Başlık: budizm

buddhizm'in içinde farklı mezhepler, farklı felsefeler ve kollar vardır. bunların en ünlülerinden biri de "yogachara" ya da "vijnanavada" denilen "sadece zihin" ekolüdür. japonya'da iki buddhist öğrenci, manastırın dalgalanmakta olan flamasına bakar, öğrencilerden biri diğerine "baksana, flama hareket ediyor" der, diğeri ise "hayır hareket eden aslında rüzgar" der. aralarında felsefi bir tartışma başlamışken o sırada yanlarından geçen ve bu konuşmaya tanık olan buddhist usta onlara dönüp şöyle der "ne rüzgar ne de flama...sadece zihin hareket ediyor" vijnanavada yani "sadece zihin" olarak türkçe'ye çevirebileceğimiz ekol, aslında en köklü mahayana felsefelerinden biridir ve çin'de chan, japonya'da zen buddhizminin temellerini oluşturur. temellerini sandhinirmocana, lankavatara, shurangama ve avatamsaka sutralarından alır. bu sutralardaki esas görüşe göre aslında kişilikten, sıfatlardan ve kavramlardan uzak tek bir evrensel potansiyel/zihin ya da "enerji" evren, görünümler ve bizler (bireysel egolar) olarak tezahür eder. çinli ünlü zen ustası huangbo xiyun, bu ilkeyi "evrensel zihin" olarak şöyle anlatır: "tüm buddhalar ve insanlar tek bir evrensel zihinden başka bir şey değil. onun dışında hiç bir şey yok. bu zihnin başlangıcı yok, doğumu yok, ölümü yok. ne yeşil ne sarı, biçim ve görünümden uzak, ne varlık ne de yokluk denilebilir ona. o ne uzun ne kisa, ne buyuk ne kucuk cunku o butun kiyaslamalarin, ölçülerin, limitlerin ötesinde." buddha lankavatara sutra'da şöyle der: "bütün ayrılıkların son bulduğu non-dual evrensel zihin, bütün limitleri ve kişilik kavramlarını aşar, geçici değildir, egoyla tanrı ile ya da ruhla ilgisi yoktur, kısımlara ayrılamaz. evrensel zihin, kocaman bir okyanus gibidir yüzeyi dalgalarla kaplı olmasına rağmen derinleri sabittir. o`nun içinde bireyselleşme kavramı yoktur ve ayrı ayrı kişiliklerle hiçbir ilgisi de yoktur ancak okyanusun yüzündeki dalgalanma gibi, bir oyuncunun çeşitli kişilikleri oynaması gibi, bu şekilde ikiliğe dayalı işlevsellik yoluyla bireysel zihin sistemini yani dünyayı ortaya çıkarır. böylece evrensel zihin bölünmüş gibi olur ve bireyselleşme, dolayısıyla görme, duyma, koklama, dokunma,tatma, hissetme, arzu, düşünme olguları ortaya çıkar." zen öğretmenlerinden sıkça duyduğumuz "zihnin yanılsaması" kavramı da bununla ilgilidir. gördüğümüz, algıladığımız her şey "evrensel zihnin" bir görünümü ya da "hereketi" olduğundan nihai gerçekliği değil, bireysel egolar tarafından algılanan kavramsal şekilleri yansıtır. çeşitli yazarlar bu ilkeyi, astrofizikteki big bang öncesi tekillik durumu (singularity) ile bağdaştırır. uzay/zaman/madde potansiyel olarak bu "minicik" tekilliğin "içinde" barınır. ancak tekilliğin kendisi varlık ve yokluk gibi kavramların ötesindedir ve "içinde" "dışında" "varlık" "yokluk" gibi kavramlar bu tekilliğin her şey haline gelmesinden sonra anlam kazanır. ayrıca,