On Yıllık Savaş adlı yeni bir kitapta tekrar ortaya çıktı Mustafa Kemal Atatürk ün kurmaylarından Orgeneral İzzettin Çalışlar ın Balkan, Birinci Dünya ve İstiklal Savaşı günlükleri On Yıllık Savaşın Günlüğü adıyla daha önce yayımlanmıştı. Bu anılar şimdi İş Bankası Kültür Yayınları tarafından, gözden geçirilmiş ve eksikleri tamamlanmış haliyle On Yıllık Savaş Orgeneral İzzetttin Çalışlar ın Not Defterlerinden Balkan, Birinci Dünya ve İstiklal Savaşları adıyla tekrar yayımlandı. Kitap, Osmanlı döneminde yetişmiş bir subayın üç büyük savaşta yaşadığı ancak tarihe mal olmamış anılarını ilk kez okurla buluşturuyor. Bu son kitapta Balkan Savaşı sırasında genç ve idealist bir subay olan, Birinci Dünya Savaşı nda bizzat Mustafa Kemal in kurmay başkanlığı görevini yürüten, Kurtuluş Savaşı nda ise Batı cephesinde kolordu kumandanı olarak görev yapan Çalışlar ın daha önce yayımlanmamış fotoğrafları ve günlüğünün kayıp bölümleri gün ışığına çıkarıyor. Çalışlar ın 1915-1917 yılları arasında Çanakkale ve Kafkas cephelerinde Kurmay Başkanlığını yaptığı sırada günlüğüne düştüğü notlar sayesinde On Yıllık Savaş, Atatürk ün de günlükleriyle önemli bir boşluğu dolduracak kadar değerli bir içerik sunuyor. Ancak Orgeneral İzzettin Çalışlar ın torunu İzzeddin Çalışlar ın hazırladığı kitapta iki de Ek bölümü var ki, özellikle ilki çok önemli: Mustafa Kemal Atatürk ün Birinci Dünya Savaşı Günlüğü (7 Kasım 24 Aralık 1916). Dünya Savaşı yıllarında bir buçuk aylık bir dilimde Mustafa Kemal in Anadolu nun doğusundaki çalışmalarını gözler önüne seren günlük, Atatürk ün düşünce yapısı, kişiliği ve ileride yapacağı devrimlere nasıl hazırlandığına ışık tutuyor. O yıllarda Anadolu da yaşanan sefaleti, açlığı ve ölümleri gösteren günlük, Atatürk ün kitap tutkusunu da çok güzel özetliyor. İşte Mustafa Kemal Atatürk ün söz konusu günlüklerinden bazı bölümler İNSANLAR VE HAYVANLAR AÇLIKTAN ÖLÜYOR 7 Kasım 1916 Silvan dan Bitlis e gitmek üzere hareket ettim Batman köprüsünü geçer geçmez yol üzerinde ölü gibi yatmış, kalmış bir adam, açlıktan. Köprü ile konak mahallimiz arasında aynı halde iki adam. Muhacir imişler. Batman köprüsü ile Silvan arasında ve köprüden sonra yeni ölmüş iki beygir, insanlar ve hayvanlar açlıktan ölüyorlar. 9 Kasım 1916 Saat 8 evvelde Ziyareti Veyselkarani den hareket olundu. Eşyalarımız saat 7 evvelde. Ziyaret önünde Şeyh Hazret gönüllülerinden 150 kişiye tesadüf ettik. Bunları gözden geçirdim, iaşelerinin temini istirhamında bulundular. Erzak taşıyan bir Kürt istidası (3 hayvanını Kürtler almışlar). Yolarda birçok muhacir gördük, Bitlis e avdet ediyorlar. Cümlesi aç, sefil, ölüme mahkum bir halde 4-5 yaşlarında bir çocuğu ebeveyni yol üzerinde terk etmişler, bu da bir karı kocanın peşine takılmış. Onları ağlayarak 100 metreden takip ediyor. Kendilerini niçin çocuğu almadıkları için tekdir ettim. Bizim evladımız değildir dediler. Destumi civarında büyük mola 2 saat. Buradaki Sıhhiye İstasyonu nu Şükrü Efendi ye teftiş ettirdim. Binalar muhtacı tahkim, bakılmamış 10 Kasım 1916 Öksürükten ve çadırın fena kurulmuş olmasından ve rüzgardan dolayı pek fena uyudum. Saat 1 sonrada uyandım. Öksürüğü teskin için çay içtim. Tekrar yattım. Saat 5 sonra uyandım. Ordudan zata mahsus mahrem bir şifre ile düşmanın Bitlis cephesine taarruzu halinde daha 30 tabur verilebileceği ve bu noktai nazardan tetkikat yapılmasına dair. Saat 7 evvelde Duhan şimalindeki ordugahtan hareket. Saat 12.30 da Bitlis e muvasalat. Refet Paşa ve maiyeti bir saat mesafeden istikbal ettiler. Yolsa iki neferden biri üzüm, biri elma satın almak istiyorlardı. Banknot para verdikleri için tacirler ağlayarak şikayet ettiler. Neferlere hak verdik. Yol boyunca iki yerde insan laşesi ve kemikleri görüldü. Açlıktan ölüp kalan hayvanat gibi REFET PAŞA GELMEMİŞ, BİLMİYOR 12 Kasım 1916 Refet Paşa rahatsız olduğundan avdet için müsaade aldı. Saat 12 zevalde Alay 14 karargahına hareket. Yolun ortasında Alay Kumandanı Kaymakam Ali Bey istikbal etti. 2 saat sonra muvasalat. Akşama kadar karargah civarındaki birinci ve üçüncü tabur barakalarını ve barakalarda efradı teftiş ettim. İyi buldum. Refet Paşa buraya olan mesafeyi dört saat söylemişti. Gelmemiş, bilmiyor. Akşam rakı büfesi hazırlamışlar. Diğer zabitan için de böyle. Askere bu kadar yakın bulunan zabitan için bu hali muvafık görmedim. Yeni Fırka Kumandanı Ali Fuat Bey le bu husus görüşüldü. Gece alay kumandanının barakasında yattım. Öksürükten pek fena uyudum. 13 Kasım 1916 Saat 8 evvelde Alay 14 karargahından sol cenah mevakiine hareket. Keltepe ye 1 saatte vasıl olduk. Bu tepe ve civarında kar vardır. Buradaki bölük kumandanı ve postayı gördüm. Fırka, alay ve tabur kumandanlarıyla mevzi ve tertibat hakkında görüştüm. Tabur ve bölük kumandanlarına, düşmanın taarruzu ve muhtelif surette hareketleri ihtimaline karşı, sureti hareketleri hakkında bir iki mesele verdim. Badehu alay karargahına avdet ettik. Saat 11 evvelde. Yemek yedik ve saat 00.15 sonra Bitlis e hareket olundu. Ali Bey yarı yola kadar teşyi etti. Yolda 300 kadar milis efradına tesadüf ettim. Bunları alel-amya sol cenaha tahrik etmişler. Aç olduklarını söylediler. Bitlis e iade ettim ve fırka kumandanına, bunların karınlarını doyurup kendilerinden istifade esbabını temin eylemesini söyledim. Başımı yıkadım. Şimdi istirahat ediyorum. Saat 4.20 sonra. 10 -15 İSLAM KADINI BAŞLARI BULUNDU 16 Kasım 1916 Badehu Bitlis teki hastaneleri teftiş ettim. Temiz buldum. Şeyh Hazret, ki bir kolunu kesmişler, onunla görüştüm. Fırka sertabibinin ifadesine nazaran, hastane ittihaz olunan haneler temizlenirken 10-15 kadar İslam kadını başları bulunmuştur. Buradan avdet. Şerefiye denilen camii gezdim, hayvanat laşeleriyle ve müzahrafat ile maliydi. Harap olmuş. Yolda 12 yaşında Ömer namında öksüz bir çocuk gördüm. Bunu yanıma aldım. Bu görülünce daha üç tane böyle anası, babası ölmüş yetimler getirdiler, onlara da para vermekle iktifa ettim. 18 Kasım 1916 Öğleden evvel saat 10 da El şeyhuttani El Halidi Mehemmed El Nakşibendi Küfrevi nin Kızılmescit mahallindeki türbesini ziyaret ettim. Küçük bir türbe. Şeyhin merkadi ve yanında biraderzadesi olduğunu türbedarın ifade ettiği bir zatın merkadi vardır. Şeyhin merkadinin örtüsü sırma işlemeli, elmas, yakut gibi taşlarla müzeyyen. Bu taşların elmas, yakut, zebercet olduğunu türbedar söylemişse de hakiki olmayacak. Diğer merkat dahi sırmalı işlemeli örtülü. Bu türbeye Ruslar ilişmemiş. Türbenin kapıları gümüş ve altın kakma. Kıymetli halılar var fakat ekserisi çürümüş. Bu türbeyi Sultan Hamit yaptırmış. Badehu Bitlis in daha bir iki harap türbe gibi yerlerini gördükten sonra ikametgahıma avdet. ŞİMDİYE KADAR LÜZUMUNDAN FAZLA SEVDİM 19 Kasım 1916 Alphonse Daudet nin Sapho-Soeurs Parisiennes namında canım sıkıldıkça okuduğum romanı hitam buldu. Jean, etudiant. Hayatında Sapho yu seviyor. Birçok seneler beraber yaşıyorlar. Jean bir iki defa bu hayattan kaçmak istiyor. En nihayet evlenmeye karar veriyor ve ayrılıyor. Sapho nezdindeki mektuplarını almak için geliyor, evlatlık olarak aldığı çocuğun, Sapho nun eski amant ı Flamant dan çocuğu olduğu ve bu adamın o gece beraber olduğunu anlıyor, kadın da itiraf ediyor, kadını dövmeye kalkışıyor. Sapho bundan kendisinin hala sevilmekte olduğunu anlıyor. Filhakika Jean Perou da Arica da bir konsüllük alıyor ve Sapho ile beraber gitmeye karar veriyor. Marsilya da 3 gün sonra randevu veriyorlar. Sapho gelmiyor, bir mektup gönderiyor: Gelmeyeceğim. Şimdiye kadar lüzumundan fazla sevdim, artık sevilmek isterim. Flamant beni alacak ve sevecek ve çocuğum diyor. DİMAĞIN REVNAKI İÇİN ALKOL ALMAMALI. 20 Kasım 1916 Fırka Kumandanına nev ama vedaname ve fakat işlerin netayicini bildirmesine dair bir tahrirat yazdım. Bitlis Valisi ne de Hareket Müfrezesi nin kendi mahsulü olduğunu ve muavenette devamını yazdım. Nuri, İsmail, Halil, Salih Beyler e ve Zübeyde Hanım a birer kartpostal gönderdim. Madam Corinne e de. Hacı Mustafa Bey in biraderi Nuh Bey kendi tayını getirdi. Hediye etmek istedi, kabul etmedim. Süvari Yüzbaşısı Selim Sabit Bey Siirt ten geldi. Refet Paşa Kendisini İstanbul a götürecek diye sürüklemiş. Akşam yemekte Fırka Kumandanı Fuat Bey de bulundu. Sıhhatin muhafazası için, bilhassa dimağın revnakı için alkol almamalı. Emirlerde maksadın sureti tebliği anlaşılmamıştır. Gaye ile maksat karıştırılıyor. Bir de icra kumandanı, akıl kumandanı! 21 Kasım 1916 Saat 5 evvelde kalktım. Hareket münasebetiyle hemen tuvaletini yaptım. Eşyalar toplandı. Yaverin odasında, Bitlis in bana Pompei harabelerini hatırlattığı ve Ninova harabeleri münasebetiyle tarihten bahsolundu. Hulefai Abbasiyenin başını yiyen kumandanlar, Ehli Salip muharebatı münasebetiyle Avrupalıların Şark medeniyetinden istifadesi. Selçuki Türklerin, Osmanlı Türklerinden evvel Bulgaristan a Varna civarlarına geçmiş olmaları Saat 7 evvelde Bitlis ten hareket. Fırka Kumandanı ve karargah erkanı yarım saatlik mesafeye kadar teşyi ettiler. Orada ufak bir mola. Ufak bir muhasebe, badehu veda. Yolda gelirken zihnimden geçen şeyler: Yalnız baş ile selam vermek. Kumandanlar kıtaatın ahvali ve ruhiyesine bizzat ve bilfiil içlerine girmek suretiyle vakıf olmalı, daha emniyetle emir verir. Mafevkler madunlarıyle musahabet etmeli, onları serbest idarei kelama alıştırmalı. AMdunun tarzı muhakeme ve sureti beyanını bilmek faydalı ve lazım. Bazı noktai askeriye hakkında bir eser yazayım. Bunun için Fransızca bildiğim bir eser var. Onu da evvela okuyayım ve bu zemine ait esaslı sualleri umum zabitana vazife olarak vereyim. Mühim noktalar hakkında bazı büyük kumandanların mütalaasını talep edeyim. ŞİMDİ FUAT UD ÇALIYOR 22 Kasım 1916 Saat 9 sonraya kadar Erkanıharp Reisi yle tesettür ün lağvı ve hayatı içtima iyeırıizin ıslahı hakkında sohbet; 1) Muktedir ve hayata vakıf valide yetiştirmek, 2) Kadınlara serbestisini vermek, 3) Kadınlarla müşareketi umumiye, erkeklerin ahlakıyatı, efkarı, hissiyatı üzerinde müessirdir. Celbi muhabbeti mütekabile temeyyüli fıtrisi. 23 Kasım 1916 Saat 9 evvelde Kelhük köyünde bulunan Alay 23, Tabur 1 i teftiş için hareket. 1 saatte muvasalat. Tekmil alay zabitayını istikbal etti. Evvela koğuşları teftiş. Badehu tabur kumandanından bir mesele yaptırmasını istedim, uzun bir mesele. Kendim mesele verdim. Neticesi, bir bölüğün ileri karakol tertibatına müncer oldu. Kıtayı iadeden sonra bir harp oyunu yaptım. Ziyaret şarkında mavi, kırmızı kuvvetler muharebe ediyor. Kezer deresiyle Erbin üzerinden bir fırka, bunun önünde bir bunun önünde bir müfreze çekiliyor. Koh köyüne bir alay geliyor. Fırka kısmı küllisi Zok ta. Saat 3 te tatbikat hitam. Tenkit. Sureti umumiyede memnun oldum. Koh köyüne avdet. Memduh Bey in hediye ettiği ata bindim. Gelen raporları gördüm. Hazırlanan illeri gördüm. Odada Nazım Nazmi ve Fuat la tensikatı memlekete dair biraz konuştuk. Naci nin ziyama teessüf. Şimdi Fuat ud çalıyor. 25 Kasım 1916 Tabur kumandanından Arıburnu nda İngilizlerden alınmış bir masa ve örtüsü ve bir mitralyöz sınıfına mensup bir küçük kılınç aldım. Buna mukabil İtalya muharebesinden beri muhafaza ettiğim bir İtalyan dürbününü ve bir masa verdim. 26 Kasım 1916 Alay karargahında istirahat. Yarın Siirt e harekete karar verdim. Ahmet Efendi den, mühim bir kumandanlığa tayin olunmak üzere İstanbul a gideceğime dair bir şayia üzerine validemin Bursa dan Dersaadet e geldiği şifreli telgrafname ile bildiriliyordu. 28 Kasım 1916 Vali Bey in evinde. Yalnız hamama gittim. Öğle yemeğini pek şetaretle yedik. Gece keza pek samimi bir alemle geçirildi. ALLAHI İNKAR MÜMKÜN MÜDÜR? NAM ESERİ OKUYORUM 1 Aralık 1916 Sabah tuvaletle meşguliyetten sonra tayları gördüm. Hepsi fark etmiş. Eşraftan Sadık Bey, Ali Ağa ve saire ziyarete geldiler. Allahı İnkar Mümkün müdür? nam eseri okuyorum. 3 Aralık 1916 Allahı İnkar Mümkün müdür? eserini bitirdim. Bütün feylesofların, edyanı muhtelifeye mensup tabiiyyun, zihniyyun, maddiyyun, hukema, mütefekkirin, mutasavvıfinin kaffesi ruh un mevcut ve ademi bekasını tetkik ediyor. Bu tetkikatta, ilim ve fenne istinat edenler makbul. İmam Gazali, İbni Sina, İbni Rüşd gibi eimme-i müsliminin beyanatı dahi telakkiyatı amiyaneden büsbütün başkadır; yalnız ifadelerinde çok rumuz var. Dindar mütefekkirin, kavaid ve ulum ve fünun ve felsefeyi, beyanatı şeraiti tefsir için evirip çevirmeye gayret etmişler. Arıburnu raporlarını yazmaya başladım. 4 Aralık 1916 Kitap okumakla vakit geçirdim. Öğleden evvel tayları gördüm. Öğleden sonra Şevki Bey in evine gittim. Beş liraya bir halı ve bir liraya bir hamam takımı aldım. 5 Aralık 1916 Hamama gittim. Yemekten evvel Arıburnu raporunu not ettirmeye devam. Otomobil ile Telmih nam köyüne gittim. Batman vadisine nazır bir tepecikte kain olup öteden beri nazarı dikkatimi celbeden evin içine girdim, damına çıktım. 6 Aralık 1916 Mebadii Felsefe namında bir eseri okumaya başladım. TAVŞAN AVINA GİTTİK 8 Aralık 1916 Sadık Bey ve hemen bütün erkanıharbiyem birlikte tavşan avına gittik. Hava fevkalade sisli idi. Bir saat kadar yürüdükten sonra garba saptık. Ortalık biraz açıldı. Saat 12 ye kadar 4 tavşan, 1 tilki tutuldu. Badehu kırda yemek yedik. Biraz istirahatten sonra Silvan a muavedet. 9 Aralık 1916 Sabahleyin erkenden Rauf geldi. Sadık Bey in görmek istediğini söyledi, kabul ettim. Bir tay hediye etmek istiyordu, kabul etmedim. 10 Aralık 1916 Sabah pek ziyade bir nezleye yakalanmış kalktım. Kemal Bey in Makalatı Siyasiye ve Edebiye sini okudum Kemal Bey in Tarihi Osmani sini takibe başladım. Yemekten evvel Emin Bey in Türkçe Şiirleri yle Fikret in Rübab-ı Şikeste sinden aynı zeminde bazı parçalarının okuyarak bir mukayese yapmak istedim. İkisi de başka başka güzel. Ancak Türkçe olanda da, diğerinde de aynı derecede Arapça, Farsça kelimat var. Fark, biri parmak hesabı, diğeri değil! 12 Aralık 1916 Bugün akşam Tahsin Bey den bir sene kıdem zammolunduğu ve İzzet Paşa nın gaybubeti müddetince İkinci Ordu ya vekaleten tayin buyurulduğum telgrafı geldi. KAYNAK

yazık vallahi insanlarımız açlıktan ölmüş

Herkesin arşivinde bulunması gerekn bir paylaşım, teşekkürler.

Teşekkürler.

Teşekkürler, çok güzel bir paylaşım.