Gaia

Gaia, Gaea ya da Ge, Yunan mitolojisinde yeryüzünün kozmik bir varlık olarak kişileştirilmiş halidir.
Tanrıdoğum mitlerinin ilk tanrıçası, tüm yaşamın ata-anasıdır, engin göğüslü, doğurgan Toprak Anadır. Gök Baba Uranosun hem anası, hem de eşidir. Onunla olan birlikteliğinden, başta Titanlar olmak üzere, mitoloji sahnesine çıkmaya başlayan kahramanlar doğar.
Gaia'nın Roma mitolojisindeki dengi Terra'dır. Latincede yer, toprak anlamına gelir. Anlamdaş bir sözcük olan Tellus da Tanrıçanın diğer adıdır. Her iki isim çoğunlukla Mater (ana) sözcüğü eklenerek kullanılır.
Mitoloji
Khaos ve Birinci Tanrı Kuşağı
Antik Yunan yazar Hesiodos, mitolojik yaratılış öykülerinin yer aldığı Theogonia (Tanrıların Doğuşu) kitabında tanrıdoğum mitlerini anlatmaya Her şeyden önce Khaos vardı diyerek başlar. Karanlık ve biçimsiz bir boşluk olarak betimlediği Khaosun altında Gaia (Toprak/Yeryüzü) ortaya çıkar. Khaosun uçsuz bucaksız karanlığından bu karanlığı bölüşen yeni karanlıklar doğar: Erebos (yeraltı karanlığı) ile Nyks (gece karanlığı). Yeni doğumların tohumlarını atacak birleşmeler için gerekli olan Sevginin (Eros) ortaya çıkması da bu aşamada olur. Erosun ilk sevgi kıvılcımlarını parlattığı iki karanlığın, Erebos ile Nyksin sevişmesinden ışıklı varlıklar doğar: Aither (göksel/tanrısal ışık) ile Hemera (dünyevi ışık-gündüz.) Engin göğüslü, doğurgan Yeryüzü kendine eşit, dört bir yanını saran yıldızlı Gökü yaratır. Sonra yüksek dağları (Ourea), ondan sonra da azgın dalgalı Pontosu (Deniz) doğurur tek başına. Erostan gelen sevgi dalgalarıyla Uranos ile Gaia sık sık birlikte olurlar, geniş bir aile kurarlar. Böylece evrenin egemenliğinde ilk tanrı kuşağını oluştururlar.
Titanlar ve Uranosun erkeklikten yoksun bırakılması
Birbirini izleyen doğumlar sonucu Gaia ile Uranosun altı erkek (Okeanos, Koios, Krios, Hyperion, İapetos, Kronos) ve altı kız (Rheia, Theia, Themis, Phiebe, Tethys, Mnemosyne) çocukları oldu. Bunlar Titan soyunu oluşturdu. Erkeklerin grubu Titanes, kızlarınki Titanides diye anıldı. En son doğan çocuk erkekti, adı Kronostu.
Toprak Ana - Gök Baba çiftinin sonraki çocukları dev gövdeli varlıklardı, ama Titan kardeşlerden çok farklıydılar. Hepsi erkek olan ikinci ve üçüncü sıradoğumlu çocuklar korkunç görünümlü yabanıl varlıklardı: Kyklopes (Yuvarlak Gözlüler - tekili Kyklops) ve Hekatonkheires (Yüz Kollular). Kyklopsların alınlarında yuvarlak ve tek bir göz vardı. İsimleri (Brontes, Steropes ve Arges) simgesel olup sırayla gök gürlemesi, şimşek ve yıldırım ile ilgilidir. Çünkü bu üç doğa gücünü üretme yeteneğine sahiptirler. Hekatonkheires ise her biri yüz kollu, elli başlı devlerdi.
Uranos korkunç oğullarından hoşlanmamış ve doğar doğmaz, daha gün ışığını göremeden onları Toprakın altına, yani Analarının karnına geri göndermişti. Fakat bunun neden olduğu şişkinliğin acısından inleyen Gaia öç hesapları yapıyor, Titan oğullarını kötülükle suçladığı babalarına karşı kışkırtıyordu. Babayı cezalandırma çağrısına karşılık veren tek oğul Kronos oldu. Annesinin tarafını tutarak pusuya yattı. Toprak Ana gövdesinin derinliklerindeki alevli madenlerden ürettiği, akçelikten yapılma bir tırpan verdi oğluna. Uranosun, Nyksin örtüsü altında Gaianın üzerine kapandığı gecelerden birinde Kronos savurdu elindeki tırpanı, erkeklikten yoksun bıraktı babasını. Fışkıran kanlar Anasının bağrına saçıldı, erbezleri denize düşüp köpüklere dönüştü. Kanların döllediği Toprak Ananın Erinyesi (Öç-Ceza Tanrıçaları), Gigantesi (Devler) ve Meliaeyi (Dişbudak Ağacı Nymphalarını) doğurması aylar alacaktı, ama denizdeki köpüklerden bir kız doğuverdi. Aphrodite dediler ona. (Yun. Aphros: Köpük.)
Gaianın oğlu Pontosla birleşmesinden Denizin diğer tanrısal varlıkları doğdu: Nereus, Thaumas, Phorkys, Keto ve Eurybia. Nereus, mitolojide denizlerin yaşlı adamı olarak, kızları da Nereides grup ismiyle tanınır.
Gaia korkunç görünümlü iki çocuk daha doğurmuştu. Babaları Tartarostu (Yeraltı). Bu çocukların adları Typhon ve Ekhidna idi.
Gaianın yer aldığı mitler
Zeusun yetişmesine yardım etmesi
Babası Uranosu safdışı ederek üstünlüğünü kabul ettiren Kronos ablalarından Rheia ile evlendi. Altı çocukları oldu. Fakat çocuklar doğar doğmaz Kronos yutuyordu onları. Çünkü vaktiyle Gaiadan bir kehanet dinlemişti. Ne denli güçlü olsa da doğacak oğullarından birine yenik düşmek ve tahtını ona kaptırmak vardı yazgısında. Rheia altıncı çocuğunu kurtarmak için Gaiadan yardım diledi.
Gaia hamile gelinini Kronostan uzaklara kaçırmakla işe başladı. Rheia Giritte Diktos Mağarasında gizlice doğum yaparken Gaia yeni doğan çocuğunu da yutmayı bekleyen Kronosa kundak bezine sarılı bir taş yutturdu. Amalthea adındaki bir Nymphanın balla ve keçi sütüyle beslediği bebeğin adı Zeustu. Bazılarına göre Amalthea Zeusu sütüyle besleyen keçinin adıydı. Ormandaki Nymphalar ona yardımcı olmuş, arılar da bal vermişlerdi. Bebek Zeus ağlarken gaddar baba Kronos onun sesini duymasın diye orman ve dağ nymphaları kaval eşliğinde şarkı söylediler. Giritte geçirdiği çocukluk günlerinin ardından Zeus evrensel egemenlikte üstünlük sağlamak peşinde babası Kronos ve diğer Titanlara karşı cephe aldı.
Titanlara karşı savaşta Zeusa öğüt vermesi
Evrensel egemenliğini kurmak için Zeusun babası ve Titan amcalarıyla savaşması kaçınılmazdı, ama gereksinimi olan desteği sağlamak için kardeşlerini yanında görmek istedi. Teyzesi Themisin yardımıyla babasına kusturucu bir içecek içirerek ağabeylerini (Hades, Poseidon) ve ablalarını (Hestia, Hera, Demeter) baba hapsinden kurtardı. Hapisten kurtardığı başkaları da vardı: Dedesi Uranosun vaktiyle Gaianın karnına tıktığı Kyklops amcaları. Onlar da Zeusun bu iyiliği unutmadılar; isimleriyle simgeleşen gök gürültüsünü, şimşekleri ve yıldırımları hediye ettiler ona. Zeus sisli Olymposun zirvesini mesken tutarak kardeşleriyle birlikte Olymposlular diye anılan görkemli tanrılar kuşağının öncül safını oluşturdu.
Mitolojide Yunanca Titanomakhia diye anılan Titanlarla Olymposluların savaşı on yıl sürdü. Karşı karşıya konuşlandıkları Olympos ve Othrys dağlarından koparılan kayaların havalarda uçuştuğu, depremlerin oluştuğu, Zeusun Kyklops amcalarının armağanları olan şimşek ve yıldırımlarının ormanları tutuşturduğu, nehir ve gölleri kaynattığı bu iktidar savaşı kazananı yitireni belli olmadan sürerken Zeus ninesi Gaianın öğüdüne uyarak vaktiyle dedesi Uranosun yeraltında hapsettiği diğer üç amcasını, yani Yüz Kolluları da serbest bıraktı ve bu iyiliğinin karşılığı olarak savaşta destek istedi onlardan. Dileği kabul edilince Zeusun ikram ettiği ambrosia ile nektarla (tanrısal yiyecek ve içecekler) daha da güçlenen bu azman yaratıkların güçlü kollarıyla her bir kerede birlikte fırlattıkları üç yüz kaya savaşı korkunç boyutlara vardırdı. On yıl sonunda Titanlar yenildi. Zeus onları Tartarosa, yeraltı diyarının karanlık uçurumlu derinliklerine gönderdi ve Yüz Kolluları Titanların başına bekçi koydu.
Typhonu doğurması
Hesiodos Zeus Titanları kovunca gökten, Toprak Ana (Gaia) Tartarosla sevişerek son oğlu Typhonu doğurdu der. Tartarosun çirkinliğinden olsa gerek, bu birleşmenin Aphroditenin yardımıyla gerçekleştiğini eklemek gereğini duyar. Titan amcalarına layık gördüğü cezadan ötürü Gaianın torunu Zeusa öfkelendiği ve onu cezalandırmak için bir canavar yarattığı anlaşılır. Typhon omuzlarından yüz yılan başı yükselen ejder kafalı dev bir canavardı (Typhoneus diye de anılır). Onu görünce Olymposlular zavallı ölümlüler gibi kaçacak delik aradılar. Kendilerini birer hayvan kılığına sokarak sağa sola kaçıştılar. Balık olup göllere nehirlere daldılar. Çatışmada yer yerinden oynadı; Typhonun soluklarıyla çıkan kasırgalar doğayı altüst etti, depremler ve tsunamiler oldu. Typhon Zeusun şimşek kamçılarına uzun süre direndi. Bir ara Zeusun kol ve ayak sinirlerini (veya kaslarını) sıyırıp onu etkisiz hale getirmeyi bile başardı. Fakat kurnaz hırsızlıkların ustası Hermes sinirlerin/kasların saklı olduğu yeri bularak Zeusu tekrar ayağa kaldırdı. Olymposlular birbirlerine yardım ederek ve ölümsüzlüklerinin gücünden destek alarak ayakta kalmayı başardılar. Sonunda Typhon da Tartarosu boyladı. Bazılarına göre Zeus onu Etna Dağının altına gömdü. Yanardağın zaman zaman sarsılarak alev kusması Typhonun öfkesinin sürdüğüne yorulur. "Tayfun" sözcüğü ondan geliyor.
Devlere (Gigantes) karşı savaştaki rolü
Hesiodos, Kronosun babası Uranosu erkeklikten yoksun bıraktığı anda Topraka düşen kanlardan devlerin (Gigantes) doğduğunu söyledikten sonra onlardan, dolayısıyla onların karıştığı herhangi bir savaştan söz etmez. Apollodoros ise Bibliotheka (Kitaplık) isimli yapıtında Zeusun Titanları Tartarosa göndermesinden dolayı öfkelenen Devlerin Olymposa saldırdığını söyler. Yazarın canlı bir anlatımla devlerin ve onlarla teke tek çarpışan Olymposluların isimlerini de verdiği bu savaşta ilginç bir ayrıntı olarak Heranın bu savaşı ancak bir ölümlünün yardımı ile kazanabilecekleri kehaneti üzerine Athenanın çağrısıyla Heraklesin (Herkül) savaşa katılması savaşın gidişini Olymposlulardan yana değiştirir. Gaia bu gidişi Gigantes lehine değiştirmeye çalışır. Onları korumak için bildiği bir otun peşine düşer. Fakat Zeus onun bu çabasını boşa çıkarır. Eos, Helios ve Selenenin (Şafak, Güneş ve Ay) parlamasını yasaklar ve Gaianın aradığı otu kendi bulup koparır. Savaşın sonunda Gigantes de Zeus ve çevresiyle baş edemez. Gigantomakhia tanımıyla bilinen bu savaşta onların sonu Titanlar dan daha kötü olur, çünkü hiçbiri sağ kalmaz; kimileri Zeusun yıldırımlarıyla, kimileri Heraklesin oklarıyla, kimileri de diğer Olymposlularca söylence evreninden silinir.
Erichthoniosu doğurması
Athena birkaç silah yaptırmak için demirci tanrı Hephaistosun işliğine gelmişti. Oysa Hephaistos kösnücül duygularla Athenaya yaklaşıp ona sarılmaya yeltendi, ama Tanrıça erdemli bir bakire olarak direndi. Kısa süren itişme kakışma sırasında Hephaistosun ersuyu Athenanın baldırına bulaştı. Tanrıça tiksinti içinde, orada bulduğu bir yün topağıyla bulaş yerini sildikten sonra o topağı yere atıp oradan uzaklaştı. Düşen ersuyunun dölleyip hamile bıraktığı Yer / Toprak / Gaia Erichtoniosu doğurdu ve bebeği Athenaya verdi, o da bebeği bir sandığa koyup zamanın Atina kralı olan Kekropsun kızlarına emanet etti.
Gaia Phaethona karşı
Güneş Tanrı Helios, her akşam indiği Okeanosun sularında yeğeni Klymeneye kaptırmıştı gönlünü. Klymene Okeanosun kızlarından biriydi. Okeanides denirdi onlara. Heliosdan bir oğlu olduğunda Klymene babasının anısına ışıldayan anlamına gelen Phaethon koydu adını. Phaethon doğduğunda Klymene Habeş kralı Merops ile evliydi.
Üvey babasına benzemediği için küçük yaştan beri gerçek kimliğinin peşine düşen Phaeton yetişkinliğe eriştiğinde annesinden gerçeği öğrendi, fakat bir türlü inanamadı. Sonunda annesi Bana inanmıyorsan git kendin öğren dedi ona. Sevgili arkadaşı Kyknusun da kışkırtmasıyla Phaethon doğu ufkuna doğru uzun bir yolculuğa çıktı. Bir şafak vakti Heliosun göz kamaştıran konağına vardığında o günkü yolculuğuna hazırlanan Helios Phaethonu sevinçle kucaklayarak annesinin doğru söylediğini, bir dileği varsa hemen yerine getireceğini söyledi. Phaethon bir gün için Güneşin dört atlı arabasını sürmek istediğini söyleyince Helios bu işi çok zor olduğunu söyleyerek oğlunu vazgeçirmek istediyse de sonunda kabul etmek zorunda kaldı. Fakat Phaethon Phaethon dizginleri sıkılaştırmak ve gevşetmek arasında bocalamaya başladı. Sürücüden gelen gücün zayıfladığı fark eden atlar daha da azgınlaşarak yoldan saptılar; yalnız sağa sola değil, yukarı aşağı da koşuyorlardı. Yere yaklaştıklarında, yerkürenin tepesindeki buzlar eriyor, ortasındaki denizler çekiliyor, nehirler buharlaşıyor, ürünler ve hayvanlar telef oluyordu. Afrikanın üzerinden geçerken yeşillikleri çöllere dönüştürdüler. Etiyopya halkı siyah renge büründü. Nil nehri bile başını kumlara gömdü. Phaethon üstesinden gelemeyeceği bir işe kalkışmış ve başarısız olmuştu. Topraklarının ve üzerinde yaşayan canlıların acıklı durumunu gören Toprak Ana torunu Zeusun yardımını istedi. Neden yıldırımlarını kullanmıyorsun? diye sordu ona. Zeus da tahtının yanındaki yıldırım oklarından birini alarak Phaethona fırlattı. Delikanlı saçları alevler içinde, gökyüzünde kayan yıldızlar gibi uçarak Eridanus (Po) nehrine düştü. O günü güneşsiz geçirdi dünya. Phaethon için nehir kıyısında yas tutan kızkardeşleri Heliades ve arkadaşı Kyknus öyle acı acı ağladılar ki Olymposlular dayanamayıp kızkardeşleri kavak ağaçlarına dönüştürdüler, Kyknusu da bir kuğuya. Kızkardeşlerin gözyaşları kavakların kabuklarında amber damlalarına dönüştü. O günden beri kavaklar su kenarında salınır dururlar, yakınlarında da kederli bir kuğu süzülür.)
Tufan ve Büyük Ananın kemikleri
İnsan soyunun gidişatından hoşnut kalmayan Zeus diğer Olymposluların onaylamamasına karşın yeryüzünü sular altında bırakmıştı. Yağmurlar dindiğinde yalçın Parnassos Dağının zirvesine ulaşan sadece iki insan vardı. Deukalion, babası Prometheusun öngörüsü üzerine bir sandal yapmış ve eşi Pyrrha (Pandora ile Epimetheusun kızı) ile birlikte tufan günlerini atlatmıştı. Zeus onların Altın Çağdakiler gibi tanrılara saygılı, iyi ve güzel insanlar olduğunu bildiğinden sağ salim karaya çıkmaları için dindirmişti yağmurları.
Deukalion Yeryüzünde biz ikimiz kaldık, ötekileri sular aldı der kuzeni olan eşine, keşke babamın yaptığı gibi çamura biçim verebilsem de insanlar çıksa ortaya. Oysa insan soyundan sadece biz kaldık geriye; tanrılar böyle uygun görmüş. Yalnızlık ve çaresizlik içinde çevrelerine bakarlar. Alınlığı yosun tutmuş bir tapınak görürler. Kadim tanrıça Themise adanmış bir tapınaktır bu. Merdivenleri öptükten sonra girer ve sular altında kalan yeryüzüne yardım etmesini dileyerek insan soyunun tekrar nasıl can bulacağını sorarlar ona. Tanrıçanın yanıtı bilmece gibidir: Şimdi gidin, başınızı örtün, elbiselerinizi gevşetin ve yürürken Büyük Ananın kemiklerini arkanıza fırlatın. Bu kehanetin ne anlama geldiğini tartışırlar. Sonunda Deukalion düşüncesini açıklar: Tanrıçanın Büyük Ana dediği Toprak Anadır, onun kemikleri de taşlardır. Kuşku ve duraksama içinde söyleneni yapmaya karar verirler. Yürürken önlerinde buldukları taşları omuzlarının üzerinden arkalarına atarlar. Attıkları taşlar yere değer değmez, katılıklarını yitirmeye, yumuşamaya, biçim kazanmaya, henüz bitmemiş yontulara dönüşmeye başlar. Deukalionun attığı taşlar erkeksi, Pyrrhanın attıkları da kadınsı biçim kazanırlar. Her canlı için gerekli olan güneş ve nem onları giderek asıl insan biçimlerine büründürmektedir. Çoğalırlar, yayılırlar.
Kültürel etki
Çağdaş çevreci kuram: Gaia hipotezi
İngiliz bilim insanı James Lovelock 1960lardan itibaren geliştirmeye başladığı, yerkürenin organik (canlı) ve inorganik (cansız) bileşenlerinin birbirleriyle etkileşim içinde, bir ve aynı bütünün ayrılmaz parçaları, özsağaltım yeteneğine sahip canlı organizmalar gibi hareket ettiklerini öne süren varsayımını Gaia: Yeryüzündeki Yaşama Yeni bir Bakış başlıklı kitabında (1979) bilim çevrelerinin dikkatine sundu. Nobel ödüllü yazar William Golding bu varsayımın isim babası oldu. Ona Gaia hipotezi adını verdi.