İsmail Gaspıralı

İsmail Gaspıralı (Gasprinskiy) (20 Mart 1851 - 24 Eylül 1914), Kırım Tatarı fikir adamı, eğitimci ve yazar-yayıncı. Gaspıralı, Rus İmparatorluğu'nda Türk ve İslam toplumlarının eğitim, kültür reformu ve modernleşmeye ihtiyacını betimleyen Türkçü aydındır. Soyadı, Kırım'daki Gaspra şehrinden gelmektedir.
Hayatı
Kırımın Bahçesaray şehri yakınlarındaki Avcıköyde doğdu. Gaspıra, İsmail Beyin babasının doğduğu yerin adıdır. İsmail Beyin babası, Çarlık ordusundan emekli bir teğmen olan Mustafa Alioğlu, annesi Kırım asilzadelerinden İlyas Mirza Kaytazovun kızı Fatma Hanımdır. İsmail Bey, ilk öğrenimini Bahçesarayda bir Müslüman mektebinde aldıktan sonra, on yaşlarındayken Akmescid Erkek Ortaokuluna başladı. Burada iki yıl okuduktan sonra, önce Voronejde bir askeri okula, ardından da Moskovadaki Harp Okuluna girdi. 1867de altıncı sınıftayken, arkadaşı Mustafa Mirza Davidoviç ile Girit isyanında Rum asilerine karşı mücadele eden Osmanlı güçlerine katılmak üzere İstanbula gitmek için Kırıma geldi. Buradan gizlice Odessaya geçtiklerinde İstanbula gidemeden yakalandılar. Bu olay, Gaspıralının askeri öğrenciliğinin sona ermesine sebep oldu. Moskovaya tekrar dönemedi.
1868de, daha 17 yaşındayken Bahçesaraydaki Zincirli Medresede Rusça öğretmenliğine başladı. Öğretmenliği esnasında Rus edebi ve felsefi eserlerini okudu. 1872de Kırımdan ayrılarak İstanbul, Viyana, Münih ve Stuttgart üzerinden Parise gitti. Pariste bulunduğu iki yıl süresince, meşhur Rus edebiyatçısı İvan Turgenyevin yanında yardımcılık ve bunun yanı sıra tercümanlık yaptı.
Daha sonra, uzun zamandır hayalini kurduğu Osmanlı zabiti olma amacıyla 1874te İstanbula gitti. İstanbulda kaldığı yaklaşık bir yıllık zaman zarfında, çok istediği zabit olma fikrini gerçekleştiremedi ve Kırıma geri döndü.
1878 yılında Bahçesaray belediyesine başkan yardımcısı seçilen İsmail Bey, bir yıl sonra da başkanlığa getirildi ve 1884 yılına kadar, beş yıl boyunca bu görevde bulundu. 1881 yılında Akmescidde çıkarılmakta olan Tavrida gazetesinde Genç Molla takma adıyla, daha sonraları kitap haline de getirilen Rusya Müslümanlığı adını taşıyan yazılarını yazı dizisi halinde yayımladı. Türkçe bir yayın organı çıkarmak için yaptığı resmi girişimleri reddedilmiş ancak gazetenin bütün içeriğinin Rusçasıyla birlikte yayınlanması şartıyla Türkçe bir gazete çıkarma izni aldı. İlk sayısı 22 Nisan 1883te Bahçesarayda çıkan ve haftada bir gün yayınlanan bu gazetenin adı, Şinasi Efendinin Tercüman-ı Ahvalinden esinlenilerek konulan Tercüman-ı Ahval-i Zamandı. Daha sonra,1903 yılında haftada iki gün çıkmaya başlayan gazete, 1912den itibaren günlük olarak yayınlanmaya başlandı. Gaspıralı, bir yandan gazete çıkarmaya gayret ediyor, bir yandan da "usul-i cedid" okulları üzerinde çalışıyordu. Bu amaçla, yurt içi ve yurt dışı pek çok ziyaretlerde bulundu. 24 Eylül 1914te Bahçesarayda öldü.
Görüşleri ve Çalışmaları
Türkçü-Turancı görüşün ideologlarındandır. Gaspıralı düşüncelerini 1883'te kurduğu ve 1918'e kadar varlığını sürdüren Tercüman adlı gazetesiyle yaymıştır. Yayınlarında Türk halklarını birlik ve dayanışmaya çağırdı. Dilde, fikirde, işte birlik! sözüyle Türk halklarındaki birlikteliğin temel ilkelerini oluşturmuş ve günümüzde de bu söz bu birlik mücadelesinin hedefini göstermektedir.
Gaspıralı, Tercüman gazetesinde, bütün dünya Türklüğünün anlayabileceği ortak bir edebi dil geliştirmeye çalışmış, bu edebi dilin de Osmanlı Türkçesi olmasını istemişti. Ancak, Osmanlı Türkçesinin Arapça, Farsça terkip ve ibarelerle dolu olması, diğer boyların bu Türkçeyi anlamalarını zorlaştırıyordu. Gaspıralı bu terkip ve ibareleri attı, yerlerine Kırım ve diğer coğrafyalardaki lehçelerden alıntılar yaptı.
Gaspıralı Müslüman Türk kızlarının eğitiminde de öncülük yaptı. İlk usul-i cedid kız mektebini ablası Pembe Hanım Bolatukovaya 1893te Bahçesarayda açtırdı. 1905 yılı sonlarında Bahçesarayda yayın hayatına giren Alem-i Nisvan (Kadınların Dünyası), sadece Kırım Tatarlarının değil bütün Rusya Türklerinin tarihlerindeki ilk kadın dergisi oldu ve Gaspıralının sahipliğinde kızı Şefika Gaspıralının idaresinde bir yıl kadar yayımlanabildi. Rusyadaki Türklerin ilk çocuk dergisi olan Alem-i Sıbyan da ilk defa Mart 1906da Tercümanın ilavesi olarak okuyucuya sunulmaya başlandı. Derginin yayımı düzensiz aralıklarla 1915e kadar sürdü. Birinci sayısı Nisan 1906da yayımlanan mizah dergisi Ha Ha Ha ise ilginç içeriğine rağmen uzun ömürlü olamadı ve muhtemelen beş sayı çıkabildi.
Gaspıralı, 1881 tarihli bir yazısında:
diyerek düşüncelerini ortaya koymuştur.
Gaspıralı, İttifaq-i Müslimin'in (İslam Birliği) kurucularından biridir; 1907'de kurulan birlik Rus İmparatorluğu'ndaki Müslüman Türk entelektüelleri birleştirmiştir. Ayrıca ilk Rus Müslüman kongresinin organizatörlerinden biriydi ve Rusya'daki Müslüman insanlar için sosyal ve dini reformlar oluşturmayı amaçlıyordu.