Kaldera

Kaldera, volkanik patlama sonucu toprağın çökmesiyle oluşmuş volkanik yer şekli. Bazen volkanik kraterlerle karıştırılmaktadır. Kelime, İspanyolcada caldera ve Latincede calderia denilen pişirilmiş çömlek' anlamına gelmektedir.
Kaldera terim olarak Alman jeolog Leopold von Buch tarafından 1815 yılında Kanarya Adalarında bulunan Taburiente Kalderasını görmesi ve bu ismi kullanması sonucu literatüre eklenmiştir.
Oluşumu
Volkanik bir patlama sonucu yanardağın altında bulunan magma odasından büyük bir magma çıkışı meydana gelir. Eğer yeterince magma çıkıyorsa, büyük miktarda boşalmış olan magma odasına doğru bir çökme meydana gelir. Bu çökmenin sebebi magma odasında üstünde kalan ağırlığı taşıyabilecek kadar malzeme kalmamasıdır. Kabaca dairesel bir kırık, veya bir halka, volkanın kenarında gelişir. Bu halka kırıklar da dayk olarak bilinen sokulum müdahaleleri için besleyici olarak hizmet vermektedir. İkincil volkan bacaları yine bu halkasal kırık üzerinde gelişir. Magma odası boşaldığı zaman halka şeklindeki kırığın merkezinde kalan volkanın merkezi içeriye doğru çökmeye başlar. Bu çöküş, meydana gelebilecek patlamalarla bir doğal felakete dönüşebilir. Çöken alan 1 ila 250 km kadar olabilir.
Cevherleşme
Bazı kalderaların zengin madenlere ev sahipliği yaptığı da bilinmektedir. Dünyanın en iyi korunan ve içerisinde maden bulunduran kalderalarından biri Kanada Kuzeydoğu Ontarioda bulunan Yeni Arkean döneminde oluşmuş olan Sturgeon Gölü Kalderasıdır.
Patlamalı kalderalar
Magma silis açısından zengin ise kaldera genellikle ignimbiritinin, tüf, riyolit ve diğer magmatik kayaçlar ile doludur. Silikaca zengin magma yüksek bir viskoziteye sahip ve bu nedenle bazalt gibi kolay akmaz. Sonuç olarak, gazlar magma içinde yüksek basınç altında kapalı kalmış olma eğilimindedir. Magma Dünya'nın yüzeyine yaklaştığında, magmanın boşaltılmasıyla hızlı bir şekilde patlama meydana gelir. Geniş alanlara volkanik kül ve gaz sıkışmasının da etkisiyle lav yayılımı olabilir.
Eğer volkanik aktivite devam ederse, kaldera merkezi gibi magmanın sonraki yükselmelerinde Cerro Galan, Toba Gölü ve Yellowstoneda da görülebileceği gibi volkanik dom oluşabilir. Bir silisik veya riyolitik kaldera tek bir olayda yüzlerce hatta binlerce
kilometrelik alanı etkileyecek kadar malzeme yayabilir. Bu tür patlamalara 1881 Krakatoa veya 1991 Pinatubo volkanlarının faaliyetleri örnek verilebilir. Bu tür patlamaların sonucu olarak küçük çaplı patlamalar, yerel yıkımlar ve hatta dünya ölçeğinde sıcaklığın fark edilebilir derecede değişmesine neden olabilir.
Yellowstone Kalderası yaklaşık olarak 650 bin yıl önce patladığında Kuzey Amerikanın önemli bir bölümünü kapsayan malzemenin yaklaşık olarak 1000 m3 olduğu tahmin edilmektedir. 1980 yılında patlayan St. Helena Dağından çıkan malzemeler 1,2 km3lük bir hacme sahiptir. Büyük bir kaldera patlamasının ekolojik sonuçlarını Endonezyada bulunan ve 74 bin yıl önce patlayan Toba Dağında gözlenmiştir.
Patlayıcı olmayan kalderalar
Bazı kalkan volkanlar (Kilauea ve Mauna Loa volkanları gibi; ayrıca bu volkanlar Hawaiide bulunmakta ve Dünyadaki en aktif volkanlardır) farklı bir türde kaldera oluşturmaktadır. Bu tür volkanları besleyen magma az miktarda silis içerdiğinden bazaltiktir. Sonuç olarak magma daha az ağdalı riyolitik bir magma ve magma odasıdaki malzeme büyük lav akıntılarından ziyade patlayıcı olaylara drene edilir. Elde edilen kalderalar da çökme kalderalar olarak bilinir ve daha yavaş patlayıcı kalderalardır. Örneğin 1968 yılında Fernandina Adasındaki kalderada 350 metre birden bir çöküş gerçekleşmiştir. Kilauea Kalderasında ise Halemaumau adıyla bilinen iç kalderasında bir lav gölü oluşmuştur.
Nisan 2007de patlama sırasında Réunionda bulunan Piton de la Fournaise zirvesi aniden 300 metre birden düştü. Bu çökmenin sebebi volkanın güney tarafında magmanın aşağı doğru çekilmesidir.
Bu tür kalderalarda lavın drenaj alanına boşaltımı çok sık görülür.
Güneş sistemindeki kalderalar
1960ların başından bu yana, volkanizma Güneş Sistemindeki gezegenlerde ve onların uydularında gerçekleştiği bilinmektedir. İnsanlı ve insansız uzay araçları sayesinde volkanizma Venüs, Mars, Ay ve Jüpiterin uydusu olan İoda tespit edilmiştir. Bunlardan hiçbirinde Dünyadaki gibi levha tektonizması yoktur. Bu gezegen ve uydularda meydana gelen volkanizma, sıcak nokta volkanizmasıdır. Bunun sebebi ise iç ısılarının yüksek olmasıdır. Boyutları oldukça değişse de bu gezegen ve uydularda bulunan kaldera birbirine benzerdir. Venüs üzerindeki kaldera ortalama 68 km, İodaki kalderanın 40 km çapındadır. Tvashtar Paterae, İoda bulunan en büyük kalderadır ve çapı muhtemelen 290 kmdir. Marstaki kalderaların ortalama çapları Venüsten oldukça küçük (yaklaşık olarak 48 km) Dünyadaki kalderaların ortalama çapları ise 1,6 ila 80 km arasında değişmektedir.
Dünya'daki bazı kalderalar
Afrika
Ngorongoro Krateri, Tanzanya
Menengai Krateri, Kenya
Elgon Dağı, Uganda/Kenya
Fogo Dağı, Cape Verde
Erta Ale, Etiyopya
Nabro Volkanı, Eritre
Mallahle, Eritre
Asya
Doğu Asya
Dakantou Kalderası, Çin
Ma'anshan Kalderası, Çin
Yiyang Kalderası, Çin
Aira Kalderası, Japonya
Kussharo, Japonya
Kuttara, Japonya
Mashū, Japonya
Aso, Japonya
Kikai Kaldersı, Japonya
Towada, Japonya
Tazawa, Japonya
Ashi, Japonya
Halla Dağı, Güney Kore
Heaven Gölü-Baekdu Dağı, Kuzey Kore
Güneydoğu Asya
Pinatubo Volkanı, Filipinler
Taal Volkanı, Filipinler
Laguna de Bay, Filipinler
Batur, Endonezya
Krakatoa Volkanı, Endonezya
Toba Gölü, Endonezya
Tondano Dağı, Endonezya
Tambora Volkanı, Endonezya
Tengger Volkanı, Endonezya
Güneybatı Asya
Derik, Mardin, Türkiye
Nemrut Volkanı, Türkiye
Rusya
Akademia Nauk, Kamçatka Yarımadası
Golovnin, Kuril Adaları
Karymsky Kalderası, Kamçatka Yarımadası
Khangar, Kamçatka Yarımadası
Ksudach, Kamçatka Yarımadası
Kurile Gölü, Kamçatka Yarımadası
Lvinaya Past, Kuril Adaları
Tao-Rusyr Kalderası, Kamçatka Yarımadası
Zavaritski Kalderası, Kuril Adaları
Uzon, Kamçatka Yarımadası
Kuzey ve Güney Amerika
Amerika Birleşik Devletleri
Aniakchak Dağı, Alaska
Mazama Dağı, Oregon
Katmai Dağı, Alaska
La Garita Kalderası, Colorado
Long Valley, Kaliforniya
Henry's Fork Kalderası,
Idaho
Island Park Kalderası, Idaho,
Wyoming
Newberry Volkanı, Oregon
Okmok Dağı, Alaska
Valles Kalderası, New
Mexico
Yellowstone Kalderası, Wyoming
Kanada
Silverthrone Kalderası,
British Columbia
Edziza Dağı, British
Columbia
Bennett Gölü Volkanik
Alanı, British Columbia/Yukon
Pleasant Dağı Kalderası,
New Brunswick
Sturgeon Gölü Kalderası,
Ontario
Skukum Volkanizma Alanı,
Yukon
Blake Nehri Megakaldera
Alanı, Quebec/Ontario
New Senator Kalderası, Quebec
Misema Kalderası, Ontario/Quebec
Noranda Kalderası, Quebec
Meksika
Amealco Kalderası, Querétaro
Las Cumbres Kalderası, Veracruz-Puebla
Los Azufres Kalderası, Michoacán
Mazahua Kalderası, Mexico State
Şili
Chaitén
Cordillera Nevada Kalderası
Laguna del Maule
Sollipulli
Ekvador
Pululahua Jeobotanik Rezervi
Fernandina Adası, Galapagos Adaları
Sierra Negra, Galápagos Adaları
Cuicocha
El Salvador
Ilopango Gölü
Coatepeque Gölü
Diğerleri
Masaya, Nikaragua
Atitlan Gölü, Guatemala
Galán, Arjantin
Avrupa
Banská Stiavnica, Slovakya
Bakuriani/Didveli Kalderası, Gürcistan
Samsari, Gürcistan
Santorini, Yunanistan
Nisyros, Yunanistan
Askja, İzlanda
Grímsvötn, İzlanda
Katla, İzlanda
Krafla, İzlanda
Campi Flegrei, İtalya
Bracciano Gölü, İtalya
Bolsena Gölü, İtalya
Las Cañadas, İspanya
Ardnamurchan, İskoçya
Laacher See, Almanya
Lagoa das Sete Cidades, Azorlar, Portekiz
Furnas, Azorlar, Portekiz
Okyanusya
Rotorua Gölü, Yeni Zelanda
Okataina, Yeni Zelanda
Kapenga, Yen, Zelanda
Ohakuri, Yeni Zelanda
Maroa, Yeni Zelanda
Reporoa Kalderası, Yeni Zelanda
Taupo Gölü, Yeni Zelanda
Kilauea, Hawaii, ABD
Rano Kau, Easter Adası, Şili
Antarktika
Deception Adası
Hint Okyanusu
Cirque de Mafate, Réunion
Cirque de Salazie, Réunion
Enclos Fouqué, Réunion
Cirque de Cilaos, Réunion
Mars
Olimpos Dağı Kalderası
Venüs
Maat Dağı Kalderası