Başlık: turban

türkiye, başörtüsü problemi etrafındaki tartışmaları ilk defa yaşamıyor. aşağı yukarı son yirmi yıldır bu konu ülke gündeminde. hatta bu başlığın etrafında türkiye'nin tüm modernleşme süreçlerindeki birikiminin yeni baştan gözden geçirildiğini, tarihin derinliklerindeki tezlerin, iddiaların yeniden piyasaya sürüldüğünü söyleyebiliriz. o bildik karanlık/aydınlık metaforlarından tutun "siyasal islam"ın soy kütüğüne kadar her şey bu bahsin içinde. devletlû, modernleştirmeci, iktidar alanını tekelinde tutmaya hevesli ve bütün bunların "müstakbel halkın" hayrına olduğu iddiasıyla meşrulaştıran çevre ile özgürlüklere, reşit vatandaşlara vurgu yapan, insan bedeni üzerinde mutlakıyet dönemlerini hatırlatan devlet iktidarını reddeden çevre bu tartışmanın iki ana aksını oluşturuyor. bunun dışında farklı tez sahiplerinin seslerinin fazla gür çıktığı söylenemez. her şeyden önce "başörtüsü" söz konusu olduğunda serinkanlılığını koruyamayan, bunu "siyasal simge" sayıp, arkasında totaliter bir siyasal programın olduğu bir meydan okuma ile karşı karşıya bulunduğunu düşünen ve yukarıda birinci ekseni oluşturan toplumsal çevre, bu algının gölgesinde bir akılla fikirlerini oluşturuyor, eylemlerini ortaya koyuyor. öncelikle bu algının üzerinde biraz durmak faydalı olacaktır. burada siyasal simge, totaliter bir siyasal program ve meydan okuma üç ana iddiayı oluşturuyor. siyasal simge, bir politik grubun kendi anlam ve iddiasını "görünür" bir şekil aracılığı ile kamusal hayata çıkartıp bundan politik ve psikolojik üstünlük sağlamaya çalıştığı zaman söz konusu olabilir. onun çağrışımlarının ne olduğu konusunda hem ilgili tarafın hem de "meydan okumayı" gerçekleştirdikleri tarafın bir şüphesi yoktur. her iki taraf da siyasal simgenin mahiyeti üzerinde zımnen de olsa anlaşma sağlamışlardır. ikincisi, siyasal simge her zaman belli bir şekille var olmaz, ilgili politik çevrenin karşılaştığı baskılar, onlara yönelik ayırt edici uygulamalar çerçevesinde siyasal simge de şartlara uyarak değişir, görünür alan da stratejik bir şekilde var olmaya devam eder. yakaya takılan bir karanfil gider, yerine boyna takılan kırmızı bir kravat gelebilir ya da kırmızı bir kaşkol olarak imasını yapar. baskının şiddeti arttıkça kılık değiştiren siyasal simge böylelikle "resmiyette" "masum" bir kılığa bürünürken, yine herkesin zımnen onun ne olduğu konusundaki o gizli bilgisine atıfla canlılığını muhafaza eder. öte yandan, siyasal simgenin cinsiyete yönelik farklı kullanımları söz konusu ise bir mütekabiliyet ilişkisi içinde bu gerçekleşir. kadınların kullandığı bir siyasal simgenin erkekler nezdinde de "aynı anlam, ima ve meydan okumayı temsil eden" bir eşi vardır. şimdi bütün bunlar ekseninde baktığımızda başörtüsünün ne ölçüde siyasal simge sayılabileceği hususu ortadadır. başörtüsü, bir politik gruba ait değildir, her politik grubun içinde başörtülü insanlara rastlanabilir; ama bunların yoğunlaştığı çevreler elbette vardır. bu yoğunlaşmayı türban üzerinden değil, ilgili sosyal kesimlerin hayata karşı genel bakışları, değerleri, beklentileri çerçevesinde okumak gerekir. ancak "başörtülü insanlar"ın mutlak ve istisnasız bir şeklide tam da bununla anlam kazanan şekilde belli bir partinin arkasında saf tuttukları söylenemez. keza başörtülü insanların sosyolojik farkları aşkın bir politik kardeşlik ve dayanışma duygusu içinde bulundukları da iddia edilemez. türban sosyal coğrafyasının içinde "sınıfsal, kültürel farklılıklar" ve bunların doğurduğu çeşitli yaşama üslupları mevcuttur. buradaki sosyolojik çeşitlilik, bir siyasal yaklaşımın kaçınılmaz olarak sınırlı kalacak programı etrafında toparlanamayacak ölçüde derindir. başörtüsü kadınlar, kızlar tarafından bağlanmakta, ancak erkeklerde bunun bir muadili bulunmamaktadır. bu haliyle cinsiyete aittir ve buradan yapılacak hususi bir okuma bizi olsa olsa feminist kuramlar üzerinden bir anlama çabasına götürebilir. başörtüsü bağlama şekilleri arasındaki farklılık gelenekten, yaşama üslubundan kaynaklanır, buna son zamanlarda "çene altından bağlama, fiyonk yapma, iğne takıp takmama" gibi ilgili çevreden değil "dışarıdan" gelen telkinler ve tavsiyeler eklenebilir. dolayısıyla baskı karşısında siyasal simgenin içten gelen esnekliği, kılık değiştirmesi, başörtüsü için söz konusu değildir. başına bağladığı örtüyü "bir siyasal simge" olarak beline, boynuna bağlayan ya da kocaman bir buket olarak yakasına iğneleyen hiçbir örnek mevcut değildir. keza yine aynı şekilde "ben buradayım, varım, ayaktayım" şeklindeki politik dayanışmanın mesajını verebilmek uğruna başının çok az bir kısmını örten başörtüsü uygulamaları da bulunmamaktadır. siyasal simgede önemli olan belli bir formdan önce mesajıdır, oysa başörtüsü form üzerinde "ısrarlı" bir şekilde durmaktadır. başörtüsü "totaliter bir siyasal programın göstereni midir?" konusuna geldiğimizde, az çok bir sosyoloji bilgisi ve türkiye okuması bize şunu gösterir: başörtüsü takma bir siyasal program etrafında saf tutmanın değil, türkiye'de yaşanan sosyolojik değişimin, yükselen yeni sınıfların ürünüdür. rahmetli özal dönemini hatırlayalım. özal, seksenlerle birlikte türkiye'yi dışa açıp dünya pazarlarıyla tanıştırırken, anadolu esnaf ve tüccarının da her anlamda yapı değiştirmesinin yollarını hazırladı. anadolu'da birtakım büyük firmaların acentesi olarak iş gören bu insanlar, buradan edindikleri sermaye ile sanayi ve hizmet sektörüne girdiler, zincirin bir halkası olmak yerine kendi zincirlerini kurmaya başladılar. sanayici ve işadamı oldular. gelenekleri, dünya görüşleri, sosyal ilişkileri muhafazakâr bir anlayıştan beslenen bu insanlar, türkiye'nin yeni elitleri olarak öne çıktılar. dün anadolu'nun çeşitli il ve ilçelerinde yaşayan, hayatlarını o yerin ufkuyla sınırlayanlar ufuk değiştirdiler, metropolleri, bütün dünyayı hem ticarî ve sınaî ilişkilerinin hem de sosyal ilişkilerinin hinterlandı içine kattılar. dün nasıl türkiye'nin elitleri, topluma mihmandarlık eden çevreleri içinde başörtüsünün yer almadığı bir kılık ve kıyafet ile toplumun önünde bulunuyorduysalar, bugün yeni elitler zevkleri, eğilimleri ile aynı rolü yerine getiriyorlar. onların başörtülü eşleri ve çocukları görünür alana çıktıkça, karmaşık bir sosyolojik etki zinciriyle farklı çevreleri aynı istikamette uyarıyorlar, onlara kılavuzluk ediyorlar. dolayısıyla "başörtüsü takanların omurgasını" bir siyasal program değil, sosyolojik değişim oluşturuyor. bundan bir politik ima çıkartmak yerine arkasındaki sosyolojiyi "soğukkanlı bir şekilde okumak" neler olup bittiği konusunda herkese daha fazla fikir verecektir. "meydan okuma" bahsi ise çok spekülatiftir. başörtüsünü bu şekilde anlayan çevreler, bunun önemli ölçüde "başörtüsüne ilişkin o çok yüklü, başörtüsünün anlamını aşkın tartışma ve polemiklerden kaynaklandığını" hesaba katmalıdırlar. zikredilen tartışmalarla seçici algıyı seferber eden her tür görüntünün kendi manasını aşkın bir şekilde anlaşılmaya ne kadar müsait olduğunu biliriz. o yüzden başörtüsünün üzerindeki bu politik, duygusal yükün kaldırılması, "normalleştirilmesi" son derece önemlidir. başörtüsü tartışmaları, politik hesaplara dayalı saflaşmaların ötesinde özgürlükçü anlayışta bir başka hayatî alanın varlığını çok açık bir şekilde bize göstermiştir. bu çok önemlidir. yarın başka konularda, tartışmalarda da aynı ilke ve çizgide özgürlük tavrını sürdürmesi beklenen bu kesimin daha da genişlemesini temenni etmek, bu ülkenin hayrına bir temenni olacaktır. naci bostancı. zaman gazetesi 6 şubat 2008