Cevizli, Şavşat

Cevizli, Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür. Günümüzde harabe halde olan, Orta Çağdan kalma Tbeti Manastırı burada yer almaktadır.
Tarihçe
Cevizli köyünün eski adı Tbeti'dir. Gürcüce bir yer adı olan Tbeti () adı Türkçeye erken dönemde Tbit () olarak girmiştir. Nitekim Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda bulunan bir başka Tbeti köyü, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Tbet / Tbit () olarak geçer. Bu yer adı Türkçe kaynaklarda geç dönemde Tibet'e () dönüşmüştür. Tbeti, Gürcüce tba ( göl) kelimesine -eti (-, yer eki) soneki getirilerek türetilmiş bir yer adıdır ve "göller yöresi" ya da "göller bölgesi" anlamına gelir. Nitekim Gürcü coğrafyacı Vahuşti Tbeti'nin adını çok sayıdaki gölden aldığını yazar. Gerçekten de Arsiani Dağlarının eteklerinde, Şavşat taraflarında pek çok yerde küçük tepeler ve bu tepeler arasına dağılmış pek çok göl bulunur. Tbeti, Gürcistan coğrafyasında, Şavşeti dışında da yaygın rastlanan yer adlarından biridir.
Tbeti, orta çağda Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bununla birlikte Şavşeti bölgesindeki Tskalsimeri köyündeki kazılarda Tunç Çağı'na ait baltaların bulunması, bu bölgenin çok eskiden beri bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir. Tbeti köyünde 10. yüzyıldan kalma Gürcü kilisesi, buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Tbeti köyü, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespiti sırasında, Çıldır Eyaleti'ne bağlı Satlel (Şavşat) sancağına bağlı köylerden biriydi. Bu sırada 59 hanede 151 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 302 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Tbeti köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması'yla Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresince Tbet () olarak kaydedilmiş olan köy, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasına bağlı Garkloba nahiyesinin 10 köyünden biriydi. Köyde bu tarihte, 316'sı kadın ve 275'i erkek olmak üzere, 97 hanede 591 kişi yaşıyordu. Bir hane dışında nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Köydeki 1 hanede ise, 3'ü erkek ve 5'i kadın olmak üzere 8 Gürcü ikamet ediyordu. Tbeti köyü bu nüfus tespiti sırasında Badaçi-ogli, Ziad-ogli, Cami-megle, "Dare-megle", "Demurçi-ogli" ve Turud-ogli adları taşıyan altı mahalleden meydana geliyordu.
Rus idaresi sırasında Şavşeti ve Klarceti bölgelerini gezen Nikolay Marr'ın 1904 yılında bir bekçiye dayanarak verdiği bilgiye göre, Tbeti köyünden Cevri Efendi Tbeti Kilisesi'nde Gürcüce yazılı iki taş bulup saklamıştı. Nitekim Marr da kilisenin duvarlarında Gürcüce yazılar tespit edip kayda geçirmiştir. Marr'dan otuz yıl önce bölgeyi gezen Giorgi Kazbegi ise, 1874 yılında Tbeti Kilisesi'nde bu kilisenin bağışçıları listesi Tbetis Sulta Matiane'yi (12-17. yüzyıl) bulmuştur. Söz konusu bağışçılar listesinde geçen Tevdore Tbelisdze ile karısı Huaşay, İvane Tbelisdze ile karısı Saydani, Tbeti köyünde yaşayan Gürcülerin taşıdığı adlara örnek oluşturmaktadır.
Tbeti köyü, Birinci Dünya Savaşının sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Bu durum 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya tarafından da tanındı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiyeye katıldı. 16 Mart 1921de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşmasıyla Tbetinin de içinde yer aldığı Artvin bölgesi Türkiyeye bırakıldı.
Tbeti köyü, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus sayımı sırasında, "Tibet" adıyla Şavşat kazasına bağlı Merya nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, 445'i kadın ve 404'ü erkek olmak üzere, 156 hanede yaşayan 849 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Tbeti veya Tibet, Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Cevizli olarak değiştirilmiştir. Cevizli, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin Şavşat kazasına bağlı Merya nahiyesinin köylerinden biriydi ve nüfusu 1.048 kişiden oluşuyordu. 1965 yılına gelindiğinde köyde yaşayan insan sayısı 1.506 kişiyi bulmuştu ve bu nüfus içinde 656 kişi okuma yazma biliyordu.
Tbeti köyü, günümüze yıkık halde sadece ana kilisesinin ulaştığı Tbeti Manastırı'nın yanı sıra, bu manastırda yazılmış olan Tbeti İncilleri'yle de bilinmektedir.
Coğrafya
Cevizli köyü, Artvin il merkezine 77 km, Şavşat ilçe merkezine 13 km uzaklıktadır.
Nüfus