Faziletliydik: Kimsenin malına, mülküne göz dikmezdik. Kimsenin namusuna yan bakmazdık. Hırsızlık nedir bilmez, dilenciliği meslek edinmez, kimseyi de küçümsemezdik. Dürüsttük: Bir zamanlar Londra Ticaret Odası nın en görünür yerinde şu mealde bir tavsiye levhası asılıydı: "Türklerle alışveriş et, yanılmazsın." İtibarlıydık: Bir zamanlar Hollanda Ticaret Odası nın >toplantılarında oylar eşit çıkınca Osmanlılarla alışverişi olan >tüccarın oyu iki sayılır, onun dediği olurdu. > >Temizdik: Yere bile tükürmezdik. Hatta, Osmanlı askeri teşkilatını >Avrupa ya tanıtmasıyla meşhur Comte de Marsigil, yere tükürmedikleri >için atalarımızı şöyle eleştiriyor: >"Türkler hiçbir zaman yere tükürmezler. Daima yutkunurlar. Bunun >için de saçlarında sakallarında bir hararet olur ve >zamanla saçları, kaşları, sakalları dökülür." >Çevreciydik: Kurak günlerde ücretle adamlar tutup sokaktaki ulu >ağaçları sulatır, göçmen kuşların yorgunluk atması için saçak >altlarına kuş sarayları yapardık. >Bunlara öyle çok örnek var ki, saymakla bitmez. > >Harama el sürmezdik: Fransız müellif Motray, 1700 lerdeki halimizi >şöyle anlatıyor: >"Türk dükkanlarında hiçbir zaman tek meteliğim kaybolmamıştır. Ne >zaman bir şey unutsam, hiç tanımadığım dükkancılar arkamdan adam >koşturmuşlar, hatta birkaç kere Beyoğlu ndaki ikametgahıma kadar >gelmişlerdir." > >Medeni idik: İngiliz sefiri Sör James Porter ise, 1740 ların >Türkiye si için şunları söylüyor: >"Gerek İstanbul da, gerekse imparatorluğun diğer şehirlerinde hüküm >süren emniyet ve asayiş, hiçbir tereddüde imkan bırakmayacak şekilde >isbat etmektedir ki, Türkler çok medeni insanlardır." > >Dosdoğruyduk: Fransız >generallerden Comte de Bonneval ise, şu hükmü veriyor: >"Haksızlık, mürabahacılık, inhisarcılık ve hırsızlık gibi suçlar, >Türkler arasında meçhuldür... Öyle bir dürüstlük gösterirler ki, >insan çok defa Türklerin doğruluklarına hayran kalır." >Hırsızlık nedir bilmezdik: Fransız müellif Dr. Brayer, 1830 ların >İstanbul unu getiriyor önümüze: >"Evlerin kapısının şöyle böyle kapatıldığı ve dükkanların çoğunlukla >umumi ahlaka itimaden açık bırakıldığı İstanbul da her sene azami >beş-altı hırsızlık vak ası görülür." >Ubicini Dr. Brayer i şöyle doğruluyor: >"Bu muazzam payıtahtta dükkancılar, namaz saatlerinde dükkanlarını >açık bırakıp camiye gittikleri ve geceleri evlerin kapısı basit bir >mandalla kapatıldığı halde, senede dört hırsızlık vakası bile olmaz. >Ahalisi sırf Hıristiyan olan Galata ile Beyoğlu nda ise hırsızlık ve >cinayet vak aları olmadan gün geçmez." > >Naziktik: >Edmondo de Amicis isimli İtalyan gezgini, yine 1880 lerin "biz"ini >anlatıyor bize: >"İstanbul Türk halkı Avrupa nın en nazik ve en kibar insanlarıdır. >Sokakta kavga enderdir. Kahkaha sesi nadirattan işitilir. O kadar >müsamahakardırlar ki; ibadet saatlerinde bile camilerini gezebilir, >bizim kiliselerde gördüğünüz kolaylığın çok fazlasını görürsünüz." >Cihana örnektik: Türkiye Seyahatnamesi yle meşhur Du Loir un >1650 lerdeki hükmü şöyle: >"Hiç şüphesiz ki, ahlak bakımından Türk siyasetiyle medeni hayatı >bütün cihana örnek olabilecek vaziyettedir." >Şefkatimiz yalnızca insana yönelik değildi, hayvanları, hatta >bitkileri bile kapsıyordu. >Hayata karşı saygılıydık: Bu konuda dilerseniz Elisee Recus u >dinleyelim, bize 1880 lerdeki halimizi anlatsın: >"Türklerdeki iyilik duygusu hayvanları dahi kucaklamıştır. Birçok >köyde eşekler haftada iki gün izinli sayılır... Türklerle >Rumların karışık olarak yaşadığı köylerde ise bir evin hangi tarafa >ait olduğunu kolaylıkla anlayabilirsiniz. Eğer evin bacasında >leylekler yuva yapmışsa, bilin ki o ev bir Türk evidir." (Küçük >Asya, c. 9) >Hayırseverdik: Comte de Marsigli yi tekrar dinleyelim: >"Yazın İstanbul dan Sofya ya giderken dağlardan anayol üzerine inmiş >köylülerin yolculara bedava ayran dağıttıklarına şahit oldum." >Aynı müellif, ceddimizin hayırseverlikte fazla ileri gittikleri >kanaatindedir. Şöyle diyor: >"Fakat şunu da itiraf etmeliyim ki, bu dindarane hareketlerinde >biraz fazla ileri gitmektedirler. İyiliklerini yalnız insan cinsine >hasretmekle kalmayıp, hayvanlara ve hatta bitkilere bile teşmil >ederler." >Bu tespiti, İslam ve Türk düşmanı avukat Guer misallendiriyor: >"Türk şefkati hayvanlara bile şamildir" dedikten sonra şu örneği >zikrediyor: >"Hayvanları beslemek için vakıflar ve >ücretli adamları vardır. Bu adamlar sokak başlarında sahipsiz >köpeklere ve kedilere et dağıtırlar... Sokaktaki ağaçların >kuraklıktan kurumasını önlemek için bir fakire para verip sulatacak >kadar kaçık Müslümanlara bile rastlamak mümkündür..." >"Kaçık"lığın kaynağını da veriyor adam: >"Birçokları da sırf azad etmek için kuşbazlardan kuş satın alırlar. >Bunu yapan bir Türk e bir gün yaptığı işin neye yaradığını sordum. >Küçümseyerek baktı ve şu cevabı verdi: Allah ın rızasını tahsile >yarar." >Galiba geçmişimizden uzaklaşmak bize çok pahalıya patladı. >Yahya Kemal Beyatlı nın bir tespitiyle yazımızı noktalayalım: "Eski Türklerin bir dini hayatları vardı, dini hayatları olduğu için de çok şeyleri vardı; yeni Türklerin de dini hayatları olduğunda çok şeyleri olacak."