İskender'in edebî mirası

Non utilo mundo / editus exemplum, terras tot posse sub uno / esse viro İskenderin en büyük kalıtı bu söz üzerine kurulmuştur. Ondan önce Platonun Respublicasında kurgulanan; fakat hep polisin sınırları içinde kalan ve uygulanabilir bir katılımcı demokrasinin işlediği şehir devleti yerini ülkeleri, denizleri, dağları, nehirleri ile geniş bir hinterlanda sahip territoryal devlete bırakmıştır. Bu, batıda monarşinin gerçek ilham kaynağıdır ve etkileri salt politik anlamda değil kültürel anlamda da elle tutulur dönüşümlerle kendisini göstermiştir. Yunan anakarasında Atina bir düşünce ve sanat başkenti olma özelliğini Anadolu ve daha doğudaki şehirlere terk etmiş; Bergama, Antiokheia, Seleukeia ve Mısırda İskenderiye, Akdeniz dünyasının yeni okulları, parlak birer uygarlık merkezi olmuşlardır. Ticaret kendisine yeni yollar, sahalar kazanırken doğudan getirilen zenginlikler Yunan dünyasında altın ve gümüş meskukatın artmasıyla ilk enflasyonist dalgalanmaları yaratmıştır.
Dünyanın Efendisi
İskenderin fetihleri Yunan dilini şarkın derinliklerine taşırken mimaride de doğu tesiriyle binaların oranları büyümüş, ilk tonoz denemeleri yapılmıştır. Monarkın yükselişi Klasik Çağdaki kamu yapılarının önüne profan saray ve ev mimarisini geçirmiş; düşünülebilir ki aynı tek adam fikri yontu sanatında euergetizm (onurlandırma) amaçlı heykelleri ve kişisel portreleri ortaya çıkarmıştır. Batıda oryantal motif ve düşünceler, synkretizm; doğuda Hindistanda ise Buddhaya antropomorf Yunan alışkanlıklarıyla vücut veren Greko-Buddhist sanat gelişmiştir. Doğunun batıya, batının doğuya nüfuz ettiği yeni bir dönem başlamıştır artık. J. G. Droysenin 19. yüzyılda adını koyduğu Hellenizm Çağıdır bu. Hindistanda Zeus, Şiva ve Çakranın maiyetine girerken Atinada Trak tanrısı Bendise ayinler düzenlenmesi, Sabazios, Kybele, Adonis, Attis gibi doğu tanrılarının Yunanistanda yüceltilmesi bu dönüşümün eseridir. Aphrodite, Atargatis ve Astarte ile; İsis, Demeterle; Dionysos, Osirisle; Herakles Melkartla bir tutulmaya başlanır ve İskenderiyede yeni bir kült doğar: Serapis. En önemlisi de İskenderle birlikte tanrı-kral fikrinin de batıda tanınmaya başlamasıdır. Roma İmparatorluğundaki tanrılaştırma düşüncesinin ve imparatorluk kültünün kaynağı İskenderdi. İskender doğudaki ilk tanrı-kral değildi; ama batıda, inançsız yandaşları ve alaycı Yunanlar hariç tutulursa, yaşarken tanrı bellenen ilk ve son hükümdar oldu.
İlham Kaynağı
Çağları ve kralları, komutanları ve edipleri etkiledi. Scipio Africanus ve kendisini İskender dostu olarak tanımlayan Julius Caesar onu örnek aldılar. Antonius, Kleopatradan doğan oğluna onun adını verdi. Augustus onun naşına altın bir çelenk takmakla kalmadı, yazışmalarını onun resmi mührüyle mühürledi. Traianus, Babilde ona kurban sundu ve Parth Seferinde büyük kralın gittiği yerleri bile aştığını söyledi. Julianusta İranı fethetme isteğini uyandıran, içinde canlandığını söylediği İskenderin ruhuydu. Caracalla, İskender takıntılı bir imparatordu. Makedon kıyafetleri giyiyor; kendisini onunla özdeşleştiriyordu. 16.000 kişilik bir Makedon falanksı kurmuştu. İskenderin zırhını kuşanan Caligula da aynı hastalıkla muzdaripti. Sadece batıda değil, doğuda da etkisi çoğu monarkta hissedilmişti. Fatih Sultan Mehmed, komutanı Gjergj Kastriotiye, tutsaklık yıllarındaki cesaretinden ötürü İskender adını vermişti. Makedonyalı kral, adına düzülen İskendernamelerde bir İslam kahramanı olmuş, Zulumat ülkesinde Hızırla beraber abıhayatı aramış, Kabe ve Kudüsü ziyaret etmiş, Ayine-i İskenderle kerametler sergilemiş; yer yer kadim bir peygamber olarak Zülkarneynle özdeşleştirilmişti.
II. Mehmed, kendisini yıktığı Romanın varisi sayarken, Caracalla Constitutio Antoniniana ilan ederken örnekleri oydu. Frank Holtun dediği gibi Şarlmandan Napolyona kadar ünlü generallerden oluşan yüz kuşağı karanlıkta bırakacak kadar güçlü bir gölge düşürmüştü. Dante onu cehennemin yedinci katına atsa da popüler bir Yunan masalı ancak onun varlığıyla teskin olan nereidleri anlatır: Yunan denizciler zaman zaman kendilerine Büyük İskender nerede? diye soran bir nereidle karşılaşırlar. Bu yaratığı tatmin edecek tek cevap: Büyük İskender yaşıyor ve hüküm sürüyor cevabıdır.
Tarihler
Büyük kralla ve onun kariyeriyle ilgili az sayıda antik kaynak vardır. İskender döneminin orijinal kaynakları ise günümüze ulaşmamıştır. Elimizde, alıntılar ve atıflardan oluşan en erkeni MÖ 1. yüzyılın üçüncü çeyreğinde kaleme alınmış yazınsal yapıtlar bulunmaktadır. İskender döneminde veya hemen sonrasında yazılmış, günümüze ulaşmayan antik metinler şunlardır: MÖ 334te orduyla beraber Anadoluya geçen, Aristonun yeğeni Olynthoslu Kallisthenes Deeds of Alexander adlı eserinde seferin başından, 327deki kuşkulu ölümüne dek tanık olduğu önemli olayları yazmıştır. Bu eser, hükümranlığın ilk yarısı için yetkin bir kaynaktı ve elimize ulaşan anlatıları etkilemiştir. Lampsakoslu Anaksimenesin de On Alexander başlıklı, en az iki kitaptan oluşan içeriğini bilmediğimiz bir yapıtı vardır. Astypalaialı Onesikritosun içeriği değil; ama adı bilinmeyen yapıtından ise Strabon ve Pliniusun atıfları sayesinde haberdarız. Giritli Nearkhos, İskenderin geri dönüşünde, orduyu İran kıyılarında donanmayla takip etmiş ve eserinde Hint Okyanusu ve Mekran Çölündeki sıkıntılara değinmiştir. Arrianos, İndica adlı Hindistanı anlatan metninde onun yapıtından yararlanmıştır. İkisi de kısmen otobiyografik özellikler taşıyan yapıtlarında Ptolemaios ve Aristobulos da Arrianosun kaynakları arasında yer almıştır. Ptolemaios, MÖ 335ten İskenderin Babildeki ölümüne dek geçen süreyi anlatırken, Aristobulosun eseri MÖ 301deki meşhur İssos Savaşından başlar. İlk İskender tarihçileri içinde en etkilisi İskenderiyeli Kleitarkhostu. 12 ciltten fazla ve tüm İskender dönemini anlatan çalışması MÖ 310dan evvel yazıldı ve sefere katılmamış olsa da önemli görgü tanıklarına ulaşabilmişti. Magnesialı Hegesia ve Salamisli Aristosa ait geç tarihli etkisiz yapıtlar da vardır. Mytileneli Charesin Histories of Alexanderı da İskenderin son yılları ve Susadaki evlilik şölenleri ile ilgili ayrıntıları içerir. Ephemerides veya Royal Diaries denen, saraydaki günlük olayların ve toplantıların kaydedildiği resmi günlükler de bulunmaktadır. Etkileri günümüze dek süren İskender romansları ve İskendernameler ise kralı tarihi kişiliğinden ayrıldığı bir efsane örgüsü içinde işler. İskender romanslarının temel kaynağı, MS 2. yüzyılda İskenderiyede Mısır asıllı bir Yunanın Yunanca yazdığı halk destanıydı. Orta Çağda da İskenderin tarihsel kişiliğinin silikleştiği, İrlanda, Alman, İtalyan, İsveç, Danimarka ve İskoç dillerinde romanslar ortaya çıktı. Bu romanslar 12. yüzyılın sonlarına doğru önemini yitirdi ve rönesans döneminde klasik bilimin canlanmasıyla tarihsel öykülerin İskender romanslarının yerini alacağı bir döneme girildi. İran, Hint ve Türk edebiyatlarındaki İskendernamelerde de kral, tarihsel kişiliği yerine Doğu mistisizmi etkisinde efsanevi bir kahraman olarak ele alınmıştır. Konuyu İskendername adıyla bağımsız bir yapıt olarak ele alan ilk şair, Genceli Nizamidir. İran edebiyatında Hüsrev-i Dehlevinın Ayine-i İskenderi, Hint edebiyatında Gakulaprasadanın Karname-i Skenderisi diğer önemli eserlerdir. Türk edebiyatında ilk ve en görkemli örneği ise Ahmedi vermiştir. Ayrıca Ali Şir Nevainin de bu konuyla ilgili Sedd-i İskenderi adlı bir yapıtı vardır.
Tekrar antik kaynaklara dönecek olursak, bugün elimizde konuyla ilgili altı yapıt bulunmaktadır:
MÖ 1 MS 1. yüzyıllarda yaşayan Amasyalı Strabonun Geographikası...
MÖ 1. yüzyılda yaşamış Diodorus Sikeliotesin BibliothequeHistoriquesi...(Evrensel Tarih adlı bu eserin XVII. Kitabı İskender çağını anlatır.)
MS 1. yüzyılda yaşamış Romalı tarihçi Quinte Curtius Rufusun Historiesi...
MS 1. yüzyılın ortalarında doğan Plutarkhosun Bioi Paralelloi si...
MS 3. yüzyılda yaşayan Romalı Justinin, Augustus döneminde yazan Trogus Pompeusun detaylı bir özeti halinde kaleme aldığı Epitoma Historiorum Philippicarum Pompei Trogisi...
Bugün elimizde bulunan en önemli İskender anlatısı Arrianosunkidir. Onun, Alexandrou Anabasis adlı kitabı, günümüze gelmeyen Ptolemaios, Aristobulos ve Kallisthenes tarafından yazılan birincil kaynaklar kullanılarak verilmiş bir üründür. Onlarla ilgili asal bilgilere de bu kitapla ulaşırız. Arrianos, birinci kitabında Ptolemaios Lagu ve Aristobulos oğlu Aristobulosun Philippos oğlu İskender hakkında yazdıklarının birbirleriyle aynı olan yerlerini tamamıyla kabul ettim. Yazdıklarının birbiriyle farklı olduğu yerlerde ise en inanılır ve aynı zamanda da yazmaya değer olanını seçtim der; fakat kendi tarihini ayrı tutmayı da ihmal etmez: ... bu kadar tarihçiden sonra benim böyle bir kitap yazmaya girişmeme şaşıran ve bunun sebebini soran olursa önce ötekilerin bütün yazdıklarını okusun, onlardan sonra benim eserimi eline alsın. İşte asıl o zaman şaşıracaktır. Ne yazık ki bahsedilen kaynaklar günümüze kadar ulaşmadığı için böyle bir şansımız yok. Bu da Arrianosun çalışmasını önemli kılan başlıca unsur.
Lucius Flavius Arrianus Ksenophon, MÖ yaklaşık 86 yılında Bithynia Eyaletinin başkenti Nikomedeiada yani bugünkü İzmitte doğmuş bir yurttaşımızdır. Lucius Flavius ön adı onun ve ailesinin Roma vatandaşı statüsü taşıdığına işaret etmektedir. MS 1. yüzyılın sonları veya 2. yüzyılın başlarında Stoacı düşünür Epiktetosun yanında eğitim almak üzere Yunanistanın kuzeybatısındaki Nikopolis şehrinde bir süre kalan Arrianosun, İmparator Hadrianusla da yakın bir dostluğu olmuştur. Kapadokya Eyalet Valiliği görevine başlamadan önce yazdığı Periplus Ponti Euxini adlı eser de Hadrianusa seslenen bir mektup niteliğindedir. Ayrıca Arrianos, MS 131 yılındaki bu valilik görevinden 2 yıl önce de Romada 129 yılı konsülü seçilmiştir. Diğer eserleri: Alanlara karşı düzenlediği sefer hakkındaki Alanike Historia, Hindistanın tarihini ve halkını anlatığı İndica ve İskenderin haleflerini anlattığı Tameta Aleksandrondur.
İskenderin seferlerini anlattığı ve en önemli yapıtı sayılan Alexandrou Anabasis ile kendisinden 300 yıl kadar önce Onbinlerin Dönüşünü anlatan Ksenophonla eşdeğer görülmüştür; zaten kitabında da yer yer onunla çekişme halindedir. Bu eser, Türkçede ilk olarak Hayrullah Örs tarafından çevrilerek birincisi 1945, ikincisi ise 1949 yılında olmak üzere iki cilt halinde İskenderin Anabasisi adıyla M. E. B. Yunan Klasikleri serisinde yayınlanmıştır; ancak hem artık baskısının bulunmayışı hem de dilinin eskiliği sebebiyle yararlanılması güçtür. 2004 yılınının sonlarında vizyona giren ve epey ses getiren Oliver Stone yapımı Alexander adlı sinema filmi sayesinde İskenderle ilgili yeni çeviri kitapların da vitrinler de yer almaya başlaması sonucu yayıncıların gündemine giren Arrianosun yapıtı, Ekim 2005te, Furkan Akderinin antik Yunanca metinden yaptığı çeviriyle, Alfa yayınları Antik Çağ Dizisi içinde İskenderin Seferi adıyla yerini aldı; Kitap dipnot kaymaları ve rahatsız edici derecede rastlanan dizgi ve imla hatalarıyla malul olsa da önemli bir eksiği giderdiği için yine de övgüyü hakediyor. Bu çeviriden iki ay sonra, Aralık 2005te ise Meriç Metenin Loeb İngilizce metinden çevirisini yaptığı bir diğer baskı İskenderin Seferleri başlığıyla piyasaya sürüldü.
Kitaplık
Belirttiğimiz gibi bu çeviriler ve diğer çalışmaların dilimize kazandırılmasında Oliver Stoneun sinemacılık açısından pek beğeniyle karşılanmasa da kendisinden epeyce söz ettiren filminin etkisi büyüktür. Bu filmden önce dilimizde İskenderle ilgili sahaf niteliği taşımayan ve ulaşılabilen kitap sayısı dokuz ve bunlardan beş tanesi roman iken, (diğer dört kitaptan üçü de Droysenin üç ciltlik anlatısıdır. Yani hepi topu iki tarih kitabı vardır.) filmden sonra çoğu akademik nitelikli veya yarı popüler olarak adlandırılabilecek, Arrianos hariç, yedi kitap daha yayınlanmıştır. Bu konuda Türkçedeki telif veya çeviri eserler, romanlar da dahil olmak üzere kronolojik sırayla, şunlardır(italik ve altı çizili olanlar romandır):
Ahmet Refik, Büyük İskender, (1931), Kanaat Kütüphanesi, 88 sayfa.
M. Emin Bosch, Helenizm Tarihinin Anahatları I, çev.: Sabahat Atlan (1942), İÜEFY, 164 sayfa.
M. Emin Bosch, Helenizm Tarihinin Anahatları II, çev.: Afif Erzen (1943), İÜEFY, 184 sayfa.
Suad Yurdkoru, Büyük İskenderin Anadolu Savaşları, (1961).
Wallerio Massimo Manfredi, Büyük İskender, 3 cilt çev.: Eren Cendey (2000), Can.
J. Gustave Droysen, Büyük İskender, 3 cilt, çev.: Bala Candemir, (2000), Sosyal Yayınlar, 816 sayfa.
Plutarkhos, İskender, (2001), Kastaş, 169 sayfa.
Harold Lamb, Büyük İskender. Dünyanın Sonuna Yolculuk, çev.: Suat Kaya, (2002), Yurt.
Klaus Herrmann, Babilin Üzerine gece Çöküyor, çev.: Ogün Duman, (2002), Yurt.
Paul Doherty, Büyük İskender. Bir Tanrının Ölümü, çev.: Selim Yeniçeri, (2004), Koridor, 336 sayfa.
Frank L. Holt, Büyük İskender ve Fil Madalyonlarının Sırrı, çev.: Yeşim Kafa, (2004), Bileşim, 201 sayfa.
Sigfried Lauffer, Büyük İskender, çev.: Nilgün Sorguç, (2004), İlya, 456 sayfa.
Niklas Krog, Büyük iskender 1. Tanrıların Oğlu, çev.: Ali Arda, (2004), Yerdeniz.
Claude Mosse, Büyük İskender, çev.: Nuriye Yiğitler, (2005), Altın Kitaplar, 240 sayfa.
Flavius Arrianos, İskenderin Seferi, çev: Furkan Akderin, (2005), Alfa, 317 sayfa.
A. Brian Bosworth, Fetih ve İmparatorluk. Büyük İskenderin Yaşamı ve Savaşları, çev.: Hamit Çalışkan, (2005), Dost, 391 sayfa.
Arrian, İskenderin Seferleri, çev.: Meriç Mete, (2005), İdea, 252 sayfa.
Michael Wood, Büyük İskenderin Ayak İzlerinde Yunanistandan Asyaya Yolculuk, çev.: Sevinç Altınçekiç, (2006), Us Kitapları, 256 sayfa.
19. Jona Lendering, Büyük İskender, çev.: Burak Sengir, (2009), Kitap Yayınevi, 456 sayfa...
Kaynak: Göktürk Ömer Çakır, "İskender'İn Yazınsal Mirası".
Edebi