Türkiye de 1939 dan 1970 li yıllara kadarki iktisadi gelişmelere yer veren iktisadi Yürüyüş adlı dergi, 1 Nisan 1941 de çıkan 32. sayısında tamir edilen camilerin listesini yayınlamış. Başbakan Erdoğan ın CHP yi eleştirmek için başta miting meydanları olmak üzere her fırsatta dile getirdiği camileri kapattılar iddiası Suriye ve Hatay üzerinde emelleri olan İngilizlerin oyunu çıktı Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarihle yüzleşmek adı altında Tek parti, İsmet İnönü camileri kapattı. Camileri, depo, ahır , lokal yaptı diyerek, bu iddiasını bazı belgelerle kanıtlamaya çalışıyor. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu ile basın aracılığı ile bu konuda atışıyorlar. Cami kapatma yalanına 1966 yılında bizzat İsmet İnönü Benim dönemimde camiler kapatılmamıştır diye cevap vermiştir. Ama bir takım çevreler bu yalanı günümüze kadar sürdürmeye devam ettirmeyi tercih ettiler. Oysa tarihi belgeler bunun tam tersini gösteriyor. 15 Mayıs 1919 da İzmir e çıkan Yunanlılar, camilere saldırmış, camileri yakıp, minareleri yıkmış, Yunanlılardan cesaret alan Rumlar da camilerdeki kıymetli eşyaları, halı ve kilimleri çalmışlardır. Yunanlılar, bu eylemlerini Anadolu nun işgaal ettikleri diğer bölgelerinde de 9 Eylül 1922 günü İzmir den kaçtıkları güne kadar sürdürmüşlerdir. Atatürk: Camileri yenilemek görevimiz 1922 yılında Bakanlar Kurulu nun ilk toplantısında konuşan Mustafa Kemal Atatürk, Yunan çekilişi sırasında birkaç bin caminin yakılıp yıkıldığını belirtmiş ve Bu camileri yenilemek görevimizdir. Bu hizmeti nutuk atmadan, gösterişe kaçmadan, siyasete alet etmeden yerine getirelim demiştir. Nitekim, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi ndeki 26 Aralık 1922 tarihli bir belgeye göre, Düşmandan kurtarılan yörelerdeki cami, hayrat ve vakıflarda meydana gelen zararın tesbiti için kurulan komisyonun hazırladığı raporun ilgililere sunulduğu belirtilmiştir. Atatürk 1 Mart 1923 te yaptığı Türkiye Büyük Millet Meclisi nin I. Dönem, 4. Yasama Yılını Açış Konuşması nda, Efendiler! Geçen yıl içinde Vakıf Bakanlığı, dini yapılar ve hayır kurumlarının onarım ve inşaatında oldukça önemli bir çalışma yapmıştır. Yapılan onarım içinde ülkemizin çeşitli yerlerinde olmak üzere 126 cami ve mescit ile 31 medrese ve okul, 22 su yolu ve çeşme, 175 gelir getiren yer ile 26 hamam bulunmaktadır demiştir. 1 milyon lira harcandı Türkiyede 1939 dan 1970 li yıllara kadarki iktisadi gelişmelerin izlenebileceği İktisadi Yürüyüş adlı derginin 1 Nisan 1941 tarihinde yayınlanan 32. sayısında Cumhuriyet devrinde milli abidelerimize verilen kıymet ve ehemmiyet başlıklı yazı, atılan iftiraların ne kadar geçersiz olduğunu kanıtlıyor. Yazıda Vakıflar Genel Müdürlüğü nün o yıllarda harabe durumda bulunan camilerin tamiri için normal bütçe haricinde 1 milyon lira ayırdığı belirtiliyor. Dergide yazının ilk cümlesinde En gayri müsait şartlar altında Vakıflar Umum Müdürlüğü abidelerimizin tamiri işine 1.000.000 lira tahsis eylemiştir ifadeleri kullanılıyor. Fevkalade olarak tanımlanan 1 milyon liralık bu tahsisat 1935 yılında yürürlüğe konan Vakıflar Kanunu sonrasında yapılıyor. Bir program dahilinde camilerin onarım seferberliği 1936 yılında başlanıyor. Bundan sonraki yıllarda da camilerin onarımı için bütçe dışı tahsisatlar devam ediyor. Tamiri bitirilen 40 caminin her biri için ne kadar para harcandığı çizelgede kuruşuna kadar belirtildi. Bir sonraki cetvelde ise 5 yıl içinde tamiri bitirilecek olan 26 caminin listesi yer aldı. Bir başka cetvelde tamir hazırlıkları son aşamaya gelmiş 40 caminin keşif bedelleri gösterildi. Ayrıca tahsis edilen 1 milyon lira haricinde vakıf, hayrat gelirlerinden elde edilen parayla tamir edilen 8 caminin listesi yer aldı. Birinci listede tamirlerine bin, diğer listelerde ise 5 bin liranın altında harcama yapılan camilere yer verilmemiş, ancak 1. listede tamiri yapılan üç camiye o esnada bin liranın altında harcama yapıldığı halde 1 milyon liralık tahsisattan yararlandırıldığı için yer verilmiştir. Bitenlerin yerine yenileri Dergide tamire başlanacak olan camiler listesiyle ilgili şöyle bir değerlendirme yapılıyor: Vakıflar Umum Müdürlüğü hayrat tamiri hususunda şu beş sene zarfında gösterdiği faaliyete kesintisiz yirmi sene daha devam edecek olur ise yurdumuzun her köşesini süsleyen ve milli san at tarihimizi ebediyen yaşatacak olan bu kıymetli abidelerimizin ihmal edilmiş, unutulmuş hallerle bugünkü harap manzaraları o zaman, güzelliklerilye yüzümüzü güldürecektir. Tamir programına ithal ve keşifleri ihzar edilmiş bir hayli mühim abideler vardır ki tahsisatın arkası geldikçe tamirleri bitenlerin yerine bunların mühimleri sıraya girecektir. Keşiflerde yazılı miktarlar bilhassa şu müstesna günlerde esbabı mücbire dolayısıyla mütebavvil ise de bir fikir vermiş olmak için beş bin liradan yukarı olan bazı mühimlerini kaydediyoruz. 5 yıllık tamir programı Yazıda bu cetveller şöyle değerlendirilmektedir: İşte şu yukarıda yazılı üç cetvelden anlaşılıyor ki Vakıflar Umum Müdürlüğü beş seneden beri hayratın imarı için çizdiği bir program üzerinde yürüyerek tamire başladığı ilk iki cetvel yekünü altmış altı camiden kırk tanesinin tamiratını ve inşaatını başarmış ve yirmi altı tanesinin ikmaline çalışmaktadır. Bir taraftan da ileride mali kuvvet ve kudreti yettikçe tamire başlamak üzere kırk büyük abide üzerinde etüdler yaptırmıştır ve etüdlerine devam etmektedir. Yani inşa olunan veya esaslı tamir gören abidelerde Vakıflar Umum Müdürlüğünün tatbikine çalıştığı ve ulaşmak istediği gaye, mabetlerin harimlerini laubali bir gezinti yeri veya çocuklara oyun meydanı veya pazar yeri olmaktan men etmek, taşları devrilmiş sırasını mevkiini kaybetmiş, çalı çırpı üzerlerini örtmüş kabristan harabeleri bazı mabetlerin harimlerinde yürekleri sızlatan hürmetsizlik ve çirkinlik olduğundan mabede bir başka ruhaniyet bahşedecek derecede kabirlerin tanzim ve tamirleri ve avlunun tarhı ve bir çiçek bahçesi haline ifrağı suretiyle mabedin muhit ve siluetine layık olduğu güzelliği ve temizliği temin etmektir. Camilerin içerlerinde yapılan secdelikler ve pabuçluklar için tedbirler bu gayenin temini için başlangıç mesabesindedir. Dergide bir başka yazıda, 13 Haziran 1935 tarihli Resmi Gazete de yayınlanıp yürürlüğe giren Vakıflar Kanunu nun aralarında camilerin de bulunduğu milli abidelerin tamirlerine sağladığı olanaklar anlatılıyor. Bu işle sorumlu Vakıflar Genel Müdürlüğü nün gelirleri artırılıyor. Bunun yolu gelir getirici gayrimenkul edinimi ve eldekilerin bakım ve onarımı ile gerçekleşiyor. Camilerimiz ve Mescidlerimiz başlıklı bir yazıda ise beş yıllık dönem içinde yapılan işler anlatılıyor. Bu yazıda bir de önemli tablo var. Tabloda her ilde kaç cami ve mescidin yer aldığı belirtiliyor. Bu tabloda her ilde kadro harici bırakılan cami ve mescidler de yer alıyor. Kadro harici bırakılanlar geçmişte vatandaşlar tarafından sokak aralarında yaptırılan mabet sıfatına yakışmayacak değersiz ve kıymetsiz binalar. Bunlar mabet olmaktan çıkartılmıştır. Eser sahibi Türk milleti Kadro harici ne demektir şöyle izah ediliyor: Şehirlerimizin ve kasabalarımızın imar haritalarım tanzim etmek bize Cumhuriyet rejiminin gösterdiği ve yürüttüğü ilk terakki adımıdır. Ezelden beri Türklerin ilk girdikleri ve fethettikleri şehirlerde ve kasabalarda yaptıkları binalar cami ve bunun mütemmimi gibi sayılan han, hamam, medrese, mektep, kütüphane, çeşme gibi hayrat binalarıdır. Bunlar bizim en kıymetli eserlerimiz olup her biri en iptidai tarihten Cumhuriyetin ilanına kadar banileri olarak bir hükümdar ve vezir ismi taşımakta iseler de bunların hakiki banileri Türk milletinin kendisidir. Böyle çok ve adeta tükenmez paralarla yapılan mühim eserler hemen alelumum her yerde şehrin ve kasabanın en mutena ve en hakim ve nirengi noktalarını işgal etmiştir ve bugün bile tanzim olunan imar planlarına bunlar bir esas noktası teşkil etmektedir. Pejmürde haldeydi Seleflerimizin böyle büyük eserler için yer intihabında gösterdikleri hüsnü intihap yalnız onlara münhasır kalmış, zaman gelmiş ki halk cami ve mescit inşasında birbirleriyle yarış etmiş, mahalleler mescitlerle dolmuştur; herkes gücü yettiği kadar bir mescit yapmayı hayır saymıştır. Tabiatıyla bunlar meyanında mabetlere yaraşmayacak değersiz ve kıymetsiz binaların da adedi çoğalmıştır. Cumhuriyet idaresi mabetlere layık oldukları hürmeti göstermiş, ihtiyacı karşılayacakları ve bilhassa tarihi ve mimari kıymeti olanları ayırmış, diğer pejmürde hallileri mabetlikten hariç tutmuştur, işte bunlara kadro harici ismi verilmiştir. Bunların tamirleri için ödenek ayrılmamıştır. 5 te 2 si mimari şaheser O dönem kadro dahilinde 2 bin 542 cami ve mescid tespit edilmiş, 914 ü ise kadro harici bırakılmıştır. Şehirlerde ve kazalarda ahali tarafından idare edilen camiler ve mescitlerle, umumiyetle köy camileri ve mescitleri bu cetvele dahil değildir. İki bin beş yüz kırk iki cami içerisinde Sultanahmet, Süleymaniye gibi altı-dört minareli muazzam eserler olduğu gibi küçük mescitler de vardır. Mevcudun beşte ikisine mimarlık sanatınca muhtelif devirlerin şaheseri denilebilir. Osmanlı bakamamış Yazıda o zamanki camilerin durumları anlatılırken bir değerlendirme de yapılmış. Osmanlının son dönemlerinde savaşlardan dolayı Evkaf Nezareti nin mali zorluklardan dolayı ibadethanelerin bakım ve onarımına para ayıramadığı anlaşılıyor. Bu yüzden camilerin de aralarında bulunduğu vakıf eserleri doğal olarak bakımsız kalıyor. Cumhuriyetin bu eserlerin aşağı yukarı hepsini pejmürde ve yıprınmış bir halde aldığı belirtiliyor. Bunların onarımları için çare aranıyor. Bunların hepsine yıllık bir onarım ödeneği verilmesinin çözüm olmayacağı görülüyor ve hariçten 1 milyon lira tamir ödeneği ayrılıyor. Bu işler içinVakıflar Genel Müdürlüğü nün de önü açılıyor. Deprem etkisi 1939 Aralık ayında meydana gelen 7.9 büyüklüğündeki deprem sonucunda toplam 32.962 kişi hayatını kaybetmiş, yaklaşık 100 bin kişi de yaralanmıştır. Oluşan deprem neticesinde 116.720 bina yıkılmıştır. Dünyanın büyük depremleri arasında sayılan bu deprem Türkiye nin en ciddi deprem felaketlerinden birisi olarak tarihe geçmiştir. Bu depremden Erzincan çevresindeki büyük bir bölge ile Doğu Karadeniz Bölgesi etkilenmiş, birçok tarihi eser ve cami yıkılmış ve hasar görmüştür. Çirkin iftiraya tarihten gelen cevap Türkiye de camilerin kapatılması iddiasının kaynağı Suriye dir. O dönemde Hatay ın Türkiye ye katılmasını engellemeye yönelik olarak İngiliz ajanları tarafından ortaya atılmıştır. Bugün de devam ettirilmektedir. İçel Milletvekili S. Fikri Mutlu 27 Mayıs 1937 de TBMM de Vakıflar Umum Müdürlüğü nün bütçesi konuşulurken şu konuşmayı yapmıştır: Arkadaşlar; tekrar huzurunuza gelmekten maksadım, kısaca bir noktayı aydınlatmak içindir. O da taşı, toprağı, suyu, içinde yaşayan insanları, 40 asırdan beri Türk olan Hatay daki ırkdaslarımızın temiz ruhlarını bulandırmak ve zayıflandırmak için bir takımı Suriye de yaşayan ve hain maksatlar peşinde koşan insanların güya Türkiye de camiler kapatılıyor, camiler yıkılıyor diye miütemadiyen propaganda yapmakta olduklarını çok yakından işittik. Yeni Türkiye, memleketin imari, irfani ve daha birçok yenilikler uğrunda birçok para sarfetmek ihtiyacında olduğu bir devirde bulunuyor. Böyle bir devirde görüyor ve anlryoruz ki 300 küsur bin lira yalnız camilerin tamirine, saltanat devrinin ihmal ve teseyyübüne uğramış camilere sarfedilmiştir. Oradaki hain düşüncenin havayı bulandırmak istediği gibi, Turkiye de camilerin kapatılmamış olduğunu, buradan aydınlatmak istiyorum.