Mimar Sinan'ın mantığını çözdü... Mimar Sinan'ın mantığını çözen Vahit Okumuş, bugünkü mimaride birçok bilginin yanlış olduğunu, eski eserleri onarırken de çok yanlışlar yapıldığını söylüyor. Yaklaşık iki yıldır Mimar Sinan'ın değişik eserlerini inceleyerek mantığını çözen ve edindiği bilgileri bir kitapta toplayan mühendis Vahit Okumuş, bugünkü mimaride birçok bilginin yanlış olduğunu, eski eserleri onarırken de çok yanlışlar yapıldığını söylüyor. Ayasofya, Osmanlı camilerine ilham kaynağı olmuş, onları etkilemiş midir? Özellikle kubbe yapısı, Süleymaniye başta olmak üzere belli başlı camilerle aynı mimari özellikleri gösterdiğine göre... Bir de Ayasofya'nın günümüzden 1500, Süleymaniye'den de 1000 yıl önce yapıldığını düşünürsek... Bizans ve Batı mantığını kabul edince ortaya bu sonuç çıkabiliyor. Sonuçta 'bütün Osmanlı İmparatorluğu camilerinde Ayasofya'nın etkisi vardır' diyenler de oluyor. Ama gerçekte olayın aslı çok farklı. Pek çok onarım geçiren Ayasofya, Mimar Sinan sayesinde 500 yıldır ayakta duruyor. İddiayı dile getiren İstanbul Teknik Üniversitesi mezunu inşaat mühendisi Vahit Okumuş. İddiasını, yaklaşık iki yıldır eserlerini incelediği Sinan'ın mantığına ulaşarak ortaya koymaya çalışıyor. Çıkış noktası da tarihi, yani zamanı laboratuvar olarak kullanıp "Bir eser, taşıyıcı sistemi onarım görmeden 500 yıldır sağlam duruyorsa, bu eserin yapılış mantığı mutlaka doğrudur." oluyor. Okumuş; eserlerini günümüz mühendis ve mimarlarının fark edemediği formüllere dayalı inşa ettiğinden sadece 'mimar' diyerek dar bir alana hapsetmek istemediği ve bilim adamlarının yalnız isimleriyle anıldığını hatırlatarak Sinan diye hitap ettiği Mimar Sinan'ın, tam manasıyla anlaşılamadığını söylüyor. Anıtlar Kurulu ve Rolöve Müdürlüğü'nden yetkililerin ricası ile bu işe giriştiğini anlatarak, "Ben var olanı, yani Sinan'ın dehası ile ortaya koyduğu eserleri inceledim. Çünkü Sinan var olmayanı yapmış. Dolayısıyla onun mantığını yakalayacağım, çünkü onun mantığı doğru." diye yola çıktıktan sonra elde ettiği veriler karşısında Sinan'a hayran kalmış. Ve tespitlerini "Sinan N/P=0/0" isimli bir kitapta toplamış. Bugünkü teknik ve mühendislik bilgisi ile dünyada ne ikinci bir Ayasofya'yı ne de Süleymaniye'yi yapabilecek mimar, mühendisin bulunduğunu iddia eden Vahit Okumuş, Sinan'ın bize "Doğayı kendi mantığınıza sıkıştırmayın. Doğanın mantığını bulun!" dediğini anlatıyor. Kitabı devletin, özellikle de Kültür Bakanlığı'nın basmasını bekleyen Okumuş, bu sayede, "Ayasofya'nın Osmanlı camilerini etkilediği" iddiasının bilimsel bir çalışma ile çürütüleceğini dile getiriyor. 1946; görüştük. -Sizi depremle ilgili açıklamalarınızla tanıdık. Sizin bir de eski eser merakınız varmış. Nasıl başladı bu? 25; Mimar ve için dernekleri cami sonra depreminden 1999 Bu ile olarak mesela? Statik çözümleri yanlış. Statik, bir binanın yükleri altında sistemlerinde oluşan gerilmelerin hesap şeklidir. Yanlış olduğunu Sinan'la öğrendim. -Nasıl tanıdınız Sinan'ı? Bugünkü statik sistem, bulduğu matematik çözüm yöntemine, yapacağı eserin bu sistemle çalışmasını ister. Sinan ise tasarladığı eserin çalışma mantığını bulur ve ona çözümler getirir. Bu, Sinan'ın temel buluşudur. Eski eserlerle uğraşırken şöyle bir şey gördüm. Sinan, bir yere bir taş koymuşsa bunun bir nedeni, niçini vardı. Çok ilginçti. Diyorsun ki Sinan bunu niye yapmış, niçin yapmış? İlk defa bu nokta beni çekmeye başladı. -Buradan yakalandınız Sinan'a. Evet. Dünyada üç tane büyük laboratuvar vardır. Birisi tarih, yani zaman, diğeri dünyanın da içinde olduğu alem. Üçüncüsü ise insan. Kendinizi tanımıyor ve laboratuvar olarak kullanamıyorsanız bilim yapamazsınız. İşte burada Sinan'ın eserlerinde tarihi, laboratuvar olarak kullanmak gerektiğini sezdim. "Bir eser, strüktürü, yani taşıyıcı sistemi onarım görmeden 500 yıldır sağlam duruyorsa bu eserin yapılış mantığı mutlak doğrudur." dedim. Mesela Süleymaniye 500 yıldır ayakta ve hiç bozulmuyor. Bu, tesadüf olamazdı. Sinan'ın buna benzer bir sürü eseri duruyor. Öyleyse bunun mantığı doğru, benim bilgilerim yanlış mı diyerek işe başladım. -Sonuçtan sebebe gittiniz... Ortada Sinan'ın eserleri vardı. Bana gelip bu çalışmayı yap dediklerinde "Ben Sinan'ın mantığını yakalayacağım." dedim. -Kim talep etti böyle bir çalışmayı sizden? Anıtlar ve Rolöve Müdürlüğü'nden Dr. Hüseyin Kaya ve yüksek mimar Cenk Okumuş rica etti. "Savunup duruyorsun, yapıver bakalım." dediler. Bir de kitaplarda Sinan sanki Ayasofya'dan esinlenmiş veya ondan kopya etmiş diye iddialar yer alır. Bütün dünyanın iddiası bu. Türkiye'dekiler bunun aksini savunurlar ama hep görsellikle. Bilimsel bir çalışmamız yoktu. Sıkıntı oluyordu. Çünkü Ayasofya daha önce yapılmıştı. -Mimar Sinan'ın mantığını yakalayabildiniz mi? Çalışmalara 2003'ün sonlarında başladım. Günlerce eserlerini sadece seyrettim, mantığını yakalamak için. Eserlerinde her şey simetrik, asimetrik hiçbir şey yok. Önce şu soruyu sordum kendime: "Bugünkü bilimin kullandığı metotlarla onun mantığını bulabilir miyim?" Denedim. Bir türlü yanaşamadım. Ama bazı ipuçları yakaladım. Rolövelerden ve eski eser onaranlardan edindiğim bilgileri de kullanarak "Niye bunu böyle yapmış?" diye sorguladım. Bir süre sonra onun gibi düşünmeye başladım. Mesela kubbenin ortası delik olmalı diyorsunuz; çünkü çok önemli bir özellik. Gidip bakıyorsun kubbenin ortası hakikaten delik. -Önce düşünüp sonra var mı diye bakıyordunuz? Elbette. Önce düşünce ile buluyor, sonra test ediyordum. Bugünkü mühendislik hala yanlış yapıyor. Yeni yapılan kubbelerde dairenin mesnedi yanlış. Romalılar Ayasofya'da bunu 15 derecede oturtmuş. Sinan ise yarım daire çizer, mesnedi aşağı doğru çizerek 15 hatta 14 derecede oturtur. Bunu yapmazsanız eğilme gerilmesi sıfır olmaz, yani bu sistem çöker. Onun kendi buluşudur. Mühendislik diliyle söyleyeyim. Tanjant alfa sıfır olduğunda N/P 1 0 olur. Bu da mesnedin doğru yapılamayacağını gösterir. -Biraz açalım, bu ne sağlamış oluyor bize? Burada çekme kuvveti olmaz. Sinan böyle yapmasaydı Süleymaniye yıkılmıştı şimdiye kadar. -Zamana daha mı dayanıklı hale gelir? Eğilmeye dayanan cisimler vardır, bir de dayanmayan cisimler... Kemerler veya Horasan harcı ile örülmüş tuğlalar hiçbir zaman eğilmeye çalışmaz. Sadece basınç kuvvetine çalışır. Sinan öyle bir form oluşturuyor ki, sistem sadece basınç kuvvetine çalışıyor. Bunu yapabilmesi için de mesnedi 15 dereceye indiriyor ve kubbenin ortasını deliyor. Buraya bir alem koyuyor. Aslında Sinan'dan önce alem yok. Alemi niye koyuyor? Kubbenin ortasındaki delikten yağmur yağmasın diye koymuyor. Yani kemerin ortasını ilk defa Sinan deler ve kemerin bu kalınlığını belirli bir geometrik hesapla ve kesin doğru ile hesaplar ve yapar. Sinan Ayasofya'yı onardığında bunu yapmış ve kubbeyi delmiş. Sinan onarmasaydı Ayasofya kesin yıkılırdı. İspat da ederim bunu. -Ayasofya'da ne yaptı ki Sinan? Ayasofya'da, "analemma" denen Romalıların strüktür oluşturmak için buldukları bir sistem vardır. Hoffman tarafından bulunmuştur. Fakat Hoffman bunun, mimari bir oran olduğunu ileri sürmüştür. Analemma, mimari bir oran değil, taşıyıcı sistemin bir değeridir. Ayasofya'da o orana göre taşıyıcı sistemler oluşturulmuş, kubbenin kalınlığı ona göre tayin edilmiş. Bu yanlışı ilk defa Sinan görüyor. Ve onu onarıyor, kubbenin ortasını deliyor. Ayrıca, Ayasofya'da 60 derece ile 45 derece arasında kesit oluştururken, yani düzenleme yaparken tahta koyuyor, içini boş bırakıyor. Kubbenin üstünde ağırlık olmaması gerekir diyor. Ayaklar oluşturuyor, pencereler açıyor. Onları nedensiz, niçinsiz açmıyor. Ama yeni onarımlarda bu tahtaları büyük olasılıkla kaldırıp içini doldurdular. Avizeyi çıkarıp yana koydular. Bu, yanlıştır. Çekme getirir. Strüktür bilmeden bir eski eseri onaramazsınız. Yanlış yaparsınız. Ne kadar yanlış yaptıklarını bilmiyoruz. Şimdi çatlamalar oluyor Ayasofya'da. İşte bu, Sinan'ın yaptıklarını anlamamanın sonuçları. Eğer Sinan'ın metotlarını kullanmazlarsa, bugünkü betonarme ile yapılan binaların hiçbiri depreme dayanmaz. -Kubbe kalın olsa ne olur, ince olsa ne olur? Kalın olsa eğme momenti gelir, yani çekmeler oluşur; taşımaz, yıkılır. Bunun minimumda tek doğrusu var. Bu tek doğruyu Sinan bulur ve bulduğu şeyler, bugün her mühendisin öğrenmesi ve okuması gereken şeylerdir. Bugünkü ilim, Sinan'ın bulduğu bu tek doğru formu bulamaz. Onun için Sinan'ın bütün eserleri depremde en son yıkılacak eserlerdir. Yani deprem olduğunda herkes Süleymaniye'ye koşacak dersek, doğrudur. -Sinan'ın sizi şaşırtan başka formülleri de var mı? O kadar çok ki. Sinan'ın yatay koyduğu kirişler vardır pencerenin üzerinde. Biz buna söve diyoruz. Bu kirişlerin ortasına parça koymuştur. Burada öngerilmeli beton hesap sistemi vardır. İlk defa Sinan uygulamıştır. Yine istinat duvarlarını da belirli bir hesapla yapmıştır. Topkapı Sarayı'nda 20 metre yüksekliğinde istinat duvarları var ve 500 yıldır duruyor. Ama şimdikiler... Sinan başka bir sabit daha buluyor aslında. Onu bulana kadar çok uğraştım. Fakat bunu hiç açıklamadım. Çünkü ben anlattıktan sonra buna sahip çıkacak bir sürü insan olacak. Ufacık sorular sorma hakkım olsun diye yaptım. -Tuzak var yani. Tabii ben bunu onaylattım belirli şeyde, böyle sahtekarlık etmesinler diye. -Peki Sinan'ın 500 yıl önce bu teknolojiyi kullanmasını neye bağlıyorsunuz?