İbrahim Şinâsî

İbrahim Şinasi () (5 Ağustos 1826, İstanbul 13 Eylül 1871, İstanbul), Türk gazeteci, yayımcı, şair ve oyun yazarı.
Türk toplumunda Tanzimatın ilanı ile başlayan batılılaşma sürecinin ilk ve en önemli yazarlarındandır. Türk toplumunu batı tarzındaki şiirle tanıştıran ve tiyatro, makale gibi Batılı edebi türlerin ilk örneklerini veren Şinasi yenilikçi fikirleri ve edebiyat sahasındaki çalışmalarıyla kendi döneminin aydınlarını etkilemiş önemli bir isimdir.
Geniş halk kitlelerini eğitmek için gazeteyi bir araç olarak gören Şinasi, ilk Türkçe özel gazete olan Tercüman-ı Ahval'i Agah Efendi ile birlikte çıkardıktan sonra matbaa kurup Tasvir-i Efkar adlı gazeteyi çıkarmış; tefrika, abone gibi kavramları ülkenin gazetecilik yaşamına getirmiştir. Sanatçı tiyatroyu da eğitime katkı sağlamak üzere bir araç olarak değerlendirdi ve ilk Türkçe tiyatro olan Şair Evlenmesi'ni kaleme aldı ancak bu tiyatro sahnelenemedi. Tasvir-i Efkar Matbaası'nda kendi ekonomik sermayesiyle matbaacılık, yayımcılık yaptı; bastığı eserlerle kültür hayatına katkı sağladı. Hayatının son yıllarını Osmanlıca lügat hazırlamaya adamıştır.
Hayatı
İstanbulun Cihangir semtinde dünyaya geldi. Doğum tarihi tam olarak bilinmez. Farklı kaynaklarda 1824, 1826 veya 1827 yıllarında doğduğuna ilişkin bilgi vardır. Mustafa Nihat Özön, Ömer Faruk Akün, Ahmet Rasim, Ali Canip Yöntem gibi araştırmacı ve yazarlar doğum yılı olarak 1824'ü esas alırlar fakat yakın dostu ve araştırmacı yazar Ebüzziya Tevfik doğum yılının 1826 olduğunu dile getirmiştir. Bazı araştırmacılar doğum yılı bile belli olmayan Şinasi için 5 Ağustos 1826 tarihini verseler de belgeyle sabit olmadığından bu tarihin doğruluğu kesin olmaktan uzaktır. Bununla birlikte bugün sahip olunan belge niteliğindeki iki kaynağa göre doğum yılının 1826 olduğu tahmin edilmektedir.
Babası, topçu yüzbaşı Mehmet Ağa, annesi ise Esma Hanımdı. 1828'de babası Yüzbaşı Mehmet Bey'in Rusya ile yapılan savaşta Şumnu'da şehit düşmesiyle henüz iki yaşındayken yetim kaldı.
Çocukluğu yokluk içinde geçti. 1832'de Mahalle Mektebi'ne girdi. İlköğretimini Mahalle Sıbyan Mektebi'nde ve Feyziye Okulu'nda tamamladı.
Memuriyet hayatı
Memuriyet hayatının on beş yaşından önce başladığı tahmin edilir. Annesi Tophane Müşirliğinde binbaşı rütbesiyle görevli bir kişiyle evlenince üvey babası tarafından Tophane Müşiriyeti Mektubi Kalemi'ne katip adayı olarak girmesi sağlandı. Burada görevli memurlardan İbrahim Efendi'den Arapça ve Farsça öğrendi. Aynı kalemde görevli eski adı Chateauneuf olan Reşat Bey'den Fransızca dersi aldı. Bu görevindeki çalışkanlığı ve başarısı nedeniyle, önce memurluk sonra hulefalık derecesine yükseltildi.
Tophane Müşiriyetine verdiği bir dilekçe üzerine 1849'da maliye alanında eğitim alması için devlet tarafından Paris'e gönderildi. Mustafa Reşid Paşa tarafından maliye eğitimine yönlendirildi. ancak edebiyat ve dil konularındaki çalışmalarını sürdürdü. Oryantalist De Sacy Ailesi ile dostluk kurdu. Ernest Renan'la tanıştı, Alphonse de Lamartine'in toplantılarını izledi. Oryantalist Pavet de Courteille'e çalışmalarında yardım etti. Ünlü dilbilimci Paul Emile Littré ile tanıştı. Durub-ı Emsal-i Osmaniyye (Osmanlı darb-ı meselleri-atasözleri) adlı eseri hazırladı (1863te basılmıştır). Bu eserde Türkçe atasözlerini Farsça ve Arapça karşılıkları ile karşılaştırdı; varsa Fransızca benzerlerini ilave etti. 1851'de Société Asiatique'e üye seçildi. Buraya Kemal Efendiden (Mart 1850) sonra üye olan ikinci Türktür.
1854'te Paris dönüşünde bir süre Tophane Kalemi'nde çalıştı. Daha sonra Meclis-i Maarif Üyeliği'ne atandı. Kimi kaynaklara göre Encümen-i Daniş'te de görev yapmıştır. Koruyucusu Sadrazam Mustafa Reşit Paşanın görevinden ayrılması üzerine Meclis-i Maarif üyeliğinden çıkarıldı. Görevinden uzaklaştırılmasına sebep olarak memuriyete ve rütbesine yakışmayacak davranışlarda bulunması ve hatta sakalını tıraş etmesi gösterilmektedir. Reşit Paşa, 1857'de yeniden sadrazam olunca, Şinasi de eski görevine döndü. 1858de Mustafa Reşit Paşanın ölümünden sonra Yusuf Kamil Paşanın koruyuculuğunu kazandı.
1858-1859 yılları içinde Şinasinin Tiryal Sultanın sarayından Navekter Hanımla evlendiği, ilk kitabı "Tercüme-i Manzume"yi yayınladığı ve Kuleli Olayı diye bilinen Sultan Abdülmecide karşı düzenlenmiş bir suikast olayına adının karıştığı bilinmektedir.
1862den itibaren çıkardığı Tasvir-i Efkar adlı gazetesinde siyasi otoriteyi rahatsız edecek bazı hicivleri ve genellikle eleştirici tutumu yüzünden doğrudan Sultan Abdülazizin iradesiyle 4 Temmuz 1863te Meclis-i Maarifteki işine son verilerek memuriyetten ihraç edilmiştir.
Gazeteciliği
Tercüman-i Ahval
1860'ta Agah Efendi ile birlikte Tercüman-ı Ahval Gazetesi'ni çıkararak gazeteciliğe başladı. Bu gazete ile birlikte ilk özel Türk gazetesi yayın hayatına girmiş oldu. Şinasinin Türk edebiyatında batılı tarzda ilk tiyatro eseri olan Şair Evlenmesi adlı piyesi bu gazetede imzasız olarak yayımlandı. Kostaki Efendinin Heyet-i Sabıka -i Kostaniye adlı eserini de Rumcadan çevirerek gene tefrika tarzında bu gazetede yayımladı. Tefrika, abone gibi gazetecilik terimleri de ilk defa onun tarafından dile kazandırıldı.
Tasvir-i Efkar
Altı ay Tercüman-i Ahvali Agah Efendi ile çıkardıktan sonra ayrılıp kendi matbaasını ve gazetesini kurmak için tek başına çalışmaya başladı. Tasvir-i Efkar adlı gazetesinin ilk sayısı 27 Haziran 1862de yayımlandı. Ebüzziya Mehmed Tevfike göre gazetenin ilk sayısı Sadrazam Keçecizade Fuad Paşa tarafından Abdülazize sunulunca padişah gazeteyi çok beğenmiş, mükafat olarak Şinasiye 500 altın göndermiştir. Tasvir-i Efkarın kuruluşundan dört ay sonra Namık Kemal, ardından Ebuzziya Tevfik gazetede çalışmaya başladı.
Şinasi, 1863'te Meclis-i Maarif'teki görevine son verilmesinden sonra 30 Ocak 1865e kadar Tasvir-i Efkarın başında kalmaya devam etti. Tasvir-i Efkarda yayımladığı Ceride-i Askeriyye hakkındaki yazısı üzerine Sadrazam Fuad Paşa kendisine bir mektup göndererek bu dergiyle ilgilenmesini istediyse de Şinasinin bu vazifeyi kabul veya reddettiğine dair bir kayıt bulunamamıştır.
Bu dönemde Ruzname-i Ceride-i Havadis gazetesinde bir dil meselesi ile ilgili olarak Şinasiye karşı yazılan imzasız yazılar önemli bir kalem savaşı başlattı. Başkalarının da katılımıyla büyüyen ve edebiyat tarihine Mesele-i Mebhusetü Anha olarak geçen bu tartışmada Ruznamedeki yazıların dil konusunda muhafazakar bir tutumu olan Küçük Sait Paşaya ait olduğu bilinir. Tartışma, Şinasinin tutumu ve eleştiri için ortaya koyduğu özlü kurallar bakımından önem taşır. Şinasi, Tasvir-i Efkarın tirajını, o güne kadar hiçbir gazeteye nasip olmamış bir şekilde yükseltip 20.000 üzerine çıkaran tartışmayı<ref name=kalem>{{Web kaynağı |url=http://www.dunyabulteni.net/haber/161845/osmanlida-bir-kalem-savasi-mesele-i-mebhusetu-anha |başlık=Osmanlıda bir kalem savaşı: Mesele-i Mebhusetü Anha Dünya Bülteni Tarih Dosyası, 0106.2011 |erişimtarihi=25 Haziran 2015 |arşiv-url=https://web.archive. org/web/20150626124342/http://www.dunyabulteni.net/haber/161845/osmanlida-bir-kalem-savasi-mesele-i-mebhusetu-anha |arşiv-tarihi=26 Haziran 2015 |ölüurl=hayır }}</ref> 4 ay sonra 27 Aralık 1864te birden kesmiş ve bir süre sonra Parise kaçmıştır.
Yayımcılık hayatı
Şinasi, Tasvir-i Efkar gazetesini kurduktan sonra Bahçekapıda Tasvir-i Efkar Matbaasında matbaa, yayım ve editörlük işleriyle de ilgilenmiştir. Şinasiden önce bu faaliyetler devlet eliyle resmi ve yabancı tebaa tarafından yarı resmi olarak sürdürülmekteydi. Şinasi, kendi ekonomik sermayesiyle bu faaliyetleri yürüten ilk kişi oldu.
Şair, kendi şiirlerinden yaptığı seçkiyi Müntahabat-ı Eş'ar adıyla 1862de bu matbaada yayımladı. Şiirlerini Divan adı dışında bir adla, kendine ait bir matbaada basıp okuyucusuna sunması divan tertip etme geleneğini kırma ve yıkma yolunda somut bir adım olarak değerlendirilir.
Şinasi, gazetede tefrika halinde yayımlanan yazıları Tasvir-i Efkar Matbaasında kitap olarak bastı. Bu eserlerin başında Ahmed Vefik Paşanın Ebülgazi Bahadır Handan tercüme ettiği Uşal Şecere-i Türkisi ve Hikmet-i Tarihi, Katib Çelebinin Düsturül-amel li-ıslahil-halel ve Mizanül-hak fi ihtiyaril-ehak adlı kitapları, Behcet Mollanın Bufondan yaptığı Tarih-i Tabii tercümesi gelir.
Parise kaçışı
1865te Tasvir-i Efkarı Namık Kemale bırakıp Fransaya gitti. Şinasinin bu gidişinin arkasında 1 Ocak 1865te yürürlüğe konacak olan Matbuat Nizamnamesinin ağır şartlarının bulunduğu tahmin edilmektedir. Pariste sözlük çalışmalarına yöneldi. Masrafları Mustafa Fazıl Paşa tarafından karşılandı, Jean Pietri vasıtasıyla Namık Kemalle haberleşti. Ancak Namık Kemal ve diğer Yeni Osmanlılar Parise geldiklerinde onlardan uzak durarak çalışmalarına devam etti. Société Asiatique Üyeliği'nden ayrıldı.
1867de Sultan Abdülaziz Parise gelince Padişaha refakat eden Fuad Paşa ile görüşüp İstanbula dönmesi konusunda söz veren Şinasi, padişahın maiyetiyle beraber Peşteye gitti. Padişahın ayrılmasının ardından orada bir süre daha kalıp Macar dil bilginleri ve şarkiyatçılarla görüştü. 24 Eylül 1867de Köstence yoluyla İstanbula dönen Mustafa Fazıl Paşanın Peşteden onu da alıp İstanbula getirdiği düşünülür. Sadece birkaç ay İstanbulda kalan Şinasi bu arada, Fuad Paşaya bir dilekçeyle başvurup İstanbula dönmesi yolunda yardım ricasında bulunan karısını bu davranışından dolayı boşadı.
Paris'e kısa bir süre sonra tekrar döndü. Burada kaldığı iki yıla yakın sürede, Fransa Milli Kütüphanesinde Osmanlı Lügati için çalıştı. Neredeyse hayatının tek amacı haline gelen bu eser tı harfine kadar hazırlanmıştır. Ancak bu çalışmaların günümüze kadar hiçbir parçası ele geçmemiştir.
Son yılları
Şinasi, 1869'da İstanbul'a dönüp bir matbaa açtı ve eserlerinin basımıyla uğraşmaya başladı. Önce Babıalideki matbaasına yerleşip dizgi işlerini kolaylaştırıcı bir sistem arayışına girdi, ilaveleriyle beraber 500-600 çeşidi bulan harf sayısını 112ye indirdi ve bu yeni teknikle eserlerini bastı.
13 Eylül 1871'de beyin tümöründen öldü. Ayaspaşa Mezarlığına defnedildi. Mezarının yeri kaybolmuştur. Mezarı, 3 Ocak 2021'de Beyoğlu'ndaki Ayaspaşa Palas binasının altında tespit edilmiştir.
Ölümünden sonra yapılanlar
Şinasinin ölümünden sonra Ebüzziya Tevfik, Müntahabat-ı Tasvir-i Efkar (18851886) adlı kitabı hazırladı.
Yine Ebuzziya Tevfik tarafından aynı isimle 1894 yılında çıkarılan başka bir kitapta ise Şinasinin Tasvir-i Efkarda çıkan bazı makaleleri bir araya toplanmıştır.
Fatin Efendinin Hatimetül-eşar adlı tezkiresinin, Şinasi tarafından yeni bir tertip ve ifadeyle hazırlanan baskısının ilk elli iki sayfasını (17-21 arası eksik) Ömer Faruk Akün formalar halinde ele geçirip 1961de yayımlandı.