'1933 Üniversite Reformu Atatürk'ün benzersiz dehasının bir başka ürünüdür' (1) Yedi yıldır 1933 Atatürk Üniversite Reformu ve Hitler'den kaçıp Türkiye'ye gelen Yahudi bilim adamları ile ilgili araştırmalar yapan Mesut Ilgım, bu konu hakkında Şalom'a özel iki haftalık bir yazı dizisi hazırladı. İlk bölümde Üniversite Reformu'nun gelişim süreci inceleniyor Tarihimiz, hatta yakın tarihimizle çok barışık bir toplum olduğumuz söylenemez. Hatta benim gibi ellili yaşlarını çoktan gerilerde bırakmış kimseler bile, eğer özel merakları yok, belli tarihi konularını ilgi alanı olarak seçmemişlerse, en son lise sıralarından veya üniversite eğitimleri sırasında "mecburen" aldıkları inkılap tarihi dersleri ile sınırlı kalır bütün tarih bilgileri. Son senelerde, İlber Ortaylı, Murat Bardakçı gibi kişilerin özel çabaları ile tarih daha popüler hale getirilmeye başlandı; bunların yanı sıra Prof. Halil İnalcık gibi büyük isimlerin otobiyografileri de yayınlanmaya başlanınca, tarihe olan ilgi ivme kazandı. Tarihi kişiliklerle ilgili ister roman türünden olsun, ister anı kitabı olsun, sayıları hızla artan yayınlar da buna eklenince, pek çok kimse tarihi başka bir gözle, başka ve daha da önemlisi daha akılcı bir yaklaşımla okuyup anlamaya başladılar. Bunun sonucunda da "tarihi yalanlar" diyebileceğimiz bir takım mitler birbiri ardına yıkılmaya başladı. Benim bu yazı dizisi ile sizlere aktarmak, sizlerle paylaşmak istediğim konu ise oldukça yakın bir tarihle ilgili. Hepsi hepsi üç çeyrek asır kadar geçmişi olan bir konu. Çocukluğumda, bazıları babamın da dostları olan ve Hitler zulmünden kaçıp Türkiye'ye yerleşen birtakım bilim adamlarının, doktorların isimleri evimizde konuşulurdu. Hatta yakın bir dostumuzun eşi olan bir hanım da, o zamanların Fatih'inde bir tek babamın bir yazı makinesi olduğundan, akşamları bizim eve gelir ve doktora tezini yazardı. Sonraları bu hanımın , Almanya'dan göçen bilim adamlarından efsane isim Prof. Curt Kosswig'in asistanı olduğunu öğrenecektim. O eski Erika yazı makinesinde yazılan, Saadet Hanım'ın "Türkiye Kuşları" adlı ve bana ithaflı kitabı, hala sıkça başvurduğum bir referans kitabı olarak kitaplığımda durur. 2001 yılı sonunda aktif çalışma hayatımı noktalayıp da emeklilik günlerimi renklendirecek bazı uğraşlar planlarken, o zamanki Alman Başkonsolosu Reiner Moeckelmann'dan aldığım bir telefon, önüme o zamana kadar sadece, az önce de değindiğim bazı küçük tesadüflerin dışına çıkmayan, bu mülteci Alman Bilim Adamları konusunu çıkarttı. O günden beri gerek Türkiye'den, gerekse de yurt dışındaki sahaflardan temin ettiğim bu konu ile ilgili çok sayıda kitap, her seferinde önüme yepyeni ufuklar açtı. Araştırmalar ilerledikçe de karşıma birbirinden değerli, biribirinden ilginç bilgi ve belgeler dökülmeye başladı. Ulaştığım ilk kaynak, bu yabancı bilim adamlarının en önemlilerinden biri olan Prof. Ernst Hirsch'in "Weimar Cumhuriyeti'nden Atatürk Türkiyesi'ne" alt başlıklı, "Anılar" adlı kitabı oldu. Bu kitabın ilk çevirisi daha 1985 yılında yapılmış ve o tarihte İş Bankası Vakfı tarafından yayınlanmıştı. O zaman kitabın bir kısmını okumuş, bir kenara kaldırmışım. Sonraki senelerde ve bugün hala bu kitap TÜBİTAK Yayınları arasında yer almakta, şimdilerde de 10. baskısını yapmış durumda. Bir vesile ile, geçtiğimiz günlerde görüştüğüm Ernst Hirsch'in Türkiye'de dünyaya gelen ve babasının bir Türk ismi verdiği oğlu Enver Hirsch; bu kitabının Türkiye'de hala basıldığını, hatta 10. baskıya ulaştığını duyunca, telefonda ağlamaklı bir sesle, kitabın Almanya'da artık ilgi uyandırmadığı için son nüshalarının da kitabı çıkartan yayınevi tarafından hurda kağıt olarak satıldığını söyledi. Ancak, 2008 yılı içinde, aralarında benim de bulunduğum ve bu büyük ismin, bu büyük adamın tarihin karanlıklarına gömülmesine yürekleri elvermiyen bir avuç Hirsch dostunun gayretleri ile, kitabın, Hirsch'in sadece Türkiye yıllarını anlatan bölümü, Almanya'da tekrar yayınlandı. Yine Almanya'daki bir sahaftan edindiğim Prof. Fritz Neumark'ın "Boğaziçine Sığınanlar" adlı kitabını da okurken, o insanların hangi koşullar altında bu ülkeye sığındıklarını, neler yaşadıklarını ve de ülkemize neler kazandırdıklarını her seferinde daha büyük bir heyecanla, duygu fırtınaları içine savrularak yaşıyorum. Bu olayın mimarlarından biri olan patalog Prof. Philipp Schwartz'ın "Kader Birliği" adlı yapıtı da olayın boyutlarını, o tarihlerde yaşanan heyecanı bütün ayrıntıları ile anlatıyor. Nihayet bütün bu araştırmaların taçlandırılması, diye nitelendireceğim olay da 2006 yılının Ekim ayında yaşandı. Başbakanlık arşivlerinin tozlu raflarında 75 yıllık bir kış uykusuna yatmış olan, tartışmasız asrın en büyük dehası, Prof. Albert Einstein'in Atatürk'ün Cumhuriyeti'ne yolladığı bir başvuru yazısı elime geçti. Bundan sonra olaylar çorap söküğü gibi gelişti ve bu yazının 29 Ekim 2006 günü Hürriyet Gazetesi'nde, dostum Murat Bardakçı tarafından yayınlanmasından kısa bir süre sonra, Amerika Birleşik Devletleri'nden, daha evvel tanımadığım bir araştırmacıdan , Einstein'in mektubuna, dönemin başbakanı İsmet İnönü'nün yolladığı cevap yazısı da elime geçti. Bu her iki yazı ve içerikleri konusunda biraz sonra daha ayrıntılı bilgi vereceğim. Ama şimdi, kısaca 1933 Üniversite Reformu ve çoğu Yahudi kökenli, tartışmasız çağlarının en önemli bilim adamları konusunda biraz bilgi vereyim. Atatürk'ün benzersiz dehasının bir başka ürünüdür 1933 Üniversite Reformu. O tarihlerde, İstanbul'da "Darülfünun" adıyla kurulmuş ve Fransız modelinden esinlenerek oluşturulmuş bir üniversite vardır. Diğer yandan sayıları 300-400 civarında tahmin edilen medrese ile, askeriyeye ait 4 yüksek okul ve nihayet Sınai-i Nefise mektebi. Bu sonuncusu güzel sanatlar alanında eğitim vermektedir. Darülfünun da ise klasik bir üniversitenin hemen hemen bütün bölümleri mevcuttur. Ancak Darülfünun üzerinde ciddi bir kontrol mekanizmasının olduğu da biliniyor. Nitekim Darülfunun yaşamı boyunca 10 defa kapatılır. Sonuncu kapatılması, tıp fakültesinde canlı kediler üzerinde deney yapıldığı yolunda bir ihbar üzerine gerçekleşir ve Darülfünun tam bir sene kapalı kalır. Atatürk bütün bunları biliyor, izliyor ve yakınındaki kişilerle de sık sık tartışıyordur. Atatürk'ün bilim, eğitime ve bilim adamına verdiği değerin örneklerini pek çok sohbetinde, yazılarında; dost ve yakın mesai arkadaşlarının daha sonra yayınladıkları anılarında görmek mümkün. Nitekim bu olgunun en büyük delillerinden birisi de Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı süresince ülkedeki bütün öğretmenleri, üniversite öğretim üyelerini, seferberliğe dahil etmemiş olmasında görülür. Atatürk, kurtuluş savaşının zaferle sonuçlanmasından sonra, pek çok konularda yenilikler yapmakta, batının en başarılı örnekleri, genç Cumhuriyet'in kurum ve kuruluşlarına adapte edilmektedir. İşte bu evrede, zamanın Milli Eğitim Bakanı Reşit Galip görevlendirilir. Darülfünun ele alınacak, incelenecek ve modern çağın hedef ve beklentilerine göre yeniden şekillendirilecektir. Reşit Galip, İsviçreli pedagog ve üniversite organizasyonlarında deneyimli bir kişi olan Prof. Albert Malche ile temas kurar ve onu ülkeye davete eder. Malche Türkiye'ye gelir ve bu ilk gelişinde bütün kurum ve yetkilileri ile uzun görüşmeler, incelemelerden sonra ülkesine döner ve kısa bir süre sonra, pek çok öneri içeren 95 sayfalık bir rapor gönderir. Bu raporun tamamı üzerinde Atatürk'ün el yazısı ile tuttuğu notlar incelendiğinde, Atatürk'ün tartışılmaz dehası, büyüklüğü bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Bu notların içeriği, özellikle üniversite ve bilim adamının bağımsızlığının ne kadar önemli olduğunu vurgulamaktadır. Öğrencinin sosyal bir katman olarak üniversite yaşamına nasıl entegre edilmesi gerektiğine dair öneriler vardır. Aynı tarihlerde Almanya'da Hitler iktidarı eline geçirmiştir ve öteden beri hazırladığı ve "Mein Kampf" adlı kitabında da çekinmeden açıkladığı caniyane planlarını da bir bir uygulamaya koymaktadır. Bunlardan birisi de Yahudi asıllı veya eşi Yahudi olan, komünist veya Hitler karşıtı söylem ve davranışları belli olan üniversite öğretim üyelerinin işlerine son vermek. Bu uygulamanın sonucunda, bir gecede işlerinden olan ve sayıları 4000'lere varan bilim adamlarının büyük çoğunluğunun tek kusurları, Yahudi asıllı olmalarıdır. Oysa ki, bu insanların yaptıkları şey bilimdir, bilimi aktarmaktır. İşte bu evrede, işlerine son verilen bu akademisyenlerin sözcüsü durumunda olan Prof. Philipp Schwartz, dostu Prof. Malche tarafından İsviçre'ye görüşmeye davet edilir. Görüşmede, Malche, Schwartz'a Türkiye'deki yeni oluşumlardan bahseder ve arkadaşlarının böyle bir oluşumda yer alıp alamayacaklarını sorar. Schwartz'ın listesi yanındadır. Malche aynı yıl içinde, çantasında Schwartz'ın listesiyle, üçüncü kez Türkiye'ye doğru yola çıkar. Reşit Galip'le yapılan görüşme sonunda bu ilk grup için ilk 5 yıllık sözleşmeler imzalanır ve hemen hemen akla gelebilecek her daldan bilim adamları 1933 yılı sonbahar aylarında Türkiye'ye doğru yola çıkarlar. Bu ilk grubun büyük çoğunluğunu tıp adamları oluşturur. Bu kişilere verilecek maaşlar oldukça dolgundur (emsalleri Türk öğretmenlerin 3-4 katı kadar), İstanbul'un iyi semtlerinde oturacaklardır. Ancak bir başka sözleşme maddesi gereği de, 3 sene boyunca derslerini tercüman kullanarak verecekler, ama en geç üç sene sonra Türkçe öğrenip, dersleri Türkçe olarak vereceklerdir. s@rd@

'1933 Üniversite Reformu, Atatürk'ün benzersiz dehasının bir başka ürünüdür' -2 "1993 Atatürk Üniversite Reformu ve Hitler'den kaçan Yahudi bilim adamları" konusunda gazetemize özel olarak hazırladığı yazı dizisinin ikinci bölümünde Mesut Ilgım, reformu ve yarattığı etkileri ele alıyor. Ilgım, Albert Einstein'ın mektubuna özellikle dikkat çekiyor 1933 sonbaharında Üniversite Reformu ilan edilmiş, pek çok üniversite hocasının anlaşmaları feshedilerek, kendileri emekliye sevkedilmişlerdi. Bunların arasında, Prof. İsmail Hakkı Baltacıoğlu gibi devrin önemli isimleri de vardı. Bu dönem ve takip edilen seneler için şu hususu rahatlıkla iddia edebiliriz. Gerek bu kuruluş evresinde, gerekse de ellili yıllara kadar geçen süre içinde, İstanbul ve Ankara'da hiçbir eğitim kurum ve kuruluşu yoktur ki, bu yabancı bilim adamlarından bir veya birkaçı önemli roller üstlenmemiş olsun. Bütün bu oluşumlar biterken, sonbahar gelir ve 1933 yılı sonbaharında, Darülfünun kapılarını "İstanbul Üniversitesi" adı ile yeni eğitim yılına açar. İşte tam da burada Prof. Albert Einstein'in mektubu Ankara'ya ulaşır. Mektup 17 Eylül 1933'de Paris'ten postaya verilmişti ve üzerindeki zamanın. Başbakanı İsmet İnönü'nün havalesi 9 Ekim 1933 tarihini taşımaktadır. İnönü, yazıyı ilgili bakana havale ederken "Sıhhat ve..." diye başladı, sonra bunun üzerini çizerek, "Maarif Vekaletine" diye not aldı. Zira, Bakan Reşit Galip görevden ayrılmış, yeni bakan Hikmet Bayur henüz göreve başlamamış ve Milli Eğitim Bakanlığı'na vekaleten zamanın Sağlık Bakanı Dr. Refik Saydam vekalet etmekteydi. Bu dönemde hiç şüphe götürmeyecek bir husus da özellikle eğitim konularında yapılan ciddi devrim atılımları her zaman olumlu karşılanmamaktaydı. Nitekim pek çok diğer bakanlıktan farklı olarak Milli Eğitim Bakanları'nın bu dönemde bazen bir yıl içinde iki defa değiştiklerini gördük. Cumhuriyetin ilk 20 yılı içinde göreve gelen Milli Eğitim Bakanı sayısı 17 idi! Einstein'ın mektubunda çok önemli ve dahiyane bir ayrıntı dikkati çekmekteydi. Einstein bir takım bilim adamlarının ülkeye geldiklerini ve göreve başladıklarını bilmekteydi. Ancak kırk kişilik bir liste içeren bu teklifine ayrı bir cazibe katmak için mektubun ikinci paragrafında bu kişilerin bir yıl boyunca ücret almadan da çalışabileceklerini söyledi! Sadece bu notu dahi, bu insanların ne denli büyük bir yaşam korkusu ve tehlikesi içinde olduklarının deliliydi. Dr. Refik Saydam'a ait olduğunu tahmin ettiğim mektup üzerinde yer alan el yazısı notlardan anlaşılan, Einstein'a olumlu bir cevap verilemediği idi. Nitekim, yazı dizinin ilk bölümünde bahsettiğim gibi Hürriyet Gazetesi'nde çıkan yazı üzerine ABD'den bana ulaşan Arnold Reisman adındaki bir araştırmacı, İnönü'nün Einstein'a yolladığı cevabi yazıyı da iletti. Einstein'in müracaatının ekindeki 40 kişilik listeye henüz ulaşamadım; ama büyük bir olasılıkla, 1933'den itibaren Türkiye'ye gelen bu bilim adamlarının sayıları daha sonraki yıllarda birkaç yüzü bulup, hatta aştığına göre, bu listenin de bir kısmının hatta belki de tamamının geldiklerini kabul edebiliriz. Bu insanların, pek çoğu daha sonraki senelerde, çalıştıkları yerlerdeki olumsuzlukları da görerek, ihtiyaç duydukları teknik adamları, hemşireleri ve diğer destek elemanlarının da Türkiye'ye gelmelerini sağlamışlardı. Ve denilebilir ki, genç Türkiye Cumhuriyeti, sonuçta sayıları 1000'li rakamları aşan bu insanlara, aileleri de dikkate alındığında, 4000 civarında Yahudi asıllı insana, yaşam hakkı sağlamıştı. Türkiye'den ayrıldıktan sonra, ününü ABD'de daha da arttıracak olan Operatör Rudolf Nissen, jinekolojinin dünyadaki ilk öncülerinden Wilhelm Liepman, 1957'de öldüğünde cenazesi, tabutu Türk bayrağına sarılarak devlet töreni ile kaldırılmış ve Aşiyan Mezarlığı'na defnedilmiş olan, insülini bulan Dr. Erich Frank, deri hastalıkları uzmanı Alfred Marchionini, göz hastalıkları uzmanı Joseph Igersheimer, bunlardan sadece birkaç tanesi. Burada yeri gelmişken Prof. Ernst Hirsch'in anılarından bir bölüm aktarmak isterim sizlere. Hirsch Türkiye'ye yeni gelmişti ve bu arada cumhuriyetin onuncu yıl kutlamaları için bir davetiye aldı. Anılarında şöyle der: "Eşyalarımı taşıyan Amsterdam'dan yola çıkarak İstanbul'a gelecek olan gemi, daha henüz gelmemişti. Kostümlerim, bavullarım ve öteki eşyalarım gemideydi. 26 Ekim'de geminin geldiğini ve eşyanın 27 Ekim'de bir mavnaya yüklenerek Kadıköy Rıhtımı'na çıkarılacağını ve hamallarca evime taşınacağını öğrendim. Keşke bir film makinem olsaydı da tek bir hamalın Kadıköy rıhtımından Mühürdar'daki evime taşıyıp getirdiği koca kuyruklu piyanoyu nasıl bir ihtimamla yere indirdiğini tespit edebilseydim... 29 Ekim akşamı sanki kıyamet kopuyordu. Davet muazzam büyüklükteki taht salonundaydı. 600 metre uzunluğundaki rıhtım ışıl ışıl bezenmişti. Ve işte ben, kendi Alman vatanında Yahudi olduğu için hor görülen, başka bir ırka mensup olduğum için işgal ettiği mevkilerden kovulan, evini yurdunu terk edip yabancı ülkelere kaçmak zorunda bırakılan ben, "Mülteci ben", bu muhteşem sarayda ülkenin ilk bin seçkininden sayılan, saygıdeğer bir Alman profesör olarak hazır bulunmaktaydım. Talihin yüzüme güldüğü bu olağanüstü anı yaşama, daha Türkiye'deki yıllarımın başındayken nasip olmuştur bana." Bu yazı dizisini burada noktalarken, gelen bu bilim adamlarının en ünlülerinden biri olan operatör Prof. Nissen'in anılarından bir paragrafı da buraya aktarmak isterim. Nissen de ilk grupla, yani 1933 yılında Türkiye'ye gelmiş, ancak 1939 yılında ciddi bir hastalığa yakalanınca ayrılmak zorunda kalmış ve Amerika Birleşik Devletleri'ne göçmüştü. "1933 yılıydı. Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım'ı tedavi ediyordum. Hastaneye ziyarete geldi. Durumu hakkında benden bilgi aldıktan sonra bana sordu: Herr Professor, Hitler hakkında ne düşünüyorsunuz? Söylediklerimi gözlerini yere dikmiş bir vaziyette son derece dikkatle dinledi. Sonra elini omzuma koyarak: Biliyor musunuz Herr Professor, dünya tarihi kendini bütün zamanların en yetenekli ve en kahraman kumandanları farz eden, insanların, hatta Hitler gibi çavuşların, insanlığı sürükledikleri felaketlerin örnekleri ile doludur. Hitler de bunlardan farklı değildir ve büyük bir ihtimalle o da toplumunu ve dünyayı büyük bir felaketin içine sürükleyecek ve tarih de onu öyle anacaktır. Sonra bana teşekkür edip ayrıldı. Evet bütün dedikleri çıktı. Hitler büyük bir felaketin mimarı olarak tarihe geçti; bir çavuş olmasına rağmen kendisi tasarlayıp diktirdiği özel üniformalarını hayatının sonuna kadar sırtından çıkarmadı. Atatürk ise, İstiklal Savaşı'ndan sonra sırtından çıkarttığı üniformasını daha sonraki tarihlerde sadece bir kez, o da İran Şahı'nı karşılarken giydi." Modern üniversite tarihimizin kuruluş evresinde büyük çabalar harcamış bu insanlar uzun seneler ülkemizde kaldılar. Ülkemizle bütünleştiler. Burada doğan çocuklarına Türk isimleri verdiler; hatta bazılarını ölüm bile bu topraklardan ayıramadı: tıpkı Aşiyan Mezarlığı'nda yatan Curt Kosswig, Erich Frank; Edirnekapı Şehitliği'nde yatan Mimar Bruno Taut gibi. Aynen 500 yıl önce İspanya'dan kaçan Yahudilere kucak açtığı gibi, savaştan yeni çıkmış, genç ama yorgun, olanakları sınırlı Türkiye Cumhuriyeti bu insanlara da kucak açmış, onları kendinden saymıştır. Ama onlar da bu ikinci vatanlarında kendilerini yabancı hissetmemiş, bütün güçleri ile çalışmış, bilgi ve bilimlerini Cumhuriyetin genç kuşaklarına taşımakta kıskanç davranmamışlardı. Hatta o kadar bizden olmuşlardır ki, ellili senelerde Almanya'ya dönen şehir planlamacısı Ernst Reuter, Berlin'e belediye başkanı olunca, mahalli bir gazete şöyle bir manşet atmıştı: "Ne o yani, şimdi bir Türk bize belediye başkanı mı olacak!" Bu yazıyla, 20. yüzyılda yaşanmış büyük bir insanlık dramı ve sonuçları, gelişen bir cumhuriyete katkıları hususunda oldukça sınırlı bir ölçüde okuyucuyu bilgilendirmeye, bu olaydan haberi olamayanlara bir ufuk turu yaptırmaya çalıştım. Söylenip yazılacaklar elbette sadece bunlarla sınırlı değil. Bizlere, ülkemize ve de bütün insanlığa çok şeyler kazandırmış bu insanları hatırlamak, anılarını yaşatmak, hatıraları önünde saygıyla eğilmek, bir vefa borcu olsa gerek. s@rd@