Denizaltı filomuzun tarihindeki ilk ve en büyük kayıp: Refah Faciası Bugün Refah Faciası nın üzerinden tam 65 yıl geçmiş olmasına rağmen, bazı sorular hala yanıtını bulamamıştır: II. Dünya Savaşı'nın en kritik günlerinde, İngiltere de yaptırılan 4 denizaltıyı almaya giden askeri kafileyi taşıyan Refah şilebini, 23 Haziran 1941 gecesi, Mersin açıklarında kim torpilledi? Bu önemli sefer için, neden Refah gibi yaşlı bir gemi seçildi?.. Daha sonra, mahkeme safhasında, kimi yetkililer, casuslarının dikkatini çekmemek için bu yola başvurulduğunu öne sürmüşlerse de, bu açıklamanın tatmin edici olmadığı ortadadır. Refah yola çıkarken, neden savaş gemilerinin cirit attığı Akdeniz in koşullarına uygun olarak donatılmadı? Refah ta sadece mürettebat için iki filika bulunuyordu. 200 kişilik bir askeri kafilenin yolculuk yapacağı gemideki filikaların sayısı neden çoğaltılmamıştı? Asker ve sivil 167 deneyimli denizcinin canına mal olan Refah Faciası olayında, eksik önlemler nelerdi? Refah yola çıkarken, neden Akdeniz deki hava ve deniz keşif raporları kaptana iletilmemişti? Refah yola çıkmadan önce, herhangi bir olasılığa karşı, gemide neden can kurtarma ve tahliye tatbikatı yapılmamıştı? Refah ın telsizi eski ve gemi elektriğiyle çalışan cinsten idi. Gemide elektriğin kesilmesi, Refah ın telsizinin de susmasına ve çevreyle bağlantısının kopmasına yol açmıştı. Geminin telsizi çalışsaydı, Kıbrıs ve Mersin den yardım gelmesi gelecek ve can kaybı büyümeyecekti. Gemiye neden yeni bir telsiz konulmadı? Refah ın kaptanı İzzet Dalgakıran tarafından saptanan rota, neden gemiye binen İngiliz irtibat subayı tarafından değiştirilmişti? Olay sırasında, Akdeniz de gerek Müttefik ve gerekse de Mihver devletlerinin savaş gemileri ve denizaltıları cirit atıyordu. Refah a neden refakatçi olarak bir savaş gemisi verilmemiş ya da bir denizaltı şilebi koruma görevini üstlenmemişti? Bu ve benzeri kimi soru işaretleri hala yanıtını ararken son günlerde, Refah Faciası hakkında yeni bir kitap yeni iddialar da gündeme getirdi: Denizcilik tarihi çalışmalarıyla tanınan Osman Öndeş in uzun yıllara yayılan araştırmasının ve tanık söyleşilerinin yer aldığı Refah ı kim batırdı? adlı kitabı, Denizler Kitabevi tarafından şu sıralar yayımlandı. Kitabın ilk bölümünde Öndeş, geminin nasıl battığı konusundaki senaryolara yeni bir bakış açısı getiriyor: Refah şilebi batırıldıktan sonra, bunun bir denizaltı saldırısı olduğu tahmin edilmiş; ancak hangi ülkenin bu saldırıyı gerçekleştirdiği belirlenememişti. Refah Faciası ndan iki yıl sonra, İskenderun daki İtalyan Başkonsolosluğu nda diplomat olarak görülen Luigi Ferraro isimli bir sualtı komandosu tarafından, İskenderun ve Mersin limanlarından denize açılan krom yüklü dört geminin batırılması olaylarına dikkat çeken Osman Öndeş, Refah ın da bu gemiler gibi, şilebin altına önceden konulan sualtı mıknatıslı mayınların patlatılması sonucu battığını öne sürüyor... Kitabın ikinci bölümünde ise, Refah ın batırılması ve sonrasında yaşananlarla ilgili anlatımlar sunuluyor. Osman Öndeş in, askeri kafileden ve gemideki mürettebattan olup da faciadan kurtulanlarla yaptığı söyleşiler; Refah Faciası na ilişkin mektuplar, soruşturma süreci ve mahkeme kayıtlarıyla ilk kez yayımlanan fotoğraflar, bu ikinci bölümde yer alıyor... Biz de Popüler Tarih olarak, Refah Faciası nın 65. yıldönümünde, olayı geniş bir çalışma çerçevesinde ele aldık. Popüler Tarih in yazı ailesinden gazeteci arkadaşımız Ertan Ünal, konuyu araştırdı... Şimdi önce, facianın patlak verdiği günlerin ortamına dönelim... Türkiye, II. Dünya Savaşı nın ilk sıcak etkilerini 1940 yılında hissedilmeye başlar. Muhtemel bir Alman saldırısını sınırda karşılamak amacıyla, Kırklareli ve Edirne den geçen, daha sonra da Çatalca ya kadar uzatılan, adını da dönemin Genelkurmay Başkanı nın soyadından alan Çakmak Hattı kurulur. Boğazlar çevresindeki 6 ilde de, olağanüstü durum ilan edilirken, genel karartma uygulanmasına başlanır. Alman orduları 1941 Şubat ında Balkanlar üzerine bir çığ gibi inerken, Türkiye deki tedirgin bekleyiş de son haddini bulur. 1939 dan beri Yıldırım Savaşı taktiğiyle çeşitli cephelerde peş peşe zaferler kazanan Alman ordularının öncü tümenleri, Romanya yı işgal ettikten sonra, Bulgaristan içlerinde ilerlemeye başlar. Takvimler 17 Şubat 1941 i gösterdiğinde, öncü birliklerin Bulgaristan-Türkiye sınırına varmasına az bir zaman vardır. Türkiye nin etrafındaki ateş çemberi daralır. Ankara, heyecanlı bir bekleyiş içindedir... Almanya nın Ankara Büyükelçisi Franz von Papen, bu tedirginliği ortadan kaldırmak için, ülkesinin Türkiye ye saldırmayacağı konusunda yetkililere güvence verirken, müttefik ülkelerin temsilcileri de, başta İngiltere Büyükelçisi olmak üzere, Türkiye yi kendi saflarında savaşa sokmak için çaba harcarlar. Türkiye, her iki blok için de vazgeçilmez derecede önemli bir ülkedir... Türkiye savaşa girecek miydi?.. Yoksa ani bir saldırı ile, savaşa girmek zorunda mı bırakılacaktı?.. Dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Türkiye yi savaşın dışında tutma politikasını izler; tarafları silah, malzeme gibi isteklerle oyalama yolunu seçer. Beklenti tüm heyecanıyla sürerken, Büyükelçi von Papen in 4 Mart 1941 günü İnönü ye sunduğu Hitler in mektubu, tedirginliği biraz olsun hafifletir. Hitler mektubunda, savaşı kendisinin çıkartmadığını iddia etmekte ve Almanya nın Türkiye ye saldırmayacağına dair güvence vermektedir. Bulgaristan da bulunan Alman birliklerine, Oradaki mevcudiyetlerinden dolayı yanlış bir anlam çıkarılmaması için, Türk sınırından uzak kalmalarını emrettiğini de mektubunda vurgular. Cumhurbaşkanı İnönü nün cevabi mektubuyla da, Türk-Alman ilişkileri yumuşarken, gelişmeleri dikkatle izleyen müttefiklerden İngiltere, Türkiye için tersanelerinde yapılan 4 denizaltının hazır olduğunu açıklar... Savaşın başlamasından kısa bir süre önce, Türkiye, ordusunu güçlendirmek amacıyla İngiltere den bazı taleplerde bulunmuş ve 1930 da yapılmış olan bir karşılıklı yardımlaşma sözleşmesi gereğince, 4 denizaltı, 4 muhrip, 12 çıkarma gemisi ve 4 uçak filosu sipariş etmişti... İngiltere, tam bu kritik dönemde, Türk Hükümeti ne bir mesaj göndererek, denizaltıların teslime hazır olduğunu bildirdi: Burak Reis, Murat Reis, Oruç Reis ve Uluç Reis adları verilen denizaltılar ile 4 uçak filosunu almak üzere, gerekli mürettebatın İngiltere ye gönderilmesi isteniyordu... Dışişleri Bakanlığı nın, durumu Başbakanlık katına bildirmesi üzerine görev, Milli Müdafaa ve Münakalat bakanlıklarına havale edildi. Bu arada, oluşturulan komisyon, Türk donanmasının en seçkin denizcilerini, sicillerine bakarak saptandı ve İngiltere'ye gidecek olanları açıkladı. Bu büyük görev için, 19 deniz subayı, 63 deniz astsubayı, 68 deniz eri seçildi. Kafilede ayrıca İngiltere ye havacılık öğrenimine giden bir hava subayı ve 20 Hava Harp Okulu öğrencisi -ki bazı kaynaklarda, bunlardan 16 sının Kara Harp Okulu nu üstün derece ile bitirdikleri için, İngiltere de pilot olarak yetiştirilmesine karar verilen topçu, piyade, süvari, istihkam ve diğer sınıflardan mezun oldukları öne sürülmektedir- yer aldı... İngilizler, böylece Almanya ya karşı kozlarını ortaya koyuyor, Türkiye yi kendi yanlarına çekmeye çalışıyorlardı... Ama bir şartları vardı: Denizaltıları teslim alacak mürettebatın, en geç 25 Haziran 1941 günü, Mısır ın Port Said Limanı nda olmasını istiyorlardı. Mürettebat, burada kendilerini bekleyecek olan meşhur Quenn Mary transatlantiği ile ve koruma altında İngiltere ye gideceklerdi... Bu durum karşısında, Deniz Askeri Nakliyat Genel Komutanlığı nın, İstanbul da yaptığı araştırma sonucu, Barzılay ve Benjamen Vapur Kumpanyası na ait Refah şilebi kiralanır. Geminin sahiplerine, şilebin Mısır a giderek Milli Müdafaa Vekaleti ne ait kimi malzemeleri Türkiye ye getireceği söylenir. İzzet Dalgakıran ın kaptanlığını yaptığı ve 28 mürettebatı bulunan Refah şilebi, 16 Haziran 1941 günü, İstanbul dan Mersin e doğru hareket eder... Gemi alelacele sefere hazırlanmıştır ve asıl amaç gemi kumpanyasından gizlendiği gibi, kaptana da bildirilmediğinden, Refah, eksiklikler içindedir. 21 Haziran 1941 günü Refah şilebi, Mersin limanına demir atar... Bu arada, alelacele Ankara ya giderek Deniz Kuvvetleri'nden yolluk ve harcırahını alan denizciler de, Mersin e gelmeye başlarlar. Ancak 40 yaşındaki bu yorgun şilebin görüntüsü, kafiledeki tüm denizcileri hayal kırıklığına uğratacaktır. Bu durumda yapılacak olan, gemiyi mümkün olduğu ölçüde yolculuğa uygun hale getirmektir. Önce iskele ve sancak taraflarıyla, ambar kapağına büyük boy birer Türk bayrağı resmedilir. Gece projektörlerle aydınlatılacak bu bayrak görüntüleri, geminin milliyeti hakkında bilgi vermeye yeterlidir. Daha sonra, Mersin deki Deniz Harp Okulu ndan ödünç yataklar alınır; güverteye de alelacele birkaç tuvalet kondurulur... Aslında Refah, 1901 yılında İngiltere de Sunderland daki aaagahlarda yapılmış; 102 metre 20 santim boyunda, 14 metre 80 santim eninde, 7 metre su çekerinde bir tekneydi... Gemi, 1 adet 3 genişlemeli buhar makinesi ile 8,5 mil hız yapabiliyordu. Ama son yıllarda eskilikten dolayı, hızı daha da düşmüştü. Sunderland adıyla denizlere açılan gemi, birkaç kez sahip değiştirdikten sonra, 1931 yılında Barzılay ve Benjamen Firması tarafından satın alınmış, Perseveranza olan adı Refah olarak değiştirilmişti... Gemide sadece 24 er kişilik 2 filika vardı. Personel ile birlikte 200 kişiyi bulan yolcular için; yer de, yatak da, yiyecek de, tuvalet de yoktu... Zaten kafile başkanı Yarbay Zeki Işın da, gemiyi gezdikten sonra, sefere elverişli olmadığını Ankara ya, yetkililere bildirmişti... Her neyse; biz şimdi geminin hazırlanması safhasına dönelim: Yeterli yiyecek ikmali de yapıldıktan sonra, gemi harekete hazır hale getirilir. Son anda, şilebe bir İngiliz subayı biner: İrtibat subayı olduğu söylenen bu subay, Refah ın kaptanı İzzet Dalgakıran ın belirlediği rotayı değiştirerek yeni bir rota verir. Tam da o günlerde, uluslararası ilişkilerde beklenmedik gelişmeler olur: 18 Haziran 1941 günü, Türk-Alman Saldırmazlık Antlaşması imzalanır. Bu antlaşma İngilizleri çileden çıkarırken, güneyini güvence altına alan Almanya için, 22 Haziran 1941 günü Sovyetler Birliği ne saldırarak Barbarossa Harekatı nı başlatabilmenin ilk dönemeci olur. Bu tarihten bir gün sonra da, 23 Haziran 1941 günü, saat 17.30 da Refah sessiz sedasız Mersin limanından demir alır... Geminin çeşitli noktalarına; köprü üstüne, güverteye, ambar kapakları üstüne ve kıç bölümüne yayılmış olan kafile, Mersin den alınmış akşam yemeğini yerken, yabancı denizaltıların av alanı haline gelmiş Akdeniz de, tehlikeli bir yolculuk başlar... Hafif bir lodos esmektedir; karanlığın içinde sadece gemi motorlarının uğultusu yankılanır... Saatler 22.30 u gösterirken, gemi korkunç bir patlama ile sarsılır: Bordasına yediği torpille açılan gedikten, içeri hızla su dolmaya başlar. Refah şilebi, milliyeti belirsiz bir denizaltının attığı torpille, tam ortasından ikiye bölünür; mevcut iki filikadan biri, içinde uyuyanlarla birlikte havaya uçar, elektrik düzeneği bozulduğundan cereyanlar kesilir, telsiz susar... Güvertedekilerden kimi patlamayla şehit düşer, kimileri ise, can havliyle kendilerini attıkları denizde köpek balıklarının kurbanı olur. Hayatta kalanlar, mevcut tek filikanın başına hücum eder. Refah ın yolcularından Yüzbaşı Nevzat Erül, tabancasını çekerek, filika başındakileri, Burada kumanda bendedir diyerek düzene sokar. Tam 24 kişiyi filikaya bindirdikten sonra, kaptan köprüsündeki İzzet Dalgakıran ı ve kafile başkanı Yarbay Zeki Işın ı filikaya çağırır. Kaptan ve Zeki Işın, ikisi birlikte, filikadakileri selamlayarak, Siz gidin, kurtulmaya çalışın. Biz gemide kalacağız derler. Bu arada, geminin batmadığını gören bazı denizciler, yeniden gemiye çıkarak sal yapmak amacıyla malzeme aramaya başlar: Kimi, birkaç saat önce tamamlanan tuvaletlerin ahşap kapılarını sökmeye çalışırken, kimileri de, ambar kapısını kırmaya çalışırlar. Filikaya binenler ise, denize inemezler; çünkü sandalı indirmeye yarayan matafora çalışmaz... Bu yüzden geminin batmasını beklerler; ama bu bekleyiş işlerine yarar. Gemiden aldıkları yiyecekleri, sandala doldururlar... Bundan sonrasını, faciadan kurtulanlardan Muhittin Darga ile 1983 yılında bir röportaj yapan yazar Erhan Demirutku'nun kaleminden okuyalım: Kurtulma ümidimizi kaybetmemiştik. Filikayı kaldıramadığımız için, saat 02.00 ye kadar, geminin yavaş yavaş batmasını bekledik. Filika su seviyesine gelir gelmez, içine atladık. Muhittin Darga anlatımını şöyle sürdürür: İngiliz, sandala atlayamamıştı. Sonradan boğulduğunu öğrendik. Torpillendiğimiz sırada, kurtuluruz ümidiyle denize atlayanlar da boğulmuşlardı. Filika ile açıldığımızda, denizde yüzenlerden rastladığımız 3-4 kişiyi de sandala aldık. Küreklerden direk yapıp battaniyeleri de yelken olarak kullandık. Ben köprü üstündeyken, bir harita ile küçük bir pusula almıştım. Bunun bize çok yardımı dokundu. Kıbrıs a gitmemiz, 10 millik yakınlığı yüzünden, daha elverişliydi; ama lodos bizi Türkiye kıyılarına doğru sürüklüyordu. Emektar Refah, 4 saat süreyle su üstünde kaldıktan sonra, tam ortasından ikiye bölünerek batar; donanmanın kıymetli denizaltıcılarını, hava kuvvetlerinin müstakbel pilotlarını, ölüme götürür. Yaptıkları bir sal üzerinde kendilerini denize atan Abdullah Şay, Kamil İnan ve Kadir Karaül ise, dalgalar ve soğukla boğuşurlar. Sabaha karşı hava iyice soğur, üçünün de dişleri takırdamaya başlar. Abdullah Şay çenesi donmasın diye atletini çıkarıp kemirmeye başlar. Diğerleri de onu taklit ederler. 25 Haziran sabahı, artık dayanacak halleri kalmaz; bir ara Kadir Karaül, Bakın geliyorlar, bizi kurtarmaya geliyorlar diyerek kendini denize atar ve dalgalar arasında kaybolup gider. Saatler sonra, iki denizci kendilerini ölümün kucağına bırakmaya hazırlanırken, hızla yaklaşan bir motor, onları alıp yaşama döndürecektir. Bu arada, bir başka motor da, bir kapı üstünde hayatta kalmaya çalışan havacı öğrenci Haydar Gürsan ı sulardan çekip çıkarır. Yedi denizci ise, üzerine Türk bayrağının resmedildiği ambar kapağı üstünde, kıyıya ulaşmaya çalışır; 8 metre eninde ve 12 metre boyundaki bu kapak emniyetlidir, ama yol alamazlar. Sabah, güneşin ilk ışıklarıyla birlikte, bu 7 denizciden 6 sı, Yüzerek gidelim diyerek kendilerini denize atar; geride kalan er Rahmi, dalgaların arasında kaybolup gidene kadar, onları bir süre izler. Er Rahmi, kapağın üstünde tek başına aç, susuz ne yapacağını kara kara düşünürken bir mucize gerçekleşir: İstanbul dan İskenderun a gitmekte olan Doğan adlı gemi, aldığı telsiz emri üzerine, rotasını değiştirir, Refah'ın battığı bölgeye gelir. Kurtarılırdığında, er Rahmi baygın haldedir... Filikaya binen 28 kişi ise, tam 20 saat 9 dakika süren bir yolculuktan sonra, 24 Haziran Pazartesi, saat 19.10 da Karataş Feneri yakınlarında karaya ayak basar. Onları ilk gören, fenerci olur. Önce yabancı zannederek ihtiyatlı davranan fenerci, daha sonra olayı öğrenince onları fenere götürür ve durumu ilgililere haber verir Türkiye acı gerçeği böyle öğrenecektir. Olay öğrenilince, askeri uçaklar havadan, motorlar denizden kazazede aramaya başlar. Gün boyu süren aramalarda, sadece öykülerini aktardığımız 4 kişi bulunabilir. 15 deniz subayı, 16 Hava Harp Okulu öğrencisi, 48 denizaltı astsubayı, 63 deniz eri ile 25 i gemi mürettebatından olmak üzere, toplam 167 kişi şehit düşmüştür. Gemide, sürekli olarak üzerindeki can yeleğiyle dolaşan İngiliz subayı da boğulmuş ve ölü sayısı 168 i bulmuştur. Tam 11 kez tarafsızlığını ilan etmiş olan Türkiye nin bir gemisine karşı girişilen bu saldırıyı kimse sahiplenmez. Olaydan bir gün sonra, İngiliz Büyükelçisi Sir Knutchebull Huggessen, yaptığı açıklamada, Olayı Akdeniz de bulunan Alman ya da İtalyan denizaltıları meydana getirmiştir derken, Alman resmi DNB Ajansı da, İngilizlerin garip açıklaması vicdan rahatsızlıklarını kanıtlıyor. İtalya nın ve bizim olayla ilgimiz yok diyerek İngilizlerin iddiasını yalanlar. Daha sonra, bir Fransız savaş gemisinin, Refah ı Mısır gemisi zannederek batırdığı öne sürülür. Oysa kurtulanlar, bir savaş gemi görmemişlerdir. Bundan sonra suçlamalar İngiltere ye yönelir: Acaba İngiltere, denizaltıları vermemek; daha da önemlisi, Türkiye yi müttefikler safında savaşa sokmak için mi Refah ı torpillemiştir? Son zamanlarda bulunan bazı İtalyan ve Alman belgeleri ise, Refah ın İtalyan bandıralı ve Gondina adlı denizaltı tarafından batırıldığı iddialarını güçlendirmiştir. İtalyan Deniz Kuvvetleri tarafından yayımlanan ve II. Dünya Savaşı na ait bir raporda, Gondina nın batırdığı geminin yerinin koordinatları verilmektedir. Bu koordinatlar, Refah ın battığı bölgeye uymaktadır. Refah Faciası ile ilgili adli soruşturma açılırken, konu CHP grubunda tartışma nedeni olur ve bu tartışmalar, dönemin Ulaştırma Bakanı Cevdet Kerim İncedayı ile Milli Savunma Bakanı Saffet Arıkan ın görevlerinden istifa etmelerine yol açar. TBMM tarafından bu konuda açılan soruşturma, 18 Aralık 1941 de sonuçlanır ve istifa etmiş olan bakanlar suçsuz görülür. Daha sonra ikinci derecede sorumlu kişiler için açılan dava da, beraat ile sonuçlanır... Popüler Tarih için konuyu araştıran gazetece arkadaşımız Ertan Ünal, Refah Faciası şehitlerinden İ. Ekicigil in kardeşi Erdoğan Özekici ile de görüştü. Refah Faciası şehitlerinden Deniz Gedikli Çavuş İbrahim Ekicigil in kardeşi Erdoğan Özekici, bize 65 yıl önceki bir aile dramını, kardeşinin mektubunun nasıl ölümünden sonra ellerine geçtiğini anlattı. kaynak