Pravadı

Pravadı ( Provadiya), Bulgaristan'ın kuzeydoğusunda, karstik bir vadi içerisinde akarak Karadeniz'e dökülen Pravadı Nehri'nden çok uzakta olmayan, Varna'ya bağlı bir kasabadır. Sofyadan tren vasıtasıyla, Varnadan ise tarifeli otobüslerle gelişmiş bir karayolu ağı aracılığıyla ulaşılabilir.
Coğrafya
Maden suyu kaynakları, yumuşak iklimi ve etrafı çevreleyen dağlarda bulunan toplam 70 km uzunluğundaki mağaraları ile bilinir.
Tarih
Bulgaristanın kuzeydoğusunda Varna yakınlarında, Karadenize ulaşan İridere havzasında (Provadiysko Plato) söz konusu ırmağın (Provadiyska Reka) her iki yakasında deniz seviyesinden 35 m. yükseklikte kurulmuştur. 1388-1878 yılları arasında Osmanlı Devletinin bir parçası, pek çok camisi ve canlı ekonomisiyle müslüman bir Türk kasabası haline gelmiştir. Müslümanların yanında bu kasabada, kendilerine ait kiliseleri bulunan Bulgar, Ermeni, yahudi toplulukları ve Dubrovnik Cumhuriyetinden gelen bir grup tüccar da bulunmaktaydı. Burası Osmanlı idaresinin ilk yüzyılında Niğbolu sancağına, XVI. yüzyıldan itibaren Silistre sancağına bağlı bir kaza merkezi durumundaydı.
Pravadi, bir plato kenarında hemen hemen erişilmesi zor yüksek tepede 200 50 m. boyutlarında bir Bizans kalesi olarak X. yüzyılda ortaya çıktı. Adı da Yunanca koyun (çoban) kalesi anlamındaki Provatondan gelir. Bulgarca ve Slavca kaynaklarda Oveç şeklinde kaydedilmektedir. Bizans (960-1188) ve II. Bulgar İmparatorluğu (1188-1393) döneminde kale idari ve bir piskoposun oturduğu dini bir merkezdi. XV. yüzyıl Osmanlı tarihçisi Neşri, Pravadinin Veziriazam Çandarlı Ali Paşanın kış seferi esnasında Timurtaş Paşanın oğlu Yahşi Bey tarafından ele geçirildiğini yazar (790/1388). Yıldırım Bayezidin oğulları arasında cereyan eden Osmanlı iç savaşı esnasında Musa Çelebi tarafından kuşatılıp zaptedildi. Hans Megäst 1444te, Varnaya yürüyen Macarların burayı kuşatıp nasıl ele geçirdiklerini ve yıktıklarını çağdaş bir kaynak olarak tasvir eder. Bu olaylardan sonra Pravadi askeri önemini kaybetti. Kale kayıtlarda geçmekle birlikte sadece birkaç asker (kapıcı) tarafından muhafaza edilen garnizonu bulunmayan küçük bir istihkam durumundaydı. XV. yüzyılın ortalarından kalma kale muhafızlarıyla ilgili resmi kayıtlarda (Sofia, AOK, nr. 45/29) Pravadi Kalesinden ve bir kapıcıdan söz edilirse de muhafızları hakkında bilgi verilmez. 922 (1516) tarihli Tahrir Defterinde kaleyi muhafaza etme karşılığında vergiden muaf tutulan üç gruptan (müsellem) bahsedilir. Birinci grup otuz sekiz nefer (erkek) hıristiyandan, ikinci grup yetmiş üç nefer müslümandan oluşmaktaydı. Üçüncü grup ise sekiz hıristiyan zemberekçiden ibaretti. 848 (1444) yılından sonra yüksek bir yamaç üzerinde bulunan kalenin altındaki düzlükten geçen önemli bir yol üzerinde yeni bir kasaba kuruldu. Bu kasabanın gerek Osmanlı hakimiyetinin ilk dönemlerinde gerekse Bizans-Bulgar orta çağlarında var olduğu konusunda hiçbir bilgi yoktur. Dönemin şartları göz önüne alındığında sivil bir iskan merkezinin bulunmama ihtimali yüksektir.
1444teki Varna Seferi sırasında kalede ve özellikle buranın güney ve kuzeyindeki açık düzlüklerde bulunan yerleşim yerleri çok ciddi bir yıkımla karşılaştı. Bu kesime II. Murad, Anadoludan pek çok Türkün yerleştirilmesini emretti. 922 (1516) yılı kayıtlarını özetleyen 937 (1530-31) tarihli defterde Pravadi kasabasının beş müslüman ve bir hıristiyan mahallesine sahip olduğu, bunun yanında ikisi hıristiyan olmak üzere üç özel grubun yer aldığı belirtilir (BA, TD, nr. 370). Toplam olarak burada 191 müslüman, doksan bir hıristiyan hanesi barınıyordu. Kasabanın, % 68i müslüman olan ve sayıları 1300 ile 1500 arasında değişen nüfusu vardı. Aynı kaynağa göre Pravadi kazasında % 62si müslüman Türk olan 163 köyde toplam 2171 hane bulunuyordu. Müslümanların % 20sinin yörük ve % 61den fazlasının sürgün menşeli olduğu söz konusu defterde açık şekilde ifade edilir (BA, TD, nr. 370, s. 436). Anadoludan sürülenlerin önceki sultanların emirleri üzerine bölgeye geldikleri belirtilir. Bu grup 1784 aileyi (yaklaşık 9000 kişi) içermekteydi ve kısmen Pravadi bölgesine, kısmen daha kuzeydeki Dobrucaya yerleştirilmişti.
Huzurlu geçen XVI. yüzyılda Pravadi kasabası ve civarı hızla gelişti. Köy sayısı 140tan 182ye çıktı. Bunların otuzu Bulgar isimleri taşıyordu ve tamamıyla Bulgar hıristiyanlarınca meskundu. Hepsi de Pravadinin civarında yer alıyordu. Müslüman Türk köylerinin çoğu Pravadi kazasının kuzeyindeki düzlükte uzanıyordu. 922-1005 (1516-1597) yılları arasında bu kesimdeki nüfus 2171 haneden 8158e çıkarak (yaklaşık 40.000 kişi) dörde katlandı. Hıristiyan köylülerinin de içinde bulunduğu bazı büyük yeni derbend köylerinin kurulmasından ve Osmanlı yöneticileri tarafından iki büyük hıristiyan Arnavut grubun yerleştirilmesinden dolayı hıristiyan nüfusu da arttı (% 38den % 44e yükseldi). 1005-1052 (1597-1642) yılları arasında Pravadi kazası hıristiyan Bulgar köylerinden sekizini, yörük ve sürgün köylerinden otuzunu içine alan batı tarafındaki büyük parçanın Yenipazar (Novi Pazar) nahiyesi olarak ayrılmasıyla küçüldü. Bunun ötesinde Pravadinin verimsiz arazilerinde kurulmuş olan pek çok yeni Türk köyü de XVII. yüzyılın ilk yarısındaki genel nüfus düşüşü sebebiyle dağıldı. 1642de Pravadi kazasında sadece seksen dört köy kalmıştı.
Balkan dağları boyunca gelip geçen kuzey-güney yolunun sağladığı kolaylık sebebiyle Pravadi pek çok Avrupalı seyyah tarafından ziyaret edilmiştir. 1581de Katolik misyoneri Hieronymi, Pravadide otuz nüfuslu altı Katolik hanesinin yanında 700 müslüman hanesinin (yaklaşık 3500 kişi) bulunduğunu zikreder. 1590lı yılların başında Hollandalı seyyah Joost van der Does, Pravadide bulunan çok güçlü bir kaleden ve manda derisi satın almak için Ragusa/Dubrovnikten gelen pek çok tüccardan söz eder. Mandalar Pravadi bölgesinde bolca bulunmaktaydı. 1636 yılında Polonyalı Ermeni Oswieciemlı (Auschwitz) David, Pravadiyi Silistreden daha küçük, ancak daha güzel bir yer olarak tarif eder. Kurşun kubbeli altı cami ile kiremit çatılı üç cami yanında taş döşenerek yapılmış yolların ve köprülerin bulunduğunu belirtir; ayrıca her türlü esnafın ve her bölgeden gelen insanların barındığı büyük bir bedestenden söz eder. 1649da Katolik misyoneri iken şehri gören Piskopos Peter Boğdan Bakćić, Pravadide taştan yapılmış kiliseleri bulunan elli Katolik ve bunların yanında 300 nüfuslu elli hane Bulgar Ortodoks hıristiyanın mevcut olduğunu yazar. Bu arada taştan yapılan kurşun kaplı altı büyük camiyi de zikreder. Diğer Polonyalı ve Rus seyyahlar Pravadiyi pek çok güzel camisi, sarayları, dükkanları, taştan yapılmış kiliseleri olan, elli veya 100 hanelik bir hıristiyan cemaatine sahip, kırmızı ve yeşil renkli işlenmemiş sahtiyan imalatının yapıldığı, ayrıca kuyumcuları bulunan 1550-2000 haneli bir yer diye tasvir etmişlerdir. Evliya Çelebi aynı bilgileri vermekle birlikte bunlara bakır işlemeciliğini, iki hamamı, bir yahudi mahallesiyle iki kiliseyi ilave eder (Seyahatname, III, 304-308). Bütün bunlara 1608den beri Pravadide yaşayan ve duvar çinileri Kütahyadan getirilmiş kendi kiliseleri bulunan bir Ermeni kolonisini de eklemek gerekir. Bu kilisenin temelleri 1973-1974 yıllarında kazı çalışmalarıyla ortaya çıkarılmıştır.
1793te Rus Albayı Len, Pravadiyi 3000 evi, pek çok tüccarı ve dükkanı bulunan büyük bir kasaba olarak anlatır. Büyük ve şaheser kubbeli bir cami 1191de (1777) yapılmıştır. Kasabanın kaderi XIX. yüzyılın başındaki Rus istilasıyla ve bilhassa 1828-1829 yılındaki yıkıcı savaşla birlikte değişmiş ve kötüye gidiş başlamıştır. Helmuth von Moltke, 1832de Pravadi bölgesinde her yerde yıkılmış veya ortadan kaldırılmış Türk köylerinin harabelerini görmüştür. 1847de General Jochmus, Pravadide sadece 220 evden bahseder. 1844-1845 tarihli temettüat kayıtlarında Pravadide on mahalle zikredilmiştir. Bu mahallelerde 274 müslüman, yirmi altı gayri müslim evi kaydedilmiştir. Kasabada bazı iyileşmeler görülmekle birlikte 1870li yılların erken dönemlerinde Felix Kanitz yıkılmış cami görmüş, evlerin sayısını da 620 (400 Türk ve 160 Bulgar ve 60 Tatar evi) olarak belirtmiştir. 1286 (1869) tarihli Tuna Vilayeti Salnamesindeki rakamlar Kanitzin verdiği rakamları destekler niteliktedir. Salnamede ayrıca faal durumda beş camiden, 188 dükkandan, on bir handan, bir kiliseden ve bir sinagogdan söz edilir. Ermeni kilisesi 1828-1829 savaşında yıkılmış ve cemaati dağılmıştır. 1290 (1873) tarihli salnamede Pravadi kazasının köylerinin (toplam seksen beş) dörtte üçünün müslüman Türklerden oluştuğu gösterilir. Elli köy müslümanlara, altı köy ise sadece hıristiyan Bulgarlara aitken yirmi dokuz köy karışıktı. 1878de Bulgaristanın bağımsızlığını kazanmasından sonra pek çok yeni Bulgarın bölgeye akışına rağmen Pravadi nüfus açısından eski haline dönemedi. 1887de şehir % 46sı müslüman Türk olan 5088 kişilik nüfusa sahipti. 1934 yılında % 32si Türk olan toplam 7905 kişilik nüfusu vardı. Buna rağmen şehir Osmanlı hakimiyeti altındaki durumundan bile daha küçüktü.
Bugün Pravadi hala önemli ölçüde müslüman azınlığa sahipse de gelişme göstermeyen bir taşra kasabası niteliğindedir. Üç tarihi cami zamanımıza bakımsız halde ulaşmıştır: Çarşı Camii, Sarı Hüseyin Paşa Camii, Mesih Paşa Camii ve Hamamı. Çarşı Camii, kitabesinde 1032 (1623) yılında Yusuf Bey tarafından yaptırıldığı ve 1066da (1656) Hacı Ahmed b. Hüsrev tarafından ya tamir edildiği ya da yeniden yapıldığı belirtilir. 922 (1516) tarihli kayıtlarda zikredilen Mesih Paşa Camiini ise Mesih Paşa bir mescid olarak yaptırmış, IV. Mehmed zamanında 1075te (1664-65) Hacı Ahmed tarafından camiye çevrilmiştir. Bu zat Evliya Çelebi tarafından zamanının en zengin ve en nüfuzlu kişisi olarak belirtilir. Sarı Hüseyin Paşa Camiinden sadece XVI. yüzyıla ait zarif minare otantik biçimde kalmıştır. Diğer yerleri XIX. yüzyılın ikinci yarısından kalmadır ve Gotik kavisli dar pencereleriyle eklektik bir tarzda inşa edilmiştir. Orijinal binanın banisinin kimliği hakkında bilgi bulunmamaktadır. Büyük Çoban Camii 1908 yılına kadar ayakta kalabilmiştir (Muhammed Cengiz onun bir fotoğrafını yayımlamıştır). Şehrin merkezindeki saat kulesinin durumu iyidir. Osmanlı döneminden kalan hamam turistik bir tesis olarak durmaktadır. Pravadinin nüfusu 2001de 14.361 idi. Belediyeye bağlı köyleriyle beraber nüfusu 25.993e ulaşır. Bunların % 70,3ü Bulgar, kalan kısmın % 13,46sı Türk ve % 15,8i Çingenedir. Pravadi ve köylerindeki toplam nüfusun % 23ü Sünni müslüman, % 4,78i Şii müslümandır, diğerleri Ortodoks hıristiyandır (% 72,04). Katolikler ve Protestanlar % 1in altındadır.
Kaynak: PRAVADİ - TDV İslam Ansiklopedisi (islamansiklopedisi. org.tr)
Pravadı eski cağlardan beri gümrük noktası olarak işlev gördü. Yıkıntıları bugüne kadar korunmuş olan Orta Çağ kalesinin tarihi isimleri arasinda Provat (Bizansca), Oveç ( Bulgarca), Provanto (İtalyanca) ve Pravadi (Türkçe) bulunmaktadır.
Kalenin Yunanca ismi ise koyun anlamındaki πρόβατο (provato) sözcüğünden gelmektedir. Kalenin Bulgarca eski ismi olan (ovtsa) sözcüğü de koyun anlamındadır. Kale ziyarete açıktır. Orta Çağ boyunca yakındaki Ravna köyündeki manastırı 876 yılında yapımı biten kilisesi ve Preslav Edebiyat Okulu'nun ana skriptoryumu ile Birinci Bulgar İmparatorluğu'nun önde gelen bir yerleşimi olmuştur. Sonradan Bulgar imparatoru olan İvaylo, 1279 yılında Bizans ordusunu şehir yakınlarında mağlup etmiştir.
İkinci Bulgar İmparatorluğu döneminde kent önemini arttırmıştır. 1388 yılında Osmanlı Ordusu tarafından kuşatılarak ele geçirilmiştir. 17. ve 18. yüzyıllar boyunca Osmanlı İmparatorluğu yönetimindeki şehir, önemli bir ticaret merkezi olmuş, Yahudi ve Venedik tüccarlarının ticaret yaptığı bir şehir haline gelmiştir.