Bilim adamları ruhun peşinde Seksenine merdiven dayamış olan Sir John Eccles, pek öyle 'dede' olup kenara oturacağa benzemiyor -hala canlı ve hareketli- üstelik bilimin son üç yüzyıldır, insanın doğası konusunda düşündüklerine savaş açmış. 1963 yılının Fizyoloji-Tıp dalında Nobel Ödülünü alan Eccles, bu başarıya 'sinaps'lar, yani sinir hücrelerinin birbirleriyle ilişki kurdukları noktalar üzerindeki çalışmalarıyla ulaştı. Şimdi de, eski dinsel bir inancı savunuyor gibi: İnsanın, fiziksel madde ile ele gelmez bir ruhun, bileşiminden oluştuğu yollu eski inancın... Çağdaş nöro-fizyolojinin temel taşlarından birini yerine yerleştirmiş olan bu bilim adamı, şimdi, herbirimizde, ana karnındayken ya da doğduktan hemen sonra fiziksel beynimize "girmiş" maddesel-olmayan ve algılayan bir "benlik" olduğunu söylüyor. Bu, "zihin", bizi insan kılan şeydir; insan olma niteliklerimizin hepsi -bilinç, özgür istem, kişisel kimlik, yaratıcılık, hatta sevgi, korku ve nefret gibi duygular, hep onun eseridir, Eccles'e göre. Maddesel olmayan benliğimiz, "aracısı" olan beyni yönetir; tıpkı bir sürücünün bir otomobili ya da bir programcının bir bilgisayarı yönettiği gibi. İnsanın bu hayaletimsi varlığı, Eccles'e göre, bilgisayara benzeyen beyin üzerine çok küçük, belli-belirsiz bir fiziksel etkide bulunur; sinir hücrelerinden bazılarını harekete geçmeye, "ateşlenme"ye, bazılarını da sessiz durmaya götürecek kadar bir etki. Bu yetmiyormuş gibi, Eccles, çoğunluk bilim adamları için en büyük saçmalık olan birşeyi de büyük bir cesaretle savunuyor: Bu maddesel-olmayan benliğin, fiziksel beynin ölmesinden sonra yaşamasını sürdürdüğünü... Eccles, beden-zihin konusunda böylesine gürültü çıkaran görüşler öne sürmekte yalnız başına değil. Dünyanın birçok yerinde, nöro-fizyolojiden parçacıklar mekaniğine dek, çeşitli alanlarda çalışan bilim adamları, gözlerindeki at gözlüklerini çıkararak, ölümsüz bir insan ruhu, kutsal yaratı gibi bilim dışı sayılmış nesnelerle, en azından olanaklı şeyler olarak, yeniden ilgilenmeğe başlıyorlar. Belirli konular üzerinde aralarında pek anlaşma bulunmadığı halde, bu asi araştırıcılar, sıkı bir bilim anlayışı ile dinsel ya da metafizik inançları bağdaştırma çabasında birleşiyorlar. Bir başka ortak özellikleri de, en 'bilimsel' türünden de olsa, her türlü dogmatikliğe ve ezberciliğe düşman olmaları. SIR JOHN ECCLES: 1963 Nobel Fizyoloji Ödülü. Bugün, maddesel olmayan ve ölümsüz bir "benlik" görüşünü savunuyor. ROGER SPERRY: 1981 Nobel Tıp Ödülü. Ona göre beyin, yeni bir madde olan bir "benlik" yaratıyor JOHN VON NEUMANN: Parçacıklar kuramının sağlam matematiksel temelini atan deha. Ona göre de, insan maddeyi etkileyen bir zihne sahip olmalı EUGENE WIGNER: 1963 Nobel Fizik Ödülü. Neumann'ın görüşünün felsefi temellerini ortaya koydu. Eccles'in ölümsüz bir ruh konusundaki inancı, sağlam bilimsel bulgulardan yola çıkıyor, ama epey gayri-bilimsel bir itikata gelip dayanıyor. İnsanın kalıtsal yapısında 30 bin gen olduğunu söylüyor. Buna göre, eğer kişisel biriciklik, belirli yapıda bir bedene sahip olmaktan ibaret olsaydı, bu kalıtsal yapı ıq 1010.000 tane farklı olanaklı benlik yaratacak bir kapasiteye sahip olurdu. Şöyle diyor Eccles: "Benim benliğimin biricikliği, beynimi kuran kalıtsal biricikliğe bağlı olsaydı, kendimde duyduğum biricik benliğimin varolabilme olasılığı 1010.000'de 1 olurdu. " Gerçekten de uzak bir olasılık bu. Eccles, kendi kişi olarak benliğinin böylesine zayıf bir pamuk ipliğine bağlı olduğuna inanmayı reddediyor. Tam tersine, kendi biricik benliğinin, dünyaya birçok farklı kalıtsal yapının içinde gelebilmesini daha olası sayıyor: "Ben, bambaşka bedensel ve zihinsel özelliklerle doğmuş olabilirdim; kadın olabilirdim, çok farklı niteliklerim olabilirdi, ama yine aynı ben olurdum." Buradan da şaşırtıcı bir sonuca varıyor: "İnsan benliği kalıtsal yapıdan çıkmıyorsa, sonradan da edinilmiyorsa, nereden geliyor? Benim yanıtım şu: Kutsal yaratı. Her benlik bir kutsal yaratı ürünüdür." Eccles'in çok güçlü bir müttefiki var: Sir Karl Popper. Eccles ile birlikte bir de kitap yazmış olan, çağımızın bu en ünlü bilim felsefecisi, Eccles'in bütün temel görüşlerine katılıyor, bir tanesi dışında: Ruhun ölümsüzlüğü. Popper, bugün çoğunluk bilim adamlarının paylaştığı bilim anlayışının yaratıcısıdır: Bu bilim anlayışına göre, bir varsayımın bilimsel olabilmesi için, yanlışlanabilir olması gerekir; yani sınanabilir olması, bu sınamanın sonunda da bir bütün olarak reddedilebilme olanağını taşıması gerekir. Eccles, kendi görüşlerinin bu ölçüte uymadığını itiraf ediyor; ama şunu da ekliyor: Ortodoks bilim anlayışının temelinde yatan 'yalnızca maddesel olan gerçektir' görüşü de aynı niteliktedir; yani Popper'in bilimsellik ölçütüne uygun değildir. Dahası, Popper'in bu öğretisinin kendisi, gayri-bilimseldir. "Popper'in bilim kuramını sınamak için ne gibi deneyler yapılabilir ki?", diye soruyor Eccles. "Alıp laboratuvara sokulabilir mi bu kuram? Yanıt: Hayır. Çünkü, bu bir bilimsel kuram değildir, metafiziktir." ATEŞ ALTINDA Eccles ve Popper'in görüşlerinin bilim dünyasının çeşitli yerlerinden saldırıya uğraması şaşırtıcı değil herhalde. Ünlü bir bilgisayar uzmanına göre, bilimde bilinen hiçbir veri, bu görüşleri çürütmüyor, doğru, ama bu yeterli değil: Önemli olan, elimizdeki verilerin 'böylesi maddesel- olmayan nesneler varsaymamızı gerektirip gerektirmediği. Uzmanın yanıtı kısa: "Hayır!" Saldırıya bilim felsefecileri de katılıyor. Kimi Eccles'in bilgisayar ve bilişim bilimlerindeki son gelişmelerden haberi olmadığını, kimi de böyle bir görüşün bilimin gelişmesine engel olacağını söylüyor. Ama asıl şaşırtıcı olan, Eccles ve Popper'i eleştiren birçok nöroloji uzmanının kendilerinin de beyin-beden sorunu konusunda, onlara çok benzer görüşlere sahip olmaları. Örneğin, bunlardan biri, bilinçli benlik ile fiziksel beyin arasındaki ilişkiyi, bir matematik denklemi ile bir bilgisayar arasındaki ilişkiye benzetiyor. Nasıl, bir denklem, fiziksel olmayan birşey olduğu halde, bilgisayarın işlemlerini bir anlamda belirleyebiliyorsa, benlik de beynin fiziksel işleyişini belirliyor: Buradan da "özgür irade" konusu ortaya çıkıyor. Bu bilim adamı, "insansal denklem"in, üzerinde bulunduğu beynin ölümünden sonra da varlığını sürdüreceği düşüncesini bile pek aykırı görmüyor. Beynin yarı kürelerinin karşılıklı işlevleri üzerine yaptığı araştırmalarla 1981 Nobel Ödülünü alan bir başka nöro-biyolog, Roger Sperry, benliğin insan beyni gibi karmaşık, tabaka düzenler oluşturan yapılarda bulunan maddenin bir özelliği olduğunu söylüyor. Buna göre, beyin bir bütünlüklü sistem olarak kendi kısımlarını denetleyebiliyor, oysa içinde bulundurduğu on milyon nöronun salt mekanik-fiziksel ilişkileri, böyle bir toplu denetimi sağlayacak nitelikte değil. Bu bilim adamı da Eccles ve Popper'i eleştiriyor: "Doğa-ötesi varlıkların gerçekliğine, fizik-dışı bedensiz eylem kaynaklarına" inandıkları için, "dualist" oldukları, yani iki türlü varlık çeşidine, maddenin yanında bir de maddi-olmayan ikinci bir varlık tarzına inandıkları için. Eccles'in bu suçlamaya verdiği bir karşılık, bir de gülümseme var: Bu eleştiricilerin de aslında dualist olduklarını, bunun farkında olmadıklarını söylüyor. Öte yandan, beyin üzerine sahip olunan bütün bilimsel bilgilerin maddecilikle tutarlı olduğunu çoğunluk bilim adamları kabul ettiği halde, bazı fizikçiler, parçacıklar fiziğinde ortaya çıkan ve fiziksel gerçekliğin yapısı konusunda yeni bilgiler sağlayan bazı sonuçların, Eccles ve Popper'i desteklediğini söylüyorlar. Kaba maddeyi harekete geçirebilecek maddesel-olmayan bir zihnin varlığı... "RUH ÇAĞIRMA DERNEKLERİ" Bu sonuçlar, 1930'larda, yeni oluşmakta olan parçacıklar fiziğine sağlam bir matematiksel temel sağlayan ünlü von Neumann'ın görüşleriyle başlıyor. Bütün fizikçiler. John von Neurnann'ın sisteminin güçlü denklemlerini benimsedikleri halde, çoğu, bu matematiksel sistemin arkasında yatan felsefi görüşlere boşverdiler. Bu görüşleri ciddiye alanlar ise, çeşitli okullar oluşturdular. Bir okula göre, Neumann'ın matematiksel sistemi, fiziksel gerçekliğin aslında insan zihninin yarattığı birşey olduğunu, sahici gerçekliğin düşünce olduğunu gösteriyor. Bu okulun en aşırı temsilcilerinden biri, 1939 yılında yayınlanan ünlü bir çalışmada şöyle yazıyor: "Belki de bilim topluluğu, hayali varlıkları inceleyen bir tür ruh çağırma derneğidir; belki de fiziğin incelediği nesneler, gözlemcinin kendi yarattığı hayaletlerdir." Başta Einstein olmak üzere bazı bilim adamları ise, böyle sonuçlara yol açtığına göre parçacıklar kuramında temel bir bozukluk olması gerektiğini düşündüler.