Esat İleri

Mehmet Esat İleri (d. 1882, Gümülcine ö. 15 Nisan 1957, İzmir), Türk siyasetçi, yazar, öğretmen.
Türk Kurtuluş Savaşı'nda Aydın cephesinde önemli yararlıklar göstermiş, TBMM 1. Dönem ve TBMM 2. Dönem'de Muğla milletvekilliği yapmış bir siyaset adamı ve yazardır.
Yaşamı
1882 yılında Gümülcinede dünyaya geldi. Babası Müderris Mehmet Hilmi Efendidir. Babası, müderrislikle yetinmemiş, siyasetle de uğraşmış ve I. Meclis-i Mebusanda Balkan Savaşı öncesinde Gümülcine mebusluğu yapmış bir kimsedir.
Eğitimini tamamladıktan sonra orta ve lise düzeyindeki okullarda öğretmenlik yaptı. Bir yandan da siyasetle uğraştı ve İttihat ve Terakki Partisine girdi.
Balkan Savaşı Yılları
Balkan Savaşına gönüllü olarak katıldı. Savaşta, Gümülcine Yunanlar tarafından işgal edilmişti. Yunan kuvvetleri çekilince Batı Trakya Bağımsız Hükumetini kurarak bölgenin bağımsızlığın ilan edenler arasında yer aldı; kurulan bu devlet, varlığını 3 ay sürdürebildi. İmzalanan İstanbul Antlaşması ile Osmanlı Devleti Gümülcineyi Bulgaristana bırakınca ailesiyle birlikte İstanbula göç etti.
I. Dünya Savaşı Yılları
I. Dünya Savaşı yıllarında Aydın Sultanisinde öğretmenlik yaptı. İzmir'in Yunan işgaline uğraması üzerine hükumet tarafından yatılı öğrenciler ile birlikte İstanbula gelmesi emredildiğinde bu emri yerine getirmedi. Sultanilerde öğretmenlik yapmayı 15 yıl kadar sürdürdü. I. Dünya Savaşı sırasında Cihad-ı Ekber adlı bir broşür yayımladı.
Damat Ferit Paşa hükumetinin şehzadeler başkanlığında Anadoluya gönderdiği ve halkı mütareke şartlarına ikna etmekle görevlendirdiği Şehzadeler Nasihat Heyeti, 29 Mayıs 1919da Aydına geldiğinde Heyet Başkanı Şehzade Abdurrahim Efendi ve Süleyman Şefik Paşa ile tartışarak dikkatleri çekti.
Aydının işgal edilmesi üzerine direnişe geçen kuvvetlerin içinde yer aldı; Hilal-i Ahmer Cemiyeti Teşkilatının başında savaş yaralılarının tedavisi için uğraş verdi;
Yunan askerlerinin Müslüman halka yaptığı zulmü dünya kamuoyuna duyurmak üzere kurulan komitede görev aldı ve şikayetlerini İtilaf devletleri ile hükumete iletmek üzere Rodos yoluyla İstanbula giden 3 kişilik heyette Aydın Hilal-i Ahmer Cemiyeti Başkanı sıfatıyla bulundu. Heyet, mezalime ilişkin belgeyi Fransızcaya çevirip Avrupa basınına iletmesi için Rodos Valisinin yardımını sağlamış; ancak İstanbulda hükumet ve padişah tarafından kabul edilmemişlerdi. İttihat ve Terakki mensuplarıyla görüşen Esat Bey ve arkadaşlarının çabaları sayesinde İtilaf Devletlerinin bölgeye inceleme heyeti göndermesi sağlandı.
Milletvekilliği
I. TBMM için yapılan seçimler sonucunda 10 Ekim 1920den itibaren Aydın milletvekili olarak mecliste yer aldı. Türk Tayyare Cemiyetinin ilk idare heyetinde ve Himaye-i Etfal Cemiyeti'nin kurucuları arasında bulundu.
Aydın dolaylarında çarpışmalara katılan Esat Beyin cesaretlendirici konuşmaları milis kuvvetleri üzerinde etkili olduğundan kendisine Demirci Mehmet Efe ve Yörük Ali Efe, Fahri Ordu Müftüsü adını verdi. Askerlerin ihtiyaçları için halktan yardım toplamakta başarılı oldu.
1922 yılında Manisada Düşündüklerim, Dileklerim, Emellerim adlı küçük bir kitap bastırdı. Bu eserde ülkenin refahı için neler yapılması gerektiği konusundaki düşüncelerini yazdı.
Kendisine Kasım 1923 tarihli Meclis kararı ile verilmesi kararlaştırılan Kırmızı-Yeşil Şeritli İstiklal Madalyasını 23 Mart 1925 tarihinde TBMM Genel Kurulunda yapılan törenle göğsüne taktı.
II. TBMM için yapılan seçimler sonucunda Menteşe (Muğla) milletvekili seçildi. Lozan Anlaşması ile ilgili meclis oturumlarında çarpıcı eleştiriler yaptı, anlaşmanın oylanması sırasında kırmızı oy kullananlar arasında yer aldı.
Son Yılları
II. dönem milletvekilliği sona erdikten sonra İzmirin Torbalı ilçesine yerleşti. Yeni ve ileri fikirlere ilgisi nedeniyle Soyadı Kanunu çıktığında İleri soyadını aldı.
2 Ekim 1948de Türk Basın Birliğinin, elli yıl Türk basınına ve maarifine hizmet edenler için düzenlediği jübilede yer aldı.
15 Nisan 1957'de İzmir-Torbalı şosesi üzerinde bir trafik kazasında, 75 yaşında vefat etti.
Dört çocuk sahibi olmuştur.