Sultan kayıkları hala faliyette ben bazen geziyorum, fakat adamlar yalandan kürek çekiyorlar alttan pancar motor çalışıyor +k

Fasıllar geri götürüyor beni Eski İstanbul'a Arnavut kaldırımlarına Beyaz köpüklü yalılara Martılar geri götürüyor beni Eski İstanbul'a Süzülen sultan kayıklarına O eşsiz, büyüleyici ihtişama Ah, eski İstanbul Şimdi burada Olsa -İlker Çağlayan- Istanbul aslında bir su Şehri: İstanbul asırlar önce Ceneviz, Bizans, Osmanlı kültürlerine, kucak açmış. O zamanlar İstanbul'da yaşayanlar, jeografik nedenlerden dolayı su üstü taşıtları gelistirmek durumundaydı. Venedik'te olduğu gibi İstanbul'un şehir yerleşimi deniz yollarının kullanımını destekliyordu. Bir zamanlar İskele Kethüdası'nın denetiminde çalışan kayıkçılar varmış ve Haliç'in iki yakası arasında fesli, şemsiyeli yolcularını kürek çekerek Galata'dan Eminönü'ne, Hasköy'den Balat'a günboyu taşırlarmış. Öyle ki 19. yy sonlarına kadar bu kayıkçı sayısının 10,000 adet olduğu söylenilir. Ulaşımın yanısıra, kayık sefaları Osmanlı eğlencelerinin en keyifli, en güzeli olarak anılır. Hatta, kayık sefaları nice Osmanlı sanatçısına ilham olmuştur ve şarkılara, şiirlere sebep olmuştur. Sultan Kayığı: Osmanlı döneminde kayıklar kullanıldığı yerlere ve kullanan kişilere göre adlandırılırdı. Kayıklar arasında bir hiyerarşi vardı. Padişahı taşıyan kayık ise bu hiyerarşi içinde en önde yer alırdı. Padişahın kayığını sadece; kendisi, annesi, kadınları ve çocukları kullanabilirdi. Bu kayık, dönemin saltanatını, devletin kudretini ve gücünü simgeleyecek kadar görkemlidir. Bir Fransız kontu bu kayığın suları kılıç gibi aştığını büyüleyici güzellikte olduğunu yazmış; "o işçilik o ihtişam diye tarif etmiş altın varaklı ahşapları". Kayığın baş tarafındaki imparatorluğun simgesi olan kuşun som altından yapıldığını, kayıktaki köşkün adeta padişahın tahtı olduğunu ve tavanına, mücevherler yerleştirildiğini yazmış. Her hafta, Sultan sefaya çıkmadan önce limandaki silahlı gemilerden, Kız Kulesi'nden ve kıyıdan top atılırmış ve saltanat kayığına yol açmak üzere bir sürü saraylı kayık yola çıkarmış. Bu topların sesini duyan ve kayık alayını gören Osmanlı halkı Sultan'ı selamlamak üzere hazır beklermiş. Kayıkların sonu: Abdülhamid, Dolmabahçe Sarayındaki tahta çıkma törenine bir Saltanat Kayığı ile gelmiş. Ancak, iki tahttan indirme olayından sonra tepelerdeki Yıldız Sarayına yerleşmiş ve 33 yıllık saltanatı boyunca görkemli teknelerin hepsi Dolmabahçe Sarayı kayıkhanesinde çürümeye terk edilmiş. Mehmet V Reşat (1909-1918) tahta çıkınca, Saltanat Kayığı geleneğini canlandırmaya çalışmış. Ancak, Imparatorluğun çöküşüyle, buharlı vapurların ve arabaların imalatıyla beraber yerleşim merkezleri tepelere doğru kaymaya başlamış ve kayıklar şehrin unutulan bir parçası olmuş. Taki 2002 senesine kadar saltanat kayığı İstanbul'un sularını görememiştir

Sevgili MuRaTTK' ya böyle bir konuyu bizlerle paylaşıp, eskiyi anmamızı ve geçmişe özlemle bakmamızı sağladığı için teşekkür ederim. İstanbul' un geçmişine özlemle bakarken Sultan kayıkları ve Boğaziçi Dilberi Piyadeleri' nin o zamanın şartlarında ne büyük yükleri olduğunu görüyoruz. Tabii bütün bunları örneğin kayıkları birer sanat eserine dönüştüren zanaatkar ve kullanıcılarını da unutmamak gerekiyor. Kim ne derse desin, ne kadar zaman geçsede eskilşerden mutlaka bir iz taşıyor İstanbul. Her ne kadar 21 nci yüzyılda yaşıyor olsakta...

BOĞAZİÇİ DİLBERİ PİYADELER Motorlu deniz vasıtaları İstanbul ile tanışmadan önce yaşamış, edebiyatımızın ve tarihimizin ölümsüz isimlerinin anılarında, yazılarında ve yabancı seyyahların hatıratlarında saltanat kayıklarının dışında hiçbir kayık türü Piyade kayıkları kadar övgüye layık görülmemiştir. Son zamanlarda Boğaziçi deniz kültürümüzü bilmeyenler İstanbul'un sembol kayık türü olarak farklı isimler öne sürmeye başlamışlardır. Piyade kayığı ile diğer kayık türlerinin kıyası, elmas ile gümüşün kıyası gibidir. Piyade kayığı, Boğaz sularının kültürümüze kazandırdığı "Kaşıkçı Elması" gibi tarih var oldukça değerini hep koruyacaktır. Narin ve süslü Piyade kayıkları Piyade, çok narin ve zarif yapılı bir nevi kayık adıdır. Eskiden ekseriyetle İstanbul ve civarında kullanılan bu kayıklar makbul bir tenezzüh vasıtası idi. Piyade, kayık adıyla kastedilen, daha doğrusu teknenin İstanbul'da yüzyıllardan sonra bir reform inceliğine varmış en rafine tipini temsil eden deniz binek aracıdır. Suda ok gibi kayan piyadeler, halkın, daha doğrusu zengin ve orta halli halkın, kendi ihtiyacı için yaptırıp kullandığı özel vasıtalardır. Boğaziçi'nin incelmiş sanat anlayışının ruhunu, piyade kayığında görebiliriz. Hızla yol alan piyadeler çok hafif, ince, martı gibi uçan, kuğu gibi süzülen narin ve süslü yaratıklardı. Bizans'ın peremesi, Venedik'in Gondolu nasıl sembol ise; Şehr-i İstanbul'un ve Nehr-i Aziz'in sembol deniz ulaşım vasıtası Piyade kayıklarıdır. Théophile Gautier; Venedik gondolunu, Türk kayığı yanında kaba saba bir sandukaya benzetir. Gondolculara da, Türk kayıkçılarının tersine "sefil serseriler" gözüyle bakar. "Dünyanın her köşesinde değişik şekillerde inşa edilmiş deniz vasıtalarındaki güzellik, piyade kayıklarının zarafeti ve inceliği karşısında pek sönük kalacaktır. Denize piyade kayığı kadar yakışan başka bir nakil vasıtası üretilememiştir ve üretilemez" Cabir Vada, Piyadeleri işte böyle tarif ediyor. Piyade Kayığı; Boğaziçi dilberi, suların başına tac ettiği birer nazlı efsane olarak nitelenmektedir. Piyadeler, ağır başlı, vakarlı, incelmiş bir medeniyetin elinden çıkmış bu rüya ve hülya beşikleri, sanki insan hünerinin değil de, Boğaziçi sularına Allah'ın armağan ettiği bir nakil vasıtası idi. Şehr-i İstanbul'da kayıkçılık sanattan ileridir Usta nakkaşlar, yalnız kürek üzerine çalışan kürekçiler, yaldızcılar ve piyadelere en büyülü boyutları veren ustalar ibadullahtır. Şehr-i İstanbul'un piyade kayıklarını günümüz teknolojik imkanlarıyla üretmek ve imal etmek pek mümkün değildir. Bu kayıkları üretmekten ziyade bunları sevk ve idare edebilecek, korunması çok zor olan güzelliklerini devam ettirecek liyakatte hamlacı bulmak bugünkü imkanlar nezdinde kolay değildir. Yalı ve iskele piyadeleri Piyade kayıkları iki sınıfa ayrılırlar. Yalılarda kişiye ve aileye has kayıklara yalı piyadesi denir ki; bu günümüzün özel deniz otomobili statüsündedir. İskele piyadesi ise, günümüzün ticari taksisi statüsünde olup, bunlara görmüş oldukları işlev itibariyle ilk deniz taksileri olarak adlandırabiliriz. Piyade kayıkları daha çok gezintilerde kullanılan ve kişilere özel nakil vasıtasıdır. Varlıklı kimseler daha çok piyadelere biner ve kayığın o küçücük bedenine Boğaziçi estetiğini ve nakışlarını işletirlerdi. Boğaziçi'ne özgü "piyade"ler, Boğaz'ın en zarif, en rafine tekneleriydi. Soylu bir güzellikleri vardı. Boğaziçi'nde bilhassa sularla ışıkların oyun oynadığı mehtaplı bir gecede Boğaz'ın nazlı çiçekleri gibi hareket eden birer gezinti tekneleriydi bunlar. Hele uzak yerlere kısa zamanda ulaşmak için yapılan ve "zangoç" denen büyük piyadeler, suyun üzerinde ok gibi kayıp giderdi. İki, üç, dört ve beş çifte küreklileri olurdu. Piyadeler en ince yapılı kayıklardır. Uzun ve dardırlar. Abdülhak Şinasi Hisar'a göre düş kurmak ve düşlere dalmak için bunlardan daha uygun beşik yoktur. Bu beşikleri de hilali, bembeyaz gömlekli, ateş, al vişne çürüğü, kahverengi saltalı hamlacılar , sigoryacılar ve de mangacılar sallar. Piyadeler tek, iki, üç çifte olarak ıhlamur ağacı kerestesinden imal edilirdi. Denize temas eden kısmına küherba yağı verniği sürülür, küpeştesinin hemen alt tarafındaki boya tahtası bile istenilen renkte 5 ila 8 cm. genişliğinde boyanırdı. Küpeşte ve baş üstü yine küherba yağı ile verniklenirdi. Ihlamur iç astarları tabii haliyle bırakılır ve buralarının gerek kir, gerekse yağmur ve çiğ tesiriyle beneklenmemesi için her gün keler ile silinirdi. Keler; köpek balığının derisinin sert ve zımpara gibi dişli tarafına denir. Keler, kürek topaçları ve palalarının temizlenmesinde de kullanılırdı. Piyade hamlacıları Piyadelere hanımlar bindiği zaman, muşamba ile kaplı kıç üstünü tamamıyla kapatacak şekilde ve sahibinin maddi durumu nispetinde kılaptan veya sırma işlemeli ve saçaklı, yün veya ipekten üretilmiş bir örtü ile kapatmak adettendi. Bu örtü; kıç üstünün uzunluğunda geometrik bir şekilde, kıç güverteleri gittikçe darlaştığı cihetle, örtünün arka tarafa gelen iki ucu piyadenin sağ ve sol küpeştelerinden denize doğru sarkardı. Rüzgar tesiriyle havalanıp örtünün biçimini bozmaması için bu uçların her birine 800-1000 gram ağırlığında pirinç ve nikelden, hatta gümüşten üretilmiş toplar bağlanırdı. Bu örtü, piyade kayıklarının güzelliklerini bir kat daha arttırırdı. Bu oynak ve tüy gibi kayıkların kenarına serilmiş olan ve hemen suya düşecek duygusunu veren sırma saçaklı al çuha, Boğazın erguvani ve kurşuni renklerini kendine çekerdi. XIX. Yüzyılda İstanbul'da görev yapmış olan Amerikan Elçisi Cox, piyade kayıklarına en uygun yolcuların Türk hanımları olduğu kanısındadır. Ona göre, Türk hanımı ağırbaşlılığıyla oturduğu yerden hiç kıpırdamaz. Kayığın dengesi de onun için hiç bozulmazdı. Piyade hamlacılığı, şimdiki kayıkçılık ve sandalcılığa hiç benzemez. Hamlacı, ilk küreği hangi tavır ve çalımda denize daldırdı ise, gideceği yere kadar aynı tavırda küreğini çekerdi. Boğaziçi sahilinde bulunan bir kimse sahile yaklaşan ve uzaklaşan iki veya üç çifte piyadelerin küreklerine baktığı zaman, yalnız bir çift küreğin hareket ettiğini görür. Diğer kürekler, seyredenin gördüğü kürekle aynı ritmik hareketi yaptığından tek bir kürek gibi görülür. Piyade kayıklarının en hafifleri kayıkçıdan başka sadece iki yolcu için yapılandır. Biraz daha büyükçe olan 4-6 yolcu alabiliyordu. Gövdelerinin hafifliğinden başka, küreklerinin de, çok hassas olan teknede dengeyi sağlayacak şekilde, başlan lobut şeklinde, yani şişmanlaştırılmış olarak yapılması, hayran olunacak bir buluştur. Bu da bize Osmanlı kayıkçılığının ne kadar ileri safhada olduğunu gösterir. Piyade kayıklarının ince ve narin yapılı olduğu, halkın iyi durumda olanlarının bunlardan faydalandığını belirtmiştik. Fakat piyade kayıklarının büyüklerinin de olduğunu, bunlarla İstanbul'un yakın mahallerinden odun taşındığını da görüyoruz. XVII. yüzyılda insan taşımacılığında kullanılan piyadenin 18. yüzyılda başka sahada da kullanılmaya başlandığını görmekteyiz. Osmanlı aklı ve ilminin Boğaziçi'ne armağan ettiği İstanbul'un sembol deniz ulaşım aracı Piyade Kayıkları, maharetli bir sarf elinden çıkmış Kaşıkçı Elması nadideliğinde Boğaziçi Dilberi olarak varlığını sonsuza kadar devam ettirecektir. Kaynaklar: 1-Mehmet Mazak, Eski İstabul'da Deniz Ulaşımı, İDO 1998. 2-Salah Birsel, Boğaziçi Şıngır Mıngır, Sel Yay. İstanbul 2005. 3-A. Cabir Vada, Boğaziçi Konuşuyor ve Kanlıca Tarihçesi, Kitabevi, İstanbul 2004. Yazı: Mehmet Mazak Kaynak: Vira Haber Dergisi Haziran 2008 Bir tanede günümüzden bir resim, ilk deniz taksisi