Şendurak, Oltu

Şendurak, Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.
Tarihçe
Mahallenin bilinen en eski adı Tamruttur. Gürcüce kaynaklarda Tamruti () olarak geçer. Ancak bu adın kökeni ve anlamı hakkında kesin bir bilgi yoktur. Ermenice Tamrud olarak yazıldığı ve "hurmalı" anlamına geldiğine dair görüş vardır. Bu yer adı, hurma anlamına gelen Arapça "tamr" () kelimesine Ermenice ek (ud) getirilerek türetilmiş olabilir. Osmanlı idaresi altındayken bölgeyi ele geçiren Ruslar da köyün adını Tamrut () olarak kaydetmişlerdir.
Köyün adı Osmanlıca kaynaklarda da aynı biçimde yazılmıştır. Nitekim 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında köyün adı Tamrut () olarak geçer. Ancak Dahiliye Vekaletinin 1933te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta köyün adı Tamrut değil Tamrot'tur. İçişleri Bakanlığı'nın 1968 tarihli Köylerimiz adlı yayınında ise köyün eski adı Tamrut, yeni adı da Şendurak olarak geçer.
Tamrut, tarihsel Tao bölgesinde yer alan yerleşim yerlerinden biridir. Kuruluşu ve eski tarihi hakkında bir bilgi yoktur. Bununla birlikte köyde üç kilise ile bir kalenin varlığı, buranın eski bir yerleşme olduğuna işaret etmektedir. Tamrutun hemen güneyinde yer alan bugünkü Oltu kasabası, erken ortaçağda Gürcü Krallığının önemli yerleşmelerinden biriydi. 10. yüzyılda burası Tao kralı III. Davitin ikametgahıydı. 11. yüzyılın sonlarında Oltu ile Tao-Klarcetinin diğer yerleşimlerini Büyük Selçuklular ele geçirdi. Daha sonra Tamrutun da içinde yer aldığı bölge, Gürcü prensliği Samtshe-Saatabago'nun (1268-1625) sınırları içinde kaldı.
16. yüzyılda Osmanlı egemenliğine giren Tamrut uzun süre Osmanlı idaresinde kaldı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında köy Rusların eline geçti. Savaşın sona ermesinden sekiz yıl sonra 1886da yapılan nüfus sayımına göre, Oltu kazasına (uçastok) bağlı Tamrutta 276 kişi yaşıyordu. 222 kişi Ermeni 54 kişi de Türk olarak kaydedilmiştir. Daha sonra Kars oblastında, Oltu sancağının (okrug) Oltu kazasında (uçastok) yer alan Tamrutun nüfusu artmış, 1896 yılında 353, 1906 yılında 363 kişiye ulaşmıştır. 20. yüzyılın başlarında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili, Tamrut köyünün yukarısında, Tamrutsunun kenarında, Cevizdere olarak adlandırılan yerde üç nefli bir kilisenin olduğunu yazar.
I. Dünya Savaşının sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Tamrut hukuken, 1918-1921 arasında bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti kuvvetleri de Oltu-Ardahan-Artvin bölgesi ile geçici olarak Batum'u fiilen ele geçirdi. 16 Mart 1921de imzalanan Moskova Antlaşmasıyla Cucurus'un da içinde yer aldığı yerler Türkiyeye bırakıldı.
Tamrut, 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı yayına göre Erzurum vilayetinin Oltu kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü. 1933 yılında aynı idari konuma sahip olan köyün adı Tamrot olarak geçer. 1968 yılında Şendurak olarak kaydedilmiş olan köyün adı, "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" gerekçesiyle 1933-1968 arasında değiştirilmiştir. İçişleri Bakanlığı'nın 1968 tarihli Köylerimiz adlı yayınında ise köyün eski adı Tamrut, yeni adı da Şendurak olarak geçer.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurumda, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Oltu Belediyesinin bir mahallesi olmuştur.
Tarihsel yapılar
Tamrut köyünde geçmişte üç kilise ile bir kalenin varlığı ve yapısı, geriye kalan harabelerden ve yazılı kaynaklardan bilinmektedir. Bu kiliselerin en büyüğü olan üç nefli köy kilisesi bugünkü köyün merkezinin 1,6 km güneydoğusunda yer alır. Kubbeli bir yapı olan bu kiliseden geriye yıkıntılar kalmıştır. 1907 yılında kiliseyi görmüş olan Ekvtime Takaişvilinin verdiği bilgiye göre, kilisenin apsislerdeki tonozlar görünüyordu. Kilisenin kalan kısımları o tarihte de ayakta değildi. Kilisenin kabaca işlenmiş kırmızı taşlardan silmeleri varmış. Takaişvili kilisenin etrafındaki mezarlıktaki at ve koyun formunda mezar taşlarının bulunduğunu, ancak çoğu parçalanmış olduğunu yazmıştır. Köyün merkezinin 2,1 km kuzeybatısında yer alan diğer köy kilisesi tek nefli bir yapıydı. Bu yapı tamamen yıkılmıştır.
Köyün eskiden kireç harcıyla inşa edilmiş bir de kalesi vardı. Bugün yıkık durumda olan kale köyün merkezinin 3,8 km kuzeybatısında, yüksek bir kayalıkta yer yer alır. Ekvtime Takaişvilinin verdiği bilgiye göre, dikdörtgen planlı kale irice bir yapıydı. Kaba taşlardan inşa edilmiş olan kalenin dört köşesinde birer kule vardı. Yaklaşık 1,5-2 metre kalınlığında duvarları olan kalenin giriş kapısı güney tarafındaydı. Bu kalenin kuzeybatı tarafında ve 250 m aşağısında bir başka kilise daha vardı ve 1907 yılında kilisenin yaklaşık 1 metre yüksekliğe kadar duvarları ayakta duruyordu. Kalenin kilisesi olduğu tahmin edilen tek nefli bu yapıda bugün yıkık haldedir.
Coğrafya
Mahalle, Erzurum il merkezine 124 km, Oltu ilçe merkezine 4 km uzaklıktadır. Mahalle, Oltu'nun kuzeyinde olup, bir köy yoluyla, doğrudan ilçe merkezine bağlıdır.
Nüfus