Sözlük

Sözlük (Eski: Lügat), bir dilin veya dillerin kelime haznesini (sözvarlığını), söyleyiş ve yazılış şekilleriyle veren, sözcüğün kökünü esas alarak, bunların başka unsurlarla kurdukları sözleri ve anlamlarını, değişik kullanışlarını gösteren yazılı eserdir. Eski dilde lügat, kamus denir. Leksikografi sözlükbilimidir. Sözlükçüye leksikografır denir. Lügatça, sadece bir kitapta geçen terimleri anlatır (glossary).
Sözlükler sözcüklerin anlamlarını veya farklı dillerdeki anlamlarını açıklayabilir. Sözlüklerde bir sözcüğün birden fazla anlamının olduğu durumlar olabilir, fakat genelde ana anlamı ilk başta gösterilir. Birçok sözlük sözcük ile ilgili; okunuşu, dilbilgisi, türemiş sözcükleri, tarihi, etimolojisi esim, kullanım bilgisi, deyim veya cümle içinde kullanımı hakkında bilgiler de verebilir. Sözlükler genelde kitap halinde bulunmaktadırlar. Sözlükler tek dilli veya çok dilli olabilir. Genel veya özel alanlarla ilgili sözlükler hazırlanabilir. Türleri şöyledir: Ansiklopedik, kavramsal, örnekli, tekdilli, çokdilli, lehçeli, aşanlamlı, karşıtanlamlı, kökenbilimsel, argo, terimler, deyimler, atasözleri, mesleki terimler, karşılaştırmalı.
Bu sözlüklerden kullanıcıların en sık karşılaştığı tür tek dilli genel sözlük ya da diğer ifade ile genel amaçlı sözlüktür.
Sözlüklerde madde başlarını a-be-ce sırası takip eder. Arap harfli eski sözlüklerde madde başı Arapça sözcüğün üç harfli kökünün son harfi esas alınarak sıralanırdı. XIV.-XV. yüzyıllar arasında yaşamış olan el-Kamusü-ı-Muhit (Okyanus Sözlüğü) adlı eseri Türkçeye çeviren Mütercim Asım bu sistemi kullandı.
İlk sözlük olarak İskenderiye Müzesi kütüphanecisi Bizanslı Aristophanesin hazırladığı eser kabul edilir. İslam dünyasında en önemli sözlük X. yüzyılda yaşayan Farablı İsmail Cevherinin Sihah adlı Arapça eseri. Vankulu Lügatı diye bilinen Müteferrikanın bastığı ilk kitap da bir Sihah çevirisidir. Türk kültüründe ilk sözlük ise Kaşgarlı Mahmudun Türkçeden Arapçaya Divanu Lügati't-Türküdür.
Türk sözlükleri
İlk sözlük Divanu Lügati't-Türk'tür. 1073'teki bu sözlükten sonra yapılan çalışmalar Mukaddimetül Edeb, Codex Cumanicus, Kitabül İdrak, İbn Mühenna Lügatı, Muhakemetül Lügateyn, Abuşka Lügati, Senglah, Lügatı Çağatay, Türkii Osmani, Ahterii Kebir, Vankulu Lügatı, Tuhfei Vehbi adıyla Arapça/Farsça/Türkçe karışımlı idi. Türkçe hazırlanan ilk sözlük Lehçetül Lügat (Esat Mehmet Efendi, 1732) oldu. Bundan sonra basılı sözlükler gelişti: Burhanı Katı, el Okyanusul Basit, Lehçei Osmani, Kitabü Maaniül Lehçe, Lügatı Naci, Kamusu Türki, Hayat Büyük Türk Sözlüğü, Temel Türkçe Sözlük, Mükemmel Osmanlı Lügatı, Resimli Kamusu Osmani, Yeni Türkçe Lügat, Resimli Yeni Türkçe Lügatı, Yeni Türk Lügatı, Büyük Türk Lügatı, Türkçe Sözlük (TDK), Ferhengi Ziya, Meydan Larousse, Okyanus, ÖzTürkçe Sözlük, Büyük Türkçe Sözlük, Temel Türkçe Sözlük adlarıyla yayınlandı. Bu genel sözlükler dışında özel terimler sözlükleri yayınlandı: Tarama sözlüğü, Derleme Sözlüğü, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Medeni Hukuk Terimleri Sözlüğü, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Yazın Terimleri Sözlüğü gibi değişik bilim dallarına ait sözlükler yayınlandı. Yabancı dil sözlükleri olarak hem Türkçeden yabancı dile, hem yabancı dilden Türkçeye birçok sözlük basılmıştır. Bunların en eskisi Redhouse Sözlüğü'dür. Osmanlıca-Türkçe sözlüklerin en tanınmışı Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Ferit Devellioğlu) dur. Özdeyişler toplumca saygı duyulan evrensel özellikler taşıyan insanların söyledikleri güzel sözlerdendir. Özdeyişler, görüşleri ve düşünceleri kısa yoldan anlatmamızı sağlar.
Türkçe Sözlük Kaynakçası
ASIM EFENDİ, Mütercim (2000), Burhan-ı Katı, (Haz. M. Öztürk, D. Örs), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
AYVERDİ, İlhan (2005), Misalli Büyük Türkçe Sözlük (3 Cilt), Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, 7046 s.
CAFEROĞLU, Ahmet (1993), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi, 3. Baskı, İstanbul.
CLAUSON, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen Century Turkish, Oxford University Press.
ÇAĞBAYIR, Yaşar (2007), Ötüken Türkçe Sözlük (5 Cilt), Ötüken Neşriyat, İstanbul, 5744 s. (yeni)
DEVELLİOĞLU, Ferit (1988), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Aydın Kitabevi, Ankara, 8. Baskı, 3+VIII+1439+119+1 s.
DİLÇİN, Cem (Düzenleyen), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK, Ankara, 1983, XI+476+7 s.
Divanu Lügati't-Türk Dizini (1972), TDK, Ankara.
DOĞAN, Mehmet (2001), Büyük Türkçe Sözlük, Vadi Yayınları, (2005) Pınar Yayınları.
ERGENÇ, İclal (1995), Konuşma Dili ve Türkçenin Söyleyiş Sözlüğü, Ankara.
ESAD EFENDİ (1216 Hicri), Lehçetü'l-Lugat, Matbaa-i Amire, İstanbul, (Arap Harfli)
EYÜBOĞLU, İsmet Zeki, Türkçe Kökler Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul
HANÇERLİOĞLU, Orhan (?), Türk Dili Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul
HATİPOĞLU, Vecihe (1972), Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Ankara.
JAECKEL, Ralph-DOĞANATA ERCİYEŞ, Gülnur With the Collaboration of Mehmet Süreyya ER (2006), A Dictionary of Turkish Verbs, Georgetowen University Press, Washington.
KADRİ, Hüseyin Kazım (1927-1943), Türk Lügati, İstanbul, c. I-IV.
MAHMUD EL-KAŞGARİ, (1939-1941), (Çeviren Besim ATALAY), Divanu Lügati't-Türk, I-III, Ankara.
MAHMUD EL-KAŞGARİ, (Yayınlayan Kilisli Muallim Rifat) (1333-1335 Hicri), Divanu Lügati't-Türk, I-III, İstanbul; Tıpkıbasım (1941), Ankara.
KORKMAZ, Zeynep (1992), Gramer Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, XX+212 s.
MAHMUD EL-KAŞGARİ, (Edited with Introduction and Indices by Robert DANKOFF in Collaboration with James KELLY) (1982-1985), Compendium of the Turkic Dialects (Diwan Lugat at-Turk), I-III, Harvard, Cambridge, Massachusetts.
MENİNSKİ, Franciscus á Mesgnien (2002) Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicae-Arabicae - Persicae = Lexicon Turcico - Arabico - Persicum 1 - 6, haz. Mit einleitung und mit einem türkischen Wortindex von Stanislaw Stachowski, sowie einem Vorwort von Mehmet Ölmez, Simurg Yayınları.
MUHTAR, Cemal (1993), İki Kuran Sözlüğü Lugat-ı Ferişteoğlu ve Lugat-ı Kanun-ı İlahi, M. Ü. İlahiyat Fak. Vak. Yay., İstanbul.
MUSTAFA bin ŞEMSEDDİN el-AHTERi (1302 Hicri), Ahteri-i Kebir, İstanbul.
ÖZKAN, Mustafa - YELTEN, Muhammet (2002), Türkçenin Sözlüğü, Babıali Kültür Yayıncılık.
OLGUNDRAHŞAN, Cemşit (1984), Farsça-Türkçe Türkçe-Farsça Sözlük (Ferhen-i Parsi-be-Türki Ferheng-i Türki-be-Parsi), Elhan Kitabevi, Ankara, 2. Baskı, (4+384)+(4+536+1) s.(Bibliyografya).
REDHOUSE, James William (1856), An English and Turkish Dictionary, Londra, Bernard Quaritch. (pdf)
REDHOUSE, James William (1880), Turkish dictionary, in two parts, English and Turkish, and Turkish and English, in which the Turkish words are represented in the Oriental character, as well as their correct pronunciation and accentuation, shown in English letters, 2d ed., rev., and enl. by Charles Wells, London B. Quaritch. (pdf)
REDHOUSE, James William(1987), A Turkish and English Lexicon, Beirut, Libraire du Liban, 3. Basım, Third impression.
ŞEMSEDDİN SAMİ (1987), Kamus-ı Türki, Çağrı Yay., 2. baskı, İstanbul, (Arap Harfli)
ŞEMSEDDİN SAMİ (1989), Kamus-ı Türki, Enderun Kitabevi, (Arap Harfli)
ŞEMSEDDİN SAMİ (1889-1893 Miladi, 1306-1316 Hicri), Kamusul-Alam, İstanbul, (Arap Harfli)
TIETZE, A. (2002), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı (A-E), İstanbul, Simurg Kitabevi, cilt 1
TOPALOĞLU, Ahmet (Hazırlayan) (1978); (Muhammed bin Hamza) XV. Yüzyıl Başlarında Yapılmış "satırarası" Kur'an Tercümesi, İkinci cilt, (sözlük) Kültür Bak., İstanbul.
TOPALOĞLU, Ahmet (1989), Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, Ötüken, İstanbul, 228 s.
TURAN, Fikret (2002), Bahşayşi Lügati /Eski Oğuzca Sözlük, Bay / Bilimsel Akademik Yayınlar.
TOPARLI, Recep (1993), Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Erzurum.
Türkçe Sözlük I-II (1988), TDK, Ankara, Yeni Baskı, cilt I A-J (XXXVII+745 s.), cilt II K-Z (4 s.+s.749-1679).
Türkçe Sözlük (2005), TDK, Ankara, 2244 s.
Türkçe Sözlük I-IV (1995), Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Türkçe Sözlük (2005), Dil Derneği Yayını, 2. Baskı.
VARDAR Berke (1998), Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul
YALIM, Özcan (1998), Türkçede Yakın ve Karşıt Anlamlılar Sözlüğü, İmge Yayınevi, İstanbul.
YURTBAŞI, Metin (1994), Sınıflandırılmış Türk Atasözleri, Özdemir Yayıncılık, Ankara, 6+378 s
a. Türkçe Sözlükler
AYVERDİ, İlhan (- yönetiminde) (2006) Asırlar Boyu Tarihi Seyri içinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük, 3 cilt, 2. Baskı, İstanbul Kubbealtı İktisadi İşletmeleri.
ÇELİKKANAT, Didar (2006) Pratik Türkçe Sözlük, İstanbul Gün Yayıncılık
DOĞAN, D. Mehmet (2011) Büyük Türkçe Sözlük, 23. baskı, Ankara Yazar yayınları
HANÇERLİOĞLU, Orhan (1992) Türk Dili Sözlüğü, İstanbul Remzi Kitabevi
Hayat Büyük Türkçe Sözlüğü (1969) İstanbul Hayat Yayınları.
PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali (2000) Türkçe Sözlük, İstanbul Doğan Kitapçılık.
PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali (2007) Türkçe Sözlük, 6. baskı, İstanbul Can Yayınları.
TUĞLACI, Pars (Prof. Dr.) (1995) Okyanus Ansiklopedik Türkçe Sözlük, 5 cilt, 8. basım, Ankara-İstanbul-İzmir ABC Yayınları.
Türkçe Sözlük (2005) 2 cilt, Genişletilmiş 2. baskı, Ankara Dil Derneği Yayınları
Türkçe Sözlük (2005) 10. baskı, Ankara Türk Dil Kurumu Yayınları
b. Türkçe Eşanlamlı ve Karşıtanlamlılar Sözlükleri
]] (1987) Türkçede Anlamdaş ve Karşıt Kelimeler Sözlüğü, 3. Baskı, İstanbul İnkılap Kitabevi
YALIM Özcan (1998) Türkçede Yakın ve Karşıt Anlamlılar Sözlüğü, Ankara İmge Yayınevi
YALIM, Ülkü, Özcan YALIM (1983) Türkçede Eş ve Karşıt Anlamlar Sözlüğü, Ankara Bilgi Yayınevi.
c. Deyimler Sözlüğü
AKSOY, Ömer Asım (1984) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 3 cilt, Ankara TDK Yayınları.
ÇELİKKANAT, Didar (2006) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İstanbul Gün Yayıncılık
VARIM, Gamze Varım; SALMAN, Yurdanur; KESER, Salman (1992, ikinci baskı 2003) Ortak Kültür Sözlüğü. Yabancı Sözcük, Terim, Deyim, Özdeyiş ve Atasözleri, Tümzamanlar Yayınları
YURTBAŞI, Metin (1994), Sınıflandırılmış Türk Atasözleri, Özdemir Yayıncılık, Ankara, 6+378 s
d. Söyleyiş Sözlükleri
ERGENÇ, İclal (2002) Konuşma Dili ve Türkiye Türkçesinin Söyleyiş Sözlüğü, İstanbul Multilingual Yayınları.
e. Dilbilgisi, Dilbilim Terimleri Sözlüğü
ALTINÖRS, Atakan (2000) Dil Felsefesi Sözlüğü, İstanbul Paradigma Yayınları.
BENGİ-ÖNER, Işın (2001) Çeviribilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul Sel Yayıncılık
GÖĞÜŞ, Beşir (1998) Anlatım Terimleri Sözlüğü, Ankara Dil Derneği Yayınları.
HATİBOĞLU, Vecihe (Prof. Dr.) (1982) Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, 4. Baskı, Ankara DTCF Yayınları.
HENGİRMEN, Mehmet (1999) Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Ankara Engin Yayınları.
KOÇ, Nurettin (1992) Açıklamalı Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul İnkılap Kitabevi.
KORKMAZ, Zeynep (Prof. Dr.) (1992) Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara TDK Yayınları.
POPOVİÇ, Anton (1987) Yazın Çevirisi Terimleri Sözlüğü, Hazırlayan Suat Karantay, Yurdanur Salman, İstanbul Metis Yayınları.
TOPALOĞLU, Ahmet (Prof. Dr.) (1989) Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul Ötüken Yayınları.
VARDAR Berke (-yönetiminde), (2002) Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul Multilingual Yayınları.
f. Yazın Terimleri Sözlüğü
AKALIN, L. Sami (Dr.) (1994) Edebiyat Terimleri Sözlüğü, 6. baskı, İstanbul Varlık Yayınları.
GENCAN, Tahir Nejat, Haydar EDİSKUN, Baha DÜRER, Enver Naci GÖKŞEN (1974) Yazın Terimleri Sözlüğü, Ankara TDK Yayınları
ÖZDEMİR, Emin (1990) Edebiyat Bilgileri Sözlüğü, İstanbul Remzi Kitabevi.
ÖZKIRIMLI, Atilla (1984) Türk Edebiyatı Ansiklopedisi, 4 cilt, 3. baskı, İstanbul Cem Yayınevi
ÖZKIRIMLI, Atilla (1991) Açıklamalı Edebiyat Terimleri Sözlüğü, İstanbul Altın Kitaplar.
YÖRÜK, Yaşar (1987) Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Ankara.
Muallim Naci Istılahat-ı Edebiye
Recaizade Mahmut Ekrem Talim-i Edebiyat
Kaynak GÜNAY, V. Doğan (2007) Sözcükbilime Giriş, İstanbul Multilingual Yayınları
Ayrıca internette
PARLATIR, İsmail, Prof. Dr., Türkiye Türkçesinin Tarihi Sözlükleri http //www.akmb.gov.tr/turkce/books/turkkong4-4/tk4-4-46-parlat.htm (son ulaşım 9 Eylül 2006);
ÇÖGENLİ, Sadi, Prof. Dr., Eski Harflerle Basılmış Türkçe Sözlükler Katalogu http //www.academical.org/dergi/MAKALE/s7eskiharflerlebasilmis.htm (son ulaşım 9 Eylül 2006)
Türk Diyalektleri Sözlük Kaynakçası
MONGUŞ, D. A., (2005) Tuvaca Türkçe Sözlük, Kızıl (Tıva Cumhuriyeti), Tuva Sosyal Araştırmalar Enstitüsü yayını.
Büyük sözlüklerin listesi
Katalanca
Diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans
Çince
Shuowen Jiezi
Kangxi Zidian
Rime dictionary
Fransızca
Le dictionnaire de l'Académie française (kuralcı)
Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française ("Le Robert") (tanımlayıcı)
Petit Robert (özet)
Dictionnaire de la langue française (Littré)
Almanca
Duden
Der Große Muret Sanders, Langenscheidt
Deutsches Rechtswörterbuch
Deutsches Wörterbuch, Jacob and Wilhelm Grimm
PONS Großwörterbuch Englisch
İtalyanca
De Mauro
Oxford Paravia
Japonca
Shin Meikai kokugo jiten (新明解国語辞典), orta boyutlarda Japonca-Japonca sözlük
Kōjien (広辞苑), büyük Japonca-Japonca sözlük
Nihon Kokugo Daijiten (日本国語大辞典), en büyük Japonca-Japonca sözlük, 14 cilt
Shogakukan Progressive Japanese-English Dictionary (小学館 プログレッシブ和英中辞典), orta boy bir Japonca-İngilizce sözlük
Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary (新和英大辞典), En büyük Japonca-İngilizce sözlük
Dai Kan-Wa jiten (大漢和辞典), 50.000 civarında karakter içeren büyük kanji sözlüğü.
Portekizce
Dicionário Aurélio
Dicionário Houaiss
Michaelis
Dicionário do Portugues Contemporaneo (Lisbon Academy of Sciences)
Grande Dicionário da Língua Portuguesa (Porto Editora)
Rumence
Dicţionarul explicativ al limbii romane
Rusça
Türkçe
Derleme Sözlüğü (12 cilt, TDK yayını)
Divanu Lügati't-Türk
Tarama Sözlüğü (6 cilt, TDK yayını)
Türkçe Sözlük (2 cilt, Dil Derneği yayını)
Türkçe Sözlük (2 cilt, TDK yayını)
Doğan Büyük Türkçe Sözlük
Kamus-ı Türki
Kubbealtı Lügatı (3 cilt)
Okyanus 20. Yüzyıl Ansiklopedik Türkçe Sözlük
Ötüken Türkçe Sözlük
İspanyolca
Diccionario de la Real Academia Española
Diccionario de uso del español de María Moliner
İsveççe
Svenska Akademiens Ordbok
Yayımcılar
Cambridge University Press
Chambers Harrap
Collins
Funk and Wagnalls
Merriam-Webster
Oxford University Press
PWN