Düşünce tarihinde, "Sanat nedir ve sanatçı neye hizmet eder?" soruları mühim bir yer işgal eder. Tarih boyunca bu sorulara cevap aranırken, bir tarafta 'idealist' diğer yanda 'materyalist' çizgide düşünceler ileri sürüldü. Ortaya konan eserlerdeki yorumlar, sanatçı ve filozofların gerçek hayatlarına tercüman olmuş gibiydi. Kişiler ne kadar faziletli yaşadıysalar, eserleri de o ölçüde hikmete yakın olabildi. Bu açıdan hakikaten büyük olan veya bir şekilde büyük kabul edilen şahsiyetlerin eserlerine odaklanmadan evvel, mümkünse hayatlarına bakmak gerekir. Bu noktada dikkate değer isimlerden biri de on dokuzuncu yüzyılın dahi romancısı Lev Nikolayeviç Tolstoy'dur. Tolstoy, Rusya'daki Tula ilinde Yasnaya Polyana'da doğdu. İtibarlı bir aileden geliyordu; babası büyük bir toprak zengini, annesi de bir prensesti. Birçok deha gibi o da çocukluğundan itibaren kendini olgunlaştıracak imtihanlara tabi oldu. Küçükken anne ve babasını kaybetti; bakımını halası üstlendi. Talebelik yıllarında hummalı bir şekilde kendisini ilme verdi; askeriyeye girdi ve bu süreçte yavaş yavaş edebiyatın derinliklerine açıldı. Askerlikten sonra Avrupa'yı gezerek Batı insanı ve düşüncesini tanımaya çalıştı. Avrupa seyahatlerinden döndükten sonra idealist bir tavırla eğitim gönüllülüğüne soyundu ve bir köy okulu açtı. Maddi imkanları yeterli olmasına rağmen bu okulun bahçesinde ve tarlalarda çalıştı; zira kişinin alın terinin kutsiyetine inanıyordu. Yakın çiftliklerden birinde oturan Sofya adında bir kadınla evlendi ve ondan on üç çocuğu oldu; ama ufku yetersiz olan bu hanım, Tolstoy'un ruh dünyasını pek anlayamadığı için yapılan izdivaç bir imtihan cenderesine dönüştü. Sokrates gibi Tolstoy da eşiyle olan problemleriyle meşhur oldu. Eşiyle yaptığı kavgalardan sonra bir gün evden ayrıldı ve İstanbul'a gitmek için beklediği tren istasyonunda, daha önce yakalandığı zatürreden dolayı 7 Kasım 1910'da vefat etti. Tolstoy'un edebi ve felsefi yolculuğuna baktığımızda, onun yıllarca değişik mecralarda yol aldıktan sonra, bilhassa olgunluk döneminde yoğun bir şekilde dine yöneldiğini görmekteyiz. Çarlık Rusya'sındaki haksızlıklar, içtimai dengesizlikler ve ahlaki yozlaşmalar kendini derinden üzdüğünden, hayatın manasına ve daha iyi bir sosyal nizamın nasıl olabileceğine dair ciddi bir arayışa girdi. Bu sorgulamalarda kişinin tamamen ilahi adaletten yana tavır geliştirmesi, dahası haksızlıklara karşı çıkmayı mesuliyet bilmesi gerektiği neticesine ulaştı. Tolstoy bundan sonra içtimai değişmelerden önce ahlaki gelişmenin olması gerektiğini savundu. "Birbirimize doğru değil, bizi Yaratan'a doğru gitmeliyiz hepimiz. Yaratan'a yaklaşmaya gelince de, bu ancak insanın kendi gayretiyle yapacağı hususi bir şeydir." diyerek okurlarını ve dostlarını bu büyük manevi ve ahlaki yolculuğa ikna etmeye çalıştı. Ülkesinde devrim yapılmasını isteyenlerin gürültülerinin ayyuka çıktığı dönemlerde, Tolstoy sürekli olarak hep yüreklerde gerçekleşmesi gereken manevi inkılaba vurgu yaptı. Fedakarlığı, gönüllülüğü, tüketimde eşitliği, sefahat bataklığından kurtulmayı ve inancının gerektirdiği uhuvvet anlayışını hüküm ferma kılmayı tavsiye etti. Yazdıklarını, mümkün mertebe hayatında da uygulamaya çalıştı. Öyle ki imkanı ölçüsünde gelirlerini hayırlara adadı; topraklarını köylüleriyle paylaştı; riyazet yaptı, tarlalarda bir ırgat gibi çalıştı ve yeri geldiğinde ayakkabılarını dahi kendi tamir etti. "Harb ve Sulh", "Anna Karenina" gibi büyük eserlerinden sonra, "Sanat Nedir" adlı kitabıyla felsefi anlayışını 'sanat' kavramı etrafında netleştirdi. Ona göre sanat eseri büyük hakikatin dellalı olmalıydı. Sanatçı; zenginler ve entelektüeller için üreten bir kişi olamazdı. Onun nazarında gerçek sanat eseri, herkesin içindeki ortak doğruyu anlamalı ve herkes tarafından anlaşılabilmeliydi. Ona göre sanatçı; kardeşlik duygusuna, sadeliğe, sevgiye ve tertemiz bir dindarlığa meftun olan kişiydi. Evrensel kardeşlik idealini işlemek ise Tolstoy'a göre sanatçının en önemli ödeviydi. Belli bir sınıfın ruh halini anlatan, gerilime kilitlenen, basit cismani duyguları anlatan kitaplar gerçek eser değillerdi onun nazarında. Bu noktada kendi "Harb ve Sulh" adlı eseri başta olmak üzere, Dante, Shakespeare, Zola, Baudelaire, Flaubert ve Hugo gibi isimler dahil, nicelerinin yazdıklarının gerçek manada sanat eseri sayılamayacağını söyler. "Allah Hakikatı Görür" ve "Kafkas Mahpusu" adlı eserleri hariç, kendi yazdıklarının da "hakiki sanat eseri" olmadığını hatırlatır. İyi bir esere en güzel örnek olarak da Kur'an-ı Kerim'in "en güzel kıssa" diye nitelendirdiği Hz. Yusuf kıssasını gösterir. Samimi olmayan, alemşümul düsturları merkezine almayan, halka ulaşamayan ve en önemlisi de ahlaki manada sağlam olmayan sanatçıya karşı tavır alır. Ormanda görüp korktuğu bir kurdu anlatan çocuk ne kadar inandırıcı, heyecanlı ve saf ise, Tolstoy'a göre sanatçı da hakikati anlatırken o ölçüde heyecanlı, o ölçüde inandırıcı ve duru olmalıdır. Tolstoy, "Harb ve Sulh", "Anna Karenina" gibi dev eserlerini yazdıktan sonra ününün zirvesindeyken ciddi bir felsefi buhranın içine girmiş olmasına rağmen, ömrünün son demlerine doğru bunları aşarak yukarıda anlatılan hayat ve sanat anlayışına gelebilmişti. Ömrünün son yıllarını "İtiraflarım", "İvan İlyiç'in Ölümü", "İnsan Ne İle Yaşar?" gibi daha ziyade iç yolculuklara dair eserlere ayıran bu müstesna dimağ, ölümüne iki yıl kala İslamiyet'e ciddi bir ilgi duymaya başlamış ve "Abdullah El-Sühreverdi"nin Hindistan'da basılmış, "Hz. Muhammed'in Hadisleri" adlı kitabını okumuştu. Bu hadislerden kendince güzel bir derleme yapmış ve Posrednik Yayınevi'nde basılan eserlerinin arasına bunu da koydurmuştu. Ciddi bir roman okuru olan Rus halkının Tolstoy'a hissi bağlılığı dikkate alındığında, bu hadis derlemesinin ülkede İslam'a olan alakayı artıracağı muhakkaktı. Durumu fark eden ve dine karşı keskin duran iktidarlar, bu çalışmayı toplu basımların arasından çıkarmış ve Tolstoy'un Müslüman olduğunu iddia eden her belgeyi gizlemeye dikkat etmiştir. Hal böyle olmasına rağmen, Tolstoy etrafındakileri açık bir şekilde İslam'a davet etmişti. Nitekim, bilgi eksikliğinden dolayı "Hz. Muhammed'in Kur'an'a Girmemiş Hadisleri" diye hazırlanan ama "Hz. Muhammed" diye düzeltilip Türkçe'ye kazandırılan bu eserinde, kendisinin telkiniyle çocukları Müslüman olmuş bir Rus kadına, Yelena Vekilov'a, yazdığı mektupta şunları ifade ediyordu: "... Bunu söylemek ne kadar tuhaf olsa da, benim için Muhammedilik, Hristiyanlıkla mukayese edilemeyecek kadar yükseklikte duruyor. Eğer insan seçme hakkına sahip olsaydı, aklı başında olan her insan, şüphe ve tereddüt etmeden Muhammediliği, tek Allah'ı ve onun peygamberini kabul ederdi." Buradaki "Eğer insan seçme hakkına sahip olsaydı" şeklindeki ifade, İslam akidesi açısından doğru olmasa da, bunu, Tolstoy'un İslam'ı el yordamıyla öğrenmesine verip, onun esas derdine dikkat etmek gerekir. Beri tarafta, söz konusu eserin girişinden öğrendiğimiz kadarıyla, kendisi de sonradan Müslüman olan dinler tarihi uzmanı Valeriya Porohova, SSCB'nin yıkılmasından sonra, medyada Tolstoy'un Müslümanlığına dair bilinmeyenleri açık açık tartışmıştı. Sovyet hükümetleri yıllar boyunca gizlemiş olsa da, Bayan Porohova'nın açıklamalarına göre Tolstoy, ömrünün sonunda Müslüman olmuş ve kendi vasiyeti üzerine İslam kaidelerine göre defnedilmişti. Onun mezarının üzerinde Hristiyanlık sembolü olan haçın olmaması da Porohova'ya göre Tolstoy'un Müslümanlığının açık bir ispatıydı. Tolstoy'un Müslüman olup olmamasının yanında, edebiyat tarihi açısından asıl ilginç olan, Tolstoy'un İslam'ı 'son din' olarak kabul etmesinin sebebinin ne olduğu, dahası Efendimiz'in hangi yönünün onu cezbettiğiydi. Bayan Yelena Vekilov'a hitaben yazdığı ve daha önce 1978'de "Literaturniy Azerbaydjan" dergisinin 12. sayısında (sayfa 114) yayımlanan mektubunda Muhammediliğin doğru yol olduğunu söyledikten sonra özetle şunu ifade ediyordu: "Esasen Veda'nın, Buda'nın Konfüçyus'un Hz. Musa'nın, Hz. İsa'nın öğretilerinde ortak ve evrensel doğrular vardı. Ama bu öğretiler kurucularının ölümünden sonra cahillerin elinde bozulmaya uğradı. İnsanlar dinin gerçeklerini açalım derken özünden iyice uzaklaştılar. Tarihi açıdan zamanımıza en uzak olanlar, bu tahrife en fazla uğramış olanlardır. Bu açıdan öz itibariyle bir olmalarına rağmen Hinduizm Budizm'e göre, Budizm Musevilik'e göre, Musevilik Hristiyanlık'a göre daha fazla bir tahrife uğramıştır. Ama en son din olan İslam, hem kitabına hem de ritüellerine bakıldığında, bozulmaya uğramadan günümüze gelmiş olması itibariyle, Kilise Hristiyanlığı'na karşı tartışılmaz bir üstünlük içindedir." Bütün bunları söyleyen Tolstoy yazdıklarıyla, hayatıyla asrın sembol isimlerinden biri oldu; ama acıdır ki, esas dikkat çekmesi gereken iç yolculukları, hem kendi ülkesindeki ideologları hem de son asrın materyalist mahfilleri tarafından gündemden uzak tutulmaya çalışıldı. Tolstoy'un ciddi acı ve emeklerle sürdürdüğü manevi yolculuğu, "Hristiyan Anarşizmi" gibi onu tariften uzak, ucuz ve sathi kavramlara sıkıştırılmaya çalışıldı. Fakat o hayatıyla hem Rus toplumu, hem de kendisinden sonra yaşayanlar için, gerçeğe yaklaşma noktasında adeta bir deniz feneri gibi hep parladı. Eserleriyle klasiklerin tahtına oturdu; hayatı ve düşünceleriyle de dünyaya örnek oldu. Kaynaklar - Lev Tolstoy, Anna Karenina, İletişim Yayınları, İstanbul 2006, Sekizinci Baskı. - Tolstoy. İtiraflarım, Timaş Yayınları, Çeviren, İhsan Özdemir, İstanbul 2005. - Tolstoy. Sanat Nedir, Çeviren Kabil Demirkıran, Şule Yayınları, İstanbul 2000. - Tolstoy. Hz. Muhammed, Rusça'dan Azerice'ye Çeviren, Prof. Dr. Telman Hurşidoğlu Aliyev, Azerice'den Türkçe'ye Çeviren, Arif Aslan, Karakutu Yayınları, İstanbul, Kasım 2006. - Tolstoy. Aile Mutluluğu, İnkılap Yayınları, İstanbul. - Tosltoy'dan Ruha Dokunan Düşünceler. Hazırlayan, Esra Uluç, Carpe Diem Yayınları, İstanbul, Ocak 2006.

Çok Derin Hocam Ya Bu Konu