuşatmalarına rağmen netice elde edemeyip geri çekildiler. İltutmuşun bacanağı ve kumandanlarından olan Kabaca, onlara başarı ile karşı koydu. Celaleddin Harezmşah, 1224 senesine kadar Hindistanda kaldı. Çeşitli iç olaylara karıştı. Daha sonra Mükran yoluyla İrana geçti. Moğollar'ın kuzeydeki Türk ülkelerine baskı yapmaları neticesi, Hindistana Türk göçleri başladı. Bunları ülkesine memnuniyetle kabul edip yerleştiren İltutmuş, bu sayede ordusunu da güçlendirdi.
İltutmuş, başarılı seferler düzenleyerek hakimiyet bölgesini genişletti. Vindhya Dağlarının kuzeyinde kalan bütün Hindistanı ele geçirdi. Abbasi halifesi Muntansır-billah tarafından tanınan Hindistanın ilk Müslüman-Türk sultanı oldu. Nasır ve Emir-ül-Müminin lakabını aldı. Bir ara İsmaililer, öldürmeyi ve devleti ele geçirmeyi planladılarsa da muvaffak olamadılar. Delhi sultanlarının en büyüklerinden olan İltutmuş, büyük İslam alimi Kutbüddin-i Bahtiyar Kakinin talebelerinden idi. İslamiyetin Hindistanda yayılması için çok gayret gösterdi. Ülkede birlik ve düzeni sağladı.
1236 yılında Karakarlara karşı çıktığı seferde hastalanan İltutmuş, Mayıs ayında öldü. Ölmeden önce kızı Raziye Sultanı veliaht tayin etmişti. Beyler, oğulları olduğu halde kızını veliaht tayin etmesine çok şaşırdılar. Sebebini sorduklarında; Oğullarım gençlik eğlencelerine dalmışlardır. Hiç birisinde ülkeyi idare edecek kabiliyet yoktur, ölümümden sonra oğullarımdan hiç birinin veliahtlığa kızım kadar layık olmadıkları görülecektir cevabını verdi.
İltutmuş vefat edince, devletin ileri gelenleri, vasiyetine rağmen, oğullarından Rükneddin Firuzu tahta geçirdiler. İltutmuşun önceden dedikleri çok geçmeden ortaya çıktı. Tahta geçen Firuz, eğlenceye daldı. Devlet idaresi, annesi Şah Terken Hatunun eline geçti. Şah Terkenin zalimane idaresi ve hanedan ailesinden birçok kişiyi ortadan kaldırmak istemesi, hatta İltutmuşun oğlu Kutbeddin Muhammedi öldürtmesi, valilerin ayaklanmalarına sebep oldu. Altı ay hüküm süren Firuz, çıkan isyan sonucu yakalanıp öldürüldü. Sonunda Raziye Sultan, Delhi halkı ve ordu kumandanlarının bir bölümü tarafından sultan ilan edildi.
İslam dünyasında hükümdarlık yapan ender kadınlardan biri olan Raziye Sultan, birçok güçlüklerle karşılaştı. Bu devirde İltutmuşun komutanlarından kırk tanesi devlet idaresine hakim duruma gelmişti. Bunlar, Habeş asıllı Cemaleddin Yakutun yüksek görevlere getirilmesine karşı çıkarak isyan ettiler. Raziye Sultan, ayaklananların üzerine yürüdüğü sırada, Cemaleddin Yakut, isyan eden beyler tarafından öldürüldü.
Raziye Sultan da yakalanıp Taberhind valisi İhtiyarüddin Altuniyeye teslim edildi. Bu durumu öğrenen Delhideki beyler, 1240 senesinde iltutmuşun oğullarından Muizzüddin Behram Şahı tahta çıkardılar. Raziye Sultan, İhtiyarüddin ile evlenerek tahtı yeniden ele geçirmeğe çalıştı ise de öldürüldü. Muizzüddin Behram Şah ve ondan sonra tahta geçen Alaüddin Mesud Şah devleti idare edecek güç ve kudrete sahip olmadıkları için, kısa sürede azledildiler.
Mesud Şahdan sonra, iltutmuşun en küçük oğlu Nasıreddin Mahmud tahta çıkarıldı. Dindar ve müşfik bir hükümdar olan Mahmud Şah, devleti idare edecek kabiliyete sahip değildi. Bu sırada iltutmuşun Memluklerinden (köle) biri olan ve soyca Kıpçak Türklerine dayanan Balaban, büyük bir nüfuz kazanmıştı. Devletin idaresinde başarısız olan sultanlar yüzünden Delhi Sultanlığının varlığı tehlikeye düştü. Moğollar; Sind, Mültan ve Batı Pencapa girdiler. 1241 senesinde Lahoru yağmaladılar. Kırklar diye bilinen komutanlar arasında kıskançlık yüzünden parçalanmalar baş gösterdi. Guvvalyar ve Rantambor bölgeleri devletin elinden çıktı. Doabdaki Hint yol kesiciler yüzünden, Bengal ile haberleşme tamamen kesildi.
Balaban, süratle harekete geçerek, muhtelif bölgelerde isyanları bastırdı. Hint kabilelerini, racaları ve bazı emirleri cezalandırdı. 1247 senesinde Kalinca ile Kama arasındaki bölgeyi ele geçirdi. Bir sene sonra Rantambora yapılan seferde başarı elde edilemedi. 1251 senesinde ise Guvvalyar ve Narvar hükümdarı Çaharadevaya karşı başarılı bir sefer düzenledi. Balabanın başarıları, ordu ve halk arasında kuvvet ve kudretinin artması ve yetkileri sebebiyle kıskanmalara yol açtı. Bunların başında Hint dönme İmadeddin Reyhan bulunuyordu, İmadeddin Reyhan, Balabanı çekemeyen komutanlardan bir kısmı ile iş birliği yaparak, Sultan Mahmudun gözünden düşürmeye muvaffak oldu. Neticede nüfuzunu kullanamayan Balaban vazifeden alındı. Vazifeden ayrılması, idarenin aksayıp bozulmasına sebep oldu. Delhi sokaklarında asayiş sağlanamaz hale geldi. Devletin kötü akıbete sürüklendiğini gören Kırklar diye bilinen komutanlar ile vilayetlerin başındaki melikler, Balaban ile birleşerek Delhiye yürüdüler. İmadeddin Reyhanı vazifeden uzaklaştırarak görevi tekrar Balabana verdiler. Düzen ve intizamı yeniden sağlayan Balaban, bağımsızlıklarını ilan için hazırlanan büyük valilere karşı seferler düzenledi. Önce 1255 senesinde Sultanın annesi ile evli olan Oudh hakimi Kutluğ Hanın isyanını bastırdı. 1257 senesinde tekrar Hindistana giren Moğollara karşı büyük bir ordu hazırladı. Moğolların geri çekilmelerini fırsat bilerek birlikleri ile orduya katılmayan bazı vali ve beylerin üzerine yürüdü. Bunları sindirdi ve birçoğunu affetti. 1260 senesinde Moğol akınları sırasında Delhi ordusunun birçok devesini çalmış ve orduyu felce uğratmış olan ve dağlık Sivalik mevkiinde bulunan hinduların üzerine yürüdü. Sultan Nasıreddin Mahmud Şahın 1266 yılında ölümü üzerine, iktidarın gerçek hakimi olan Balaban, Gıyaseddin lakabı ile tahta çıktı.
Tahta çıkar çıkmaz, merkez ordusunu yeniden düzenledi. Asayişi bozan Hinduları ve Delhi civarındaki haydutları şiddetle cezalandırdı. Memurlar arasında disiplini sağladı ve iktalar konusunu ele aldı. O, ikta olarak dağıtılan toprakların mülkiyet hakkının devlete ait olduğunu kabul ediyordu. Fakat askeri sınıfın şikayeti ve ricaları üzerine bu konudaki kararını uygulamaya koymadı.
Balaban, idaresi altında büyük bir ordu bulunmasına rağmen, sultanlığın kaybettiği toprakları geri almak için fazla bir gayret göstermedi. Tek düşüncesi, hudutları tehdit eden Moğollara karşı hazırlıklı olmaktı. Bu gayeyle Sind ve Batı Pencapın idaresini yeniden düzenledi. Bölgeye önce Şir Hanı, ölümünden sonra oğlu Muhammed Hanı vali tayin etti. Diğer oğlu Mahmud Buğra Han ise, bir ordu ile kuzeyde bulunuyordu. 1279 senesinde Moğollar, Pencapa saldırdılar. Delhi Sultanlığı topraklarında epeyce ilerleyerek Sütlüce ırmağını aştılar fakat bozguna uğratıldılar. Moğollar, Balabanın sağlığında bir daha Delhi Sultanlığı topraklarına saldırmaya cesaret edemediler.
Moğol saldırısını fırsat bilen Bengal valisi Tuğrul Han ayaklanarak, bağımsızlığını ilan etti. Balaban, Moğolları yendikten sonra bu vali üzerine iki ordu gönderdi. Her iki ordunun da yenilmesi üzerine kuzeyde bulunan oğlu Buğra Hanın ordusunu da yanına alarak Bengal üzerine yürüdü. Tuğrul Han, hazinesini ve fillerini alarak Orissa ormanlarına sığındı ise de ele geçirilerek öldürüldü. Bengal valiliğine oğlu Mahmud Buğra Hanı tayin etti. Ona Tuğrulun sonunu hatırlatarak, isyan etmemesi için nasihatlerde bulundu. Balaban, bir müddet sonra oğlu Muhammedin 1285 senesinde Moğollarla yaptığı muharebede öldüğünü öğrendi. Bu duruma çok üzülen Balabanın sağlık durumu bozuldu. Oğlu Buğra Hanı yanına çağırarak, devlet idaresini ona bırakmak istedi. Ancak Buğra Han böyle bir mesuliyeti yüklenecek güçte değildi. Babasından izinsiz Bengale döndü. Bunun üzerine Balaban, Muhammedin oğlu Keyhüsrevi veliaht tayin etti ve bir süre sonra 1287 senesinde öldü.
Emirler, Balabanın vasiyetine rağmen, Buğra Hanın oğlu Muizzüddin Keykubadı tahta geçirdiler. Keykubad, dedesinin kontrolünden kurtulmanın verdiği rahatlık ile eğlenceye dalarak devlet işlerini unuttu. Babası Buğra Hanın nasihatlerini dinlemedi ve Delhiye döner dönmez eski yaşayışına devam etti. Bir süre sonra hastalanınca tahttan indirilerek yerine küçük yaştaki oğlu Keyümers geçirildi. Ancak bu sultan, devlet adamlarının elinde oyuncak oldu. Kısa süre sonra sultan ve baba Keykubad öldürüldü. Keyümersin naibi olan Halaçların reisi Firuz Şah, rakiplerini yenerek Celaleddin lakabı ile Delhi Sultanlığının başına geçti. Celaleddin Firuz Şahın 1290 senesinde Delhi Sultanlığı tahtına geçmesinden sonra, idare Halaciler sülalesinin eline geçti.
Halaciler
Delhi Sultanlığına hakim olan Halaç ailesi, eski bir Türk kabilesi olan ve kesin olarak tespit edilemeyen bir tarihte Türkistandan göç edip doğu Afganistan ile Hindistanın kuzey hudutlarına yerleşen Halaç Türklerine mensupturlar.
Firuz Şahın saltanatı ele geçirmesi, öteki Türk memlukler ve Delhi halkı tarafından ilk önce iyi karşılanmamıştı. Bu yüzden bir süre Kilupharide ikamet etti. Halk, duruma alıştıktan sonra Delhiye yerleşti. Firuz Şah, tahta geçtiği zaman yetmiş yaşında, iyi kalbli, dinine bağlı bir zat idi. Aşırı merhametinden dolayı gerektiği yerlerde dahi sert tedbirler almaktan çekindi. Bu huyu, beylerin hoşuna gitmiyordu. Balabanın yeğeni ve Kara valisi Melik Canan, 1291 senesinde ayaklandı. Fakat Firuz Şahın oğlu Erkli Han bu isyanı bastırmaya muvaffak oldu. Asilerin çoğunluğu affedildi. Firuz Sah, Kara valiliğine yeğeni ve damadı Alaüddini tayin etti. Bir süre sonra Delhide nüfuz sahibi bir kimse olan Sidi Mevla ve bazı devlet adamları, Firuz Şaha suikast teşebbüsünde bulundular. Bu suikast zamanında önlenerek, Sidi Mevla, Erkli Hanın verdiği emir ile öldürüldü.
Firuz Şahın Hint Prenslere karşı seferleri müspet neticeler vermedi. Onun asıl isteği Moğollardan uzak kalmaktı. 1291-92 senesinde Moğol ordusunun büyük bir istila teşebbüsü başarıyla önlendi ve Moğolların çoğu esir edildi. Bu esirlerin büyük bir kısmı Müslüman olarak Delhi Sultanlığının hizmetine girdiler. Aynı sene içinde Mandor ve Ucceyne sefer düzenlendi. Bu arada Kara valisi Alaüddin, hükümdardan izin almadan Devagir üzerine sefere çıktı. 1294 senesinde sekiz bin kişilik bir süvari birliği ile yola çıkan Alaüddin, Vindhyalar dağlarını geçerek zor şartlar altında iki ay süren bir yolculuktan sonra, Devagire vardı ve şehri kısa sürede ele geçirdi. Alaüddin, aldığı büyük ganimetlerle ülkesine döndü. Firuz Şah, bu galibiyete çok sevindi. Yeğenini tebrik ve teftiş için Karaya gitti. 1296 yılında, çıktığı bu yolculuğu esnasında öldü. Yeğeni ve damadı Alaüddin Kara da sultanlığını ilan etti.
Delhide, o sırada Mültanda bulunan veliaht Erkli Hanın yerine, Firuz Şahın küçük oğlu Rükneddin İbrahim tahta çıktı. Bu durum, Alaüddin Muhammedin işine yaradı. Bir süre sonra da Firuz Şahın hanımı Melike-i Cihan, oğlu Rükneddin ile birlikte Mültanda bulunan Erkli Hanın yanına gitmek mecburiyetinde kaldı. Alaüddin Muhammed, amcasının ölümünden beş ay sonra 3 Ekim 1296da Delhide tahta çıktı.
Alaüddin Muhammed, uzun seneler Moğol saldırılarına karşı koymakla uğraştı. 1299 senesinde Kutluğ Hocanın kumandasında iki yüz bin kişilik bir Moğol ordusu Delhi önlerine kadar geldi. Alaüddin, Moğollara karşı ordusunun az olmasına rağmen kahramanca savaştı ve Moğolları bozguna uğrattı.
1301 senesinde Rantambor yakınlarında, kardeşinin oğlu Akat Han, Alaüddin Muhammeti yaralayıp öldürdüm zannederek tahta çıkmak istediyse de yakalanarak öldürüldü. Bir süre sonra Badaun ve Evedde, Alaüddinin kız kardeşinin oğulları Ömer ve Mengu hanlar, Delhide ise Hacı Mevla adında bir beyle anne tarafından İltutmuş soyundan olan Ulvi ayaklandılar. Bu ayaklanmalar kısa sürede bastırıldı ve asiler öldürüldü, iç işlerini düzelten Alaüdin Muhammed, 1302 senesinde fetihler yapmak için sefere çıktı. Racistanda ünlü Çitor kalesini kuşatarak aldı. Fakat ordu bu seferden yorgun ve çok kayıp vermiş olarak döndü. Aynı zamanda Telingan Devleti azerine gönderdiği ordu da başarı elde edemeden ve yorgun olarak döndü.
Alaüddin Muhammedi, Çitorda sanan Targının kumandasındaki Moğol ordusu, 1303 senesinde Hindistana girerek Delhi önlerine kadar geldi. Sultan Delhide olmasına rağmen, askeri az ve yorgundu. Dağınık olan bey ve askerlerini beklemek zorunda kalan sultan, şehirde kıtlık baş göstermesi üzerine devlet ambarlarından ucuz yiyecek sattırarak halkını korudu. Beklenmedik bir anda çekilen Moğollar, iki ay kadar Delhi çevresini ve kenar mahallelerini yağmaladılar. Sultan, bu sırada eksiklerini görüp gerekli tedbirleri aldı. Balaban tarafından yapılan istihkamlar onarıldı ve yeni kaleler yapıldı. Nihayet 1305 senesinde Amroha ve 1306 yılında Ravi yakınlarında, Moğollar bozguna uğratıldı. Bu mücadeleler sırasında Dipalpur Eyaleti hudutları Melik Gazi Tuğlukun idaresine verildi. Melik Gazinin her sene düzenlediği seferlerden dolayı da Moğol tehlikesi kalktı.
Kuzey Hindistanın hemen hemen tamamına hakim olan Alaüddin, 1308 senesinde Melik Kafuru güney seferine gönderdi. Melik Kafur, önce Varangeli, 1310 senesinde de Madura ve Duarasamudrayı ele geçirdi. Böylece sultanlığın güney sınırları deniz sahiline kadar dayandı.
Sultan Alaüddin, hiç tahsil görmediği halde, kişisel kabiliyet ve tecrübeleri ile devlet topraklarını genişletti. Birçok idari yenilik yaptı. Müslümanların refah ve huzur içinde yaşamasını sağlamaya çalıştı, fakat sonraları zulme başladı. Alimlerin devlet işlerindeki yardımlarını tamamen ret ederek, yönetimde katı merkeziyetçi bir yol tuttu. Birçok araziyi ve vakıfları devlet kontrolü altına aldı. Haber alma teşkilatını geliştirdi ve etkili hale getirdi. Memurların teşkilatlanmalarını önlemek gayesiyle sultanlığın izni olmadan evlenmelerini özel mahiyetteki içki ve eğlence meclislerini yasaklattı. Tarım ürünlerinden alınan vergiyi birçok beldede %20den %50ye yükseltti. Gıda maddelerinin fiyatlarının yükselmesinden, düşük ücretlilerin zarar görmesini önlemek için iktisadi ve idari tedbirler aldı. Tüccarın vurgunculuk yapmasını yasakladı.
Sultan Alaüddin 1316 senesinde ölünce, Melik Kafur veliaht Hızır Hanın yerine henüz 5-6 yaşındaki Şihabüddin Ömeri tahta çıkardı. Daha sonra Alaüddinin üçüncü oğlu Mübarek Hanı kör etmeğe çalıştı ise de, gönderdiği adamları kandıran Mübarek Han, Melik Kafueyi öldürttü. Mübarek Han, önceleri naib olarak hüküm sürdü. 1316 senesi Nisan ayının birinde, küçük kardeşini hapse attırarak Kutbeddin lakabı ile tahta çıktı. Mübarek Han, babasının bazı kanunlarını yürürlükten kaldırdı. Gucerat ve 1318 senesinde Dexagirideki isyanları bastırdı. Son seferinden döndüğünde kardeşlerini öldürmek istedi. Nizameddin Evliya gibi mübarek bir Allah dostuna hürmetsizlik edip, uygun olmayan tavırlar takındı. Bu hareketleri, zevk ve eğlenceye düşkünlüğü, halkın ona karşı olan sevgisini nefrete dönüştürdü. Bir Hindu dönmesi ve kölesi olan Hüsrev Han tarafından 1320 senesi Nisan ayında öldürüldü. Hüsrev Han tahta geçti.
Hüsrev Han, tahta geçtiği zaman, Pencabda hudut bölgeleri kumandanı olan Gazi Melik Tuğluk isyan etti. Oğlu Fahreddin Cavnanın da teşviki ile Delhi üzerine yürüdü. Delhi önlerinde yapılan savaşı Gazi Melik Tuğluk kazandı. Hüsrev Han yakalanarak idam edildi. Gazi Melik de 1320 senesi Eylül ayının altısında Delhi Sultanlığı tahtına çıktı. Bu tarihten itibaren Delhi sultanlığında Tuğluklar devri başladı.
Tuğluklar (1320-1413)
Babası Türk, annesi Hint olan Gazi Melik, Gıyaseddin lakabı ile tahta geçti. Melik Tuğluk, tahta geçtikten bir hafta gibi kısa bir zaman zarfında sükuneti sağladı. Tuğluk-abad adı ile yeni bir şehir kurdu ve burasını hükumet merkezi yaptı. Dekkendeki Varangel racası isyan edince, Uluğ Han unvanı alan oğlu Cavna Hanı o bölgeye gönderdi. Bu sefer, başarısızlıkla neticelendi. Cavna Han, babasının öldüğü şayiası üzerine Delhiye döndü ise de, 1323 senesinde tekrar Dekken üzerine gönderildi. O da Bidarı fethettikten sonra Varangele doğru ilerleyerek burayı da ele geçirdi. Bu tarihten itibaren Varangel, Sultanpür olarak adlandırıldı. Cavna Han, bölgede son olarak Telinganayı fethetti. Burası ilk defa doğrudan doğruya Müslümanların idaresine girdi.
Bu sırada, Bengal bölgesi Balabanın torunlarından Firuz Şahın idaresinde idi. Firuz Şahın ölümü, oğulları arasında saltanat kavgalarına yol açtı. Bunlardan Nasıreddin, Melik Tuğluka müracaat ederek yardım istedi. Tuğluk için bulunmaz bir fırsat çıkmıştı. Hemen harekete geçerek Nasıreddin ile birleşti. Muhalifleri bertaraf edilen Nasıreddin, Bengal hakimi olarak tahta çıkarıldı ve bölge Delhi sultanlığına bağlı bir eyalet haline getirildi. 1325 senesinde Delhiye dönen Tuğluk, oğlunun düzenlediği karşılama töreni sırasında geçici olarak yapılmış olan köşkün çökmesi sonucu öldü.
Babasının ölümü üzerine Cavna Han, Muhammed Şah lakabı ile tahta geçti. Muhammed bin Tuğluk, bazı idari ve askeri tedbirler aldı. Güneydeki setihler sebebiyle, bölgede yeni bir saltanat merkezi yapılmasına ihtiyaç duyarak 1327 senesinde Devagiri yeniden inşa ettirdi. Devletabad adını verdiği bu şehri hükumet merkezi yaptı. Hükumet memurları, alimler ve halktan pek çok kişi buraya yerleşti. Muhammed Han, gönüllü göçün az olması yüzünden, halkı Devletabada göç etmeğe zorladı. Bu duruma kızan naiK, arazilerini terk ederek hırsızlığa başladı. Sultanın, bunlar üzerine bir birlik göndermesi, arazide tarım yapılmasını zorlaştırdı ve Delhide kıtlık baş gösterdi.
Muhammed Han, 1330 ile 1332 seneleri arasında bakır ve bronz paralar tedavüle çıkararak, bunları gümüş ve altın paralarla eş değer sayınca, piyasaya binlerce sahte para sürüldü. Bu paralar, devlet hazinesindeki gümüş paralarla değiştirildi ve devletin mali durumu sarsıldı. Fakat sultan, yeni aldığı tedbirlerle mali krizi biraz olsun atlattı. Bu defa da çıkan isyanlarla uğraştı. 1335 senesinde Maber valisi Seyyid Celaleddin Madura, bağımsızlığını ilan etti. Sultan bu valinin üzerine yürüdü ise de, Varangel bölgesine vardığı zaman, orduda kolera salgını baş gösterdi. Muhammed Hanın kendisi de hastalığa yakalanınca, seferden vazgeçilerek ordu geri döndü. Böylece Maber, Delhi Sultanlığının idaresinden çıktı. Sultan, boşalan hazineyi doldurmak için bazı sert tedbirler alınca, halkın büyük bir kısmı isyan etti. Buna Delhi çevresindeki kıtlık da eklenince, Sultanı bazı yeni tedbirler almaya zorladı. Delhi halkının büyük kısmını verimli topraklara sahib olan Avadh eyaletine nakletti. Bu bölgedeki Ganj nehrinin sol kıyısında Svargadvara adlı bir şehir kurdu. Böylece, halkın isyanının ileri derecelere ulaşmasını engelledi.
Muhammed Han, bu işlerini yoluna koyduktan sonra, dağlık Kangra bölgesini ele geçirmek için hazırladığı yüz bin kişilik bir orduyu o bölgeye gönderdi. Kangra alınarak bölgede zaferler elde edildi. Fakat dönüşte iklim şartları ve yerli halkın düşmanlığı, ordunun tamamının yok olmasına sebep oldu.
Bengal valisi Behram Han, 1338 senesinde ölünce, sultanlığa bağlı Doğu Bengal Eyaleti bağımsızlığını ilan etti. Aradan bir sene geçmeden Ali Şah Kar adında bir kumandan isyan etti, fakat isyan anında bastırıldı. Arkasından Avadh valisi Ayn el-Mülk ayaklandı. Sultan bütün güçlüklere rağmen bu isyanı da bastırdı. Ayn el-Mülk yakalanarak hapis edildi ise de, bir süre sonra af edilerek tekrar Avadh valiliğine getirildi. 1340 senesinde de Multan valisi Melik Şadü Ludi ayaklandı. Lakin sultandan korkarak Afganistana kaçtı. Sultan Muhammed, Müslümanlar arasında kaybettiği saygı ve sevgiyi yeniden kazanmak için, 1341 senesinde Mısırdaki Abbasi halifesine elçi gönderdi, onun adına hutbe okuttu ve para bastırdı. Bütün bunlara rağmen isyanlar bir türlü durmadı.
1343 senesinde Pencap Eyaletindeki Sunam, Samana, Kaythal ve Guhramda isyanlar çıktı. Muhammed Tuğluk, Emiran-ı şada denilen ve kırlık arazilerde düzeni sağlayan kumandanların hoşnutsuzluğa sebebiyet verdiklerini düşünerek, Aziz Hammar adında bir memuru bu bölgeye gönderdi. Bu memurun Emiran-ı sadadan doksana yakınını öldürmesi üzerine, Gücerat ve Dekkende isyanlar başladı. Aziz Hammar ayaklananlar tarafından öldürüldü. Bunun üzerine bölgeye Devletabaddaki Emiran-ı sadalar gönderildi. Bunlar da isyan ederek bölgeyi ele geçirdiler. İsyancılar, İsmail Müh adında bir komutanı Nasıreddin Şah lakabı ile Dekken sultanı ilan ettiler. Muhammed Tuğluk, Devletabad üzerine yürüdü ve şehri ele geçirerek, isyancıları iç kalede kuşattı. Bu sırada Tagi adlı bir Türkün Güceratda ayaklanması, muhasaranın kaldırılmasına yol açtı. Tagi, Sultanın üzerine geldiğini öğrenince, Sind bölgesindeki Thatthaya kaçtı. Oradaki kabile reisleri de isyana katıldılar. Muhammed Tuğluk, ordusunu toplayıp Sind üzerine yürüdü. Fakat Tahattha yakınlarında hastalanarak 1351 senesi Martında öldü. Muhammed Tuğlukun ölümü sırasında Hindistanda üçü ayaklanmalardan ortaya çıkma beş tane bağımsız Müslüman-Türk devleti vardı.
Muhammed Tuğlukun ölümünden sonra, başsız ve güç durumda kalan ordunun ileri gelen kumandanları ve devlet adamlarının ısrarıyla, ölen sultanın yeğeni Firuz Şah, sultanlığı istememesine rağmen, tahta çıkarıldı. Sultan Sind Seferine çıkarken, Delhide işleri idare etmek için bırakılan Hace Cihan, Muhammed Tuğlukun gayr-i meşru oğlu olduğu iddia edilen küçük yaşta bir çocuğu tahta çıkardı. Fakat Hace Cihanla birlik olan bazı kumandanlar, Firuz Şah ile birleşince, Hace Cihanda ona itaat etmek mecburiyetinde kaldı, önce affedildi ise de devlet adamlarının ısrarı üzerine Delhiden çıkarıldı. Şehirden ayrıldıktan sonra yolda öldürüldü.
Firuz Şah, tahta geçtikten sonra devleti kuvvetlendirmek için seferlere çıktı. Bengal bölgesinin hakimi İlyas, 1345 senesinde Batı Bengalde bağımsızlığını ilan etmiş, 1352 senesinde ise Doğu Bengali ele geçirmişti. Firuz Şah, önce İlyasın üzerine yürüdü ve onu Ikdala Kalesine çekilmeye mecbur bıraktı. Bu sefer, bir netice elde edemeden bitti. Firuz Şah, beş sene sonra ordusunu kuvvetlendirerek tekrar Bengale sefer düzenledi. Bengal topraklarının tamamını ele geçirdi. Bölge hakimi İskender Şah, babası gibi Ikdalaya çekilmişti. İskender, senelik 40 fil verip sultana tabi olmayı kabul ederek barış andlaşması yaptı. Firuz Şah, bu seferden sonra Orissa üzerine yürüyerek burayı ele geçirdi. Orissa racası barış yapmak istedi. Senelik yirmi fil vergi vermek üzere barış yapıldı. Dönüşte yolunu kaybeden ordu, büyük güçlüklerle Delhiye ulaştı.
Firuz Şah, 1367 senesinde doksan bin süvari, 480 fil ve çok sayıda piyadeden meydana gelen ordusu ile Thattha üzerine sefer düzenlendi. Durumu haber alan Sind Camlarının hükümdarı Cam Mali bu tehlike karşısında büyük bir ordu topladı. Firuz Şahın ordusu açlık ve salgın hastalık yüzünden kuvvetini kaybetmesine rağmen, Hint kuvvetlerini müstahkem mevkilere çekilmek zorunda bıraktı. Firuz Şah, ordusuna yeniden çekidüzen vermek için Gucerata çekildi. Bu çekilme sırasında Hintli kılavuzlar yüzünden ordu çok büyük kayıplar verdi. 1363 senesinin yağmur mevsiminde ordusunu hazırlayan Firuz Şah, aniden Thattha üzerine yürüdü. Bu durum karşısında Cam Mali, teslim olarak senede 400.000 Hint parası vermek şartıyla anlaştılar.
Bütün devlet işlerini yürüten sadık veziri Han Cihan Makbul, 1373 senesinde öldü. Yerine geçen oğlu da babasının Han Cihan lakabını aldı. Firuz Şah, bir sene sonra büyük oğlu Feth Hanı kaybetti. Oğlunun ölümü, Sultanı çok sarstı. İhtiyarlığı yüzünden devlet idaresini kontrol edemiyordu. Bu yüzden bütün devlet idaresi, Vezir Han Cihanın elinde idi. Vezirin ölçüsüz hareketleri, kendisine karşı bir muhalefetin meydana gelmesine sebep oldu. Han Cihan, Şehzade Muhammedin muhaliflerinin, kendisine bir suikast hazırladıklarına Firuz Şahı inandırdı ise de, Şehzade Muhammed, babasını böyle bir şey olmadığına ikna ederek bir komployu önledi. Han Cihan, gayesine ulaşamadığı için Delhiyi terk etmek zorunda kaldı.
Firuz Şah, 1388 senesi Eylül ayında seksen üç yaşında iken öldü. Her işinde alimlere danışan Firuz Şah, ülke topraklarını genişletmek için büyük seferlere çıkmaktan ziyade içişleri ile uğraşmayı tercih etti. İşlerinde en büyük desteği, hocası Celaleddin Hindiden görmekteydi. Vergileri koyup kaldırmakta dinin hükümlerine çok dikkat ederdi. Dine uymayan her türlü vergiyi kaldırdı. Devlet geliri azalacağı yerde daha da arttı. Devlet idaresinde yaptığı düzenlemeler, mali ve iktisadi alanlarda büyük bir gelişmeye sebep oldu. Müslüman ve gayrimüslim bütün halkın refah ve saadetine hizmet etti.
Firuz Şahdan sonra şehzadeler arasındaki mücadeleler, onun yaptığı bütün iyi işlerin tahrip olmasına ve sultanlığın kötü duruma düşmesine sebep oldu. Bu mücadelelerden sonra torunu Gıyaseddin Tuğluk tahta geçti. Bu tarihten Timur Hanın 1398 senesindeki, Hindistan Seferine kadar taht, altı el değiştirdi. Timur Han, 1398 senesi Eylül ayında Indus nehrini geçerek Hindistana girdi. Delhi sultanı Mahmud Şah, elindeki yetersiz kuvvetlerle karşı koymaya çalıştı ise de Delhi önündeki muharebede kesin bir yenilgiye uğradı. Delhi Timur Hanın eline geçti. Timur Han, 1399 senesinde Türkistana geri dönünce, Mahmud Şah yeniden hükümdar unvanını aldı. Fakat önce Mallu, sonra da Devlet Han Ludinin elinde bir kukla hükümdar olarak kaldı. Mahmud Şahın 1413 senesinde ölmesi ile Tuğluk hanedanı sona erdi.
Seyyid Hanedanı (1414-1451)
1414 yılında Mültan valisi Hızır Han, Delhiyi ele geçirdi ve ölünceye kadar bölgeyi Timur ve Şah ruh adına idare etti. Ölümünden sonra yerine geçen oğlu Mübarek, bağımsızlığını ilan etti. Böylece Delhi Sultanlığının idaresi, Muhammed Peygamber neslinden olduklarını iddia etmeleri yüzünden Seyyidler adını alan Hızır Han nesline geçti. Mübarek Şahın saltanatı, ayaklanmalarla geçti. Mübarek Şah, 1434 senesinde nüfuzunu kırmak istediği veziri Serverül-Mülk tarafından öldürüldü. Yerine kardeşinin oğlu Muhammed, ondan sonra da 1444'te onun oğlu Alem Şah çıktı. Hepsinin saltanatı, kargaşalık, ayaklanma, iç ve dış harplerle geçti. Bu yüzden devlet gittikçe zayıfladı. Son yıllarda devlet işleri Pencabın büyük bir kısmına hakim olan Behlül Han Ludi adında bir Afgan beyinin eline geçti. 1451 senesinde Behlülün baskısına dayanamayan Alem Şah, tahtı ona bırakarak Badaunda yerleşti.
Ludiler (1451-1526)
Behlul-i Ludi (1451-1489), Firuz Şah Tuğluk zamanında Hindistana göç eden Afgan asıllı bir aileye mensuptur. Tuğluklulara olan hizmetlerinden dolayı önce Sirhind valiliğine tayin edildi, daha sonra Lahor ve Dipalpur onun yönetimine bırakıldı. Bu arada kendisine han-ı hanan unvanı da verilmişti. Behlul-i Ludi, saltanatı sırasında Afganların genel karakteri olan mutlakiyetçi bir yönetim şekli uygulamadı; daha çok katılımcı bir tarz geliştirerek Afganlı kabilelerin desteğini kazandı. Bu sayede Orta ve Doğu Hindistan bölgelerindeki isyankar kabilelere hakimiyetini kabul ettirdi. Düzenlediği seferler neticesinde 1482de Jaunpuru zaptettikten sonra Mivat ve Gevaliyarı da kendisine bağladı. Böylece Delhi Sultanlığının üstünlüğü tekrar bütün Hindistanda kabul edilmiş ve sultanlık eski itibarını kazanmıştı.
Behlulün oğlu İskender-i Ludi (1489-1517) babasının yolundan giderek sultanlığın sınırlarını genişletti. Yeni hakimiyet sağlanan Jaunpur, Bayana Tirhut, Dholpur, Gvalior, Narvar ve Chanderi gibi bölgelerin daha iyi yönetilebilmesi için sultanlığın merkezi Delhiden Agraya taşındı (1506). Çağdaş tarihler, mutaassıp bir müslüman olan İskenderin gayrimüslimlere karşı müsamahakar olmadığından söz ederler. İskenderden sonra tahta geçen İbrahim-i Ludi ise (1517-1526) maiyeti altında bulunan beylere karşı sert davranışları ile onların tepkisini çekti. Kardeşlerine ve bazı kumandanlarına yaptığı kötü muameleler neticesinde İbrahime karşı bir isyan başladı. Pencap Valisi Devlet Han ile İbrahimin amcası Alem Han o sırada Kabilde oturan Babürden yardım talep ederek kendilerini İbrahim-i Ludiden kurtarmasını istediler. Bunun üzerine Babür Delhiye yürüdü ve ünlü Panipet Savaşında İbrahim-i Ludiyi mağlup ederek öldürttü (21 Nisan 1526). Böylece Hindistanda Delhi Sultanlığı dönemi sona ermiş ve Babürlü Hint-Türk İmparatorluğunun hakimiyeti başlamıştır.
İdari teşkilat ve ordu
Devletin idari teşkilatı genelde Türk-İslam devletlerinin teşkilat yapısına dayanmaktaydı. Saray teşkilatının başında Vekil-i dar bulunurdu. Ondan sonra idaresinde haciblerin görev yaptığı Emir hacib veya Bar bey denilen saray görevlisi gelirdi.
Merkez teşkilatı, vezirin idaresinde idi. Vezirin başkanlığındaki Divan-ı vezaret; Divan-ı inşa, Divan-ı istifay-ı memalik, Divan-ı işraf-ı memalik ve Divan-ı arz gibi ikinci derecedeki divanlardan meydana gelirdi. Divan başkanları sırayla; Debir-i Has, Müstevfi-i memalik, Müşrif-i memalik, Arz-ı memalik ve Berid-i memalik isimlerini taşırlardı. Balaban zamanında muntazam bir berid yani resmi istihbarat ve posta teşkilatı kurulmuştu. Dini işler Sadr-üs-Sudur denilen görevlinin idaresinde idi. Bu zat aynı zamanda sultanlık baş kadısı Kadı-i memalik görevini de yapardı.
Sultanlıkta topraklar halisa ve ikta olmak üzere iki ana kategoriye ayrılmıştı. Bunların yanı sıra mülk, vakıf, idrarat ve inam olarak tahsis edilen araziler de vardı. Doğrudan doğruya hükümdarın tasarrufunda olan arazilere halisa denilmekteydi. Bu tür arazilerin vergi gelirleri Divanı Vezaret tarafından toplanırdı. Hükümdar bu arazilerden bazılarını ikta olarak da tahsis edebilirdi.
Delhi Türk Sultanlığı, süvari kuvvetlerinin büyük rol oynadığı düzenli bir orduya sahipti. Askerler önce, iktalardan faydalanırlardı. Daha sonra maaş almaya başladılar. Orduda fillerin önemli bir yeri vardı. Fillerin üzerinde okçular bulunurdu. Ayrıca bunlardan düşman saflarını yarmak ve maneviyatlarını bozmak için faydalandırdı. Ordunun piyade sınıfının çoğunu Hindular meydana getirirdi. Hassa askerleri dışında, piyadeler geçici olarak orduya alınırdı.
Kültür ve Medeniyet
Birçok alim, şair, yazar ve sanatkarı himayelerine alan Delhi sultanları, kültür ve sanatın gelişmesine büyük hizmet ettiler. Balaban devri, ilim ve sanat bakımından önemlidir. Onun devrinde Ferideddin Mesud, Sadreddin bin Behaeddin Zekeriyya, Bedreddin Ganevi gibi İslam alimleri, Hamideddin, Bedreddin Dımeşki, Hüsameddin gibi tıp alimleri yetişti. Büyük alim Emir Hüsrev Dehlevi, Delhi sultanlarından himaye gördü. Hüsrev Dehlevi, Hindistanda şiirlerini Farsça yazan şairlerin en büyüğüdür. Şairliği yanı sıra, tarihi eserler de yazmıştır. Delhi sarayında yaşayan şairlerden birisi de Hüsrev Dehlevinin yakın arkadaşı Necmeddin Hasen Senceriydi. Bu iki zatın yakın dostu tarihçi Ziyaeddin Berni, 1357 senesine kadar Delhi Sultanlığının tarihini anlatan Tarih-i Firuz Şah adlı eserin yazarıdır. Nizamüddin Evliya, Feridüddin Genc-i Şeker ve Şeyh Nureddin, Celaleddin Hindi gibi büyük tasavvuf alimleri Delhi Türk Sultanlığı zamanında yaşamış, Hindistanın meşhur ve büyük velileridir.
Delhi sultanları, geniş imar faaliyetlerinde bulundular. Günümüze kadar ulaşan birçok eserler yaptılar. Ayrıca yeni şehirler inşa ettiler. Yaptıkları eserlerin büyük kısmı Delhidedir. Kutbeddin Aybegin yaptırmaya başladığı 79 metre yüksekliğindeki Kutb Minar ismi ile meşhur minare daha sonra bitirilmiştir. Aybeg, ayrıca Cayna mabedleri enkazını kullanarak Kutvet-i İslam adlı camiyi inşa ettirdi.
Halaci Hanedanlığı zamanında Hindistandaki Müslüman mimarisi, Selçuk mimarisi teknik ve üslubunun etkisinde gelişti. Alaüddin Halaci zamanında Kutvet-il-İslam Camiinin yanında yapılan medrese bunlardan biridir.
Tuğluklarda Firuz Şah, birçok imar faaliyetlerinde bulundu. Ayrıca eski eserlerin tamir ve ihyasına büyük önem verdi. Hisar ve Cavnpur gibi birçok meşhur şehir kurdu ve tamir ettirdi. Ayrıca Firuzabad adıyla Delhi yakınlarında yeni bir başkent inşa ettirdi. Buranın güneyinde Havz-ı Hassı denilen büyük havuzun kenarında bir medrese yaptırdı. Bunlardan başka; 50 sulama bendi, 40 cami, 30 medrese, 20 Hangah, 100 kervansaray ve han, 5 Darüşşifa, 100 türbe ve mezar, 10 hamam, 150 sulama işlerinde de kullanılabilecek kuyu ve su biriktirmeye mahsus havuz, 100 köprü yaptırmıştır.
Delhi Sultanları
Kölemen (Gulam veya Memlük) Hanedanı ( Soltanat-e Ghlāmān; 1206 - 1290)
Kutbiddin Aybek (1206 - 1210)
Erem Şah (1210 - 1211)
Şemseddin İltutmuş (1211 - 1236)
Rükneddin Firuz (1236)
Raziye Begüm (1236 - 1240)
Müziddin Behram (1240 - 1242)
Alaaddin Mesut (1242 - 1246)
Nasrettin Mahmut (1246 - 1266)
Gıyaseddin Balaban (1266 - 1286)
Müziddin Keykubad (1286 - 1290)
Keyumers (1290)
Halaciler ( Soltanat-e Khaljī; 1290 - 1321)
Celaleddin Firuz Halaci (1290 - 1294) Melez Türklerinden Halaci boyu
Alaeddin Halaci (1294 - 1316)
Kutbuddin Mübarek Şah (1316 - 1321)
Tuğluk Hanedanı ( Soltanat-e Tughluq; 1321 - 1398)
I. Giyaseddin Tuğluk Şah (1321 - 1325)
Muhammed bin Tuğluk (II. Muhammed Şah) (1325 - 1351)
Mahmud bin Muhammed (Mart 1351)
Firuz Şah Tuğluk (1351 - 1388)
II. Giyaseddin Tuğluk (1388 - 1389)
Ebubekir (1389 - 1390)
III. Nasreddin Muhammed Şah (1390 - 1393)
I. İskender Şah (Mart- Nisan 1393)
Mahmud Nasreddin (II. Mahmud (Delhi)) (1393 - 1394)
Nusret Şah Firuzabad'da saltanat sürmüştür (1394 - 1398)
Ara dönem
Ülke 1398-1413 arasında Büyük Timur İmparatorluğu işgali altında kalmıştır.
Lodi Hanedanı
Devlet Han (1413 - 1414)
Seyyid Hanedanı (1414 - 1451)
Hızır Han (1414 - 1421) Timur İmparatorluğu'nun generali
II. Mübarek Şah (1421 - 1435)
IV. Muhammed Şah (1435 - 1445)
Alaeddin Alem Şah (1445 - 1451)
Ludiler ( ھ Soltanat-e Lodhī; 1451 - 1526)
Behlül Han Lodi (1451-1489) Afgan
İskender Lodi (1489-1517)
İbrahim Ludi (II. İbrahim) (1517-1526)