GİRİŞ 23 Aralık 1930 günü sabah saat 6.20'de Menemen Kazar Camii önünde başlayan, saat 9.00 sularında sona eren Menemen olayı hakkında bugüne kadar değişik yorumlar yapılmış, birçok şey yazılıp çizilmiştir. Burada bunlara kısaca değinerek olayın gerçek nedenlerini bulmaya çalışacağız. 1924-38 yılları arasında Türkiye'de çıkan 18 ayaklanmadan yalnızca Menemen Olayı'nın Batı Anadolu'da çıkmış olması onu farklı kılmaktadır. Nasturi, Zilan, Şeyh Said, Dersim, Ağrı gibi diğer 17 ayaklanmada etnik tema, bağımsızlık talebi, dış kışkırtmalar vb. önemli birer etken olmalarına karşın, Menemen Olayı için bunları söylemek mümkün değildir. Dahası, Menemen'de, Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'ya kıyasla hem okuma yazma oranı ve ekonomik gelişmişlik düzeyi daha yüksek, hem de kısmi sanayileşmenin etkisiyle, feodal kurum ve kişilerin nüfuzları daha azdır. Ayrıca yeni rejimin kolay ulaşabileceği bir yöredir. Bu özellikler göz önüne alınarak sorulacak sorular şunlardır:Menemen Olayı, yaygın biçimde kabul edildiği üzere, bir dinsel ayaklanma mıdır?Deli, esrarkeş, cahil altı kişinin başlattığı, bir anda ortaya çıkan "korsan" bir olay mıdır?2000 nüfuslu kasabadan 1500 kişinin etkin yada edilgen katılımıyla gerçekleşen olay sonrası adının "mel'un belde" olarak değiştirilip yöre insanının başka yerlere sürülmesi istenen Menemen halkının bu eylemdeki sorumluluğu nedir?Yoksa, gerçek neden, olayın başlatıcısı Derviş Mehmet'in, Çerkes Ethem'in yandaşlarından olması mıdır?Yoksa, akademik literatürde yer aldığı üzere, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın iktidara gelme hırsıyla gerçekleştirdiği bir kışkırtma mıdır? İşte bu araştırmada bu ve buna benzer sorulara yanıt arayarak Menemen Olayı'nı değerlendirmeye çalışacağız. OLAYIN OLUŞUM SÜRECİ Divan-ı Harp kararnamesinden, örgütlenmenin altı yıl önce tekke ve zaviyelerin kapatılması ve şapka devrimi üzerine başladığı anlaşılmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra halifelik kaldırılmış, laik bir dünya görüşü benimsenmişti. Türbeler, mahalle mektepleri kaldırıldı. Tarikatçılık, şeyhlik, dervişlik, müritlik, dedelik, seyitlik, babalık, emirlik, naiplik, halifelik, büyücülük, üfürükçülük, falcılık ve muskacılık 13 Aralık 1925 tarih ve 677 sayılı kanunla yasaklanmıştı. İşte yeni rejimin eski ayrıcalıklarını yok ettiği başında İstanbul merkezli Nakşibendi şeyhi Şeyh Esad'ın bulunduğu grup, Serbest Cumhuriyet Fırkasının olaylı İzmir gezisini bahane ederek böyle bir olay girişiminde bulunmuşlardır. Burada ilginç olan nokta, Esat Hoca'nın irticai faaliyetinin Cumhuriyet döneminden önce başlamış olmasıdır.31 Mart Vakası'nın hazırlayıcısı olduğu iddia edilen sultan II. Abdülhamit döneminde de benzeri çalışmalar yapan Esad Hoca, Erbil'e sürüldüğünü, ancak Sultan Reşat zamanında İstanbul'a dönebildiğini söylemiştir. Örgütlenmenin beyin takımından olan, ancak eyleme katılmayan ve kendini halifeler halifesi olarak tanıtan Manisa Tabur İmamlığı'ndan emekli Laz İbrahim Hoca, örgütlenmesini çevre kasaba ve köyleriyle sınırlı bırakmamış, Karadeniz kıyıları, Kayseri, Bursa, Balıkesir;Bergama ve Manisa başta olmak üzere Anadolu'nun birçok yerini dolaşarak Nakşibendi tarikatının kök salmasına çalışmıştır. Esad Hoca ise, İstanbul Erenköy ve Beykoz'da örgütlenmeyi sürdürmüştür. Esad Hoca sadece salt cahil halkı, kara takkelileri değil, tahsilli, kültürlü kişileri de etkileyebilmektedir. Olayda sorgusu alınan Mustafa adlı bir tanık, İbrahim Hoca'nın Menemen'e bağlı Horozköy'de vaaz verirken rakı içen ve şapka giyenlerin gavur olduğunu, bundan Cumhurbaşkanının sorumlu tutulması gerektiğini söylediği belirtilmektedir. Laz İbrahim'in, "şeyhim" dediği, "vaktiyle 40 tekkenin şeyhi olan" Esad Hoca'nın evinde yapılan bir toplantıda, yakında şapkaların atılarak tekrar fes giyileceği, halifelerin geleceği, tekkelerin yeniden açılacağı söylenerek devrimler aleyhine konuşmalar yapılmıştır. Nitekim kendini Mehdi ilan eden Derviş Mehmet'inde esrarlı zikir toplantılarında hükümetin Müslümanları gavur yapmayı amaçladığını, bütün memurların ailelerini açık saçık gezdiren kafirler olduğunu, kendisinin Cumhuriyeti yıkarak dini iade edeceğini sıkça yinelediği belirtilmektedir. Derviş Mehmet'in inançlarını yayarken izleyeceği güzergahta dikkate değerdir:Türkiye'deki örgütlenmeyi tamamlayınca Arabistan'a, oradan da Çin'e geçerek tüm Yahudileri Müslüman yapacak ve H. z. İsa ile birleşip oradan Avrupa'ya dönerek Avrupa devletlerini de dine davet edecektir. Çok geniş bir alana yayılan ve çok uzun bir zamandan beri zikir toplantılarını gizli kapaklı ve gözden uzak yerlerde değil, kahvehanelerde yapmakta olan tarikat karşısında hükümet, yalnızca ilgili kahvehaneleri kapatarak önlem alma yoluna gitmiştir. Menemen Olayı'nı rapor eden I. Kolordu Komutan Vekili Mustafa Paşa da bu dinci örgütlenmenin devletin güvenlik birimlerince gözlendiğini söyler: "Ben bu havalede için için işleyen bir yaranın mevcudiyetini sureti katiyyede hissetmekteydim. Bu hususta büyük bir dikkat ve asabiyetle takibat ve tahkikatta bulunulması ve bu yarayı işleyenlerin behemehal meydana çıkarılarak selameti memleket namına kamilen vücutlarının kaldırılması elzemdir, kanaatinde bulunduğumu arzederim" Olayın oluşum sürecini bu şekilde kısaca özetledikten sonra şimdi olayın başlaması ve gelişimine geçebiliriz.

OLAYIN BAŞLAMASI VE GELİŞMESİ Daha önce de değindiğimiz gibi Menemen Olayı'nın tetikleyicisi serbest Cumhuriyet Fırkası'nın olaylı İzmir gezisidir. Bilindiği üzere SCF Genel Başkanı A. Fethi Bey ve arkadaşlarının, Partinin örgütlenmesini geliştirdiği Batı Anadolu'ya 3 Eylül 1930'da başlattıkları gezinin 4 Eylül'deki uğrak yeri İzmir'dir. Güvenlik güçleri ile başta liman işçileri olmak üzere Fethi Bey'in yapacağı konuşmayı dinlemeye gelen yaklaşık 50000 kişilik halk kitlesi arasında çatışma çıkmış, bir çocuğun ölümüne yol açan toplantı, Cumhuriyet Halk Fırkalılarca sabote edilmiştir. Serbest Cumhuriyet Fırkası ile Cumhuriyet Halk Fırkasının çekişmesi Menemen Olayı'nın ortaya çıkabileceği kargaşa ortamını yaratmıştır. Olayın başlaması ve gelişimini Divan-ı Harp tutanakları ile olayı şahit olan kişilerin ağzından yazmak daha sağlıklı olacak diye düşündüğümüzden bunlara ağırlık verilmiştir. Şimdi olayın başlama aşamasını tutanaklarda geçtiği şekilde inceleyebiliriz. Giritli Mehmet, Şamdan Mehmet, Sütçü Mehmet ve Emrullah oğlu Mehmet Emin Manisa'da dört günden beri toplandıkları tatlıcı Mutaf Hüseyin'in evinde son olarak 6 Aralık 1930 Cumartesi günü toplanarak eylemin planını hazırlamışlardır. Kahveci çırağı Mustafa , Topçu çavuşu Hüseyin , Keçili Himmet oğlu Süleyman çavuş , Pabuççu Hüseyin oğlu Ali hazır bulundukları halde yapılan toplantıda vaka hakkında görüşmeler yapılmış ve bu müzakerede hadisenin cereyan sureti ve silahların tedarik şekli kararlaştırıldıktan sonra Giritli Mehmet evvela kendisi Şamdan Mehmet ve Sütçü Mehmet'le Paşaköy'e hareket edeceğine ve birgün sonrada Paşaköy'de Emrullah oğlu Mehmet, Ali oğlu Hasan, Nalıncı Hasan, Çakıroğlu Ramazan kendilerine katılacaklarını söyledikten ve gereken talimatı verdikten sonra orada hazır bulunan Topçu çavuşu Hüseyin, kahveci çırağı Mustafa, tatlıcı Mustafa ve Keçili Himmet oğlu Süleyman çavuş ve pabuççu Hüseyin oğlu Ali de silahlanarak bilahare arkalarından gelip kendilerine katılacaklarını vaat etmişlerdir. Geceleyin verilen kararın sabahleyin tatbikatına geçen Giritli Mehmet yanında Sütçü Mehmet, Şamdan Mehmet bulunduğu halde, Manisa'da Giritli İsmail ve bıçakçı Mustafa'nın çuval içinde verdikleri iki silahı alarak ve kendi bacanağı posta sürücüsü Kahya İsmail'in arabasıyla Paşaköy'e hareket edip bu köye vardıklarında analığı Rukiye'nin evine misafir olmuşlardır. Rukiye, keyfiyeti Giritli Mehmet'in köyde bulunan bacanağı Simavlı Osman'a ve bakkal Mehmet oğlu Abdurrahman'a anlatmıştır. İlk toplantıdan sonra verilen talimat veçhile bir gün sonra hareket edip kendilerine katılacak olan Emrullah oğlu Mehmet Emin, annesi Hasibe, karısı Emine, kız kardeşi Halide'nin malumatı altında ve hatta bu meyanda sanıklardan Hafız oğlu Simsar Mustafa'dan alacağı olan paranın karısına veya anasına verilmesini tembih ettikten sonra Ali oğlu Hasan, Nalıncı Hasan ve Çakıroğlu Ramazan ile beraber araba ile Paşaköy'e gelmiş, aracı bunlara Giritli Mehmet'in bacanağı Ahmet'in evine götürmüştür. Burada Ahmet bunlara yiyecek çıkarıp yedirdikten, çantalarına yemek koyduktan ve muyasalatlarından tam yarım saat sonra Rukiye'nin evinde aldıkları silahlarla ve beraberlerine Kıtmir dedikleri köpekle beraber hep birlikte gece yarısı Paşaköy'den çıkmışlar ve Bozalan'a hareket etmişlerdir.11 saat yürüdükten sonra Sümbüller köyü yolunda bir çamlıkta, su kenarında geceyi geçirmişlerdir. Burada Çakıroğlu Ramazan kendilerinden ayrılıp habersiz kaçmış ve Manisa'ya avdet etmiştir. Su kenarında uykudan kalkan grup, arkadaşlarından birini kaybettikten sonra yürüyerek Bozalan köyü kenarına gelmişlerdir. . Sütçü Mehmet köye girip akrabasına haber vermiş, Sütçü Mehmet'in damadı Hoca Mustafa bunları çay kenarında karşılayarak evvelden hazırladığı bir boş odaya alıp misafir etmiştir. Bu eve Hoca Mustafa da dahil olduğu halde Sütçü Mehmet'in kardeşi Hacı İsmail , Hacı İsmail'in oğlu Hüseyin (bu kişi de basıyla birlikte ölüm cezasına çarptırılmış, Şubat ayının 3/4 gecesi idam hükümleri infaz olunurken tam idam edileceği sırada kaçıp kurtulmaya muvaffak olmuş, bir müddet dağlarda dolaşmış, fakat bilahare dağda yakalanıp Menemen'e getirilmiş ve hakkında idam hükmü infaz olunmuştur) diğer oğlu Hasan her üçü beraberce yemek getirmişlerdir. Burada Giritli Mehmet Mehdiliğini ilan etmiş, köyde duymadık kimse kalmamış, bu meyanda köy ihtiyar heyeti bile keyfiyetten haberdar olmuşlardır. . Bu köyden Osman oğlu Hasan ve Mehmet oğlu Ahmet gruba hitaben Emiralem karakoluna uğrayıp orada bulunan iki jandarmayı öldürerek silahlarını almalarını ve kendileri de arkalarından Menemen'e gelip yardım edeceklerini söylemişlerdir. . Bir hafta kadar Bozalan köyünde kalıp bu köyde Mehdiliğini ilan eden Giritli Mehmet, bu durumdan hükümetin haberdar olup olmadığını anlamak maksadıyla kardeşi Hacı İsmail'in hemşiresinin kızı Fatma'yı ve Hacı Ali oğlu Mustafa'yı, güya çeyiz tedariki bahanesiyle Manisa'ya göndermiştir. Bu tetkik heyeti Manisa'da bulunan Sütçü Mehmet'in karısı Kezban'dan durumu anlayıp avdet etmişlerdir. Heyetin getirdiği haber kötüdür:Mehdilik dedikodusu Manisa'da duyulmuştur. İşte hükümetin keyfiyetten haberdar olduğu haberi getirilince Giritli Mehmet emriyle köy civarındaki çamlıkta Mehmet'in kardeşi Hacı İsmail ile Hacı Mustafa tarafından bir kulübe inşa edilmiştir. Bu kulübede tam bir hafta esrar içilmek suretiyle zikre devam eden grup 1930 yılı Aralık ayının 23üncü Salı günü menemen'e gitmek üzere yola çıkmayı kararlaştırmışlardır. Salı gecesi esrarkeş Mehdi başta Kıtmir adını verdikleri köpekte dahil, hep beraber yola çıkmışlardır. Evvelden haberdar edildiği için Görece köyünün berisindeki kömür ocağında, Hacı İsmail oğlu Hüseyin tarafından yakılan ateşte ısındıktan ve oraya gene evvelden haberdar olduğu için, Göreceli Mustafa oğlu Abdülkerim'in getirdiği yemekte yenildikten sonra bunların rehberliği ile yollarına devam etmişlerdir. Kafile Hasanlar geçidine varınca orada Kayıkçı Mehmet'in kayığı ile karşı tarafa geçmişlerdir. Grup Menemen kenarına geldiklerinde zeytinlikte biraz durup dinlendikten ve burada Giritli Mehmet avenesinin hepsine çifte çifte esrarlı sigara dağıtıp verdikten sonra hepsi dumanlı ve sarhoş kafalarla Menemen'e gelmişler ve saat altıyı yirmi geçe Müftü camiine girmişlerdir. Camide sabah namazı için gelmiş 8-10 kişi vardır. Manisa'da dağda kurdukları bir çardakta günlerce esrarlı zikir ve ayinler yapmış olan grup, bununda etkisiyle mihraba asılı bulunan ve üzerinde La ilahe İllallah İnna Fetahneke suresi yazılı yeşil bayrağı da alarak olayın cereyan ettiği belediye meydanına gelmişlerdir. Kafile Hoca Saffet Efendi'nin evi önüne geldiği vakit durmuş ve arkalarından gelen Mehdi Giritli Mehmet burada birdenbire kayboluvermiş ve biraz sonra da Hoca Saffet Efendi ile temasları, baş başa konuştukları görülmüştür. Hoca tam evine gireceği vakit Giritli Mehmet'in bir işareti ile grup Saffet Hoca'ya selam resmi ifa edip kendisini hürmetle selamlamışlar ve önlerinden Menemen'den gruba katılan Saim oğlu Boşnak Abbas tanca atmak suretiyle izharı şadmani ile gene Menemen halkından Cumai Balalı Remzi , Harputlu Ömer oğlu Mehmet ve Sümbüllü köylü Mehmet bunlara katılıp gene hep birlikte tekbir alarak belediye önüne avdet etmişlerdir. Derviş Mehmet, oradakilere kendini Mehdi olarak tanıtır;dini korumaya geldiğini ileri sürerek sınırda "yetmişbin kişilik Halife ordusu"nun beklediğini, öğleye kadar şeriat bayrağı altında toplanmayanların kılıçtan geçirilecekleri tehdidini savunur. Derviş Mehmet ve grubu yeşil bayrağı belediye meydanına dikerek etrafında dönmeye ve tekbir getirmeye başlarlar. Olayın tanığı bir kişi ise olayı şu şekilde tasvir etmektedir:Ben ve camiden çıkanlar bu hal karşısında donduk kaldık. Biraz sonra kendisine Mehdi süsü veren Derviş Mehmet elindeki bayrağı meydana dikti ve iyice tutturmak içinde ahaliden bir ip istedi. içimizden biri kuşağını çıkardı verdi. Nasıl oldu bilmiyorum, meydanı dolduran kalabalığın arasında, bayrak dikilirken el çırpanlar oldu. Mehdi sürekli elindeki saate bakarak etrafa okuyup üflediği toprağı savurarak söyleniyordu.-Bayrağın altından geçmeyen gavurdur! Namazdan çıkan halk hep meydana yığılıyordu. Tam o sırada jandarma yüzbaşısını gördüm. Çekine çekine ortaya ilerledi. Ne var? Ne oluyor ağalar? diye sordu. Mehdi;bugün hükümet açılmayacak, dükkanlar açılmayacak, camiye gireceğiz, dua edeceğiz, her şey düzelecek, her şey yoluna girecek diye cevap verdi. Jandarma Kumandanı pekala dedi, yürüdü gitti.

Gazinin Orduya Taziyetnamesi Menemen'de ahiren vukua gelen irtica teşebbüsü esnasında Zabit Vekili Kubilay Beyin vazife ifa ederken duçar olduğu akıbetten Cumhuriyet ordusunu taziyet ederim. Kubilay Beyin şehadetinde mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen'deki ahaliden bazılarının alkışla tavripkar bulunmaları, bütün cumhuriyetçi ve vatanperverler için utanılacak bir hadisedir. Vatanı müdafaa için yetiştirilen; dahili her politika ve ihtilafın haricinde ve fevkinde muhterem bir vaziyette bulunan Türk zabitinin mürteciler karşısındaki yüksek vazifesi vatandaşlar tarafından yalnız hürmetle karşılandığına şüphe yoktur. Menemen'de ahaliden bazılarının hataları bütün milleti müteellim etmiştir. İstilanın acılığını tatmış bir muhitte genç ve kahraman Zabit Vekilinin uğradığı tecavüzü milletin bizzat cumhuriyete karşı bir suikast telakki ettiği ve mütecasirlerle, müşevvikleri, ona göre takip edeceği muhakkaktır. Hepimizin dikkatimiz bu mes'eledeki vazifelerimizin icabatını hassasiyetle ve hakkile yerine getirmeğe matuftur. Büyük ordunun kahraman genç zabiti ve Cumhuriyetin mefkureci muallim heyetinin kıymetli uzvu Kublay Bey, temiz kanı ile cumhuriyet hayatiyetini tazelemiş ve kuvvetlendirmiş olacaktır. Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Büyük Erkanı Harbiye Reisi Müşir Fevzi Paşa Hazretleri, şu tamimle mektubu orduya tebliğ etmiştir: (Ayın Tarihi, cilt 20) "Zabit Vekili Kublay Beyin feci bir surette vuku bulan şehadeti münasebetile Reisicumhur Hazretlerinin ordumuza taziyetnameleri sureti aynen yukarıya dercedilmiştir. Bütün kıtaat ve müessesatta umum zabit ve neferler muvacehesinde merasimi mahsusa ile okunmasını tamimen tebliğ ederim. Yüksek ordumuz hakkında her vakit ızhar buyurulan ve bu defa da pek ali bir surette tecelli eden bu muhabbet ve hlssiyatı aliyeye karşı ordumuzun layezal rabıta ve şükranları Reisicumhur Hazretlerine bizzat arzolunmuştur. Bu kahraman arkadaşımızın şehadetinden dolayı teessürlerimi ifade ederken, bu aziz şehidin ruhunu tebcilen zati taziyetlerimin de bütün ordu arkadaşlarıma iblağını ayrıca rica ederim."

pehlivan dediğin dogru ama yanıldığın bir noktada o üç beş çapulcunun arkasında hep kanı pitlenmiş p kler vardır yoksa bizim insanımız kendi askerini vurmaz

Başbakan İsmet Paşa'nın , Denizli Milletvekili Mazhar Müfit ve 43 arkadaşının verdiği soru önergesi dolayısıyla yaptığı konuşma şöyle: (1 Ocak 1931) BAŞVEKİL İSMET PAŞA - Kanunuevvelin 23 üncü günü Menemen'de hadise vukua geliyor. Bu hadise hakkında aldığımız ilk raporlar; dökülen kanlar için bize şiddetli bir teessür ve vak'anın mahiyeti itibarile üç dört betbahtın devlet kanunlarına karşı çılgınca hareketi ve derhal cezalarını görmeleri fikri uyandırdı. Müteakip raporlar Kublay Beyin yaralandıktan ve dermansız düşdükten sonra şerirler tarafından tecavüze uğradığını -eleminizi tahrik etmiyeyim, tafsilatını hepimizin bildiği tarzda- vahşiyane muamele gördüğünü bildirdi. Ayni zamanda nazarı dikkatimizi celbetmiş olan şey, hadisede hazır bulunan halkın ilk raporlara göre kayıtsız ve hissiz bir halde seyirci kalmasıdır. Bu kadar malumat bile eşkıyanın dolgunluğunu, husumetlerindeki vahşetin havsalanın almıyacağı derecede köklü olduğunu sonra etrafta bulunan kalabalığın, seyircilerin anlaşılmaz bir haleti ruhiye içinde şaşkın - lehlerine tefsir etmek için - şaşkın bir halde bulunduklarını bize telkin ediyordu. Fakat meselenin bu kadarı da ehemmiyetle nazarı dikkatimizi celbetmek için kafi idi. Bundan sonra aldığımız rapor, hadise hakkında bildiğimiz tafsilattan bir kısmını verir ki seyredenlerden bir kısmının tasvipkar bir haleti ruhiye gösterdiklerini ilave ediyordu. O zaman bir kaç noktai nazardan hadise bütün intibahımızı açmış, bütün nazarlarımızı kendi üzerine celbetmiş bir hale geldi. Kanuna karşı hareket karşısında son kuvvet olmak üzere celbolunan bir asker müfrezesinin başında bulunan 21 - 22 yaşında bir çocuk, hiç vazifesi olmadığı halde, bilakis kendisini celbeden ihtiyaç ve kendisinin esas san'atı derhal silahını kullanmağı emrettiği halde onun asaleti, toplnmış olan vatandaşları kan dökmeden nasihatla, ihtarla yola getirmek gayretine sevketmiştir. Bu asaletin 21 - 22 yaşında bir gence karşı hazırladığı muamele hiç bir suretle kabul tefsir ve tevil görünmüyordu. Hepimiz ailelerimizde yetişdirdiğimlz çocuklardan bir kurban vermiş olduk. Hepimiz bu kurbanda vatan için büyük ümitlerle yetiştirilen genç ve kahraman zabitlerden vatandaş elile feda edilmiş bir şehit gördük. Bir taraftan teessür ve teellüm, zaptolunmaz bir halde iken, diğer taraftarı da Devlet memuru ve Büyük Millet Meclisi karşısında mes'ul adamlar sıfatile, hadisenin mahiyet ve hakikatını tetkik etmek mecburiyetinde bulunduk. Bir muhit ne kadar zehirlenmiş olmak lazımdır ki insanlar temiz tefekkür ve muhakeme kabiliyetinden bu kadar aşağı dereceye düşsünler. Hikayesine tahammül edemediğimiz manzaraların filen vukuunu bu kadar soğuk kanlılıkla seyredebilsinler. Sonra Devletin müsellah kuvvetleri hadiseye çağırılmışken, bu kuvvetlerin ellerindeki silahın hiç şüphe götürmez kudretlerine, muhakkak işletilmesine karşı bu kadar meydan okur bir haleti ruhiye gösterebilsinler! Müddei umumi derhal işe vaziyet etti. İlk temaslardan az zaman zarfında, hakikaten adliyenin gayret ve dirayetile, bir çok hakikatlar meydana çıktı. İlk çıkan hakikatlar hadiseyi ika eden çetenin on gündenberi böyle mehdilik fikrini etrafa yaydıklarını, husumet saçtıklarını, sonra uğradıkları bazı köylerde silahlandıklarını, müzaheret gördüklerini ve Menemen Şehrini daha evvel keşfederek tertiple girdiklerini gösterdi. Kezalik tahkikat, bu hadisenin filen ikama on gün evvel başlanmış olduğunu ve fevran üç dört kişi tarafından deruhde edilmiş bir teşebbüs olmayıp daha evvel Manisa'da iki üç aydanberi bir takım içtimalar neticesinde kararlaştırılmış, büyük şehirler arasında gidişler, gelişlerle tanzim olunmuş, sonra bizzat Menemen Şehri içinden bu çetenin geleceğini bilen ve onlar gelince kendilerine müzaheret için bir takım esbap hazırladıklarını söyliyen adamlarla çerçevelenmiş bulunduğunu ifade etti. İlk tahkikat bu şekli verince o halde mesele şümullü bir tertibin harekete geçmesi suretinde telakki olunmak tabii idi. Yine görüldü ki adli tahkikatla tesbit olunan bu tertibin hareket safhasında öne sürülen müddeası din davası idi. Yani yüzlerce senedenberi dini siyasete alet ittihaz eden bütün hareketlerin bir tekerrürü görülüyordu. Elbette bunu tertip edenlerin din perdesi arkasında takip ettikleri bir takım maksatları vardı. Bu maksatlardan bir kısmını belki bizzat hareket edenler, cinayet yapanlar ve bu uğurda canlarını verenler biliyordu, bir kısım maksadı belki onlar da bilmiyorlardı. Hadise hakkında bu gün bildiklerimiz sureti umumiyede bundan ibarettir. Hal için ve ati için alınacak tedbirleri tayin etmek üzere hadiseyi muhtelif cephelerden dikkatli olarak mütalea etmek zarureti vardır. Bir defa hale taalluk eden tedbirler için karar vermekte, Hükümet kendisini kat'i vazifeler karşısında gördü. Teşkilatı esasiye; vatan ve Cumhuriyet aleyhinde fiili teşebbüs vukuunu müeyyit kat'i emareler görüldüğü vakit Hükümete bir ay müddetle idarei örfiye ilan edebilmek salahiyetini veriyor.

Orta okuldayken bu konuya geldiğimizdehep o anı düşünmüştüm Kubilay komutanımızı.. Ama kanı yerde kalmadı kalamayacakta hiç.. Rahat uyu komutanım.. Saygılar

KUBİLAY OLAYI... Cumhuriyet rejiminin 1925 yılındaki Şeyh Sait isyanından sonra tanık olduğu ikinci önemli irtica olayı... 23 Aralık 1930 "Kubilay Olayı", Cumhuriyet tarihinin en önemli olaylarından biridir. Menemen olayının izleri toplumsal bellekten hiç silinmedi. Kubilay "devrim şehidi" olarak simgeleşti Adı Mustafa Fehmi Kubilay. Baba adı Hüseyin, ana adı Zeynep. Giritli bir ailenin çocuğu. 1906 doğumlu. Kubilay bir öğretmen. Cumhuriyet öğretmeni. 1930 yılında İzmir'in Menemen İlçesi'nde askerlik görevini yapıyor. O sırada 24 yaşında. Bu genç insan, Menemen de 23 Aralık 1930 da şeriat isteyenler tarafından öldürüldü. Genç Cumhuriyet rejiminin 1925 yılındaki Şeyh Sait isyanından sonra tanık olduğu ikinci önemli irtica olayı, "Menemen Olayı - Kubilay Olayı" olarak tarihe geçti. Menemen olayının izleri toplumsal bellekten hiç silinmedi. Kubilay "devrim şehidi" olarak simgeleşti. Kubilay Olayı ile ilgili olarak, Atatürk'ün Silahlı Kuvvetlere mesajı, Genelkurmay Başkanı'nın mesajı, TBMM'de soru önergesi ve Başbakan İsmet İnönü'nün konuşması, Bakanlar Kurulu'nun sıkıyönetim ilanı kararı, Sıkıyönetim ilanının TBMM görüşmeleri, yargılamanın ilk günkü tutanakları, Savcılığın Esas Hakkındaki İddianamesi, Divanı Harp Kararnamesi, TBMM Adliye Encümeni Mazbatası ve TBMM Genel Kurul kararları, tam metin olarak yer almaktadır. Menemen de 23 Aralık 1930 da patlak veren Cumhuriyet karşıtı olayda yedek subaylığını yapmakta olan öğretmen Kubilay şeriat isteyenler tarafından öldürüldü. Olayın elebaşısı mehdi olduğunu iddia eden Giritli Mehmet adında Nakşibendi tarikatına bağlı biriydi. 7 Aralık ta 6 müridiyle Manisa dan yola çıkan Derviş Manisa dan yola çıkan Derviş Mehmet, 23 Aralık sabahı, gün doğarken Menemen e girdi. Belediye Meydanında çevresine topladığı yaklaşık yüz kişiyle zikrederek şeriat ilan etmeye kalkıştı. Meydandaki kalabalığın bir bölümü çağrısına uymuş, bir bölümü ise seyirci kalmayı yeğlemişti. Silahlı olan asiler bir müfrezenin başında olaya müdahale eden yedek subay Asteğmen Kubilay ı hemen ardından da Hasan ve Şevki adındaki iki mahalle bekçisini öldürdüler. Olay, arkadan yetişen askeri birlikler tarafından şiddetle bastırıldı. Bu arada Derviş Mehmet de vuruldu. Kaçanlar yakalandı, ilişkisi olanlar hakkında hemen kovuşturma başlatıldı. 27 Aralık ta, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ile Ordu Komutanı Fahrettin Paşa İstanbul a giderek Dolmabahçe Sarayı nda Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal e olay hakkında bilgi verdiler. Mustafa Kemal Paşa, 28 Aralık ta orduya gönderdiği başsağlığı mektubunda şöyle diyordu: "Mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen deki ahaliden bazılarının alkışla tasvipkar bulunmaları bütün cumhuriyetçi ve vatanperverler için utanılacak bir hadisedir." 31 Aralık 1930 da toplanan bakanlar kurulu, Menemen ilçesi ile Manisa ve Balıkesir merkez ilçelerinde bir ay süre ile sıkıyönetim ilan edilmesine karar verdi. Sıkıyönetim komutanlığına 2. Ordu Kumandanı Fahrettin Paşa , Divan-ı Harp Reisliği ne 1. Kolordu Komutan Vekili Muğlalı Mustafa Paşa atandı. Olay 1 Ocak 1931 de Denizli Milletvekili Mazhar Müfit ve arkadaşlarınca verilen soru önergesiyle TBMM Gündemine getirildi. Soru önergesini Başbakan İsmet Paşa cevaplandırdı. Daha sonra Sıkıyönetim ilanına ilişkin önerge tartışıldı ve oybirliğiyle kabul edildi. 7 Ocak 1931 de Çankaya da, Mustafa Kemal Paşa başkanlığında, Başbakan İsmet Paşa, Meclis Başkanı Kazım Paşa , Sıkıyönetim Komutanı Fahrettin Paşa , İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Milli Savunma Bakanı Zekai Bey in katıldıkları bir toplantı yapıldı ve Menemen Olayı bütün yönleriyle ele alındı. Olayın gerici nitelikte, düzenli ve siyasi olduğu görüşüne varıldı. Sıkıyönetim mahkemesi, 105 sanığı 15 Ocak 1931 de yargılamaya başladı. Duruşmalar, 25 Ocak ta sona erdi ve 105 sanıktan 37 si için ölüm cezası verildi. 6 sının ölüm cezası yaş haddi nedeniyle 24 yıl idama bedel hapis cezası na çevrildi. Diğer sanıklardan 20 sine bir yıl, 14 üne üç yıl, 6 sına 15 yıl, birine 12,5 yıl hapis cezası verildi, 27 sanık beraat etti. Karar, 31 Ocak 1931 de TBMM ye sunuldu. Aynı gün Adalet Komisyonu nda görüşüldü. Komisyon, 31 ölüm cezasından 28 ini onayladı. 2 kişinin ölüm cezasını 2 yıl hapis cezasına cezaları onayladı. Ölüm cezaları 3 Şubat 1931 de yerine getirildi. Sıkıyönetim, 28 Şubat 1931 de Manisa ve Balıkesir den, 8 Mart 1931'de de Menemen den kaldırıldı. evirdi. Bir kişinin cezası da, ölmesi nedeniyle kalktı. TBMM Genel Kurulu, 2 Şubat 1931 de Sıkıyönetim, 28 Şubat 1931 de Manisa ve Balıkesir den, 8 Mart 1931'de de Menemen den kaldırıldı. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün, orduya mesajı şöyle: 28 Aralık 1930 Gazinin Orduya Taziyetnamesi Menemen de ahiren vukua gelen irtica teşebbüsü esnasında Zabit Vekili Kublay Beyin vazife ifa ederken duçar olduğu akıbetten Cumhuriyet ordusunu taziyet ederim. Kublay Beyin şehadetinde mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen deki ahaliden bazılarının alkışla tavripkar bulunmaları, bütün cumhuriyetçi ve vatanperverler için utanılacak bir hadisedir. Vatanı müdafaa için yetiştirilen; dahili her politika ve ihtilafın haricinde ve fevkinde muhterem bir vaziyette bulunan Türk zabitinin mürteciler karşısındaki yüksek vazifesi vatandaşlar tarafından yalnız hürmetle karşılandığına şüphe yoktur. Menemen de ahaliden bazılarının hataları bütün milleti müteellim etmiştir. İstilanın acılığını tatmış bir muhitte genç ve kahraman Zabit Vekilinin uğradığı tecavüzü milletin bizzat cumhuriyete karşı bir suikast telakki ettiği ve mütecasirlerle, müşevvikleri, ona göre takip edeceği muhakkaktır. Hepimizin dikkatimiz bu mes eledeki vazifelerimizin icabatını hassasiyetle ve hakkile yerine getirmeğe matuftur. Büyük ordunun kahraman genç zabiti ve Cumhuriyetin mefkureci muallim heyetinin kıymetli uzvu Kublay Bey, temiz kanı ile cumhuriyet hayatiyetini tazelemiş ve kuvvetlendirmiş olacaktır. Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal alıntıdır...

Bu gün istikbal için o maddelerden istifade edilmelidir. Onlar da şu idi: Mesela; mercii muhakeme neresidir? Burada ekseriya ihtilaf ve salahiyet meselesi zuhur edebilir. Salahiyet meselesile uğraşmamak için ya fi'lin vaki olduğu yerdir ve yahut maznunun tevkif edildiği yer mercii muhakemedir. Bunu kabul etmiştik, bu gibi ceraim esbabı için mehakim tarafından behemehal muvakkat tevkif müzekkeresi verilir ve tevkif edilir ve muhakemesi mevkufen icra edilir. Bunu kabul etmek lazımdır ve yine bu kanunun bir maddesinde diyordu ki celp ve davet gibi merasim yoktur, mahkeme doğrudan doğruya maznunu, mücrimi ihzar eder. Bunu da kabul etmek lazımdır ve yine bu kanunun usule tealluk eden bir maddesinde diyordu ki muhakeme nihayet bir mazerete müstenit olmazsa yirmi günde intaç edilir. Bunların hükümleri B. M. Meclisinin tasdikına iktiran etmek şartile derhal icra olunur. Artık hükmü lahikin temyizi yoktur, kat'idir. İstikbal için olacak kanun için, bu usullerin kabulu kafi gelir. Böyle bir kanun tanzim edilirse muhakeme usulünde sürat temin edilir. Adliye memurlarımızın eline verecek olursak usul ahvali mümasilede idarei örfiyeye luzum bile kalmaz zannındayım. Bu hal ve istikbalde bu gibi vakayi hakkında yapılacak tedbirlerdir. Fakat acaba esaslı bir tedbir, son bir tedbir daha var mıdır? Evet vardır. Bu çıbanları çıkartan bir bünye, bir vücut vardır. Bu çıbanların çaresini bulduk, fakat esas olan bünye marazının tedavisi bu günün, yarının meselesi değildir. Tedavisi senelere muhtaçtır. Mesela bunda talim ve terbiye kısmı var, bunda propaganda kısmı var, neşriyat kısmı vardır ki bunlara Hükümetimiz zaten ehemmiyet vermiştir ve bir kat daha sarfi mesai edeceğinde şüphe yoktur. Binaenaleyh Hükümetimizin bu günkü tedbirlerine bendeniz kat'iyen taraftarım ve tasvip ederim. Heyeti Celileniz de zannederim buna iştirak ederler. . Bu meselede calibi nazarı dikkat bir nokta var; bilirsiniz ki Türkün bir an'anesi, bir şiarı vardır. Sokakta iki kişi kavga ederse tavassut eder ve ayırır, bu mutavassıtlann çoğu kanını akıtır ve hatta ölenler de vardır. Fakat bu ahvali mümasilede hala yine kanını akıtacak adamlar, yani mutavassıtlar vardır. Fakat maalesef Menemen vak'asında bu an'ane ve Türkün şiarı nerede kaldı bilmiyorum. Göz önünde yirmi iki yaşında bir zabit vekili, bir genç ordunun bir cüz'ü ifayı vazifeye gidiyor, vuruluyor. Bununla da iktifa etmiyorlar. Yirmi dakika uğraşarak kör bir bıçakla muhterem şehidin başını göğdesinden ayırıyorlar. Bunun karşısında binlerce halk lal olup kalmışlar. Belki korkmuşlardır diyelim ve bir an için bunu kabul etmiş olalım. Fakat efendiler, o avazei takdis ve tahsin ve o alkışlar ne demektir? Bunu insanın havsalası almıyor ve bundan anlıyorum ki Cumhuriyet, inkılaba ne kadar gayızları varsa bu feci ve hunrizane hareketlerile muhterem ordumuza karşı kin ve gayızları o derece hainanedir. Bu kara kuvvet ve mel'un kuvvet bilmelidir ki bizde yeni bir vatan temin eden bu ordu daima cumhuriyetin ve inkılabın nigahbanıdır ve daima olacaktır . Efendiler; tasti etmeyim. Muhterem şehit Kubilay'ın ruhu müsterih olsun, onun ideali, onun mefküresı olan Cumhuriyet ve inkılabını kimse tevakkuf ettiremez. O daima yürüyecektir ve daima yürüyecektir . Çünkü efendiler, Kubilay gibi içinde binlerce kişi bulunan ve daima o kara yılanın gırtlağına sarılacak ve daima ezecek ve zehrini saçamıyacak bir hale sokacak bir gençlik vardır. Bütün vatandaşlar müsterih olsun ki Cumhuriyet rejimi ve inkılap, bu, tevkif edilemez, yürüyecektir, efendiler . REİS - Efendim; Başvekil Paşa Hazretleri suale cevap verdiler. Sual sahibi de bunu kafi görüyor. Bu münasebetle Başvekil Paşa Hazretleri idarei örfiye ilanı hakkındaki esbabı da izah buyurmuşlardır. AĞAOĞLU AHMET B. - Paşam bendeniz de söz isterim. REİS - Mesele sual ve cevaptan ibarettir.

OLAY SONRASI GELŞİMELER VE DİVAN-I HARP MAHKEMESİ Menemen Olayı sonrası hükümet hemen olaya el koyarak bir araştırma ekibini Menemen'e olay incelemesi için göndermiştir. Bu olay gazetelerde geniş yer tutmuş, olayın seyri adım adım takip edilmiştir. Örneğin Yakup Kadri, Menemen Olayı'nı Osmanlı tarihindeki Hafız Paşa ve Şakip Aslan vakalarına benzeterek, devrimlerin daha hiçbirşeyi değiştirmediğini söyler. Yunus Nadi ise "şeriat isteriz" diyen mürtecilerin aslında "yenilik istemeyiz" demek istediklerini, bununda bu ülkeden kökünden sökülüp atılması gereken bir yeniçeri geleneği olduğunu belirterek "yoksa ne o zaman ne de şimdi din ortadan kalkmıştır ki, onu yeniden istemeye gerek olsun" der. Yunus Nadi bir başka yazısında da, bu tür olayların yinelendikçe cezalarının daha sert olabileceğini kaydeder. Vakit gazetesi, Menemen Olayı'na yer veren yabancı asın organlarından İskeçe'de yayımlanan Yeni Adım ve Bağdat'ta yayımlanan El-Irak gazetelerinin kınayıcı yazılarına yer vermiştir. Kısacası gerek hükümet yanlısı, gerekse hükümet karşıtı basının ve kamuoyunun Menemen Olayı'na duyarlılıkla tepki gösterdiği söylenebilir. Gazeteler arasında Menemen Olayı'nı en ayrıntı bir biçimde veren gazetelerden birisinin Son Posta gazetesi olması önemlidir. Bunun önemi, Son Posta'nın SCF'nin yayın organlarından birisi olarak tanınması ve SCF'nin 17 Kasım 1930'da kurucularınca kapatılmasından sonra bile, partinin ideoloğu Ahmet Ağaoğlu'nun bu gazetede hükümeti eleştiren yazılarını sürdürmesinden ileri gelir. Son Posta'nın, olaydan dolaylı olarak SCF'nin sorumlu tutulması ihtimalinden duyduğu tedirginlikle de bu duyarlılığı gösterdiği ileri sürülebilir. Olay sonrası Menemen, Manisa vb. illeri de kapsayan bir sıkıyönetim ilan edilmiştir. Yakalananların sorgusuna başlanmış, bunların ifadeleri sonucu yeni tutuklamalar yapılmıştır. Kubilay ile Şevki ve Hasan'ın cenazeleri,24 Aralık 1930 tarihinde bir törenle Menemen'e defnedilmiştir. Olayın hemen ardından Menemen'de Ayyıldız tepede Kubilay ile Bekçi Hasan ve Bekçi Şevki adına anıt dikilmiştir. Gazi Mustafa Kemal Paşa,27 Aralık 1930 tarihinde Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak'a gönderdiği mektupta özetle "Kubilay Bey'in şehit edilmesinde mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen'deki ahaliden bazılarının alkışla tasvipkar bulunmaları Cumhuriyetçi vatanperverler için utanılacak bir hadisedir. Büyük ordunun kahraman genç subayı ve Cumhuriyetçi idealist öğretmen heyetinin kıymetli uzvu Kubilay Bey, temiz kanı ile Cumhuriyetin hayatiyetini tazelemiş ve kuvvetlendirmiş olacaktır..."demiştir. Menemen Olayı TBMM'ye, Denizli Milletvekili Mahzar Müfit Bey ve 43 arkadaşının 1 Ocak 1931'de Başvekil İsmet Paşa'ya verdikleri soru önergesiyle yansır. Önergede, hükümetin Menemen Olayı öncesi aldığı ve olay sonrası alacağı önlemler sorulmaktadır. Başvekilin açıklamaları, olay öncesi bir irtica şebekesinin örgütlenmesinden hükümetin haberinin olmadığı, ancak olay sonrası yapılan incelemelerde bu hareketin planlı ve geniş çaplı olduğunun farkedildiği yönündedir. Olay sonrası hemen Divan-ı Harp toplanarak başına da General Mustafa Muğlalı tayin edilmiştir. Bir ayı aşkın süren sorgulama ve tutuklamaları basından ve resmi kanallardan takip edecek olursak karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır: Menemen, Bozalan, Paşaköy, Akhisar, Horozköy, Manisa ve Balıkesir'de tevkifat yekunu 68'dir. Bunların dördü kadındır. İrticanın İstanbul'dan Şeyh Esad tarafından idare edildiği ortaya çıkmış ve İstanbul'da tevkif edilen İbrahim Hakkı Hoca Manisa'ya getirilerek olay sırasında alkışlayan 22 kişi tutuklanmıştır. İstanbul'da tutuklananlar vapurla İzmir'e gönderilmiştir. Mürtecilerin Antalya'da da mümessilleri vardır. Şeyh Esad'ın oğlu da tutuklananlar arasındadır. Bunlardan başka Filorina mübadillerinden Molla Hasan oğlu Mehmet Usta, Mevlüt, Haşim, Ali Koç, Yakup oğlu Ali ve Ragıp oğlu Osman'da vardır. Alaşehir'de 21 kişi tutuklanmış ayrıca Nakşibendi şeyhi Demircili Ali yakalanmıştır.4 Ocak'ta Şeyh Esad'ın sorgusuna başlanmış, bu sayede gizli tekke sahibi birçok şeyhte yakalanmıştır. Ayrıca Akhisar'da gizli tekke hayatı yaşatmaya çalışan Kömürcülü Şeyh Sadık ve Nakşibendi mensubu Ahmet, Hasip, Hayati ve Haydar namında dört kişi yakalanmıştır. 7 Ocak'tan itibaren örfi idare başlamış, Menemen kazasıyla Manisa ve Balıkesir merkez kazalarında örfi idare ilan edilmiştir. Örfi idare reisi Fahreddin Paşa, İzmir'e hareket ederek olay hakkında gazetecilere bilgi vermiştir. Buna göre; "İdare-i Örfiye mıntıkası üç kısma ayrılmıştır. Birinci kısım Balıkesir kazasıdır ve kumandanı Ferik Ali Hikmet Paşa'dır. İkincisi Ali Muzaffer Paşa'nın kumandasında bulunan Manisa mıntıkasıdır. Üçüncüsü de Miralay İhsan Bey'in kumandası altında bulunan Menemen'dir. Bu kumandanlar kendi mıntıkaları dahilinde icabı halinde vilayetlerle müzakere ederek tatbikata geçerler ve lüzum gördükleri takdirde bana da müracaat edebilirler" demiştir. İlk olarak Kubilay Bey'i şehit edenlerin muhakemesine, sonra da Şeyh Esad ve arkadaşları muhakeme edilecektir.23 Ocak'ta örfi idarenin 15 gün daha uzatılması gündeme gelmiştir. Ayrıca meşhur İngiliz casusu Lawrence'ın arkadaşı olan İngiliz casusu Holştayn Bağdat'taki Nakşilerle temas ederek birtakım talimatlar vermiştir. Bundan son irtica hadisesinde tesiri olduğu düşünülmektedir. Yapılan sorgulama ve soruşturmalar sonucunda 200'e yakın kişinin muhakemesinin süratle yapılması kararlaştırılmıştır. Tutuklananları bu şekilde kısaca özetledikten sonra şimdi sorgulamalar ve karar aşamalarından kısaca bahsetmek gerekmektedir. Menemen Olayı'nın elebaşlarından olan ve Müftü Mescidindeki yeşil bayrağı alıp meydana çıkararak 23 Aralık 1930 gününün sabahından itibaren irtica hareketini başlatan Nalıncı Hasan (idam cezası verilmiş, ancak yaşının küçük olmasından dolayı 24 sene hüküm giymiştir) ismindeki mürteci, yapılan sorgulamasında "... İstanbul'da Laz İbrahim Hoca vasıtasıyla Şeyh Esad'ı ziyaret ettiğini, bir süre Erenköy'deki köşkünde misafir kaldığını, bu zaman zarfında köşkteki konuşmaların hükümet aleyhinde olduğunu, orada bulunan Laz İbrahim Hoca'nın da "şapkaların atılacağına, feslerin giyileceğine, halifeliğin geleceğine, tekkelerin yeniden açılacağına" dair sözlerini duyduğunu belirtmiştir. Mahkemede hakkında idam kararı verilip çok yaşlı olduğu için 24 sene hüküm giyen, ancak tutuklu bulunduğu sırada ölen Erbilli Şeyh Esad'ın yapılan sorgulamasında "Nakşibendi tarikatındayım.60 senedir bu tarikata mensubum. Ancak hükümetin çıkardığı tekke ve zaviyeler kanunundan sonra tarikatla bir ilgim kalmadı. Erenköy'deki yalıda sade bir hayat yaşamaktayım" demiş;masum olduğunu, hükümete karşı olmadığını sözlerine eklemiştir. Kaydetmeye değer iki önemli nokta da, Divan-ı Harp Örfi Savcı yardımcısı A. Fuat Bey'in esas hakkındaki mütalaasında yer alan, Menemen Olayı'nın birçok sanığının çıktığı Horozköyü halkının %80'inin İbrahim Hoca'nın müridi olarak Nakşibendi tarikatına katılmış olmalarına karşın 1924'te Türkiye'ye göçmüş olan bu Rumelili topluluğun çoğunun 30'lu yaşlarında olmalarına karşın aralarında hala abdest almayı ve namaz kılmayı bilmeyenlerin bulunduğu, hatta bazılarının Allah'ın İstanbul'da olduğunu sandıkları bilgisi ikincisi ise dünyadaki tüm Yahudileri Müslüman yapma misyonunu üstlenen Derviş Mehmet ve arkadaşlarının eylemlerini destekleyen ve Menemen Olayı sonrası suçu sabit görülerek idam cezasına çarptırılanlardan birinin de Josef Biton adlı bir Yahudi olmasıdır. Ayrıca SCF'nin Menemen Olayı ile ilişkilendiren olgu, kendini o denli güçlü duyumsatmıştır ki, Divan-ı Harp soruşturmalarnda sanıklara SCF'nin olaylı İzmir gezisine katılıp katılmadıkları bile sorulmuştur. Divan-ı Harbin yaklaşık bir ayı aşkın soruşturma ve tutuklamalarından sonra 3 Şubat'ta idam hükümleri uygulanmaya başlanmıştır. İdama mahkum olan 28 mahkumdan Mehdi'nin arkadaşı Mehmet Emin, Menemenli Jozef, Manisalı Hacı Paşazade Ragıp, Manisalı Şeyh Rafız Ahmet, Alaşehirli Şeyh Ahmet Muhtar, Manisalı tatlıcı Hüseyin, Şeyh Esad'ın oğlu Mehmet Ali hükümet meydanında, Menemenli Ramiz, Menemenli Hüseyin, Menemenli Osman, Manisalı İbrahim, Laz İbrahim Hoca'da istasyonda, Bozalanlı Koca Mustafa, Bozalanlı Hüseyin, Şimbilli Mehmet, Menemenli İbrahim, tabur imamı Hoca İlyas, Manisalı Topçu Hüseyin, Manisalı Süleyman Çavuş, Bozalan'dan Hacı İsmail, Menemenli Süleyman, Manisa'dan kahveci Mustafa isimli kişilerde tuzpazarında ve bedesten ile sinema önünde asılmışlardır. İdam edilenlerin yanında 24 sene,15 sene,3 sene,1 sene gibi cezalara çarptırılan kişilerde bulunmaktadır. Olayda ihmalkarlığı görülen Manisa Belediye Başkanı ve Menemen Jandarma Komutanı ise sorgularından sonra serbest bırakılmışlardır. Sorgulama ve tutuklamalar ve idam hükümlerinin uygulanmasından sonra da devam etmiştir. Bunlardan Balıkesir'de yakalanan 25 kişiden kadın olan 9'unun göğüs ve baldırlarında barut ile işlenmiş ayetler bulunduğu ortaya çıkmıştır. Nakşibendilik adı altında bu gibi faaliyetlerde bulunan Tevfik Hoca tutuklanmıştır. Konya'da da tutuklamalar olmuştur. Şubat 1931 gazetelerinde ayrıntılı bir biçimde anlatılan bu sorgulamalarda Balıkesir, Alaşehir, Konya vb. birçok ilden olayla ilgisi olduğu düşünülen birçok kişi mahkemeye çıkartılmış, bir kısmi tutuklandığı gibi bir kısmı da beraat etmiştir.

Cumhuriyetin kuruluş dönemlerinde meydana gelen provakasyonlardan biri daha -tıpkı Şeyh Sait olayı gibi- gündemimizdeki yerini almış. Üç-beş kendini bilmez çapulcu Jandarma Karakolu'nun hemen dibinde Kubilay isimli askeri şehid etmişti. Bu apaçık tüm Müslümanlardan rahatsız olanların -maalesef- başarılı bir provakasyonudur. Olan masum halka olmuştur.

23 Aralık 1930... Menemen Olayı Adı Mustafa Fehmi Kubilay. Baba adı Hüseyin, ana adı Zeynep. Giritli bir ailenin çocuğu. 1906 doğumlu. Kubilay bir öğretmen. Cumhuriyet öğretmeni. 1930 yılında İzmir'in Menemen İlçesi'nde askerlik görevini yapıyor. O sırada 24 yaşında. Bu genç insan, Menemen'de 23 Aralık 1930'da şeriat isteyenler tarafından öldürüldü. Genç Cumhuriyet rejiminin 1925 yılındaki Şeyh Sait isyanından sonra tanık olduğu ikinci önemli irtica olayı, "Menemen Olayı - Kubilay Olayı" olarak tarihe geçti. Menemen olayının izleri toplumsal bellekten hiç silinmedi. Kubilay "devrim şehidi" olarak simgeleşti. Kubilay Olayı ile ilgili olarak, Atatürk'ün Silahlı Kuvvetlere mesajı, Genelkurmay Başkanı'nın mesajı, TBMM'de soru önergesi ve Başbakan İsmet İnönü'nün konuşması, Bakanlar Kurulu'nun sıkıyönetim ilanı kararı, Sıkıyönetim ilanının TBMM görüşmeleri, yargılamanın ilk günkü tutanakları, Savcılığın Esas Hakkındaki İddianamesi, Divanı Harp Kararnamesi, TBMM Adliye Encümeni Mazbatası ve TBMM Genel Kurul kararları, tam metin olarak yer almaktadır. Menemen'de 23 Aralık 1930'da patlak veren Cumhuriyet karşıtı olayda yedek subaylığını yapmakta olan öğretmen Kubilay şeriat isteyenler tarafından öldürüldü. Olayın elebaşısı "mehdi" olduğunu iddia eden Giritli Mehmet adında Nakşibendi tarikatına bağlı biriydi. 7 Aralık'ta 6 müridiyle Manisa'dan yola çıkan Derviş Manisa'dan yola çıkan Derviş Mehmet, 23 Aralık sabahı, gün doğarken Menemen'e girdi. Belediye Meydanında çevresine topladığı yaklaşık yüz kişiyle zikrederek şeriat ilan etmeye kalkıştı. Meydandaki kalabalığın bir bölümü çağrısına uymuş, bir bölümü ise seyirci kalmayı yeğlemişti. Silahlı olan asiler bir müfrezenin başında olaya müdahale eden yedek subay Asteğmen Kubilay'ı hemen ardından da Hasan ve Şevki adındaki iki mahalle bekçisini öldürdüler. Olay, arkadan yetişen askeri birlikler tarafından şiddetle bastırıldı. Bu arada Derviş Mehmet de vuruldu. Kaçanlar yakalandı, ilişkisi olanlar hakkında hemen kovuşturma başlatıldı. 27 Aralık'ta, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ile Ordu Komutanı Fahrettin Paşa İstanbul'a giderek Dolmabahçe Sarayı'nda Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal'e olay hakkında bilgi verdiler. Mustafa Kemal Paşa, 28 Aralık'ta orduya gönderdiği başsağlığı mektubunda şöyle diyordu: "Mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen'deki ahaliden bazılarının alkışla tasvipkar bulunmaları bütün cumhuriyetçi ve vatanperverler için utanılacak bir hadisedir." 31 Aralık 1930'da toplanan bakanlar kurulu, Menemen ilçesi ile Manisa ve Balıkesir merkez ilçelerinde bir ay süre ile sıkıyönetim ilan edilmesine karar verdi. Sıkıyönetim komutanlığına 2. Ordu Kumandanı Fahrettin Paşa , Divan-ı Harp Reisliği'ne 1. Kolordu Komutan Vekili Muğlalı Mustafa Paşa atandı. Olay 1 Ocak 1931'de Denizli Milletvekili Mazhar Müfit ve arkadaşlarınca verilen soru önergesiyle TBMM Gündemine getirildi. Soru önergesini Başbakan İsmet Paşa cevaplandırdı. Daha sonra Sıkıyönetim ilanına ilişkin önerge tartışıldı ve oybirliğiyle kabul edildi. 7 Ocak 1931'de Çankaya'da, Mustafa Kemal Paşa başkanlığında, Başbakan İsmet Paşa, Meclis Başkanı Kazım Paşa , Sıkıyönetim Komutanı Fahrettin Paşa , İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Milli Savunma Bakanı Zekai Bey'in katıldıkları bir toplantı yapıldı ve Menemen Olayı bütün yönleriyle ele alındı. Olayın gerici nitelikte, düzenli ve siyasi olduğu görüşüne varıldı. Sıkıyönetim mahkemesi, 105 sanığı 15 Ocak 1931'de yargılamaya başladı. Duruşmalar, 25 Ocak'ta sona erdi ve 105 sanıktan 37'si için ölüm cezası verildi. 6'sının ölüm cezası yaş haddi nedeniyle 24 yıl "idama bedel hapis cezası"na çevrildi. Diğer sanıklardan 20'sine bir yıl, 14'üne üç yıl, 6'sına 15 yıl, birine 12,5 yıl hapis cezası verildi, 27 sanık beraat etti. Karar, 31 Ocak 1931'de TBMM'ye sunuldu. Aynı gün Adalet Komisyonu'nda görüşüldü. Komisyon, 31 ölüm cezasından 28'ini onayladı. 2 kişinin ölüm cezasını 2 yıl hapis cezasına çevirdi. Bir kişinin cezası da, ölmesi nedeniyle kalktı. TBMM Genel Kurulu, 2 Şubat 1931'de cezaları onayladı. Ölüm cezaları 3 Şubat 1931'de yerine getirildi. Sıkıyönetim, 28 Şubat 1931'de Manisa ve Balıkesir'den, 8 Mart 1931'de de Menemen'den kaldırıldı.

cok uuzuluyorum bu olaya icimdeki nefret dahada artiyo her gordugumde ve aklima geldiginde... emegine saglik dostum bunlari unutmamamiz lazım

eline sağlık arkadaşım hak adalet yerini bulur inş. bütün şehitlerimizin ruhu şad olsun...

Emeğine sağlık kardeşim bu es geçilmeyecek bir konu

tiyatroda bir oyunda canlandırılmıştı o an oyunun adını hatırlamıyorum... karanlık salonda birden tekbir sesleri ile irkildik sonra bir çığlık tüylerim diken diken olmuştu... unutulmaması gereken çok önemli bir hadisedir sagol! +k You must spread some Karma around before giving it to D'Artagnan again.

Kubilay'ın olay yerine gelmesi ise resmi kaynaklarda şu şekilde geçmektedir. Jandarma Komutanı bu olay ardından alay komutanına telefon ederek askeri birlikten yardım ister. Bu haber üzerine, sabahın erken saatinde, hergünkü gibi eğitim çalışmalarına hazırlanmakta olan 43. piyade birliği subaylarından Asteğmen Kubilay'a görev verilir. Kubilay, henüz birkaç ay önce askere alınmış olan, takım düzenindeki birliğiyle hemen yola çıkar. Kendisinde silah, askerinde mermi yoktur. Kubilay olay yerine çabuk yetişmek için kışla arkasındaki yamaçlardan, kestirme yollardan hızla geçer ve meydana yakın sokakların birinde askerlerini durdurarak süngü taktırır. Olay tanığı bundan sonrasını şöyle anlatır:Ahali gittikçe büyüyordu. Yirmi dakika geçti. Birdenbire meydanı otuz kırk nefer silahlarına süngü takarak abluka ettiler. İçlerinden genç bir zabit ileri atıldı. Mehdinin yakasını tuttu ve şiddetle sarstı. Mehdi, genç zabiti silkeleyip yere attı ve elindeki silahı çevirerek zabite ateşledi. . Yaralı zabit, yarasının ağırlığına rağmen ayağa kalktı ve meydandan çekildi. Halktan bir kısım bu esnada uzun uzun el çırparak alkışlıyor ve Allah Allah! Diye bağırıyordu. Aradan on beş dakika geçti. Asilerden biri, Mehdi'nin yanına gelerek, zabitin cami avlusunda yattığını haber verdi. Bunun üzerine Mehdi yanındakilerden bıçağı alarak bir arkadaşıyla cami avlusuna girdi. Biz uzaktan duyduk. Yaralı gencin sesi yalvarıyordu.-Kesmeyin beni. Mehdi ise;anlaşıldı, anlaşıldı. Sen daha çocuksun. Kesilmekten korkuyorsun. Seni yüzükoyun yatırayım da görmeyesin. Bundan sonrasını ise bu olayı daha iyi gören bir aşka tanık anlatıyor. Mehdi genç ve yaralı zabiti yüzükoyun yatırdıktan sonra bir ayağını yaralı omzuna koyuyor, bir eliyle saçlarından tutuyor ve diri diri boğazlıyor. Sonra da elindeki başı caminin önündeki büyükçe bir taşın üzerine koyarak –Gördünüz mü? Kafirlerin akıbeti işte budur diyor. Sonra –Getirin bir ip! Diye bağırıyor. Biriken halk yığınının arasından biri dükkanına koşarak bir ip getiriyor. Kesilmiş başı bayrağın tepesine bağlıyorlar. Bu sıralarda yetişen makineli tüfek takımı ve iki bekçi ile asiler arasında başlayan müsaderede mehdi Giritli Mehmet, Şamdan Mehmet, Sütçü Mehmet vurulup ölüyorlar, Nalıncı Hasan ile Ali oğlu Hasan da halk arasından kaçıp sıvışıyorlarsa da Manisa'da yakayı ele veriyorlar. Bu arada bekçi Hasan ile Mustafa da ölüyorlar. Mürtecilerden biri ise vuruluyor, Emrullah oğlu Mehmet Emin ismindeki bu kişi, günlerden beri yuttuğu afyonun sersemliğinden güçlükle ayıltılabilmiştir. Bu kişi, irtica şebekesinin ortaya çıkmasında yegane amil olmuştur. Diğer kaynaklarda da temel olarak bu şekilde ifade edilen Menemen Olayı, Kubilay'ın şehit edilmesiyle son bulmuştur. Şimdi ise bu olayın Serbest Cumhuriyet Fırkası ile bağlantılandırılmasına geçebiliriz. SERBEST CUMHURİYET FIRKASI OLAYI Partinin kuruluşundan kısaca bahsetmek gerekirse bu fırkanın kurulmasında, Atatürk bizzat öncülük ederek en yakın arkadaşlarını başta Fethi Okyar olmak üzere seçerek yeni fırkaya dahil etmiştir. Seçilen kişilerin aynı zamanda İsmet Paşa hükümetine karşı olmasına da dikkat edilmiştir. Bu fırkanın kuruluş nedenleri olarak çeşitli görüşler vardır. Birincisi cumhuriyetin ve demokrasinin esası olan tartışma ortamının sağlanması amacıdır. Bu amaçla yapay bir parti olmaması için seçilen kişiler CHF'ye muhalif kişilerdir. Bunlar liberal görüşlüdürler. İkinci görüş, hükümetin ve meclisin denetlenebilmesi görüşüdür. Tek bir partinin varlığı, denetimi imkansız hale getirmiş;farklı görüşler ifade edilemez olmuştur. Bütün bürokrasi makamları bu tek partiyi tutar hale gelmişler, fikirler tartışılamaz hale gelmiş, bu da halkın hoşnutsuzluğuna neden olmuştur. Üçüncüsü toplumun durum ve yapısını anlamak isteğidir. Yeni bir fırkanın kurulmasıyla halkın tepki, şikayet ve istekleri daha iyi anlaşılabilecektir. Dördüncüsü ise zayıf olmakla birlikte Atatürk ile İsmet paşa arasındaki zamanla ortaya çıkan rekabettir. Atatürk, yeni bir fırka kurmakla hükümetin zayıflıklarının ortaya çıkacağına inanmaktadır. Bir görüşe göre ise Mustafa Kemal ve Fethi Bey'in artık ülkede çok partili hayata geçişin zamanı geldiği inancı olmalıdır. Bu gibi görüşlerle kurulan SCF görüşlerini halka hitap etmek için İzmir, Aydın, Akhisar, Manisa, Balıkesir'i de kapsayan bir geziye çıkmıştır. Baştan beri bu partiye ağır eleştiriler getiren CHF bu geziyi sabote etmek için uğraşmış, ancak başaramayınca İzmir'de olaylar çıkarmak suretiyle yeni fırkayı kötülemiştir. İzmir'deki olaylı gezi öncesi Mahmut Esat Bey, İzmir'e gelerek Fethi Bey'e ve Atatürk'e İzmir'de durumun kötü olduğunu, gezinin önlenmesi gerektiğini söylemiş ancak bu kabul edilmeyerek geniş güvenlik önlemleri alınmıştır. Fethi Bey ve Nuri Conker limana yanaşacakları zaman bile kendilerini bekleyen kalabalığın niyetini anlayamamıştır. Ancak iyi niyetli oldukları ortaya çıkınca rahatlamışlardır. Palas oteline yerleşen Fethi Beye, İzmir valisi daha güvenliğin tam sağlanamadığını, konuşmasını ertelemesini söylemiş ancak Atatürk konuşmanın yapılacağını söylemiştir. Bu arada CHF boş durmamış, basın yoluyla yeni fırkayı kötüleyerek olayların çıkmasına neden olmuşlardır. Halk, yeni fırkayı kötüleyen CHF binasını ve Anadolu gazetesini basmış, çıkan olaylarda bir çocuk yaşamını yitirmiştir. Sonunda Fethi Bey, birçok kargaşadan sonra geniş bir kalabalığa söylevini vermiştir. Olaydan sonra CHF'yi destekleyen gazeteler, Fethi Bey'in konuşmasında "Şark Ahvali"nden söz ettiğine dair asılsız haberlere yer vermiş, olayı yansız yazan çoğu gazeteci tutuklanmış, Fethi Bey'de bu tutuklamaları hükümetin basın özgürlüğüne tahammülsüzlüğü olarak nitelemiştir. Ekim 1930'da yapılacak olan yerel seçimlere SCF'nin azınlıklardan da aday göstermesi, CHF'nin "Rum hayranlığı" karalamasıyla karşılaşmıştır. Olaylı geçen 1930 yerel seçimlerinde SCF'nin CHF'ye kıyasla çok daha başarılı olması, iktidarı yitirme kaygısına kapılan CHF'yi SCF'ye fütursuzca eleştiriler yöneltmeye itmiştir. Divan-ı Harp tutanaklarına Derviş Mehmet ile Saffet Hoca'nın zaman zaman Rumca konuştuklarının geçmesi de adeta SCF ile Menemen Olayı arasında zorlama bir dış kaynaklı bağlantı kurulmak istendiği izlenimini vermektedir. Şükrü Kaya, SCF'lileri, gericiler, saltanat yanlıları, yıkıcı propagandacılar diye niteleyip "31 Mart Vakası"nı diriltmeye çalışmakla, irtica ve komünizm propagandası yapmakla suçlamıştır. CHF'ye bir tepki olarak kurulmuş olmakla birlikte SCF'nin gerek kurucularına ve önde gelenlerine, gerek parti programına, gerekse üye tanına bakıldığında yukarıdaki suçlamaların fazlasıyla şüphe götürür olduğu görülecektir. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde kadınların da seçimlere katılması gereğine programında yer veren parti ilk kez SCF olmuş, CHF buna ancak 1931'deki ilk parti programında yer verebilmiştir. Ayrıca SCF kurucu ve önde gelenlerinin eşlerinin hepsi başı açık, çağdaş görünümlü kadınlardır. Menemen Olayı'nın asındaki yankıları da TBMM'ye koşuttur. Sonunda baskılara dayanamayan parti kendini 17 Aralık 1930'da kurucuları tarafından kapatmıştır. Zamanla SCF'nin yukarıdaki suçlamalarla hiçbir ilgisi olmadığı anlaşılmıştır. Nitekim Yakup Kadri, CHF yanlısı basın tarafından SCF ve Fethi Bey'e yöneltilen saldırılara katıldığı için yıllar sonra pişmanlık duyacak, yanıldığını itiraf edecektir. Falih Rıfkı da SCF'nin siyasal çizgisini aklama gereği duyacaktır: "Fethi Bey'in kendisi Atatürk'ü hayal kırıklığına uğratmamıştır. Ama özellikle iktidarı nüfuz ticareti için ele geçirmek ve İsmet Paşa'nın bu bakımdan çıkardığı güçlüklerden kurtulmak isteyenler, kolay yolu aradılar, irticanın tahriklerini benimsediler" demiştir.

SONUÇ 23 Aralık 1930 sabah 6 sularında başlayıp,9 gibi biten birkaç saatlik bir olayın bu denli geniş bağlantılara sahip olması şaşırtıcıdır. Hatta Menemen Olayı'nın hazırlayıcısı olan Nakşibendi tarikatı lideri Şeyh Esad'ın yurtdışı bağlantısı ile ilgili olarak Askeri Mahkeme Başkanı General Mustafa Muğlalı, verdiği beyanatta "Şeyh Esad, hilafet komitesiyle alakasına dair bir itirafname hazırlıyordu. Bu münasebetle İngiliz casusu Lawrence ile münasebette bulunduğunu da doğrulamaktaydı. Fakat, hastalığı bunu yazıp bitirmesine engel olmuştur" demiştir. Ayrıca yakalanan bir kişinin cebinden olayla ilgisi olduğu düşünülen Rumca yazılmış bir mektup çıkmış, mektup çevirilmiş ancak içeriği açıklanmamıştır. Yalçın Küçük ise, Türkiye üzerine tezler adlı kitabının 1. cildinde olay hakkında çok değişik bir yorum yapmaktadır. Küçük'e göre;Menemen Olayı, Kemalist rejimi rayına oturtmak için önceden hazırlanmış bir senaryodur. Zapt-ü rabt altına alınmak istenen toplumun ekonomik sıkıntılarını örtbas etmek için rejim karşıtı bir ayaklanma gerekli görülmüştür. Bu nedenle Menemen ilçesi ve Kubilay bilinçli bir şekilde arbedeye sürüklenmiş, onun şehit edilmesiyle hükümet rejim karşıtlarını denetim altına alarak askıcı politikasını meşrulaştırmıştır.

Biz ayni cürümlerden dolayı Adliyenin meseleyi takip ve intaç etmesinde bir tereddüde düşmedik. Bilakis Adliyenin ilk günlerde vaziyet edip te meselenin hakikatını meydana çıkarmak için gösterdiği kifayet ve dirayet hakikaten itminan verecek bir surettedir. Yüksek bir iktidar ile meseleyi nihayetine kadar Adliyenin takip etmesinde hiç bir mani yoktur. Meselenin hususiyeti şu noktadadır ki bir defa hadisenin bütün memlekette husule getirdiği elem ve teessür, sonra davayı süratle intaç etmek için görülen ihtiyaç usulde daha seri bir hattı hareketin ihtiyar edilmesini istilzam ediyordu. Ondan sonra askeri ve mülki bir çok muhatapları olan meselenin bir mahkemede rüyet olunmasındaki hususiyet; davayı sür'atle intaç etmek için ayrıca bir amil olarak nazarı dikkate alınmak lazım idi. Sonra bilhassa, gizli tertipler ve uzun zamandanberi yapılan müzakereler neticesinde böyle bir hareket tezahur edince evvelemirde bu tertiplerin cereyan etmiş olduğu tahmin olunabilecek yerlerde gizli hareketleri faaliyetten derhal ıskat etmek lazım geliyordu. Tertip Menemen'de bu suretle tezahur edip akamete uğrayınca diğer tarafların ne suretle işlediği, henüz tahkikatla meydana çıkmamıştır. Binaenaleyh kat'i ve müstacel tedbir ile muhtemel tertibin heyeti mecmuasını derhal atalete irca etmek mecburiyeti vardır. Bu mülahaza teşkilatı esasiyenin verdiği salahiyetin tatbiki ile üç kazada ldarei örfiye ilanını zaruri bir hale soktu. İdarei örfiyeyi Büyük Meclisin tasdikına arzettik. Bunun üzerine divanı harbi örfi ahkamını tatbik edeceği cihetle bittabi usullerde çok sür'at temin olunacaktır. Hadisenin müstacel tedbirlerini böylece arzettikten sonra şimdi meseleyi muhtelif cephelerinden mütalea etmeği vazife addediyorum. Meselenin dini siyasete alet ittihaz eden safhasına nazarı dikkatimizi tevcih etmeliyiz. Bu safha biraz evvel dediğim gibi yüzlerce seneden beri tekerrür eden safhaların aynidir. Cumhuriyetin bidayetten beri takip ettiği, Devlet işlerini din işlerinden ayırmak hattı hareketi, ihtimal ki bundan beş, sekiz sene evvel, din aleyhine bir hattı hareket gibi isnat ve ifsadata mahal verebilirdi. Çünkü bu isnadatı asılsız olduğunu gösterecek en mühim ve en mukni amil, yani zaman, henüz geçmemişti. Evvela bu propagandayı yapıyorlardı. Fakat dünya işlerinden din işleri ayrıldıktan sonra seneler geçti ve vatandaşların itikadat ve vicdaniyetinde aharın her hangi bir müdahalesi, memnuiyeti ve tasarrufu olmadığı sabit oldu. Siyasette aranılan şey bir takım adamların ve bilhassa politikacıların dini ahar fertlerin hürriyeti aleyhine ve Devletin kanunları aleyhine bir vasıtai taarruz olarak kullanmamalarıdır. Memnu olan şey budur. Hadisede görüyoruz ki cehaletleri -bir kısmın cehaleti - olabilir. Bir kısmının bilerek tasmimlerile ve cümlesi din elden gidiyor behanesile bu adamlar müteariz bir istikamete sevkolunuyorlar. Bu hareketler Devlet ve Cumhuriyet aleyhine men tecavüz ve kast mahiyetindedir. Dinle dünya işlerinin ayrılması meselesinin ruhu buradadır. Layik idarede herkes itikat ve vicdaniyetinde her türlü maniadan ve memnuiyetten azadedir. Ancak vatandaşlar bunu siyaset vasıtası ittihaz ederek aharı icbar için veya Devletin idaresinde müessir olmak için kullanamazlar. İtikat ve vicdaniyatta bu izahatı verirken ilave etmeliyim ki kanunen memnu olan hareketlerin ihtiyarı ve memnu teşekküllerin faaliyeti kanuna karşı tecavüz ve cürümdür. Mesela tekkelerin seddi kanunen tekarrür etmiş bir vaziyettir. Bunların gizli olarak çalışması ve vatandaşları bir takım istikametlere sevketmeleri kendilerinin mesuliyetlerini muciptir. Senelerdenberi bu hakikatler kemalile, fi'li ve ameli olarak anlaşıldıktan sonra, Menemen gibi memleketin gerek umran ve bilhassa irfan itibarile ileri olan bir mıntakasında bu teşekküller nasıl işleyebiliyor? İnsana hüzün veren şey budur. Sonra teşekküller mücadeleye sevkettikleri adamları ne derece vahşet ika edebilecek düşük ve aşağı bir seviyeye ilka edebiliyorlar, maksatları neden bu kadar mel'unanedir! Buraları insana intibah ile mülahaza telkin eden noktalardır. Bir çok defa Büyük Mecliste ve efkarı umumiye karşısında bu meseleler münakaşa olunmuştur. Sureti umumiyede bilinen şey budur ki bu memlekette cereyan eden hava devlet kuvvetleri örselenebilir, örselenmiştir gibi bir vaziyet ika ederse, müfsitler baş kaldırmak için bu havayı müsait buluyorlar. Onun için kanunlar devlet otoritesini, devlet kanunları ve kuvvetlerini her halü karda masun ve muhterem tutmak için bir çok tedabir derpiş etmişlerdir. Menemen hadisesinde mücrim ve mürettiplerin, maksatları için bu derece cesurane hareket ikaına kendilerinde kuvvet hissetmeleri devlet kuvvetlerinde ve Hükümet işlemesinde bir nevi zaiflık görüldüğünün farzolunduğunu reddetmek müşküldür. Hakikaten böyle bir hava ve böyle bir manayi müfsitler ve fesat müstaitleri ahvalden çıkarmış olabilirler. Arkadaşlar; böyle mevzuları mütalea ve teşrih ederken, lehinde ve aleyhinde olan amillere temas etmek ne kadar nazik olduğunu bilirim. Fakat mevzuun ne kadar nezaketi olsa, yine ona temas etmeliyiz. Bilhassa mevkii iktidarda olanların gerek parti ve gerek Hükümet itibarile, icraatını tenkit etmek yolunda açılan cereyan, diğer bir takım adamlara artık Hükümetin yerinden kalkamıyacak kadar zaif olduğu kanaatini vermektedir. Fakat mevkii iktidarda olanlar Devlet kuvvetleri zaifliyor ve bir takım zararlar ve fesatlar çıkıyor diye tenkit olunmıyacaklar mı? Ne yaparlarsa, ne söylerlerse layuhti mi sayılacaklar? Böyle bir zihniyet, böyle bir hattı hareket, şüphe yoktur ki, laakal fesadın vereceği neticeleri ve zararları verecektir . Şu halde mesele, memleketin içtimai bünyesinde, iki kutbun ortasını bulabilmektir. Öteden beri, hiç olmazsa otuz seneden beri, hallolunmıyan sır da budur. Memleketin tahammülü yoktur şekli altında her türlü tahdidatı ve setleri koymak için bir esbabı mucibe bulabiliriz. Fakat bu esbabı mucibe diğer taraftan layüsel bir vaziyeti en nihayet ihdas etmeğe müstaittir. Benim görüşüme göre mesele bir içtimai mesele, bir çok nazariyatı olmakla beraber, hakikatı halde ameli bir meseledir. Ameli tecrübe ve idman meselesi ve ameli terbiye meselesidir. Bizim çektiğimiz sıkıntı nedir? Muhalefet havasında, tenkidatta, muhalif neşriyatta memleketin ve Devlet otoritesinin çektiği sıkıntı, memleket alınganlığının suiistimal edilmesidir. Nasıl mevkii iktidar sahibi memleketin tahammülü yoktur vesilesini siper ittihaz ederek kendisini layuhti mevkiinde göstermeğe istidatlı ise fırsat ve imkanı bulunca tenkit etmek vaziyetini takınmış olan adam da bütün şahsiyetleri, Devletin bütün kanun ve kuvvetlerini ayak altına almak için hiç bir hudut tanımamaktadır . Nazik olan nokta, şahıslara taalluk eden her hangi bir terbiye icabını gözden uzaklaştıran cesaret, basit tabirile namus ticareti, Devlete taalluk eden nokta ise mevkii iktidarda bulunan bir adamı veya adamları çürütmek için gösterilen arzunun, Devletin bizzat kudretlerini ve bütün kanunların ehemmiyetsiz, itibar hakkından mahrum bir seviyeye düşürmek için gösterilen fartı gayret haline gelmesidir. Bunun ortası nasıl bulunacak? Bunun ortası, bir defa, zamanla ve tecrübe ile bulunacak ve bu zaman ile tecrübe esnasında kanunları hakkile işletmekte bulunacak; yani bir vatandaş her hangi bir meseleyi tenkit ederken ve her hangi bir meselede Devleti muhatap tutarak o hususta fikirlerini söylerken hangi hududa kadar kendisi memlekete zararı olmıyan bir çerçeve içinde kalabilir, bunu kendisine bir taraftan tecavüz ettiği zaman kanunlar, diğer taraftan da hadiseler gösterecektir. Temenni edelim ki bu dersleri mümkün olduğu süratle almış olalım ve bu husustaki taşkınlıklardan memleket mümkün olduğu kadar az zarar görsün, çünkü her hadiseden muvafık ve muhalif bir ders çıkarmazsak ve hadiselerin verdiği derslere karşı gözlerimizi kaparsak, kanuni maniaları, içtimai maniaları daima tartmazsak kendimizi mes'uliyete ilka edecek ve hesaba çekecek bir çok hadiseler karşısında kalabiliriz. Bu noktai nazardan Hükümet neşriyat hususunda derhal alınacak bir tedbir düşünmedi. Bilakis hadisenin verdiği derslerden vatandaşların, hepimizin esaslı olarak istifa edeceğimizi ümit ediyoruz. Bilhassa ümit ediyoruz ki namus ticareti, şantaj ve Devlet otoritelerini kasteden neşriyat ve hava, adli takibatla vatandaşlara hangi hudutlar dahilinde hareket etmek lazım geldiğini fili ve ameli olarak öğretmiş olacaktır.

Adli takibat bu öğretmekte ne kadar muvaffak olursa içtimai nizamın ahengini o kadar çok muhafaza etmiş olur. Hadisede pek ehemmiyetli olan diğer bir noktayı da nazarı dikkatinize arzetmek isterim. O da dahilde olan her hangi bir mesele karşısında nihayet bir askeri müfrezeye, orduya müracaat olunduktan sonra bile vatandaşların kayıtsız kalmalarıdır. Bunun sebebini size arzedebilirim. Başlıca sebep, dahil meselelerde sık, sık ordunun müdahalesine ihtiyaç gösterilmesidir. Yani; mülki, idari makamlarımız henüz ellerindeki bütün kuvvetleri kullanmadan orduya müracaat ediyor. İkincisi; Askeri müfreze, vazifesinden hariç bir takım müdahalelere sevkolunuyor. Askeri müfreze, bir sivil veya bir jandarma müfrezesi değildir. Askeri müfreze bir yere gelince onun kumandanı taşkınlık gösteren kalabalık karşısında ne suretle hitap edileceğini, onların nasıl ikna edileceğini düşünmemelidir. Onları ikna etmek imkanları kendi san'at ve ihtisası haricindedir. Dahili hadisede askeri müfreze gelinceye kadar bütün bu tertibat, vatandaşlar arasında halledilmiş olmak lazımdır. Demek ki mülki idare ikna edecek, ihtar edecek, tenbih edecek, sivil kuvvetleri ve jandarma kuvvetleri kullanılacak bunların hepsine karşı gelmiş olan mütecaviz nihayet mülki idarenin silahile yola getirilmiyecek te Askerin silah kuvvetle kanuna itaata icbar olunacak. İşte ancak o zaman asker gelirse vazife gayet basittir, acıdır, fakat basittir. Binaenaleyh asker dahil hadiselerde ancak bu hudut dahilinde kullanılabilir. Bu suretle bir çok hadiseler vehamet peyda etmeden hallolunabilir. Vehamet peyda eden hadiseler asker geldiği zaman onun müdahalesi ile ihtilata meydan vermeden hallolunur. Bu mevzuun muhtelif kanunlarımızdaki temaslarını mezcedip Büyük Meclise ayrıca bir kanun layihası takdim etmek istiyoruz. Dahil hadiselerde askeri müfrezeler ne gibi ahvalde celbolunur? Ve celp olunduğu zaman karşılıklı vazifeler nelerden ibarettir. Bunu gerek vatandaşlar ve gerek bizzat askeri müfrezeler sarahatle bileceklerdir. Asıl olan şudur. Dahili hadiselere askerin müdahalesini davet etmekten son hadde kadar içtinap eylemek lazımdır. . Bir diğer ihtiyaç yine nazarı dikkati celbetmiştir. O da böyle fevkalade hadiseler olunca Adliye bir takım usullerini intisar ederek hususi bir hattı hareket takip edebilmelidir. Bunu da ayrıca tetkik ettiriyoruz. Tabii elimizde bulunan hadise için değil geniş zamanda sükunetle mütalea olunarak atide, sureti daimede Adliyenin elinde medarı tatbik olacak bir hüccet bulunsun diye. İşte arkadaşlar; Menemen hadisesi münasebetile Hükumetin hal için ve ati için vaziyeti nasıl mütalea ettiğini arzetmiş oldum. Temennimiz; memlekette bu tarzda gizli tertipler kuran, facialar ikaına, Cumhuriyet aleyhine suikast ikaına teşebbüs edenlerin mahkeme karşısında seri bir surette adalet icabını nefsinde tecrübe etmelerini görmektir. Diğer taraftan memleketin heyeti umumiyesinin bu hadise münasebetile intibahı uyanmış ve gerek hattı hareketimizde gerek kanunlarımızda gerek içtimai münasebetlerde mevcut eksiklikleri meydana çıkarmış olsun. Bunların islahında müsbet neticeler alabilelim. Şehit Kubilay, ailelerimiz içerisinde, hatıralarımızda, Cumhuriyet için başlı başına hizmet etmiş bir fedakar olarak yaşıyacaktır. Ordunun verdiği bu aziz kurbanın bize ilham ettiği vazifeleri hepimiz dikkatle yerine getirmeliyiz . MAZHAR MÜFİT B. - Arkadaşlar, Menemen hadisesi hakkında vukubulan sualimize Başvekil Paşa Hazretlerinin verdikleri cevaptan, beyanat ve izahatından menemen hadisesinin ne suretle zuhur ve nasıl idare edildiğini ve tahkikatın neticesine ıttıla ettik. Vak'anın zuhurunda gösterdiği şekle nazaran biz bunun şümullü ve mürettep olduğuna kani idik. Başvekil Paşa Hazretlerinin beyanatları da bu kanaatimizi teyit etti. Şu halde efendiler, vak'anın şekil ve arazına göre bunun fevkalade vakayi meyanına ithali lazım gelir. Fevkalade ahvalde tabii ve normal zamanlar için yapılan kavanin acaba kafi midir, değil midir? Eğer arkadaşlarım, tabii zamanlar için yapılan kanunlar bütün vakayi ve hadisatta, fevkalade ahvalde de kafi gelseydi, vazu kanun, eksen devletlerde kendi esasI kanunlarında ve bizim de teşkilatı esasiyemizde olduğu gibi fevkalade vekayi için bir idarei örfiye ve fevkalade mahkemeler tesisi lüzumunu hissederek kaydetmezdi, demek oluyor ki, fevkalade vekayi için behemehal fevkalade kavanine ihtiyaç vardır. Neden efendiler? Bazı böyle fevkalade vekayi ve ceraim vardır ki onların mütecasirleri, onların şefleri, onu idare eden eller seri olarak derhal ve fakat adiIane olmak şartile tahkik edilip te cezaya çarptırılması lazımdır ki ibreti umumiye temin olunabilsin. Efendiler, görüyorsunuz ki bu vak'ada yalnız dört beş serseri bir kaç esrarkeşin ferdi ve şahsi hareketi değildir. Başvekil Paşanın beyanatından anladık ki üç aydan beri Manisada bu hususta içtimalar oluyor, büyük şehirler arasında gelip gitmeler yapılıyor, tertibat alınıyor; mahalli vak'a olarak Menemen kasabası tesbit ediliyor, orası ile muhabere ediliyor. Efendiler; şu halde bu üç ay zarfında cereyan eden bu ahval ve vekayii anlıyacak olan idarei mülkiyemiz nerede idi? Bunun valisi, polisi, zabıtası, jandarma kumandanı yok mu idi? Bu meselede Hükümeti merkeziye ne kadar sür'at ve dirayet göstermişse ve biz onlara ne kadar şükrana borçlu isek maalesef mahalli memurlarından da vazifelerini yapmadığından tekasül ve ihmallerinden dolayı haklarında bittahkik kanunun hükmünü talep etmek te o kadar hakkı sarihimizdir. Efendiler; idarei mülkiye ve bilhassa zabıtanın en büyük mahareti ve liyakati fi'lin vukuundan sonra faili tutmak değil, maharet, o fi'lin vukuundan evvel lazım gelen vazifeyi yaparak o fl'le meydan vermemektir. Zabıtai maniayı mükemmel işletmektir . İdarei mülkiyede güç ve mühim olan nokta budur . Diyorum ki fevkalade vekayi için fevkalade kanun ister ve fevkalade tabiri için de hiç bir zaman ve bilhassa bu vakayı için hiç bir zaman hatırımdan terör veyahut istiklal mahkemeleri geçmemiştir. Paşa Hazretlerinin beyanatından memnuniyetle anladım ki hal için ve istikbal için bazı tedbirler ittihazı lazımdır. Hal için ittihaz olunan tedbirler arasında idarei örfiye vardır. Bu lazımdır. İdarei örfiye seferberlik kavaidine nazaran seferberlik usulü muhakemesi cereyan edecektir ki bu da benim izah ettiğim sürati temin edecektir, bu nokta şayanı teşekkürdür. Fakat istikbal için düşünmek te lazımdır. Yani ileride bu gibi vekayi zuhur edecek olursa hadisatın derhal izalesi için memurini adliyenin ve alakadar memurların; şu veya bu tedbiri mi ittihaz edelim? Şöyle veya böyle mi yapalım? Gibi mütalealar, müzakerelerle vakit zıyaına iş'ar ve istiş'ara mahal kalmamak üzere şimdiden bu husus için de bir kanunun mevcudiyeti lazımdır. Efendiler; bu kanuna, bendenizin kanaatimce en ziyade kurtulacak şeyler muhakeme usulüne tealluk eden şeylerdir. Çünkü bu ve emsali cürümler hakkında yine kanunu cezadaki cezalar kafi ve vafidir. Binaenaleyh benim ceza kanunu için hiç bir itirazım yoktur. Fakat bu gibi fevkalade ahval için muhakeme usullerimizde bazı esasat vardır ki ahvali adiyede o merasime riayet olunmak ne kadar lazım ise ahvali fevkalade için de o merasimden sarfınazar edilmek te o kadar lazımdır. Mesela bizim bir Hiyaneti Vataniye kanunumuz vardır. Onun ceza kısmı tamamen ceza kanununa girmiştir. Fakat onun hususi muhakeme usulleri vardır. Mesela o kanunun dördüncü, beşinci, altıncı, yedinci maddeleri çok mühimdir. Bu maddeler muhakeme usulüne tealluk ediyordu.