Biraz daha bilgi göz çıkarmaz ŞEHR-İ SULTAN İÇİNDE SULTAN-I ŞEHR 11 ayın cürmünü 1 ayda mağfirete tebdil ettirmek için bir gayrettir çabalarız. Zira şehr-i Ramazan sultandır ve sultanlar kapısından boş çevirmez kullarını. İhsanı bol, merhameti çokçadır. Bir de yaşlılarımızın sık sık kullandığı şu cümle vardır: "Nerde o eski ramazanlar?" Sahi, biz böyle cümleler kurabilecek miyiz ilerde? Şimdi onların zamanından da değil, çok daha eski İstanbul ramazanlarından bahsedelim. Hani o okudukça masal sandığımız eski günlerden. Müjde! Hilal göründü Her şey rü'yet-i hilal ile başlardı. Bunun tespiti başlıbaşına bir merasim, ayrı bir heyecandı. Vazife, İstanbul kadısına aitti ve kadı'nın mahiyetindeki büyük bir heyet, Şaban'ın 28. gününden itibaren rü'yet-i hilalin müjdesini beklerdi. Evvela hilalin zahmetsizce görülebileceği yüksek bir yere çıkılırdı. Süleymaniye, Eyüb, Edirnekapısı, Cerrahpaşa, Fatih camilerinin minaresi bunun için en uygun yerlerdi. Vazifeli memurlar buralardan hilalin görünüp görünmediğine bakar, eğer göründüyse kadıya haber verilirdi. Şahitlerin şehadetiyle Ramazanın başlangıcı i'lam olunur, akabinde kadı büyük bir ziyafet tertip ederdi. Böylece Ramazan resmen başlamış olur, Topkapı Sarayı'nda bulunan Ramazan topu senede bir kez olmak üzere bu haberi vermek için atılırdı. Camilerin kandilleri ve mahyalar yakılır, davulcular müjdeli haberi halka duyururdu. Ramazanla beraber şehre büyük bir renk ve canlılık gelirdi. Geceleri ışıl ışıl olan şehirde, gündüz çarşılar insan akınına uğrar; esnafın Ramazana has hazırladığı tezgahları dolup taşardı. Mesela şekerciler parlak kalaylı küplerini, yaptıkları frenk üzümü, ananas, vişne, kayısı, gül, kızılcık, ceviz, ünnab, erik, ayva, koruk, portakal, turunç reçelleriyle doldururlar; yine özel kaplara humas, limon, bergamut ve ilh. şerbetlikleriyle menekşe, ağaç çileği, demirhindi, nar ve emsali şuruplar koyarlardı. Tesbihçiler armudi, tam yuvarlak, uçlu, yuvarlak, yarım beyzi yumurta biçimi isimleriyle şekillerini tarif ettikleri nafe, mum, öd, pelesenk, kuka, gül, tırnak, bağa, yeniçıkma, sürtaşı, kehribardan otuz üçlük, doksan dokuzluk tesbihlerini perdaht ve çekmecelere istif ederdi. Devlet daireleri ve okullar Ramazan boyunca öğleden sonra açılırdı. Akşamüstüyse şehri bir oruç rehaveti sarardı. Sahurda bereket ve sıhhat vardır Müjdeli haber alındıktan sonraki ilk sahur elbette daha heyecanlı geçerdi. Ramazanın güzelliklerinden biri olan "bekçi baba"lar güzel manileri, maharetli davullarıyla her gece halkı sahura kaldırırdı. Besmeleyle çıktım yola Selam verdim, sağa sola A benim devletli efendim Vakti şerif hayrola Sahur yemeği iftara nispetle oldukça hafif olurdu. Gece kalkan hamarat hanımlar hamurlar yoğurur, gözleme yapar, peynirler, söğüşler, kazandibi çörek, pilav vs. ile masa donatılır, ayran veya hoşaf içilirdi. Sonrasında "niyet ettim Allah rızası için Ramazan orucu tutmaya".. Buyurun dostlar Halil İbrahim sofrasına İftar sofraları, masada yemek yeme usulünün geliştiği 19. asırda bile yerde kurulurdu. Kocaman sinilerin üstüne zarif işlemeli örtüler serilir, tam ortasına konulan büyük tepside çeşit çeşit tatlı-tuzlu iftariyelikler olurdu. Şimdilerde aperitif dedikleri bu hafif yiyecekler, gün boyunca aç kalmış mideyi yemeğe hazırlamak için bir başlangıç mesabesindeydi. Neler olurdu bu iftariye tepsisinde: Hurma, zeytin, yeşil zeytin, sele zeytini, beyaz peynir, kaşar peyniri, çerkes peyniri, kaşkaval peyniri, dil peyniri, kaymak peyniri, tulum peyniri, gül reçeli, mürdüm reçeli, ayva reçeli, vişne reçeli, kayısı reçeli, çilek reçeli, incir reçeli, şimdi unutulmuş olan asmakabağı, frenk üzümü, ceviz, patlıcan reçelleri, tütünlük pastırma, kuşgönü pastırma, kıraç pastırması, ev sucuğu, salatalık turşusu, karanfilli soğan turşusu, kebereli patlıcan turşusu, simit, pide, çörek, ünnap, balık yumurtası.. Bütün bunlar mevsimine göre çeşitlilik arzederdi. Öncelikle Anadolu-Rumeli Hisarları, Yedikule'den iftar toplarının atılması beklenir, ardından zemzem suyuyla oruçlar açılırdı. İftariyeliklerle mide yemeğe hazırlandıktan sonra sininin ortasına nihale konulur ve sırayla yemekler gelmeye başlardı. Evvela çorba. Ardından etlisi, sebzelisi, böreği, hoşafı, en son tatlısı. Yemeklerin biri gider biri gelirdi. Sözgelimi bir yemek tablasının üstünde, dört çeşit çorba, pirzola, tavuk, bir et yemeği, bir iki çeşit sebze, börek, pilav, sütlü tatlılar, mevsim meyveleri olurdu. Elbette bu bahsettiğimiz şeyler her bütçeye göre değişirdi. Ama illaki Ramazanın bereketi en fakir sofrada bile hissettirirdi kendini. İftar saati uzarsa, arada namaza kalkılır, sonra tekrar devam eden fasıl, teravihe kadar devam eder, bu süre zarfında kahveler içilir, sohbetler edilirdi.

Eğlencenin adı, Direklerarası Eski İstanbul'un eğlence hayatının kaynaştığı en canlı ve hareketli yer olan Direklerarası, özellikle Ramazan aylarında tiyatrolar, musiki fasılları, meddah, Karagöz, cambazlık ve göz boyacılığı gibi seyirlik oyunlarla şenlenirdi. Cadde boyunca "piyasa eden" kadınlı - erkekli kalabalığın neşeli gürültüleri, İstanbul'a en uzun gecelerini yaşatırdı. Ramazan deyince, her kuşaktan insanın aklına farklı şeyler gelir. Bugünün genç kuşağı için hiçbir şey ifade etmeyen "Direklerarası" sözcüğü de, üç - dört kuşak öncenin İstanbullularında, çok sıcak duygular, tatlı anılar uyandırır. Kimi kayıtlarda Direklerarası, "İstanbul'da modern tiyatronun kuruluş ve gelişmesinde çok önemli bir yere sahiptir," diye anılır. Bu doğrudur. Ama hayatta her şey, insanına göre değişir; dediğimiz gibi, birkaç kuşak geriye giderseniz, Direklerarası'nın bir "eğlence merkezi", özellikle de Ramazan eğlencelerinin merkezi olduğunu görürsünüz. Evet, 100 yıl önce, İstanbullular, en çok Ramazan'da eğlenirlerdi. Burhan Arpad "Direklerarası" adlı kitabında, 1890'ların sonundan bir bir İstanbul görüntüsünü şöyle aktarıyor: "Sokaklar kapkaranlık, elleri muşamba fenerli insanlar, üçer beşer kişilik gruplar halinde, güle konuşa geçiyorlar. Teravi namazı yeni bitti. Oruçlarını tutmuş, namazlarını kılmış insanlar, Direklerarası'na gidiyorlar. Ramazan'ın ibadetlerini yerine getirmiş olmanın iç rahatlığıyla, Direklerarası'nda eğlenmeye gidiyorlar." Direklerarası'nda nasıl eğlenilirdi? Baş eğlence, tiyatro idi. Hayalhanei Osmani, Eğlencehanei Osmani gibi isimler taşıyan "dar koridorlu, dar localı, dar koltuklu, dar sandalyeli" bu mekanlar, Direklerarası'ndaki kahvehaneleri kiralayan "kumpanyalar", tiyatro toplulukları tarafından oluşturulurdu. "Tuluat" denilen tiyatro tarzı, Kavuklu Hamdi, Abdürrezzak, Küçük İsmail, Şevki ve Kel Hasan gibi isimlerle, bu mekanlarda ölümsüzleşti. 1880'lerden sonra Şehzadebaşı semtinde, Direklerarası'nda, çeşitli tiyatro binaları yaptırıldı. Bunlar, Beyazıt yönünden gelirken solda üç ve sağda iki olmak üzere, beş taneydi. Tiyatrolarda yerler dolunca, açıkta kalan halk, diğer eğlence mekanlarına koşardı. Geleneksel Karagöz'den kukla gösterisine, hokkabazdan pehlivan güreşine kadar, seçenekler çoktu! Ama tabii, hiçbir şey, tiyatro kumpanyalarının "kantocu kızlar"ı kadar etkileyici olamazdı! Herkes merak ederdi, 'Kantocu kızlar kimbilir yeni yeni ne havalar çıkarmışlar' diye. Onların al, mor elbiseleri de pek dikkat çekici olur, Ramazan'dan sonra ünlü konakların harem dairelerinde, hep bu giysilerin öyküsü konuşulurdu. "İstanbul Geceleri" adlı kitabında Samiha Ayverdi, Direklerarası'nın semti Şehzadebaşı'nın Ramazan gecelerindeki cümbüşlü halini, pek güzel anlatır: "Nereye ve niçin gidip geldiğini bilmez bir kalabalığın" dalgalandığı mekanlarda, Abdülhamit'in gizli polisi bile arzı endam eder. Ayverdi'nin deyişine göre, Fehim Paşa burada, "hafiye teşkilatına bağlı hususi bir şube" bile oluşturur. Çünkü devlet adamından külhanbeyine, Osmanlı'nın her tür insanı, geceyarısını iki üç saat geçesiye, hep buradadır! Nasıl yıkıldı? Direklerarası ve Şehzadebaşı'nın İstanbul'un önemli bir kültür ve sanat merkezi olmaktan çıkması, 1930'lardan sonra hızlanan bir sürece dayanır. Bu yıllarda, İstanbul'un sanat ve kültür etkinlikleri hızla Beyoğlu'na kaymaya başlar. Direklerarası'nın "fiilen" yerle bir olması ise 1958 Ramazanının ilk günlerine rastlar. Menderes iktidardadır ve İstanbul'da, "istimlak günleri" yaşanır. Büyük bulvarlar açılır, büyük meydanlar yapılır. Bu arada, Direklerarası yok olur.

Dostum zamanlaman harika, teşekkür ederim. Kolay gelsin.

Yüz yıla gerek yok 10 sene öncesinde insanlar birbirine ne kadar saygılıydı. Ramazan olduğunda saygıdan dolayı kimsenin elinde sigara bile göremezdin. Şimdi ise mangal bile yapan var O değilde konuyla alakası olmayan bir şey daha sokucam araya. Bizi duyumlara göre müslüman olarak görmeyen İran'dan bize her gün müşterilerimiz geliyor ama hiç birini oruçlu görmedimÇok tuhaf. Konu için teşekkürler Murattk Realist

Keşke 100 yıl öncesinin ramazan gelenekleri devam edebilse... Şimdi ise ramazandan dolayı insanlar nedense sürekli bi tartışma halindeler... Teşekkür ederim konu için...

murat abi harika konu tsk. ler konuyla alakalı olmayan birde sorum olacak dikkatimi cekti mahmut abide senin gibi yapmıs avatarda özel bir nedenmi yoksa tesadüfmü

Ah Nerde O Eski Ramazanlar! Halit Fahri Ozansoy Ah nerde o eski Ramazanlar, diye başlayan bir çok yazı okumuş ve bir çok sohbet dinlemişizdir. Ancak 'eski' her daim 'değişir' olmuştur ki, 'ne kadar eski?' sorusu hep sorulmuştur. Bu hafta 'Eski İstanbul Ramazanları' isimli kitabı ile Halit Fahri Ozansoy'u konuk ediyoruz. Bize gerçekten 'eski ramazanları ve tiyatro kumpanyalarını' anlatıyor. Ah nerde o eski ramazanlar Eski Direklerarası Bir Başka Alemdi İftara bir saat kala, Direklerarası'nda çaycı dükkanlarının ve tiyatroların önünde biriken bir yığın halk bunlar seyirciler. Fakat sokaktan geçen kalabalık omuz omuza. Kupa ve payton arabaları da 'destur' sesleri ile bu mahşeri yarmakta. Kimler yok bu kalabalığın içinde. Pek tabii polislerden başka, Abdülhamid'in hafiyeleri de mekik dokuyorlar. Fakat hüviyetleri fazla kırmızı fesleri bir yana, şahıslarından pek belli değiller ki... Zaten bu gizli tehlikeyi bilen akıllılar bir köşedeki bakkaldan 'Yıldız şehriyesi' bile istemezler. Yasak kelimelerden! Halk, hiç durmadan, bir sel gibi geçiyor. Mevsim yazsa, fesleri kaşlarına doğru hafif eğik, sinekkaydı traşlı, pomatlı bıyıkları ince ve yukarı doğru kıvrık, eldivenli ellerindeki ucu gümüş veya altın başlı bastona nazik nazik basarak yürüyen alafranga şık beyler. Ceketlerinin arasından alamod desenli yelekleri görünüyor. Gözlüklüler kelebek gözlüklü. İşte mektepliler, bazısının kitapları koltuğunda. İşte eli tesbihli, gözleri orucun tesiri ve sigara tiryakiliği ile dalgın, yaşlı beyfendiler, uşakları arkalarında. İşte uzaktan, beyaz sarıkları ile göze çarpan hoca efendiler, göbekli imamlar ve ara sıra ortaya çıkan, kimi cılız, kimi kısa boylu, kimi sırık gibi iri boylu medrese çömezleri. Sonra biraz düşkün hallerinden belli, iki yüz kuruş maaşlı kalem efendiler. Ketebeden diye anılanlar. Çayhanelerde her zamanki müşterileri var. İftar saatini bekliyerek, oruçlu oruçlu çaycı ile isteksiz laf atanlar. Hele Meşrutiyetten sonra, Mersin Efendi'nin çayhanesinde tanınmış Darülfünun müderrislerinden birkaçının çehresi. Mersin gürültü de istemez, sessiz konuşulacak! Bu, iftar saati yaklaşınca, birden evlerine dağılacak olan kimselerin tablosu! Çapkın gençlerin bir kısmı Şehzadebaşı sebilinin köşesini, bir kısmı karşı ki Fevziye Kıraathanesi'nin önünü tutmuşlar, gelip geçen hanımlara söz atıyorlar. El sarkıntılığı eden, çimdik atan terbiyesizler de oluyor. O zaman karikatürlerimize konu olan Bacı Kalfa'nın meşhur şemsiyesi kafaya iniyor. Kel Hasan Efendi Tiyatrosu'nun önündeki akortsuz bir muzika, geceyi beklemeden, ya İzmir ve Cezayir marşları, yahut valsa benzer bir şeyler çalıyor. İki tahta ayak üstüne tutturulmuş, ortası suluboya, oyunu anlatan resimli bir ilan. Tiyatronun tek ilanı. O zamanlar afiş mafiş yok. Bu ilanın üstünde 'Hayalhane-i Osmani' ve 'Hasan Efendi idaresinde' yazısı büyücek ve başka boyalarla. Birisi oturuyor bu ilanın yanındaki tiyatro kapısının önünde. Kim bu, ara sıra leylek bacaklı ilana göz atan? Kim olacak? Yaz kış sırtından kürlü paltosunu çıkardığını görmediğimiz Kamil Efendi. Hasan Efendi'nin, şimdiki deyimle, dramaturgu. Tercüme edilmiş romanlardan çıkardığı senaryoları kaç yıl evvel sansüre tasdik ettirmiş. Üç dört kağıt. En önemli satırı: 'İbiş gelir, o işini bilir.' Sansürün Hasan Efendi'ye itimadı vardır. Böylece kabul edilmiştir. Bunların dışında, Hasan'ın oynadığı klasik diyebileceğimiz tuluat oyunları gelir. Direklerarası'ndan Vezneciler'e doğru kalabalık arttıkça artmaktadır. Gece de öyle. Şimdiki Üniversite'nin Letafet Apartmanı'na bakan tarafında bir Rum şekerci var. Şekerleri, hele İsviçre'den gelen bisküileri ağza layık. Bu bisküilerin ceviz biçiminde olanı çocukluğumdan benim pek hoşuma giderdi. Ortasından tutunca hiç bozulmadan ikiye bölünürdü. Tuluatçı Şevki Efendi'nin tiyatrosu da bu şekercinin sırasında idi. Bu tarafta, ayrıca, çadırların içinde, balmumundan makinalı insanlar ve ayna akisleri oyunu ile Kesik Baş gösterenler vardı. Siyah bir fonun ortasında Rum şivesi ile bu Kesik Baş bir Rum kızıdır. Safa geldiniz, der ve bazan bir iki cümle ile bir soruyu cevaplandırırdı. O yaşta, bizlerdeki hayreti düşünün! Mınak efendi'nin Osmanlı Dram Kumpanyası, yıkılan Ferah tiyatrosunda oynardı. Letafet Apartmanı'nın altındaki kıraathanede de Hayali Katip Salih Efendi'nin karagöz oyunları. Bunun kapısında da Karagöz'le Hacıvad'ın resimleri. Halk, geçerken, gerek bu ilanın, gerek bütün tiyatro ilanlarının kapısında bir iki dakika duru, geceki eğlencesini ona göre tasarlardı. 1897'ye doğru Hasan'ın tiyatrosunda mı, yoksa ona yakın başka bir tiyatroda mı - ben altı yaşında iken- bir at cambazhanesinin oyunlarını, atların koşusunu, üstündekilerin hünerlerini ve palyançoların maskaralıklarını yanımda babamla yukarı localardan birinden seyretmiştim. Şehzadebaşı'nda arabalar hala geçiyor. Paytonda olanlar pek kurumlu! Başka ne yazayım? Yazacak çok şey var daha. Fakat Şehzadebaşı'ndaki bu ramazan gezginleri arasında öyle sayısız çeşitli insanlar var ki bir roman yazılsa sonu gelmez. Esasen bu konu yazılıp duruyor da! Ahmet Rasim'in 'Şehir Mektupları' ve Hüseyin Rahmi'nin romanları elde iken daha da yazacaklar! Baksanıza, müzikal oyununu bile oynadılar! (Eski İstanbul Ramazanları, İnkilap ve Aka Kitabevleri, 1968 )

Dişinizi yorduk, bu da kirası Bizde misafirler her dem baş tacıdır. Hele Ramazanlarda, davetli-davetsiz her kim geldi ise, onu en iyi şekilde ağırlamak, en güzel yemekleri yedirmek ev sahibinin mühim bir vazifesidir. Bilhassa büyük konaklar ve köşkler Ramazan boyunca kapılarını halka açardı. Yani eğer iftar saatinde bunlardan birine girip sofraya otursanız, kimse size "sen kimsin kardeşim" diye sormazdı. Misafir güzelce ağırlanır, teravihe gitmek üzereyken hane sahibi tarafından kadife keseler içerisinde gümüş tabaklar, kehribar tesbihler, oltu taşlı ağızlıklar, gümüş yüzükler "diş kirası" olarak hediye edilirdi. Fakir fukaraya ise, hane sahibinin zenginliği ve cömertliğine bağlı olarak, gümüş akçe veya altın paralar bir kadife kese içerisinde diş kirası olarak verilirdi. Yani: "Geldiniz, teşrif buyurdunuz. Bize misafir olup, yemeklerimizden yiyerek dişlerinizi yordunuz. Vaktinizi ayırdınız. İşte bu da kirası." Bir de mükellef olmayan çağdaki çocukların tuttuğu orucu satın alma adeti vardı. Mesela çocuk oruç tuttuğunda evdeki bir büyüğü bunu 1 gümüş akçe karşılığında satın alır ve böylece çocuk oruca teşvik edilmiş olurdu. Ramazan geldi hoş geldi, cümleye neş'e geldi Asıl hareketlilik teravihten sonra yaşanırdı. Herkes kendi zevkine, meşrebine göre farklı bir eğlence seçerdi. Mahya seyri ayrı bir keyifti. Ramazanın ilk günlerinde "hoş geldin ya şehr-i Ramazan", "merhaba"larla teşrifat yapılır, son günlerde "el-firak", "el-veda" ibaresiyle veda edilirdi. Mahyacı 15. günden sonra maharetini gösterir, minarelerin arasına gerdiği ipin üstüne kandillerle gül, karanfil, lale resimleri yapar; hadisler, ayetler yazardı. Direklerarasının hala abad olduğu günlerde, tabir-i hal ile "en favori mekanlar" Şehzadebaşı'dan Direklerarası'na kadar olan muhitti ki halk akın akın buralara gelirdi. Araba piyasaları, canbazlar, meddahlar.. Rengarenk dükkanlar. Ramazana has tiyatro kumpanyaları pek bir rağbet görür, tiyatroların önünde uzun kuyruklar olurdu. 19. asrın ikinci yarısından sonra İstanbul kıraathanelerle tanışmaya başlamış ve buralar da Ramazan boyunca vakit geçirilen mekanlar halini almıştı. Ziyaretçiler hem kahvelerini, nargilelerini içerler, hem de gazete, kitap okurlardı. Orta oyunu kurulur, kimi yerlerde saz heyetleri fasıl yapardı. Her gece sahur vaktini davullarla haber veren bekçi babalar, Ramazanın on beşinci gecesinde, bayramın ilk sabahında davulunu çalarak ve maniler söyleyerek ev ev dolaşırdı. O anlarda çocuklar pencerelere, kapılara koşuşular, söylenen manileri zevkle dinlerlerdi. Ağbani sarıklı, poturlu bekçiler bu on beşinci gecede ellerinde fener, yanlarında manici, zamana zemine göre maniler düzerek bahşişler toplarlardı. Bize geldik size geldik, İnci mercan dize geldik. Başlar tacı iki gözüm Arzeyledik size geldik. Bu aya sultan ayı derler Kaymak ile baldan yerler Ezelden adet kılınmış Bekçiye bahşiş verirler. El-Firak Ramazan'ın 15. gününden itibaren şehir daha da hoş bir havaya bürünürdü. Yine bu günde Topkapı Sarayındaki Hırka-i Saadet, padişah ve teşrifata dahil zatlar tarafından ziyaret edilir; diğer taraftan Hırka-i Şerif Camii ziyarete açılır, halk, Resulullah'ın mübarek hırka ve sakal-ı şerifini tekbir ve tehlillerle ziyaret ederdi. Bir diğer önemli gün Ramazanın 27'si idi. Bu gecede minarelere kaftan giydirilir, yani külahından şerefesine kadar dizi dizi kandillerle adeta duvağa büründürülürdü. Yine bekçi babalar davullar çalıp bahşiş toplayarak, bin aydan hayırlı Kadir gecesini haber verir, camilerde özel merasimler tertip edilirdi. 28. günden itibaren arife havasına girilir, mahyacılar gönüllerin dili olan sözleri minarelere nakşeder, belki bir top arabası resmi yapılır ve nihayet bu güzel aya veda edilirdi. Sultanların şehri İstanbul'da şehirlerin sultanı Ramazan, her sene artan veya eksilen, değişen adetleriyle böylece gelip geçerdi. Ve galiba her devirde: "Nerde o eski Ramazanlar?" diyen bir eski toprağın serzenişine şahit olunurdu.