Başlık: cerkes

çayınızı kahvenizi alın kimdir bu çerkesler konusunda kendinize yarım saat ayırırsanız geri kalan ömrünüzde çerkesler konusunda kafanızda bir düşünce doğabilir bu insanları daha iyi tanırsınız. ya da tanımak istemiyorum diyorsanız herkes için hayati bir mesele değil elbette terk edin yazıyı. kafkasya'nın kadim hatta anadolu'nun en eski halkı olan hattilerin soyundan, 2 ana koldan 12 boydan oluşan adigeler bilinen adıyla çerkesler kimdir? kuzey kafkasya'nın bilinen insanlık tarihi kadar kadim olan halklarından biri olan çerkesler 19.yüzyılda büyük sürgüne kadar topraklarından binlerce yıl boyunca huzur içinde yaşamıştır. ruslar tarafından gerçekleştirilen bir nevi soykırım olan sürgünde çerkes nüfusunun neredeyse %90'ı kafkasya'dan sürülmüş ya da ölmüştür. çerkeslerin çoğu çerkesya'daki anavatanlarından günümüz türkiye'sine ve ortadoğu'nun geri kalanına sürgüne gönderilmiştir. temsil edilmeyen milletler ve halklar örgütü 1990'ların başında 50'den fazla ülkede diasporada 3,7 milyon kadar çerkes olduğunu tahmin etmektedir. günümüzde ise çerkeslerin toplam nüfusunun 5 ile 6 milyon civarında olduğu düşünülmekte olup dünya üzerinde en kalabalık çerkes nüfusu türkiye'de yaşamaktadır. çerkeslerin ulusal bayrağı, yeşil zemin üzerine 12 yıldız ve birbirini kesen 3 oktan oluşur. 12 yıldız 12 çerkes bölgesini ve boyunu simgelerken 3 ok çerkeslerin antik çağlardan gelen geleneksel katı kurallarını simgelemektedir. 12 çerkes boyu kabartaylar, şapsığlar, abzehler, natuhaylar, çemguylar, bjeduğlar, memhığlar, ademıylar ubıhlar, besleneyler, janeler ve hatıkuaylardır. "çerkes" teriminin kökeni konusunda çeşitli hipotezler bulunmaktadır. bir görüşe göre, kelimesinin kökeni türkçe olup çerkeslerin savaştaki başarılarına atıfla çerkes kelimesinin, baş kesici savaşçılar anlamına geldiğidir. çerkes kelimesinin, moğolca "yol kesen" anlamına gelen jerkes'ten geldiğini iddia edenler de vardır. bazı araştırmacılar ise, çerkes kelimesinin bölgenin eski yunanca adı siraces'ten geldiğine inanırken. bir başka görüşe göre ise kelimenin kökeni char-kas yani dört kişi anlamına gelmekte olup farsçadır. çerkesler ise kendilerine adige derler adige kelimesinin etimolojik kökenine dair çeşitli hipotezler bulunmakla birlikte en yaygın görüş. adige kelimesinin dağlı ve yüksek anlamına gelen atikye kelimesinden dönüştüğüdür. çerkeslerin ve çerkes dilinin kökleri günümüzden 5700 yıl öncesine uzanmaktadır. günümüzde çerkeslerin anavatanı olan kuzeybatı kafkasya'dan güney kafkasya'ya kura boylarına kadar uzanan bu kültür bölgesidir. maykop insanlarının kökeni, günümüzde türkiye toprakları içinden bulunan doğu karadeniz bölgesi, batı gürcistan ve abhazya'yı içine alan bölgede 9000 bin yıl önce ortaya çıkan kolhis kültürü insanlarına dayanmaktadır. kuzeye göç eden kolhis kültüründen kopan insanlar maykop kültürünü ortaya çıkartırken. maykop insanları dağ yamaçlarını teraslayarak tarım yaparken at ve sığır yetiştirecektir. döneminin ötesinde altın ve gümüş işçiliğinde mahir bu insanlardan geriye kalan kaya resimlerindeki tasvirler sonraki bin yıllarda birçok farklı kültür tarafından benimsenen tamgaların ilk örnekleridir. bu insanlar çerkesçeninde dahil olduğu günümüz kuzey batı kafkas dillerini konuşuyordu. çerkeslerin ataları binlerce yıl öncesinde günümüzde halen gizemi çözülememiş onlarca dolmen inşa etmiştir. maykop insanları kuzey batı kafkasyada binlerce yıl boyunca çeşitli kültür bölgeleri oluştururken günümüzden 3000 yıl önce antik çağlarda yunan kaynaklarında geçen sind ve meot halklarını ortaya çıkartmıştır. kabile konfedrasyonları olan sind ve meot halklarından yunan kaynakları ilk defa mö 5.yüzyılda bahsetmeye başlar. midillili hellanikos meot ve sind halklarından bahsederken strabo meot halkının tarım ve balıkçılıkla geçindiğini yerleşik bir hayat sürese de en az göçebe komşuları kadar savaşçı olduğundan bahsetmektedir. kırımdan kerç boğazıyla kuzey batı kafkasyaya uzanan bospor krallığının halkını oluşturan sindler ve bospor krallığına bağlı yaşayan meot halkları çerkeslerin antik dönemden atalarıdır. bospor krallığı bölgenin yerli halkı olan sindler ve yunan kolonilerinin ittifakı ile kurulmuş bir krallık olsada zamanla sind halkı helenleşecektir. yunan tarihçi polyeanus bospor krallarının sind kökenine atıfta bulunurken meot kabilelerinden prenseslerle evliliklerine atıfta bulunmaktadır. bospor krallığının 4.yüzyılda hun ve got akınlarıyla yıkılmasından sonra her çerkes kabilesi kendi başına hareket etmeye başlayacaktır. aynı dönemde şartların bir sonucu olarak çerkeslerde feodal bir sosyal yapı ortaya çıkmıştır. ermeni, yunan ve bizans etkisinin bir sonucu olarak, hristiyanlık ms 3. ve 5. yüzyıllar arasında kafkasya'da yayılırken çerkeslerde kitlesel olarak hristiyanlığı kabul etmiş olsada antik çerkes dini her zaman etkisini sürdürmüştür. yüzyıllar boyunca doğu batı güzergahında step koridoru üstünde ilerleyen göçlerde kuzey kafkasya'ya farklı halklar yerleşmiş bu halklar bir süre bölgede yaşadıktan sonra kaybolmuş ya da göç etmiştir. fakat bölgenin yerlileri olan çerkesler varlıklarını hep sürdürmüştür. hunlar ve gotlardan sonra bölgeye bulgarlar yerleşmeye başlarken bulgarların özellikle utigur kolu adigelerle etkileşim içinde olmuş ve kaynaşmıştır. öyle ki çevre halklar türk kökenli utige ve adigeleri kimi zaman aynı halk olarak ele almıştır. sonrasında hazar devletinin egemenliğinde yaşayan çerkesler. ms. 1000 yılına gelindiğinde ise kafkasya'nın yerli halkları tarafından kurulan alanya devletiyle birlikte hareket etmeye başlayacaktır. 10. ve 13.yüzyıllar arasında çerkeslerin yoğun şekilde etkileşim içinde olduğu iki krallık gürcü krallığı ve alanya krallığıydı. bazı çerkes kabileleri bağımsız yaşarken bazı çerkes kabileleri kafkasya'da ki bu iki krallıkla birlikte hareket etmiştir. 1223 yılında moğolların kafkasya'yı istilası esnasında alan halkı neredeyse tamamen yok edilirken çerkesler büyük kayıplar vermelerine karşın varlıklarını sürdürmüştür. 1382 yılında çerkesler ana vatanlarından çok uzak bambaşka bir iklimde ve kültürde bir devletin yönetimini ele geçireceklerdir. burji memlükleri ya da çerkes memlükler mısır'da ki türk kökenli bahri memlüklü hanedanlığını yönetimden uzaklaştırarak burji hanedanını kuracaktır. burji hanedanlığı çerkes kökenli olmasına karşın burjiler türkçe bilir ve konuşurdu. 1517 yılında osmanlı tarafından mısır ele geçirilinceye kadar 135 sene boyunca mısır'da çerkes memlükler egemen olmuştur. yavuz sultan selim'le savaşan mısır memlüklerinin son iki hükümdarı kansu gavri ve tomanbay çerkes kökenlidir. kafkasya'da altınorada saldırıları sonucu kuban nehrinin güneyine çekilmek zoruna kalan çerkesler timur'un ordularının kafkasya'ya girmesine karşı başarılı şekilde direnmiş olsa hatta timur'un bazı birliklerini mağlup etmiş olsa da çerkes toprakları yağmadan kurtulamamıştır. timur sonrasında çerkes topraklarında ki yıkım çerkes tarihindeki önemli bir ismin doğuşuna sebep olacaktır. 1400'lü yılların başında taman yarımadasında toprakları olan bir çerkes prensi hegayk kabilesinden bir ordu kurarak tüm çerkesleri birleştirmek için bayrak açar. çerkes tarihinde ki bir ilki gerçekleştirecek olan bu insan prens inaldır ya da inal nehudur. prens inal, önce, batı çerkes topraklarında 30 derebeyinin birleşik ordusunu mzımta ırmağı boylarında yapılan savaşta yenecek sonrasında ise doğu çerkes topraklarını egemenliğine alacaktır. kuzeye yönelen inal kırım tatarlarını kuban steplerinden uzaklaştırarak moğol istilası çerkeslerin kaybettiği toprakları hatta fazlasını ele geçirecektir. bilinen tarihte çerkesleri ilk defa tek-bağımsız bir devlet altında birleştiren inal nehu çerkesler tarafından büyük inal olarak anılacaktır. şencır şehrini başkent olarak ilan eden büyük inal çerkes devletini 40 idari bölgeye ayırarak yönetecektir. çerkeslerle yakın diller konuşan ve akraba bir halk olan bazı abhaz kabilelerininde davetiyle kuzey abhazya'ya ordusuyla giren büyük inal bölgedeki megrelleri güneye püskürtecek ve abhazya'nın kuzeyini çerkesya'ya dahil edecektir. büyük çerkesya tarihte ilk defa büyük inal tarafından kurulmuş olsada yine büyük inal tarafından 1453 yılında çocukları ve torunlarına paylaştırılacaktır. büyük inal'ın 1458 yılında ölümüyle birlikte büyük inal'dan önceki süreçte olduğu gibi çerkes topraklarında kabile-prenslikler dönemi tekrar başlayacaktır. isimlerini büyük inalın çocuklarından alan kabardey, besleney, çemguy, şapsığ, hatıkuay kabileleri başta olmak üzere birçok kabile ve çerkes bölgesinin atası büyük inaldır. 1520 yılında büyük inal'ın soyundan gelen kaberdeyler kerç boğazını geçerek kırım yarımadasına ayak basacak ve ani bir baskınla kırım hanlığının başkenti bahçesaray'ı yağmalayacaktır. 1550 yılında çerkes prensi idar ruslarla bir ittifak anlaşması imzalarken rus çarı ivan grozni ile çerkesler koordineli bir şekilde altınorda sonrası kurulan türk devletlerine saldırmıştır. diplomasiya fazlasıyla önem veren kaberdey prensi ıdar'ın enteresan akrabalık bağları vardı öyle ki bir kızı korkuç ivan'ın eşi iken diğer kızı osmanlı sultanı süleyman'ın eşiydi. prens idar hem osmanlı sultanı hemde rus çarının kayın babasıydı. korkunç ivan ile evlenen kızı maria temeryukovna adını alarak rus çariçesi olurken ivan'a çareviç yani veliaht verecek, sultan süleyman ile evlenen kızı ise mahidevran adını alarak tahtta öncelik sahibi olan şehzadeyi şehzade mustafa'yı dünyaya getirecektir. her iki veliahtta saray entrikaları sonucu tahta çıkamayacak ve hayatını kaybedecektir. tarih farklı aksaydı rus ve türk tahtlarında aynı zaman diliminde kuzenler korkunç ivan'ın veliahtı çareviç vasily ve kanuni sultan süleymanın veliahtı şehzade mustafa oturuyor olabilirdi. 1552 yılında çerkes kaberdeyler ile ruslar ittifak kurmuş 1556 yılında rusların kafkaslarda ilerlemesini önleyen astarahan düşerken aynı yıl çerkeslerle slav kökenli don kazakları birleşerek temrük kalesini türklerden almıştır. 1567 yılında ise doğu kabardey topraklarında ilk rus kalesi sunzha ostrog kurulacak bölgeye slav kazaklar yerleşmeye başlayacaktır. çerkesler ve ruslar türklere karşı ittifak kurarken zaman zaman savaşacaktır. fakat 16.yüzyılın ikinci yarısında başlayacak olan süreç uzun vadede çerkeslere felaket getirecektir. bölgede slav kazaklarının nüfusu artarken rusya güçlenecektir. 1568-1570 yıllarında kırım-osmanlı birleşik ordusunun astrahan'ı ele geçirmek ve don-volga kanal projesini hayata geçirmek için düzenlediği seferde ki rus kaleleri yok edilirken sefer başarısız olmuş ordu geri çekilirken soğuktan ve kabardey saldırılarından ötürü ağır kayıplar vermiştir. sonraki 2 yıl boyunca kırım tatarları bölgeye akınlar yapacak ve rusları bölgeden sökecektir. 1571 yılında giray han moskova'yı yakacaktır. 17.yüzyıla gelindiğinde ise tatarların ve osmanlı'nın etkisiyle çerkeslerin büyük çoğunluğu müslümanlaşırken. çerkesler rus yanlısı baksanlar ve türk yanlısı kaşkataular olarak ikiye bölünmüştü. 18.yüzyılın başında slav kazaklar kafkasya'ya kitleler halinde yetleşmeye başlayacak kuban ve terek kazakları kuzey kafkasya'da önemli bir güç haline gelirken kızılyar şehri 1735 yılında kurulacaktır. 1708 yılında kurgağo atajuk komutasında ki çerkes ordusu kendisinden daha kalabalık olan tatar ordusunu yenilgiye uğratırken, kanjal savaşı olarak tarihe geçen bu savaş sonrası, bölgede tatarların ve türklerin gücü zayıflayacaktır. çarlık rusya'sı adına bölgede araştırmalar yapan johann gustav gerber kanjal savaşını şu şekilde anlatmaktadır; « çerkesya ve kabardey iki bölgesindeki çerkesler aynı millettir ve eski zamanlardan beri özgür insanlardı. farklı yüzyıllarda, kırım hanı onlardan her yıl ona bir hediye, yani iyi bir at, deniz kabuğu, kılıç, pahalı bir yay veya her yerde bulunmayacak güzel bir kız göndermelerini istedi. ancak çerkesler bu görevi bırakmaya karar verdiler ve hediyeyi teslim almak için gönderilen kırım görevlilerini öldürdüler. bundan sonra kırım hanı 30.000 askerle vezirini çerkeslere karşı topraklarını yerle bir etmeleri için gönderdi. ancak çerkesler, aralarından tatarlardan kaçıyormuş gibi davranandılar ve onları kabardey'in ortasına kadar bilinmeyen bir yolda yönlendiler ve kazandığını sanan kırım ordusunu tamamen yok ettiler. o zamandan beri yine tam bir özgürlük kazandılar. » 1708 kanjal savaşından hemen sonra 6 yıl sonra 1.petro kafkasya'nın işgal planlarını ilk defa kurarken ruslar 18.yüzyıl boyunca bölgede konumunu güçlendirmeye devam etmiştir. kabardey prensinin başdanışmanı olan kazanago jabağ 18.yüzyılın başında ruslarla yakınlaşma siyaseti gütsede ruslar esasında zaman kazanma, kafkasya'ya daha fazla sızma ve türklerin gücünü bölgeden silme siyaseti güdüyordu bu süreçte slav kazakları bölgeye kitleler halinde göç ederken yeni şehirler ve kaleler kurulacak ruslar bölgenin haritalarını çıkaracak ve etnik yapıyla ilgili çalışmalar yapacaktır. 1763 yılında gelindiğinde ise çariçe 2.katerina kafkasya'nın işgali için düğmeye basmıştır. ıı. katerina döneminde rus ordusu çerkes topraklarına girmeye başladı ve rusya çerkesya'yı hızla ilhak etmek amacıyla kaleler inşa etmeye başladı. 1763'te rus kuvvetleri doğu çerkesya'daki mozdok kasabasını işgal ederek onu bir rus kalesine dönüştürdü. böylece çerkesler ve rus imparatorluğu arasındaki ilk düşmanlıklar başladı. aynı yıl ruslar çerkes bölgelerinin içinde kaleler yapmaya başlarken slav kazaklar çerkesleri sindirmek ve yağma için yoğun akınlar yapmaya başlamıştı. bu dönemde çerkesler ikiye bölünecek 15 çerkes lideri türklerden yardım isterken 13 çerkes prensi ruslarla anlaşma yollarını arayacaktı. fakat rusların planı açıktı bölge halkları sindirilecek sürülecek yerlerine ruslar yerleştirilecekti. çerkeslerin ruslarla anlaşma girişimleri ruslar tarafından ret edilirken 1765 yılında çerkesler kızılyar şehrini ele geçirecekti. haziran 1767'de misost bematiqwa, rusya'ya karşı askeri bir operasyon başlattı, ancak diğer birçok kabardey soylusu bir savaş istemedi ve teslim olmak istedi 1768 yılının ortalarında, teslim olmaya karar veren bu kabardey prenslerinden on beşi, kızılyar'a rusya'ya bağlılık "yemin etmeye" hazır olduklarını bildirdiler. teslim olmak veya hıristiyanlığa geçmek istemeyen misost bematiqwa ise savaşmayı seçecekti. 18 ekim 1768 tarihinde osmanlı padişahı 3.mustafa bematikwa'ya islam halifesi olarak tüm müslüman kafkasya halklarının rusya'ya karşı savaşa girmesini emrettiğini belirten bir mektup göndermesi üzerine bematikwa'ya katılanların sayısısı artarken kızım hanlığından destek kuvvetleri gelecekti. kalmıkların desteğini alan rus ordusu bir yıl sonra çerkesleri yenilgiye uğratarak ilerlerken bematikwa'nın direnişi devam edecekti. osmanlı ordusundan gelen destek kuvvetleri ile tekrar güçlenen çerkesler 1771'de soqur karamirza komutasında bir çok rus ve kazak kışlasını yakmıştır. 1776 yılında 14 bin kişiden oluşan çerkes ordusu ruslardan bazı kaleleri geri alırken ruslar yeni kaleler inşa etmeye devam ediyordu. 1779'da ruslar kapsamlı bir saldırı başlatırken çerkesler ağır kayıplar verdikten sonra toparlanacak 10 ekim 1779'da chemguy, besleney ve kabarda prensliklerinin karşı saldırısı sonucu ruslar çerkes topraklarından çekilecektir. 1780 yılında bölgeye bir osmanlı paşası olan ferah ali paşa gelerek anapa ve sucuk kalelerini fransız mühendislerinin yardımıyla inşa ettirecektir. çerkesleri tekrar organize etmek ve osmanlı ile bağını güçlendirmek isteyen ferah ali paşa 1783'de kırımın ruslar tarafından ilhak edilmesi üzerine göç eden nogay ve tatarları bölgeye yerleştirecektir. 1783 yılında general potyomkin liderliğindeki rus kuvvetlerinin kabardey bölgesine saldırması üzerine çerkesler ve nogaylar birleşerek ruslara karşı saldırılar başlatsada başarı sağlanamamıştır. 1785 yılına gelindiğinde ise daha doğuda çeçen topraklarında imam mansur ruslara savaş ilan ederken sunja savaşında rusları yenecek sonrasında tüm kuzey kafkasya'yı özgürleştirmek için savaşı batıya çerkes topraklarına yayacaktır. çerkeslerin önemli bir kısmı mansur'a destek vermesine karşın 15 temmuz 1791'de anapa kalesini rus birliklerine karşı ipeklizade köse mustafa paşa ile birlikte savunurken yaralanmış ve esir düşmüştür. çerkes topraklarına 18.yüzyılın sonundan 19.yüzyılın başına kadar sürekli saldırılar yapan rus kuvvetleri bu tarihler arasında yüzlerce çerkes köyünü yakmıştır öyle ki 1763'te 350.000 olan kabardey nüfusu 1817'de 37.000'e inmiştir. bu saldırılara misilleme olarak çerkesler kazak yerleşimlerine baskınlar düzenlesede çerkeslerin nüfusu her geçen gün azalarıken bölgede ki slav nüfusu artacaktır. 1817'de rus kıdemli general aleksey yermolov kafkasya'ya gelecek ve çerkeslerin teslim olmayacağına karar vererek, "terör"ün etkili olacağı sonucuna varacaktı. rusya, bu tarihten itibaren çerkes kalelerini, köylerini ve kasabalarını sistemli olarak yok etmeye başlayacaktır. 1823 yılında sayıları oldukça azalmış dağınık çerkeslerin arasından canbolat boletiko tekrar çerkes bayrağını yükseltecekti. 300 savaşçı toplayabilen canbolat rus topraklarına başarılı akınlar yaparak kazak ve rus istihkamlarını, kalelerini yakarken her geçen gün bayrağı altında daha fazla çerkes toplanacak çerkes topraklarının bir kısmı özgürleştirilecekti. 1828'de patlak veren rus-türk savaşı sonrası canbolat 5 çerkes boyunun bayrağı ve türk bayrağı taşıyan 2000'den fazla süvariye komuta ediyordu. canbolat ardı ardına zaferler kazanırken savaşın kaderi 1933'de rus kuvvetlerinin başına geçirilen general grigori zass insanlık tarihindeki en büyük insanlık suçlarına imza atacaktı. alman asıllı bir rus generali olan zass çerkesleri aşağı ırktan görürken çerkesler için şu satırları kaleme alacaktır; "çerkesler ve insanlar aynı muameleyi göremez. kazığa geçirdiğim, parçaladığım ve kopardığım çerkes kafalarını kaynatıyor ve temizliyorum, sonra da berlin’de anatomiyle ilgili çeşitli işyerlerine ve öğretim görevlisi dostlarıma gönderiyorum. hayvanların bilim adına kullanılmasında hiç sakınca yoktur. ülkem için yapacağım acımasızlıklar gerekirse tüm dünyada duyulsun!". bir askerden ziyade bir soykırımcı olan zass döneminde zaten azalmış olan çerkes nüfusunun yaklaşık %70'i sistemli bir şekilde yok edilecekti. canbolat zass'ın yaptıklarını durdurmak için zass'ın görüşme teklifini kabul edecek fakat yolda zass'ın kurduğu pusu sonrası hayatını kaybedecektir. şeytanın öz evladı olarak anılan gregory zass oldurduğu insanların parçalarından koleksiyon yapacak ve çalışma odasında sakladığı çürüyen kurbanlarından çıkan kokudan haz alacak kadar sadist ve lakabına layık bir insandı. 12 haziran 1828'de anapa kalesi rusların eline geçmiş sonrasında, 1829 edirne anlaşması ile osmanlılar anapa'yı ve karadeniz kıyısındaki çerkesya topraklarını ruslara bırakmak zorunda kalmıştır. osmanlıların bölgeden çekilmesi sonrası ruslarla olan mücadeleye devam eden çerkeslerin yaşam alanları her geçen yıl daha da daralırken çerkesler, 1837 yılında, ruslara beyaz barış önererek daha fazla kan dökülmemesi gerektiğini söyleyen bir heyet gönderdi. ruslar, bu teklife cevap olarak 36 çerkes köyünü yakıp askeri üsler yaparken general yermolov çerkeslere "bizim çerkes topraklarına ihtiyacımız var, çerkes halkına değil." mesajını yollayacaktı.1840 yılında çerkesler büyük bir başkaldırı ile rusları bir kısım çerkes topraklarından püskürtseler de don kazaklarının bölgeye akınlarıyla sürekli mücadele etmek zorunda kalmışlardır. bu esnada dağıstan ve çeçenistan bölgelerinde kuzey doğu kafkasya'da güçlü bir ayaklanma başlatan imam şamil ve askerleri çerkeslere destek olmak için 1846 yılında batıya doğru bir sefer başlatsalar da yine bir çerkes halkı olan kabardeylerin imam şamil'e yeterince destek verememesi sonucu başarısız olmuştur fakat şeyh şamil temsilcisi olarak muhammed emin'i bölgeye mücadele etmesi ve çerkesleri birleştirmesi için göndermiş olsada muhammed emin'de çerkesleri birleştiremeyecektir. 1853-56 yılları arasında kırım savaşında osmanlı ve müttefiklerine karşı ağır bir yenilgi alan rusya savaş esnasında ayaklanan çerkeslere karşı 1860 yılında sürgün kararı çıkartır. 1861 yılında ise adige hase adında çerkes özgürlük meclisi soçi'de kurulmuştur ve her 100 ailenin 5 atlı askeri donatması kararını çıkartır. çerkeslerin bu son direnişinde adige hase'ye bağlı 20 bin kişilik süvari ordusu 1864 yılının mayıs ayında 100 bin kişiden oluşan tam donanımlı rus ordusunun karşısına çıkacak ve geri çekilmeksizin cesurca savaşacaktır. çerkes ordusunun tamamı hayatını kaybederken 101 yıl süren rus-çerkes savaşı 21 mayıs 1864 yılında resmen sonlanacaktır. kbaade savaşı olarak tarihe geçen bu savaş sonrası kuzey batı kafkasya'da yaşayan ayaklanan çerkeslerin yanında ruslara boyun eğmiş bir çok çerkes topluluğu sürgün edilmeye başlanacaktır. aynı yıl neredeyse tüm çerkes nüfusu çerkesleri kabul eden osmanlı topraklarına sürülmüş çerkes bölgelerine rus köylüler yerleştirilmişti. o tarihte resmi kayıtlara göre bölgede sadece 80 bin çerkes kalmıştır. çerkesya'da kalan ve karadeniz kıyısına yakın dağlarda yaşayan şapsığ boyunun bir kolu olan ve dağlarda yaşayan hakuç kabilesi ise 6 yıl daha direnmesine karşın sonunda yenilecektir. çerkes sürgününde ne kadar insanın hayatını kaybettiği ya da ne kadar insanın sürüldüğü tam olarak bilinmesede ana vatanlarında çerkesler tam manasıyla etnik bir temizliğe maruz kalmıştır. sürgünden etkilenen çerkes nüfusunun 600 bin ile 1.5 miyon arası olduğu tahmin edilmektedir. 1929 baharında adigey topraklarına bilimsel çalışmalar yapmak üzerine giden gürcü tarihçi simon canaşia'nın karşılaştığı 91 yaşında bir ihtiyar, olayları şöyle aktaracaktır; "deniz kenarında atılmış insan kemikleri vardı. kargalar erkek sakallarından ve kadın saçlarından yuvalarını kurarlardı. deniz yedi yıl boyunca karpuz gibi insan kafataslarını atıyordu. benim orada gördüklerimi düşmanımın bile görmesini istemem." olaylara şahit olan rus araştırmacı adolf petroviç berzhe, şu satırları kaleme almıştır:« novorossiisk limanında gördüklerimi asla unutmayacağım, on yedi bin çerkes kıyıda toplanmış. onların bu durumunu görenler hristiyan da olsa, müslüman da olsa, dinsiz de olsa dayanamaz, çökerdi. kışın soğuğunda, karda evsiz, yiyeceksiz ve doğru dürüst giyecek giysisi olmayan bu insanlar tifo, tifüs ve çiçek hastalığının pençesindeydiler. sadece görmek bile insanın kalbini acıtıyordu, zayıf bir kadın cesedi çöplüğe iki bebeğiyle beraber atılmış, birisi hayat mücadelesi içinde, diğeri annesinin göğsünde besin arıyor. böyle sahneler hiç de nadir değildi. rus tarihinin yüz karası olan bu acılı sayfa çerkes tarihi açısından büyük zararlara yol açtı. » ünlü rus edebiyatçı lev tolstoy ise olanlar karşısında ki dehşeti şöyle betimleyecekti « köylere gece karanlığında dalmak adet haline gelmişti. gecenin kara örtüsü altında rus askerlerinin ikişer üçer evlere dalmasını izleyen dehşet sahneleri öylesine korkunçtu ki, hiçbir rapor görevlisi olanları aktarmaya cesaret edemezdi. » sürgün öncesinde rusların doğrudan katlettiği çerkes sayısının 600 bin civarında olduğu düşünülürken sürgün esnasında her dört çerkesten birinin öldüğü düşünülmektedir. dönemle ilgili kayıtların tam olarak tutulmaması tahminleri zorlaştırmaktadır. resmi çarlık belgelerine göre 400.000'den fazla çerkes öldürülürken, 497.000 çerkes osmanlı topraklarına sürülmüş ve sadece 80.000'inin kendi ülkelerinde hayatta kalmıştır. çarlık belgelerinde rakamların rusya leyhine manipüle edilmesi kuvvetle muhtemeldir fakat buna karşın yine de rakamlar tam manasıyla sistemli bir etnik temizliğe işaret etmektedir. öyle ki sürgünden sonra sadece balkanlarda yaşayan çerkes nüfusu 250 bin civarındadır. çerkesler türk gemiciler tarafından batum,trabzon, samsun, sinop, akçakoca, varna ve köstence limanlarına taşınmış sonrasında anadolu ve rumeli başta olmak üzere imparatorluğun çeşitli bölgelerine iskan edilmiştir. balkan savaşları sonrası rumelinin kaybedilmesiyle birlikte balkanlara yerleştirilen çerkesler, türklerle birlikte tekrar göç etmek zorunda kalmış ve büyük oranda marmara denizinin güneyine yerleşmiştir. günümüzde samsun-sinop'dan çukurova-iskenderuna uzanan hat boyunca ve çanakkale-balıkesirden bolu-eskişehire uzanan bölgede çerkes nüfusu yoğundur. dünya'da ki tüm çerkes nüfusunun yarısından fazlasının türkiye'de yaşadığı kesin olmakla birlikte türkiye çerkeslerinin nüfusu tam olarak bilinmemektedir. bununla birlikte 2 ila 3 milyon arasında bir çerkes nüfusundan bahsetmek mümkündür. aynı dönemde kıbrıs'a da kalabalık olmayan bir çerkes nüfusu yerleştirilirken ırak'ın felluce bölgesi başta olmak üzere önemli bir çerkes kitlesi bölgeye yerleştirilecektir. günümüzde suriye'de nüfusları 100 bin civarında olduğu tahmin edilen çerkeslerin bölgeye 3 dalga şeklinde gelmiştir. suriye'de ki ilk çerkesler memluklerden geriye kalanlar olsada ana çerkes kitlesi osmanlı tarafından bölgeye iskan edilen çerkeslerdir 2.dünya savaşından sonrada amerikan ve ingiliz kuvvetlerince esir kamplarından kurtarılan ve alman ordusunda savaşırken esir düşen çerkesler savaş sonrası idam edilmeleri muhtemel sovyetler birliğine dönmek yerine suriye'ye yerleşmeyi tercih etmiştir. suriye çerkesleri günümüzde golan tepelerinin çevresinde ve idlip'den şam'a uzanan hicaz demir yolunun çevresinde ki bölgelerde yaşamaktadır. arap ülkeleri içerisinde en yoğun çerkes nüfusuna ev sahipliği yapan ülke ise ürdündür yaklaşık 120 bin çerkesin yaşadığı ürdünde çerkesler mecliste temsil edilmekte ve bir bakanlık çerkes kontejanına ayrılmaktadır. bununla birlikte ürdünde ki saray muhafızları çerkeslerden seçilmektedir. mısır'da ise memlükler döneminden gelen çerkes etkinliği kavalalı mehmet ali paşa döneminde büyük oranda sonlanmış olsada modern mısır'da devlet yönetiminde çerkesler önemli mevkilerde yer almıştır. bununla birlikte mısır çerkesleri günümüzde büyük oranda araplaşmıştır. israil'de ise osmanlı döneminde yerleştirilen çerkeslerin kfar kama adında bir kasabaları bulunmaktadır. kültürlerini büyük oranda muhafaza eden bu çerkeslerin nüfusu 5 bin civarındadır. çerkeslerin anavatanı olan kadim çerkes topraklarında ve tüm rusya'ya yayılmış çerkes nüfusu günümüzde 800 bin civarındadır. kafkasya'da 3 özerk cumhuriyeti olan çerkesler sadece en doğuda kabardino-balkarya cumhuriyetinde nüfusun çoğunluğuna sahip olup tüm rusya'da ki çerkeslerin yarısından fazlası bu cumhuriyette yaşar. yaklaşık 500 binlik bir kabardey nüfusuna sahip kabardeyler türk kökenli balkarlarla yaşamaktadır. daha batıda ise karaçay-çerkesya cumhuriyetinde yine türk kökenli karaçaylar ile birlikte aynı ülkeyi paylaşan çerkesler 60 binlik nüfuslarıyla ülke nüfusunun yaklaşık %12'sini oluşturmaktadır. en batıdaki adige cumhuriyetinde ise çerkesler nüfusun %25'ini oluştururken 110 bin civarında bir nüfusa sahiptir. dünya'da ki en zor dillerden biri olan çerkesçe'de geçişli ve oldukça izole bir dil olup 66 harften oluşan telaffuzu zor bir dildir. öyle ki evliya çelebi 1660’lı yıllarda gezip gördüğü çerkes topraklarında konuşulan çerkesçe'nin zorluğunu ve "ilginç" seslerini "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" diyerek açıklayacaktır. evliya çelebi'nin seyahatnamesinde çerkeslerle ilgili gözlemlerini şu şekilde kaleme alacaktır ""şevval ayının onuncu günü çerkezistan ülkesine ayak bastık. peşkov, çerkeş köyü, şuake beyi'nin tahtı başkentidir. kasaba gibi büyük ve mamur bir köydür. bu çerkes milleti gayet şiddetli ve gazaplı melun adamlar olup, amma gayetle bahadır, cesur ve yararlı namdar yiğitlerdir. çerakesiye kavmi birçok kabileden oluşmuştur. her birinin başında bir bey -onlara göre bir prens- vardır. bunların kilise veya camileri yoktur, (1640) onlara gavur derseniz çok kızarlar, fakat müslüman kabul ederseniz çok sevinirler ve iltifat kabul ederler. hayat düzenleri ve toplumsal durumları ziyadesiyle eşitçidir. para, pul bilmezler, mal değiş tokuşu ile alışveriş yaparlar. kadınları erkekler ile eşit olarak alışverişe katılır ve yüzlerini örtmezler. çerkesler çok sanatkârdırlar, gümüş işlemesi, kuyumculuk ve silah yapımında ustadırlar ve kendi barutlarını kendileri imal ederler. hayvancılıkta çok ilerlemişlerdir. geceleri köylerini çok büyük köpekler korur. bu insanlar, eminim dünyanın en konuksever kişileridir. bir de kendilerine sığınan kimseleri, hayatları pahasına da olsa düşmanına teslim etmezler. çerkesler’de akraba evliliği kesinlikle yasaktır. çerkes köyleri tahkim edilmiş kalelere benzer, en sağlam ağaç duvarlarla çevrilmişlerdir ve ayrıca ortada gözlem kuleleri vardır. bu ülke, son derece büyük doğal zenginliklere sahiptir. evliya çelebi'nin 17.yüzyılın başlarında çerkeslerin antik dininin kalıntılarına dair anlattıklarıda oldukça enteresandır " her gece ağacın çevresini mumlar ile aydınlatıp ağacatapınırlar ve her birinin ağacın gövdesine savaş âletlerinden demir parçaları, çivi, nal,mıh gibi demir parçaları çakarlar yıllardır süre gelen bu âdet nedeniyle ağacın heryeri demir parçalarıyla kaplıdır. çerkeslerin ağaca demir çakma sebebi ise ağaçta işareti olanlara ağacın şefaat edip cehennem azabından kurtaracağına inanmalarıdır. çerkeslere bu ağacın hikmetini sorduğumda "iskender-izülkarneyn yecüc seddi'ni yapıp buraya gelip konduğunda cebrail bu ağacı cennettenallah’ın emriyle iskender'e getirmiştir. iskender peygamber de yeri kazmış, hazret-i hızırbu ağacı dikmiştir. işte onun için bu ağaç altında balmumları yakıp ibadet ederiz" dediler." çerkeslerin antik dinide en az dilleri kadar izole ve farklıdır. öyle ki 5000 bin yıl öncesine dayanan çerkeslerin antik dininde ahiret inancında fiziksel acı ya da zevk kavramları yoktur. dünya hayatında onur, şevkat ve iyi niyetten noktasında yücelen insanlar ahirette atalarının huzuruna açık bir alınla çıkar. ölen çerkesin atalarıyla huzur içinde açık bir vicdanla buluşmasına nape huzhkle denir. doğayla iç içe bir din olan antik çerkes inancının ibadethaneleri dağlardaki koruluklardı bu dinin tha adında bir baş tanrısının yanında daha alt seviyede tanrılarıda vardı. çekiç şeklinde çerkes hacı tha'yı simgelemekteydi. islam diniyle oldukça geç bir dönemde türkler vasıtasıyla tanışan çerkesler 16.yüzyıldan itibaren islam dinini kabul ederken antik tanrılarına inanmayı bırakmalarına karşın antik dinlerinden köken alan habzeyi yaşatmışlardır. habze yaşlılara-kadınlara gösterilen ekstra saygı, çerkes olmayanlarla evlenme yasağı ,dürüstlük, onur ve cesaretin önemini içerir. habze disiplinine uyan bir çerkesin toplumdaki saygınlığı artar hayatı boyunca habzeye uygun yaşayan biri belli bir yaşa geldikten sonra thamade mertebesine ulaşır. thamadeler çerkes toplumunda sözünün dinlenmesi gereken bilge yaşlılardır. thamadelerin sözünü kesmek ya da sözünü dikkate almamak habzeye karşı gelmektir ki habzenin çiğnenmesinin çerkes toplumunda ağır yaptırımları vardır. insanlık tarihinde ki en talihsiz halklardan biri olan çerkeslerin genetik kökenleri ise tıpkı antik dinleri ve dilleri gibi oldukça enteresandır ve çerkeslerin tarihin ilk çağlarından beri bölgenin yerleşik halkı olduklarının ispatıdır. çerkeslerde en yaygın haplogroup g olup haplogrupların dağılımı açısından çerkeslerin en yakın akrabalarının inguş, çeçenler ve abhazlar olduğu saptanmıştır. öyle ki bu halkların konuştukları dillerin tamamı kuzey kafkasya dilleri arasında yer alırken abhazlar ve çerkeslerin dilleri kuzey batı kafkasya dilleri alt grubunda yer almakta olup daha yakındır. anadolu'nun ilk sakinleri olan ve günümüzde semitik ya da hint avrupalı bir halk olmadığı kesin olarak bilinen hattilerin konuştuğu dilin sözdizimsel ve sözcüksel olarak kuzeybatı kafkas dilleriyle bağlantılı olduğu hipotezini savunan bilim adamları bulunmaktadır. çerkes gelenekleri, dili, yaşam tarzı, dünya görüşü kendine has özellikleriyle gelecek nesillere taşınması yok olmaması gereken özgün ve kadim bir kültürdür.