Osman Hamdi Bey'in çok ünlü bir eseri olan Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu, amir, bürokrat ve bunların altında çalışan aylak memurların bir devletin kaderiyle nasıl oynadığını anlatan meşhur bir tablodur. İşte tabloda verilmek istenen mesaj... ZAMANE KAPLUMBAĞA TERBİYECİSİ ÜMİTLENİRKEN Sanatla ilgilenen geleceğin müsteşarlarının aşina bulunduğu ve fakat, kazara unutmuş olabileceği "Kaplumbağa Terbiyecisi" bize neyi anlatıyor? Bu tablodan bize kalan fikir mirası nedir? Bilindiği üzere, "Kaplumbağa Terbiyecisi", yüzyıllarca dünyaya çekidüzen vermiş, nizam vermiş, çınar devlet Osmanlının yıkılış dönemi bürokrasisinin hali pürmelalinin tablolaştırılmış halidir. Bu tablo, alt seviyedeki memurların, tam bir vurdumduymazlık ve umursamazlık içerisinde kımıl kımıl iş yapmalarını, ve terbiyecinin de, dervişlere mahsus büyük bir sabır ve tevekkül ile, yarı ümit ve yarı yeis içerisinde "Yahu, ben ne yapacağım bu kaplumbağaları, nasıl adam edeceğim?" sorusunun halinden, duruşundan, bakışından dökülmesini tasvir eder. Tabloda, elinde ney'i, sırtında keşkül-ü fıkarası, boynunda maşasıyla kırmızı entarili, kamburu çıkmış terbiyeci hafif öne eğilmiş olarak yapraklarını yiyen üç kaplumbağaya nezaret etmektedir. Tablodaki diğer iki kaplumbağaya ise, konumuz harici olduğundan, bu yazıda değinilmeyecektir. Peki resmi yapan kimdir ve resmin neresindedir? Ressamımız ve kahramanımız Osman Hamdi Beydir. Laf olsun diye değil, gerçekten öyle olduğu için kahramanımızdır, çünkü, kendisi, hem bir hukukçu hem de güzel sanatlar alanında kendisini yetiştirmiş müstesna bir şahsiyettir. Paristeki tahsilinin ardından Müze-i Hümayun'un müdürlüğünü yaptıktan sonra, Sultan 2. Abdülhamid'in ilgi ve desteğiyle Sanayi-i Nefise Mekteb-i Alisi'ni, Asar-ı Atika Müzesini kurmuştur. Sultan 2. Abdülhamid tarafından antik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını yasaklayan Asr-ı Atika Nizamnamesinin yayımlanmasına vesile olan şahıs da Osman Hamdi Beydir. Osman Hamdi Bey, Tablo'da, günlük hayatta, aynı zamanda amir mevkiinde bir bürokrat olması sebebiyle, kendi altında çalışanların iş yapma şekillerini nasıl iyileştireceğini düşünen Terbiyecidir. Tabloyu özellikli kılan hususlar, elbette, sadece bunlardan ibaret değildir. Terbiye edilmesi en zor yaratığın kaplumbağa olduğu söylenir ve tabii ki kaplumbağalar sabrın ve istikrarın sembolüdürler. Konunun uzmanı olmadığım için ne ürettiklerini ve ne işe yaradıklarını bilmiyorum, ancak en çok ne tükettiklerini hepimiz biliyoruz, zaman ve yiyecek, yani para. Peki, tükettikleri kadar üretiyorlar mı? Bilindiği gibi, kaplumbağaların, şahısların, şirketlerin ve bürokrasinin, belirli bir zaman diliminde, ürettiği ile tükettiği şey arasındaki fark katma değer denir. Katma değer, bir üretim faaliyeti sonucunda ortaya çıkar, her tüketim üretimi garanti etmez. Eğer tüketim, bir üretimle sonuçlanmıyorsa, veya eldeki para, sabit kıymetler, makine teçhizat, çürümeye bırakılıyorsa, eldeki işgücü hiç kullanılmıyorsa veya azami verimi alacak şekilde kullanılmıyorsa, hiç üretmemeden veya potansiyel olarak üretilmesi gereken şeyden eksik üretmekten dolayı ortaya çıkan fiili kayıpların yanında, yukarıda ifade edilen kaynakları başka alanda kullanmakla elde edilecek alternatif üretimler sonucunda ortaya çıkacak kazançtan meydana gelecek bir kayıp sözkonusudur ki buna israf denir. Ortada, aslında iki tür israf sözkonusudur. Biri maddi varlıkların üretim sürecinde hiç kullanılmamasından veya gerektiği gibi kullanılmamasından kaynaklanan, para ile ifade edilebilen ve birgün tekrar aynı imkanlar ele geçtiğinde telafi edilebilecek olan maddi israftır. Diğeri ise, özellikle işgücü potansiyelinin gerektiği gibi kullanılmamasından dolayı ortaya çıkan ve bunun parasal maliyeti bir tarafa, kıymeti ancak nispi olarak ifade edilebilen, kişiden kişiye değişen ve sıfırdan sonsuza kadar fiyat biçilebilen ve fakat asla geri alınabilmesi mümkün olmayan zaman sermayesinin israfıdır. Açıkçası, tosbağaların, değer bakımından, tükettikleri zaman, tükettikleri yapraktan daha anlamlı ve önemlidir. Burada, işgücü denilen, bizzat biz, yani insanların, belirli bir zamanda bir üretim sürecinde veya bir üretim sürecinin inşasında, bir firmada, bir idarede amele olarak veya yönetici olarak çalışanlar kastedilmektedir. Velhasıl, firmaların, idarelerin ve insanların yürüttükleri faaliyetlerin oturduğu zemin zamandır. Devletler ve milletler topyekun bir yarış içerisinde ise bunun odağında, elbette ki, zaman vardır. Dünyanın en hızlı insanını, en hızlı bilgisayarını, en hızlı arabasını, en hızlı uçağını, en hızlı silah çekenini bunun için merak ediyoruz. "Belirli bir standart ve kalitedeki işi daha hızlı nasıl yapabilirim?" sorusu, teknolojik gelişmenin temel sorusudur. Hem daha kaliteli, hem daha hızlı nasıl yapabilirim?" sorusu ise bu soruya bir adım fark atar. "Muasır medeniyetler seviyesine ulaşma" hedefi ortadadır. Gelişmiş ülkelerdeki insanların zaman şuurunun, zamanlarını inşa ve üretim için kullanma gayret ve motivasyonlarının nasıl olduğu da her türlü izahtan varestedir. "Büyük devlet olma" laflarını geçelim, kendi toplumu için mutluluk üretebilen ve kendi toplumunun mes'ud olması için gerekli zemini hazırlayabilen "kendi halinde" bir devlet olabilmek için bile, zaman şuuru, o toplumun ve özellikle, o devletin her bir ferdinin ortak özelliği olmak durumundadır.