KERTENKELEMSİ Kertenkelemsi, kolsuz ve bacaksız bir amfibidir. Vücudu silindir şeklinde ve uzundur. Üzerinde halka şeklinde işaretler vardır. Devamlı olarak toprağın altında yaşar.158 tür, boylarına göre ya yılanlara ya da solucanlara benzerler. En küçük kertenkelemsi sadece 11 santim, en uzunu ise 135 santimdir. Renkleri genellikle siyahımsıdır. Ama uçuk, et rengi de olabilir. Kertenkelemsinin derisi yumuşak ve kaygandır, ama diğer amfibilerin aksine, türlerin çoğunda deriye gömülmüş küçücük pullar bulunur. Gözleri küçüktür ve bunlar bazen deriyle kaplıdır. Genellikle bir işe de yaramaz. Hayvanda garip bir duyu organı vardır. Başın iki tarafındaki birer dokunaç, gözlerden sivri burnun ucuna kadar uzanan bir oluğun içinde yatar. Yılanlarda olduğu gibi, akciğerin biri büyük ve uzundur, öteki ise küçülerek ufak bir lob halini almıştır. Kertenkelemsiler sıcak bölgelerde, Amerika'da, Meksika'da, kuzey Arjantin'de, güney ve güneydoğu Asya ve Seychelle adaları ve Afrika'nın bazı kesimlerinde yaşarlar. Bunlar deniz seviyesinden 180 metre yükseklikteki yerlere kadar uzanan kesimlerde de bulunurlar. BESİN Bu konuda pek de kesin bir şey bilinmemekle beraber, birçok türün temel besininin yer solucanları olduğu ve birkaçının da termitleri yediği sanılmaktadır. En tanınmış tür olan ve güneydoğu Asya'da yaşayan yapışkan kertenkelemsinin ayrıca toprağa giren küçük yılanları da yediği bilinmektedir. Buna karşılık yapışkan kertenkelemsiyi ise, toprakta tünel kazan bazı büyük yılanlar yemektedir. ÜREME Dış görünüş bakımından dişiyle erkek arasında bir fark yoktur. Döllenme içeride olur. Bazı türler yumurtlar, bazıları da yavru doğurur. Dişi genellikle 12 yumurta bırakır. Bunlardan her birinin çapı 6 mm. dir ve hepsi de birbirlerine jelatin iplerle bağlanmışlardır. Yumurtalar suyun yakınındaki tünele bırakılır. Dişi, yumurtaların etrafına çöreklenir ve bunlar çatlayıncaya kadar bekler. Suya kaçan larvaların başlarının iki yanında birer solunum gözeneği bulunur. Bu, balıklarda olduğu gibi, boğaza bağlı olan iç solungaçlara açılır. Embriyonda bulunan dış solungaçlar, yumurta çatlamadan kaybolur. Larvaların normal gözleri, yüzmek için yassı bir kuyrukları ve bir kelerinki gibi de kafaları vardır. Yavrunun larva evresinin sonunda solunum gözenekleri kapanır, akciğerler gelişir ve genç kertenkelemsi, artık devamlı karada yaşar, toprağın altında tüneller açar. -

SEMENDERLER Semendergiller, deniz kızı semendergiller, küt ağızlıgiller, mağara semendergiller, gizli solungaçlıgiller, iki soluklugiller ve akciğersiz semendergiller gibi türlü türleri bulunmasına rağmen, hepsine kısaca semender adı verilir. Bu türlerin hepsi kuyrukludur. Tek başına bu özellik, onları kurbağalardan ayırmaya yeter. Birçok semenderler, dişinin yumurtalarını yumurtaladığı suda hayata başlarlar. Ergin olmayan semenderin larvalık devresinin erken bir çağında bacakları çıkar. Larva, kafasının arkasının iki yanında yetişmiş solungaçları hesaba katılmadığı takdirde, büyüklerine çok benzer. Solungaçlı larva semenderlerin gerçek dişleri vardır. Bu bakımdan, siyah gagaları ve yiyeceklerini toplamalarına yarar birkaç dizi minik boynuzumsu tarağı olan larva kurbağalardan, yani tetarilerden ayrılırlar. Semenderlerin normal olarak ön ayaklarında dörder, arka ayaklarında ise beşer parmakları vardır. Tek tük birkaç semender ise parmaklarından bazılarını kaybetmişlerdir. Hele Birleşik Amerika'nın güney doğusunda yaşayan siren veya öbür adıyla deniz kızı semendergiller de , arka bacaklar tamamıyla kaybolmuştur. Birleşik Amerika'nın aşağı yukarı aynı bölgelerinde rastlanan ve Kongo yılan balığı diye isimlendirilen yılan balığına benzer büyük semenderin her iki bacak çifti küçüle küçüle iki parmaktan ibaret kalmıştır. Bir kara kurbağası bacaklarından bir tanesini kaybettiği takdirde, hayatının geri kalan kısmını o bacaksız yaşamak zorundadır. Semender bu bakımdan daha avantajlıdır. Zira kaybettiği bacaklarının yerine yenisi yetişebilir. Semenderin düşen kuyruğunun yerine de yenisi çıkabilir. Bu kabiliyet sürüngenlerin yalnız iki çeşidinde vardır, Birkaç müstesna kertenkelede ve tuatara denilen kertenkeleye benzer yaratıkta. Semenderlerin genel olarak vücutları uzunca, silindir biçimli, her yerinde aşağı yukarı aynı kalınlıkta, kuyrukları ise uzun ve aşağı yukarı yuvarlaktır. Omurgaları en az 37, ender bazı türlerde ise 100 omurgadan meydana gelir. YAŞAYIŞ Semenderler göllerde, havuzlarda, nehirlerde, derelerde yaşarlar. Yeraltı sularında, mağaralarda, dağlarda, yamaçlarda, hatta ağaç kovuklarında yaşayanları da vardır. Fakat derileri yoluyla solunum yapmak için rutubetli bir havaya ihtiyaç gösterdiklerinden çöllerde yaşayanları yoktur. Tek tük birkaç amfibi acı sularda yaşar, fakat kurbağalardan da, semenderlerden de denizlere rağbet edenine rastlanmaz. Kuzey Amerika'da, dünyanın başka yerlerindekinin toplamından daha fazla semender vardır.125 tür ve alt türe yalnız Birleşik Amerika'da rastlanır. Meksika daha bir sürü türün yurdudur. Avrupa ile Asya da semender bakımından zengin sayılırsa da, Avustralya'da hiç semender yoktur. Afrika'da ise yalnız üç türüne rastlanır. Semenderler, yılanlarla kertenkelelerden farklı olarak, düşük ısıları tercih ederler, bazı türleri, hatta donma derecesinden az yüksek ısılarda faal kalabilirler. Soğuk bölgelerde yaşayanları bir buz kitlesinin içinde donmaktan kurtulabilirler, halbuki donma noktasından iki, üç derece düşük bir vücut ısısı onları öldürecektir. Yine Amerika semenderlerinden Mont Lyell semenderi , Kaliforniya'daki sıradağlardan Sierra'ların yükseklerinde yaşar ve çok kere yamaçlardan akan erimiş kar sularının içinde faal halde görülür. Aslında, soğukta bulunmadığı takdirde, ölümden kurtulamaz. BESİN Semenderler'in yiyecek listesi böceklerden, çokbacaklılardan, solucanlardan ve benzeri ufak yaratıklardan meydana gelir. Gizli solungaçlıgiller bazen balık yumurtası yerlerse de, bu gibi hırsızlıklar enderdir. Semender genellikle insanoğlu yönünden zararsız bir hayat sürer. ÜREME Semenderler'in yumurtaları çoğunlukla yumurtlanırken döllenirler. Tabiat bilginleri, bazı vakalarda bu yaratıklardaki çiftleşmenin bir tören niteliğine eriştiğini görmüşlerdir. Misal olarak, küt ağızlıgiller'den kaplan semender'lerde erkekler grup halinde çiftleşme alanına gelirler. Suda birbirlerine sürtünerek gayet hızlı yol alırlar. Görünüşe bakılırsa, bu davranış, erkeklerin arkası sıra çiftleşme alanına gelmiş olan dişileri heyacanlandırmakta ve onları, yumurtaların döllenmesiyle sonuçlanan hareketlere hazırlamaktadır. Dişi semender, sperma'ları küçük yığınlar halinde dölyolunun tavanında alıkor. Yumurtalar yumurtlandıkları sırada bu kümelerin önünden geçerken döllenirler. Alp semenderi veya öbür adıyla kara semender gibi yavrularını canlı olarak doğuran ve yavrular tam gelişinceye kadar yumurtlarını vücudunda tutan semenderler'de bunun böyle olması gerekir. Avrupa'da Alplerin 3000 metreye kadarki bölgelerinde yaşayan bu semender, baştan başa parlak bir siyah renktedir. Uzunluğu 15 santimi geçmez. Semendergillerin salamandra grubundandır. İki Avrupa, iki de Asya türü bulunan bu semenderler tamamiyle kara hayvanlarıdır. Ancak yumurtlamak üzere suya girerler. Alp semenderi'nin karada dünyaya gelen 5 santimlik 2-4 yavrusunda solungacın izi yoktur. Su semenderleri, yumurtalarını genellikle suya yumurtlarlar. İki yollu semender yaklaşık olarak otuz yumurta yumurtlar. Bunları yurdu olan dağ derelerindeki bir kayanın alt yüzüne tek tek yapıştırır. Dağ kaynaklarında ve derelerinde yaşayan başka bazı semenderler de bu usule baş vururlar. Kuzey Amerika semenderleri arasında en iri yumurtaları yumurtlayan gizli solungaçlı semenderlerin dişisi yumurtalarını uzun iki dizi halinde yumurtlar. Erkek bu arada başında durur ve bazı balıklarda olduğu gibi, yumurtaları yumurtladıkça döller. Her yumurtanın oldukça iri ve açık sarı renkteki 0.65 santim çaplı sarısı, hemen hemen üç misli irilikte şeffaf bir zarfla çevrilidir.

AMFİBİLER Balığa benzer iki atadan tipik bir amfibi toruna erişebilmek için kollar ve bacakların oluşmasından ve havayla solumak için gerekli gelişmelerden başka, bir değişiklik daha zorunludur, Derideki pulların kaybolması. Amfibilere İki Yaşamlılar ya da Amfibyumlar'da denilmektedir. Balıkların çoğunun vücutları, belirgin bir şekilde, pullarla kaplıdır. Ama birçok türde deri düzgündür ve iyice küçülmüş pullar cilde gömülmüştür. Bazıları ise tamamiyle pulsuzdur. Balıkların evrimi sırasında pulların sayılarının azalması ve boylarının küçülmesi ayrıca, bağımsız bir şekilde olmuştur. Amfibiler pullu ataları olduğu konusundaki kanıtlar belirgindir. Hiç olmazsa bir grubunu yani Kertenkelemsigillerin vücutlarında hala çok küçük pulcuklar vardır. Değişik birkaç balık grubu havayla solunum yapmakta ve karaya da çıkmaktadır. Ama buna ek olarak iç özellikleri amfibilere benzeyen bir tek tür vardır. Bu da Çapraz Yüzgeçlilerdir. Bu gruptakiler tatlı su balıklarıdır ve fosilleri Devonik devirden itibaren bulunmuştur. Özellikle Çapraz yüzgeçlilerin bir grubu, artık soyu tükenmiş olan Ripidistiya'da bir, amfibinin atasına gereken, bütün özellikler vardı. Balığın kılçıklarında bir zamanlar etli loplar bulunuyordu. İskelette kemikler de, temelde, karada yaşayan dört ayaklı bir hayvanınki gibi dizilmişti. Bunların en eski amfibi fosili olan İktiyostegya, yaklaşık 400 milyon yıllıktır. Hayvan 90 santim boyundaydı. Bir balığınkine benzeyen büyük bir kuyruğu vardı. Bacak uzantıları kısa olmakla beraber kendisinin gövdesini destekleyecek güçteydi. Çapraz yüzgeçliler dışında, amfibilerin geri kalan kısmı iki belirli takıma ayrılmaktadır. Urodela yani Kuyruklular ve Anura yani Kuyruksuzlar. Kuyruklular, semenderleri ve kelerleri içerir. Bunların özelliği uzun, silindir biçimi vücutları, uzun kuyrukları ve iki çift, iyi gelişmemiş bacakları olmasıdır. Kuyruklular suda Kuyruksuzlardan daha fazla kalırlar. Birkaç türü ise daima suda yaşar ve solungaçları da yaşamlarının sonuna kadar kaybolmaz. Amfibilerin diğer grubunu oluşturan kurbağalar ve kara kurbağaları, kuyruklarını kaybetmişlerdir. Oysa larva ya da tetar evresinde kuyrukludurlar. Grup adları da bunların kuyruksuz olduklarını açıklar. Bu grubun diğer latince adı da Salientiya'dır. Bu, sıçrama anlamına gelen Latince bir sözcüktür. Gerçekten de kurbağaların iskeleti onların sıçrama alışkanlıklarına çok uygundur. Kuyruk ise atlamalarını engeller. Sadece dört omuru bulunan omurga, kısa ve katıdır. İlye omurgaya sıkıca bağlıdır. Ard bacaklar genellikle ön bacaklardan çok daha uzundur. Omuz çemberi sıçramadan sonra yere inildiği zamanki sarsıntıya dayanacak şekilde sağlamlaştırılmıştır. Diğer omurgalılarda görüldüğü gibi amfibilerin derisi de iki kattan oluşur. Dış deri ve iç deri. Dış tabaka, ölü hücrelerden oluşmuştur. Böylece hayvanın karadayken fazla su keybetmesi önlenmiştir. Ama ne olursa olsun, bütün amfibiler kendilerine nemli yerler ararlar. Solunum cilt yoluyla olduğu için bu çok daha gereklidir. Akciğerler kaburgaların hareketleriyle dolup boşalmaz. Bunu ağız hareketleri sağlar. Ağzın tabanı aşağı yukarı oynar ve hava burun deliklerinden alınıp verilir. Burun delikleri sırayla kapanıp açılarak havanın ciğerlere girmesine, sonra esnek akciğerlerin büzülmesiyle, dışarı kaçmasını sağlarlar. Kaynak -

KURBAĞALAR Omurgalı hayvanlardan amfibiler sınıfına giren bir takım . Kuyruksuz amfibiler de denen bu takımda bulunan 2000 türün, genellikle Kara Kurbağasıgiller ile Su Kurbağasıgiller familyalarını oluşturdukları kabul edilmektedir. Uzun arka bacakları, kısa, kalın gövdeleri ve patlak gözleri belirgin özellikleri arasındadır. Kurbağaların çoğu kuyruksuzdur. İskeletleri zıplamaya uygun gelişmiş olan bu hayvanların en küçüğü Brezilya'da bulunan ve bir santimetreden küçük olan Izecksohn kurbağası, en irisi ise 30 santimetre boyundaki Afrika dev kurbağasıdır. Kurbağalar ağızlarına önden yapışık olan uzun dillerini dışarı doğru fırlatarak böcek ve başka küçük canlıları yakalar. Avlarını ağızlarını alır ve gözlerini bir kez kırparak yiyeceği boğazlarına iterler. Kurbağalar çevre kirliliğinin işaretleri kabul edilir.1970'lerden bu yana yeryüzündeki kurbağa sayısında giderek artan bir düşüş yaşanmaktadır. Bazı türler en iyi korunan bölgelerde bile tümüyle yok olmuştur. Yumurta içinde gelişen Yeni Dünya kurbağaları, yumurtadan minyatür erişkinler olarak çıkar. Bu ailenin bazı kazıcı türleri barınmak için kum, toprak ya da çamur kazarken diğer türler ağaçlarda yaşar. Ağaç kurbağaları görüntü bakımından birbirine çok benzer. Parmaklarının ucunda bulunan yapışıcı diskler sayesinde daldan dala ya da yapraktan yaprağa sıçrayabilirler. Kara kurbağaları kısa bacaklıdır ve bedenleri siğil denen kabartılarla örtülüdür. Su kurbağaları patlak gözleri ve pürüzsüz tenleriyle sıradan kurbağalara benzer.