Köprülü Kütüphanesi

Köprülü Kütüphanesi, Osmanlı Devleti'nde müstakil bir binaya sahip olarak kurulan ilk vakıf kütüphanesidir. Aslen Köprülü Mehmet Paşa Külliyesi'nin içindeki bir yapı olarak tasarlanmış ancak Köprülü Mehmed Paşa öldüğünde sadece hamam ve medrese kısmı tamamlanabilmiş, yapının geri kalanı Fazıl Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır ve kendi kitaplarıyla babasının kitaplarını birleştirerek kütüphaneyi 1661'de bitirmiştir.
Çemberlitaş'ta Divanyolu üzerinde, Sultan II. Mahmud Türbesi'nin karşısındadır.
Dewey Onlu Sistemi'ne göre düzenlenmiş katalog ve Arapça baskılar kataloğu okuyucuların hizmetindedir. Mikrofilm, fotoğraf gibi istekler ve bilgisayar hizmetleri bağlı bulunduğu Süleymaniye Kütüphanesi tarafından karşılanır.
Mimarisi
Binanın mimarı Mustafa Ağa'dır ve binayı 500 m2'lik bir bahçenin ortasına inşa etmiştir.
Revaklı giriş altı adet sütunla desteklenir ve sütunların hemen üstünde üç adet küçük kubbe bulunur. Giriş sahanlığına dört basamakla çıkılır. Sahanlık doğrudan okuma salonuna açılır.
Giriş kapısının önüne kubbenin altına denk gelen bir camekan konulmuş, iç mekanın sağlı sollu bina duvarları önüne pencere boşlukları gözetilerek bir uçtan bir uca camekanlı, ahşap kitap rafları konmuştur. Ayrıca karşıdaki ve ortadaki pencerelerin arasına da iki raf dikilmiştir.
Kütüphane binasının bir metre kalınlığındaki duvarları bir sıra yontmataş, bir sıra tuğla ve horasan sıva ile inşa edilmiş ve tepesi kurşun kaplı bir kubbeyle örtülmüştür. Kubbe göbeğinde ve kubbe kasnağı çevresinde çeşitli motiflerden oluşan kalemişleri mevcuttur. Kubbeye destek veren kemerlerin birleştikleri köşelerdeki üçgen pandantiflerin altlarında maşaallah yazar.
İçeriye ışık girebilmesi için binanın üç cephesinde altlı üstlü iki sıra olmak üzere toplam 12 adet pencere açılmıştır. Arka cephede mermer söveli üç geniş pencere altta, bu pencerelere oranla daha dar olan üç pencere de yukarıdadır. Her iki yan cephesinde bir adet alt kısımda geniş mermer söveli pencere ile üstte daha dar ikişer pencere vardır. Alt pencerelerin tümü en dışta demir parmaklıklı şebekeler, onun içinde ahşap kasalı ve camlı pencereler, daha içeride ortası kündekari işlenmiş cilalı kapaklar ve en iç kısımda da dövme demirden yapılmış demir kepenkler bulunmaktadır. Bu koruma düzeni kapıda da uygulanmıştır.
1911'de yapılan ikinci tamirde minder, kilim, halı ve rahleler kaldırılarak masa ile sandalye konmuştur. Son düzenlemeyle ayrıca kitap raflarının hemen önünde bir miktar boşluk bırakılarak nal biçiminde yekpare, masa amacıyla kullanılan ahşaptan bir tezgah yerleştirilmiştir. Nal şeklindeki bu tezgahın orta noktasına; sırasıyla yazar adına, kitap adına ve konusuna göre alfabetik bir sırada fişleri içeren çekmeceli fiş dolabı ile ortada sekiz kişinin oturabileceği bir de masa konmuştur.
İşleyişi
Kütüphane'nin Osmanlı dönemindeki kullanım şartları, görevli kişiler ve bu kişilerin maaşları gibi bilgiler kütüphanenin vakfiyesinde kayıtlıdır. Bu kayda göre kütüphane; her haftanın pazar, salı ve perşembe günleri gün doğumundan ikindiye kadar açık kalacaktır. Ödünç kitap vermek yasaktır ancak medrese öğrencileri, kefil göstererek ya da rehin bırakarak üç aylığına kitap alabilmekte ve bu süre en fazla altı aya çıkabilmektedir.
2022 itibarıyla idari olarak Süleymaniye Kütüphanesi'ne bağlıdır. Binası restorasyon sebebiyle kapalıdır ve koleksiyonları bağlı bulunduğu kütüphaneye aktarılmıştır.
Kataloglar
Kütüphanenin ilk katalogu vakfiyede düzenlenmiştir. Sorasında 1883-1894 yılları arasında derlenmiş Devri Hamidi Fihristleri eserinde Köprülü-zade Mehmed Paşa Kütübhanesinde Mahfuz Kütüb-i Mevcudenin Defteri başlığıyla yer almıştır. 1986'da İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi tarafından 3 cilt, 647 sayfalık bir katalogu hazırlanmıştır.
Kitap sayısı
1864'te 3245,1878'de de 2777 olarak kaydedilmiştir. Birisi 1894-95 arasında Maarif Umumi Nezareti'nin yaptığı bir çalışmada ve bir diğeri 1900-1 yıllarında Adnan Cahit Ötüken'in yaptığı iki ayrı çalışmada 3118 kitap olduğu yazılmıştır. 1910 yılı kayıtlarında bu sayı 2760, 1973'te 5482, 1986 tarihli katalogta ise 3790 eser olduğu kaydedilmiştir. 1999'da 3634, 2004'te 3568 ve 2005'te de 5585 sayısı verilmiştir.
Koleksiyonlar
Dört koleksiyondan oluşur.
Köprülü Mehmed Paşa koleksiyonunda, Paşa'nın Arapça eserleri bulunmaktadır.
Fazıl Ahmed Paşa koleksiyonunda Arapça ve Türkçe tarih ve edebiyat eserleri bulunmaktadır, çoğunluğu; fıkıh, tasavvuf, tıp, tarih ve diğer konulardaki kitaplardır. Bununla birlikte bu koleksiyon, Osmanlı'daki okur yazar çevrenin hadis kitaplarına erişimi konusunda önemli bir yeniliktir. Bu koleksiyon öncesinde medrese kütüphaneleri çoğunlukla Arapça ders kitaplarından oluşmaktaydı. Örneğin Fatih'in külliyesindeki kitapların, II. Bayezid'in Edirne'deki kitaplığının büyük bir kısmı Arapça ders kitaplarından oluşmaktaydı. Bu koleksiyondan 56 kitabın biçimsel özellikleri bir yüksek lisans çalışması kapsamında incelenmiştir.
Koleksiyon mühürleri