Dr. Selim AYDIN Günümüzde mizaç ve meşrep farklılıkları, mizaç ve kişilik bilimi tarafından derinlemesine incelenmektedir. İnsan genomunun deşifre edilmesi ve moleküler biyolojik tekniklerin ilerlemesi dolayısıyla, farklı mizaç ve kişiliklerin biyolojik bağlantıları, moleküler seviyede de çalışılabilir noktaya gelmiştir. Bugün dünyanın değişik merkezlerinde mizacın ve kişiliğin biyopsikolojisi, moleküler genetiği ve moleküler psikolojisi, insan hislerinin biyolojik ve genetik bağlantıları konularında detaylı araştırmalar yapılmaktadır. Adeta moleküler genetik ve moleküler biyoloji bilimi ile psikoloji, özellikle kişilik psikolojisi arasında, ciddi bağlantılar kurulmuştur. Bu bilim dallarında ilerlemeler, şu soruyu akla getirmektedir: Acaba insanın mizaç ve kişiliği ile, yapmaktan hoşlandığı aktiviteler ve seçtiği meslek arasında bir bağlantı var mıdır? Dil ve kültürümüzde bu münasebeti gösteren kavramlar olup olmadığı araştırılmıştır. Semantik ve etimolojik açıdan, mizaç-meşrep ve meslek kavramları arasında, ciddi bir bağlantının olduğu görülmüştür. Mizaç, insanın yaratılıştan sahip olduğu eğilimler, yatkınlıklar ve potansiyel kabiliyetlerdir. Düşünce dünyamızda, mizaçla aynı manaya gelen 'istidat, seciye, fıtrat' kelimeleri de kullanılmaktadır. Mizaç, insanın genetik yapısını ifade eden genotipe benzetilebilir. Meşrep ise, mizacın davranışa yansıyan kısmı olup, bir nevi insanın fenotipini yansıtır. Meslek ise, mizaç ve meşrebe uygun kazanç aktivitesi ve insanlığa faydalı olacak şeyler üretme yoludur. Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ünde; mizaç, meşrep ve meslek kelimelerinin manaları aşağıdaki şekilde verilmektedir. Mizaç, meşrep ve meslek kelimeleri Arapça menşelidir. Mizaca; huy, yaratılış, tabiat, fıtrat, bünye, yaratılış tarzı, yaratılış stili gibi manalar verilmiştir. Meşrep; Arapça içmek manasına gelen 'şurb' kökünden gelir. Meşrep, mizaçla ortak manalara sahiptir: 'Yaratılış, huy, karakter, mizaç, adet, gidiş, manevi haz ve feyz alınan yer ve yol, tutkuların belirlediği davranış biçimleri, ve davranış biçimi' manalarına gelir. Nurullah Ataç'a göre meşrebin mizaçtan farkı, meşrebin kişiliğin genel çizgisi, yapısı veya mizacın davranışa yansıyan kısmı olmasıdır. Halk arasında insanların, aynı hakikatleri değişik anlamasını açıklamak için 'meşrep farklılığı' ibaresi kullanılır. Meslek ise, tutulan yol, uğraş veya bir kimsenin geçimini sağlamak için yaptığı sürekli iş manasına gelir. Meslek seçmek ise, geçimini sağlamak için kabiliyetlerine ve isteğine göre bir işi sürekli yapmaktır. Mesleğinin eri olmak, işinin uzmanı veya ustası olmaktır. Mizaç ve meşrebine uygun bir meslek edinen kimselerin, mesleğinin eri olma şansları daha yüksek ve kolaydır. Bu kelimelerin İngilizcedeki karşılıklarına benzer manalarla karşılaşılmaktadır. İngilizcede mizaç kelimesinin karşılığı, 'temperament, disposition, nature' kelimeleridir. Meşrep kelimesinin karşılığı, 'disposition, temperament' kelimeleridir. Meslek kelimesinin karşılığı ise, 'profession, occupation, career' kelimeleridir. Özetle, mizaç ve meşrep, insanın yaratılıştan getirdiği temayül, eğilim ve yatkınlıkları ifade eder. Kültürümüzde, kariyer planlamada ve meslek seçiminde mizaç-meşrep-meslek üçlüsünün son derece ciddiye alındığını gösteren yüzlerce eser bulunmaktadır. Bunlardan biri, 13. yüzyıl alimlerinden Aziz Nesefi'nin "Tasavvufta İnsan Meselesi, İnsan-ı Kamil" isimli eserdir. Bu kitabın 14. Risale'sinin başlığı "Küçük alemin Levh-i Mahfuz'u" şeklindedir. 800 sene önce yazılmış bu eserden bazı çarpıcı ifadeler: "İnsan bazı şeylere mecburdur. Küçük alem olan insanın Levh-i Mahfuz'u menidir. Çünkü insanda meydana gelen her şey, onun menisinde yazılmıştır. Saadet, zulüm, dindarlık, emanet, hıyanet, zekilik, ahmaklık, cimrilik, cömertlik, yüce himmet, pintilik, zenginlik, yoksulluk ve buna benzer her şey insan menisi ile beraberdir. İnsanın bunları kendinden uzaklaştırması mümkün değildir. İnsan kendi istidadında mecbur, kendi söz ve davranışlarında muhtardır. İnsan mahiyetinin kabiliyet ve istidadı vardır. Bu kabiliyet ve istidat umumidir. Külli insanın pek çok işe istidadı vardır. Mahiyet meniye gelince, menideki o umumi istidat, çeşitli zaman aralıklarında hususi oldu. O meni, çocuk olup, anadan doğunca, o çocuktaki hususi istidat, ana, baba ve sohbetler vasıtasıyla hususilik nispetine göre hususileşti . İstidadında var olan şeyler, insanın nasip havuzunu oluşturur. İnsanın menisi , insanın Levh-i Mahfuz'u olmasına rağmen, insan davranışlarında serbesttir. İnsan menisinde insanın istidatları yazılmıştır. İnsan, istidatlarının izin verdiği sınırlara uymaya mecburdur. İnsanın menisinde , bir çocuğun ne kadar ve nasıl ilim öğreneceği, ne kadar mal elde edeceği ve bu malı nasıl elde edeceği yazılmamıştır. Bunu diğer şeylerde de böyle bil. İnsan menisinde ilim ve hikmet tahsil istidadı, mal ve mevki kazanma istidadı yazılmıştır. İlim ve hikmet tahsili istidadı bu çocuğun menisinde yazılı olunca, ilim ve hikmet bu çocuğun nasibidir. Ama onun çalışıp, çabalamasına bağlıdır. Bunu diğerlerinde de böyle bil. Bu çocukla diğer çocuklar arasındaki fark, ilim ve hikmet tahsili ile mal ve mevki kazanmanın bu çocuğa daha kolay oluşudur. Bu çocuk az bir çaba ile maksat ve muradına ulaşır. Çünkü kendine takdir edilen nasibini ister. Yani kendisi için yaratılan şeyi talep eder. 'Herkese kendisi için yaratılan şey müyesser olur.' hadisi buna ışık tutar. Bunun aksine, menilerinde bu istidat yazılmayan diğer çocukların ilim, hikmet, mal ve mevki elde etmeleri güç olur. Güç olmasının yanı sıra, faydasız olur. Çünkü kendileri için yaratılmayan şeyleri isterler. Her şeyin istidadı, onun haline münasip olur. İlim ve hikmet öğrenme istidadı, herkes için farklıdır. İstidat vardır, az bir çalışma ile pek çok ilim ve hikmet tahsil eder. İstidat vardır, pek çok çalışma neticesinde az ilim ve hikmet tahsil eder. İlim ve hikmette olanları diğerlerinde de böyle bil. Her şeyin ve her insanın bir istidadı vardır. İstidadı yazılmış olan cenine ait menide, yazılı olan şey, çocuğun nasibi olmuştur. O çocuk onun için yaratılmış olup, ona göre amel etmek de o çocuk için kolaylaştırılmıştır. İşte bu cebr ve kaderin açıklamasıdır. Ey insan! Kesin olarak malum olduğu gibi, insanoğlu istidat , çalışıp çabalama ölçüsünde maksat ve muradına ulaşır. İnsan istidatta mecburdur. Çalışıp çabalamada ise muhtardır. Şu halde hepsi cebrdir diyen kimse hata eder. Hepsi kaderdir diyen kimse de hata eder. İnsan hem cebr, hem de kaderdir . Bu açıdan, cebr kendi yerinde, kader kendi yerindedir diyen kimse doğru söyler." Yukarıdaki ifadeler, açıkça göstermektedir ki, insanın yaratılıştan genetik haritasıyla getirdiği potansiyeller, eğilimler, mizacını oluşturmakta ve her insanın mizacı da, potansiyel kabiliyetlerini ve eğilimlerini içinde barındırmaktadır. Batı'da ise, insan genom haritasının çözümlenmesi, gen ve çevrenin birlikte ayrılamaz bir bütün oluşturması gibi yeni anlayışlar, genetik yapının yatkınlık ve eğilimleri belirlemede öne çıktığını gösterse de, Batı'nın dualist anlayışı ve düz düşünme tarzından dolayı, 'İnsanı genleri mi, yoksa çevresi ve kültürü mü belirler?' sorusu, hala 'nature versus nurture' kavramları altında tartışılmaktadır. Bu konuda Time Magazine dergisi 2 Haziran 2003 ile New Scientist dergileri 17 ve 24 Mayıs 2003 sayılarını özel bir dosya halinde (Sizi Özel Kılan Şey Ne? ve İnsanın Tabiatı bu konuya ayırmıştır. Bu dergilerin cevabını aradıkları soru, tutum ve davranışlarının belirlenmesinde genlerin ve çevrenin rolünün ne nispette olduğudur. Yazılarda "Genler mi, yoksa çevre mi ağırlıklı?" sorusunda, cevabın ya o, ya o mantığında değil; hem o, hem de o mantığında saklı olduğu ve genlerin çevreyle etkileşmesi neticesinde insanın davranışlarının belirlendiği yönünde yoğunlaşılmaktadır. Bu anlayış ise, bizim dünyamızda ortaya konan çalışmalarla yukarıdaki iktibaslarda görüldüğü gibi, 800 sene önce, çok açık ve anlaşılır şekilde ifade edilmiştir. k1nG.