Kimler Hızaşırtma Yapar? PC çağının ilk başladığı zamanlardan beri en fazlasını isteyen kullanıcılar sistem başarımlarını artırmak için bazı yöntemler geliştirdiler. "Hızaşırtma" işleminin temeli tahmin ettiğinizden öncelere dayanır; çok basit işlemcilerin devrine bir bakacak olursak 8 MHz 8088 işlemcilerin saat kristalleri değiştirilerek 12 MHz'ye hızaşırtılabiliyor olması bu furyanın başlangıcı olarak kabul edilebilir. Daha sonra hızaşırtmacılar ikiye bölündüler: "çoğunluk" düşük maliyetle yüksek seviye başarım elde etme peşinde koşarken "azınlık" olanlarsa maliyeti ne olursa olsun en yüksek başarımın peşindeydiler. Hızaşırtma yöntemlerinin ayrıntılarına girmeden önce bu konuda tecrübesiz olan kullanıcılara bazı temel bilgileri vermekte fayda var. Hızaşırtma nedir? Hangi parçalar hızaşırtılabilir? Kavram Hızaşırtma bir bileşeni üreticisinin belirlediği hızdan daha ileri hızlarda çalıştırmaktır. "clock" kelimesi, bütün yüksek frekansların türetildiği ritmi yaratan bir salıngaç olan saat kristalinden gelmektedir. En basit aygıtlar salıngaç frekansında çalışırlar bu yüzden 8 MHz hızındaki bir işlemci için 8 MHz saat kritali gerekir. İlk işlemci türlerini hızaşırtmak kolaydı , 8 MHz olan saat kristalini 12 MHz'likle değiştirmek yetiyordu. Bilgisayarlar geliştikçe ve karmaşıklaştıkça farklı hızlarda çalışan veri yollarını desteklemek için tek bir kristal yeterli olamaz hale geldi. Her ne kadar anakartlar üzerlerinde çeşitli aygıtları için salıngaçlar taşısalar da daha fazla arayüzü desteklemek için yeni bir tümleşik devre yapısına gidildi. Saat üreteci adı verilen bu bileşen saat kristali salınımının katları oranında saat sinyalleri üretebiliyordu. Günümüze kadar saat üreteçleri o kadar karmaşık hale geldi ki yeni anakartlar ve bazı ek bileşenler artık çok küçük aralıklarla saat hızlarını değiştirmeye izin verebiliyorlar. Kristal salıngaç ve saat üreteci Ayarlanabilir saat üreteçlerinin kullanılmaya başlamasıyla herhangi bir bileşeni değiştirmeden hızaşırtma yapabilir hale geldik. BIOS üzerinde kaydedilen gelişmeler sayesinde ise atlatıcılarla uğraşmak zorunda kalmadan kolayca bu işi gerçekleştirebiliyoruz. Kazançlar Ve Riskler Hızaşırtma sayesinde düşük seviyeli bir parçanın daha yüksek fiyatlı sürümü kadar başarım vermesini ya da iyi kalite bir ürünün en iyi modelden daha yüksek hızlarda çalışması sağlanabilir. Örneğin, 3.0 GHz hızındaki Pentium 4, 3.4 GHz hızında çalıştırıldığında kendinden daha pahalı olan Pentium 4 3.4 GHz kadar başarım sunacaktır. Pentium 4 3.4 GHz çıkmadan önce bu hızaşırtmayı yapan kişi Pentium 4'ün gelecekteki modelini kullanıyor demektir! Hızaşırtmanın temel riski kararsızlık ve olası veri kayıplarıdır, bunların önüne geçmek için ve olası en yüksek kararlı hızı bulabilmek için ayrıntılı deneyler yaparak sisteminizi zorlamanız gerekir. "Kimse sistem çakılmalarını veya donmalarını sevmez ancak profesyonel iş dünyasında bir sistemin çakılmasını veya donmasını önlemek hayati öneme sahip olabilir. İşlemcinizi hızaşırtarak sistem hatalarının gerçekleşme ihtimalini artırdığınız su götürmez bir gerçek. Ancak bu sadece bir ihtimal! Eğer sisteminize hızaşırtma uygular uygulamaz hemen iş yapmaya girişirseniz verilerini kaybettiğiniz bir sistem çakılması olduğunda şaşırmayın. Hızaşırtma işlemini yaptıktan sonra sisteminizi zorlu ve ayrıntılı bir denemeden geçirmelisiniz. Eğer sistem bütün deneyleri başarıyla geçerse o zaman başarılı bir hızaşırtmadan bahsedebilir ve güvenle işinizin başına oturabilirsiniz." İnternet üzerinde bedava bulabileceğiniz Prime 95'in işkence deneyi , işlemci kararlılığını ölçmek için yaygın olarak kullanılıyor. İkincil risklerin en önemlisi donanımsal hasarlardır. Yüksek hızaşırtma ayarları doğrudan bileşen hasarı riskinin artması olarak karşınıza gelebilir ancak risk değerlendirmesi hızaşırtma karşıtlarının düşündüğü kadar basit değildir. En düşükten en yükseğe ağırlığa doğru hasar oluşmasına katkıda bulunan etkenleri sıralayalım: Hız - Elektrik devrelerinin sınırlı ömürleri vardır: her bir işlem devreyi çok küçük miktarlarda bozar bu yüzden saniyedeki döngü sayısının iki katına çıkması devrenin ömrünü yarıya indirir. Bu durum tek başına, bileşeni modası geçmeden önce "bozmaya" yetmez ancak hız aynı zamanda ısınmaya da neden olur. Isı - Sıcaklık arttıkça devreler daha çabuk eskirler. Isı aynı zamanda kararlılığında düşmanıdır, sıcaklık artışları bir bileşenin en yüksek kararlı hızına ulaşmasını engeller. Gerilim - Artan gerilim daha iyi sinyal gücü anlamına geliyor ki bu da bir bileşenin ne kadar ileri götürülebileceğini önemli ölçüde etkiliyor. Ancak artan gerilim aynı zamanda devre yıpranmasını da artırıyor ve bu da bozulmaların temel nedenini oluşturuyor. Gerilim artışının sıcaklık artışıyla da doğrudan ilişkisi var bu yüzden daha gelişmiş soğutma çözümleri gerekebiliyor. Devre yıpranması elektron göçü adı verilen bir olgudan kaynaklanıyor. "Elektron göçü, yüksek sıcaklıklarda çalışan işlemcinizin silikon yongasında meydana geliyor ve yongaya kalıcı olarak zarar veriyor. Panik yaşamaya başlamadan önce bazı şeyleri hatırlatalım. İşlemciler -25 ile 80 derece sıcaklık şartları arasında çalışmak üzere tasarlanırlar. 80 derece sıcaklığı daha iyi anlayabilmeniz için hiç kimsenin elini bu sıcaklıkta 1/10 saniyeden fazla tutamayacağını hatırlatalım. Bu sıcaklığı ulaşan bir işlemciyle şimdiye kadar hiç karşılaşmadım. İşlemci paketini 50 derecenin altında tutmak için pek çok yöntem var. Bu önemli çünkü bu sayede işlemcinin iç sıcaklığının 80 dereceyi geçme ihtimalini azaltmış oluyorsunuz. Ayrıca elektron göçü işlemcinizi hemen etkilemez. Yüksek sıcaklıklarda çalışan işlemcinin ömrünü kısaltır fakat yavaş bir süreçtir. Normal bir işlemci en az on yıl çalışır. Ancak on yıl sonra kimse günümüz teknolojisine sahip bir işlemci kullanmayacağından bu durum önemli değildir. Eğer yine de tatmin olmazsanız ve elektron göçünü mümkün olduğunca azaltmak istiyorsanız işlemcinizi soğuk tutun. Soğutma hızaşırtmanın birinci kuralıdır! Bunu sakın unutmayın!" Mr.

Hızaşırtılabilir Bileşenler İşlemciler, bellekler ve ekran kartları bir sistemin başarımında en önemli ağırlığa sahip olan parçalardır bu yüzden hızaşırtma meraklıları daha çok bu parçalar üzerine yoğunlaşırlar. PCI ve PCI Express veriyolları, eski sistemlerde AGP, USB ve seri girişler de hızaşırtma merakından nasiplerini almışlardır ama hep karışık sonuçlar sergileşmişlerdir. İşlemci Hızaşırtma Günümüz işlemcileri temel saat hızının katlarına denk gelecek şekilde çalışırlar; basit bir örnek vermek gerekirse Pentium III 500 MHz işlemci 100 MHz FSB hızının beş katı hıza sahiptir: 5 x 100 MHz = 500 MHz. Çarpanı ya da arayüz hızını artırmak işlemcinin daha hızlı çalışmasına neden olur; örneğin çarpanı 6'ya yükselterek (6 x 100 MHz = 600 MHz) veya veriyolu hızını 120 MHz'ye çıkararak (5 x 120 MHz = 600 MHz) 600 MHz hıza ulaşılabilinir. Bu yaklaşımda bir tek sorun var o da bazı işlemcilerin çarpanlarının sabitlenmiş olarak gelmeleri bu yüzden çarpanı 5x'den 6x'e çıkarmanın pek imkanı yok. Yine de bazı işlemcilerde çarpanlar değiştirilebiliyor ve yine bazı kilitli işlemcilerde çarpan kilidi açılabiliyor. Burada gördüğünüz Slot A Athlon işlemcilerin çarpan kilidini açan Innovatek tarafından üretilmiş "Goldfinger" aygıtı. İşlemci hızı hala temel saat hızının bir katı olarak belirleniyor. Intel'in FSB1066 veriyolu aslında 266 MHz hızında çalışıyor ya da AMD'nin 2000 MHz HyperTransport bağlantısı temelde 200 MHz hıza sahip. Bunun anlamı şu; AMD Athlon 64 X2 4600+ işlemci 2.4 GHz hıza ulaşmak için 12x çarpanını veya Intel Core 2 Duo E6600+ 2.4 GHz saat hızına ulaşmak için 9x çarpanını kullanıyor. Eski işlemciler arasında bazı "kolay hızaşırtma" olanlara bakarsak belki neler yapılabileceğini daha iyi görebilirsiniz. Aşağıdakiler pek çok işlemciyle basit soğutma çözümleri kullanılarak sınanmış örneklerdir. Bu tabloda gördüğünüz veriyolu hızının, veri hızı değil saat hızı olduğunu unutmayın. Tablodaki işlemci modellerinin kendi çekirdek yapılarındaki en yavaş işlemciler olduğunu fark ettiniz mi? Bunların hepsi genellikle çok küçük bir çabayla %50 oranında hızaşırtılabiliyorlardı, hatta bazen daha da fazla çünkü çekirdekleri daha yüksek saat hızları için tasarlanmıştı. Ancak şu yanılgıya düşmeyin; düşük modeller yüksek modellerle aynı kalitededir. Eğer Pentium 4 1.6A, 2.4 GHz hıza ulaşırken Pentium 4 2.4B aynı çabayla 2.7 GHz hıza ulaşıyorsa karşılaştırma deneyleri sonucunda 2.4B, %12.5 gibi daha kötü hızaşırtma oranına sahip olsa da diğer işlemciye göre daha yüksek puan alacaktır. Düşük fiyatlı modeller başarım artışlarına daha fazla imkan tanıdığı için değerlidirler ancak yüksek kaliteli modeller de olası en yüksek hızlara ulaşabildikleri için başarım fanatikleri tarafından tercih edilebilirler. Bellek Hızaşırtma Çoğu bellek belirli miktarlarda hızaşırtılabilir ancak bu, yongaların kalitesi, devre kartının tasarımı ve üretim yöntemi gibi pek çok etkene bağlıdır. Bellek hızaşırtması son zamanlarda çok popüler hale geldiği için çoğu üretici, fabrikadan hızaşırtılmış olarak çıkan ürünlerini "performans belleği" olarak adlandırıyor. Bellek hızaşırtmanın nedeni sadece bellek başarımının yükseltilmesinden ibaret değildir aynı zamanda işlemciye yapılan hızaşırtmanın da ayrıntılarından birisidir çünkü genelde bellek hızları işlemci arayüzünün hızına ayak uydurmak zorunda kalır. Eski "basit" veriyollarından örnek verirsek 150 MHz FSB hızına yükseltilen bir Pentium III işlemci en iyi başarımını 150 MHz hızda çalışabilen belleklerle verir. Hatta bazı eski yongasetleri bunu zorunlu kılar. Tecrübesiz işlemci hızaşırtmacıları genellikle farkında olmadan belleklerini kararlılık sınırının ötesine taşırlar ve dişe dokunur bir başarı elde edemedikleri zamanda yanlış bileşeni suçlarlar. Bu yanlış anlama genellikle BIOS menüsünün bellek hızını hızaşırtılmamış işlemciye göre göstermesinden kaynaklanır. Bellek denetleyicileri işlemci arayüz hızına göre çalıştıklarından işlemci hızında meydana gelen en ufak bir değişim oranına bağlı olarak bellek hızı da değişir. Bunu gözünüzde canlandırmak için her ikisi de 266 MHz saat hızına sahip FSB1066 Core 2 ve DDR2-533 (PC2-4300) ikilisine bakalım. Menüden "533 MHz" bellek hızını seçtikten sonra işlemciyi 333 MHz saat hızına getirdiğinizde (FSB1333) bellek de hızaşırtılarak DDR2-667 olur ancak BIOS yine "533 MHz" seçeneğini göstermektedir. Az sayıda üretici gerçek bellek hızını göstermek için ikinci bir alan koymuştur ancak bu lükse sahip olmayanların gerçek bellek hızını bulmak için hesap yapmaları gerekir. Bellek hızaşırtması söz konusu olduğunda riskler aynıdır; olası veri kayıplarıyla sonuçlanabilecek çakılmalar ve aşırı ısınma sonucu donanımsal hasarların oluşması. Donanımsal arızaların oluşması genellikle normalin üzerinde gerilim seviyelerinin kullanılmasından kaynaklanır; performans bellekleri olarak adlandırılan modeller genelde üreticinin belirlediği gerilimlere kadar sorunsuz çalışırlar. Ekran Kartı Hızaşırtma Ekran kartı bileşenlerinin hızları, farklı saat kristalleri ve denetleyici devreler kullandıklarından anakartın ayarlarından bağımsızdırlar. Bu ayarlar normalde kartın üzerinde bulunan bir yongada saklanır bu sayede özel ekran kartı hızaşırtma programları Windows altında ekran kartı işlemci ve bellek hızlarının değiştirilmesine izin verirler. Bu resimde ATI'nin genellikle yüksek seviye ekran kartlarına koyduğu özelliği görüyorsunuz. Nvidia'nın hızaşırtma aracı CoolBits kayıt defteri anahtarını ekleyerek etkin hale getiriliyor. Ekran kartları için de aynı donanımsal hasar riskleri söz konusudur ancak kararsızlık durumunda genellikle ya program çakılmaları ya da ekranda beliren bozulmalar oluşur. Çoğu ekran kartı kendi kararlılık sınırlarına yakın değerlere ayarlanmış olarak gelir ve çoğu standart soğutucu da ancak bunun için yeterli soğutma sağlar bu yüzden ekran kartı hızaşırtma işlemi gerçekten zordur. Tek yuvaya sığan ekran kartınıza daha geniş bir soğutucu takmak bir seçenek olabilir ancak genişleme yuvalarından birisini feda etmeniz gerekir. Artan risklerine rağmen oyun tecrübesi üzerinde ciddi iyileşmeler yarattığından ekran kartı hızaşırtma işlemi gittikçe ilgi görmeye başladı. Sonuç Hızaşırtma üzerine ilgi yoğunlaştıkça böyle bir "saçmalığa" hiç kalkışmayan kararlılık fanatiklerinin direnci de git gide kırılmaya başladı. Emin olamayanlar için tekrar hatırlatmakta fayda var riskler kazandığınız başarımla doğru orantılı olarak artar, bunun tersi de doğrudur. Nispeten küçük oranlarda yapılan hızaşırtma neredeyse "sıfır risk" taşır çünkü bileşenlerin işe yarar ömrü kullanım ömründen çok daha kısadır. Hiç bir veri kaybı yaşamayacağınızdan emin olmak için sisteminizin kararlılığını Prime 95 gibi işkence deneyleri kullanarak sınayabilirsiniz. Hızaşırtma Rehberi Bölüm 2'de hızaşırtma yöntemlerine ve ayarlarına daha yakından bakacağız, olası donanımsal hasar riskini en aza indirmek için bazı uyarılar ve öneriler getireceğiz. Yayın Tarihi: 14 Aralık 2006 Hazırlayan: Thomas Soderstrom Çeviren: Hamdi Kellecioğlu Ek Bilgi / Düzenleme: Mr.666 1337 -