HİLAFET NASIL KALDIRILDI? Son Halife Abdülmecid Efendi 19. yüzyılda İslam hilafeti, müessese olarak, bütün tarihi içindeki en ilginç görünümdedir. Mesela; daha ilk İslami yüzyılda hilafet müessesesi bir çatışma, hizib doğuran bir kurumdu ve Endülüs Emevileri'nden beri iki ve giderek 15-16. yüzyılda, birden çok İslam hükümdarı, hilafet iddiasında idi. Haksız da değillerdi; çünkü Müslüman toplumları yönetiyorlardı. 19. yüzyılda hilafetin artık bir tek devlette yani Osmanlı'da olduğu daha yaygın bir biçimde kabul görüyordu. İran Şiileri Osmanlı hilafetini kabul etmeseler de, artık eskisi gibi bir şiddetli karşı propaganda yoktu. Hint'te Seyyid Ahmed Han'ın hilafet konusundaki olumsuz görüşleri veya Arap dünyasında hilafetin Kureyş ve Arap soyuna ait olmasını savunan bazı yeni görüşler dahi, aynı coğrafyada şiddetli bir muhalefetle karşılanmaktaydı. Ama diğer yandan hilafet kurumunu, 19. yüzyılın koloniyalist dünyasının siyasi yapılanmaları ve rejimlerine uygun bir biçimde düzenlemek isteyen İslamcı modernist görüşler de ortaya çıkmaktaydı. Buna örnek olarak, Sünusileri veya Cemaleddin Afgani gibilerini görmek gerekir. HİLAFETİN 19. YÜZYILDAKİ ÖNEMİ İşte 19. yüzyılda Osmanlı sultanlarının, özellikle II. Abdülhamid'in bütün bu farklı yorumların bazılarını destekleyerek bazılarıyla da mücadele ederek, kendine göre bir yönlendirme gayreti içinde olduğu görülmektedir. Ayrıca bu dönemde, Osmanlı çevrelerinde ortaya çıkan Türk merkezli bir panslavizmin varlığına da dikkat çekmek durumundayız. Nihayet imparatorluğun başkenti, yeni bir İslami eğitim düzenlemesine sahne oluyordu ki bu konu pek az incelenmiştir ve biz de maalesef burada fazla teferruatlı olarak değinemeyecegiz... Osmanlı medrese modernleşmesindeki amaç, El Ezher ve Kazan medreselerinin ayarında ve daha mükemmel bir eğitimle ideolojik kontrolü sağlamaktır. II. Abdülhamid halife olarak bu kurumun onurunu içte ve dışarıda korumak ve politikasına uygun bir görünüm yaratmak zorundaydı. Kısaca, 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu, hilafet müessesesine her zamankinden fazla önem veriyordu. SAVAŞLA SARSILAN OTORİTE Birinci Dünya Savaşı'na girilmesindeki garip şartlar, hem hilafet kurumunun kendisini hem de Türk halkının hilafet kurumuna bakışını sarsmıştır. Yabancı bir askeri-siyasi heyetin nüfuzu altında olan İttihat Terakki yöneticilerinin ülkeyi savaşa sokması, orduyu yabancı komutanların stratejisi doğrultusunda nasıl tüketmişse, bu şartlarda 'Halife-Sultan'ın sancak-ı şerifle cihad etmesi de hilafet kurumunun otoritesini sarsmıştır. 'Büyük Harp'te her iki taraftaki Müslüman askerlerin durumu yeni yeni inceleniyor. Bazı halde İtilaf Devletleri'nin Müslüman askerlerini kitle halinde teslim almaları, esir kamplarına düşen askerlerimize Müslüman karşı taraf askerinin yardım etmesi gibi olaylar, hilafet makamının 'cihad' çağrısı dışında, Müslümanların doğal geleneksel davranışlarıdır. Ama her iki tarafta da Müslümanların birbirlerine karşı savaştığı gerçektir. HALİFE'Yİ MECLİS SEÇİYOR 23 Nisan 1920′de Büyük Millet Meclisi Ankara'da toplandığı anda, telaffuz edilmiyorsa dahi, hilafetin ve saltanatın mahiyet değiştireceği hissediliyordu. Ancak hilafet kurumu birçok mebusun zihinlerinde ve gönüllerinde, saltanatla aynı şekilde mütalaa edilmiyordu. Hilafetin kaldırılmasıyla biten bu dönem, milli mücadeleyi yürüten kadrolar arasında bile derin görüş ayrılıklarına, gerilime, elenme ve yurtdışına ilticalara neden oldu. Saltanat lağvedilince Meclis, 18 Kasım 1922′de veliaht Abdülmecid Efendi'yi sadece halife olarak seçti. 1300 yıl içinde, bütün milleti temsil eden bir şura halifeyi seçiyordu. Bu, İslam'ın ilk yüzyılında Haricilerin önerdiği sistemin garip ve değişik şartlar altında gerçekleşmesiydi adeta... Bu halifenin siyasi iktidarı yoktu. Ömrü uzun olmayacaktı. Mısır Ezher uleması ve Hint Müslümanları Hilafet Komitesi, bu seçimi onayladıklarını bildirdiler. Ayrıca Kırım'dan gelen bir heyet, 'Rusya Müslümanları Kongresi adına' da 'Cuma Namazı hutbesi için' Halife'ye müracaat etti, yani onu tanıdı (Mete Tuncay, Türkiye Cumhuriyeti'nde Tek Parti Yönetimi, Ankara 1982, s. 70). İKTİDAR-HİLAFET İLİŞKİLERİ Şüphesiz siyasi iktidara sahip olmayan ve iktidar araçlarını kullanmayan bir halifenin durumu, 1924 Şubat ve Mart aylarından çok önce tartışılmaya başlanmıştı. Hilafetin muhafazasını isteyenler bile Ankara'daki iktidarla İstanbul'daki hilafet arasındaki ilişkilerin geleceğini kesin bir biçimde tarif edemiyorlardı. Hatırlayacağımız üzere tarihteki örnek, Abbasi halifelerinin son zamanlan ve Memluk hanedanıyla Mısır'da olan ilişkilerinin durumuydu. Ama bu örnek, saltanatın kaldırılmasından sonra Osmanlı hanedanı ve yeni Cumhuriyet arasındaki ilişkileri ayarlamak için bir örnek olamazdı. Diğer yandan hilafet kurumu dış dünyada, özellikle Hint Müslümanları açısından şimdi başka türlü bir önem kazanmıştı. Hatta bu kurum tarihte görülmeyen bir nitelemeye ve yeni bir karaktere kavuşturulmak isteniyordu. 'Hilafet-i İslamiye' kavramı burada tartışılmaya açılmıştı. Halifenin tahta çıkışı bir hükümdarınkinden farklıydı. Eyub Sultan Camii'nde kılıç kuşanma töreni yapılmadı. Halife seleflerinin sarayında ikamet ediyordu. 'Cuma Selamlığı' törenleriyse yapılıyordu. Bu cuma selamlıkları az zamanda çeşitli yorumlara ve Halife Abdülmecid'in saltanatı özlediği dedikodularının çıkmasına neden oldu. Doğrusu, Halife'nin de durumu değerlendiren uyumlu bir politika izlediğini söylemek mümkün değildi. ADLİYE VEKİLİ SEYİD BEY Kemalist iktidarın hilafeti, saltanatın bir uzantısı olarak gördüğü ve iktidara tam sahip olmak için, bu kurumu kaldırmak istediği o günden bugüne, literatürde ve siyasi mahfillerde hep tartışılmış, ileri sürülmüştür. Bizzat İslamcı hareket ve düşünce ile alakası olmayan siyasetbilimci tarihçiler, mesela Mete Tuncay da bu görüşü ileri sürmüşlerdir. Fakat Kemalist iktidarın hilafeti, laik cemiyet kurulması için kaldırıldığını ileri süren bir siyasi söylem de hazırlanmıştır. Hilafet kurumu üzerindeki tartışmalar, 1924 Şubat ve Mart aylarından çok önce başlamıştı. 1923 yılında, Seyid Bey'in 'Hilafetin Mahiyet-i Şeriyyesi' adlı risalesi, hilafet kurumunun İslam itikatıyla bağlantısı olmadığını savunur; "Hilafet dini değil, dünyevi ve siyasi bir kurumdur" der. Daha sonra kanunun Meclis'te müzakeresi sırasında Adliye Vekili olan bu İslam alimi bir yıl evvel kaleme aldığı risaleye dayanarak hilafetin ilgası gereğini muhaliflere karşı savunmuştur. Hükümet bu konuda kararlıydı (Seyyid Bey, Hilafet'in Mahiyet-ı Şeriyyesi, Ankara, Türkiye Büyük Millet Meclisi Matbaası, N. D. (1923), s. 10. Sonradan Seyid Bey'in Meclis zabıtlarındaki konuşması bir ayrıbasım olarak yeniden basıldı). Cumhuriyet rejimi, hilafeti siyasi iktidardan koparmıştı ve şimdi bu siyasi iktidarsızlık nedeniyle hilafeti ilga ve hanedanı yurtdışına sürme hazırlığındaydı. Son Halife Paris'te kızı ve toruları ile RADİKAL REFORMLAR DÖNEMİ Hilafete karşı siyasal söylemin en çarpıcı örneği, Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal'in 2 Mart 1924′te Meclis'e irad ettiği nutukta görülür. Mustafa Kemal; Türkiye'de tedrisatın birleştirilmesinden söz ediyor ve aile hukukunda ve vatandaş hukukunda medeni yolun (yani Kanun-u Medeni'nin Droıt Civile, getirileceğinden söz ediyor. 1926′daki hukuk reformu gündeme gelmiş ve iki yıl önceden ilan edilmiş demektir. Hilafetin kaldırılmasını takip eden zaman içinde dini eğitim kurumları kapatıldı, İslami tarikatlar dağıtıldı, tekkeler kapatıldı ve kıyafet kanunu çıkarıldı. Bu olayla, muhtemelen kültürel ve laik bir değişim, birbirin bağlanmış olarak, bir radikal reform dönemine girildi. Son Halife Abdülmecid Efendi denize girerken. İlber Ortaylı, Popüler Tarih Dergisi, Mayıs 2001, Sayı 12, Sayfa52 Konu ile bağlantılı linkler: Hilafetin kaldırılması ve nedenleri. Son halifeye hıristiyanlık teklifinde bulunmuşlar. -