Kara Timurtaş Paşa

Kara Timurtaş Paşa, Ertuğrul Gazi'nin silah arkadaşlarından Aygut Alp'in torunudur. Babası Kara Ali Bey olup, yine Osman Gazi'nin mücadelelerine katılmış ve 1308'de kendisine verilen bir müfreze ile Apolyont Gölü (Uluabat Gölü) üzerindeki Alyos adasının zaptına gönderilmiş ve orayı sulhen alarak orada bulunan büyük bir kilisenin Rumlarca hürmet edilen papazını ailesiyle Osman Gazi'ye getirmiş, Osman Gazi'de papazın güzelliği ile meşhur kızını Kara Ali Bey'e nikahlamıştır. Hereke Kalesi kuşatmasında Kara Ali Bey'in gözüne bir ok isabet ederek sakat bırakmıştır.
Hayatı
Kaynaklarda Kara lakabıyla anılmakta olup ilk Osmanlı vezirlerinden biri kabul edilir. Tarihi geleneğe göre ailesi Osman Beyin silah arkadaşlarından Aykut Alpe dayanır. Babası Aykut Alpin oğlu Kara Ali Bey olarak gösterilir; ancak bu bilgilerin teyidi güçtür. Hayatının ilk dönemleri ve faaliyetleri hakkında bilgi yoktur. Babasıyla birlikte Marmaranın güney sahillerinde fütuhatta bulunduğu ve Süleyman Paşa ile Rumelide seferlere katıldığı belirtilirse de bu bilgiler yine ilk Osmanlı kaynaklarıyla teyit edilememektedir. Hoca Sadeddin Efendi onun Orhan Bey zamanında 1334 yılı civarında Gemlikin alınmasında rol oynadığını ve Rumeli yakasına geçen ilk beyler arasında olduğunu belirtir. Fakat bu bilgiler de şüphelidir. Neşri ve Ruhi tarihlerinde ise adı, I. Muradın cülusu sırasında yahut Rumeli yakasına ikinci geçişinde Şehzade Bayezidin yanında, belki de onun lalası sıfatıyla Bursada muhafaza hizmetinde kalması dolayısıyla geçer. Daha sonra muhtemelen I. Muradın emriyle Lala Şahin Paşa ile beraber Tunca nehri boyunca yapılan fetihlere katıldı; birlikleriyle Yenice-i Kızılcaağaç ile (Elhovo) Yanboluyu ele geçirdi ve Edirneye döndü (1367-1369 arası). Ardından Edirnede vefat eden Lala Şahin Paşanın yerine Rumeli beylerbeyi oldu. Bu görevde iken I. Muradın emriyle, Saruhan-ilinde bulunan konar göçer Türkmenleri Serez ve Vardar ovalarına yerleştirdiği gibi Manastır, Pirlepe, İştip kalelerini aldı (784/1382); Epir bölgesinde fetihler yaptı; Epir idarecisi Carlo Tocconun topraklarına girdi (Karlı-ili bölgesi); buradaki şehirlere saldırdı; Artayı baskı altında tuttu. Ayrıca Güney Arnavutlukta Savra (Muzakiye) ovasına indi. Buradaki savaşta Balşayı ağır bir yenilgiye uğrattı (787/1385). Cenevizlilerle yapılan antlaşma metinlerinde I. Muradın yanında adının zikredilmesi şöhretinin iyice arttığını ve Osmanlı Beyliğinin önde gelen askeri liderleri arasında yer aldığını gösterir.
I. Muradın Karaman seferi dolayısıyla Anadolu yakasına geçen Timurtaş Paşa, Kütahyada padişah ile buluştu. Neşriye göre 1386 yılında I. Muradın Karamanoğulları ile yaptığı Frenk Yazısı savaşı sırasında Germiyan askerleriyle birlikte merkezde yer aldı ve ilk Karaman hücumlarını karşıladığı gibi savaşın kazanılmasında önemli rol oynadı. Hatta savaşta Karamanoğlu Alaeddin Ali Bey ile karşı karşıya geldi, onunla yaptığı mücadeleyi kazandı. Bunun üzerine I. Murad, Alaeddin Ali Beyden kalan eşyaları ve diğer malları kendisine verdi. Bu başarısının ardından Timurtaş Paşanın vezirlik makamına getirildiği bilgisi ise şüpheli görünmektedir. Bazı kaynaklarda adının geçmemesine rağmen onun 1389daki Kosova savaşına Rumeli beylerbeyi sıfatıyla katıldığı düşünülebilir. Fetihnameye göre savaş sırasında Şehzade Bayezid ile birlikte sağ kolda yer almıştı. Savaştan sonra I. Muradın ölümü ve yerine Yıldırım Bayezidin geçişiyle nüfuzunu daha da arttırmış olması muhtemeldir.
Cülusunun ardından Yıldırım Bayezidin Sırbistana akına gönderdiği Timurtaş Paşa Kratova maden bölgesine inerek buraları yağmaladı ve Edirneye döndü. Kısa bir süre sonra Anadolu yakasındaki Yıldırım Bayezid tarafından Bursaya çağrıldı. 1390 kışında Anadolu beylikleri ve Alaşehir üzerine yapılan harekata katıldı. Neşriye göre bunun ardından Eflak seferine çıkmak için Rumeli yakasına geçen Yıldırım Bayezid Anadolu beylerbeyiliğini verip onu Ankara sancağına yolladı. Böylece 1393 yılında teşkil edilen Anadolu beylerbeyiliğinin ilk idarecisi oldu. Bu görevde iken Karamanoğlu Alaeddin Beyin baskınına uğrayarak esir düştü ve bir müddet Konyada mahpus kaldı. Olayı öğrenen Yıldırım Bayezidin Anadoluya geçişi sırasında iyi niyet gösterisi olarak Alaeddin Bey tarafından serbest bırakıldı, ayrıca kendisine padişaha götürülmek üzere türlü hediyeler verildi. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, burada adı geçen Timurtaşın Sarı lakabıyla anılan başka bir Timurtaş Paşa olduğu görüşünde ise de kaynaklar, Anadolu beylerbeyi sıfatıyla Karaman seferinde rol oynayan kişinin Kara Timurtaş Bey olduğu yolunda müttefiktir.
Timurtaş Paşa daha sonra Yıldırım Bayezidi, Alaşehirin alınmasının ardından artık sıranın İstanbula geldiğini söyleyerek İstanbulun fethi için teşvik etti. İstanbul kuşatmasında bulundu, fakat Haçlı kuvvetlerinin Niğboluya yürümesi yüzünden kuşatma kaldırıldı. Niğbolu Fetihnamesine göre bu savaşta Anadolu beylerbeyi sıfatıyla yer almıştı. Savaşın kazanılmasının ardından muhtemelen tekrar Anadoluya döndü ve 1397de Yıldırım Bayezidin Karaman seferine katıldı. Kaynaklara göre Akçay savaşında esir düşen Alaeddin Bey ona teslim edilmiş, o da muhtemelen daha önce esir alınmasına karşı duyduğu intikam hisleriyle onu katlettirmişti. Kaynaklarda Yıldırım Bayezidin bu olaya çok üzüldüğü kaydedilir. Bundan sonra gözden düştü, yaşlılığı sebebiyle artık bir daha kendisine görev verilmedi. Ankara Savaşında ve savaşın ardından meydana gelen karışıklık yıllarında nerede olduğu konusu açık değildir. Bazı Osmanlı kaynaklarında Timurtaş Paşanın da Ankara Savaşına katıldığından ve oğullarıyla birlikte Timura esir düştüğünden, Kütahyadaki hazinede bulunan para ve mallar dolayısıyla Timur tarafından azarlandığından, hatta savaşta hayatını kaybettiğinden söz edilirse de bunların doğru olması ihtimali zayıftır. Zira onunla birlikte iki Timurtaş Paşa daha kaynaklarda zikredilmiş ve yapılan araştırmalarda bunlar birbirine karıştırılmıştır. Muhtemelen yaşı ilerlediği için idari işlerden çekilen Timurtaş Paşa son yıllarını Bursada geçirmiştir. Nitekim Mart 1404 yılı burada vefat ederek yaptırdığı caminin yanındaki türbesine gömüldü. Türbe kitabesinde kendisinden melikül-ümera şeklinde bahsedilmesi dikkat çekicidir. Günümüzde Bursadaki Timurtaş mahallesi onun adından gelir.
Değerlendirme
Uzun yıllar önemli görevlerde bulunan Timurtaş Paşa bazı kaynaklarda yeni askeri teşkilatın oluşturulmasındaki rolüyle de anılır. Fakat bu bilgiler daha çok geç tarihli kaynaklarda yer alır. Bunlara göre İslam ülkelerinden gelip devletin hizmetine giren Arap, Acem ve Türklerden Kapıkulu ocaklarından biri olan sipahi bölüğünü meydana getirmiştir. Ayrıca geri hizmet görevi yapan voynuk teşkilatının da kurucusu diye gösterilir. Rumeli beylerbeyiliği sırasında yerli hıristiyan askerlerine timar vermesiyle Osmanlı ordusunun yerli askeri zümrelerce benimsenmesini sağladığı ifade edilir. Yine Orhan Bey zamanında beylerin ve askeri erkanın kırmızı renkli üsküf giymesi işine ön ayak olduğu belirtilir. Bunun yanı sıra bölüklerin sancaklarının renklerinin ve şekillerinin onun tarafından tesbit edildiği ileri sürülür. Ancak bütün bunların doğruluğu konusunda kesin bir şey söylemek zordur. Bununla birlikte Timurtaş Paşanın önemli ve nüfuzlu bir aile teşkil ettiği söylenebilir. Dört oğlu ve ailenin diğer fertleri Rumeli uç kesiminde ve devlet kademelerinde önemli görevlerde bulunmuştur. Oğlu Yahşi Bey, I. Murad ve Yıldırım Bayezid zamanında Balkanlarda faaliyet göstermiştir. Niş ve Pravadinin fethi sırasında oynadığı rolle kaynaklarda adı sıkça geçmektedir. Kosova savaşında da öncü birliklerin kumandasını üstlenmiş, Ankara Savaşında hayatını kaybetmiştir. Diğer üç oğlu II. Muradın cülusunun ardından ortaya çıkan Düzme Mustafa isyanının bastırılmasındaki hizmetleri dolayısıyla bir süre vezir olarak divana katılmıştır. Daha sonra Oruç Bey Anadolu beylerbeyiliğine getirilmiş, Ali Bey Saruhan sancak beyliği yapmıştır. Bu ikisi İzmir Beyi Cüneydin ayaklanmasının bertaraf edilmesinde önemli hizmetlerde bulunmuştur. Ali Beyin Manisada bir camisi vardır. Diğer oğlu Umur Beyin Aşıkpaşazadenin ravileri arasında yer aldığı bilinmektedir. Alim bir zat olan ve 1461 yılında vefat eden Umur Bey Bursa, Biga ve Afyonda cami, Edirnede mescid yaptırmıştır. Aralık 1454 - Ocak 1455 tarihli vakfiyesi Bursadaki camisinin cephesinde iki parça halinde taşa kazdırılmıştır..
Osmanlı paşaları
1404 yılında ölenler
Bursa'da ölenler
Osmanlı Rumeli valileri