Hakas Türklerinin mitolojisinde ölüler dünyası Hakas Türklerinin ölüler dünyası ile ilgili mitolojik görüşleri genelde Sibirya da yaşayan başka Türk halklarının görüşlerinden pek farklı değil. Sistemi oluşturmıyan bu görüşler oldukça belirsiz. Uzut Çir isimli ölüler dünyasının bulunduğu yer tam olarak belirlenmez, sadece batı taraf ve yeraltı dünya ile bağlı olduğu kaydedilir. Yerdeki delik, mağara, çukurdan içeri girilebilir. Canavarın ağzına benzeyen yer altı dünyanın girişine tündük denilir. Onu ayna isimli kötü bir ruh korur. Başka inançlara göre ruhlar ölümden sonra Pulan-Tag isimli bir dağa çıkar. Ölüler dünyasının sahibi İrli Han, başka efsanelere göre Phan dır. O sadece ölüler dünyasının hükümdarı değil aynı zaman ölümden sonra insan ruhlarını yargılar. Hakas destanlarında Tanrı yargısı ile ilgili hikayelere sık sık rastlanır. Farklı efsanelerde ölüler dünyası iki şekilde betimlenir. Genel inanca göre canlılar dünyasını ölüler dünyasından bir nehir ayırır, üzerinde bir köprü var. Başka tür efsanelerde ölüler dünyası nehirle iki kısma bölünür. Birinci kısmında gayri meşru çocukların ruhları bulunur. Çıplak dolaşan bu çocuklar büyümez ve ölmezler. Diğer kısmında başka ölülerin ruhları yaşar. Burada günahkarlar hayatta yaptıkları kötülüklerin bedelini öder, namuslu adamların ruhları ise hiç zorluk çekmeden akrabaları ile komşularının ruhları yanında yaşar. Hakas Türkleri, insanın ruhunun ölümden sonra birkaç şekilde belirlenebildiğine inanırlar. Her şeklin kendi önemi ve özelliği var. Sayısı yediye çıkabilir. Mesela ölüm anında nefes bir kuşa, bu arada yetişkin insanlarda turnaya, çocuklarda kırlangıca, masal kahramanlarında çayır kuşuna, düşmanlarda ağaçkakana dönüşür. İnsan ruhunun çula isimli parçası insanın sahipi olarak göz bebeğinde bulunur. Ölümden sonra gözden çıkar. Bir yıl boyunca anma törenleri sırasında canlı insanlar arasında görünmez şekilde yer alır. Ölü ruhunun üçüncü parçasının ismi haran . Sahibinin öldüğü yerde kalır ve canlılara zarar verebilir. Hakas Türklerinin bazı etnik gruplarında ruhunun iki parçası daha ile ilgili inançlar yaygın. Yeen isimli olanı cesedi korur, ibirtki isimli olanı ise 40 gün içinde ölünün ziyaret ettiği bütün yerleri gezer, sonra da Tanrı yargısının önüne çıkar. Ayrıca şamanların kendi koruyucu ruhlarından aldıkları mıgıra isimli özel yaşam gücüne sahip olduklarına inanılır.

Hakas Türkleri geleneksel olarak insanın fiziksel ölümünü ruhunun vücuttan ayrılması ve öteki dünyaya geçmesi olarak nitelendirirler. Hakaslarda cenaze törenleri bu inanç etkisiyle şekillenmişti. Hakas Türklerinde cenaze töreni iki yöntem ile yapılır şamanlar için hava yöntemi, bütün başka insanlar için toprağa verilme yöntemi uygulanır. Hakas mezarlıkları dağlı bölgelerde yer alır. Büyük bir ihtimalle bu gelenek Hakas Türklerinin dağlı ruhlar tarafından yaratıldığı ve bu nedenle dağlarda toprağa verilmesi gerektiği inancından kaynaklanıyor. Hakas Türklerinin cenaze töreni üç aşamadan ibaret. Doğrudan ölüm ve cenazeye hazırlıklar ile ilgili birinci aşama ölüm tesbit ve kaydetme, akrabalara haber verme, ölü yıkama, tabut, giysi hazırlama, ölünün ruhuna ikram verme, koruma ile ilgili törenleri içerir. Farklı bölgelerde yaşayan Hakas gruplarında ölüm anı ile cenaze töreni arasındaki süre 1 gün ile üç gün arasında değişir. Ölünün yakın akrabaları cenazeye hazırlıklara hemen hiç katılmazlar. Onların vazifesi derin bir teessürle başsağlığı mesajlarını almaktır. Cenaze organizasyonu ile ilgili bütün işleri komşular ve uzak akrabaları yerine getirirler. Ölü yıkadıktan sonra yeni temiz giysileri tersine çevirerek giydirirler. Tabuta ölünün ayaklarına yiyecekler ve giysilerin bulunduğu kutuyu koyarlar. Tabuta koyulan yiyecek genellikle yolculuğa giden insana verilen yemeklerden. Halk inançlarına göre rahmetlinin dul eşinin ölünün ruhu ile doğrudan bağlantıları var. Cenaze töreninin ikinci aşaması tabutun evden çıkarılması ile başlayıp onun toprağa verilmesi ile sona erir. Sırasında veda törenleri, tabutu mezarlığa ulaştırma, toprağa verme, ilk anma törenleri yapılır, sonra eve dönülür. Çocuklar özel çocuk mezarlıklarında toprağa verilir. Hakas Türklerinin inançlarına göre çocuk günahsız ve saf öldüğü için yetişkinler yanına toprağa verilmemeli. Ruhu yeni doğum ile hayata dönmeli. Cenaze gününden başlayan üçüncü aşama bir sürü koruma ve anma törenlerinden oluşur. Cenaze töreninden bir yıl boyunca Hakas Türkleri altı kez bu arada üçüncü, yedinci, yirminci, kırkıncı, yüzüncü gün ve bir yıl sonra ölü anma törenini düzenlerler.