Ziya Paşa Ziya Paşa, (d. 1825, İstanbul- ö. 17 Mayıs1880, Adana) Türk yazar, şair ve devlet adamı. Asıl ismi "Abdülhamid Ziyaeddin" dir. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin en önemli devlet adamlarından birisidir ve en çok eser veren Tanzimatçağı yazarlarındandır . Şinasive Namık Kemalile birlikte "batılılaşma" kavramını ilk defa ortaya atan Osmanlı aydınları arasında yer alır. Sultan Abdülazizdöneminde Avrupa'ya kaçarak Genç Osmanlılar arasına katılmış ve gazete çıkararak devrin hükümeti ile mücadele etmişti; yurda dönüşünde çeşitli valiliklerde bulunmuş ve son görev yeri olan Adana'da hayatını yitirimiştir. "Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz / Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde" ve "Nush ile yola gelmeyeni etmeli tekdir / Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir"gibi kimi beyitleri darb-ı meselolmuştur. Kurtuluş Savaşı'nın ünlü komutanlarından Reşat Bey 'nin babasıdır. İşte Ziya Paşa'nın Terkib-i Bendinden Unutulmaz Beyitler Tanzimat edebiyatının büyük şairlerinden Ziya Paşa (1825–1880) birer özdeyiş haline gelmiş beyitleriyle meşhurdur. Ayrıca halkımızın ortak edebi ürünü olan bazı atasözlerini kendisine has üslubuyla şiirlerinde işlemiş ve unutulmaz beyitler oluşturmuştur. Ziya Paşanın şiirlerinde lirizm yoktur. Aşk, ölüm, ayrılık, sevgilinin güzelliği gibi temalardan uzak kalmıştır. O daha çok eskilerin "hikemi" dedikleri felsefi, dini, metafizik meseleler üzerinde durmuştur. Ayrıca halkın bazı meselelerini ve ahlaki kusurları ele alarak okuyucuya öğütler vermeye, halkı bilgilendirip eğitmeye çalışmıştır. Ziya Paşa amacına ulaşmıştır. Lise mezunu herkes Ziya Paşanın bir veya birkaç beytini kısmen de olsa bilir veya birisi okuduğu zaman o beyitleri hatırlar. Baba ile oğul, ağabey ile kardeş, usta ile çırak, öğretmen ile öğrenci ilişkilerinde sıkça görülen öğüt – azarlama – dayak üçlemesini harikulade biçimde ifade eden; öğretmenlerin çoğunun bildiği, yeri geldikçe öğrencilerine okuduğu şu beyti işitmeyen yoktur sanırım: Nush ile uslanmayanı etmeli tekdir Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir İç bade güzel sev var ise akl u şu'urun Dünya var imiş ya ki yoğ olmuş ne umurun Canan gide rindan dağıla mey ola rizan Böyle gecenin hayr umulur mu seherinde Bu beyitler Ziya Paşanın 12 bentten oluşan Terkib-i Bent şiirine aittir. Bu şiirin 10. bendinde 10, diğer bentlerinde 11'er beyit vardır. Yani Terkib-i bent 131 beyitten oluşan uzun bir şiirdir. Bu uzun şiirin 4, 5, 9. ve 10. bentleri daha çok sevilmiştir. Yazımın başında söz ettiğim, özdeyiş haline gelen beyitler bu bentlerdedir. Ziya Paşa karamsar bir insandır. Talihten şikayet; bahtsızların, mazlumların asla mutlu olamayacağı, dünyanın çile çekme yeri oluşu gibi fikirleri birçok beyitte işler: Bi-baht olanın bağına bir katresi düşmez Baran yerine dürr ü güher yağsa semadan Fakat Ziya Paşaya hak vermemek elde değil. Karamsar insanların dillerine pelesenk ettikleri şu beyitler de Ziya Paşaya aittir: Bir katre içen çeşme-i pür-hun-i fenadan Başın alamaz bir dahi baran-ı beladan Yani yaşadığımız şu fani dünya kötülüklerle doludur. Bu dünyaya gelip de bir yudum su içerek dünya nimetlerinden faydalanan bir insan bir daha başını sıkıntı ve dertlerden kurtaramaz. Ziya Paşa aynı karamsarlıkla, aynı düşünceyi, farklı kelimelerle tekrar ifade ediyor: Asude olam dersen eğer gelme bu cihana Meydana düşen kurtulamaz seng-i kazadan Ziya Paşa, dünyanın fani oluşunu 5. bentte iki mükemmel beyitle ifade ediyor: Dehrin ne safa var acaba sim ü zerinde İnsan bırakır hepsini hin-i seferinde Bu beytin devamı olan beyit daha da meşhurdur ve bir atasözü gibi edebiyatseverler tarafından ezbere okunur: Seyretti hava üzre denir taht-ı Süleyman Ol saltanatın yeller eser şimdi yerinde İslam mitolojisine göre Hazret-i Süleyman'a peygamberlik gibi yüce bir sıfattan başka çok büyük bir servet de bahşedilmişti. Öyle ki gelmiş geçmiş insanların en zengini oydu. Bunlardan başka Allah'ın bir lutfu olarak kurda, kuşa, ateşe ve suya hükmedecek güçleri vardı. Bu kudret ve ihtişamın timsali olarak gökyüzünde uçabilen bir tahta sahipti. Ziya Paşa bu beyitte: "Süleyman'ın tahtı hava üzerinde uçuyordu derler, dünyanın geçiciliğine bak ki o muazzam saltanatın bile yerinde şimdi yeller esiyor." demektedir. Bu konuda halkımızın bir deyişi vardır: Dünya Sultan Süleyman'a bile kalmamış... Bu sözde ve Ziya Paşanın beytindeki Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman değil, Peygamber Süleyman'dır. Ziya Paşa maceralı bir hayat yaşamıştır. Sarayda görev yapmış; sadrazamlarla, padişahlarla sohbet etmiş; hükümetler değiştikçe gözden düşmüş, Yeni Osmanlılar Cemiyetine katılarak yurt dışına kaçmak zorunda kalmış, yurt dışında gazete çıkarıp hükümetin aleyhinde yazılar yazmış, hükümet değişince İstanbul'a gelip yüksek mevkilerde görevler üstlenmiştir. Sadrazam Ali Paşayı hicvettiği Zafername isimli mesnevisi de o dönemde meşhur bir eserdi. Terkib-i Bentte beceriksiz devlet adamlarını, alimleri eleştiren harika beyitler vardır. Yıldız arayıp gökte nice turfa müneccim Gaflet ile görmez kuyuyu reh-güzerinde Takdir edersiniz ki Ziya Paşa bu beyitte astronomi ile uğraşan bilim adamlarını eleştirmiyor. Şairin asıl anlatmak istediği, bazı insanların kendilerinden beklenen işlerle uğraşmayıp gerçekleşmesi imkansız ham hayallerin peşinde koşmaları ve gülünç duruma düşerek başlarına kötü işler açmalarıdır. Şimdi sıra, dillere pelesenk olmuş sözlerden dediğim bir beyte geldi: Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde Ne kadar doğru bir fikir değil mi? Güzel fikirler güzel biçimlerle ifade edilmelidir. İşte örneği... Ziya Paşa lafla peynir gemisi yürütenleri, iş değil laf üretenleri, boş teneke gibi çok ötenleri eleştirmeye devam ediyor: Onlar ki verir laf ile dünyaya nizamat Bin türlü teseyyüp bulunur hanelerinde Bu beyitte çizilen insan tiplerinin ne kadar çok olduğunu hepimiz biliyoruz. Lafa gelince mangalda kül bırakmayan, mahalle muhtarından Cumhurbaşkanına kadar herkesi eleştiren nice insan vardır ki çoluk çocuğuna söz geçiremez, evinde bir huzur ve düzen sağlayamaz. Ziya Paşa karamsar bir kişiliğe sahiptir, dedik fakat vatanına sadıktır ve inançlı bir insandır. Beşinci bendi yine atasözlerinden yararlanarak, özdeyiş haline dönüştürdüğü güzel bir beyitle bitirir: İnsana sadakat yaraşır görse de ikrah Yardımcısıdır doğruların Hazret-i Allah Yine aynı şiirin 8. bendinde aynı fikirleri şu beyitle dile getirir: Allah'a tevekkül edenin yaveri Haktır Naşad gönül bir gün olur şad olacaktır. Ziya Paşanın, atasözleri gibi unutulmayan beyitlerinden biri de "Huyu yumuşak kişilerin gazabından Allah'a sığın; yumuşak huylu atın çiftesi çok serttir." anlamına gelen aşağıdaki beytidir. Allah'a sığın şahs-ı halimin gazabından Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir. Devletin kendisine verdiği yetkileri kişisel çıkarları için kullanan yöneticiler vardır. Çıkarları için halka zulmeden, hatta devletin parçalanmasına ve çökmesine göz yuman insanlar her devirde az veya çok mevcut olmuştur. Devletini ve halkını soyan bu insanlar öyle güçlü ve nüfuzludur ki onları halkın çoğunluğu şerefli, vatansever zanneder. Fakat Victor Hugo'nun Sefiller romanında anlattığı, bir parça ekmek çalan kişi zindanlarda sürünür, kürek mahkumu olur. Ziya Paşa her devirde, her toplumda görülen bu acı sosyal gerçeği çerçevelenip duvara asılması gereken bir beyitle ifade etmiş: Milyonla çalan mesned-i izzette ser-efraz Birkaç kuruşu mürtekibin cay-ı kürektir. Bu beyitte anlatılanların doğruluğu şu son yirmi yılda kaç defa kanıtlandı değil mi? Ziya Paşa uyanıp da günümüze dönse "Hiçbir şey değişmemiş; boşuna yazmışım." diye hayıflanmaz mı? Milletimiz ruh asaletine önem verir. İnsanları dış görünüşüyle değil karakteriyle değerlendirmeye çalışır. Sonradan görmeleri, dönekleri sevmez. Biçim yönünden başka milletleri taklit edenler, dış görünüşleriyle başkalarını etkilemeye çalışanlar edebiyatımızda sürekli eleştirilmiş ve onlarla alay edilmiştir. Çünkü herkes bilir ki kılık kıyafetle bilgin, komutan, bey, hanımefendi olunamaz. Asalet insanın içindedir. Bir atasözümüzün dediği gibi insan yedisinde ne ise yetmişinde de odur. Ziya Paşa halkımızın bu konulardaki düşüncelerini özlü ve özgün bir ifadeyle şöyle anlatmış: Bed-asla necabet mi verir hiç üniforma Zer-duz palan vursan eşek yine eşektir Terkib-i Bend'in 10. bendi sosyal içerikli beyitlerden oluşmaktadır. Bu bentlerde konu Batı taklitçiliği, kendi vatanını ve milletini küçük görüp yabancılara şikayet etmek, hainleri ve hırsızları korumak gibi günümüzde de görülen sorunlardır. Ziya Paşa bazı ters uygulama ve anlayışların yeni çıktığını söylemektedir. Fakat bu olumsuzluklar günümüzde de devam etmektedir. Eski, kemikleşmiş, adeta kangren olmuş sorunlardır bunlar ve derhal neşterle kesilip atılmalıdır. Bu bendin ilk beyti şudur: İkbal için ahbabı siayet yeni çıktı Bilmez idik evvel bu dirayet yeni çıktı Sirkat çoğalıp lafz-ı sadakat modalandı Namus tamam oldu hamiyyet yeni çıktı Düşmanlara ahbabını zemm oldu zerafet Dildardan ağyara şikayet yeni çıktı İş ve memuriyet hayatı olan herkes Ziya Paşa'nın ne kadar haklı olduğunu çok iyi bilir. Özellikle yükselme hırsıyla yanıp tutuşan bazı insanlar çok çalışıp yeteneklerini göstermek yerine koltuğuna göz diktiği amirlerini, çalışma arkadaşlarını kötülemeye çalışır. Daha sonra koltuk kapma uğruna yağcılık, yardakçılık, kayırma, karalama, itham ve ihanet başlar. Sadıkları tahkir ile red kaide oldu Hırsızlara ikram ü inayet yeni çıktı Hak söyleyen evvel dahi menfur idi gerçi Hainlere amma ki riayet yeni çıktı Milliyeti nisyan ederek her işimizde Efkar-ı Frenge tebaiyyet yeni çıktı Ziya Paşa nur içinde yatsın. Keşke günümüzde de Ziya Paşalar olsaydı. Olsaydı da çarpıklıkları, kokuşmuşlukları böyle güzel şiirlerle haykırsaydı... Eyvah bu baziçede bizler yine yandık Zira ki ziyan ortada bilmem ne kazandık kaynak Dosya Eklentileri ziyapasa-terkibi_bend. jpg 59.4 KB Gösterim: 1,071

Bunların kaynağını biliyordum süpersiniz!