KUMUK TÜRKLERİ Tarihçe Kumuk Türkleri, bugün büyük çoğunluğu (1992 tahminine göre 250000 kişi) Rusya Federasyonuna bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyetinde, geriye kalan kısmı (yaklaşık 50000 kişi) Çeçen ve Osetya Özerk Cumhuriyetlerinde yaşayan, Azerbaycan Türklerinden sonra Kafkaslardaki en kalabalık Türk kavmidir. Kumukların bir kısmı, Çarlık Rusyasının Kuzey Kafkasyayı istilası yıllarında ve bilhassa Şeyh Şamilin esir düşmesinden sonra Osmanlı Devletine sığınmışlardır. Bunlar halen belli başlı olarak Tokatın Üçgözen ve Kuşoturağı, Sivasın Yavu köyünde yaşamaktadırlar. Kumuk Türkleri Kuzey Kafkasyadaki Kumuk ovasının ve Dağıstanın dağlık kesiminin yerli halklarındandır. Etnik bakımdan Kıpçak ve Oğuz boylarının bu sahada kaynaşmasından meydana geldikleri ileri sürülen Kumuk Türklerinin dillerindeki Kıpçak ve Oğuz grubu özellikleri bu görüşü desteklemektedir. Kumuk adının geçtiği en eski kaynak, Mahmud Kaşgari nin Divanü Lugatit-Türk adlı eseridir. Mahmud Kaşgari, Kumuk kelimesinin karşılığı olarak aaa Åa Bir zaman yanında bulunduğum Beylerden birinin adı ; kumuk karşılığı olarak At gübresi. Başka gübreye bu ad verilmez. ; kumukla- karşılığında ise kumukladı: at kumukladı= at pisledi, tersledi. Bir kimseyi Kumuk boyuna nispet edersen yine böyle denir. Bu, bir adamın adıdır. bilgilerini vermektedir. Bu kelimelerin at gübresi ve aaa Åa atın terslemesi gibi sözlük manaları bir yana bırakılacak olursa açıkça anlaşılıyor ki Kumuk Türkleri, daha XI. yüzyılda kendi adlarıyla tarih sahnesindedirler. Kumukların ülkesi VII. yüzyıldan itibaren Hazar Devletinin sınırları içine alınmıştır. Bugün Kumuk bilim adamları da Kumukları, Hazar Devletinin kurucuları olarak göstermektedirler. Hazar Devletinin son başkenti Semender, Kumuk ülkesi sınırları içindeydi. Kumuklar arasında yayılmış olan Anci-name, Derbent-nam, Karabudaxkent-name adlı tarihi abideler, Hazar Devleti devrinden bahseder. Hatta, Hazarlar arasında yaşamış olan Ebu Hamid el-Garnatinin tespit ettiği ve Hazar sözü dediği bütün kelimeler bugün Kumuk Türklerince kullanılmaktadır. Zeki Velidi Toğanın verdiği bilgilere göre Kumuklar, Oğuz destanının Müneccimbaşı tarafından istifade olunan bir rivayetinde, Oğuz Han zamanında Derbentin muhafazasıyla memur edilen Kıpçakların bir boyu olarak zikredilmiştir. Toğana göre, Azerbaycan ile Derbent Arapların idaresinde iken de Kumukların burada bulundukları, Tarih al-Bab val-Abvabdan anlaşılmaktadır. Dağıstanlı Kumuk alimlerinden S. M. Aliyev, M. R. Mahammadovdan; Dağıstanı Arapların işgal etmesiyle Hazarların İdil boyuna çekilmelerinden sonra Hazar denizi kıyısında ve Temirkazık Dağıstanda liderlik rolünün Kumuklara geçtiğini naklediyor ve bu bilginin birinci kısmına katıldığını belirtiyor; fakat onun Kumukları Hazarlardan ayrı göstermesine karşı çıkıyor. Aliyevin fikrince Hazarlar ile Kumuklar, tarihi bakımdan da, kültürel bakımdan da aynı kavimdir. Tarihi durumları ve menşeleri hakkında pek çok faraziye ileri sürülen ve hatta ekseriya Sovyet antropologları tarafından olmak üzere bazı Kafkas kavimlerinin Türkleşmesi sonucu meydana geldikleri dahi söylenen Kumukların; dil, edebiyat, din, yaşayış tarzı, örf ve adetler ve diğer kültür unsurları bakımından ele alındılarında ve yukarıda özetlenen tarihi verilerin ışığında bakıldığında, gerçek bir Türk kavmi olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır. Hazar Devletinin yıkılmasından sonra Kumuk Türklerinin kurdukları ilk müstakil teşkilat, 1578de Sultan Butun kurduğu ve tamamıyla milli bir Kumuk beyliği hüviyetinde olan emarettir. Bu beyliğin Dağıstanın en kuzeyinde yer alması sebebiyle, Kazan ile Astırhan hanlıklarının yıkılmasından sonra daha güneye inme imkanı bulan Ruslarla Kumuklar karşı karşıya gelmiş oldu. Kumuk Türkleri, 1594 yılından itibaren başlayan Rus saldırılarına ve işgal hareketlerine karşı, diğer Müslüman Kafkas kavimleriyle birlikte XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar kahramanca mukavemet ettiler. Ancak Ruslara karşı sürdürülen mücadelenin son bayraktarı Şeyh Şamilin 1859da esir edilmesiyle Dağıstan ve diğer Kafkas bölgeleri hızla Rusların eline geçmeye başladı. Zaten yüzyıllar süren savaşlar Kumukları ve diğer Kafkas kavimlerini bitab düşürmüştü. Böylece Ruslar 1867ye kadar bütün Kafkasyayı istila ettiler. Rus Çarlığının 1917de yıkılması sırasında Rusyada meydana gelen iç karışıklıkta hürriyet ve istiklalleri için ayaklanan Kuzey Kafkasya Türk ve Müslüman camiası içinde Kumuklar yine ön safta yer alırlar. Osmanlı devletinin de desteğiyle Dağıstan, 11 Mayıs 1918de Dağıstan ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti adı altında bağımsızlığını ilan etti. Kuzey Kafkasya kabilelerinin bu sırada yapılan milli kurultaylarında Kumuk Türkçesinin, yalnız Dağıstan için değil, bütün Kuzey Kafkasya için birleştirici, müşterek bir dil olarak kabul edildiğini de bu arada vurgulamak isteriz. Dağıstan ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti henüz toparlanamadan Mondros Mütarekesinin imzalanması sonucu Osmanlı Ordusu Kafkasyayı tahliye edince, Dağıstan Kızılordunun istilasına uğradı. 20 Ocak 1921de Rusya Federatif S. S. C. ne tabi Dağıstan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 1936 Sovyet Anayasası, Kafkasyanın etnik çeşitliliğini yansıtmayan bir siyasi ve idari bölümlenmeyi belirledi. Bu bölümleme sonucunda Kumuk Türklerinin büyük bir kısmı Dağıstan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinde, bir kısmı da Çeçen ve Osetya bölgelerinde kalmış oldu. Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra Dağıstan, Rusya Federasyonuna bağlı bir özerk cumhuriyet haline geldi. Din Bugünkü Dağıstanda Kumuk Türkleriyle birlikte büyük bir çoğunluğu Sünni Müslüman olan otuz civarında etnik grup yaşamaktadır. Bölgede özellikle XVIII. yüzyıldan itibaren Nakşibendi tarikatı büyük bir nüfuz kazanmış ve Ruslara karşı yürütülen cihad hareketlerini organize ederek prestij sağlamıştır. Dağıstan halkı dinine bağlı olup ilme önem vermiş ve hemen her köyde bir medrese yaptırmıştır. 1913te Dağıstanda 360ı ulucami olmak üzere 2060 cami vardı. Günümüzde Kumuklar, dinlerini yeniden öğrenme seferberliği başlatmışlardır. Bu yolda gerçekleştirilen faaliyetlere örnek olarak Kuranın Kumuk Türkçesine yapılan tercümesinin Tangçolpan dergisinin 1992 yılı 3. sayısından itibaren tefrika edilmekte oluşunu gösterebiliriz. Ayrıca yine aynı dergide Hazreti Peygamberain hadisleri de Kumuk Türkçesiyle yayınlanmaktadır. Dil ve Edebiyat Kumuk edebiyat tarihçileri, Kumuk edebiyatının XV. yüzyılda yaşamış olan şair Ummu Kamal ile başladığını, o devre kadar ise Kumukların edebiyatının Umumi Türk Edebiyatı ile birlikte mütalaa edilmesi gerektiğini söylerler. Osmanlı devletine de gelen Ummu Kamal, eserlerini Kumuk Türkçesiyle değil, Osmanlı Türkçesiyle yazmıştır. Osmanlı Türkçesi, ünlü Kumuk şairi Yırçı Kazaka kadar Kumukların yazı dili olmuştur. Bu devirde yetişen Kumuk şairleri arasında Amanhor (1670-1706), Miskin Halimat ve Kakaşuralı Abdurahman (XVIII. yüzyılın sonu- 1870) sayılabilir. Yırçı Kazak (1830-1879), Yeni Kumuk Edebiyatının temelini atmıştır. Kumuk Türkleri arasında geniş bir şöhrete sahip olan Yırçı Kazak, şiirlerinde hak, doğruluk, yiğitlik, aşk gibi temaları işlemiş, bu arada halkı ezen beyleri de hicvetmekten geri kalmamıştır. Başka kayda değer bir Kumuk şairi ve din alimi Abusupiyan Akayev (1870-1931)dir. Akayev, şiirler yanında dini eserler de yazmıştır. Kumuk bilim adamlarından Hasan Orazayev, onun Payxamarnı Yolu Bulan adlı eserini Mahaçkalada, 1993 yılında yayımlamış bulunuyor. Orazayev, bu kitapta Akayevin sosyal, politik konulardaki makalelerini; kitaplarına yazdığı önsözlerini, mektuplarını, çeşitli şiirlerini, dini konulu yazılarını bir araya getirmiş. Kumuk edebiyatı son zamanlarda çeşitli nevilerde ilerleme göstermeye başlamış olup pek çok şair, edip, hikayeci ve romancı yetişmiştir. Bir edebiyat ve sanat dergisi olan Tangçolpan, 1917 yılından beri yayımlanmaktadır. Dergide yayımlanan şiirler, hikayeler ve çeşitli sanat yazıları, Kumuk edebiyatının gelişmesine önemli katkılar sağlamıştır. Yine 1917 yılında çıkarılmaya başlanan Yoldaşgazetesi de, normal gazete işlevinin yanında edebi gelişmeye hizmette bulunmaya devam ediyor. Kumuk halk edebiyatı zengin mahsulleriyle nesilden nesile geçerek halk hafızasında canlı bir şekilde yaşamaktadır. Bu mahsuller arasında yır adı verilen destani mahiyetteki şiirler önemli bir yer tutar. Yırlar, hem edebi zevke hitap eden hem de öğretici nitelikli şiirlerdir. En tanınmış yır şairi, yukarıda sözü edilen Yırçı Kazaktır. İkinci önemli nazım şekli sarın denilen dörtlüklerdir. Sarınlar, bizdeki mani türünün karşılığı olup düğün ve eğlencelerde veya münasip bulunan her fırsatta irticalen veya ezberden söylenir. Kumukların zengin bir atalar sözü ve deyimler hazinesi vardır. Çeşitli kaynaklarda bunlardan binlercesi tespit edilmiş bulunmaktadır. Kumuk halk edebiyatı mahsullerini derlemeğe ilk teşebbüs eden kişinin, kendisi de Kumuk Türkü olan şair ve mütercim Mehmed Efendi Osman (doğumu: 1843) olduğu kabul edilmektedir. Meşhur Altayist G. J. Ramsted de Kumukça üzrende çalışmış ve 1904 yılının son aylarında bizzat geldiği o zamanki Xasavyurta bağlı Yaxsay köyünde Kumukların dili, edebiyatı ve şifahi halk edebiyatı mahsullerinin zenginliğini incelemiş, bir çok metinler derlemiştir. Ramstedin asıl maksadı, Kumuk Türkçesinin Kuzey Kafkasyada geniş bir yayılma alanı bulmasının ve başka yerli halkların da bu şiveyi kullanmasının sebebini araştırmak olmuştur. Bazı sebeplerle uzun yıllar yayımlanamamış olan bu materyalleri, Emine Gürsoy Naskali İngilizce tercümeleriyle birlikte bir kitap halinde l991 yılında Helsinkide yayımlamıştır. Kumuk Türkçesinin Türk lehçelerinin hangi grubuna dahil olduğu konusunda Türkologlar çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir. Görüşlerdeki ayrılık, bu lehçenin alt gruplardan hangisine girdiği noktasında toplanmaktadır; yoksa hepsinin ittifak ettikleri gibi Kumuk Türkçesi, temel olarak Kuzey-Batı grubuna dahildir. Ancak coğrafi konum ve sıkı münasebetlerin bir neticesi olarak Güney grubundaki Azerbaycan Türkçesine doğru yakınlık ve benzerlik gösteren bazı özellikleri de vardır. Ses bilgisi bakımından en önemli benzerlik olarak kelime başında Kuzey-Batı grubundaki k ünsüzüne karşılık Kumuk Türkçesinde, Güney grubunda olduğu gibi g bulunması ve şekil bilgisi bakımından ise gelecek zaman eki olarak - caq /- cek (ancak bu çekimde de olduğu gibi Teklik ve çokluk I. şahıs ve çokluk 2. şahıs ekleri Azerbaycan Türkçesindekinden farklıdır: Kum. gelecekmen geleceğim= Az. geleceyem; Kum. gelecekbiz geleceğiz = Az. geleceyik; Kum. geleceksiz geleceksiniz = Az. geleceksiniz gibi) eklerinin kullanılması gösterilebilir. 1928 yılına kadar Arap alfabesini kullanan Kumuk Türkleri, bu tarihte Latin harfleri esas alınarak hazırlanan yeni bir alfabe kabul ettiler. 1938de ise onlara diğer Sovyet cumhuriyetlerinde olduğu gibi Kiril esaslı bir alfabe kabul ettirildi. Halen kullanılmakta olan bu alfabe, Kiril esaslı alfabeler içerisinde en kullanışsız ve karmaşık olanlardandır. Bu konuda bir fikir vermek gerekirse Ğ harfi, kelime ve hece başında hem yu, hem de yü ses grubunu temsil edebiliyor. İçerisinde kalın k veya g ünsüzleri bulunmayan=yüz yüz gibi kelimelerde, bu yüzden okuma güçlükleri baş gösteriyor. Üstelik aynı Ğ harfi, ince sıradan kelimelerde ü ünlüsünü karşılamak için de kullanılıyor. Benzer durum Ğ harfi için de geçerlidir. Kumuk Türklerinin halk hareketi: Tenglik Kumuk Türkleri 1989 yılında siyasi mahiyette, milli bir teşkilat olan Tenglik hareketini kurdular. Teşkilatın maksatları; Kumukların kültürel, siyasi, ekonomik ve temel insani haklarını savunmak, bu ve benzeri alanlardaki meselelerinin halledilmesi için teşebbüslerde bulunmak olarak özetlenebilir. Tenglik hareketinin 1990 yılında çıkan 1 numaralı bülteninin 1. sayfasında yer alan ve Kumuk şairi Z. Batırmurzayeve ait olan şu dörtlükler, Kumuk Türklerini milli uyanışta geç kalmamaları hususunda uyarıcı mahiyette olması bakımından Tenglik hareketinin anafikrini de seslendirmektedir: Tuwdu Çolpan, tang bilindi, Doğdu Çolpan, sabah bilindi, Boldu uyanma zaman. Uyanma zamanı geldi. Şawla aldı dünya yüzün, Işık aldı dünya yüzünü Yuhlağanımız taman. Uyuduğumuz yeter. Gözüng aç, dört yakğa qara! Gözünü aç, dört yana bak! Getdi kerwan erterek. Gitti kervan erkenden. Biz geçigip kalğanbız, Biz gecikip kaldık, Enni hozğalma gerek. Artık harekete geçmek gerek. Yrd. Doç Dr. Çetin PEKACAR NOT: Bu yazı Yeni Türkiye -Türk Dünyası Özel Sayısında yayımlanmıştır: Cilt: II-, Sayı: 16, Yıl: 3, Temmuz-Ağustos 1997, s. 2062-2066) http://w3. gazi.edu.tr/ pekacar/kumturkler.htm Kumuk Türklerinin armasındaki renkler ve semboller ne anlama geliyor? Bu bayrak Tenglik Hareketinindir , milli bayrak değildir. Salav Aliyeve göre anlamı şöyledir: Üç renk, üç etnik sembolden ibarettir. Mavi renk Türklüğü simgeler, Kızıl rengi milliliğimiz benliğimiz, Yeşil İslam dinimizdir. At, at uygarlığının sembolü; onun üstündeki kadın, Umay Ana sembolü; altındaki börü sembolü. Ay yıldız da Kumukların Türkiye ile kopmaz bağlarıdır. Ve bu sembollerin bütünlüğü, Kumukların Türk milli varlığının tükenmeyecek ebediliğidir. Tenglik Hareketi: Kumuk Türklerinin 1989da kurulan siyasi birliği. Salav Aliyev: Profesör, Kumuk Türk Edebiyatı ve Tarihi uzmanı; Tenglik Hareketinin kurucusu. Kumuk Türkleri hakkında geniş bilgi için: 1) http://w3. gazi.edu.tr/ pekacar/anadagkum.htm 2) ufuk_tavkul_kumuk_turkleri Hazar Denizi kıyısında gök renkli bölge, Kumuk Türklerinin yaşadığı yerlerdir. -

Dağıstandan geçmeye kalktığınızda şansınıza bir Kumuk görevli denk gelmesin. Ruslar bile ellerine su dökemez. Neyiniz varsa gümrükte alt-üst ederler.

Bilgi için teşekkürler...

Nasıl da kaybedilmiş bir milletiz değil mi? Her yerdeyiz aslında.