Beyazıt Meydanı

Beyazıt Meydanı, İstanbulda tarihi yarımadada merkezi bir konuma sahip meydandır. Konumu Bizans döneminde şehrin en önemli meydanlarından olan Theodosius Forumuyla büyük ölçüde örtüşmektedir.
Osmanlı Dönemi'nde meydan ve işlevi
Eskiden Theodosius Forumunun bulunduğu arazinin kuzey kısmına İstanbulun fethinden hemen sonra ilk olarak bir saray inşa edildi. İnşası 1458de tamamlanan bu ilk saray, daha sonraları Topkapı Sarayının yapımıyla Eski Saray olarak bilinmeye başladı.
1506-12 yılları arasında II. Bayezid döneminde sultanın adını taşıyan külliye Eski sarayın güneyinde kalan alana inşa edildi. Külliyenin kurulduğu tarihten sonra, Eski Saray'ın duvarları ile kuzey sınırı çizilen ve külliyenin binaları arasında kalan bölgeye Beyazıt Meydanı denmiştir. 1585 yılında İstanbul Kadısına verilen bir emirde Atmeydanı'nın yılda bir kez ve Beyazıt Meydanı'nın ise ayda iki kez süpürtülmesi gerektiği görülmektedir. Bu da Beyazıt Meydanının günlük kent hayatında ne kadar sık ziyaret edilen bir yer olduğuna işaret eder.
Padişahların kızlarının evlilikleri ve şehzadelerin sünnet düğünleri Eski Sarayda yapılırdı. Bu törenler için geleneksel olarak yaptırılan nahıllar (süslenen yapma ağaçlar) Beyazıt Meydanında halkın beğenisine sunulurdu.
Meydanın halk eğlenceleri için kullanıldığı da bilinmektedir. Müzisyenler, fal bakanlar, hayvan oynatıcıları, hokkabazlar ve cambazların meydanda yaptıkları gösteriler; 1577 1578 yılları arasında İstanbul'u ziyaret eden Stephan Gerlachın anlatılarında yer alır.
1800lü yıllara kadar meydan işlevini neredeyse hiç değiştirmez.
Beyazıt Külliyesi
Beyazıt Külliyesi; banisi olan Sultan II. Bayezidin hükümdarlığı sırasında tamamlanan cami, imaret ve medreseden ve sultanın ölümünden sonra külliyeye eklenen hamamdan oluşur. Beyazıt Camisi, orijinal Fatih Camisinin deprem sonucu yıkılması nedeniyle İstanbulda korunan en eski selatin cami olma özelliğini taşımaktadır. Beyazıt Camisinin iki taraftan yarım kubbelerle desteklenen merkezi kubbesi, Ayasofyanın planıyla benzerlik göstermektedir. Hem kentin ticari merkezi olan Kapalıçarşıya hem de yoğun nüfuslu bir mahalleye yakınlığı sebebiyle Osmanlı dönemi boyunca en büyük cemaate sahip camilerdendir. Külliyenin çifte hamamı oldukça büyüktür, hatta kubbesinin boyutu caminin kubbesine yakındır. Medresesi de şeyhülislamın burada ders veriyor olması sebebiyle en itibarlı olanlar arasındadır.
Geç Osmanlı Dönemi düzenlemeleri
Eski Saray II. Mahmut dönemi sırasında Yeniçerilerin kaldırılmasının ardından kurulan yeni orduya 1826 yılında tahsis edilmiştir. 1828de buraya Beyazıt Yangın Kulesi inşa edilir. 1864 1866 arasında bugünkü İstanbul üniversitesi Rektörlüğü olan Harbiye Nezareti binası ve anıtsal kapısı mimar Bourgeois tarafından inşa edilmiştir.
1901 yılında, II. Abdülhamit, İstanbulun en göz önünde olan kent alanlarının Avrupalı şehirlerle yarışır hale gelebilmesi için Paris elçisi Salih Müniri bir uzman bulmakla görevlendirir. Salih Münir bu iş için o dönemin en gözde mimarlarından, 1900 Paris Uluslararası Sergisinin mimarlık departmanının başkanlığını yapmış olan Beaux-Arts eğitimli Joseph Antoine Bouvarda teklifte bulunur. Bouvard, Paristeki iş yoğunluğu sebebiyle İstanbulu ziyaret edemeyecek durumda olmasına rağmen teklifi kabul eder. Bouvardın masrafları Fransız hükumeti tarafından karşılanır ve hazırladığı projeler resmi bir hediye olarak İstanbula sunulur.
Bouvard, aralarında Beyazıt Meydanı da olan meydan düzenleme projelerini tamamıyla kendisine gönderilen şehir fotoğrafları ve planlar üzerinden geliştirir. Bouvardın projesinde büyük kusurlar vardır. Herhangi bir ana plana dayanmayan projeler arasındaki bağlantılar net değildir ve arazilerdeki kot farkları tamamen göz ardı edilmiştir.
Bouvardın Beyazıt Meydanı için projesi alanı Beyazıt Medresesini yıkmak suretiyle fazlasıyla genişletip 4 adaya bölmeyi öngörüyordu. Bu yeni alanın güney tarafına, Harbiye Nezareti ile aynı aks üzerine yüksek kuleli bir Belediye Sarayı inşa edilecekti. Meydanın batı tarafında ise birbirinin aynısı iki bina yapılacaktı, bunlar da Sanayi ve Ziraat Müzesi ve Devlet Kütüphanesi olacaktı. Beyazıt Camisinin açısının meydanın kalanına uymaması problemi yoğun bir ağaçlandırma ile gizlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca Beyazıt Camisinin minber duvarının ardındaki hazirenin ve II. Bayezid türbesinin de yıkılması planlanmıştır.
Proje Osmanlı bürokrasisi tarafından onaylanmıştır ancak projenin öngörülen masraflarını o dönemdeki devletin karşılayamayacak olması sebebiyle hayata geçirilmemiştir.
Cumhuriyet Dönemi düzenlemeleri
Beyazıt Meydanı, İstanbulda erken dönem Cumhuriyet yönetiminin düzenleme yaptığı az sayıda yerden olmuştur ve 1920lerde Vali Ali Haydar Beyin girişimleriyle meydanın ortasına dekoratif bir çeşme inşa edilmiştir. Otobüsler ve daha sonra yapılan tramvay hattı da bu havuzun etrafında tur atmaktaydı.
1950lerde Demokrat Parti yönetiminde İstanbulda büyük çaplı altyapı projelerine girişildi. Tüm bu yol genişletme projelerine paralel olarak Beyazıt Meydanının da yeniden düzenlenmesi gündeme gelir ve havuz yıkılır. Sürekli dolgu ve kazı çalışmaları tekrarlanan meydanın sonunda düzenlenebilmesi için Sedad Hakkı Eldeme bir proje yaptırılır. Eldemin projesi üniversitenin kotunun bir dizi merdiven ile Ordu Caddesi kotuna bağlanmasını planlıyor, yeni bir havuzun bu cadde yakınında inşasını öngörüyordu. Ayrıca Ordu Caddesinin öbür tarafında yapılacak bir binayla meydan bu tarafta da devam ettirilecekti, ancak bu yeni inşaat için Simkeşhanenin doğu kanadının yıkılması gerekiyordu. Eldemin projesi planlandığı gibi uygulamaya konmadı ve meydana bir yol kavşağı inşa edildi. 27 Mayıs 1960 tarihinde gerçekleşen darbeden sonra da çalışmalar durdu.

Darbe sonrası yönetim meydanın adını Hürriyet Meydanı olarak değiştirir ve yeni bir düzenleme projesi için yapılan yarışmanın sonucunda Turgut Cansever projenin başına getirilir. Turgut Canseverin projesi meydanın yayalaştırılması amacıyla geliştirilmiştir. Cansever projesinde Beyazıt Camisinin açısını esas alarak meydanda yeni bir doğrultu öngörmüştür. İstanbul Üniversitesinin kapısının önüne inşa edilecek bir dizi merdiven ve rampayla hem kot farkının aşılmasını hem de üniversitenin camiye paralel olmayan duvarını bu merdiven yapısı ile meydanın kalanıyla aynı doğrultuya gelmesini sağlamıştır. Fakat Turgut Canseverin projesi de tam olarak uygulanmadı, meydan önce yayalaştırıldıysa da daha sonra otopark ve otobüs durağı haline geldi. Daha sonra Vedia Dökmeci ve Yaprak Karlıdağ tarafından tasarlanan iki katmanlı ve Osmanlı mimarisinden esinlenen işlemeli istinat duvarlı proje bir yarışma kazandı. Ancak bu proje de uygulanmadı. Yıllar sonra İBB, Beyazıt Meydanı'nı yenilenme projesini Temmuz 2017de başlattı ve Mart 2019da bitirmeyi planladı. 2019 İstanbul ara yerel seçimi'nden sonra Ekrem İmamoğlu başkanlığındaki yeni İBB yönetimi, önceki yönetimden yenileme çalışmaları durdurulmuş olarak teslim aldığı tarihi meydanı eski görkemli günlerine döndürmek için süreci hızlandırdı. Kentsel tasarım uygulama projesi Ali Kural ve Deniz Çalış Kural tarafından hazırlandı. Temmuz 2020'de başlanan proje çalışmaları aynı yılın sonbaharında bitirilip Koruma Kuruluna sunuldu ve proje 24 Haziran 2021 tarihinde onaylandı. Onayın hemen ardından Ağustos 2021'de başlayan çalışmalar yaklaşık 1 yıl sonra bitirildi. Meydanın yeni hali İstanbul'un İşgali'nin bitişinin 99. yıldönümü olan 6 Ekim 2022 tarihinde 150 günde 150 proje maratonu kapsamında CHP Grup Başkanvekili Engin Altay, CHP Genel Başkan Yardımcısı Seyit Torun, İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu ve birçok konuğun katılımıyla düzenlenen törenle halkın hizmetine sunuldu.
Toplumsal olaylar
16 Mart Katliamı