not: bu çalışma tirigan'a (c.a) aittir. "kürt tarihine giriş kürtler, ortadoğu’nun halklarından olup zagros dağlarından toros dağlarına, ağrı dağlarından hemrin dağlarına kadar uzanan coğrafyada yaşayan ve hint-avrupa dil grubuna ait bir dil konuşan halkdır. yaşadıkları coğrafyanın adı tarihsel olarak kürdistandır, başka bir tanımla ise kuzey mezopotamya da denilebilir. tarihi kaynaklar kürtlerin tarihini 5000 yıl geriye göürmektedir. etimoloji "kürt" isminin kaynağı tarihsel olarak çok eskilere dayanmaktadır. bazı araştırmacılara göre kürt teriminin temelinde kur kelimesi yatmakta olup sümer kökenlidir. sümerce’de "kur", dağ demektir. ti eki aidiyeti ifade eder. böylelikle kurti kelimesi dağın halkı, dağlarda yaşayan halk anlamına gelmektedir. bu ismin geçmişi m.ö. 3000’lere kadar dayanmaktadır. kürdistan coğrafyası bilindiği gibi dağlık bir bölgedir. o çağlarda insanlara coğrafyalarıyla veya yaşam tarzlarıyla bağlantılı adlar verilirdi. kürtlerinde işte bu dağlık coğrafyada binlerce yıldır yaşadığı için bu adı almış oldukları ileri sürülmektedir. sümercedeki "kurti" adı, greklere m.ö. 401 yıllarında kardukya daha sonlarıda kurdienne (kürt memleketi) diye geçmiştir. bir sümer tabletinde kurtie adı altında yer alan halkın veya kardakalar’ın eski tabletlerde adı geçen proto-kürt kavimler olduklarına bilim adamlarının inançları var. g.r. driver göre bu yöre van gölünün güneyidir. fakat bunlar kürt kabilelerin sadece bir kısmını teşkil eder. asurlulardan kalan bir tablette bugün "kurti" veya "qurtie" diye okunan bir kavim adına rastlanmıştır. g.r. driver bu bölgenin bitlis yöresini kapsayan güneydoğu anadolu olabileceğini düşünmüştür. asur tabletleri kurtiler için "dağların cini/efendisi" diye yazıyor. the name kurd and its philological connections adlı yazısında driver, listesini yazıtlardan çıkardığı kurti, karda, karduk, gord, kord, kardakes, kyrtii, vd gibi sonekleri farklı dillere göre değişse de hepsi ortak bir krd/krt öğesi içeren tüm bu adların aynı kökten geldikleri ve etnik olarak ilişkili oldukları sonucuna varmıştır. dr. asad khailany’nin yaptığı araştırmalarda yüzlerce ve binlerce yıllık tarihi kaynaklar kürtleri şöyle kaydetmiştir: sümerler – karda, kurti ve guti derlerdi. babiller – garda ve karda derlerdi. asuriler – qurti and guti derlerdi. grekler – karduk ve korduene derlerdi. ermeniler – korduk veya gortaikh derlerdi. persler – gurd veya kurd derlerdi. süryaniler – kardu and kurdaye derlerdi. ibraniler ve keldaniler – kurdaye derlerdi. aramaik ve nesturiler – kadu derlerdi. erken islamik dönemlerin arap yazarları kurd (çoğul akrad) derlerdi. avrupalılar ise m.s. 7. yüzyıldan itibaren kurd demişlerdir. milattan önceki tarihlerde mezopotamya’da tarih sahnesine çıkmış birçok kavimlerin araştırmacılara iddialarına göre kürt asıllı olduğu belirtilmektedir. mesela isimleri tarihlerde anılan; hurri, subaru, guti,urartu,lulu, kusi, kassit, mitanni, mannai, cyrtii (kyrti/kur-ti-i), karduk, gordyaean, corduene, med v.s. gibi kavimlerin çoğunun kürt olması yüksek olasılıktır. etimolojik olarak incelendiğinde bugünkü kürtlerin atalarından bahsedildiği ileri sürülmektedir. coğrafya kürtler, aslen türkiye, iran, ırak, suriye, ermenistan devletlerinin sınırları içinde ve tarihsel olarakda kürdistan diye adlandırılan coğrafyada yaşayan, aryan kökenli etnik gruba mensup kişilerdir. kürt halkı`nın kesin olarak nüfusu belli değildir; bu sayı, kaynağa göre 20 milyon ile 50 milyon arasında değişmektedir. kürtlerin çoğunluğu sünni müslümandır. iran’da yaşayan kürtlerinin çoğunluğu sünni, diğerleri ahli-hak ve şii’dir. ayrıca alevi,yezidi, yahudi, zerdüşt ve hıristiyan kürtlerde vardır. avrupada ise 1.5 milyondan fazla kürt yaşamaktadır. dil kürt dili hint-avrupa dil ailesi içinde yer almaktadır. bu ailede yer alan iran dil grubu, kürtçeyi de içermektedir. daha açıkcası kürtçe irani diller ailesinin kuzeybatı grubu içindedir. kürtçe, bugün türkiye, iran, ırak, suriye, ermenistan diye bilinen değişik devletlerin sınırları içinde yaşamakta olan ve tarih boyunca kürdistan olarak bilinen coğrafyada konuşulur. dünyada tahminen 30-50 milyon arası insan tarafından konuşulmaktadır. kürtçe, ırak ve kürdistan özerk bölgesinde resmi dil olarak tanınmışdır. filolog abdülmelik fırat’e göre kürtçede 100 binin üzerinde kelime vardır. kürtçe, bazılarının sandığı gibi toplama, kuralsız ve uyduruk dil değildir. farsça’dan alınmış ya da sonradan bozulmuş bir lehçe de değildir. kürtçedeki cinsiyet ayrımı yapan üstün özellikler farsçada bile mevcut değildir. kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. sözlü edebiyat, yani halk edebiyatının tarihi binlerce yıl öncesine kadar dayanıyor. yazılı edebiyat ise bin yıl öncesine kadar dayanıyor. hemadani baba tahir (935-1010), kürt edebiyatının ilk yazılı örneğini, bin 100 yıl önce iran’da arap alfabesiyle kürtçe yazmıştır. kürtçe’nin eski ve güçlü edebi ürünlere sahip diğer bir lehçesi de kurmanci lehçesidir. kurmanci lehçesiyle bu güne kadar ulaşmıştır şiirler yazan kürt şairleri arasında ilk akla gelenler elîyê herîrî (1425-1495), feqîyê teyran (1590-1660), melayê cizîrî (1570-1640) ve ehmedê xanî (1650-1707)’dir. ehmedê xanî’nin mem û zîn adlı ünlü eseri ilk kez 1730’da çevrilip yayınlanmıştır. tarih kürtlerin anadolu’nun en eski halklarından biri olduğu yapılan genetik, etnografik, linguistik, etimolojik ve arkeolojik araştırmalarla gün ışına çıkmaktadır. dünyanın her köşesinde halklar yaşadı. ama mezopotamya’nın, zagros’un ayrıcalığı var. yazının keşfedildiği yer burası. ilk hayvanın ehlileştirildiği, ilk tekerleğin döndüğü, ilk tekstil, ilk süt mamullerinin üretildiği, ilk bitkinin ehlileştirildiği, ilk bakır işlemeciliği, ilkel teleskopun doğrulduğu, ilk müzik aletleri, ilk destanın söylendiği, ilk şiirin yazıldığı, ilk türküler, aritmetik, tıp, ticaret, dış ilişkiler, diplomasi, barış antlaşmaları, ilk yontular, ilk tapınak, ilk mutfak, ilk şarabın keşfi ve ilk tiyatronun yaratıldığı insanlığa kucağını açmış bir yöre. işte bunların hepsinde kürt halkının alın teri vardır. mezopotamya bölgesini mezopotamya yapan dicle ve fırat nehir isimleride kürtlerden kaynaklanmaktadır. antik çağda kürtler medeniyetin beşiği olan mezopotamya yöresinin antik halklarından biri olan kürtler hakkında bir çok eski tarihçi ve coğrafyacı binlerce yıl evvel yazdıkları kitaplarda bahsetmektedir. bu kitaplarda ve eserlerde kürtlerin antik çağlardan bu yana yer aldığı, kurduğu birçok beylik, krallık ve devletlerden bahsedilmektedir. özellikle yunanlı ve romalı tarihçiler kürt tarihinin aydınlanmasına ışık tutmaktadır. mezopotamya & kürtler subarular subarular ‘ın yazılı tarihi hakkında ilk bilgileri hitit tabletlerinden almaktayız. buna göre yörenin ilk sakinleri mitanni adında bir devler kuran hurriler olmuştur. m.ö.3000 ve 4000 bin yıllarında bölgede subarular’ın yaşadıkları ve fırat isminin bunlar tarafından verildiği ileri sürülmüştür. subarular’ın hurriler’le aynı kökten geldikleri ve yeryüzünde madeni ilk işleyen kavim oldukları bilinmektedir. hatta işlenen madenlerin mezopotamya’ya da ihraç edildiği anlaşılmaktadır. mezopotamya’da gelişen kültürlerin kökenini burada aramanın daha doğru olacağı kanaatindedirler. m.ö.3000 ve 4000 bin yıllarında yukarı fırat boylarında subarular’ın yaşadıklar fırat adının bu kavim tarafından verildiği de ileri sürülmüştür. subarular hurriler’le aynı kökten geldikleri ve yeryüzünde madeni ilk işleyen kavim olduğu bilinmektedir. hatta işlenen madenlerin mezopotamya’ya, da ihraç edildiği anlaşılmaktadır. m.ö. 17. yüzyıl içindede subarular mitanni krallığı’nı kurdu. subaruların kürt olduğuna dair tezler vardır. "subar"ların diğer adı "suvar"dır. subaru kelimesi kürtçedeki şivan kelimesinin bozulmuş hali olduğu iddia edilmektedir. kürtçede "şivan" çoban demektir. kürtlerin önemli bir bölümü bugünde çoban hayatı sürdürmektedir. erbil’de subaruların bir bölümünün yaşadığı yerde tarihi kürt aşiret konfederasyonu olan zubari konfederasyonu subari/subaru adını halen taşımaktadır. hoşyar zebari adında kürt bakan dahi vardır. guti/kuti krallığı zagros dağları ve aşağı zap nehrinin kıyılarında yaşayan ve bu günkü kürtlerin atalarından biri olan gutiler (kutiler) m.ö. 2700 yıllarında müstakil bir devlet kurar. gutiler mezopotamyanın en eski halklarındandı. gutilerin bilinen 21 tane kralı olmuştur. guti iktidarı iki asıra kadar sürmüştür. guti hanedanlığı daha sonra ise ur hanedanlığı tarafından sona erdirilmiştir. gutiler, mezopotamya kuzeyindeki akad memleketlerini m.ö. 2649 yıllarında işgal edip tam iki asra yakın, sümer ve akadları idare ettiler. akadlar döneminde zagrosda yaşayan gutiler akad kralı naram-sin’in ölümünden sonra kral adayları arasında yaşanan kavgadan faydalanarak akadları süpüren gutiler, demoralize olmuş akad ordusunu yendi. fırat nehri kenarında bulunan agade şehrini alarak imparatorluğuda ele geçirdiler. antropoloji, etnografi, ve linguistik gibi değişik bilim dallarında uzman olan araştırmacıların büyük çoğunluğu gutileri kürtlerin ataları olarak görmektedir. eric jensen kitabında şöyle yazar: "ortadoğunun kürtleri modern tarih daha muhafaza edilmemişken kürdistanda yaşıyorlardı". mezopotamya tarihi uzmanı e.a.speiser’a göre tarihte ilk kürt halkından bahsedilmesi m.ö. 3000 yıllarında gutium/kutium adı altında gerçekleşmiştir. gutiumlular (kürdistan) hint-avrupa dili konuşmaktaydılar (morris). kutium kürdistanın ta kendisi olması bir tarafa; etimologlara göre kuti kelimesi dahi kürt kelimesin değişime uğramış şeklidir. prof. howorth’a göre kurdistan adı kutium kelimesinden türemiştir. ve babilonyalıların kullandığı khuradi veya quradu kelimesini kuti adıyla bağdaştırmaktadır. sayce’ye göre kürt adı babiloncadaki quradu kelimesinden gelmektedir ve savaşçı anlamını taşımaktadır ve bu kelime van cıvarındaki halkın adından kaynaklanmaktadır. ortadoğu uzmanı eğitimci dr. honigman’a göre kuti kelimesi kürt kelimesiyle aynıdır. guti, kurti adının iranize şekliyle telaffuz edilişidir. g>k dönüşümü olmuş. örneğin: kardeş kelimesinin gardaş kelimesine dönüşü gibi. etimolojik olarak r harfinin zamanla yutulmuş olması ise etimolojide doğal bir olgudur, dolayısıyla ortaya guti > kuti > kurti > kürt çıkmış. araştırmacı rawlinson’a göre ise gut ilkel keldani dilinde sığır anlamına gelmektedir. not: asur yazıtlarını okuyan ve çeviren akademisyenler kitaplarında hem kuti hemde guti adını kullanmaktadırlar. guti/kuti krallarının listesi: inkişuc zarl-agab şulme silulumeş ınimabakeş ıgekauş yarl-agab ibate yarl-angab kurum apil-kin la-erabum irarum ibranum hablum puzur-suen yarlaganda tirigan en son kuti kralının adı tirigandır. tir kürtçede "ok" demektir. tirigan ise "okçu" demektir. mitanni krallığı mitannilerin, habur çayının (şırnak) doğduğu yerde vaşşuganni (vaşukani) adlı bir kent merkezine sahip olduğu, buradan çıkan tabletlerden anlaşılmaktadır. kalifornia üniversitesi arkeologu prof.yoteshilani, mitanili kürtlerin habur yakınlarında yaşamış ve krallıklarının adının şenak olduğunu yaptığı kazlarda keşfetmiştir. hurri dil grubu konuşulmakta, ağırlıklı olarak orta mezopotamya da, bugünkü urfa, mardin ve şırnak bölgelerinde hüküm sürmektedir. m.ö. 1500-1250 yılları arasında yaşamıştır.demiri kendi tekelinde tutmuştur. at yetiştiriciliğinde meşhurdur.asur ve hititlerle sürekli ve şiddetli bir çatışma ortamını yaşamıştır. mitanniler, suriye, amuriye, asur memleketiyle kürdistanin kerkük bölgesine kadar olan topraklara hüketmişlerdir. en son asur imparatoru salmanassar tarafından varlığına geçici olarak son verilmiştir. mitannilerin başkentinin adı vaşukanidir. bu ismin araştırmacılar tarafından kürtçeden kaynaklandığı ileri sürülmektedir. kürtçede başikani veya hoşkani "güzel pınar" demektir. v-b-h harfleri etimolojik olarak en kolay dönüşümü olan harflerdir. zamanla fonetik değişime uğramış olması yüksek olasılıktır. mitannilerin hint-avrupalı kökenli, (özelliklede mitani kralları) oldukları biliniyor. büyük olasılıkla mitanniler kürtlerin atalarıdır. tarihçi speiser göre mitaniler arı ırkına mensup ve kürtlerin ecdatlarından, zagros topluluğunun bir bölümünü teşkil eden subaruların bir koludur. mitannilerin yaşadığı aynı coğrafik bölgelerde yaşayan kürt aşiretleri halen mitanni adını mattini, motikan/moti gibi şekillerde yaşatmaktadır. ilk mitani krallının adı "kirta" olması nedeniyle kürt adının bu kraldan geldiği de birçok araştırmacı tarafından öne sürülmektedir. bazı mitani krallarının adları: kirta m.ö. 1500 – 1490 suttarna ı m.ö. 1490 – 1470 baratarna m.ö. 1470 – 1450 parsatatar m.ö. 1450 – 1440 sauşsattar m.ö. 1440 – 1410 artatama m.ö. 1410 – 1400 suttarna ıı m.ö. 1400 – 1385 artaşumara m.ö. 1385 – 1380 tuşratta m.ö. 1380 – 1350 mattivaza m.ö. 1350 – 1320 sattuara ı m.ö. 1320 – 1300 vaşasatta m.ö. 1300 – 1280 sattuara ıı m.ö. 1280 – 1270 asur kaynakları tarihçi speiser, mesopatamian origins adlı eserinde kürtleri gutiler’le ilişkilendirir. bu tezine kanıt olarak asur kralı ı. tukulti-ninurta’nın (m.ö. 1244-1208) kayıtlarından başlayarak quti (guti)’lerle bağlantılı olarak sık sık qurti/kurti adıyla karşılaşıldığını, quti ve qurti denenlerin uqumani (kummuhi) adlı aşiretlerin komşuları olarak sık sık birlikte anıldıklarını ve yazıtlardaki bu referanslarda quti (guti/kuti) denenler ile qurtiler’i birbirinden ayırmanın pratik olarak imkansızlığını öne sürüyor. asur kralı tiglath-pileser’in (m.ö. 1114-1076) zafer silindirinde etnik kürt adının geçtiği en eski kayıtlardandır. kurti veya qurtie adındaki yerin kral tarafından feth edildiğini ve bu bölgenin van gölünün cıvarları olduğu anlatılmaktadır. kurti adı verilen yerin adının günümüzdeki adı ise şaşırtıcı bir şekilde halen aynıdır. fakat 1950’lerde değiştirilmiştir. asur kralı ıı. tiglath-pileser’in (m.ö. 745-727) kur-ti-e diye adlandırılan bir kabileyle savaş yaptığı görülmektedir. neilson c. debevoise, a political history of parthia (1938) adlı eserinde bu konuya daha fazla ışık tutacak bir yazıta referans vererek şöyle der: "m.ö. 7 şubat 213 tarihi taşıyan uruk tabletleri partlar’ın kuzeydoğudaki antik düşman gutiler’le aynı olduğuna (partlar’ın ve gutiler’in aynı olduklarına) daha da kesinlik kazandırır". ı. salmaneser’in yazıtında kirkhular, kurkhiler gibi adlar, ı. tiglat-pileser’in bir yazıtında onun zapettiği yerler arasında mekhri (mikhri) ve bisri bölge adları, ı. tukulti-ninib’in fetihleri arasında "kurti", ıı. tiglat-pileser’in yazıtlarında "quru" halkı gibi adlar geçer. şerefname kürdistan’da mekri adında bir vilayet ve şehrizor’da bu adda bir aşiret sayar. (kaynak: seyfi cengiz, kürtler’in orijini) korduene krallığı yunanlı komutan ve tarihçi ksenefon’un (ksenephon) m.ö. 401 yılında ait "anabasis" (onbinlerin dönüşü) adlı kitabında "karduki" dediği kürtler tarafından korduene krallığı adında kurulmuş bir krallık vardı. (diğer bilinen adları: corduene, gorduene, gordyene, gordyaea cardyene, karduene) bu krallık hakkari ve diyarbakır arasında kurulmuştu. korduene krallığı kürt kralları tarafından yönetiliyordu. ksenefon’un dediğine göre bağımsız yaşayan bir halkdı, ne akamenid pers kralı ıı. artaxerxes‘in, ne de ermenilerin egemenliğini tanıyorlardı. bir seferinde 120.000 kişilik pers kraliyet ordusu kürdistanı işgal etmiş ve tek bir asker geri dönememiş. bunun sebebi de kürdistan coğrafyasının çok karışık olmasıymış. korduene krallığı, m.ö. 1. yüzyılda ermenistan kralı ıı. tigranes (dikran) tarafından fethedilmiştir. yunanlı tarihçi plutarch, korduene kralı zarbienus’un ermenistan kralı tigranes’in baskısına karşı ittifak için roma konsolosu appius claudius yoluyla roma generali lucullusla gizlice irtibata geçtiğini aktarmış. fakat bu durumdan haberdar olan kral tigranes, kürt kral zarbienus, karısını ve çocuklarını romalılar ermenistana girmeden önce suikast düzenleterek öldürtmüş. m.ö. 74’de roma generalliği ve konsolosluğu yapan lucullus düşüncesiz olmadığı için kürdistana girdiğinde zarbienus onuruna cenaze törenleri düzenletmiş. zarbienus için düzenlenen defin töreninde kraliyet elbiseleri, altın ve tigranes’den alınan kalıntılarla süslenmiş. lucullus kendi elleriyle süslenmiş cenazeyi kralın akrabalarıyla parfüm dökerek ateşe vermiş. arkadaşlarına katılarak zarbienus’un adına içerek; zarbienusu arkadaş ve de romalı‘ların müttefiki olarak anlatır. lucullus, kürt kral zarbienus anısına da masraflı büyük bir anıt yapılmasını emreder. kral zarbienus’un sarayında bir sürü hazine bulunmuş; altın, gümüş ve üç milyon kova hububat. böylece romalı askerlere bolca hububat temin edilmişti. lucullus kamu hazinesinden tek kuruş almadığı için de takdir edilmişti. böylece savaşın masrafı kendiliğinden de karşılanmıştı. (plutarch/hayatlar/lucullus, bölüm 36) korduene krallığı – m.ö 1. yüzyıl diyarbakırda kürt adıyla ilk kürt varlığı yunanlı plutarch’ın m.s. 1 yüzyılda yazdığı paralel hayatlar/lucullus adlı eserinde ermenistan kralı tigranes’in m.ö. 1. yüzyılda yeni kurduğu "tigranocerta" (diyarbakır, silvan) adındaki şehre adiabeni, asur, gordyeni ve kapadokyalıları zorunlu iskanla yerleştirdiğini yazmış. gordyeni’ler korduene krallığının kürtleridir. bu şehirde grekler ve kilikyadan getirilip yerleştirilenlerde varmış. tigranes bu insanların yerleşim yerlerini talan ederek sakinlerini zorla tigranokerta’da yaşamaya mecbur bırakmış. kral tigranesin ermenice adı dikran’dı ve ermeniler diyarbakır şehrini kurmasından dolayı bu şehre "dikranagerd" diyorlardı, anlamı ise "dikran’ın şehri" demektir. not: "gord" kürd, "gordyeni" kürdistanlı, "gordyene" kürdistan demektir. modern ermeni tarihçilerinden nicholas adontz (armenia ın the period of justinian, 1970) ve cyril toumanoff (studies ın christian caucasian history, 1963)’un görüşlerini de kısaca not etmek gerek. toumanoff, lokal karduki hanedanlıklarından, bir "gordyene krallığı" ve "korduene prenslerinden, 298 yılından sonra onbeş kalesi bulunan korduene devletinde roma kontrolünden sözeder (s. 181-182). adontz, tigran’ın ordusundaki etnik gruplar arasında gordyenleri de sayar (s. 318), modern kürtlerin atalarının "kurti"ler olduğunu söyler. kürtler kral tigranesin ordusunda yer alıp birçok yerleşim yerini o dönemlerde hakimiyeti altına almıştır. bunlar mezopotamya, azerbaycan, suriye, kapadokyadır. kürtlerin orduda yer alması sayesinde ermeni kral imparatorluğunu genişletebilmiştir. kral tigranesin kürt olduğuna dair iddialarda vardır. daha sonra ise korduene krallığı m.ö. 55 yılında roma imparatorluğunun bir eyaleti oldu ve 384 yılına kadar dört asır roma hakimiyetinde kaldı. korduene kralları: zarbienus – m.ö. 100 manisarus – m.s. 150 erdeşir – m.s. 340 jovinian – m.s. 359 sophene krallığı sophene krallığı dicle ve fırat nehirlerinin arasından kurulmuş bir krallıktır. ermenistan krallığının güneybatısında olan sophene krallığı bir çok kere ermenilerin, perslerin ve romalıların hakimiyetine girmiştir. roma imparatoru diocletian tarafından feth edilen sophene krallığı, zaza kürtlerinin coğrafık yerleşim yeriyle kesişmektedir. bu sophene krallığının zaza kürtleri tarafından kurulmuş olduğu tarihçiler tarafından söylenmektedir. sophene (şupan, supani) krallığı, m.ö. 95’te büyük ermenistan (doğu ermenistan) kralı olan ıı. tigran tarafından devrildi. m.ö. 95 yılında tahta çıkan ve ‘büyük’ ünvanı taşıyan tigran’ın ilk işi küçük sophene krallığını fethetmek oldu. o tarihe dek bağımsız olan sophene de ilhak edildi ve ermenistana bağlandı. ermenice’de tsophk adıyla bilinen sophene krallığı bugünkü elazığ-dersim bölgesine tekabül ediyordu. o dönemde sophene kralı olan artanesi tahttan indirdi. artanes, zariadres’in soyundandı. (plutarch, lucullus, bölüm xxı), (strabo xı. 532) zariadres ı. sophene kralıydı. m.ö. 201 yılında büyük antiochus büyük ermenistan ve sopheneyi ermeni iddia edilen generaller artaxias ve zariadresle beraber feth eder. antiochus, zariadresi sophene valise olarak atar. antiochus’un romalılara karşı m.ö. 201 yılında yenildigi magnesia (manisa) savaşında, artaxias ve zariadres ayaklanır. roma fethiyle artaxias büyük ermenistanı, zariadres de sophene krallığını bağımsız olarak yönetmeye başlarlar. kral zariadres’in yaptıklarına bakıldığında zaza kürdü olduğu izlenimi vermektedir. zariadres (zareh) kelimeside kürtçeden kaynaklanıyor. zar kelimeside kürtçe ve zazaca’da "sarı" demektir. bazı kaynaklara göre urartu kralı menua’nin bölgedeki fetihlerini anlatan bagin’deki yazıtta dersim ve elazığ yörelerine supani denmektedir. bu adın sonraları sofene (sophene) şekli altında yaşadıgını görmekteyiz. zaza kürtlerinden pers kralı darius da bahsetmektedir. pers imparatorluğunun hükümdarlığını yapan pers kralı ı.darius (dara)’un (m.ö. 522-486) yaşamış olup ortadoğunun birçok ülkesini egemenliği altına almıştır. darius, m.ö. 515 yıllarında behistun yazıtları olarak ün kazanmış çivi yazısını hazırlatmıştır. darius, yerden 100 metre yükseklikteki kayalıklara yazdığı behistun kitabesinde pers tarihinden bahsetmektedir. behistun kitabesi üç dilde ayrı olarak yazılmıştır: eski farsça, elamice ve babilce. birinci sütunda darius m.ö. 515 yıllarında fırat nehrinin kenarında zazana adında bir kasaba olduğunu yazmış. bu kitabede, dersim (tunceli) ve elazığ havalisi "zazana" adı ile anılmaktadır. yunanlı ksenofon’da bu bölgede (m.ö. 401 yılında), "susa" adında bir şehirden bahsedilmektedir. ki bu şehir, zazalar tarafından kurulduğu izlenimini veren "sophene" krallığının merkezi olarak kabul edilmektedir. ünlü yunanlı tarihçi, felsefeci ve coğrafyacı strabon (strabo) m.ö. 65-m.s 25 yılları arasında yaşamıştır. strabo’nun yazdığına göre, roma imparatoru pompey, sophene’yi tigran’dan aldı ve nero (m.s. 54-68) onu ayrı bir krallık olarak sohaemus’a verdi. sophene, daha sonra ise ayrı bir krallık olarak tarihi kaynaklarda gösterilmeye başlanmıştır. yunanlı coğrafyacı strabo sophene’nin başkentini carcathiocerta olarak göstermektedir. bu şehirin elazığ (harput) şehrine yakın olduğu anlaşılmaktadır. carcathiocerta şehrinin adı da harput adıyla benzerlik taşımaktadır. yunanlı tarihçi ptolemy kürt aşiretleri hakkında bilgiler vermektedir. tarihçi prof. dr. mehrdad izadi, sophene’yi (şupani) elazığ’in büyük subhan aşiretinden saymaktadır. bu aşiret halen mevcuttur. ünlü suriyeli arap coğrafyacı yakut ibn hamavi 1179-1229 yılları arasında yaşamıştır. aynı zamanda tarihçi, etnografist ve coğrafyacı olan yakut’un "mücem ül-buldan" adlı eseri coğrafya sözlüğü olup, tarihsel, biyografik ve kültürel bilgiler içermektedir. coğrafyacı yakut ibn hamavi eserinde şu an iran ve ırak arasında yaşayan feyli kürtleri olarak bilinen halkdan bahseder: "feyliler, iran ve ırakı ayıran dağlar arasında yaşarlar. üstelik fil kadar büyüktürler" diye yazmış. yakut el hamavi 12. yüzyılda sophene’nin başkenti arsamosata kentinin %25’inin ermeniler tarafından meskun tutulmuş olduğunu yazmış. buradan yola çıkarak geriye kalan %70’ininde zaza kürtleri tarafından mesken tutulmuş olduğu anlaşılmaktadır. bunun yanısıra ermeni krallarının ermeni asimilasyonuda hesaba katıldığında; ilk kurulduğu yıllarda kürt kenti olduğu da söylenebilir. sophene’nin başkenti sophene kralı arsames (260-228): fırat’ın ana kollarından aratsani nehri havzasında kendi adını verdiği arsamosata (arşamaşat) kentinin kurucusudur. batı kaynaklarında sophene krallığı olarak anılan devletin kendi sakinlerinin dilindeki adı ‘şupani’dir. batılı kaynaklarda ismi arsamosata (arşamaşat) olarak geçen sophenenin başkenti bizans çağında asmosata olarak anılmıştır. aynı isim ermenice’de aşmuşat’a dönüşmüş, süryaniler kente arşemşat, araplar ise sumaysat yada sumeisgat demişlerdir. sophenenin başkent adının kürtçe olduğuna dair görüşler: kürt dilindeki adı şemşat’tır. şatır eski dilde site yada şehir yöneticisi anlamına gelmektedir. şehir anlamına gelen şat sözcüğünden türetilmiştir. şat sözcüğünün iranî dillerde ‘şar’, ‘şahar’, ‘şehr’ gibi versiyonları da vardır. şat şeklinde söyleneni en eskisidir. şah sıfatı dahi bu şat kelimesinden türetilmiştir. şemşat adının kürt dilinde şem (güneş) ve şat (şehir)’den hareketle güneş-şehir, baş-şehir anlamına geldiği kürt dilbilimcileri tarafından söylenmektedir. şemşat, elazığ’ın palu sınırları içerisinde, murat ırmağının güney kıyısındadır. palu merkez bucağa bağlı xaraba köyü’nün şupani krallığının tarihi başkenti olduğunu aynı yerdeki şemşat kalesinin varlığından biliyoruz. günümüzde ismi ‘örencik’ olarak değiştirilmiştir. 20 yüzyılın büyük uzmanlarından biri olan marquart’a göre carcathiocerta kenti aslında argatiokerta kenti olarak düzeltilmesi gerekir. argatiokerta kentini sophene kralı zariadres’in oğlu argatias kurmuştur. marquart’e göre bu kentin kalıntıları dicle nehrinin kaynağı eğil veya arghana suyu yakınlarındadır. sophene kralları sames (kurucu-m.ö. 290-260) arsames ı (m.ö. 240) charaspes (m.ö. 235) arsames ıı (m.ö. 230) xerxes (kserks) (m.ö. 220) abdissares (m.ö. 210) zariadres (bağımsız m.ö. 190) morphilig (m.ö. 190) mithrobuzanes (m.ö. 170) artanes (m.ö. 110) arsaces (m.ö. 70) roma imparatorluğuna bağlandı (m.ö. 63) strabo’daki artanes, c. toumanoff’a göre, sophene kralı zariadris (zareh)’in oğlu mithrobuzanes ı olup, doğru adı me(h)ruzan’dır. m.ö. 95 yılında büyük tigranes ıı (95-55) tarafından devrilmiştir. toumanoff (c. toumanoff, studies ın christian caucasian history, 1963), doğru adının me(h)ruzan olduğunu söylediği bu kişinin, primary history’de verilen ermeniler’in şeceresinde zareh (zariadres)’in oğlu armog olarak geçen aynı şahıs olduğunu söyler. o’na göre armog adının daha doğru şekli de artok (artanes)’tur. zariadres (zareh) ise bağımsız sophenenin krallığını yapmıştır ve mühtemelen zaza kürtlerindendir. mehruzan ile zareh adları kürtçedeki mihrican, mîrzeban, zara ve zarê adlarıyla etimolojik olarak çok yakınlık göstermektedir. adiabene kürt krallığı adiebene krallığı, mezopotamyada museviliğe m.ö. 1 asırda ihtida etmiş kürtler tarafından erbil merkezli olarak 2000 yıl önce kuruldu. bu krallığın vatandaşlarının çoğunluğunun kürt olduğu görünmektedir. kraliyet evinde, kürt kral monobazes, kraliçe helena, vârisi ve oğlu izates’in (yazata kelimesinden türemiş ve kürtçede "melek" demektir) adları halen ilk din değiştirenler olarak muhafaza edilmiştir. romalıların, israil kentleri judea and samaria’ya zaptı sırasında (68-67), oraya asker yollayan sadece kürt adiebeneydi. galilee şehrinin kuşatılması sırasında buraya yardım için birlikler yollayan adiebene krallığı eğer musevi olmasaydı bu hareketin izah edilebilir bir gerekçesi olamazdı. adiabene adının antik kürt hadhabâni aşiretinden kaynaklandığı söylenmektedir. bu aşiret halen santral kürdistan olarak tanımlanan bölgede mevcuttur. bu aşiret sürgüne maruz kaldığı için horasan şehrindede mevcuttur. dicle & fırat fırat ve dicle sularının arasındaki verimli yere tarihten günümüze mezopotamya adı verilir. yunanca kaynaklı bir isimdir. mezopotamya’da ilk tapınak, ilk yazı, ilk aritmetik, tıp, ticaret, dış ilişkiler, diplomasi, barış antlaşması, ilk türkü, ilk yontu, ilk mutfak, ilk tiyatro, ilk astroloji gibi ilklere sahne olmuş bir yöredir. dicle ve fırat nehirlerinin kürtçe olduğuna dair etimolojik tezler: *dicle isminin etimolojisi: kürtçede tij kelimesi sivri ve keskin demektir. tir kelimesi ise ok demektir. dicle nehride keskin ve sivri bir nehir ve ok gibi giderek vurduğunu devirir. tij-dij-dijle-dicle kelimelerinden türemiş. t>d dönüşümü olmuş. dünyada diclenin bilinen adı tigrisdir. dünya dillerinede yunancadan geçmiştir. yunancada kelimelerin sonuna gelen –is eki gelir ve tigrisden çıkarılınca geriye kök kelime tigr kalıyor. yunanca’da j harfi yoktur. kürtçe’deki j, yunanca’ya g olarak geçer. tij-tir-tig-tigr-tigris tij-dij-dijle-dicle her ikiside kürtçedeki tij/tir kelimelerinden türemiştir. dicle ismi binlerce yıllık kürtçe bir isimdir, *fırat isminin etimolojisi batı dillerinde fırat nehri, euphrates olarak geçer. euphrates adı yunanca’dan gelen bir sözcük olup, asıl kaynak kürtçedeki "fere" "re" ve "hat" kelimeleridir. kürtçede: fere "geniş", re "akan su", hat "akan/gelen" fere re hat = geniş akan su. iki tane "re" olduğu için teki kullanılmıyor. ferehat "geniş akan su" demektir. yunancada –s eki kelimelerin sonu gelir bunu çıkarınca euphrate kalır. ferehat = euphrate = fırat fırat nehride geniş akan bir nehirdir. bu nehir’e neden kürtler tarafından fırat adının verildiği nehrin bu özelliği çok iyi göstermektedir. fırat ismi hint-avrupa kökenli proto-kürtçe bir isimdir. medeniyetin ilk kurulduğu mezopotamyadaki dicle ve fırat nehirlerinin adlarını kürtler vermiş olması yüksek olasılık olarak görülmektedir. greko-roma kaynakları herodot m.ö. 5’ci yüzyılda yaşamış olan ve "tarihin babası" olarak tanınan yunanlı herodot, halikarnas şehrinde doğdu. kendi anlatımına göre mısır, mezopotamya , pontus ve pers hükümdarlığını gezdi. güney italyanın thurioi şehirini kurdu ve orada yaşadı. m.ö. 447 atina’ya yerleşti. genç yaşta roma’da yazarlığa başlayan herodot – yunan-pers savaşları, yunanlılarla barbarlar, genel tarih gibi üç kitap bıraktı. yaklaşık 64 yıl yaşayan herodot tarihin ilk büyük gezgini ve ilk tarihçisiydi. historia adının alan yapıtı tarihin ilk tarih kitabı oldu. heredot kitabında paktilerden bahsetmektedir ve ksenefon’un anlattığı karduklar (kürtler) olabilir. heredot’ta darius’un 13‘üncü satraplığında ermenistan’la birlikte pactyic ülkesi anılır. pactyic sözcüğünü bohti (bohtan, botan) olarak yorumlayanlar var. ksenefon karduklardan bahsederken ermenistan ve kürdistan sınırının botan sınırı olduğuna işaret etmektedir dolayısıyla botan ve kardukların arasında yakın ilişki vardır. bazı tarihçilerin görüşlerine göre heredot’ta kürtler pacty (bohti) adı altında anılmış olmalıdırlar. ksenefon grillos’un oğlu, diodoradan doğma tarihçi ve filozof ksenefon veya xenophon m.ö. 431 yılı civarında atina yakınlarındaki erxieon’da doğdu. yunanca sokrates olarak telaffuz edilen filozof sokrates’in öğrencisi idi. yunancada, ksene = yabancı, fon = ses. ksenefon= yabancı ses, yabancılarla konuşan demektir. ünlü filozof ve tarihçi olan atinalı ksenefon (m.ö.430-355) anabasis (sefer) adlı eserinde yaşanan olayların yanı sıra geçtiği bölgelerde yaşayan halklar konusunda birçok bilgiler verir . pers imparatorluğunun batı anadolu valisi olan kiros/keyhüsrev’in babası pers kralı darius (kürtçe dara) ölmüş. büyük oğlu artakserksis tahta geçmiş ama kiros (cyrus) adlı küçük kardeş tahta çıkan kardeşi ıı artakserksise (m.ö. 404-358) karşı isyan etmiş ve tahtı ele geçirmek için ordu toplamaya başlamıştı. kiros, babasının ölümünden sonra büyük pers kralı olan artakserksis’e karşı sefere hazırlanıyordu. bu orduda onbinlerce yunanlı paralı asker vardı ve ordusundaki asker sayısı yaklaşık 300 bin kişi kadardı. 10 bini aşkın yunanlı bir orduyuda toplayıp katıldığı iran seferini başlatmıştı. ksenefon, m.ö. 401 tarihinde pers kralının oğlu kiros’un komutanlığında, kral ikinci artakserksis’e karşı sefere katıldı. ksenefon bu olayı baştan sona kaydetmek üzere bir savaş muhabiri olarak bu askeri sefere katılmıştır. ksenefon’un ellinika adlı kitabı, ııı. kitap, ı. bölüm). savaşta, ksenefon, kral adayı ve dostu kiros’u kaybetti. yunanlılar savaşı kazanan taraf olmasına rağmen, destekledikleri kral adayı kiros öldürülmüştü. kiros muharebede öldürülünce abisi artakserkis mutlak kral olarak kalır. bir yandan savaşı kazandıkları için galip sayılırlarken, öte yandan da, destekledikleri kiros öldürüldüğü için mağlup sayılıyorlardı. kunaksa yenilgisinden sonra memleketlerine dönmek üzere yola çıkan helen askerlerinin kumandanı da öldürüldüğü için 10 bini aşkın yunanlı asker başsız ve komutansız kalmıştı. bunun üzerine ksenefon yeteneği ile kendisini komutan seçtirmişti. ve yunanlılar ksenefon komutasında yunanistan’a geri dönmeye başladılar. işte bu dönüş tarihte "onbinlerin dönüşü olarak" adlandırıldı. (yunancası "kiru anavasi"). onbinler, dönüşlerinde kürdistandan ve ermenistan da geçtiler. komutan ksenefon da başından geçenleri yazdı. kiru anavasi kitabı ortaya çıktı. kiru anavasi’nin 4. kitap olarak adlandırılan bölümü, onbinlerin kürdistandan geçişini anlatır. yunanistana geri dönen ordunun kürdistana giriş tarihi: milattan önce 14 kasım 401 idi. 20 kasım’a kadar kürdistan içerisinde yol alan ordu, 21 kasımda kendriti nehri denilen bugünkü botan çayına ulaştı. ermenistana girdi. 22 kasım da botan çayını aştılar. ermenistana girdiler. kürdistanda geçişleri toplam bir hafta, yani 7 gün sürdü. botan çayı o zamanlar pers kralının desteğinden dolayı güçlü olan ermenilerle, bağımsız yaşayan, yani pers kralının bile hükmedemediği karduklar arasında sınır teşkil ediyordu. kürtler o zaman persler ile müttefikleri ermeniler arasında bir hayli sıkıştırılmış durumdaydılar. 8 aralık 401 tarihinde fırat nehrine kavuştular. taox’lar ülkesine vardıklarında tarih 31 ocak 400 idi. 1 şubat 400 de makronların ülkesine vardılar. 10 şubat 400 de trabzona 15 martta ise giresuna kavuştular. 4 nisanda o zamanki adı ile kotiora, olan bugünkü türkçeleşmiş telaffuzu ile ordu şehrine vardılar. 28 mayıs’ta yunanlıların iraklia dedikleri bugünkü karadaniz ereğlisinde idiler. (arap harfleriyle iraklia yazılınca ereğli okunduğu için türkler yanlış okuma sonucu ereğli demiş). ekim 400 tarihinin başlarıda bugünkü istanbul boğazı geçilmiş. mart 399 da ise komutan ksenefon ordusunu ıspartalı komutan thivronaya teslim etmiş ve sefer sona ermiş. ksenefon ve kürdistandan geçişi tarihçi ve komutan ksenefon (xenophon) m.ö. 401 yılında yazdığı anabasis (onbinlerin dönüşü) adlı eserinin üçüncü kitabındada karduklardan sözeder. ksene = yabancı, fon = ses. ksenefon= yabancı ses, yabancılarla konuşan demektir. yunanlı ksenefon 10 bini aşkın ordusuyla pers ordusunu yendikten sonra başladığı yolculuktan geri dönerken kardukların ülkesinden geçer ve kardukların saldırısına uğradığını anlatır. mesela: * kürtlerin kimsenin hakimiyetini kabul etmeden özgür yaşadıklarını yazmış. onun tarifine göre karduklar dağlar arasında yaşayan savaşçı bir halktı. akamenid (pers) kralına bağlı değildiler. onların ülkesinden sonra ermenistan gelmekteydi. komutan ksenefon, üçüncü kitabının sonunda değinmeye başladığı karduklardan bahseder: *karduklar çok savaşçı ve pek çevik insanlardı, iran şahı artakserksise (artaxerxes) düşmanı olup; ona tabi değillerdir. o kadardı ki karduklar bir defasında 120 bin kişilik iranın kraliyet ordusu bunların ülkesini işgal etmiş, bir teki bile geriye dönemeden yok olmuştur, sebebide kürdistanın çok karışık oluşu. ksenefon, kardukların, iranlılardan bambaşka soydan ve onlara çok düşman olduklarını, bir tanık olarak anlatmıştır. ksenefon dördüncü kitabında tekrar döner ve şunlardan bahseder: *kardukların ülkesine girdiklerinde düşmanın geçiş yollarını kapamamaları için sessiz ve hızlı bir şekilde ilerleme düşünceleri olduğunu yazmış. *kardukların toplanarak öndeki askerlere saldırdığını bazılarını öldürdüğünü ve diğerlerinide yaraladıklarını ve bu saldırının kendilerini sürpriz bir şekilde yakaladığını yazmış. eğer karduklar daha büyük bir rakamla bu saldırıyı yapsalardı ordusunun büyük bir bölümünün yokedilmiş olacağını anlatmış. *kardukların çok iyi savaşçılar olduğunu, ellerinde boyları büyüklüğünde yayları ve uzun okları olduğunu yazmış. mükemmel okçu olduklarını ve yayları gererlerken sol ayağı ile yayın ağaç kısmına basıp kirişi gerdiklerini belirtmiş. kürt oklarının büyük ve kuvvetli olduğundan yunan askerlerinin kalkanlarını ve göğüs zırhlarını delip geçtiğini ve askerleri öldürdüğünü yazmış. kürt oklarının bu özelliklerinden dolayıda yunan askerlerinin o okları yerden alıp mızrak yerine geri fırlattığıı yazmış. *sapan kullandıklarını yazmış. taş, ok ve sapanlarla bir nevi gerilla savaşı yürüttüklerini yazmış. hep beraber saldırdıklarında , hep bir ağızdan, saldırı marşı biçiminde bir marş söylediklerini yazmış (kürtçedir herhalde). *işgal sırasında kardukların çoluk çocuğunu alarak dağlara çekilip işgalciye karşı direndiklerini yazmış. kürt köylerindede epeyce bakır eşya olduğunu yazmış. *kardukların dağlarda ateşler yakarak, bu ateşlerle biribirleriyle haberleştiklerini yazmış. *düşmanın kendilerini çok kızdırdığını, tuzak kurarak bazı kürtleri öldürdüklerini, birkaçınıda canlı yakaladıklarını ve böylecede kendilerine zaman kazandıklarını hemde ülkelerini bilen birisine itimat edebileceklerini yazmış. *kürt köylerinde, kürt evlerinin çok güzel olduğunu, bol yiyecek bulunduğunu ve bu evlerde bolca şarap bulduklarını, şarap saklama sarnıçlarının sıvalanmış iyi sarnıçlar olduğunu yazmış. yani, kürtlerin çok modern ve gelişmiş bir toplum olduğunu anlatmış. *kürtlerin geçiş yollarını tıkadıklarını ve üstlerine tonlarca ağırlıkta kayalar attıklarını ve askerlerinin paramparça olduğunu, bazılarının öldüğünü diğerlerinin kol ayakların koptuğunu anlatmış. birkaç çarpışmadan sonra ksenefon anlaşma önerdiğini, ölü yunanlılar’ın cesetlerini istediğini anlatmış. kürtlerinde, yunanlılara "evlerimizi yakmazsanız ölülerinizi size teslim ederiz", dediklerini yazmış. tarihteki ilk kürt-yunan anlaşması. bu anlaşma yapılırkende tercüman kullanılmış herhalde: yunanca – kürtçe. *anlaşmaya rağmen görüşmeler daha bitmeden karduklar yeniden taşlar yuvarlamaya başlarlar. yürüyüş ertesi gün karduklar’la savaşa savaşa devam eder. *nihayet yunanlılar "kürdistan" ile ermenistan’ı ayıran sınır olan centrites nehri‘ne (ancient turkey kitabının yazarı seton lloyd’a göre bu nehir dicle’nin doğu kolu olan modern botan ırmağı’dır) ulaşır. *yunanlılar, kardukların ülkesini yedi günde geçtiler ve bu süre zarfında hep çatıştılar (ıv. kitap, s. 279). yunanlılar nehrin karşı yakasında akamenidler’in ermenistan satrapı orontas’ın ermeni, mardi/mard ve chaldaean paralı askerlerinden oluşan ordusunu gördüler. kendilerini izlemekte olan çok sayıda silahlı karduklar’ın saldırıları altında çatışarak nehri karşıya geçtiler. *kürdistandan 7 günlük geçiş süreci boyunca hiç uyuyamadıklarını ve sürekli savaştıklarını, çok sayıda silahlı karduklar’ın saldırıları altında çatışarak kürdistandan çıktıktan sonra rahat bir uyku uyuyabildiklerini yazmış. sonraki yürüyüşleri ermenistan içine devam etmiş. (ıv. kitap, s. 287-91). ksenefon’un anlattığı kürt bölgeleri ve ermenistanı ayıran sınır dicle’nin doğu kolu olan modern botan ırmağı van gölünün altındaki uzun koludur. ksenefonun bahsettigi mardi ve haldi (chaldi) kabileleride tarihçilerin çoğu tarafından kürt sayılmaktadır. ksenefonun izlediği kırmızı çizgili rota ve kürt kabileleri: carduchi, mardi, chaldi kürtler bu sınırların diğer yerlerindede yaşıyordu tabiki. ermenilerin bu bölgeye eskiden trakya-balkan bölgesinden göç ettikleri ıspatlandı. yunan tarihçi strabo da ermenilerin trakyadan doğuya göçtüklerini yazmış. ermeniceninde trakya dili olduğu linguistik benzerliklerle ıspatlandı. ermeniler oralara daha gelmemişken ermenilerin yaşadığı yerlerde kürtler yaşıyordu. ermeni tarihçi professör manandian’a göre ermeniler trako-friglere çok yakın bir halkdı. *ksenefon kürdistandan geçişleri süresinde başlarına gelen felaketlerin, pers ordusuna karşı savaştıklarında başlarına gelenlerden daha fazla olduğunu yazmış. ksenefonun 10 bini aşkın ordusuyla çıktığı yolda geri sadece 2 bin asker dönebilmiş. ksenefon’un "karduklar" ve "kardukya" hakkında kısmen dedikleri bunlardır. kardukların modern kürtler’in ataları olduğu görüşü bilim dünyasında kabul görmüştür. kardukhi’nin etimolojisi ksenefon, kürtlere "kard-ukh-i" (kardukhoi) demektedir. "kard" kürd demektir. ermeniler kürtlere eski çağlarda "kordukh" derlerdi, bu da "kürt-ler" demektir. "kh" ermenice "ler/lar" çoğul ekidir. ksenefon bu adı muhtemelen ermenilerden veya asurlulardan duymuş. asurluların "o" sesini "a" olarak telaffuz ettikleri bilinmektedir. bu yüzden asurluların ermenilerden duydukları kordukh adını kardukh diye telaffuz etmiş olmaları ihtimal dahilindedir. ksenefon, duyduğu "kordukh/kardukh" adının sonuna birde yunanca çoğul eki olan "i" harfinide ekleyerek "kardukhi" demiş. kürd (kürt versiyonu) kord-ukh (ermeni versiyonu) kard-ukh (asur versiyonu) kard-ukh-i (yunan versiyonu) "kard-ukh-i" ismi iki kez çoğul eki almış. kısacası kard-ukh-i "kürd-ler-ler" demektir. polybius yunanlı tarihçi polybius (polybios) m.ö. 200-118’de megalopolisde doğdu ve m.ö. 120 yıllarında öldü. yazdığı 40 kitapdan sadece 5 tanesi bugüne kadar gelebilmiştir. polybius (m.ö.200-118), selefkosların isyancı medya (batı iran ve mezopotamya) general ve valisi molon‘un ordusunda "cyrtii" (kirti, kurti)’ler olarak adlandırlan sapancı kuvvetinden sözeder. seleucia ve babil’i alarak kızıl deniz’e dek tüm topraklara hakim olan molon, ardından susa üzerine yürürse de burada başarılı olamaz. sonunda medya’nın güneyinde zagros civarı yakınında suriye kralı büyük antiochus ııı. (m.ö. 223-187 ) tarafından yenilgiye uğratılır (m.ö. 217). molon’un bu isyanında özellikle kurtilerin sapancı kuvvet sayısına güvendiği kaydedilmektedir. ingilizce metni: meanwhile molon had heard of the king’s arrival, and mistrusting the population of susiana and babylonia, as his conquest of these provinces was so recent and sudden, fearing also that his return to media might be cut off, he decided to bridge the tigris and cross it with his army, being anxious if possible to gain the hilly part of the territory of apollonia, as he relied on the numbers of his force of slingers known as cyrtii. (polybius, ıı. cilt, 5. kitap, madde 53). polybius, strabo ve ptolemy’de kısmen değişik şekiller altında ilk kez ksenofon’un eserinden bildiğimiz karduk’lardan da sözedilir. polybius’un kaydına göre aşağı suriye üzerinde hakimiyet için mısır kralı ptolemy ııı. ile m.ö. 217 yılında yaptığı savaşta bir süre önce isyancı medya satrapı molon’u yenilgiye uğratan selefkos kralı antiochus ııı’ün ordusunda "cardaces" (cardac’lar veya karda’lar) da vardı (polybius, ıı. cilt, 5. kitap, s. 265-66 ve 269). polybius’in net olarak kürtlerden bahsettiği anlaşılmaktadır. pergamon kralı ıı. eumenes pers akamenid imparatorluğunun m.ö. 330’da büyük iskender tarafından feth edilişinin ardından bir buçuk asır sonra selefkos/makedon dönemi başladı. kürtlerin, ilk defa batı anadoluya yerleştirilişi "kardakes yazıtları" adlı kitabede kaydedilmiştir. bu dönem m.ö. 181 yıllarına denk gelmektedir. bu kitabe modern fethiye (telmessus) ilçesinin sahil kenarlarında keşfedilmiştir. pergamon/bergama kralı eumenes ıı. (m.ö. 197-154) tarafından likya prensi artemidorus’a gönderilen yazıt güneybatı anadoluya (likya) yerleştirilmiş kürtlerin durumları hakkında aydınlatıcı bilgiler içermektedir. yunanca yazılan kitabenin adı "kardakes yazıtları" olarak bilinir. kitabeden anlaşıldığı kadarıyla kürtlerin militer rezerv amaçlı olarak likya’ya yerleştirildikleri sanılıyor. kardakan aşireti (yunanca kardakoi, latinleşmiş şekli cardaces), bugün hala mevcuttur. strabo ünlü yunanlı tarihçi, felsefeci ve coğrafyacı strabon (latince: strabo) m.ö. 65 amasya’da doğmuş ve m.s. 25 yıllarında ölmüştür. amasya’dan ayrılıp nil boyunca gezmiştir. kendisi batıda sardunya’ya, kuzeyde karadeniz’den güneyde etiyopya’nın sınırlarına kadar seyahat ettiğini söylemektedir. en ünlü eseri o dönemin bilgisine göre dünya coğrafyasını anlattığı "coğrafya"dır (geographika). dünyanın ilk coğrafyacısı olarak da bilinen strabon’un bu ünlü eseri bir çok dile çevrilmiştir. coğrafya’nın babası yunanlı strabon geography adlı kitabındada kürtlerden bahsetmektedir. geography of strabo, 16. kitap, s. 161-62, suriye başlıklı bölüm). 24. maddenin ingilizce metni: 24. near the tigris lie the places belonging to the gordyaeans, whom the ancients called carduchians; and their cities are named sareisa and satalca and pinaca, a very powerful fortress, with three citadels, each enclosed by a separate fortification of its own, so that they constitute, as it were, a triple city. but still it not only was held in subjection by the king of the armenians, but the romans stok it by force, although the gordyaeans had an exceptional repute as master-builders and as experts in the construction of siege engines; and it was for this reason that tigranes used them in such work. but also the rest of mesopotamia became subject to the romans. kürt ve kürdistan adı gord ve gordyaea olarak 1, 8, 21, 24 ve 25. maddelerde geçer. eskilerin kardukhi dediği halka kendisi gord diyor. k>g dönüşümü var. yunanlılar kürtçedeki ‘u’ harfini telaffuz edemedikleri için straboda kürt yerine gord demiş. *dicle nehrinin bulunduğun yerlerin kürtlere ait olduğunu söylüyor. gordyaei (gordyaea) bölgesine de değinen strabon, bu bölgenin antiklerin "kardukhi" dedikleri aynı yöre olduğuna işaret eder. strabon, gordyaei’ye dahil yerleşmeleri sareisa, satalca ve pinaca şeklinde saymakta, yapı ve kuşatma tekniğinde usta olan gordyaeiler’in bu sebeple artaxiad hanedanlığının en ünlü kralı olan tigranes (tigran ıı) tarafından hizmete alındıklarını, gordyaea ülkesinin en büyük ve en iyi parçasının roma generali pompey tarafından tigranes’e verildiğine işaret etmektedir. bugün tarihi kürdistanda bulunan yapıtların önemli bir kısmıda kürtler tarafından inşa edilmiştir. strabonun anlattıklarından yola çıkarak bugünkü ermeni yapıtlarının bazılarınıda kürtlerin inşa etmiş oldukları anlaşılmaktadır. strabo, "kardakes" adının kökünün savaşçı (yiğit, yiğitçe, erkekçe) anlamlı "carda" (karda) sözcüğü olduğunu, söyleyerek özetle şu açıklamayı yapmaktadır: persler (akamenidler)’de gençler gün doğmadan uyandırılır, onlardan ellişer kişilik gruplar oluşturulur ve her grubun başında bir kralın yada satrapın oğlu olduğu halde kendilerine askeri eğitim yaptırılır. bu ellişer kişilik gruplara veya bu grupları oluşturan gençlere (kişilere) "cardaces (kardakes)" deniliyor. bunlar soygun ve yağma ile yaşadıkları için savaşçı, yiğit anlamlı carda’dan türeme bir ad taşıyorlar. ama çevirenin (groskurd) notuna göre onun sözünü ettiği cardace’ler persler değil, yabancı askerlerdir, daha doğrusu sonraları kendilerine gordyaei veya gordyeni denilen ve en son olarak da bugün kürtler olarak bilinen ksenefon’da bahsi geçen karduklar’dır. ptolemy, kardukların geliler’in aşağısında margasiler’le cadusiler’in topraklarına yakın bölgelerde gösterir ve daha ilerde ise gordyene’den ve gordyaei dağları’ndan sözeder. titus livius romalı tarihçi titus livius (livy) "roma tarihi" (history of rome, ab urbe condita) adlı muazzam eser yazmıştır. m.ö. 59 yılında doğan livy yine m.s. 17 yılında kuzey italyanın venedik şehrine bağlı patavium (padua) kasabasında hayatını yitirmiştir. livy çalışmalarını özellikle roma imparatoru augustus’un hükümdarlığı döneminde yazmıştır. livy’nin çalışmalarını aslınde 142 kitapdan oluşmaktadır ama sadece 35 tanesi mevcuttur. livy, selefkos imparatoru ııı. büyük antiochus’un m.ö. 190 yılında romalılara ve bergamalılara karşı yunanistanı ele geçirmek uğruna yaptığı magnesia (manisa) muharebesinde yenildiğini ve antiochus’un 65-70,000 kişilik ordusunda kürt okçu ve sapancılar olduğunu anlatmaktadır. sağ kanatta 4000 tane karışık kürt sapancı ve elamlı okçuların dizildiğini, sol kanattada 4000 tane psidyalı, pamphyliyalı ve lidyalı kılıçcıların dizildiğini yazmış. tarihçi livy, kardakes yazıtlarından tam 10 yıl sonra yani m.ö. 171 yılında pergamon kralı ıı. eumenes’in ordusunda kürt askerlerin yer aldığı yazar. kral ıı. eumenes, licinius crassus ve quintus mucius önderliğindeki roma cumhuriyet ordusuna, makedon kral perseus’un elinden yunanistanı almak için destek verir. kral ıı. eumenes, makedon kral perseus’un elinde bulunan yunanistanı fethetmek için roma generali licinius crassus önderliğindeki roma cumhuriyet ordusuna destek verir. bu savaş yunanistanın modern pinios cıvarında meydana gelir. livy askerlerin kimlerden oluştuğunu anlatırken şöyle der: orta alanda 200 galatyalı şüvari dizilmişti ve eumenes’inde kürtlerden oluşan 300 asker desteği vardı. ingilizce metni: "before the standards of the center were arrayed two hundred gallic cavalry, and three hundred of eumenes’ auxiliaries from the kurdish people (cyrtiorum gentis)." pliny pliny (gaius plinius secundus), 23 yılında como, italyada doğdu. tarihde "büyük pliny" olarak bilinir. 35 yıllarında babası tarafından roma’ya götürülüp orada babasının arkadaşı şair ve kumandan publius pomponiusdan eğitim almıştır. roma’da bitkibilim (botanik) ve süslü şekilde budama sanatı üzerine eğitim almıştır. daha sonra romalı filozof senecanın etkisi altında kalarak felsefe ve retorik öğrencisi olmuştur. hukukda okuyarak avukatlık yapmaya başlamıştır. naturalist, tarihçi, ansiklopedist ve yazar olan pliny (plinius), naturalis historia (natural history) adlı ünlü kitabını yazarak tarihi bir eser bırakmıştır. naturalis historia 37 kitapdan oluşmaktadır. 79 yılında ise italyadaki vesuvius yanardağının püskürmesiyle hayatını kaybetmiştir. pliny, naturalis historia (natural history) adlı kitabında kürtlerden bahsetmektedir. pliny, natural history vı.xviii.46. bölümünde kürdistana gordyæi (gord yurdu) demektedir. dicle (tigris) adlı bölümde dicle adının med dilinde "ok" anlamına geldiğini ve nehrin adını ok’un hızlılığından aldığını ve dicle nehrinin gordyaei dağlarından geçtiğini yazmış. dicle nehrinin ermenistandan başlayıp "kürdistan dağlarından", yine bir kürt bölgesi olan adiabene’den, apameadan ve mesene kasabasından geçtiğini yazmış. (kitap vı. 31) kafkas kapılarının ardında gordyaean (kürdistan) dağlarında valli ve suarni diye barbar ve gaddar kabilelerin halen bulunduğunu fakat onların altın madenlerini işlettiklerini yazmış. (kitap vı. 12 ,) adiabene’yle birleşen carduchi halkı (kardukhi) şimdi ise cordueni’lerin önünden dicle nehri akar diye yazmış. kitap (vı. 17 ) plutarch yunanlı tarihçi plutarch (mestrius plutarchus) m.s. 46-120 yılları arasında yaşamıştır. yunanistan’ın chaeronea kasabasında doğan plutarch aynı zamanda biyografist, felsefeci ve antik çağ ansiklopedistidir. zengin aileden geldiği için atina akademisinde 67 yaşından sonra felsefe, retorik ve matematik eğitimi almıştır. hayatının büyük bölümünün romada geçdiği tahmin edilmektedir fakat yunanistana dönüp orada 125 yılından önce öldüğü anlaşılmaktadır. plutarch’ın en ünlü çalışması "parelel yaşamlar" (bioi paralleloi) adlı eseridir. bu çalışma 46 tane ünlü romalı ve yunanlının biyografilerinden oluşuyor. bazıları karşılaştırılmalı (paralel) olarak bir yunanlı, birde romalı olarak anlatılmış. plutarch (plutark), roma generali lucullus’un hayatını ele alan bölümde kürt ve kürdistandan bahsetmektedir. m.s. 115 yıllarında korduene kralının adı manisarus idi. korduene (kürdistan) şehirleri, hübschmanna göre die altarmenische ortsnamen, 239, and armenische grammatik, i/2, 518-20 adlı kitabında fetihden sonra ermeniceleştirilmeye tabi tutulmuş. dio cassius ıı.yüzyılda yaşayan romalı politikacı, yönetici ve tarihçi dio cassius (cassius dio cocceianus) 155 yıllarında nicaea (iznik), bitinyada doğmuştur. babası cassius apronianus, dalmatya and kilikya yöneticisiydi. babasının ölümünden sonar kilikyadan ayrılıp romaya gitti, daha sonra senato üyesi oldu. bütün roma tarihi üzerine geniş çapta yunanca 80 kitap yazmıştır ve sadece 19 tanesi bu zamana kadar yaşayabilmiştir. daha sonra hastalıktan dolayı emekliliğe ayrılan dio cassius 240 arasında nicaeada ölmüştür. dio cassius, kürdistana "gordyen" demektedir. ammianus marcellinus romalı tarihçi ammianus marcellinus 325-330 yılları arasında antakya’da doğmuştur. ölüm tarihi ise net olarak bilinmiyor fakat 391 yılına kadar yaşadığı biliniyor. marcellinus 31 kitap yazmıştır, fakat 13 tanesi kaybolmuştur. 359 yılında pers krallar kralı ıı. sapor romalıların elinde bulunan amida’ya (diyarbakır) yönelmişti. korkunç bir kuşatma olmuştu. romalılar, sasanilerin dövdüğü surlarda yılmadan savunma halindeydiler. fillerin kullanıldığı saldırı kısmında ise ateş topları ile püskürtme harekatına devam ediyorlardı. o sıralarda diyarbakırda bulunan a.marcellinus bizzat şahit olarak kanlı savaşları ve salgın hastalıkları anlatmıştır. 359 yılında kuşatma sırasında amid (diyarbakır) şehrinde bulunan a. marcellinus res gestae adlı tarihi eserinde kürdistana "corduena" demektedir. (kitaplar xxııı, xxıv, xxv) eutropius romalı tarihçi eutropius (flavius eutropius) istanbulda magister memoriae (üst düzey memur) olarak çalıştı. 361-363 yıllarında imparator julian’la birlikte iran’a (persia) karşı sefere katıldı. doğu roma imparatoru valens (364–378) zamanında yaşayan eutropius "breviarium historiae romanae (abridgement of roman history)" adlı 10 kitaplık tarih çalışmasını valens’e adamıştır. bu tarih kitabında eutropius kürtlerden bahsetmektedir. roma dünyasının imparatoru trajanus’un (marcus ulpius trajanus crinitus) 98-117 imparatorluk döneminde hakimiyetini ele geçerdiği ülkelerden biri olarak da kürdistanı sayıyor. kitap vııı, 3: ingilizce metni: he recovered armenia, which the parthians had seized, putting to death parthamasires who held the government of it. he gave a king to the albani. he received into alliance the king of the ıberians, sarmatians, bosporani, arabians, osdroeni, and colchians. he obtained the mastery over the cordueni and marcomedi, as well as over anthemusia, an extensive region of persia. tarihçilerin kullandığı kard, kord, gord, kirti, kurti adları kürt adıyla aynıdır. gorduene, corduaie, gordyeae, k(c)arduchi, cordueni gibi adlar ise kürdistan adıyla aynıdır. tarihçiler ve kürtlerden bahsetmelerinin tarihleri m.ö. 5. yy: pacty (botan) – herodot m.ö. 4. yy: cardukhi (kürt-ler-ler) – ksenefon m.ö. 1. yy: cordueni, gordyene (sallust ve diodorus) m.s. 1. yy: cyrti, gord, cordyaean (livy, strabo, josephus) m.s. 2. yy: gordyeni, cordueni (plutarch ve pliny) m.s. 2. yy: gordyene, korduene (ptolemy ve dio cassius) m.s. 4. yy: kardueni, corduene, corduena (ammianus marcelinus, petr. patr, sextus ruf, eutropius) m.s. 5. yy: carduenis, cordyena, kardueni (julius honor., zosimus) iran kaynakları behistun yazıtları pers kralı darius, m.ö. 515 yıllarında behistun yazıtlarında zaza kürtlerinden bahsetmektedir. pers imparatorluğunun hükümdarlığını yapan pers kralı ı. darius (dara) m.ö. 522-486 yılları arasında yaşamış olup ortadoğunun birçok ülkesini egemenliği altına almıştır. darius, m.ö. 515 yıllarında behistun yazıtları olarak bilinen ünlü çivi yazısını hazırlatmıştır. darius, yerden 100 metre yükseklikteki kayalıklara yazdığı behistun yazıtlarında pers tarihinden ve feth ettiği ülkelerden bahsetmektedir. behistun yazıtları üç dilde ayrı olarak yazılmıştır: eski farsça, elamice ve babilce. birinci sütunda darius m.ö. 515 yıllarında fırat nehrinin kenarında "’zazana"’ adında bir kasaba olduğunu yazmış. bu kitabede, dersim (tunceli) ve elazığ havalisi "zazana" adı ile anılmaktadır. kârnâmag î ardaşir î babagân kürtler’in isminin geçtiği son bir savaş; sasani-kürt savaşı. bu savaş hem firdowsi’nin şahnamesi’nde, hem de kârnâmag-î ardaşîr î babagân (book of the deeds of ardashir son of babag) adlı yapıtta geçer. kârnâmag î ardaşir î babagân (babag’ın oğlu ardeşirin iyilikleri) adlı kitapda kürt kralı madîg ile sasani kralı ardeşir arasında geçen bir savaş anlatılır (m.s. 226). bu kitap zerdüst imparatorundan kalan en eski pehlevice yazılmış kayıttır ve rahipler tarafından yazılmıştır. ardeşir babag’ın oğludur, iranda m.s. 226-652 yılları arasında yaşamış sasani devletinin kurucusudur. sasani kralı ardeşir’in babası, babag tarafından at ve büyükbaş hayvanlarına bakması için görevlendirilmişti. babag, kral darae’nin oğlu kral darab’ın soyundan gelir. işte iskender’in iblisi yönetimi sırasında darab’ın soyundan gelenler kürt çobanlar ile birlikte yaşamışlardı (bölüm 1.1-7). işte kürtler’in uzun süre koruduğu bu ardeşir, kral olur olmaz kürt kralı madig’e saldırır. bu kral, ünlü arap tarihçisi tabari’ye göre, azerbaycan ile doğu iran, batı kürdistan’a hakimdi. sasani kralı ardaşir çok sayıda asker ve zavul’un kahramanlarını toplayarak kürt kralı mâdîg’e karşı sefere hazırlandı. çok büyük bir kapışmaya sahne olunan kavga çok kanlı geçer ve ardaşir’in ordusu kürtler tarafından sonunda yenilgiye uğratılır. mâdîg’in ordusu övünerek: "artık ardaşir kaygısı olmaz, yenilgiyi aldıktan sonra pars’a geri dönmüştür."der. ilk karşılaşmada yenilen ardeşir, bu arada 4000 kişilik ordu toplayarak kürtlerin üzerinde bir harb hilesi ile gece baskını düzenler ve 1000 kürt askeri’ni kılıçtan geçirir, kralı, ailesini ve yakınlarını esir alır (bölüm 5.). burada önemli olan üç önemli faktördür. 1. milattan yüz-ikiyüz yıl sonrasına kadar da "kürt kralı" ibaresinin kullanılmasıdır. 2. bu savaşın takriben ermenistan yolu üstünde bir alanda cereyan etmesidir. 3. madig’in azerbaycan’da kral olmasıdır. ingilizce metni: afterwards he (viz., ardashir), having collected many soldiers and heroes of zavul, proceeded to battle against mâdîg, the king of the kurds. there was much fighting and bloodshed (in which) the army of ardashir (finally) sustained a defeat. the army of madig boasted thus: "now there should be no fear of ardashir, as on account of his defeat he has returned to pars. meanwhile) ardashir, having prepared an army of four thousand men, rushed upon them (viz., the kurds), and surprised them with a night attack. he killed one thousand of the kurds, (while) others were wounded and taken prisoners; and out of the kurds (that were imprisoned) he sent to pars their king with his sons, brothers, children, his abundant wealth and property. şahname 935 yıllarında iran’ın horsadan şehrinde doğan fars roman şairi firdevsi tusi, çok ünlü eseri "şahnamede (kral’ın kitabı)" kürtlerden bahsetmektedir. newroz efsanesinin kaynağı, köleci asur imparatorluğu’nun m.ö. 612 yılında medler tarafından yıkılmasıdır. bu olayı, 923 ve 1020 yılları arasında yaşayan ünlü fars şair firdevsi, şahname adlı eserinde özetle şöyle nakleder: "kral dehak arap idi, saltanatı bin yıl sürdü. şehri dicle kenarında idi. iblis her iki omuzundan öpünce birer yılan omuzlarında oluştu. bu iki mahlukun sakinleşebilmesi için günde iki gencin beyninin yedirilmesi gerektiği, doktor kılığına giren iblis tarafından tavsiye edildi. hergün iki genci öldürüp beyinlerini dehak’ın yılanlarına yediren kasaba, nihayet bunlara acıdı, günde birini boğazlayarak beynini hayvan beyni ile karıştırarak dehak’ın yılanlarına yedirirken, diğerini dağlarda saklanmak üzere salıverdi. dağlara kaçan insanlar öyle çoğaldılar ki, sonunda kürt halkı oluştu. birgün kawa adlı bir demirci, kalan tek oğlunun da öldürüleceğini duyunca, demirci önlüğünü bayrak yaparak dehak’a isyan etti. dağlarda ateş yakarak halkın, kral ferhad’ın önderliğinde toplanmasını sağladı. kaleye giden ferhad, dehak’ı öldürdü. böylece tüm insanlar kurtulmuş oldu. bu sonuç dağlarda ateş yakılarak ilan edildi." orta çağda kürtler moses khorenatsi ermeni tarihinin babası olarak tanınan şöhretli ermeni tarihçisi moses khorenatsi (410-490) ermenilerin tarihi (history of the armenians), (robert w. thomson çevirisi) adlı eserinde kürdistandan bahsetmektedir. partlar’ın, ermenistan’a hakim olduklarında ülkeyi beyliklere bölerek yöneten "korduats’i" (korduk, korçek) adını taşıyan eyalette de aynı adı taşıyan bir beylik oluşturduklarını yazmaktadır. bu sözcükler ermenicede kürdistan anlamına gelir. khorenatsi’nin bu eserinin m.s. 5.-m.s. 8. yılları arasına ait olduğu sanılmaktadır. böylece partlar’ın hakimiyeti çağında ve erken ortaçağlarda da değişik şekiller altında yaşayan aynı adla karşılaşmaktayız gibi. nitekim ermeni tarihçisi (m.s. 10) thomas artsruni’de de "korduk" (kürdistan) adına rastlarız. thomas artsruni’nin aktardığı bir rivayette nuh’un gemisinin dünyanın ortası olarak tanımlanan "korduk dağları"nda karaya oturduğu söylenmektedir. artsruni’nin aktardığı bu rivayet çevirenin notuna göre eusebius’un chronicle’sinde de mevcuttur (bk. thomas artsruni, history of the house of the artsrunik, r. w. thomson çevirisi, s. 81, 1985). balâdhuri fars kökenli islam tarihçisi al-ımâm abu-l abbâs ahmad ibn-jâbir al-balâdhuri , batılı araştırmacıların tümünün esas aldığı güvenilir bir "vakanüvis" veya bir tarihçisi idi. tarihçisi balâdhuri (???-897), kitab futuh al-buldan (fütuhü’l büldan) adlı eserinde; 645 yılındaki arap fetihlerini anarken, yerli kaynaklara da dayanarak, arap ordusunun islam halifesi omar zamanında başlayan iran istilası, qadissiya savaşından sonra bir çorap söküğü gibi giderken, azerbaycan’ın başkenti ardavil (ardabil) direniş kararı aldı. bu bölge, o zamanlar nüfus bakımından neredeyse tamamen kürtler’in hakimiyetindeydi. fakat araplar, ardavil’in valisini kendileri tayin edeceklerdi. arap tarihçi burada azerbaycanda bulunan tebriz ve ardebil kentlerinin kürtlerin elinde olduğunu yazmış. göç ve asimilasyonlar olmadan önce güney azerbaycan şehirleri de kürt topraklarıydı. al-kufa’ya vali olarak tayin edilen al-muğriba ibn şu’ba, halife ‘umar’dan; hudhaifa ibn-al-yaman’a, adharbaycan’a vali olarak tayin edildiğine dair bir mektup getirir. bu vali eyalet’in başkenti olan hazar denizi’nin yakınındaki ardabil’e kadar ilerler. fakat eyalet valisi (o zamanki iran’da marzban deniyordu valiye) halk milisleri kurup bu haraççı yabancılara karşı müthiş bir direnişe geçti. milisler tamamen kürtlerden oluşuyorlardı. uzun direnişlerden sonra yerli vali ile müstevliler arasında bir antlaşma imzalandı. buna göre adharbaycan’lılar araplar’a 800.000 dirhem vergi ödeyeceklerdi. buna karşılık araplar hiç bir kürd’ü esir almayacak, öldürmeyecek, ateş mabedleri’nden hiçbirini yakıp yıkmayacaktı. kürtler danslarını (ki bunlar kısmen semah idi) serbestçe icra edecekti. bunları "kitab futuh el-buldan adlı eserinde kaydeden balâdhuri kürtlerin araplar’a karşı koyup büyük direniş gösterip savaştıklarını yazmaktadır. tabari fars kökenli tarihçi tabari (abu jafar muhammad ibn jarir at-tabari) en büyük islam tarihçilerden biri olarak tanınır. iran’ın tabaristan bölgesinde 839 yıllarında doğan tabari soyadını da buradan almıştır. tabari, 915 yıllarında tamamladığı eserinde kürt kralının pers kralıyla yaptığı savaştan bahsetmektedir. tabariye göre sasani kralı ardeşirle savaşan ve onu yenen kürt kral madig, azerbaycan ,doğu iran, batı kürdistan’a hakimdi. (al-tabari, tarikh el-omem wal-mulook (the history of nations and kings). arab istilası’nın devamında, tabari ve balâdhuri’ye göre, bu kez habin ibn maslama şu anda gözeleri ermenistan topraklarında bulunan "nahr al-akrad=kürdler’in nehri"ni geçerek dvin veya dabib ovası’na vardı (643 hicri). otoritelerin mesela ermeni kaynağı; faustus of byzantium, ııı’ün bildirdiğine göre, ki güvenilir olarak kabul ediliyor, bu nehir günümüzün garni nehri’dir. arab coğrafyacı muqadasi, (x. yüzyıl’da), hristiyanların dvin’de predominant hale geldiklerini, fakat kürtler’in şehri ellerinde tuttuklarını kaydeder (yadbituhu al-akrâd). tabari bu sefer kürt isyanlarından bahseder. 846 yılında isfahan dağları cıvarlarında ve farsda büyük bir kürt isyanı patlak verir. musul kürtleride misawir bin abdel hamid önderliğinde 866 yılında abbasilere karşı bu isyanda yerini alır. aynı şekilde kürtler, basra’nın değişik bölgelerinde zenj ihtilalinde, yine 850 yılında yakoub al saffar’ın ihtilalinde, kürt lider mohammed bin abdallah hazarmerdi’nin yüce önderliğinde kahramanca eylemlerde üstün bir şekilde görev alır. kürt lider mohammed bin abdallah hazarmerdi isyanın ruhunu tam üç yıl parlak tuttu (al tabari – cilt 11, sayfalar 200-256). tabari, kürtlerin müslüman işgaline karşı büyük direniş gösterdiğini, perslerin daragberd’e kapandığını ve müslümanların iki ay boyunca şehri kuşattığını ve perslerin şehrin kürtlerinden yardım istediğini, kürtlerinde çoğunun yardıma geldiğini kaydetmiş. bu olayları kitaplarında kaydeden tabari daha sonraları hayatının büyük çoğunluğunu öğretmenlik yaparak geçirdiği ırak’ın bağdat şehrinde 923 yılında yaşamını yitirmiştir. islamiyeti yayma adı altında kürdistan şehirlerini işgal ve istila eden arap orduları kürt şehri hamadan’a ulaşır ve 639-644 yıllarında kürt aşiretlerinin önemli elementini oluşturduğu sasani ordusu ile arap ordusu arasında nahavand muharebesi yapılır ve sasani ordusu yenilgiye uğratılır. arap orduları bu savaşı izleyen musul, tikrit ve cezire direnişleri yüzünden büyük gerilemeler yaşar. yine araplar, şarezor’u ele geçirdiğinde kürtler halife yönetimini red ediyor ve böylece ardı ardına kürt isyanları başlıyordu. bu isyanlarda cafer faracis liderliğindeki musul kürtleri 830 yılında azerbaycan ve ermenistan arasında kalan toprakları büyük bölümünü ele geçiriyor ve halifenin orduları dasin dağlarında bozguna uğratıyordu. fakat kürtler isfahan, cebel ve farsta yenilgiye uğratılıyor ve kürtlerin büyük bölümüne islamiyet kabul ettiriliyordu. ve kürtler islami fetihler tarihine damgasını büyük engeller oluşturarak vuruyordu. kürtler; • 645, 659 ve 666 yıllarında iki kez ahwaz ve farsda ayaklanır, • 685, 702 ve 708 yıllarında emevilere karşı ayaklanır, • 840, 846 ve 866 yıllarında misawir bin abdel hamid önderliğinde abbasilere karşı ayaklanır, • 846 yıllarında isfahan ve farsda ayaklanır, • 869-883 yılları arasında ise musul şehrini ele geçirir, • 875 yıllarında ya’qub al saffar isyanına destek verir. firdevs 935 yıllarında iran’ın horosan şehrinde doğan ve 1026’da ölen ünlü fars roman şairi firdevs (hakim abu al-qasim firdowsi), "şahname" (shahnama) adlı ünlü eserinde kürt-sasani savaşından bahsetmektedir. ünlü fars şair firdevs (ferdowsi, firdausi, ferdosi, ferdusi) 1010 yılında tamamladığı eserinde m.s. 226 yılında kürt kral madîg ile sasani kralı ardeşir ı. arasında geçen bir savaşı nakleder (shahnama, volume 6, chapters 61,71,72). şeref han, şahnamede harran’ın kahraman karakteri olarak adı geçen ünlü rüstem bin zal’in (yani zal oğlu rüstem) firdevsi’nin şahnamesi’nde ona rüstem-i kürd denildiğini aktarır. thomas artsruni 9. & 10. yüzyılları arasında yaşayan ermeni tarihçisi thomas artsruni’nin eserinde "korduk" (kürdistan) adına rastlamaktayız. thomas artsruni’nin aktardığı bir rivayette hz. nuh’un gemisinin dünyanın ortası olarak tanımlanan korduk dağları’nda karaya oturduğu söylenmektedir. artsruni’nin aktardığı bu rivayet çevirenin notuna göre eusebius’un chronicle’sinde de mevcuttur. thomas artsruninin aktardığı başka bir rivayete veya kendisinin açıklamasına göre zaza adı zaza bölgesine üvey kardeşi esarhaddon tarafından m.ö. 681 yıllarında mahlup edildikten sonra yerleşen asur kralı sennacherib’in oğlu sanasar’ın adından geliyor (bknz, thomas artsruni, history of the house of the artsrunik, robert w. thomson çevirisi, detroit, sayfa 81, 1985). ibn-i havkal ibn-i havkal veya ibn hawqal (mohammed abul-kassem ibn hawqal) 10. yüzyılın en büyük islamik yazarı, coğrafyacısı ve kronikcilerindendi (günlükcü, vakainüvist). 943-969 yılları arasında seyahat eden havkal; nusaybinde doğmuş ve bağdatda yaşamını yitirmiştir. hayatının otuz yılını asya ve afrikanın farklı yerlerine seyahat ederek geçiren havkal 977 yılında surat al-ardh (dünyanın yüzü) adlı ünlü kitabını tamamlamıştır. gezip gördüğü yerleri kaleme alan yazar kürtler hakkında da bilgiler sunmaktadır. havkal, doğu kürdistanın şarezor ve zanjan şehirlerinin arasında olan suhrawardin nüfusunun büyük çoğunluğunu kürtlerin oluşturduğunu yazmış. "almasalik wal mamalik" adlı kitabında erbil ve dohuk şehirlerinden kürt şehirleri diye bahseder. ibn havkal yazdıgı gezi notlarında "fars ülkesindeki 32 kürd aşiretinden" söz ediyor ve hepsinin isimlerini aktarıyor. ıbn havkal haritada "kürt beldeleri" (kurdish resorts) diye yazan ilk coğrafyacılardandır. kaşgarlı mahmut kaşgarlı mahmut, 1008’de doğu türkistan’ın kaşgâr şehrinde dünyaya gelmiştir. medreselerde tahsil gördükten sonra kendisini türk dili tetkikatına vakfetmiştir. bu amaçla orta asya’yı boydan boya kat ederek anadolu’ya oradan da bağdat’a gitmiş, divânü lügati’t-türk, kaşgârlı mahmut tarafından 25 ocak 1072’de yazmaya başlanmış ve 10 şubat 1074te bitirilmiştir. kitabın asıl nüshası bu gün ayasofya müzesi’nde muhafaza edilmektedir. kitabın uygurca çevirisi ancak 1978’de yapılabilmiştir. mahmut kaşgar’a dönmüş ve 1105’de vefat etmiştir. kaşgarlı mahmut’un 1074’te yaptığı haritada kürtlerin ülkesi arapça olarak "erdu’l-ekrad" diye kaydedilmiştir ki bu "kürtlerin memleketi" anlamına gelir. fakat en azından selçuklular ve osmanlılar döneminde kürtlerin ülkesi için kürdistan adının kullanıldığını biliniyor. yakut ibn hamavi ünlü suriyeli arap coğrafyacı yakut ibn hamavi 1179-1229 yılları arasında yaşamıştır. aynı zamanda tarihçi, etnografist ve coğrafyacı olan yakut’un mücem ül-buldan adlı eseri coğrafik sözlük olup, tarihsel, biyografik ve kültürel bilgiler içermektedir. yakut el hamavi 12. yüzyılda kürt krallığı sophene’nin başkenti arsamosata kentinin %25’inin ermeniler tarafından meskun tutulmuş olduğunu yazmıştır. buradan yola çıkarak geriye kalan %70-75ininde zaza kürtleri tarafından mesken tutulmuş olduğu anlaşılmaktadır. bunun yanısıra ermeni krallarının ermeni asimilasyonuda hesaba katıldığında; ilk kurulduğu yıllarda kürt kenti olduğu da söylenebilir. marco polo 1254-1324 yılları arasında venedikte doğmuş ve ölmüş olan ünlü italyan gezgin marco polo, batıdan, uzakdoğuya kadar seyahat etmiş ilk batılı olmuştur. yaptığı seyahat, batı dünyasının doğu ve uzakdoğu ile ilk gerçek tanışmasıdır. dünyada ilk "dünya turu" yapan kişi olarak tanınan polo; ortaçağ’ın en büyük gezginlerindendir. polo, büyük cengiz han’ın torunu olan moğol kağanı kubilay han’ın sarayını ziyaret etmiş ve daha sonra da onun emrinde 17 yıl çalışmıştır. deniz yolculuğuyla italyadan; akdenize, ordan ortadoğuya geçmiş. sonra iranın güneydoğusundan; çin’in, beijing şehrine ulaşmış. daha sonra vietnam, sumatraya, sri lanka, hindistana geçmiş. geri dönerken iran, karadeniz ve son olarakda akdenizi geçip italyanın venedik şehrine 1295’de geri dönmüş. polo’nun yolculuğunu anlattığı kitabı yüzyıllar boyunca avrupalıları aydınlatmıştı. marco polo, çin’e giderken musul’da kürtlerle tanışmış. ünlü gezgin, kürtler ve kürdistan hakkında öğrendiği değerli bilgilerini kitabında aktarmaktadır. 1272’de marco polo şöyle yazmıştır: musul’un dağlık bölgelerinde "kürtler" adında bir kavim vardır. bazıları hiristiyan olup nesturi ve yakup mezhebine mensuplar ve diğerleri muhammadandır (müslüman). ama fena bir jenerasyondurlar; tüccarları yağmalamaktan keyif alıyorlar. bu eyalete (musul) yakın olan muş ve mardinde kürtlerin çok kaliteli pamuk ipliği ürettiklerini ve bunlardan bir çok elbise ve kumaş ürettiklerini yazmış. insanların esnaf zanaatçı ve tüccar olduklarını ve tartar kralına tabi olduklarını yazmış. polo bu sefer persia’nın büyük bir ülke olduğunu ve içinde sekiz krallık barındırdığını yazmış. bu krallıklar arasında "kürdistan" adınıda saymaktakdır. het’um ermeni prens, rahip, tarihçi ve general het’um (hayton),1240 yıllarında kilikyada doğdu. tarihçi hayton, o dönem küçük ermenistanın parçası olan korikos (mersin, kızkalesi) kentinde yöneticilik yapmıştır. hayton fransada kalırken asya coğrafyası hakkında fransızca olarak la flor des estoires d’orient (the flower of the stories of the orient) adında dört ciltlik bir tarih çalışmasını tamamlar. tarihçi hayton 8. bölümde media krallığını anlatırken uzun ve dar olduğunu, sınırlarının doğusunda fars ülkesinin, batısında kaldia (chaldea), kuzeyinde ermenistan, güneyinde ak’isum (okyanusun yanı) şehrinin olduğunu belirtir. medya krallığının iki büyük şehir şiraz ve kermanşah’dan oluştuğunu ve buralarda yaşayanların müslüman ve kürtler olduğunu ve üstelik çok cesur ve çok kuvvetli okçu olduklarını yazar. tarihçi hayton 12. bölümde mezopotamya krallığını anlatırken mardinde son derece yetenekli okçuların olduğunu ve bunlara kürt dendiğini yazmış. hamdullah mustevfi-i kazvi arap asıllı bir aileden gelen hamdullah mustevfi-i kazvi (hamdullah al-mustaufi al-qazwini), tahran, kazvin’de doğarak yine aynı yerde 1340’da ölmüştür. hamdullah mustevfi-i kazvi. kozmografya ile coğrafyaya meraklı bir bilgin olarak derlediği nezhetü’l kulub başlıklı farsça eserini 740 (1339-1340) yılında tamamlamıştır. çeşitli kaynaklardan toplanan bilgiler ile meydana getirdiği "nezhetü’l kulub" (nuzhat al-qulub ) adlı eserinde kürdistandan ve kürdistan’ın 16 eyalete ayrıldığınından bahsetmektedir. ibn-i haldun 1332-1406 yılları arasında tunus’da doğmuş ve mısır’da ölmüş olan arap asıllı tarihçi ibn-i haldun modern historiyografinin öncülerinden sayılır. ibn-i haldun aynı zamanda astronom, matematikçi, iktisatçı ve sosyal bilimciydi. ibn-i haldun kaleme aldığı ünlü eseri mukaddime’de kürtlerden bahseder. "huzistan’ın (bugünkü batı iran) doğusundaki kürt dağları isfahan’a kadar uzanır ve kürtler fars topraklarında dolaşırlar." dicle nehrinin nerelerden geçtiğini anlatırken kurdistan dağlarından ve şehrizor dağlarından geçtiğini ve barimma (bariya) dağının kürtlerin mesken edindiği yer olduğunu belirtmiş. büyük ve küçük zap ırmaklarının bu dağın ötesinde olduğunu yazmış. buranın doğusunda ise azerbaycan olduğunu ve buraya tebrizin ve baylakanın dahil olduğunu belirtmiş. kanuni sultan süleyman osmanlı padişahı kanuni sultan süleyman’ın frençe kralına yazdığı mektupta "kürdistan" kelimesini kullanmaktadır. kanûnî, azamet ve haşmetini ifade eden şu mektubunu, fransa kralı ı. faransuvaya yazmıştı : ben ki, akdenizin ve karadenizin ve rumelinin ve anadolunun ve karaman ve rumun ve dulkadir vilayetinin ve diyarbekirin ve kürdistanın ve azerbaycanın ve acemin ve şam ve halebin ve mısırın ve mekkenin ve medinenin ve kudüsün ve bütün arap diyarının ve yemenin ve ecdadımın fethettikleri daha birçok diyarın sultanı ve padişahı sultan bayezid han oğlu sultan selim han oğlu sultan süleyman hanım; sen ki frençe vilayetinin kralı françeskosun… idrisi bitlisî 15. yüzyılda bitlis’de doğan kürt asıllı osmanlı devlet adamlarından idrisi bitlisî soylu kürt ailelerindendi ve mevlânâ şeyh hüsâmeddîn ali bitlisînin oğluydu. babası akkoyunlu sultanı uzun hasan’ın dîvânında uzun zaman padişah divanı üyeliği yaptı. şah ismail, tebriz’i fethederek akkoyunlu devletini yıkınca idris de osmanlı sultanı ikinci beyazıd han tarafından istanbul’a dâvet edildi. idrisi, osmanlı ülkesine gidip istanbul’da ıı. beyazıd’la görüştü. padişah bu kürt din âlimine hürmet gösterip önemli vazifeler verdi. arap ve acem kazaskerliğine tâyin etti (osmanlı döneminde mahkemelerin en yetkilisi) ve ondan bir osmanlı târihi yazmasını istedi. o da bu isteği gerçekleştirerek 80.000 beyitlik heşt-behişt (sekiz cennet) adında farsça bir eser kaleme aldı. idrisi bitlisî "heşt behişt" isimli bu eserinde şöyle der: "tebriz’in fethinden dönüşümüzde yavuz sultan selim bana, kürdistan’ın çeşitli yerlerindeki kürt beyleri ve emirleri ile görüşmemi ve onların hepsine, osmanlı bayragı altında, osmanlı hükumetine boyun egmelerini söylememi emretti. bu sıralarda kürdistan; tebriz yakınlarından malatya’ya kadar, güneyde musul’a kadar yayılıyordu. ancak bu yoldaki çalışmalarımız istenilen sonuca ulaşamadı." nicolas de nicolay nicolas de nicolay 1517-1583 yılları arasında yaşamış fransız gezgini, haritacı ve polis şefidir. avrupaya bir çok geziler yapan nicolas de nicolay fransız kralı henri ıı tarafından saray coğrafyacısı olarak atanıp türkiyeye yollanır ve 1558’de anaodolu gezisini tamamlar. seyahatlarından birinde ermenistandan bahseder. ermenistanın asya’da bir bölgede olduğunu ve bu bölgede ararat (ağrı) dağının olduğunu anlatır. ararat dağının diğer bir adıyla gordian dağı olduğunu yazar. hz. nuh’un gemisinin de bu dağın tepesinde yattığını söyler (nicolas de nicolay, 1558, the nauigations into turkie, s. 134). şeref han bitlis emiri, tarihçi, yönetici, yazar ve araştırmacı şeref han tarafından 1597 tarihinde farsça olarak yazılmış olan şerefname, bir kürt tarafından kürt tarihi hakkında yazılmış en eski eserdir. şeref han, şemseddin han’ın oğlu ve 1514’te osmanlılarla ittifak antlaşmasını imzalıyan ünlü ıv. şeref han’ın torunudur. şerefnamenin bölümleri *giriş bölümü; kürt toplulukları ve durumları hakkında, *birinci safha; kürdista’da saltanat sürmüş olan kürt sülaleleri hakkında *ikinci safha; saltanat ve bağımsızlık iddiasında bulunmamakla birlikte bazen kendi adlarına hutbe okutmuş ve para bastırmış kürdistan hükümdarları hakkında, *üçüncü safha; kürdistan’ın diğer beyleri ve hükümdarları hakkında, *dördüncü safha ise; bitlis emirleri hakkındadır. 1576’da kürtlerin ilk tarihini yazan şeref han’a göre de eyyubiler bir kürt devletidir. kürt-osmanlı andlaşması’nın mimarı mevlana idris’tir. bu anlaşmayı kabul eden ve gerekli bulan yavuz sultan selim’dir. ikisi de 1520’de maalesef ölmüşlerdir. sultan selim, mevlana idris’e; "-git kürdistan beylerini ve emirlerini topla, kendi aralarında bir beylerbeyi seçsinler" demişti. mevlana idris ise, kürt beylerini çok iyi tanıdığı için kestirmeden bir beylerbeyi sultan’dan istemiş ve bıyıklı mehmet paşa’yı tavsiye ederek bu işi noktalamış idi. diyarbakırlı bir kürt olan bıyıklı mehmed paşa’da beylerbeyi (mirimiran) oldu fakat çok erken gitti ve bundan sonra "kürdistan eyaleti başkenti’ne" makedonlu komutanlar gelmeye başladı. evliya çelebi evliya çelebi (1611-1682) istanbul’da doğdu. osmanlı gezgini. 1640 yılından ölümüne kadar gezgin olarak dolaşmış ve gördüğü yerleri yazmıştır. evliya çelebi bu gezip gördüğü yerleri seyahatname adlı on ciltlik eserinde kaydetmiştir. mısır’da öldüğü sanılıyor. evliya çelebi ünlü seyahatnamesinde kürdistanı anlatırken şöyle diyor; "kürdistan; van, hakkari, erzurum, diyarbekir, cizire, ciziri ibn ömer, imadiye, musul (kerkük te bu vilatyete bağlıydı o dönemde), şarezor ve ardelan’dan oluşmaktadır." evliya çelebi, seyahatname’sinde, kürtçeden ve kürtçenin lehçelerinden bahseder. kürtçenin zengin ve kadim bir dil olduğunu; farsça, ibranice ve dericeden ayrı olduğunu vurgular. kürt kültürünün en gelişdiği şehrin ise diyar-i bekir olduğunu yazmış. bitlisi ziyaret eden evliya çelebi bu şehrin kürt hükümdar abdal han’ın hakimiyeti altında olduğunu, ne osmanlılara ne de farslara tabii olduğu belirtir. bitlis beyi abdal hanı o kadar meth eder ki ona binbir yetenek der. fizisyen, göz doktoru, bilim adamı, din alimi, veteriner, müteahhit, hakim, ressam, kitap ciltçiliği/el yazması ustası, şair, türkücü, müzisyen, çevirmen, vaiz, müezzin, kuyumcu, saatçi, oymacı, kürkçü, berber, terzi, kilim/şapka dokumacısı, ayakkabı tamircisi, kılıç/kalkan ustası, şilahşör, ok/yay ustası, şişe ustası, kazancı ustası, boyacı, tatlıcı, parfümcü, at binici, balıkçı, semerci, avcı, demirci, marangoz ve birçok yetenek sahibi olduğunu anlatır. çelebi, abdal hanın birçok yeteneğine bizzat gözleriyle şahit olduğunu ve bu enstantenelerden örnekler vererek anlatır; gözü pek görmeyen ihtiyarın birine katarakt ameliyatı yaptığını görmüş ve yaşlı adamın ameliyettan sonra görmeye başladığını yazmış. ziya paşa osmanlı döneminin yazar, şair ve en önemli devlet adamlarından biri olan ziya paşa 1870 yılında bitirdiği zafername adlı hicviyesinde kürdistan’dan kısaca söz eder. kürt meşhurlarından ve şerefhan’dan bahseder. not: bu çalışma tirigan’a (ca) aittir. kaynakça bender cemşid; kürt tarihi ve uygarlığı, istanbul, 1992, cyril toumanoff , studies ın christian caucasian history, 1963, g.r. driver in jras 1923, "the name kurd and its philological connections, nicholas adontz, armenia ın the period of justınıan, 1970, evliya çelebi, seyahatname, cilt 2, moses khorenatsi, history of the armenians, robert w. thomson çevirisi, speiser 1930: "mesopotamian origins, the basic population of the near east," by şeref han, şerefname, 1597, m. e. bozarslan çevirisi, thomas artsruni, history of the house of the artsrunik, r. w. thomson çevirisi, 1985 e.a.speiser, philadelphia/ london. p.101 f.: elucidates the ındo-european origin of gutians, honigman 2003: "just ımagine…" by gerald a. honigman, ısrael hasbara committee leaflet, 27, jensen 1996: "history of turkish occupation of northern kurdistan," eric jensen, poli. sci. (third world politics), howorth 1901: "the early history of babylonia", henry h. howorth, the english historical review, vol. 16, no. 61 (jan. 1901), p.1-34, …o/sumerian.htm sümerce sözlük …?name=xenophon ksenefonun bütün kitapları strabo: the geography, mö 30 yılları …rabo/16a*.html strabo, adiabene …s_dio/68*.html cassius dio: roman history, epitome of book lxvııı, 26 paragraf, yıl 200 herodot …lybius/5*.html polybius, v, 52. livy’s history of rome: book 42 livy, history of rome, (latince) …ead %3d%23241 pliny, vı, 9(9), 12 (11), 17 (14), gordyaei (kürdistan) pliny the elder (1) ammianus marcellinus [(kitap 23, bölüm 3, sayfa 323), (k24, b8, s473-475), (k25, b7, sayfa 533-535) …ntine-official eutropius …ium_2_text.htm eutropius, abridgment of roman history / historiae romanae breviarium – cordueni ptolemy, cyrti (kurti), xxxvıı, 40 …/livyrome5.htm ptolemy, cyrti roma imparatoru trajan plutarch, paralel hayatlar, lucullus plutarch, paralel hayatlar, lucullus ermeniler trakya bölgesinden doğu anadoluya göçmüşler ermenice balkan kökenli …anabasis_4.htm xenophon anabasis or march up country …-anabasis.html xenophon, anabasis korduene krallığı …ead %3d%23248 adiabene, pliny, vı, 10, 16 kârnâmag î ardashîr î babagân azeriler med mi, kral madig …tpage&artid=19 kaşgarlı mahmut marco polo, volume 1, chapter 5 marco polo, volume 1, chapter 5 …serefname.html şerefname şerefname …_kurdistan.htm evliya çelebi, seyahatname …ticles-02.html exploring kurdish origins kürtlerin orijini gutiler gutiler …urfaayrtar.htm mitanniler dipnot: adlarıyla başlayan siteler public domaindir. …rrections.html adlı sitede yayın hakkı kamuya izin vermektedir hetum, chapter 8, kingdom of media – hetum/hayton’un biyografisi "


sarışın olurlar genelde. bazıları da çok güzel çilli olur :) biraz kabacadır konuşma şekilleri ve geleneklerine bağlı olurlar diye biliyorum. altın da severler düğünlerinde baya altın takılır. söyleyeceklerim bu kadar.


kürtler, bilinen 2500 yıllık tarihiyleriyle dünyanın en kadim milletlerinden. daha binlerce yıl ,var olsunlar.


vaaay bu sosyolog, antropolog ekşici tanımı nerede görsem tanırım farsi toplum ha. götünüzden kavram uydurursanız olacağı bu. daha iran ile fars'ı birbirinden ayıramıyor gelip tespit kasıyor. geri zekalıya anlatır gibi de anlatsam boş. lan hani vpn ile girmek bir kalite getirmişti bu sözlüğe.


kırmızı ışık aqlarımın kırmız ışık.kıp kırmızı dur diyor .dur.duracaksın o ışık yanınca .dövüncede görmedim oluyor. zaten canım sıkkın...


döve döve bir şey öğretmenin çok yanlış olduğu..


ozde cok iyi insanlardan meydana gelmesine ragmen, sartlara ayak uydurma bahanesiyle tilkilesen bir irktir. eger turkiye'de buyudukten sonra yurtdisina giderseniz genelde insanlar sizin bu pratik zekaniza hayran olurlar. bilmezler ki turkiye'de isler yolunda yurumedigi icin, durust insanlarin genelde kaybettigi icin, aptal durumuna kondugu icin gelistirmek zorunda oldugumuz bir mekanizma oldugunu.


tek vasıfları açlıktan ağızları koktuğu halde dışarıya lüks yaşadığını göstermeye çalışmalarıdır


azerilerin iran'daki rejimin yıkılmasında oynadığı muazzam rolü göz önüne alırsak terör konsepti üzerinden kıyaslamanın anlamsız olduğu halktır. yani arkadaş da belirtmiş yukarıda, islam devrimi ile azerilere birçok hak tanındı ve ülkede dominant-eşit bir halk statüsü elde ettiler. bütün bunlar bir şia-islamcı kimliği çerçevesinde ülkenin harcı oldu. kürtlerin olayına bakıldığında gidişat aynı demek doğru olmaz. bir kerem azeriler bırak terör eylemine karışmayı, rejimi yıkmış ve yeni rejimle birlikte muazzam ayrıcalıklı ve güçlü konuma gelmiş. o süreçten sonra zaten bir azeri terör hareketinin kitlesel destek bulması çok güç. azeriler zaten şia-azeri kimlikleriyle ülkenin dipten tepeye en üstüne kadar (*fars olmadan*) her yerde dominantlar. kürtlerin durumu bu şekilde değil. kürtler dünyadaki devrimci radikalizmin teröre evrildiği 1970'lerin sonunda bu işe girişiyor, askeri darbe görüyor, devletten iyice dışlanıyor. güvendikleri kitlesel sol hareketler devlet tarafından darmaduman ediliyor. zaten çeperde olan kürtler iyice dışlanmış, ezilen, dilleri kültürleri yasaklanmış bir statüye düşüyor. kürt aktivizmi demek ölüm demek oluyor. yine dünyada konjonktürel olarak da sol radikalizmin gücünü yitirip yerine etnik davaların ön plana çıktığı bir ortam var. kürtler statükosu değişmeyen bir devlet içerisinde böyle bir dönemde terör eylemine giriyorlar (örneğin eta ve ira da piklerini 1980'lerde yapıyorlar. köklü bir hareket olan farc bile 1980 döneminde çok önemli değişimler geçiriyor ve daha terör-vari taktiklere geçiş yapıyor). iran'daki islam devrimi olmasaydı o zaman azeriler 1980'ler boyunca sessiz sessiz oturtur muydu asıl o senaryoyu düşünmek lazım. çünkü azerilerin ciddi privilege kazandığı dönemde kürtler ellerinde olan pirinçten bile oluyorlar. tam olarak 1980'lerde iki halkın içinde yaşadıkları ülkedeki statüler tam ters yönde gidiyor. azeri meselesine azıcık yakın olabilecek bir durum akp'nin islamcı türkiye retoriği altında kürtlerin ciddi bir bölümünden oy alması, karşılığında bölgede muhafazakar-ağalık yapılarının iktidara siyasi bir güç olarak eklemlenmesi ve devlet rantından pay alması oldu. kürtler ağırlığı kürt milliyetçiliğine kaymakla birlikte islamcı ve kürt "ulusalcısı"(bu tabi geniş baya, radikal soldan barzanistalara kadar bir şemsiye) diyebileceğimiz şekilde ikiye ayrılıyor son kertede. yani türkiye sünni-islamist bir kimliği iyice benimseseydi ve kürtler islamcılaşmaya devam etseydi iran azerileri gibi pasifize olabilirlerdi. ama şükürler olsun ki hem türkiye hem kürtler yeni nesillerde daha seküler bir yöne doğru yol alıyor. elbette ki kürtlerin sekülerleşmesi demokratikleşemeyen bir türkiye ortamında dışlanmışlık hissiyatını derinleştirerek kürt milliyetçiliğinin alevli bir hal almasının önünü açacaktır.


cogu turk ten daha milliyetci bir irk.


din, namus, ırk, devlet, millet, vatan, toprak gibi konularda en ufak gaz verildiğinde dünyanın en güçlü ırkı olabilen onun dışında dünyanın en pasif ırkı, benim ırkım, sevgili milletim.


kürtler türklerin dostu ve şerefli, misafirperver ve iyi bir millettir, her millet gibi saygı görmeleri gerekir ki bizi tarih boyu satmamış hep arkamızda olmuşlardır, kürtçü pkklı demliler ise bir baltaya sap olamamış kerameti saçma sapan teorilerde arayan dağ maymunlarıdır.


vatandaşı olduğu ülkeden utandığı halde hala yüzsüz yüzsüz parazitliğini yapmaktan hoşlananları da vardır.


sami ırk kültüründen ve geleneklerinden kurtulduğu vakit üzerinden büyük bir yük kalkacak olan dünyanın kadim milletlerden biri. kolonicilik faaliyetlerine falan girmeden dünyanın en geniş coğrafyalarına yayılmayı başarması takdire şayan. bozkırda, çölde, ormanlarda, dağlarda, ovalarda, soğuk coğrafyalarda vs... her yere sadece at üstünde gidip hayatta kalabilmeyi başarmışlar. bugünün teknolojik imkanlarıyla aynı ülke içerisinde bile yer değiştirip sıfırdan hayat kurmak dünyanın işi. pek çok kültürü, medeniyeti ve kadim halkı kendi içinde eritip kendi dilini ve kimliğini korumayı başarabilmiş bu yüzden de dünya tarihi açısından oldukça başarılı bir millettir. yeri gelmiş tarihteki en güçlü ve büyük musevi krallığını da bunlar kurmuş, yeri gelmiş darbe yapıp koca mısır'ı da ele geçirmişler, yeri gelmiş roma imparatorluğu'nu yıkıp roma'nın başkentine oturmuşlar, yeri gelmiş çin'in kuzeyine hakim olmuşlar yeri gelmiş iran coğrafyasını uzun yıllarca yönetmişler, yeri gelmiş islam'ı ayakta tutup yücelmesini de sağlamışlar, yeri gelmiş dört yanı işgal edilmiş haldeyken bağımsızlık kazanıp modern ve seküler bir cumhuriyet kurmuşlar. hayatta kalmak ve her çağa, her coğrafyaya uyum sağlamak bizim en büyük gücümüz. bunu yaparken de sesi ve gücü olan bir halk olmaya da devam edebiliyor olmamız ayrı bir başarı. silik, unutulmuş, kendine ait vatanı bile olmayan halklar var dünyada sürüyle. türkler kuzey afrika'dan sibirya'ya, anadolu'dan balkanlar'a, çin'den karadeniz'e pek çok coğrafyaya yerleşip hepsinde de bölgesel güç olabilmiş, etkisini hissettirmişlerdir. birbirinden alakasız pek çok halkı yönetmiş ve uyum sağlamıştır. bugün saf kan, karışmamış kimse yoktur. bunun iyi bir şey olduğu düşüncesi de yanlıştır zaten. aryan nazi saçmalıklarından başka bir şey değildir, bilimsel bir gerçekliği de yoktur, halkları güçlü yapan bir şeyi de yoktur. bugün türkler çin'in kuzeyinden başlayan yolculuklarından balkanlara kadar pek çok halkı kendi içinde eritmiş, yerel halkları türkleştirmiştir. bu becerisini en geliştirmiş halk türkler olabilir. böyle olmasaydık moğollar gibi ufacık, birkaç milyon nüfusa sahip, modern dünyada hiçbir gücü ve sesi olmayan bir halk olurduk. ama bugün pek çok türk devleti başlarındaki pek çok soruna rağmen sessiz, etkisiz değiller. hititler türk değildi ama anadolu türkleri aynı zamanda hem hitit, hem hun, hem göktürk, hem iskit, hem şah, hem kağan, hem kral, hem padişah, hem han, hem sultan. bugün pek çok kadim halkın ve coğrafyanın varisi türk halkıdır. bu yüzden bize orta asya'ya dön diyenler siktir olup kendileri gidebilir çünkü anadolu'nun hakimi türkler'dir. antik çağ'da anadolu'nun hakimi olan hititlerin torunları da aramızda türk olarak yaşamaktadır. romalı da artık türk olarak yaşamaktadır. iskit de türk olarak yaşamaktadır, hunlar da türk olarak yaşamaktadır, göktürkler de türk olarak yaşamaktadır. anadoluyu fethedenler de türklerdi ve hala türkler, burada tarihin başından beri yaşayan ve türkleşen insanlar da hala türkler. türk diye bir ırk yoktur diyenler de siktir olup gidebilirler. çünkü türkçe konuşan ve türk hisseden herkes türktür. türkler de çin'in kuzeyindeki coğrafyadan kopup gelen çekik gözlü adamlardan çok çok daha fazlasıdır. bizi sadece ufak bir coğrafyaya küçültmek de geri zekalıcadır. geniş coğrafyalara hakim olmuş, eski dünyanın tamamını yaya ve at sırtında kat etmiş kadim bir halkın çocukları olarak bu iddialarda bulunan yavşaklara siktir çekmemiz gerekmekte bol bol. türk diye bir ırkın olmadığını iddia eden hainler bunu sokağa çıkıp bağıra bağıra söylesinler bakalım türk diye bir ırk var mıymış yok muymuş.


kırcaali göçmeniyim. bazı genellemeleri bu başlıkta da görmek mevcut..kişisel olarak değerlendirmek gerekirse.. - çok içer demişler. içkiyle pek aram yoktur. hatta neredeyse hiç içmem. tabi bu bizim yöre erkeklerinin tespitlerimde içtiği gerçeğini değiştirmez. - bir şey ısmarlamaz demişler. iş yerinde bile birçok hayvana mama, evden yemek götürürüm. arkadaşlara kahve ikram etmeyi görüştüğümde yemek ısmarlamayı severim. - tutumlu demişler. kendi zevklerim doğrultusunda para harcamaktan kaçınmam. parayı amaç değil araç olarak görürüm. sanırım bizden bir üst jenerasyon sosyalist rejimde yaşanan yoğun baskı psikolojisinden kaynaklı böyle davranmış olabilir. genel olarak gözlemlediklerime gelirsek.. - pek sorun çıkaran insanlar değiliz. ender çıkar problemli kişilikler aramızdan bu yüzden güzel intiba bıraktığımızı düşünürüm. bu durum tırsmaktan değil tamamen kibarlık ve saygıdan kaynaklıdır. önce iletişim dilini kullanırız. - bahçe ya da balkonlarımızda çiçek şöleni olur. bu konuyu ben bile hala çözemedim. büyüklerimizin 70'li 80'li yıllarda adapte olduğu sosyalist kültürden kalma bir özellik olsa gerek. - çayla fazla aramız yoktur. sadece sabah kahvaltılarında içeriz. kahveyi çok severiz. - şiveyle konuşan bir arkadaşa sahipseniz ya da hayatınızın bir noktasından geçtiyse eğer sizi gülümsetir. :)


yazılanlardan anladığım kadarıyla şakayla karışık kibirleriyle g*t yakabilmeleri. "çerkesler kibirlidir" cümlesini kuran adam kibirli olmalarına ırkçılık diyor. dön de ne yazdım ben şimdi diye bir sorgula ahahfh


şimdiye kadar o kadar bok atılmaya, mizah malzemesi olmalarına karşın suriyelileri görünce en sevilesi insanlar.


bu konu bazı bazı ısıtılıp tekrar önümüze konuluyor ama neyse tekrar basit bir şekilde anlatalım.elbet tarih bilgisi olanlar bu durumu daha net ve açık ifade edecektir. en basit şekliyle, azıcık mantıklı düşünün kim toprağını, evini, malını bırakıp başka bir yere göç etmek ister, bu durum senin yurtdışından tatile gelen almana arsanın evini yüksek meblağlara satmana benzemediği için mi rahatsız ediyor? sürekli kendine kâr çıkarmaya çalışan cahil düzen, keyfinden mi geldi zannediyorsunuz o kadar insan? bu ağır koşulları kabul etmek kolay mı peki? türk'sün mecbur bir hamleyle yerinden ediliyorsun, yaşadığın zorluklar, kayıplar, işkenceler yetmiyor, bir de bundan sonraki yaşamın çevrendeki bencil, cahil insanlarla uğraşmakla geçiyor. evin yok, eşyan yok, mesleğini yapamıyorsun, yerleştirildiğin yerdeki insanlar varlığına tahammül edemiyor, yardım edenin de yok. temel koşullarda yaşaman için devlet yardım ediyor, komşu yardım edeceği yerde -bana neden yok diyor, gerçekten bu çakallık değil, bu zekilik değil, bu acınası bir cahillik. umarım yaşamınız boyunca "göçmek" zorunda kalmazsınız.


bir parçası olmaktan gurur duyduğum insan topluluğu


etik, ahlak, mantik. beyinde yer kalirsa, trafik kurallari.


doğru düzgün sıraya gitmek. ne zaman sıraya girilmesi gerekse bir türlü doğrusal düzgün sıra oluşturamıyorlar. sağda solda düzensiz duran bir sürü insan…


kadın-erkek ilişkilerinde her hangi bir tarafın (!) afra / tafra atmasının, ota boka küsmenin, tavır almanın hiç bir şeyi düzeltmediği, aksine hazırdan yediği, birlikteliği erozyona uğrattığı gerçeği. ancak nasıl yetiştirilirseniz devamı da öyle geliyor canım ülkede...


20 yıl önce gelmiş insanları hala çekemeyecek kadar kibirli yerlilerin tutumu ile bu ülkede birlikte yaşamın ne kadar zor olduğunu anlayanlardandır. bu memlekette istenen olmuştur. kimse kimseyi sevmiyor artık. bulgaristan göçmeni, kürt, alevi, çingene, çerkez, almancı, arnavut, orta asya göçmeni herkes önyargılı birbirine. açılan başlıklardan, yazılan entrylerden birlikte yaşamı reddeden çakma elitizm akıyor. (bkz: herkes kötü bir sen süpersin)


kavşakta geçiş üstünlüğünün kavşakta bulunan araca ait olduğu. ama döve döve öğretmeye kalksak o kadar çok şey var ki olay ölümle sonuçlanır. ben sadece bir tanesini buraya bırakıp gidiyorum edıt: nezaket ve trafik hakkında her şey. ayılığın artık gururla temsil edilen bir eylem olmadan çıkması lazım hem de hemen. aylar sonra gelen edıt : kesinlikle trafik ve nezaket kuralları


avşarın atı çalınmış başlamış çerkes ağlamaya…


balkon mermerlerine gelişi güzel saksı konmaması gerektiği. hadi arabalara verdiğiniz maddi zararı geçiyorum. sonuçta o oradan düşer birinin kafası yarılablir, belki de ölebilir di mi.?


maç sorası, seçim sonrası, evlilik, asker uğurlama, sünnet ve onlarcası. sonrasında korna çalıp trafik terörü.. konvoyunuza sokayım..ananıza küfür ettirmekteden ne tür sayko bir zevk alıyorsunuz? bilmiyorum.. bunun gibi yüzlerce denyoluk sayabilirim.. bırak dövmek üzerlerine el bombası atasım geliyor.. tiksiniyorum artık..


yere çöp atmamak. ağzına vurasım geliyor. bir insan evladı nasil bunu yapar.


türkiyede yaşayanları birbirlerine çok bağlıdırlar, inatçıdırlar. çalışkandırlar. fiziksel olarak beyaz tenli ve kalkık burunludurlar. çift başlı kartal hastasıdırlar. pastane, dondurma işlerinde başarılıdırlar. aynı yerlerden gelmelerine rağmen boşnakları sevmezler. türkiyedeki sayıları dört milyon vardır.


ötekileştirilmiş, 2. sınıf, sadece seçim zamanında hatırlanan halk


genel olarak görgü kurallarının tamamı. sokakta sigara içmemekten yerlere tükürmemeye, topluluk içinde avaz avaz konuşmamaktan teke gibi kokmamaya varana kadar çok geniş bir çerçeve dahilinde bütün görgü ve terbiye kurallarının, gerekirse budaklı meşe odunu desteğiyle öğretilmesi gerekiyor.


kültürlerinde feodal tonların baskın olduğu bir topluluktur. burada bahsi geçen kürt değil, kürtler olduğu için ama ben şöyle bir kürdüm demeniz yersiz olur. mamafih türkçü kardeşler de biz orta asya'dan geldik, kültürümüzde kadın ve erkek eşittir, kadına şu değer verilir falan demeyi bıraksınlar artık. bilmeyen de zannedecek ki dün geldik, iddia edildiği gibiyse de hala bu kafalardayız. 1000 sene geçti. şurada kendini o türklükle özdeşleştiren kesimin geneli bile kadınlara her allahın günü orospu yaftası yapıştıracak bir sebep buluyor. kürtler moderndir algısıysa pkk'nın batı'ya sattığı bir ürün. batı'dan belli mamalar ve alakalar alabilme adına çölde bir vaha tadını anlamlı buluyorlar. seküler kürtler fundamentalist coğrafyada tadının bir pr değeri var. bu ülkedeki kürtlerin de türklerin de genel tadının ne olduğu oysa hepinizin malumu.


birim 731 i bilmeyen kürtlerin istediği şey japonlar türkler kadar merhametli olmayabilir haberiniz olsun


amerika, ingiltere vb. ülkeler tarafından farklı bir ırk olduklarına inandırılmış cahil türkler. ayrı bir ırk olduklarına nasıl inandılar, önde gelenleri neler indirdi cebine kim bilir.


sözlüğün ask.fm olarak da kullanıldığını gördük şükür. acaba kim tanım olarak anonim kişilerin ne kadar arnavut olduğunu merak ediyordur. (bkz: siktin formatı eyledin viran)


şu sıralar türklere döve döve öğretilmesi gereken tek şey (bkz: büyük ortadoğu projesinin tıkır tıkır işlemesi) resmin gerçekliğine inanmıyorsanız o tarihli gazetenin linki. ırak aynı haritadaki gibi üçe bölündü. suriye aynı haritadaki gibi fıratın doğusunu kürt kontrolüne bıraktı. azerbaycan karabağ'ı kurtardı. kuzey iran'a gözü dikti. iran olayın farkında tehdit üzerine tehdit geliyor. ermenistan paşa paşa karabağdan çıktı çünkü türkiye'den ağrı'yı koparma vaadi var bop a uyarsa. bu haritadaki en güvenilmez şey..ısrail'in 1967 öncesi sınırlarına dönmesiydi. ama o da işleme kondu. hatta bop eş başkanımız ne dedi? şu 2006 tarihli haritayı ve bütün bu gerçekleşenleri hesaba katınca türkiye'nin doğusunu bekleyen tehlike her türke döve döve öğretilmeli.


öksürürken hapşırırken insanların üzerine doğru bu eylemi yapmayıp ağız veye burnu eliyle vs. kapatmak


sövmeden anlatmayı deneyecegim. ethem bey izmir'in isgalini duyunca ilk birlik toplayip manisa'ya giden grup. ayrica ethem bey'e hain deyip kuşcubası'ni seven, tarih bilmeyen salak kisi.


odun veya muadili bir aracla hafifce vurarak baslanip crescendo yapilarak dozaji arttirmak suretiyle uygulanmalidir. 1-din ve devlet islerini birbirinden ayirin, 2-egitimi milli namus meselesi yapin.


araba park etmek ve herhangi bir kurumda sıra beklemek


insanı bilenler için haklarında söylenenlerin hiçbir anlam ifade etmediği kimselerdir. bir ilginç husus da sarışınlık ve mavi göz durumu. geldikleri ülkeler belli. makedonya, arnavutluk, karadağ, yunanistan, bulgaristan ve eskinin yugoslavya'sı. buralarda sarışın ve renkli gözlü nüfus baskın değilken, bizim göçmenlerin renkli gözlü ve sarışın olması...


amk yollarında sigara içmemek. normalde de böyle olması gerekirken pandemide hiç içmemek! adam yolun üzerinde durmuş, yolu da kesmiş, sigara içiyor, kaçacak yer de yok oradan dumanın içinden geçeceksin. bu adamı dövdün diyelim, bitmez ki! hangi birine gücün yeter, sen azınlıksın. döve döve gitsen yok bitmez, sinirlerin de bozulur. mevcutta hafif küfür ederek, söylene söylene geçiyorum ki belki etkilenir ama sanmam bu ruhsuz ibnelerin etkileneceğinden. durakta, yürürken, cafe, bina vs. girişlerinde toplanırlar girişin anasını sikerler! bu ibnelere öğretilmez hiçbir şey. hayatımda sigara içmedim, keyif işi değil mi bu? otur bir yere, uzat ayaklarını iç. veya kapanın kuytu bir yere, çok sikim bir şey ya bu, tıkışın tüm ibneler, birbirinizin suratına üfleyin, keyiflenin, kendinizden geçin! içmeyen insanların yakasını bırakın!


faşist omurgasız ırkçılara göre, onurlu bir duruş sergilemişlerdir. tek istedikleri adalet ve demokrasi. eğer bir sorun varsa da mecliste çözülmesi gerektiğine inanan insanlar. sinan oğan denen kişiyi, şahsi olarak tanırım, türkçülük adı altında prim yapmaktan başka bir şeyi yok erdoğan dini nasıl kullanıyorsa bu atam da türkçülüğü kullanıyor.