Başlık: cerkes

aleksandr sergeyeviç puşkin'in 1828 senesinde rusların doğu anadolu seferine eşlik için çıktığı seyahati anılarınada şöyle bahseder çerkeslerden: "...ara sıra yıkıntılara ve höyüklere rastlıyorduk yine. yolun kenarında birkaç tane mezar taşı vardı. buraya, çerkez geleneğince en iyi biniciler gömülmüştü.taşın üzerine oyulmuşkılıç ve hançer tasvirleri,savaşçı dededen savaşçı torunlara anı olarak kalmıştı. çerkezler nefret ediyor bizden. geniş otlaklarından sürüp çıkarmışız onları. köyleri yakıp yıkılmış koca koca aşiretler yok edilmiş. onlar da gitgide dağların derinliklerine çekiliyor,oradan baskınlar yapıyorlar. barışçı çerkezlerin dostluğuna da güvenilmez. isyancı yoldaşlarına her an yardım etmeye hazırdırlar. ruhlarındaki şovalyeden eser kalmamış. kendileriyle eşit sayıdaki kazaklara pek seyrek saldırıyorlar. yaya birliklerine hiç saldırmazlar. topu görünce de tozu dumana katarak kaçıp giderler. buna karşılık, güçsüz ya da savunmasız müfrezelere saldırmak fırsatını hiç bir zaman kaçırmazlar.yaptıkları kötülükler dilden dile dolaşıyor buralarda. kırım tatarları gibi, bunların ellerinden de silahlarını almadıkça yola gelecekleri yok. fakat aralarında kan davası güttükleri için bu işi başarmak çok zor. hançer ve kılı.,bedenlerinin ayrılmaz parçası olmuş. bir çerkez çocuğu daha konuşmayı öğrenmeden bu silahları kullanmayı öğrenir. adam öldürmek basit bir beden hareketi demektir onlar için.tutsaklarını günün birinde fidye karşılığında serbest bırakacaklarını umarak el altında bulundururlar. fakat çok kötü davranırlar onlara. öldüresiye çalıştırır,çiğ hamurla besler, akıllarına estikçe de döverler. tutsakları çocuklar bekler.bu çocukar, en ufak bir söz üzerine,küçük kılıçlarıyla onları öldürmek hakkına sahiptirler. geçenlerde, askerlere ateş açtığı için barışçı bir çerkez yakalamışlardı. adam, tüfeğinin uzun süredir dolu kaldığını söyleyerek kendini temize çıkarmaya çalışıyordu. bu milletle nasıl uğraşırsın? karadeniz'in doğu kıyılarını ele geçirerek çerkezlerin türklerle ticaret yapmalarına engel olabilir, böylece de onları bize yakınlaşmaya zorlayabiliriz belki. zenginlik karşısında gözleri kamaşır da, yola gelirler bakarsınız. semaver (dağlıları medenileştirmek için onları semaver gibi şehir hayatının lüksleriyle tanıştırmak) de önemli bir yenilik olurdu onlar için. sonra; daha etkili, daha dürüst,çağımızın eğitimine daha uygun bir başka yol var: incil'in öğütlenmesi. çerkezler,yakın zamanlarda kabul ettiler müslümanlığı. onları etkileyen şey,kur'an havarilerinin serüvenleri olmuştur.bu havarilerin arasında kafkasya'yı uzun süre rus egemenliğine karşı ayaklandıran,sonunda elimize geçip solovki manastırında ölen imam mansur'un(kafkas müridizmin kurucusu.1785-1791 yıllarında ruslara karşı savaştı) ,bu olağanüstü adamınseçkin bir yeri var.kafkasya, hristiyan misyonerler bekliyor.fakat tembel insanlarız bizler.canlı sözcükler yerine, ölü harfler kullanmak,okuma yazma bilmeyen kimselere dilsiz kitaplar yollamak daha kolayımıza geliyor." kaynak : erzurum yolculuğu, türkiye iş bankası kültür yayınları