Ebubekir Hâzım Tepeyran

Ebubekir Hazım Tepeyran (1864 - 5 Haziran 1947), Türk devlet adamı ve yazardır.
Osmanlı döneminde Dahiliye Nazırlığı, Cumhuriyet döneminde II., VI. ve VII. dönemlerde Niğde milletvekilliği yapmıştır. Türk edebiyatında ikinci gerçekçi köy romanı olan Küçük Paşanın yazarıdır. Yazar Oktay Akbalın dedesidir.
Yaşamı
Niğdeli Murat Paşa soyundan, Niğde Tahrirat Müdürü Bekir Beyzade Hasan Efendi ile Muhsine Hanım'ın oğlu olarak 1864 yılında Niğde'nin Yenice Mahallesi'nde doğdu. Niğde'de halk arasında "Tepeyran" denilen, Yenice Mahallesi'ndeki "Tepeviran" semtinde doğduğu için bu ismi soyadı olarak aldı. Babasının görevi nedeniyle Isparta ve Antalyada öğrenim gördükten sonra babasının yeniden Niğdede görevlendirilmesi üzerine ortaöğrenimini 1879da Niğde Rüştiyesinde tamamladı. Bir süre Tahrirat Kaleminde görev yaptı.
Niğdede teftişe gelen Konya valisi Müşir Mehmet Sait Paşa ile tanıştıktan sonra onun daveti ile 1882 yılında Konyaya gitti. Konya Maarif Meclisi Katibi olarak görev yaparken Vilayet Gazetesinde de yazarlık yaptı. İlk şiirleri Konya Vilayet Gazetesinde yayımlandı. Arapça ve Farsça biliyorken kendi özel gayreti ile Fransızca öğrendi.
Mehmet Sait Paşadan sonra Konya valisi olan Abdurrahman Nurettin Paşanın Kastamonuya tayin olması üzerine 1885te onunla birlikte Kastamonuya gitti. Kastamonu Vilayeti Mektubi Mümeyyizliğine atanan Ebubekir Hazım, bu şehirde kaldığı altı yıl boyunca bir yandan da Vilayet Gazetesi yazarlığı ve İdadi Mektebinde öğretmenlik yaptı.
Valinin İzmire tayini üzerine İzmirde mektupçuluk yaptı. 1893te Edirne valisi olan Abdurrahman Paşanın yanında vali muavini olarak çalıştı. Paşa Edirne valiliğinden ayrıldıktan sonra da görevini sürdürdü ve başarılı çalışmaları nedeniyle Dedeağaç Mutasarrıflığına atandı. İki yıl sürdürdüğü mutasarrıflık görevi sırasında astronomi ile uğraştığı, Paristen kitap ve gazete getirttiği, Jön Türklerden olduğu gibi iddialarla padişah II. Abdülhamite jurnallendi ve görevden alındı.
Valilikleri
İstanbula dönüp kendine iftira atıldığını kanıtlayan Hazım Bey, 45 gün sonra Musul valisi olarak atandı. Bu görevi sırasında 1899 yılında bir petrol şirketi kurma girişiminde bulundu ancak mabeyn başkatipliğinden gelen bir emirle bu işten vazgeçmek zorunda kaldı. İki yıl süren Musul valiliğinin ardından yine bir jurnal üzerine İstanbula çağrıldı ve Şura-yı Devlet üyeliğine atandı.
1903 yılında ayaklanmaların sürdüğü Manastır valisi olarak görevlendirildi; eşkıyalık ve isyanları bastırmada başarı gösterdi.
1906da azledilen Bağdat valisinin yerine atandı ancak Bağdat, Musul, Basra vilayetlerine gönderilen ıslah heyeti başkanının tutumunu onaylamadığı için bu görevden alınmasını isteyince Sivas valiliğine, ardından Ankara valiliğine atandı.
1908de altı ay Ankara valisi olarak görev yaptıktan sonra İstanbul Şehremini (belediye başkanı) olarak görevlendirildi. Bu görevden tahsisat anlaşmazlığı nedeniyle ayrıldı. Edebiyat alanında çalışmalarını sürdürmekte idi. 1910 yılında tek romanı Küçük Paşa yayımlandı.
1911de Hicaz valiliğine, 1912de Beyrut valiliğine atandı. 1913te Halep valiliğine atandığında bu atamanın usulsüz olarak yapıldığı gerekçesiyle görev yerine gitmedi ve ikinci defa Beyrut valisi oldu. Ne var ki yerine başkası görevlendirilmiş olduğundan kendisi Şuray-ı Devlet Mülkiye ve Maarif Dairesi Başkanlığı yaptı. Dört yıl sonra sağlık durumu nedeniyle bu görevden ayrıldı ve 1918de Bursa valiliğine atandı.
Bakanlıkları
Hazım Bey, Bursa valisi iken kendisine teklif edilen Dahiliye Nazırlığı görevini kabul etti ve Ali Rıza Paşa kabinesinde yer aldı. Kabine istifa ettiğinde yerine kurulan Hulusi Salih Paşa hükumetinde de aynı görevi sürdürdü. Kısa ömürlü olan bu kabineden Kuva-yi Milliyenin asi olduğunu ilan etmeyi reddettiği için istifa etti.
İdam Hükmü
Hükümetten istifasından sonra Kuva-yı Milliyeyi koruduğu gerekçesiyle tutuklanıp sekiz ay çeşitli hapishanelerde kalan Hazım Bey, işgal ordusu tarafından kurulan Nemrut Mustafa Paşa Divanı'nda yargılanıp idama mahkum edildi. Padişah Vahdettin cezasını Ağustos 1920de kürek mahkumiyetine çevirdi. O günlerde idam cezasına çarptırılışını ve cezaevi günlerini ayrıntılı bir şekilde kaleme alan Hazım Bey, daha sonra Zalimhane Bir İdam Hükmü adıyla yayımladı.
Milli Mücadeleye Katılması
Son Osmanlı sadrazamı Tevfik Paşanın kurduğu hükumet Nemrut Mustafa Paşa Divanının verdiği hükümleri temyiz edince serbest kalan Hazım Bey 24 Ocak 1921de bir İtalyan vapuru ile İstanbuldan ayrıldı. Kuva-yi Milliyeye destek vermek üzere gizlice Ankaraya gitti ve Ankara hükumeti tarafından önce Sivas, sonra Trabzon valiliğine getirildi.
Koçgiri İsyanından hemen sonra vali olduğu Sivasta üç ay görev yaptı. Olayla ilgili değerlendirmelerini Belgelerle Kurtuluş Savaşı(1982) adıyla kitaplaşan anılarında anlattı.
Trabzon valiliği sırasında doğu cephesindeki savaşların sonuçlanması üzerine kurulan Elviye-i Selase Tahkik ve Tetkik Heyetinde başkanı olarak Kars, Ardahan ve Artvinde görevlendirildi. Beş ay boyunca Trabzon valiliğinden izinli olan Hazım Beyin yerine bir başkası vali olarak atandığından Kasım 1922de valilikten ve memuriyetten ayrıldı.
Milletvekillikleri
Hazım Bey, memuriyetten ayrıldığı yıl TBMM II. dönem milletvekili seçildi. 29 Ekim 1923te Cumhuriyetin kurulması için önerge verenler arasında idi. Anayasanın hazırlanması sırasında meclis ve senato kurulmasını istemesi, cumhurbaşkanına geniş yetkiler tanınmasını uygun bulmaması gibi bazı düşünceleri Mustafa Kemal ile ters düşünce bir daha onun döneminde TBMMde yer almadı. On yıl aradan sonra VI. Ve VII. dönemlerde tekrar Niğde milletvekili olarak mecliste yer aldı.
5 Haziran 1947de İstanbulda hayatını kaybetti. Erenköydeki aile mezarlığına defnedildi. Evli ve beş çocuk babası olan Ebubekir Hazım Tepeyran, diplomat Celal Hazım Tepeyranın babası, yazar Oktay Akbalın dedesidir. Adı, Niğdede bir ilköğretim okuluna verilmiştir.