Kör Yusuf Ziyaüddin Paşa

Kör Yusuf Ziyaeddin Paşa (veya Yusuf Ziya Paşa)(d. ? - ö. 1819, Sakız Adası), III. Selim saltanatında 30 Ağustos 1798-24 Nisan 1805 ve II. Mahmud saltanatında Mart 1809-10 Nisan 1811 tarihleri arasında toplam sekiz yıl on bir ay dört gün sadrazamlık yapmış Gürcü asıllı bir Osmanlı devlet adamıdır.
Cirit oynarken kaza sonucu bir gözünü kaybettiği için Kör lakabı ile anılır.
Yaşamı
Köken olarak Gürcü'dür. Doğum tarihi bilinmez. Bununla beraber, Mısır seferi dolayısıyla 1800de Suriyeye geldiğinde orduda bulunan ve kendisini tanıyan İngiliz topçu subaylarından W. Wittmanın hatıralar kitabındaki kaydına göre ellili yaşlarındaydı. 1760-1761 arasında beş ay kaptan-ı derya görevinde bulunan Benli Hacı Mustafa Ağanın kölelerindendi. Hacı Mustafa Ağanın himayesinde gençleri yetiştirme ve bir intisap dairesi teşkil etme uygulaması dahilinde Hacı Mustafa Ağa'nın kardeşi, Anadolu Kazaskeri İbrahim Efendinin evinde özel eğitim aldı. Orada özel hocalardan aldığı dersler arasında dinsel bilgiler, fen bilimleri, güzel yazı yazma sanatı (hüsn-i hat) ve muhasebe ve defter tutma bulunmaktaydı. Zamanla ata binme, cirit oynama ve silah kullanma gibi beceriler kazandı.
Efendisi 1762de ölünce mir-i mirandan maden emini "Ispanakçı Mustafa Paşa"ya intisap etti ve onun Enderun ağası oldu. 1768'de Ispanakçı Mustafa Paşa vezir rütbesi ile Erzurum valiliğine atanınca onun maiyetinde Erzurum'a gitti. Bu sırada tütüncübaşılığı görevine atandı ki Wittmana göre en güvenilir kişilere havale edilen bir işti. Ispanakçı Mustafa Paşa ile birlikte Hicaz'a gidip hacı oldu. Hacdan dönüşte Rakkada Ispanakçı Mustafa Paşa yanından ayrıldı ve İstanbula geri geldi.
İstanbulda Ocak 1777de sadrazamlık görevine gelen Darendeli Mehmed Paşa'ya intisap etti. Darendeli Mehmed Paşanın Eylül 1778 başında sadrazamlıktan azledilmesinden sonra İstanbulda değişik yüksek devlet ricalinin hizmetine girdi.
1779'da Keban ve Ergani madenlerine emin tayin edilen Çil Mehmed Emin Ağanın mühürdarı sıfatıyla Maden bölgesine gitti. Emin Ağanın başka yere tayin edilince yerine gelen Yeğen Mehmed Ağanın yanında da mühürdar olarak görev yaptı. Bu görevi sırasında ek görev olarak etrafta buluna Kurt aşiretleri mensuplarının eşkıyalık hareketlerini tepelemekle görevlendirilen askeri güçlere komuta etmek ile ve bu görevi gayet başarılı olarak yapması ile bölgede isim yaptı. Daha sonra İstanbula döndü.
Burada 1781'de kısa bir donem için Tersane-i Amire'de (Osmanlı Devlet Tersanesi, Kasımpaşa, İstanbul'da) Tersane eminliği yaptı. Takiben önce sadaret kethüdalığına getirilen ve sonra Sadrazam sonra da I. Abdülhamit'e sadrazam olan Halil Hamit Paşaya mühürdarlık ve silahtarlık yaptı.
Takiben Keban ve Ergani'de maden emini olan Yeğen Mehmed Ağa'nın ölmesi ile onun terekesinin devletleştirilmesi görevi ile bu bölgeyi bilen bir kişi olarak Maden'e gönderildi. 1764 yazında Köse Mustafa Ağa Keban ve Ergani'de maden emini tayin edildi. 1786'da Köse Mustafa Pasa bu görevden azledildi ve maden eminliğine (Darphane-i Amire emini Arnavut Mehmed Efendi'nin tavsiyeleri ile) Yusuf Ağa tayin edildi. Bazı günün tarihçileri bu tayinin yine Yusuf Ziyaeddin Ağa gibi Gürcü asıllı olan Sadrazam Koca Yusuf Pasa'nin diğer bir Gürcü asıllıya iltiması olduğunu iddia etmektedirler.
Yusuf Ziyaeddin Paşa 1785-1799 ile 1807-1811 dönemlerinde uzun bir müddet, diğer görevleri yanında olarak, maden emirliği görevinde devam etmiştir. Gümüşhane ve Keban havzalarındaki gümüş madeni işletmelerine yeterli sermaye tahsisiyle verimli çalışmasına önem vermiş; Erganide bakır üretimine geçilmesini, Malatya sancağı dahilinde yeni gümüş madenlerinin açılmasını ve işletilmesini sağlamıştır. Bu arada Fırat Nehri üzerinden maden direği, kütük ve kömür nakliyatı geliştirmiştir. Bu bölgede maden işletilmesinin güvenlikli ve istikrar içinde yapılması için bölgede bulunan Kurt aşiretlilerin eşkıyalık faaliyetlerine son vermek için büyük uğraş vermiştir. Bunun için Maden'de özel zaptiye gücü kurmuş; bu zaptiye gücünü yetiştirmiş ve bölgeyi Kürt eşkıyalardan temizlemiştir. Bu başarısı üzerine, İstanbul merkezin de tasvibi ile, Erzurum, Diyarbekir, Rakka ve Sivas eyalet valiliklerine bağlı eyalet zaptiye güçleri kurulmuş ve bunlar da Maden'deki tecrübelerden yararlanarak kendi bölgelerini eşkıyalardan temizlemişlerdir. Asayişin sağlanıp halkın korunması, özellikle maden sahalarında olumsuzlukları görülen Kürt eşkıyasını tepelemesi faaliyetleri ile tüm doğu bölgesi içinde en etkin ve en önemli devlet idarecisi haline geldi. Askeri güç kullanmanın yanında sorunları hiç kan dökülmeden uzlaşma ile çözmekte başarılı olması İstanbulda takdirle karşılandı.
Başarılı hizmetleri dolayısıyla Malatya sancağı tevcih edildi. 1792'de takiben vezirlik rütbesi verildi. 1793'te Diyarbekir eyalet valiliğine getirildi ve ek olarak 1794'te Erzurum eyalet valiliği, 1796'da Çıldır eyalet valiliği verildi. Sonra Canik muhassıllığı ve Karaman eyalet valiliğine tayin edildi. 1797de isteği üzerine Çıldır eyalet valilik görevinden azledilip Trabzon valisi oldu.
İlk kez III. Selim tarafından 20 Ağustos 1798de sadrazamlık makamına getirildi. 25 Ekimde İstanbula gelen paşa, ilk icraat olarak, o sırada Napolyon Bonapart yönetiminde Mısırı işgal etmiş olan Fransaya karşı İngiltere ve Rusya ile anlaşma yapmak oldu.
Anlaşma gereği 1799da bir Osmanlı-Rus donanması Akdenize sefere çıktı, fetihler yaptı. Kendisi, aynı yıl Kaptan-ı Derya Gürcü Küçük Hüseyin Paşa ile birlikte ordunun başında Mısıra sefere çıktı. 1801de Fransızları yenerek Mısırı geri aldı.
1805te sadrazamlıktan istifa etti, Beylerbeyindeki evinde inzivaya çekildi.
Canikli Tayyar Mahmut Paşanın isyan çıkarması üzerine Trabzon Valisi olarak görevlendirildi. İsyan bastırıldıktan sonar Erzurum valisi, 1808de ise Şark Seraskeri (Doğu Başkomutanı) oldu.
III. Selimin tahttan indirilmesinden sonra Bağdat, Basra, Karaman, Halep valiliği yaptı. Halep Valisi iken Mart 1809da II. Mahmut tarafından sadrazamlık görevine getirildi, İstanbula gitti. Sadrazam olduğu sırada 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı devam etmekte idi. Ruslar Osmanlı topraklarına ilerlemekte olduğundan ordunun başında Rumeliye sefere çıktı. İki yıl Ruslarla savaşan paşa, 1811de sadrazamlıktan azledildi.
Sadrazamlıktan azli üzerine önce Dimetokaya, sonra Rodos Adasına sürgün edildi. 1815te vezirlik rütbesi iade edildi, Eğriboz Adası ile Karlı İli Muhafızı oldu. 1817de Sakız Adası valiliğine getirildi. Bu görevi sürdürürken 1819da hayatını kaybetti. Adadaki Şeyh İlyas Türbesine defnedildi.