İLK OLAYLAR 1893 yılında İstanbul'dan Muş vilayetine gelen bir yazıda, vilayet gelirlerinin 500 lira artırılması isteniyordu. Bunun üzerine Muş valisi, bölgeye hemen yeni vergiler koyma yoluna gitti. Ancak Sasun bölgesi Ermenileri bu karara itiraz ederek, hükümete bir telgrafla müracaatta bulundular. Hükümet kararın geri alınması için valiyi uyardı. Vali ise kararın geri alınmasına itiraz edip, bölgenin hassas dengelerini bozacak icraatlara girişti. Ermenilerle Müslümanların arasını açan uygulamalar, bölgeye yerleşmiş Hınçak ve Taşnak komitelerinin ekmeğine yağ sürdü. Ermeni köylerini basıp katliamlar yapmağa başlayan komitacılar, katliamları Türkler yapıyormuş görüntüsü verip isyan başlattılar. Hükümet, olay yerine askeri birlikler gönderip isyanı bastırdı ve valiyi görevden aldı. Ancak Hınçak ve Taşnak komiteleri olayı Avrupa kamuoyuna taşıyıp, "Türkler Hıristiyanları katlediyor" propagandasına başlamışlardı bile. Bunun üzerine Osmanlı hükümeti, içinde Fransız ve İngiliz temsilcilerin de bulunduğu bir heyeti bölgeye gönderdi. Heyette bulunan Fransa Dışişleri Bakanı Gabriel Hanotaux, Muş'taki incelemelerin sonucunda bölgede bir Ermeni sorunu olmadığını; konunun, Berlin Antlaşması'nı istismar etmek isteyen güçlerin provokasyonundan ibaret olduğunu açıklayan bir rapor yazdı. İSTANBUL AYAKLANMALARI Fransız temsilcinin aksine İngiliz Lord Salisbury, İngiltere'nin çıkarları doğrultusunda olayı istismar etmeyi sürdürdü. Bölgede yerel meclisler kurulması ve bu meclislerde Ermeni temsilcilerin de yer alması için Bab-ı Ali'yi sıkıştırmaya başladı. II. Abdülhamid Han, bunu kabul etmenin gelecekte daha büyük tavizlere yol açacağı endişesiyle, İngiliz temsilcinin isteklerini reddetti. Bunun üzerine, Ermeni Patriği İzmirliyan, İstanbul'daki Ermenileri ayaklandırdı. 30 Eylül 1895'de yüzlerce Ermeni, Bab-ı Ali'ye doğru yürüyüşe geçti. Onları engellemek isteyen bir subayı öldürdüler. Olaylara asker ve zaptiye müdahale etmek zorunda kaldı. İstanbul, on gün boyunca olaylarla sarsıldı. Trabzon'daki Ermeniler de İstanbul'daki Ermenileri desteklemek için ayaklanma çıkarmaya kalkıştılar, ama olaylar büyümeden bastırıldı. İstanbul'daki ikinci bir hadise de tarihlere "Banka Vakası" olarak geçti. 26 Ağustos 1896 günü Osmanlı Bankası, Ermeni tedhişçilerin işgaline uğradı. Patrik İzmirliyan'in görevden alınmasını protesto eden tedhişçiler silahlı baskın düzenleyerek bankayı işgal ettiler. İstekleri yerine getirilmediği taktirde bankayı bombalayacakları tehdidinde bulundular. Bu arada başka bir grup da ellerinde bombalarla Bab-ı Ali'ye hücum etmiş, sadrazam Halil Rifat Paşayı öldürmeğe çalışmışlardı. Ermenilerin bu taşkınlıklarına kızan İstanbul halkı da karsı harekete girişince, İstanbul adeta savaş alanına döndü. Çok sayıda insan yaralandı ve öldü. İşyerleri tahrip edildi. İnzibat kuvvetleri olayları bastırmakta çok güçlük çektiler. Tedhişçiler, emellerine ulaşmışlardı. Artık fitnenin tohumu atılmıştı. Olayları kışkırtmak için Avrupa'dan getirilen Taşnak komitacılar bir Fransız vapuru ile İstanbul'dan uzaklaştırılıyorlardı. Olaylardan kısa bir süre sonra Avrupa devletleri, Troşak-Taşnak cemiyetinin yayınlamış olduğu yedi maddelik bir bildiriyi desteklediğini açıkladılar. Bildiride, Ermeniler Doğu Anadolu'da muhtariyet isteklerini dile getiriyorlardı. İstekler, Abdülhamid Han tarafından bir kez daha reddedildi.

Osmanlı topraklarında 600 yıl yaşamış, Hıristiyan bir milletti onlar. Dinlerine, dillerine, gelenek ve göreneklerine müdahale edilmemişti. Serbestçe ticaretlerini yapmış, çocuklarını eğitmişlerdi. Osmanlı yönetimiyle uyum içinde yaşadıkları için "Millet-i Sadıka" adını almışlardı. Ermenilerden söz ediyoruz. Nice karanlık siyasi emellere malzeme olan veya edilen Osmanlı Ermenilerinden ve o çok "tartışmalı" Osmanlı-Ermeni münasebetlerinden... Osmanlı toplumu, diğer bir çok etnik unsur gibi Ermenileri de kendilerinden farklı görüp ayırmamıştı. Onlarla komşuluk yapmış, ticari ilişkiler kurmuşlardı. Yönetim kadrolarında yer verilmiş, danışmanlık, tercümanlık, hatta bakanlık olmak üzere devletin her kademesinde istihdam edilmişlerdi. İçlerinden edebiyatçılar, müzisyenler, mimarlar, bürokratlar ve tıp adamları çıkmış, Osmanlı'nın toplum dokusunda bir renk olmuşlardı. Evet; Ermeniler Osmanlı'nın temel unsurlarından birini oluşturuyorlardı. Ta ki 3 Mart 1878'deki Ayastefanos Antlaşması'na kadar. KAPI BİR KEZ ARALANINCA Ayastefanos Antlasması Ermenilerle ilişkilerimizde bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmadan sonra İstanbul kapılarına kadar dayanan Rus Prensi Grandük Nikola'yı karşılamak üzere harekete geçen Ermeni Patriği Narses, Ermenilerin isteklerinden oluşan bir listeyi Nikola'ya iletti. Bu listede esas olarak Ermenilerin yaşadıkları vilayetlerde ıslahatlar yapılması ve Müslüman halka karşı haklarının korunması isteniyordu. Bu istekler, Ayastefanos antlaşmasına ve daha sonra aynı yılın 13 Temmuz'unda imzalanan Berlin Antlaşması'na birer madde olarak eklendi. Bunun anlamı şuydu: Rusya ve batili devletler, Osmanlı topraklarında nüfuz alanları oluşturmak için büyük bir fırsat yakalıyorlardı. Osmanlı'yı içten içe bölmek için artık düğmeye basılmış oluyordu. ANADOLU ÜZERİNE OYUNLAR Osmanlı Devleti, iç işlerine karışılmasına ve bilhassa Hıristiyan teb'anın tahrik edilmesine karşıydı. 4 Haziran 1878'de imzalanan Kıbrıs Antlaşması'yla, topraklarında yaşayan gayrimüslimler lehine ıslahatları gündemine alarak, bu konuda gelebilecek talepleri susturmak istiyordu. Ama Ruslar, Ermeni Patriği Narses'in verdiği kozu kullanmaya niyetliydiler. Ermeni haklarını savunuyormuş gibi gözükerek, Kuzey Kafkasya ve Doğu Anadolu topraklarını ele geçirme harekatı başlattılar. Gerçek hedefleri ise, Akdeniz ve Hint Okyanusu'na ulaşabilecekleri bir yol açmaktı. Rusların niyetini sezen İngiltere ve Fransa da boş durmuyor, kendi çıkarlarına uygun stratejiler geliştiriyorlardı. Aslında, batılı devletlerin bu planı yeni değildi. Daha 1800'lü yılların başında Avrupa'dan gönderilen misyonerler, Ortodoksluğun bir kolu olan Gregoryan Türkiye Ermenileri ile Protestan ve Katolik Ermenileri birbirine düşürmeyi başarmışlardı. Öyle ki, 1820'de Katolik ve Gregoryan Ermeniler arasında çıkan bir tartışma sonucunda, Patrikhane saldırıya uğramış ve patrik canini zor kurtarmıştı. Yapılan tahkikat sonucu yakalanan ve suçlu bulunan Ermenilerden beşi idam edildi ve bazıları da sürgüne gönderildi. Fransa, İngiltere ve Rusya bu olayı siyasi malzeme yapmakta gecikmedi ve konuyu uluslararası zemine taşıdılar. Avrupa'da Ermeni lobileri oluşturuldu. Batı medyası, Ermeni haklarını savunan yayınlar yapmaya başladılar. İsviçre'de Ermeni milliyetçiler tarafından "çan sesleri" anlamına gelen "Hınçak" komitesi kuruldu ve komite kısa bir süre sonra İngiltere'ye taşındı. İngiltere'nin başlangıçta tanımak istemediği Hınçaklar, 1880'de liberallerin seçimi kazanmalarıyla siyasi kimliklerine kavuştular. Hınçaklar, ilk hayali Ermenistan devletini kurdular. Bu hayali devletin sınırları içinde, Osmanlı'nın "Vilayat-ı Sitte" adını verdiği, Erzurum, Van, Diyarbakır, Sivas ve Bitlis bölgesi giriyordu. Bu merkezlere bağlı olan Erzincan, Hakkari, Bingöl, Malatya, Amasya, Tokat, Giresun ve Ordu'nun bir kısmı da hayali Ermenistan'ın sınırlarına dahildi. Hınçak komitesi hızla teşkilatlanarak, basta İstanbul olmak üzere Halep ve İzmir gibi büyük merkezlerde şubeler açmaya başladı. Bu arada Ruslar da bölgede kendi emellerine hizmet edecek Taşnak komiteleri oluşturuyorlardı. Fransa ise, Güneydoğu Anadolu'da ekonomik, askeri ve siyasi çıkarları için kullanacağı "Ermeni lejyonları" oluşturmanın hesaplarını