Çöven

Çöven ya da çöven otu, çöğen (Gypsophila), karanfilgiller (Caryophyllaceae) familyasından ekonomik öneme sahip 100 türden oluşan, bir yıllık ya da çok yıllık 5120 cm boyunda otsu bitki cinsi. Türkiye'de bulunan 50 çöven türü bilinmektedir. Tahin helvası yapımında da kullanılan çöven Türkiye'nin ihraç ürünlerinden biridir. Aynı familyadan onun gibi köpürtücü özelliğe sahip olan sabunotu (Saponaria officinalis) ile karıştırmamak gerekir
Adlandırma
Türkçe çöven kelimesinin aslı çöğen olup Azerice ve Türkmencede çoğan biçiminde geçer. Eski Kıpçakçada da çoğan biçimindedir. Osmanlıca Tarama Sözlüğü'nde çoğan () olarak geçer. Anadolu ağızlarında cöğen, cöven, çuvan biçimleri de geçer. Kimi kaynaklarda çevgen olarak da görülür.
Latince cins adı Gypsophila Eski Yunanca γύψος (kireç, tebeşir») ile φίλος (seven») kelimelerinden birleşiktir. Türkçede alçı otu adı da buna dayanır.
Süs ya da kesme çiçek olarak kullanılan türlerine cipsofilya (ya da çiçekçilerin jargonunda: cipso) adı da verilir. Gypsophila paniculata türüne bahar yıldızı adı da verilir.
Morfoloji
Sınıflandırma
Gypsophila cinsinin sınıflandırması 3 alt cins olarak yapılır:
Gypsophila subg. Gypsophila : G. bermejoi, G. elegans, G. perfoliata, G. repens, G. struthium, G. tomentosa...
Gypsophila subg. Macrorrhizae : G. bellidifolia, G. confertifolia, G. filipes, G. floribunda, G. kermanensis, G. muralis, G. picta, G. stepposa, G. tubulosa
Gypsophila subg. Pseudosaponaria : G. glabra, G. pilosa
Bu alt cinsler seksiyonlara ayrılır:
sect. Gypsophila = nana, spergulifolia, repens, montserratii
sect. Corymbosae = altissima, litwinowii, fastigiata, papillosa, collina, struthium, bermejoi, patrinii, uralensis
sect. Capituliformes = petraea, pallasii, glomerata
sect. Rokejeka = paniculata, arrostii, acutifolia, perfoliata, scorzonerifolia, tomentosa
sect. Dichoglottis = linearifolia, elegans
sect. Macrorrhizaea = muralis, macedonica
sect. Hagenia = pilosa
Türleri:
Dağılımı
Türkiye'de 50 türü bulunur. Bunlardan yalnızca 4 türü oldukça yaygındır. 5 türü ise ekonomik değerdedir:
Gypsophila arrostii var. nebulosa (Beyşehir çöveni, Konya çöveni, helvacı çöveni, şekerci çöveni, şark çöveni, dişi çöven) Orta Anadolu
Gypsophila bicolor (Van çöveni, tarla çöveni) Doğu Anadolu (Van)
Gypsophila eriocalyx (Çorum çöveni, Yozgat çöveni) Orta Anadolu
Gypsophila graminifolia (Başkale çöveni, dağ çöveni) Doğu Anadolu (Van)
Gypsophila perfoliata (Niğde çöveni, Beyşehir-Isparta çöveni) Orta Anadolu
Gypsophila venusta (Konya çöveni) Orta ve Doğu Anadolu
Azerbaycan'da 4 türü (Azerice çoğan) bulunur: G. bicolor, G. capitata, G. dahurica, G. paniculata
Rusya'da 17 türü (Rusça ) bulunur: G. acutifolia, G. altissima, G. aretioides, G. davurica, G. elegans, G. fastigiata, G. glandulosa, G. globulosa, G. muralis, G. pacifica, G. paniculata, G. perfoliata, G. scorzonerifolia, G. sericea, G. silenoides, G. tenuifolia, G. uralensis
Polonya'da 7 türü (Lehçe lyszczec, gipsówka) bulunur: G. fastigiata, G. viscosa, G. elegans, G. muralis, G. repens, G. perfoliata, G. paniculata.
Litvanya'da 4 türü (Litvanca guboja) bulunur: G. elegans, G. fastigiata, G. muralis, G. paniculata.
Estonya'da 4 türü (Estonca kipslill) bulunur: G. muralis, G. fastigiata, G. paniculata, G. elegans.
İsveç'te 2 türü bulunur: G. muralis, G. fastigiata.
İspanya'da 8 türü (İspanyolca gisófila) bulunur: G. pilosa, G. elegans, G. muralis, G. repens, G. bermejoi, G. tomentosa, G. montserratii, G. struthium.
Pakistan'da kültüre alınmış 2 (G. paniculata, G. elegans) tür ile 10 yabani tür bulunur: G. alsinoides, G. bellidifolia, G. cephalotes, G. cerastioides, G. floribunda, G. lignosa, G. makranica, G. muralis, (ve G. muralis var. stepposa), G. pilosa, G. sedifolia.
Kullanımı
Bitkinin kullanılan bölümü odunsu kökleridir. Çövenin etken maddesi saponin olup, bulunma oranı türlere göre %15 -25 arasında değişmektedir. Gıda sanayiinde ağdayı ağartıcı özelliğinden dolayı helva ve dondurma yapımında kullanılır. Türk mutfağında tahin helvası, koz helva, kerebiç ve paşa lokumu adı verilen tatlılarda kullanılır. Ayrıca köpürme özelliğinden dolayı sabun ve deterjan sanayiinde de geniş çapta kullanılır. Bir diğer kullanım alanı da, çöven köklerinin kaynatılmasından elde edilen ılık suda, ipekli ve değerli kumaşlardan yapılmış giyecekler temizlenmektedir. Drog olarak ise, dekoksiyon halinde balgam ve idrar söktürücü özelliklerinden dolayı bazı ilaçların bileşiminde yer alır.
Mayıs helvası (Mayıs Yedisi helvası): Doğu Karadeniz bölgesinde Bulancak, Beşikdüzü gibi Çepnilerin yoğun olduğu yörelerde, yalnızca Mayıs Yedisinden önceki ve sonraki iki ay içerisinde piyasada bulunsa da, en yoğun olarak Mayıs Yedisi (Miladi 20 Mayıs) gününde çöven, şeker, limon tuzu ve sudan yapılan köpüksü helva. Kesilip dövülerek parçalanan çöven kökleri su ile kaynatılır ve şurup kıvamında çöven suyu denen özüt (ekstrakt) elde edilir. Çöven suyu süzülerek parçalarından arındırılır ve soğumaya bırakılır. Soğuyunca makine ile karıştırılarak köpürtülür. Helva yapılacak tavaya şeker ve su koyularak yüksek ateşte eritilir, daha sonra limon tuzu koyularak şerbet kesilir. Ateş kısılarak çöven suyu köpüğü yavaş yavaş şerbete eklenir. Kısık ateşte yaklaşık bir saat süreyle karıştırılırak kaynatılır, uygun kıvama gelince ocaktan indirilir ve soğumaya bırakılır. Mayıs helvası soğuk servis yapılır. Sade veya fındık unu ile karıştırılarak yenir. Genellikle kahvaltılık olarak kullanılır.
Köpük helvası: Trakya bölgesinde çöven otundan yapılan beyaz, köpüksü helva.
Katı üzüm pekmezi (çalma, çalma pekmez): Kökü (Radix saponariae albae sive) suda kaynatılır ve bu su (ekstrakt) pekmeze ilave edilerek birlikte karıştırılarak katılaşması beklenir.
Çöven ekmeği: Bartın ve Amasra'da bazı taş fırınlarda üretilen 430-450 gram ağırlığında olan tava ekmeğidir.