Ebüzziya Tevfik Bey

Ebüzziya Mehmet Tevfik Bey ( 17 Şubat 1849, İstanbul - 27 Ocak 1913, İstanbul), Türk gazeteci, yazar, yayıncı, hattat.
Türkiyede "matbaacılığı sanat haline getiren kişi" olarak kabul edilir. O zamana kadar süregelen ve halk dilinde "Acem baskısı" denilen kirli ve kötü baskıdan Türk basımcılığını kurtaran ünlü matbaacı; yaşadığı dönemin önemli sanat ve düşün adamlarına ait yüzlerce yapıtı sanat değeri yüksek tasarımlarla basmıştır. Yeni Osmanlılar adlı aydın hareketinin aktif bir üyesiydi, sürekli muhalif bir aydın olarak daha çok siyasi kimliği ile tanındı. Kufi türünde dikkate değer eserler vermiş bir hattat, arabesk tarzında yetkin süslemeler yapan bir süslemeci, Konyada bulunduğu dönemde sanat eseri niteliğinde halılar dokumuş bir halıcı idi.
Yaşamı
1849 yılında İstanbulda dünyaya geldi. Babası, Maliye Sergi Kalemi memurlarından Şereflikoçhisar'lı Hasan Kamil Efendi'dir. Asıl adı Mehmet Tevfiktir. Ziyanın babası anlamına gelen Ebüzziya unvanını sürgünde bulunduğu tarihte kendi adını kullanamadığı için almıştır. Cevriye Kalfa Sıbyan Mektebi'ni bitirdi. Babasını küçük yaşta yitirince öğrenimini bırakarak Maliye Sergi Kalemi'nde çalışmaya başladı. Kendisini özel dersler alarak yetiştirdi. Arapça, Farsça, Fransızca öğrendi. Memuriyet hayatında kurduğu dostluklar, kendisini yetiştirmesinde yardımcı oldu. Bu yıllarda kendisinden 9 yaş büyük Namık Kemal ile tanışması, ömür boyu sürecek bir fikir dostluğunu başlattı. Namık Kemal ve İbrahim Şinasinin etkisiyle Yeni Osmanlılar Cemiyeti'ne üye oldu. Şinasinin kurucusu olduğu Tasvir-i Efkar gazetesi, 1865te Şinasinin Fransaya gitmesinden sonra Namık Kemal tarafından çıkarılmaya başlamıştı. Tevfik Bey, arkadaşı Namık Kemalin teşviki ile Tasvir-i Efkar Gazetesinde yazılar yayımladı. Terakki, Diyojen (dergi), Hayal, Çıngıraklı Tatar, Hakayikü'l-Vekayi gibi gazete ve dergilerde de yazılar yayınlandı. Memuriyet hayatına Maarif Dairesinde ve Adliye Dairesinde devam etti.
Matbaa sahibi olması
Genç Osmanlıların destekçisi Mustafa Fazıl Paşa, Tasvir-i Efkar gazetesinin basıldığı matbaayı, Şinasinin 1871 yılında ölümü üzerine mirasçılarından satın almış; aralarında Tevfik Beyin de olduğu dört meşrutiyetçi gence vermişti. Diğer üçünün hisselerini Tevfik Beye devretmesi üzerine matbaaya tamamen sahip oldu.
Oyun yazarlığı
Meşrutiyet düşüncesini geniş kitlelere yaymak için yayıncılığın gücü yanında tiyatro sanatının gücünü de kullanmak isteyen Ebüzziya Tevfik, 1872 yılında bir tiyatro eseri yazmaya girişti. Ecel-i Kaza adlı piyesi yazarın hem ilk kitabı, hem de ilk ve tek telif oyunu oldu. Eser, Güllü Agop yönetimindeki "Tiyatro-i Osmani Kumpanyası"nda sergilendi, ilgiyle karşılandı.
Gazetecilik yaşamı
Namık Kemal, 1872de arkadaşları Kayazade Reşat Bey ve Menapirzade Nuri Bey ile İbret gazetesini çıkararak devlet yönetimine muhalefet etmeye başlamıştı. İbret, Tevfik Beyin matbaasında basılıyordu. Kendisi de İbretin yazarları arasına giren Tevfik Bey, o yıl memuriyetten ayrılarak tamamen gazeteciliğe yöneldi. Hükümeti eleştirdiği için kısa süre sonra İbret Gazetesi kapatılıp, başyazarı Namık Kemal Gelibolu mutasarrıflığı görevi ile İstanbuldan uzaklaştırılınca Tevfik Bey, onunla birlikte Geliboluya gitti. Bir süre sonra İstanbula geri dönerek Hadika isimli bir günlük gazete kurdu. İlk sayısı 9 Kasım 1872de çıkan gazeteye Geliboludaki Namık Kemal de yazı gönderiyordu.
Tevfik Bey, 1873'te ilk Türk almanağı olan Salname-i Hadika isimli özel bir yıllık çıkardı. Hadika gazetesi 56. sayıda kapatıldı. Ebuzziya, Cüzdan isimli dergi çıkadı ancak o da ilk sayısında toplatılıp kapatıldı. Bunun üzerine 15 Mart 1873'te Sirac adlı yeni bir günlük gazete yayınlamaya başladı.
Rodos sürgünü
1873'te Vatan Yahut Silistre oyununun Gedikpaşa Tiyatrosu'nda sergilenmesinden sonra çıkan olayların ardından İbret ve Sirac gazeteleri kapatıldı; beş gazeteci yargılanmadan sürgün edildiler. Ebuzziya Tevfik de sürgüne gönderilenler arasındaydı. Namık Kemal Mağusa'ya, Menapirzade Nuri ve Bereketzade Hakkı Beyler Akka'ya sürgün edilirken Ebuzziya Tevfik, Ahmet Mithat Efendi ile birlikte Rodos'a sürüldü. Ahmet Mithat ile birlikte Rodosta kale hapsinde tutulan Ebüzziya, sürgün yaşamı sırasında mahpusların eğitimi ile meşgul oldu, onların ürettikleri el işlerinin gelişmesine, gelirlerinin artmasına katkıda bulundu. Zindanda Muharrir adlı aylık dergiyi çıkardı. Victor Hugo'nun Angelo adlı eserinden uyarladığı Habibe veya Semahat-i Aşk adlı kitabını yazdı ve yayımladı. Nümune-i Edebiyat-ı Osmaniye» adlı kitabını meydana getirdi. İstanbuldaki yardımcısı Şemsettin Sami'ye gönderdiği yazılarla 1875'te İstanbul'da Muharrir adlı bir dergi yayımlamaya başlayan Tevfik Bey, artık yazılarında dört yaşındaki "Ziya" adlı oğlunun isminden ötürü "Ziya'nın babası" anlamındaki "Ebüzziya" imzasını kullanıyordu. Bütün ömrü boyunca da bu ismi kullanmaya devam etti. Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilmesinden sonra affedildi ve 10 Haziran 1876'da İstanbul'a dönebildi.
Sürgün dönüşü ve Bosna yılları
Sürgün dönüşünde Sultan Abdülhamit tarafından saraydaki Mütercimin Cemiyetine üye yapılan Ebüzziya, Mithat Paşanın evindeki anayasa hazırlık çalışmalarına da katıldı. Meclis-i Mebusanın feshedilmesi üzerine 1877de Bosna mektupçuluğuna atanarak İstanbuldan ayrıldı. Bosnada iken Bosna Vilayet Gazetesinin yönetimini üstlendi. Ayrıca Bosna Vilayet-i Salnamesinin 1878 tarihli 13. sayısını tipografya baskı ile yeni bir şekilde çıkardı. Bosnanın Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından işgali üzerine İstanbula döndü ve matbaacılık alanında çalışmaya ağırlık verdi.
Almanak yayımcılığı
Ebüzziya, Bosnadan döndükten sonra 1879'da Salname-i Ebuzziya adlı bir almanak çıkarmıştı ancak Abdülhamit tarafından kuşkulu bulunduğu için tüm nüshaları yok ettirildi. 1880de Salname-i Kameri adlı yıllığı çıkardı; aynı yıl Rebi-i Marifet adlı yıllığı da bastırdı ve her yıl düzenli olarak çıkarmaya devam etti (Kimi yıllarda Nevsal-i Marifet veya Takvim-i Ebüzziya adlarıyla çıkarılmıştır). Rebi-i-i Marifetin 1886. sayısında ilk kez Avrupa'da yapılmış çinko klişelerle resimler basıldı. Ebüzziya, 1889da hanımlar için Takvimünnisa adlı bir almanak daha çıkardı. Türk matbaacılık tarihi için çok önemli olan bu almanaklar, Ebüzziyanın Avrupa seyahatlerinden topladığı malzemeler, yerli ve yabancı ünlülerin hayatları hakkında bilgi içeren kaynaklardır.
Mecmua-i Ebüzziya
Ebüzziya Tevfik, 1880de Mecmua-i Ebüzziya adı altında 15 günde bir çıkan bir dergi yayımlamaya başladı. Mecmuaların basılmadan evvel Maarif Nezaretine gösterilip incelenmesi kararı üzerine 53. sayıda kapattı dergiyi 1896 Martında yeniden yayınlamaya başladı. Mecmua-i Ebüzziya, 22 Mayıs 1880'den 1912'ye kadar 159 sayı çıkmıştır. Dergide Namık Kemalin mektupları da yayımlanmıştır.
Matbaa-i Ebüzziya
1881de Galatada Arap Camii bitişiğinde "Matbaa-i Ebüzziya" adlı matbayı kurdu. Mecmua-i Ebüzziya, 15 Recep 1299(2 Haziran 1882) tarihli sayısından itibaren Matbaa-i Ebüzziyada basıldı. Matbaada ayrıca 1881-1886 yılları arasında "Kitaphane-i Meşahir" ve "Kitaphane-i Ebüzziya" dizi başlıkları altında toplam 114 kitap yayımladı. Kitabphane-i Meşahir, ünlü kişilerin hayatlarına dair bir kitap serisidir. 60 kitaplık bir seri düşünüyordu ancak Gutenberg, Galile, Napoleon, Diyojen, Franklen, Hasan Sabbah, Buffon, Ezop, Bermekiler'den Yahya, Harun Reşid ve İbni Sina'ya ait kitapları çıkarabildi. 1886dan itibaren Kitabhane-i Ebüzziya adlı seriyi yayımladı. Kitaphane-i Ebuzziya, bugünkü anlamda dizi yapıtların başlangıcıdır. Herkesin kitap okuma zevki kazanmasını, küçük bir kütüphane sahibi olmasını arzulayan yayımcı, küçük hacimde bir kitap serisi hazırlamıştır. Yapıtların tasarımında ve üretiminde tutarlılık ve kararlılık izlemiştir.; Kitaplarda kullanılan yazı karakteri, metinde ve kapakta kullanılan kağıdın kalitesi, tasarım özellikleri ve renkler ilk kitaptan son kitaba kadar aynıdır. Şinasi ve Namık Kemal'in eserlerini tanıtmak ve yaymak için çaba sarfeden Ebüzziya, Namık Kemal'in eserlerinden topladığı dikkate değer ifadeleri "Cümel-i Müntahabe-i Kemal" adı altında üç defa bastırdı ve Namık Kemal'in ölümünden sonra hayatını anlatan ayrı bir eser çıkarmıştır. Şinasinin daha önce yayımlanmış olan Durub-i Emsal-i Osmaniyye'''sini çeşitli ilavelerle 1885de yayımladı.
Lügat-ı Ebüzziya
1887'de fasiküller halinde yayımlamaya başladığı Lügat-ı Ebüzziya isimli Türkçeden Türkçeye sözlük, sürgüne gönderilmesi üzerine, 2. ciltte Öd'' maddesinde kalır.
Matbacılık alanında ödülleri
19. yüzyıl basım dünyasının merkezi Leipzig'de kurulan Leipzig Matbuat Cemiyeti» 1890'da Ebuzziya'ya bir takdirname ve şeref madalyası göndererek ödüllendirdi. Matbaacılık alanına yaptığı katkılar için1898'de de Fransa hükumetinin "Liyakat Madalyası"yla onurlandırıldı.
Memuriyetleri ve Konya sürgünü
1892de İstanbul Sanat Okulu müdürü oldu. 1894te Şurayı Devlet Bidayet Mahkemesi üyesi olarak görevlendirildi. Yaptığı işler devlet memurluğunun bağdaşmadığı gerekçesiyle Abdülhamid yönetimi tarafından 1900'de Konya'ya sürüldü. Galatasaray Lisesinde öğrenci olan oğlu Talha da onunla birlikte sürgüne gönderilmişti. Konyada 8 yıl kaldı. Burada yaptırdığı köşkün bahçesinde çiçek yetiştirmekle, süslemecilikle, halıcılıkla uğraştı. Sanat eseri niteliğinde duvar seccadeleri yaptı.
II. Meşrutiyet dönemi
Ebüzziya Tevfik, İkinci Meşrutiyetin İlanı ile İstanbula dönebildi ve yeniden açılan Meclis-i Mebusan'a Antalya milletvekili olarak girdi (1908). Bu dönemde de matbaacılığı bırakmayarak Tasvir-i Efkar gazetesinin (1909) ve Mecmua-i Ebüzziya'yı yeniden çıkardı. Tasvir-i Efkar gazetesi 25 Aralık 1912 de Kamil Paşa kabinesi tarafından kapatılınca gazeteyi önce "İntihab-ı Efkar" adıyla, o da kapatılınca "Tefsir-i Efkar" adıyla çıkardı. Tefsir-i Efkar ilk sayısında tatil edildi ve matbaası da kapatıldı. 25 Ocak 1913te Tasvir-i Efkarı çıkarmasına izin verilince gazeteyi son kez 27 Ocak 1913te çıkardı. Aynı gün hayatını kaybetti. Gazetenin yayımını oğulları Talha ve Velid Ebüzziya devam ettirdi. Mezarı, Bakırköy Mezarlığındadır.
Başlıca eserleri
Kitapları
Ecel-i Kaza (tiyatro)
Numune-i Edebiyyat-ı Osmaniyye (antoloji)
Yeni Osmanlılar Tarihi (Tarihi, biyografik)
Lugat-ı Ebuzziya (sözlük/tek cilt)
Hat Eserleri
İstanbul Kızıltoprak'taki Zühtüpaşa Camii'nin kufi hatla yazılan kuşak yazısı Ebüzziya'nın eserleri arasındadır.
İstanbulda Yıldız Sarayı yolu üzerindeki Yıldız Hamidiye Camii nin kubbesinde Kufi hatla, mavi renk üzerine altınla yazılan Mülk Suresi Ebüzziya Tevfikin eseridir.