Cemel Muharebesi

Cemel Muharebesi, Cemel Vakası, Basra Savaşı ya da Deve Olayı 8 Aralık 656 tarihinde, Halife Ali bin Ebu Talib ile İslam Peygamberi Muhammed'in dul eşi Aişe'nin taraftarları arasında, Basra'da gerçekleşen muharebe. Müslümanlar arasındaki ilk iç savaştır. Cemel Savaşı, Ali'nin zaferiyle sonuçlandı. Aişe'nin müttefiklerinden Talha bin Ubeydullah ve Zübeyr bin Avvam öldürüldü. Aişe, Ali tarafından Medine'ye gönderildi. Savaşta her iki taraftan yaklaşık yirmi bin kişi hayatını kaybetti.
"Cemel" kelimesi Arapçada "deve" anlamına gelir. Cemel Vakası, Aişe'nin devesi etrafında gerçekleştiği için bu isimle anılmıştır.
Savaş öncesi siyasi ve psikolojik ortam
Osman'ın halifelik dönemi
Muhammed'in ölümünden sonra sırasıyla Ebu Bekir, Ömer ve Osman İslam Devleti'nin başına geçtiler. Bu üç halifenin de hilafeti Şia tarafından kabul edilmez.
Bazı kaynaklara göre Ümeyyeoğullarından (Emeviler) Osman halife seçildiğinde, Ali ona biat etti. Bazı İslam alimlerine göre Ali, Osman'a hiçbir zaman biat etmemiştir.
Osmanın halife seçilmesine Muaviyenin babası Ebu Süfyan, çok sevinmişti. Haşimoğulları ilk iki halifeye sürdürdükleri yumuşak tutumu halifeliğinin ilk altı yılında Osmana karşı da gösterdiler. Bu dönemde yapılan fetih hareketlerine katıldılar. Ebubekir zamanında kitap haline getirilen Kuran nüshalarının çoğaltılması ve bu nüsha dışındaki diğer nüshaların imha edilmesi konusunda Ali, Osmanı destekledi.
Osman Döneminin sonu
Osmanın hilafetinin ikinci altı yılında takip ettiği siyaset, valiliklere akrabalarını tayin ettiği ve onlara aşırı düşkün olduğu iddiaları, Ali taraftarlarının halifeye karşı tavır takınmasına sebep oldu. Bu dönemde Ali ile Osman arasında görüş ayrılıkları yaşandı.
656 yılında Mısır, Basra ve Kufeden gelen ve Osman'ın hilafetini kabul etmeyen isyancılar, Medine yakınında Zi-Huşub mevkiinde toplandılar. Şehre girip girmeme konusunda Medinelilerin fikrini almak üzere elçi gönderdiler. Medineliler, isyancıların şehre girişine taraftar olmalarına rağmen Ali, isyancıların şehre gelmemelerini söyledi.
Mervan'ın mektubu ve Osman'ın öldürülmesi
Osman, isyancılara arabulucu olarak Aliyi gönderdi. Durumun düzeltileceğini ve fesadın ortadan kaldırılacağına dair Ali, onlara halife adına söz vermiş ve isyancılar Mısıra gitmek üzere yola çıkmış, fakat yolda rastladıkları bir adamın üzerinde bir mektup bulmuşlardı. Bu mektupta Mısırdan Medineye gelen isyancıların öldürülmesi isteniyordu. Bunun üzerine isyancılar Medine'ye geri dönerek mektubu ve içeriğini Aliye anlattılar. Ali, Halife Osmana bu mektuptan bahsetti, o da böyle bir mektuptan haberi olmadığını söyledi. Sonuçta bu mektubu Osman'ın kuzeni ve damadı Mervanın yazdığı anlaşıldı.
Bunun üzerine Ali, arabuluculuğa devam etmek istemediğini söyleyerek evine çekildi. Bu sırada isyancılar, Osman'ın evinin yakınlarına gelerek Osman'a ya halifelikten ayrılmasını, ya da kendilerine komplo hazırlayan Mervanın kendilerine teslim edilmesini istediler. Halifenin her iki teklifi de kabul etmemesi üzerine evini kuşattılar.
Osman, evinin kuşatılmasından Aliyi, Talhayı, Zübeyri ve Aişeyi haberdar etti. Ali, isyancıların bizzat yanına gelerek onlara çıkıştı, yaptıkları bu hareketin kafirlere bile yakışmadığını söyleyerek halifeye su gönderdi. Buna ilave olarak oğulları Hasan ile Hüseyini ve kölelerini halifeyi korumaları için gönderdi. Bu tedbirler etkisini gösterdi ve isyancılar kapıdan girerek Halifeyi öldüremediler, ancak komşu evlerin damlarından atlayarak Osmanın evine girip onu öldürmeyi başardılar.
Alinin hilafeti
Osman bin Affan'ın öldürülmesinden sonra Müslümanların çoğu Ali'nin hilafetini kabul etmişti. Hatta halife adaylarından Zübeyr bin Avvam ve Talha bin Ubeydullah da Aliye biat etmiş, fakat daha sonra onlar da öldürülen halifenin öcünü almak için Aişe'ye katılıp Ali'ye isyan etmişlerdir. İsyan etmelerinin bir başka sebepleri ise yıllardan beri Zübeyrle, Talhanın Kufe ve Basra'ya vali olmak istemeleriydi. Ali ise onların bu isteğine cevap vermeyince hac bahanesiyle Mekke'ye giderek Aişe'ye katıldılar. Ali başa geçince bir önceki halife Osman bin Affanın akrabaları olan Ümeyye Oğullarını devlet işlerinden uzaklaştırmaya başladı. Çünkü Ümeyye oğulları, üçüncü halife Osman bin Affanın yakın akrabalarıydı ve İslam Devletinde mevki olarak önemli yerlerde bulunuyorlardı. Bunlar Müslümanların beytülmalından istedikleri kadar para alıp harcayabiliyorlardı. Zaten üçüncü halife Osman bin Affanın öldürülmesine sebeplerden biri de buydu. Mesela Suriye eyalet valisi Muaviye bin Ebu Süfyan, yıllardan beri Suriyede Müslümanların malını sömürüyor, bu işine rağmen birkaç defa halife Osmana şikayet geldiyse de Muaviye, yine de yaptığını yapıyordu. Bir başka örnek, Kufe Valisi Velid bin Ukbe içkili haldeyken birkaç defa namaz kıldırmıştı. Yeni halife seçilen Ali, bunları göze alarak Ümeyye Oğullarını devlet idaresinden uzaklaştırmakla meşguldü ki Mekke'de Aişe'nin kıyam haberini aldı. Aişe, 30.000 kişilik kuvvetle Basra'ya yola çıktı, çünkü Basrada eski halife Osman bin Affanın taraftarları vardı. Bunun üzerine halife Ali, Basra Valisi İbn-i Huneyfeye mektup yazarak isyancılarla şahsen görüşmesini ve savaşın başlamasını önlemesini söyledi. Fakat Basralılar ihanet ederek İbn-i Huneyfeyi Aişe'ye teslim etiler. Ali, 10.000 kişilik MalikEl Eşter komutasında bir ordu göndererek ardınca da kendisinin Medine'den ek kuvvetle geleceğini söyledi. İki gün sonra Halife Ali, kendisinin komuta ettiği 10.000 kişilik ek kuvvetle MalikEl Eştere katıldı. Böylece Ali, 20.000 kişilik ordusu ile Aişenin karşısına çıktı.
Halife Osmanın öldürülmesi ve yerine Alinin halife seçilmesi ile birlikte Emevi-Haşimi mücadelesi yeniden başladı. Şam Valisi Muaviye, öldürülen akrabası Halife Osmanın kanını Aliden talep ederek onun ölümünden Aliyi mes'ul tuttu.
Aliden hoşnut olmayanlar
Muaviye, Ali halife seçildiğinde ilk iş olarak Osman zamanında tayin edilmiş olan valileri görevden aldı ve böylece valileri değiştirmede acele etmemesi kendisine tavsiye edilmiş olmasına rağmen bunu dikkate almamış oldu.
Görevden alınan ve çoğu Emevi sülalesinden olan valiler, yeni halifeye tepkilerini gösterdiler. Bunun üzerine Şam Valisi Muaviye isyan bayrağını açtı. Öldürülen halifenin kanlı gömleğini Şam halkını galeyana getirmek için camide teşhir etti. Mısır Valisi Amr bin As görevinden ayrılarak Muaviyenin yanına Şama gitti.
Muaviye Cemel Savaşına fiilen katılmadı, ancak savaştan önce Aliye karşı ayaklanmaları için Talha ve Zübeyre mektuplar yazmıştı.
Aişe, 627 yılında Gerdanlık Olayı olarak da bilinen İfk Olayı gerçekleşmişti. Bu olay Aişenin İslam Peygamberi ve kocası Muhammedi bir sefer dönüşünde Müslüman bir askerle aldattığı iddiasıdır. Olaylar Muhammedin Aişenin masumiyetini destekleyen ayetleri halka bildirmesi ve iddiaları yayan münafıkların kırbaçlanması ile sonuçlandı. Bu olay esnasında Alinin tavrı sebebiyle Aişe ve Alinin arasının açıldığı düşünülür.
Aişe, Osmana karşı isyan başlayınca hac için Mekkeye gitmişti. Katilleri yakalamakta yavaş davrandığı gerekçesiyle Aliye karşı tavır aldı. Talha ve Zübeyri de yanına aldı ve birlikte Alinin hilafetinden memnun olmayanların çoğunlukta olduğunu düşündükleri Basra şehrine gittiler.
Aişe, Osmanın öldürülmesinden önce Osman için O kitabın hükmünü çiğnemiştir derken Osmanın öldürülüp yerine Alinin seçildiğini duyunca Mazlum olarak öldürülmüştür" dedi.
Savaşa hazırlık
Talha ve Zübeyr ise Osman hayatta iken onu eleştirmişler ve aleyhinde bulunmuşlar, başlangıçta Aliye biat etmişler, fakat umdukları valilik taleplerine olumlu cevap alamayınca ona karşı tavır almışlardı.
Basra Valisi Abdullah ile Talha ve Zübeyrin Mekkeye gidip hac dolayısıyla burada bulunan Aişeye katılmaları ve Osmanın kanını talep etmek üzere bir araya gelmeleri, Emevi Oğulları için bulunmaz bir fırsattı.
Bu arada Ali, kendisine ilk tepki Muaviyeden geldiğinden ona karşı savaş hazırlığı yapıyordu. Fakat Aişe ve diğerlerinin Basraya gittiklerini haber alınca onların Basraya girmelerine engel olmak için hemen harekete geçti. Fakat geç kalmış ve Basralılar, Aişenin yanında yer almışlardı.
Ali, Nehcü'l-Belağanın 172. hutbesinde bu noktaya değinerek şöyle buyurmaktadır: Çıkıp Resulullahın hürmetini oraya buraya sürüklediler; bir halayığı satın alıp götürür gibi onu alıp Basra'ya götürdüler. O ikisi kendi kadınlarını ise evde sakladılar. Resulullahın haremindeki zevcesini kendileri ve başkaları için meydana çıkardılar, isteyerek ve zorlama olmaksızın bana biat etmiş bir ordu ile yollara düşürdüler. Basradaki valime, Müslümanların beytülmalinin koruyucularına ve diğer ahaliye saldırdılar; bir kısmını işkenceyle, bir kısmını da hileyle öldürdüler.
Savaş
7 Kasım 656da meydana gelen Cemel Savaşında Aişenin ordusunun mağlubiyeti, bu savaşa katılan Ümeyye Oğulları kanadının da mağlubiyeti oldu. Talha bin Ubeydullah ve Zübeyr bin Avvam, bu savaşta öldürüldü. Ali, savaşı kaybeden Aişeye zarar vermedi, ancak Medineye sürgün etti.
Savaşın sonuçları ve önemi
Cemel Vakası, İslam Devleti'nde yaşanan ilk iç savaştır ve İslam aleminin ikiye bölünmesinde kilometre taşı olan olaylardan birisidir.