SÜRÜNGENLER Sürüngenler, Omurgasızlar'ın sınıflandırılmasında, evrim merdiveninde amfibilerin daha yukarısındaki basamağa yerleştirilmiştir ama, bu hayvanların bugün yaşayan herhangi bir amfibi sınıfından geldiklerini düşünmek de yanlış olur. Bunların arasındaki bağı incelemek için gerilere, Karbon devrinden kalan ve bilinen en eski fosillere dönmemiz gerekir. Karbon devri, devon çağından sonrakidir. Sözü geçen bu fosiller de ilk bilinen amfibilerden yüz milyon yıl daha yenidir. Bilinen ilk sürüngenler kotilozor'lar ya da gövde sürüngenler'dir. Bu hayvanların kemikleri bilinen ilk amfibilerinkilerle kıyaslandığı zaman, büyük bir fark göze çarpmaz. Ne yazık ki bu yaratıkların vucutlarının yumuşak bölümleri hakkında pek az bilgi vardır. Fosillerden de bu konuda fazla bilgi edinilmesi imkansızdır. Bu yüzden bu iki grubun gövdelerinin yumuşak kısımları arasında bir kıyaslama yapmak kabil değildir. Buna rağmen bu iki tip hayvanın da müşterek bir atadan geldiğini kabul etmek mantığa uyar. Ayrıca kuşların ve memelilerin sürüngenlerden gelişerek ortaya çıktığı da bellidir. Sürüngenler tamamiyle karada yaşayan ilk omurgalılardır. Çağımızdaki şekilleri ve özellikleri onları çok kesin bir şekilde amfibilerden ayırır. Deri pulludur, hayvanların havaya nem vererek kurumalarını engeller. Ayrıca böbrekler üre ya da amonyak yerine erimeyen asit ürik salgılar. Bundan süzülen su da tekrar vucuda döner. Böylece vucut ısısının fazla kayba uğraması engellenmiş olur. Amfibiler daha çok derileri yoluyla solunum yaptıkları için vucut hacmine oranla geniş bir yüzey oluşturmak zorundadır. Bu yüzden çok irileşemezler. Oysa sürüngenler için böyle bir kısıtlama yoktur. Bu yüzden de aralarından dev sürüngenler çıkmıştır. Bu günün sürüngenlerinin sayısı, geçmiştekine oranla gerçekten çok azdır.135-70.000.000 yıl önce Kretase çağında, sürüngenler devrinde, kara hayvanları içinde en kalabalığı bu yaratıklardı. Tamamiyle karada yaşama konusunda diğer önemli bir adım da kabuklu yumurtanın oluşmasıdır. Yumurtanın sarısı iriydi, bunu deri gibi ya da kireçli bir kabuk koruyordu. Kabuk embriyonun soluk alması için gözenekliydi ama kurumaya karşı da dayanıklıydı. Üremede iç döllenme gerekliydi. Çünkü döllenmenin kabuğun meydana gelmesinden önce olması gerekiyordu. Embriyonu kuşatan zar da dahil olmak üzere, embriyon zarlarının oluşması lazımdı. Onun için şimdi sürüngenlerde larva evresi yoktur. Yumurtadan çıkan yavru, ergin hayvanın küçük bir kopyası gibidir. Sürüngenler soğukkanlı oldukları için, en çok tropiklerde bulunur. Ilık bölgelerde sayıları birdenbire azalır. Kutuplarda ancak birkaç tür vardır. Bugün yeryüzünde beş takım sürüngen yaşamaktadır. Ama bundan çok daha fazlası Kretase çağının sonunda ortadan kalkmıştır. Her takımın belirgin özellikleri vardır. Fakat bunların sıralanması daha çok görüş açısına bağlıdır. Çünkü bu hayvanların evrim ilişkileri karmaşıktır. Çok zaman konuya Kalakbaşlılarla başlanır. Kalakbaşlıların tek örneği tuataradır. Bu tek tür Trias devrinden beri, yani 200.000.000 yıldan daha uzun bir süreden beri nispeten değişmeden yaşayıp gelmiştir. Oysa bu süre içinde takımdaki diğer türler ortadan kalkmıştır. Son iki takımda ise kertenkeleler ve yılanlar vardır. Bunlar sırayla kertenkelegiller ve yılanlardır. Bazen bu iki grup Pullusürüngenler adıyla bir tek takımda toplanır. Pullusürüngenler de Kertenkeleler ve Yılanlar olmak üzere iki alt takıma ayrılır. Ataları Trias devrine kadar izlenebilir. Ama bunların bugün yaşayan temsilcileri görünüş ve yaşayış bakımından çok daha çeşitlidir. Sürüngenlerin evriminde üç devre izlenebilir.300 milyon yıl önce Karbon devrinde başlayan ve 100 milyon yıl süren devrede karada türlü sürüngen yaşamıştır. Sayıları en fazla olan memeli-tip sürüngenlerdir. Memeli hayvanlar da bunlardan gelişmişlerdir.130.000.000 yıl süren ve Kretase çağının bitimiyle son bulan evrede hakim türler karada dinozorlar, havada pterodaktiller, denizde ve tatlı sularda da timsahlardır. Dinozorların bazı türlerinden kuşlar gelişmiştir. Bu sürede denizde pleziozorlar ve iktiyozorlar da bulunmaktaydı. 700 milyon yıl kadar önce bu yaratıkların çoğunun soyları bilinmeyen sebeplerle tükenmiş ve geride, bize, modern sürüngenleri veren türler kalmıştır. Kaynak -

TİMSAHLAR Timsahlarla akrabaları gavyal'lar, Alligator'lar ve kayman'lar iri kertenkelelere benzemekle beraber onlardan birçok bakımlardan tamamen ayrıdırlar. Günümüzdeki sürüngenlerin en üstünleri onlardır. Aynı zamanda geçmiş çağların dev sürüngenlerinin en yakın akrabalarıdır. En dikkate değer anatomik özelliklerinden bazıları, dört bölmeli bir kalp, diş etlerindeki yuvaların içine oturmuş dişiler, ağzı burun boşluklarından ayıran bir damak, sünger yapılı akciğerler ve sairedir. Sırt bölgeleri, kaplumbağalardan farklı olarak, birbirleriyle ve alttaki iskeletle birleşmiş olmayan kemik levhalarıyla kaplıdır. Bu zırh böylece onları hareketlerinde serbest bırakmaktadır. Karınları ve yanları pullarla örtülüdür. Yalnız birkaç türün boğazının altında kemik bir kalkan vardır. VUCUT YAPISI Timsahlar esas olarak su hayvanı oldukları için, vucutlarının birçok kısımları bu hayat tarzına uymuştur. Örnek olarak, parmakları az veya çok perdelidir. Bir timsahın kafasına bakılacak olursa, gözlerinin, burun deliklerinin ve kulaklarının tepede olduğu göze çarpar, Bu tertip ise hayvanın, vücudunun en büyük kısmı suya batmış olduğu zaman da görmesine, koku almasına ve işitmesine imkan verir. Timsah tamamen daldığı zaman, gözleri oynak bir zar vasıtasıyle emniyete alınmıştır, burun delikleri ile kulak delikleri ise birer kapakla örtülür. Timsahlar avcı olmak için yaratılmışlardır. Geniş ve güçlü çeneleri kudretli dişleriyle silahlanmıştır. Tepesinde dik bir pul dizisinden meydana gelmiş bir çıkıntısı bulunan kuyrukları ise tehlikeli bir saldırı ve savunma silahıdır. Timsahın başka vücut özellikleri olarak, ağzın tabanına yapışık olan gayet kalın dilini, boğazının altındaki misk bezlerini ve eşsiz çiftleşme organını sayabiliriz. BESİN Timsahlar çoğunlukla sıcak ülkelerin nehirleriyle göllerinde yaşar ve balıklar, su kuşları ve su içmeye geldikleri zaman kaptıkları memelilerle beslenirler. Çoğu insanlar içinde tehlikelidir. Etçil hayvanlardır. ÜREME Bütün timsahlar yumurta yumurtlar. Otuz kadar olan yumurtalar, oval biçimli ve kalker kabukludur. Şekil ve boyut bakımından kaz yumurtalarıyla kıyaslanabilir. Dişi onları suyun kıyısında yerdeki bir girintinin içine veya ot ile çamurdan yaptığı bir yuvaya yumurtlar ve güneşin ısısına terkeder. Zamanı gelince, yavru timsah, kabuğu, burnunun ucunda bulunan ve doğumundan az zaman sonra düşen özel bir dişle deler.

TUATARA Tuatara, Kalakbaşlılar takımından geride kalmış tek türdür. Bu pek eski sürüngen grubu 250 milyon yıl önce başlayarak 70 milyon yıl öncesine kadar süren Sürüngenler çağında gelişmiştir. Kendisine özgü bir takımı ve familyası olan tek sürüngen türü de budur. Tuatara görünüşte oldukça iri bir kertenkeleye benzer. Ama iç yapı bakımından çağımızda yaşayan kertenkelelerle arasında birçok temel fark vardır. Tuataranın boyu 60 santim ya da daha uzundur. Başı iridir. Dişleri çenelerin kenarlarına dizilmiştir. Üstte öndeki bir çift diş iridir. Burun delikleri çifttir. Kulağın dışa açılan bir deliği yoktur. Tuataranın gövdesi ve bacakları sağlamdır. Yarıya kadar zarlı, beş parmaklı ayaklarında güçlü, sivri pençeler bulunur. Boynunda, sırtında ve kuyruğunda genişlemiş dikenlerden oluşan bir tarak vardır. Hayvanın sırtı ve yanları yumrucuklarla karışık tane halinde ufak pullarla örtülüdür. Alt kısımdaki pullar daha iri ve düzgündür. Tuatara birçok kertenkele gibi uzun, yassı kuyruğunu yeniden oluşturabilir. Ama bu bakımdan kertenkeleler kadar başarılı değildir. Tuataranın temel rengi siyahımsı kahverengiden zeytin yeşiline ya da griye kadar değişir. Her pulun üzerinde ufak, sarı bir benek bulunur. Bu hayvan, ilk deri değiştirdiği zaman en parlak halindedir yaşlandıkça soluklaşır. Sorgucunun pulları yeşildir. Tuataranın anatomisi incelendiği zaman hayvanın ayrı bir takıma sokulmasına yol açan ve zoologların ilgisini çok çeken özellikler ortaya çıkar. Özellikle tuataranın kafatası diğer kertenkelelerinkinden daha güçlü ve sağlamdır. Bu, daha çok bir krokodilinkine benzer. Parçaları birbirlerine kemikli kemerlerle bağlanmıştır. Omurga yapı bakımından ilkeldir. Omurgalar iki uçta da üçbükeydir. Kaburgaların ortasında çengele benzeyen uzantılar vardır. Kaslar bunlara bağlıdır. Kuşlarda ve bazı sürüngen fosillerinde de aynı şey görülür. Karın kaburgaları diye tanımlanan bölüm iyi gelişmiştir. Bunlar birkaç parçadan oluşan bir kalkan meydana getirirler. Tuataranın olağanüstü bir özelliği de erkekte üreme organının bulunmayışıdır. XIX. yüzyılın ortalarına kadar tuatara Yeni Zelanda da çok vardı. Ama bugün bu sürüngen sadece Kuzey Adası'nın kuzey kıyılarının açıklarındaki kayalık birkaç adada ve Kuzey ve Güney Adaları arasındaki Cook boğazında yaşamaktadır. Yeni Zelanda hükümetinin bu hayvanları korumak için kesin yasalar uygulaması sayesinde bu adalardan bazıları çok sayıda tuatara bulunur. ÜÇ GÖZLÜ OLUŞU Bir Zooloji uzmanı için tuataranın en ilginç özelliği bu sürüngenin üçüncü bir gözü olmasıdır. Bu göz omurgalı fosillerin çoğunda da görülmektedir. Ama bu üçüncü göz, sadece Kalakbaşlılara özgü bir şey değildir. Diğer birçok kertenkele türünde de bu görülür. Aradaki fark ergin bir tuatarada diğer hayvanlarınkine kıyasla daha iyi gelişmiş olmasıdır. Parietal göz denen bu üçüncü göz, beynin tepesindedir. Kafatasında bunun hemen yukarısında bir delik vardır. Üçüncü gözde bir merceğin ve ağ dokusunun izleri görülür ama iris tabakası bulunmaz. Parietal göz beyindeki bir salgı bezine bağlıdır. Fakat ergin hayvanda kafatasındaki deliğin üzerinde deri kalınlaşır. Onun için dışarının ışığının beyine iletilmesine pek imkan yoktur. Herhalde ilk sürüngenlerin bazılarında parietal göz önemli bir duyu organıydı. Ama şimdi bunun tuatarada ne gibi bir görevi olduğu kesinlikle bilinmemektedir. NEFES ALIŞI Bir Tuatara kendi kovuğunu kazabilir ya da bir oyuğu bir yelkovan kuşuyla paylaşır. Bilindiği kadarıyla tuatara sadece bu kuşların çok sayıda kovukları yüzünden toprağın yüzey tabakasının altüst olduğu ve gübrelendiği ve 45-60 santim kalınlığında bir humus oluştuğu adalarda yaşar. Tuataranın sabahları ya da akşamları güneşlendiği görülür. Ama hayvan günün önemli bir kısmını yuvasında geçirir. Ancak geceleri besin bulmak için dışarı çıkar. Tuatara oldukça düşük ısıda bile faaldir. Hatta herhangi bir sürüngenin faaliyeti için kaydedilen en düşük ısı olan 7 derecede bile etrafta dolaşır. Tuataranın metabolizması çok düşüktür. Normal solunum sayısı dolaşırken bile yedi saniyede birdir. Ancak bu sürüngen, nefes almadan en aşağı bir saat dayanabilir. usulca, dikkatle tutulduğu zaman tuatara uysaldır. Ama kendisini korumak için tırmalayıp ısırır. Sesi cırlak ve çirkindir. Kurbağanın çok iyi bilinen vıraklamasına benzer. Tuatara daha çok örümcek, ağustos böceği, kınkanatlılar ve diğer böceklerle beslenir. Ama sümüklüböcek ve solucanları yediği de olur. Bir sürüngenle bir kuşun dostca yaşamalarıyla ilgili yaygın inancın aksine, tuatara bazen yelkovan kuşunun yumurtalarını ve yavrularını yer. Hatta zaman zaman ergin bir kuşu da kaptığı olur. KULUÇKA SÜRESİ Tuataranın kur yapması konusunda hiçbir şey bilinmemektedir. Çiftleşme ocak ayında olur. Ama sperm dişinin vucudunda depolanır ve ondan sonraki ekim ya da aralık ayına kadar kalır. Bu aylarda, dişi, yerde fazla derin olmayan bir çukur kazarak buraya 5-15 tane beyaz, oval, yumuşak kabuklu yumurta bırakır ve bunların üzerini toprakla örter. Ne ana, ne de baba yumurtalarla ilgilenir. Yumurtalar ancak 12-15 ay sonra çatlar. Sürüngenlerle ilgili bilinen en uzun kuluçka süresi de budur. Kahverengimsi pembe olan tuatara yavruları yumurtalarının kabuklarını kırar ve toprağı kazarak yüzeye çıkarlar. Bu dönemde yavruların boyu 9 santim kadardır. Küçük tuataraların gelişme oranı çok ağırdır. Hayvanlar ancak 20 yaşından sonra çiftleşirler ve 50 yaşına kadar da gelişmeye devam ederler. Özel olarak beslenip yetiştirilen tuataraların 50 yıldan daha uzun bir süre yaşadığı görülmüştür. Tabiatın içinde ise 50 yıldan fazla yaşar. Bazıları 100-300 yaşına kadar yaşadığını iddia etmektedirler.

KERTENKELELER Kertenkele adı, yalnız herkesin bu ad altında tanıdığı sürüngenlere değil, geko'lara, İguana'lara, bukalemun'lara, kör yılanlara ve varan'lara da verilen genel bir terimdir. Kertenkeleler, bulundukları çevreye uyuş zorununun doğurduğu farklı sayısız çeşitleri dolayısıyle incelemeye değer. Kertenkeleleri hemen daima güneşlenir vaziyette gözlerimizin önünde canlandırırız. Halbuki yeraltında yaşayanları vardır, ağaçların üzerinde yaşayanları vardır, havada kayanları ve suda yüzenleri vardır, hatta suyun yüzeyinde koşanları bile vardır. Renk değiştirme kabiliyeti, avını yakalamak için ta ileriye fırlayan dili, birbirinden bağımsız hareket eden gözleri ile bukalemun, kertenkelelerin çevreye uyuş kabiliyetlerinin canlı ve en güzel bir örneğidir. Kertenkelerle yılanları ayırt edici bir tarif bulmak güçtür. Bundan ötürü de her iki grup, Pullu Sürüngenler takımına alınır. Bazı yılanlar kalça kemiği ve bacak kemiği kalıntılarını muhafaza etmişlerdir. Buna karşılık bazı kertenkeleler bu kalıntılardan dahi tamamiyle yoksundurlar. Bundan ötürü de iki grup ayırt etmek için bu gibi vücut özelliklerine dayanmak doğru olmaz. Aralarında rastlanan bazı garip halkalar olmasa, kertenkelelerle yılanlar ayrı iki takım olarak ele alınabileceklerdi. Yılanların evrimi, soyundan geldikleri kertenkelelerinkinden ayrı bir yol takip etmiştir. Her bir grup ise belirli bazı ailelere bölünmüştür. birkaç yılanla birkaç kertenkele arasındaki benzerliklere rağmen bir yılan, genel olarak yılan olarak teşhis edilir. Kertenkeleler, dinozorları, timsahları ve kuşları da doğuran soydan gelmiştir. Fosil kalıntıları arasında kertenkelelerinkinin bollaşması, aşağı yukarı dinozorların kaybolmaya tüz tuttukları devreye rastlar. Bundan sonra, belirli ihtisaslara olan çeşitli aile grupları ilk kertenkele kökünden ayrılmıştır. Günümüzdeki en iri kertenkeleyi içine alan varangillerle akraba bir aile, okyanuslara dadanarak balık avlamaya koyulmuştur. Adi kertenkeleler genel görünüş bakımından ataları sürüngenlerden pek o kadar farklı değillerdir. Kertenkelelerin çoğunun, insan dahil, memelilerin çoğunluğu gibi dört ayakları, on el ve on ayak parmakları vardır. Fakat kollarıyla bacakları gövdeyle yanlarda birleştiğinden bir kertenkele, mesala kedinin bazen yaptığı gibi, ayaklarını altında devşirmeden, ya da ineklerle atlar gibi yana uzatmadan karnını yere dayanarak uzun bir süre dinlenebilir. YAŞAYIŞ Bazı kertenkelelerin toprağın yüzeyinde yaşamalarına karşılık, bazıları yeraltında barınırlar. Günümüzde kertenkelelerin hiçbiri gerçek bir su hayvanı olmamakla beraber, Galapagos adalarındaki deniz iguanası hemen tamamiyle okyanus yosunlarıyla karnını doyurur. Başka kertenkeleler de gerektiği zaman suya girmekten çekinmezler. Bütün kertenkeleler bir dereceye kadar yüzebilirler, hele akarsu kıyılarında yaşayanları mükemmel yüzücüdürler. Çevreye uyuş kabiliyetleri göz önünde tutulunca, kertenkelelerin başarılı bir grup olduğu anlaşılır. Bugün dünya yüzeyinde üç bine yakın türleri vardır. Fakat ihtimal soğuk iklimlere daha az dayanıklı oldukları için, yılanlar kadar yaygın değillerdir. Kertenkeleler genel olarak çöllük bölgelerde ve tropikal kuşakların kurak kısımlarında çok boldurlar. Buralarda vücut ısılarını yükseltmek için bol bol güneşlenmeye fırsat bulurlar. BESİN Kertenkelerin, çene kemiklerinin tepesine veya iç yüzeyine oturmuş dişleri vardır. Birçok kertenkelelerin yiyeceği böcekler, akrepler, çokbacaklılar ve başka küçük yaratıklardır. Dillerinin, birdenbire ileri fırlatılmasını mümkün kılan kas dokusundan bir sapı vardır. Dilin yüzeyi de, böceğin, dille birlikte kertenkelenin ağzının içine çekilmesini sağlayan yapışkan bir tükrüğe bulanmıştır. Tad ile koku almak zaten birbirine sıkı sıkıya bağlıdır, tad alma duygusu ise bazı kertenkelelerde öbürlerinkinden daha iyi gelişmiştir. Böylece, kertenkeleler, tatsız yiyeceklerin yüzüne bakmaz, buna karşılık, görüldüğü zaman kıpırdayan herhangi bir ufak cismi böcek niyetine yutarlar. Bunun gibi, rahatsız edilince tahriş edici bir madde salgılayan bazı çokbacaklıları ağızlarına atar, sonra da dilin dışarı itmesiyle, ya da kafalarının şiddetli hareketleriyle ağızlarından dışarı sürürler. KUYRUK YAPISI Vücutlarının uzantısı koptuğu zaman bütün kertenkelelerde yeni bir kuyruk yetişir. Fakat bu yeni kuyrukta, ilk kuyruktaki gibi omurganın devamı olan omurlar yoktur. Yeni yetişen kuyruğa kıkırdak dokusundan bir çomak destek olur, yüzeyindeki pullar da çoğu zaman düzensiz olup ilk kuyruktaki belli tertipten yoksundur. Yeni kuyruk aynı zamanda ender olarak ilki kadar uzundur. Derisinde bir nevi desen meydana getiren boyalar da yoktur. Kuyruk defalarla yenilenebilir ve yeni bir bir kuyruğun yetişmesi hafta veya ay meselesidir. Kuyruk kısmen kırıldığı ve kopmadığı takdirde, kırık yerden yeni bir kuyruğun uzamasıyla çatıllı bir kuyruk vücut bulur. GÖRÜŞLERİ Toprağın yüzeyinde yaşayan bazı kertenkelelerin, herhangi bir memeli kadar keskin gözleri vardır. Tropikal Amerika'daki tabiat bilginleri, 30-40 metre kadar yaklaştıkları iguana'ların kaçtıklarını görmüşlerdir. Yapılan denemeler de kertenkelelerin ve ihtimal bütün sürüngenlerin renkleri ayırt edebildiklerini göstermiştir. Birçok kertenkelelerin gözlerinin, hayvanlar uyuduğu veya gözlerin korunması gerektiği vakit kapanabilen kapakları vardır. Bununla beraber gekolar ve gece kertenkeleleri oynak göz kapaklarından yoksundurlar. Böylelerinde gözler şeffaf bir pulla örtülüdür. Bu gibi daha çok geceleri faal kertenkelelerin hemen hepsinin, kendininki gibi karanlıkta geniş ve yuvarlak, parlak ışıkta ise çizgi kadar daralmış gözbebekleri vardır. Bazı skink'lerin ise alt göz kapaklarında şeffaf bir pencere bulunur.

KAPLUMBAĞALAR Kaplumbağaların yavaşlığı atasözlerine konu olmuştur. Üstelik kapan kaplumbağaların dışındakilerin hiç bir saldırı silahının olmayışı göz önünde tutulursa, bu hayvanların dünya yüzeyinde 200 milyon yıl tükenmeden kalabilmelerine şaşmamak elde değildir. Düşmanlarından korunabilmelerinin, dolayısiyle de tükenmemelerinin sırrı, onlara hem barınak vazifesi gören, hem de onları koruyan boynuz maddesinden sert kabuklarıdır tabii. Kaplumbağaların kabuğuna hem ev, hem de zırh gözüyle bakmak doğru olur. Kaplumbağalarda zırhın yer etmesine yol açan değişiklikler hesap edilemeyecek kadar çok yıl önce, dünya yüzeyinde henüz timsah, kertenkele yılan olmadığı bir çağda başlamıştır. O devirde henüz kuşlar ve memeli hayvanlar yoktu. Dinozorlar bile ortaya çıkmamıştı. Amfibiler ve sürüngenlerden bazıları şüphesiz vardı, ama bunlar da bugün gördüklerimize fazla benzemiyordu. Bundan 200 milyon yıl önce bütün omurgalı hayvanların arasında yalnız kaplumbağa bugünkü şeklini almış bulunuyordu. Bu kaplumbağa tipi bugüne kadar gelerek "Testudinata" veya öbür adıyla "Chelonia" takımına giren sürüngenleri meydana getirdi. Bu uzak çağlardan beri kaplumbağanın yapısındaki değişiklikler devede kulak kalmıştır. İlk çeşit daha ileri türlere yer varmiş, fakat ana kökten, kaplumbağalıktan ayrılan dallar çıkmamıştır. Yılanboyunlu kaplumbağalar denilen bir grup, boynunu vücudunun önünde kıvırmak suretiyle kafasını korumaya devam etmiştir. Daha başarılı bir başka grup, kafayı korumanın daha iyi bir yolunu bulmuş ve kafayı, dikey bir "S" biçimli bir tertiple kabuğun içine çekmeye başlamıştır. Kutu kaplumbağaları diye bileceğimiz bir başka grup olan "Terrapene"ler daha da ileri gitmiştir. Kabuğunun alt yarısının önünde ve arkasında menteşevari bir tertibin gelişmesi sayesinde, bu tür, kafasını ve kuyruğunu içeriye çekmek imkanına kavuşmuştur. Bazı kaplumbağalar, amfibilikten sürüngenliğe geçme eğilimini ters çevirerek suya dönmüşlerdir. Aralarında en iri birkaç kaplumbağada bulunan bunlardan bazılarında ayaklar yüzgeç şeklini almış ve bu türler okyanus hayvanı olmuşlardır. Başka kaplumbağalar tatlı sulara dadanmışlar, daha fazlası karalarda kalmış, ya da karayla su arasında mekik dokumaya başlamıştır. Kaplumbağalar bütün kıtalara ulaşmayı başarmışlarsa da, sayılı bölgelerde rahat ederek çoğalabilmişlerdir. Birleşik Amerika'da, okyanus türleri dahil, elli kadar kaplumbağa türü vardır. Bütün Avrupa'daki tür sayısı yedidir, bunlardan başka beş deniz kaplumbağası da kıtanın kıyılarına uğramaktadır. Yakın çağlarda İngiltere'de kara ve tatlı su kaplumbağası görülmemiştir. VÜCUT YAPISI Kaplumbağanın kuş gagası gibi boynuz levhalarıyla örtülü dişsiz çeneleri vardır. Vücudunu örten hareketsiz kabuk, sırt ve karın kabuğu olmak üzere iki tanedir. Kabuk kemiksel yapıda olmakla beraber, bağa denilen boynuz levhalarıyla örtülüdür. Sırt kabuğu az veya çok kubbeli, karın kabuğu ise yassıdır. İki kabuk, türüne göre ya bütün hayat boyunca yumuşak kalan, ya da kemikleşen bağlarla birbirine bağlıdır. Böylece sırt ve karın kabukları, yalnız kafayı, bacakları ve kuyruğu açıkta bırakan bir nevi kutu meydana getirir. Hayvanın boynu, bacakları ve kuyruğu da pullu bir deriyle örtülüdür. Savunma bakımından birçok avantajları olan kabuk, kaplumbağaların hereketlerini sınırlamaktadır. Kaplumbağalar toprakta oyuklar açabilirlerse de, hiçbiri, birçok kertenkelelerle yılanların yaptığı gibi, kumun içinde süzülür gibi yürüyemez. Kaplumbağalar, yılanlarla kertenkelelerden farklı olarak ağaca da tırmanamazlar. Uçamadıklarını ve bazı kertenkelelerle yakın zamana kadar bir yılanın yaptığı gibi, havada kayamadıklarını da söylemeye hacet yoktur. YUVA Erginleri ister karada, ister suda yaşasın, bütün kaplumbağalar yumurtalarını topraktaki deliklerin içine yumurtlarlar. Kara kaplumbağalarının yumurta kabuğu kalker, su kaplumbağalarınki ise derimsidir. Yumurta sayısı birçok türlerde, dişinin bir yılın içinde birkaç defada yumurtlaması neticesi, birkaç yüze yükselir. Bu yumurtalar yerdeki oyukların içine yumurtlandıktan sonra, üzerleri toprakla örtülür ve kendi hallerine terkedilirler. BESİN Kaplumbağaların beslenmesi türlere göre farklılık gösterir. Değişik besinler tüketen bu hayvanlar bitkilerin yumuşak kısımlarını, solucan ve böcek gibi küçük omurgasızları ve bazen de böcekleri yer. Etçil türlerin çene kenarları makas gibi çalışır. Bitkiyle beslenenlerinki ise testere gibi tırtıklıdır. ÖMÜRLERİ Kaplumbağalar öbür omurgalı hayvanların hepsinden daha uzun yaşarlar. Eldeki deliller, Mauritus adasındaki bir kaplumbağanın 152 yıl yaşadığını göstermektedir. Kaza sonucu öldürülmeseydi, rahatça 200 yıl yaşayabilecekti. Hiçbir kuş ve hiçbir memeli bu rekora yaklaşamaz. Kaplumbağalar yumurtanın içindeyken, ya da yumurtadan henüz çıktıkları sırada daha naziktirler. Yumurtanın kabuğu önceleri yumuşaktır, fakat bir, iki yıl sonra sertleşir ve kalınlaşır. İlk kritik birkaç yılı atlattıktan sonra, birçok kaplumbağalar ileri yaşlara kadar yaşarlar. Adi kutu kaplumbağası çok kere yarım yüzyıldan fazla yaşamaktadır, 123 yaşına kadar yaşayanı da görülmüştür. -