Babailik

Babaiyye ya da Babailik, Horasan doğumlu olan Ebu'l-Beka Baba İlyas bin Ali el-Horasani ve müridi Baba İshak Kefersudi'nin ayaklanması ile tanınan Vefai Tarikatı çevrelerine verilen addır. Gerçek Ehl-i Beyt sevgisini ön planda tutan ve Irak'ta yaşayan Seyyid Ebu'l Vefa'ya nisbetle anılan bu tarikat Anadolu'ya Dede Karkğın ve halifeleri ile yayılmış ve "Babailik" olarak tanınmıştır. Şiilik ile doğrudan ilgisi yoktur. Ancak o dönemdeki benzer tasavvufi çevreler Sünni ve Şii yorumları içinde birleştirip meczettiği için daha sonraki yorumların farklılaşmasına zemin hazırlamış ve çoğunlukla hadiselerin çok farklı bir mahiyet arzettiği sanılmıştır. Hareketin temelinde o zamanlarda Anadolu'da fa'al olan Baba İshak gibi Şiʿa-i Batıniyye dailerinin getirdiği fikirler yatmaktadır.
Nitelikleri
Şamanizm'den izler taşıdığı iddia edilen Babailik tarikatı Anadolu Türkleri arasında taraftar bulmuştur. Daha sonra da bütün Anadolu'ya ve hatta Rumeli'ye yayılarak Bektaşiliğe dönüşmüştür. Bazı kaynaklarda Babailer'in, Baba veyahut ta Resul olarak andıkları Baba İlyas'ın peygamber olduğuna inandıkları yazılsa da bu inancın varlığı tespit edilememiştir. Baba İlyas'ın en önemli halifesi olan ve 13. yüzyılda Anadolu Selçuklu Devleti'ni bir hayli uğraştıran Baba İshak, 1240 yılında asılarak i'dam edilmiştir. Asıl Babailik Hareketi de Baba İshak İsyanı'ndan sonra ortaya çıkmıştır. Baba İlyas'ın oğlu Muhlis Paşa, onun oğlu da Kırşehir'de türbesi bulunan Aşık Paşa'dır. Aşık Paşa'nın oğlu Elvan Çelebi Menakıbı Kudsiye'sinde bu hadiseleri etraflıca anlatmıştır.
Tarihçe
Anadolu Selçuklu Devletinin çöküşünün başlangıcı olan Gıyased-Din-i Key-Hüsrev-i Saninin Kösedağ yenilgisi ( H. 640 / M. 1243 ) üzerine Anadolunun tamamı Moğolların denetim alanı içerisine girdi. Anadolunun tamamı Aksarayda ikamet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir Moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. İşte bu fetret devrinde, Celaled-Din Harzem Şah Menkubertinin ordularıyla Orta Asyadan Anadoluya gelen Batıniye dervişleri de devletin takibatından kurtulmuş olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. Anadolunun her tarafında Şii ve Batıni-Alevi babalar tarafından art arda zaviyeler açılmaktaydı. Sultan Mesud Evvelin Amasyadaki tekkesine Ebu'l-Beka Baba İlyas Horasani gibi Şiʿa-i Batıniyye Mezhebinin en meşhur bir daisi post-nişin olmuştu. Vaktiyle, İlhanlı saraylarında makam ve mevki sahibi olan Şii alimler Anadolu Selçuklularının Moğolların himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle Anadoluya yayıldılar.
Mesudiye tekkesine karargah kuran Aleviler
Bu devirde Anadoluda Batıniliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mesud evvel tarafından yaptırılmış olan Mesudiye tekkesi temsil ediyordu. Anadolu Selçuklularının nüfuz ve hakimiyet sahaları tamamen Moğolların denetim ve müsaadesine tabi bulunuyordu. Birçok şehirlerde İlhanlıların himayesi altında Şiiliği neşreden Batınul-Mezhep Babalar tarafından açılan zaviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğolların nüfuzuyla Mesudiye Medresesi müderrisi Sünni alimlerden Şeyh Mecded-Din İsa azledilerek yerine Şiʿa-i Batıniyye'nin en değerli dailerinden Şemsed-Din Ahmed Baba atandı.
Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasani
Melik Danişmendiye devrinde bütün Anadoluda meşhur olan Horasanlı Baba İlyas, İbrahim Beyin oğlu Yağ Basan Bey zamanında Kayseriye kadı tayin edilmişti. Birinci Alaed-Din Key-Kubad tahta geçtiğinde, Amasya Kadılığına Takyed-Dini, Mesudiye Müderrisliğine Taced-Din Yusuf Tebriziyi, Hankah Mesudiye Şeyhliğine de Taced-Din Ebul Vefa Harezmiyi atadı. Ebu'l Vefanın ölümü üzerine de yerine onun halifelerinden Kayseri Kadısı ve Şiʿa-i Batıniyye'nin en meşhurlarından olan Babailer piri Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaniyi tayin etti.
Baba İshak Kefersudinin Anadoludaki faaliyetleri
Birinci Alaed-Din Key-Kubad iktidara geldiğinde Muhyid-Din Muhammed bin Ali bin Ahmed Tahimi adında İrandan göç etmiş bir Şiiyi Sivasa kadı olarak atadı. Vaktiyle Şirazda önemli bir mevki sahibi, felsefe ve batıni ilimlerde bir hayli meşhur, belagatlı söz söyleme üstadı ve yüksek iktidar sahibi olan bu alim adamdan Baba İshak Kefersudi namında Binaz/Komninos hanedanına mensup bir Rum asıllı dersler görmekteydi. Baba İshak Şirazda Muhyid-Dinin derslerine devam ederken, Şiʿa-i Batıniyye'nin Elemuttaki Dai Azamı Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi Nured-Din Muhammed Sani tarafından Anadolu Dailiğine atandı. Bu sırada Hocası Muhyid-Din Tahiminin Sivas Kadılığına tayin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren Baba İshak, hocasının himayesi altında Anadolu Selçuklu Hükümetinin de güven ve teveccühünü arkasına alarak Şimşat yakınlarında Kefersud nahiyesinde Elemut merkezli Şiilik propagandasını ve Melahide-i Batıniyye itikadını neşriyata başladı. H. 621 / M. 1225 yılında Muhyid-Din-i Ahmed Tahiminin vefatından sonra hükumet aleyhinde yaptığı tahrikatın duyulması üzerine Baba İshak bir süre gizlenmek zorunda kaldı. Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaninin Amasya Mesudiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. Baba İlyas Tekkesinde Amasya Valisi Toğrak Bey ile olan pirdaşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.
Baba İshak Kefersudinin çıkardığı Babai İsyanı
Vefaiyye takipçilerinden Ebul Beka Baba İlyas bin Ali el-Horasani ve müridi Baba İshak Kefersudinin çıkardığı Babai ayaklanması, bugünkü Alevi-Batıni yerleşim yerlerini belirleyen isyandır. Anadoluda Alevi nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.
Selçuklu Sarayında bir Baba İshak müridi: Saded-Din Köpek
Saded-Din Köpek Baba İshak Kefersudinin Selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. Birinci Alaed-Din Key-Kubad ile şehzadesi İkinci Gıyased-Din Key-Hüsrev devirlerinde Konya sarayına hulul etmeyi ve Şiʿa-i Batıniyye nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu batıni dervişi kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. Bu devirde Moğol istilaları nedeniyle Orta Asya ve Maveraünnehirden ayrılan ve Suriye yolundan geçen Şiilerin en tercih ettikleri vatan Selçukluların hükümran oldukları ülkelerdi. Sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan Şehzade Gıyased-Din Moğollarla itaatinden dolayı babası Alaed-Din Key-Kubadı H. 634 / M. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. Böylece Köpek te Emir Saded-Din unvanıyla vezir-i azamlığa atandı. Müridi Saded-Din Köpekin elde ettiği bu başarılar sayesinde itibarını artıran Baba İshak Kefersudi idare etmekte olduğu Anadoludaki Batınilik Teşkilatını daha da büyütme fırsatını yakaladı. Tokat, Canik, Çorum, Sivas, Karahisar vilayetlerinde Ebul Beka Baba İlyas Horasani adına yaptığı davetlerine daha da önem verdi. Onun bu faaliyetleri neticesinde binlerce insan Selçuklu düşmanı olarak Batıni oluyorlardı.
Baba İshak Halifeliğinin ilanı
Müridi Saded-Din Köpekin Anadolu Selçuklu vezir-i azamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan Baba İshak Kefersudi, o zamana kadar Baba İlyas Horasani namına yaptığı davetlerden vazgeçerek kendisini ön plana çıkarmağa başladı. Yirmi bin ihtilalciden oluşan bir kuvvet ile H. 632 / M. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. Emirul-Müminin Sadrud-Dünya ved-Din Resulul-Lah Baba İshak ünvanıyla halifeliğini ilan etti. El-Mukannaʿ benzeri bir şekilde Muhammedin ruhunun Aliye, Aliden de kendisine hulul ettiğini iddia ediyordu.
Şimşat, Urfa, Kefersud, Maraş, Ayintabdan gelen ve Suriye kıtasındaki Halep Batıni merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen Şiʿa-i Batıniyye Fırkaları Amasya, Tokat, Sivas, Çorumdan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. Batıni Babai Ordusu önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla Konyaya doğru ilerliyorlardı. Babailerin bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulema ve eşrafı Mısıra, Payitaht Konyaya ve Anadolunun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. Sonunda durumun vahameti ve ihtilalin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. İhtilalin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan Baba İshak Kefersudinin müridi Vezir Saded-Din Köpek derhal idam edildi.
Babailer İsyanının bastırılması ve Batıni Babaların Anadoluya yayılması
Birçok cephede Babailer ile çarpışan Selçuklular, nihayetinde Baba İshak Kefersudi ve tabilerini H. 637 / M. 1240 yılında Amasya Kalesinde ele geçirerek idam ettiler. Anadoluda çıkan bu kanlı ihtilalden son derece memnuniyet duyan Şiʿa-i Batıniyye Daileri Olcaytunun sarayından Anadolunun dört bir yanına yayılmağa başladılar. Cereyan eden bu elim hadiselerden yeise kapılan ve İlhanlıların baskılarından usanan Sünni alimler de Uç Beylerine sığnmak zorunda kaldılar. Sabık Mesudiye müderrisi Şeyh Mecded-Din İsa Ertuğrul Gaziye, Cemaled-Din Aksarayi de Mısıra iltica etmişlerdi. Şiiliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı Acem fırsatçıları Şiʿa-i Batıniyye daisi sıfatıyla Batı Anadoluya kadar nüfuz etmekteydiler. Bu Batıni Babalar Anadoluda Türkmen aşiretleri arasında tam teşekküllü bir Alevilik Cereyanı oluşturmağa muvaffak oldular.
Batıni Babaların halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları
O yüzyıllarda, Selçuklular zamanında faaliyet gösteren en etkin Tasavvufi-Batıni-Tarikat mensupları Melameti, Kalenderi ve Haydarilerden oluşmaktaydı. Bu Batıni-Tarikat temsilcileri daha ziyade göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan Babalar idi. Eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu Batıni-Babalar yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle ve bu efsaneleri bir takım harikalar ve kerametler ile süsleyerek bedevi ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubailer, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. Batıni-Türkmen Babaları Oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilahi bir hava ile içerisine İslami bir boyutu da ilave etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı.
On ikinci yüzyılda Bağdatta Abdülkadir Geylani ve Şihabed-Din Ömer Sühreverdi, Konyada ise Mevlana Celaleddin Rumi, Endülüslü Muhyid-Din-i Arabi, Lemat yazarı Fahreddin Iraki ve Sadred-Din Kunevi gibi farklı geleneklere mensup tarikat pirlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. İslami çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de Savedeki Kutb'ud-Din Haydar tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zaviyelerin başında gelmekteydi.
Babaiyye Tarikatı
Vefaiyye'nin içerisinden bir yan kol olarak ortaya çıkan Babaiyye'nin, Vefaiyye ile birlikte Kalenderiyye/Haydariyye ve Yesevilik/Bektaşilik te dahil olmak üzere dört heterodoks tarikatın daha mensublarını teşkilatlandırarak yönettiği, büyük çoğunluğuyla da Türkmen zümrelerini içine alan, senkretik bir dini ideoloji kullanmasına rağmen, dini değil ama sosyal-siyasi bir hareket olduğunu kabullenmek daha doğru görünüyor. Babaiyye taraftarlarının daha sonraları Kızılbaşlar tarafından da kullanılan "kırmızı başlıklar" giydikleri bilinmektedir.
Babaiyye inancı, karışık ve farklı kaynaklardan gelen inançların İslami bir cila altında gerçekleştirilen Syncrétism (farklı dini inançların kendi bünyesinde toplanmak suretiyle birleştirilmesi) ile eski Türkmen yapısının biribirlerini tamamladığı bir bütünü teşkil etmektedir. Bu bütünün içerisinde İran ve Suriye'deki Hükümet-i Melahide-i Batıniyye'nin propagandasını yürüttüğü İsmailiyye'nin etkileri gözlemlenilmekle birlikte, gene de Babailik özünde Şii bir akım değildir. Gözlemlenebilen ilk Şii tesirleri 15. yüzyıl sonlarından itibaren Safeviyye propagandasıyla başlamış, Kızılbaş ve Bektaşi inançları arasına On İki İmamlar inancı sokulmuştur. Anadolu-Türk din tarihinde Babailiğin asıl önemi ise "gayri-Sünni" hareket ve toplulukların temelini oluşturması olmuştur.
Bektaşiliğin Dedebabacı (Babagan) kolunun bu tarikattan türediği söylenebilir. Abdallar, Çepniler, Kalenderilik, Haydarilik, Kızılbaşlar ya da Tahtacılar olarak da tanımlanan ve Alevilik üzerinde etkin tesirleri görülen Babailer sonunda Bektaşilik içinde erimiştir.
Babaiyye i'tikadının Kızılbaşlık ve Bektaşilik üzerindeki tesirleri şeması