Südet Krizi

Südet krizi, Nazi Almanyası'nın Çekoslovakya'nın Südet bölgesinin kendisine verilmesini diretmesiyle ortaya çıkan ve 1938 yılında belli başlı Avrupa ülkelerini savaşın eşiğine getiren gelişmelerdir.
Kriz öncesi durum
Başta Südet bölgesi olmak üzere Çekoslovakya topraklarında yaşayan Almanca konuşan nüfusla Çek hükumeti arasındaki gerginlik I. Dünya Savaşı yıllarına kadar dayanmaktadır. Saint-Germain Antlaşması ile Çekoslovakya topraklarına katılmış olan bölgedeki 3 milyon dolayındaki Almanca konuşan nüfus, savaşta Almanyayı desteklerken Çekler İtilaf Devletlerinden yana olmuşlardır. Dahası, SSCBnin Ekim Devriminden sonra savaş esirlerini serbest bırakmasıyla oluşturulan Çek ordusu, Almanyanın müttefiki Avusturya-Macaristan İmparatorluğuna karşı savaşmıştı.
Ayrıca, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sırasında Alman nüfusun yaygın olduğu sanayileşmiş bölgelerde yaşanan çöküntü, Almanca konuşan nüfusta yönetime karşı hoşnutsuzluklara, giderek tırmanan bir gerginliğe yol açmıştı.
Kriz öncesi gelişmeler
Avusturya'nın ilhakının ardından Çekoslovakyanın Alman topraklarına katılması hedefi, 24 Haziran 1937 tarihinde Feld Mareşal Werner von Blomberg tarafından Fall Grün ("Yeşil Durum") kod adıyla gündeme getirilmiştir. "Yeşil Durum", Çekoslovakya topraklarının baskın tarzı bir askeri operasyonla istila edilmesi planıdır. Ancak Hitler, Çekoslovakyanın istilasının, diplomatik görüşme ve manevralarla oluşturulacak bir krizin tırmandırılması sonucunda, bir askeri harekatla sağlanması yolunu benimsemiştir. Böylece Avrupa kamuoyu gözünde belirli bir haklılık zemini oluşturulacaktır.
Hitlerin iktidara geldiği yıl olan 1933 yılı Çekoslovakyada Südet Alman Partisinin (S. D. P.) kurulduğu yıldır. Parti, Konrad Henlein adında bir Nazi sempatizanı tarafından kurulmuştu ve sonuna kadar onun başkanlığında kaldı ve 1935 yılından itibaren Almanyadan her ay ortalama 15.000 Mark kadar bir mali destek aldı. 1935 yılının Mayıs ayındaki parlamento seçimlerinde Südet bölgesindeki Almanca konuşan nüfusun üçte ikisinin oyunu alan parti, Çekoslovakyanın ikinci büyük partisi haline gelmiştir.
28 Mart 1938 tarihinde, Avusturyanın ilhakından iki hafta sonra, Henlein Hitlerle bir görüşme yapmış ve izleyeceği politika konusunda bilgilendirilmiştir. İzlenecek politika, Çek hükumetinden, Südet Almanlarının meşru sayılacak hakları talep edilecektir, ancak öyle çok şey istenecektir ki, kabul edilmesi olanaksız olsun.
Mayıs krizi
S. D. P. nin talepleri ve bunlar karşısında Çek hükumetinin tutumu, kısa sürede Avrupa kamuoyunda, Çekoslovakyanın parçalanmasına kadar varabilecek bir krizin başladığı izlenimini yaratmış ve giderek tırmandırmıştır. 20 Mayıs 1938 günü Alman Genelkurmayının Hitlere sunduğu, Çekoslovakyanın istilası planları hakkında bilgi, derhal İngiltere, Fransa yetkililerine ulaşmıştır. Böyle bir saldırı planı, Avrupada yeni bir savaşın başlamak üzere olduğunu ortaya koyuyordu ve Südet Krizinin Mayıs Krizi olarak da bilinir- başlangıcı olarak kabul edilmektedir.
Almanya ile Çekoslovakya arasındaki bir krizin, Avrupa savaşına yol açması, Çekoslovakya ile İngiltere, Fransa ve SSCB arasındaki, Çekoslovakya'nın toprak bütünlüğünün garantisi niteliğindeki farkı tarihli antlaşmalar nedeniyledir. Bu antlaşmalar, Fransa ile Çekoslovakya arasında 1924 yılında yapılmış olan antlaşma, İtalya ile 7 Ocak 1935 tarihli Laval - Mussolini Antlaşması ve Sovyetler Birliği ile Çekoslovakya arasındaki antlaşmadır.
Hitlerin, Çekoslovakyaya askeri bir müdahalede bulunmayı düşünmediğini açıklaması üzerine Mayıs 1938 ayı sonunda durum yatışmıştır. Ancak, Südet Alman Partisi ile Çek hükumeti arasında süren görüşmeler ve bölgede zaman zaman tekrarlanan silahlı çatışmalar, tansiyonu yüksek tutmaya devam etmiştir.
5 Eylül 1938 günü Çek Başbakanı Edvard Benesin Südet Alman liderlerini bir toplantıya çağırması ve tüm taleplerini kabul edeceğini bildirmesi kritik bir andır. Oysa Hitler bir uzlaşma sağlamak peşinde değildir, Çekoslovakyayı istila etmek istemektedir. Henlein, 7 Eylül günü, S. D. P. nin Çek hükümetiyle olan görüşmelerini kesmiştir. Bu görüşmelerin kesilmesi konuyu, Südet Almanlarıyla Çek hükumeti arasındaki ulusal boyuttaki bir sorun olmaktan çıkartıp, uluslararası bir sorun haline getirmişti yeniden.
Nazi Partisinin 6 Eylülde başlayan ve 12 Eylülde bitecek olan Nürnbergdeki parti kongresinin sonunda Hitlerin yapacağı konuşma önemliydi. Hitler bu konuşmasında Çek hükümeti Südet Almanlarına karşı adil davranmadığı takdirde Almanyanın bunu sağlamak zorunda kalacağını belirtmesi, Südet bölgesinde ayaklanmalara neden oldu. Çek hükumeti bölgeye asker göndermek ve sıkıyönetim ilan etmek zorunda kalmıştır.
Mayıs Krizi kadar kritik bir kriz yeniden başlamıştır. 13 Eylül 1938 gecesi İngiliz başbakanı Neville Chamberlain, Hitlere Südet Krizini görüşmek için Almanyada kendisini kabul etmesini isteyen bir mesaj göndermiştir. Chamberlain, 15 Eylül 1938 tarihinde Almanyada Hitlerle görüştü. Chamberlain, kendi hükumetine ve Fransaya danışmak üzere ülkesine dönerken Hitlerden, askeri bir girişimde bulunmamak üzere garanti istemiştir.
Fransa başbakanı Edouard Daladier ve dişişleri bakanı Georges Bonnet, 18 Eylül 1938 günü İngiliz hükumeti ile Südet Krizini görüşmek üzere Londraya gitmişlerdir. Bu görüşmelerde, nüfusun yüzde 50den fazla olduğu toprakların Almanyaya verilmesi kararına varmışlardır. Ayrıca yeni sınırların güvencesi için uluslararası bir garantiye katılacakları kararındadırlar. Bu uluslararası garanti, mevcut antlaşmaların yerine geçecektir.
Çekoslovakyanın paylaşılması konusunda Polonya ve Macaristan talepte bulunmuştur. 21 Eylül 1938 tarihinde Polonya hükümeti, Çekoslovakyanın Teschen bölgesinde plebisit yapılmasını Çek hükümetinden ister ve sınıra asker sevk eder. Ertesi gün Macaristan aynı talebi Çek hükumetine iletmiştir.
İngiliz ve Fransız hükumetleri 19 Eylül 1938 günü Çek hükumetine, Südet bölgesinin Almanyaya verilmesi konusunda kararlarını bildirmişlerdir. 20 Eylülde Çek hükumeti bu teklifi reddetmiştir. Ertesi gün, İngiliz ve Fransız hükümetleri, Çek cumhurbaşkanı Edvard Benese, Almanyanın Çekoslovakyaya saldırması durumunda müdahale etmeyecekleri yönündeki tutumlarını şifai olarak bildirdiler.
21 Eylül 1938 de Çek hükümeti çaresiz öneriyi kabul edip istifa edecektir.
Chamberlain, 22 Eylül de Almanyada Hitlerle bir görüşme yapıp Almanyanın koşullarının hem İngiliz, hem Fransız, hem de Çek hükumetlerince kabul edildiğini bildirmiştir. Südet bölgesi, plebisit yapılmadan Almanyaya bırakılacaktı, nüfus yapısının net olmadığı bölgelerin durumu ise uluslararası bir komisyonun kararına göre kademeli olarak Almanyaya verilecektir. Ancak Hitler, en geç 1 Ekim 1938 tarihinde Südet bölgesinin ve nüfusun yüzde 50den fazlasının Alman olduğu bölgelerin Almanyaya terk edilmesi şartını öne sürer. Hitlerin bu yeni muhtırası, (görüşme, Almanyanın Godesberg kasabasında yapılmış olduğu için Godesberg Muhtırası olarak bilinen) boşaltılan bölgelerde tüm taşınabilir malların yerinde kalmasını da öngörmektedir. Yani Südet bölgesini boşaltmak zorunda kalan yüz binlerce Çek, ev eşyalarını dahi yanlarında götüremeyeceklerdir.
Chamberlain 24 Eylülde İngiltereye döndüğünde kabineyi yeni muhtıraya ikna etmeye çalışacaktır ama hem kendi kabinesi artık karşı çıkmaktadır hem de Fransız kabinesi. Öte yandan yeni Çek hükumeti de muhtırayı reddetmiştir. Fransanın, Çekoslovakyanın toprak bütünlüğüne yönelen bir saldırıya müdahale edeceğini bildirmesi ve kısmi seferberlik ilan etmesi üzerine İngiltere de, Fransanın böyle bir tutumunda duruma katılacağını deklare etmek zorunda kalır. Sovyetler Birliğinin Çekoslovakya ile antlaşması da Fransanın müdahalesi önşartını içerdiğine göre böyle bir durumda Sovyetler Birliği de savaşa girecektir. Zaten Sovyet dışişleri komiseri Litvinov da her fırsatta Sovyetler Birliğinin bu antlaşmadan doğan sorumluluklarına bağlı kalacağını bildirmektedir.
Hitler, 28 Eylül 1938 günü, saat 14.00e kadar Godesberg Muhtırasının kabulü şartını öne sürmüştür. Bu süreye kadar Çeklerin muhtırayı kabul etmemesi halinde bir Avrupa savaşının çıkacağı kesin gibidir.
İngiliz başbakanı Chamberlain'in yeniden devreye girmesiyle 29 Eylül 1938 günü Münih Konferansı toplanır. Konferans sonunda imzalanan Münih Antlaşması ile Hitler'in talepleri tümüyle karara bağlanmıştır. Çekoslovakya parçalanmış ve Avrupa'da savaş tehlikesi o gün için ortadan kaldırılmıştır.