Başlık: budizm

en kısa biçimde budizm nedir sorusuna verilecek cevap şudur: budizm gerçeği olduğu gibi görmektir. nasıl bir gerçekten ve nasıl bir görmekten bahsediyoruz? burada varoluşun gerçekte ne olduğunun farkına varmaktan bahsediyoruz. bu farkındalığı bize kazandıracak olan ise ne teori kurmaktır ne de kör inançtır. felsefeyle haşır neşir olan arkadaşlar eninde sonunda farkına varmıştır ki ne kadar yeni bakış açıları kazansalar da buradan bir çıkış yolu yoktur: işte çözdüm, evreka, diyebileceğiniz bir an yoktur. daha doğrusu işte çözdüm dediğiniz pek çok an vardır fakat bunlar beş dakika veya beş yıl sürer, sonrasında o teorinin de temelinin sallandığını fark edersiniz, yine başa dönersiniz. materyalizm de idealizm de varoluşu açıklamada yetersizdir. elimizde bulunan metodlarla bu iki kutbun birleştirilmesi ise mümkün görünmemektedir. varoluş sorusunun cevabını imanda bulmaya çalışanlardan bir kısmı ve ateizmde bir çözüm bulduğunu düşünenlerden bazıları, yeterli zekaya ve farkındalığa sahip olanlar, buradan bir çıkış yolu olmadığını görecektir. bir şeye iman etmenin veya etmemenin, inanmanın veya inanmamanın gerçekte hiçbir şeyi değiştirmediğini fark edeceklerdir. ancak bunların farkına varabilenlere budizm bir şey ifade edecektir. peki buradan çıkış yolu nedir? buddha'nın önerisi, iddiası, yolu nedir? öğrencisi buddha'ya metafizik sorular yönelttiğinde buddha'nın cevabı şu olmuştur: these doubts will never vanish through thinking, nor through theorizing, nor through speculation, nor through discussion. nor will doubts disappear by not doing anything. all defilements will vanish through developing the heart, through right practice only. düşünmeyle, teori kurmayla ve tartışmayla varoluş problemi çözüme ulaştırılamaz. batı felsefesinin 2500 yıldır yapmaya çalışıp da başaramadığı şey budur. farkındalık ancak doğru pratikle kazanılabilir. batı felsefesiyle bir karşılaştırma yapacak olursak buddha'nın varoluşa bakışı heraklitos'a benzer. buddha heraklitos gibi varoluşu bir nehre benzetir: 'o brahmana, it is just like a mountain river, flowing far and swift, taking everything along with it; there is no moment, no instant, no second when it stops flowing, but it goes on flowing and continuing. so brahmana, is human life, like a mountain river. the world is in continuous flux and is impermanent.' varoluş arka arkaya ortaya çıkan ve kesilen anlardan oluşur. bu anlar birbirlerine neden sonuç ilişkisiyle, karma zinciriyle bağlıdır: bir an yok olurken sonraki anın koşullarını belirler. ancak burada kalıcı ve değişmez bir öz bulunamaz. budizmin batı felsefesinden ayrıldığı nokta budur. descartes'ın cogito ergo sum demesinden iki bin yıl önce buddha bu argümanı çürütmüştür: varoluşun tüm öğeleri geçici ve koşullara bağlı olduğundan burada koşullardan bağımsız ve kalıcı bir "ben" bulmak mümkün değildir. 'mere suffering exists, but no sufferer is found; the deeds are, but no doer is found.' eylemin arkasında bir yapan, düşüncenin arkasında bir düşünen yoktur. düşünceyi ortadan kaldırdığınızda düşünen de ortadan kalkar, eylemi ortadan kaldırdığınızda eyleyen de ortadan kalkar. descartes'ın iddia ettiği bedenden, maddeden ,duyulardan ve düşüncelerden bağımsız bir bilinç fikrini buddha reddeder: 'were a man to say: ı shall show the coming, the going, the passing away, the arising, the growth, the increase or the development of consciousness apart from matter, sensation, perception and mental formations, he would be speaking of something that does not exist.' peki bu varoluşun kaynağı nedir ve başlangıcı var mıdır sorusuna şöyle cevap verir: o bhikkhus, this cycle of continuity (samsara) is without a visible end, and the first beginning of beings wandering and running round, enveloped in ignorance (avijjd) and bound down by the fetters of thirst (desire, tanha) is not to be perceived.' and further, referring to ignorance which is the main cause of the continuity of life the buddha states: 'the first beginning of ignorance (avijjd) is not to be perceived in such a way as to postulate that there was no ignorance beyond a certain point. burada budizmle diğer dinlerin neden taban tabana zıt olduğunu da görürsünüz. semavi dinler varoluşun kaynağını bilinçli bir yaratıcıya dayandırırken buddha varoluşun kaynağını bilinçsizliğe, bilgisizliğe, avidya'ya dayandırır, ve avidya'nın olmadığı bir başlangıç veya avidya'nın başlangıcı görülemez, düşünülemez. burada avidya belki de jungian anlamda bilinç dışı olarak anlaşılabilir. avidya ile birlikte susamışlık (arzu, tanha) varoluşun koşullarıdır. bu önerme şunu ima eder: arzu bedenden, cisimden, canlıdan bağımsızdır. bu nasıl olabilir? bu konsepti schopenhauer "isteme ve tasarım olarak dünya" kitabında çok güzel anlatır. kendisi bu fikri budizmden almıştır fakat kitapta budizmi çileci ve pesimist olarak anlatır, bu yanlıştır. o dönemdeki çevirilerin yetersiz ve hatalı olmasından dolayı schopenhauer budizmi doğru anlamamıştır fakat budizmden aldığı konseptleri felsefesinin temeline koymuştur, nietzsche de benzerini farklı şekillerde yapmıştır. gelelim bu arzu konusuna. burada çeşitli düşünce deneyleri yapılabilir. örneğin, insan sindirim sistemine sahip olduğu için mi açlığa sahiptir yoksa açlığı doyurmak için mi sindirim sistemine sahip olmuştur? arzu mu önce gelir cisim mi sorusu çok çeşitli biçimlerde sorulabilir. insan silaha sahip olduğu için mi savaşma isteği duyar yoksa savaşma isteği duyduğundan mı silaha sahiptir? insan cinsel organa sahip olduğu için mi üreme arzusuna sahiptir yoksa üreme arzusunu gerçekleştirmek üzere mi cinsel organa sahip olmuştur? burada iki seçenek için de argüman üretilebilir, materyalist bir kişi cismin önce geldiğine ısrar edebilir, ama bu bakış açısı pek bir şey açıklamaz. bu bakış açısı daha büyük soruları açıklamada ise tamamen faydasızdır: evren neden ortaya çıktı? canlılık neden ortaya çıktı? bilinç neden ortaya çıktı? gibi soruların maddeci bakış açısından bir cevabı veya anlamı yoktur. halbuki var olma arzusunun, tanha'nın, cisimden bağımsız olması bunların neden ortaya çıktığına dair ciddi bir cevap verir. varoluşun özünün cisimler değil de arzu olması cisimlerin ve bedenlerin neden arzu tatmini üzerine şekillendiğine bir açıklama getirir. bu argüman mikro ölçekte gözlemlenebilir: önce arzu ortaya çıkar, sonra bu arzunun etrafında bir "ben" oluşur. ve bu "ben" arzuyu tatmin etmek üzere harekete geçer, dışarı çıkar, deneyim yaşar, deneyimde var olur ve var olma arzusunu tatmin eder. varoluş kozmolojik ölçekte de böyle işler, mikro ölçekte de böyle işler: varoluşta yeni bir şey yoktur. buddha varoluş sürecini an an gözlemlemiş, masaya sermiş ve tüm bu düzenin bir yanılgı üzerine döndüğünü görmüş: var olma arzusu var oluşta bir tatmin bulacağını öngörmektedir. halbuki fenomenin doğasına dair gördüklerimiz ve bildiklerimiz bu öngörüyü yanlışlar: tüm şeyler geçicidir ve ben-değildir, dolayısıyla tatmin etmezdir. (anitya, anatta, dukkha). buddha ne öğretir sorusunun cevabı dhamma'dır. dhamma gerçek demektir. buddha dhamma'yı öğretir, gerçeği olduğu gibi önünüze serer. gelelim çok sorulan sorulara: başıma x,y,z geldi. ben bunları hak edecek ne yaptım? önceki hayatlarımda yaptıklarımın cezasını mı çekiyorum? birincisi karmanın adalet sağlama, ödül ve ceza verme gibi bir fonksiyonu yoktur. ben bunu hak edecek ne yaptım sorusu budizmde anlamsızdır. hak ettiğiniz hiçbir şey yoktur, çünkü hayattan elde edebileceğiniz veya kaybedebileceğiniz somut bir şey yoktur. örneğin neden fakir olarak doğdum da zengin olarak doğmadım sorusuna bakalım. burada zengin olmanın fakir olmaktan daha iyi olduğu varsayımında bulunuyorsunuz. halbuki buddha'nın kendisi sarayı terk edip aç ve avare gezmeyi seçmiştir. buddha'ya göre zenginlik ancak egoyu beslemeye yarar, bu da içine düşmüş olduğunuz yanılgıyı, avidya'yı körüklemeye yarar. buddha ve keşişleri hiçbir şeye sahip değildirler. yarına yiyecek dahi bırakamazlar. çünkü sahiplik denilen şey kurgu olduğundan ve "ben" kurgusunun da temelinde yattığından; bir şeylere sahip olmak, veya sahip olduğunuzu zannetmek, yalnızca gerçeği görmenize engel olacaktır. ikincisi ölümsüz bir ruh yoksa bir bedenden diğerine ne aktarılabilir ve nasıl aktarılabilir sorusu. ölüm ve yeniden doğuş her zaman seviyesinde gerçekleşir: her an gerçekleşir, her gün gerçekleşir, her yıl gerçekleşir... bunun nasıl olduğunu anlarsanız, bu soruya cevap verebilirsiniz. 6 yaşındaki halinizle 60 yaşındaki haliniz arasında nasıl bir benzerlik veya fark var? 6 yaşından 60 yaşına geçen nedir, bir bedenden diğerine ne geçmiştir?bunlar birebir aynı kişi değildir fakat aynı varoluş serisinin devamıdır denilebilir. insanın bedeni her 7 yılda bir tamamen yenilenir: insan her 7 yılda bir beden değiştirir. bir bedenden diğerine geçen nedir? aynı varoluş serisinin devamıdır. aynı şekilde ölüm korkusu da anlamsızdır ve bu "ben görüşüne" (sakkaya ditthi) dayanır. halbuki insan doğumu ve ölümü her an yaşamaktadır: 'when the aggregates arise, decay and die, o bhikkhu, every moment you are born, decay and die.'