Yasaklardan, plaj güzellerine, denize girme kültürümüz Mayolar fora! Önceleri, her şey 'yasak'tı. Deniz ancak balıkçı, tulumbacı, kayıkçı, gemi tayfası ve bahriyelinin içine gireceği bir mahaldi. Serin dalgalara doğru ilk 'sivil' adım, 'hususi' deniz hamamlarıyla atıldı. Sonrası, plajlarla geldi; hem de ne geliş!. GÖKHAN AKÇURA / Popüler Tarih / Haziran 2000 / Sayı 1 Ellili yılların Florya Plajı: Kırklardan ellilere, bu sahillerin 'yükselen imajı', Florya Plajı'nın halk arasında, 'artist yatağı' olarak anılmasına yol açmıştı. Gören şaşar. Nasıl hastalanmaz ki bu adamlar! Plaj ve mayo tarihi dedin mi, bil ki hikaye esas olarak yirminci yüzyılda geçmektedir. Tamam, Avrupa ve Amerika kıyılarında adına 'deniz kostümü' diyebileceğimiz bazı ilginç giysilere 1850'li yıllardan itibaren rastlamak mümkün. Ama biz Osmanlı'dan söze başlayacaksak, sahil boyunda denize giren mayolu insanları görebilmek için 1920'lere kadar beklememiz gerekecek. Çünkü eski zihniyet malum. Deniz ancak balıkçı, tulumbacı, kayıkçı, gemi tayfası ve bahriyelinin içine gireceği bir mahaldir. Gören şaşar. Nasıl hastalanmaz ki bu adamlar! Denize girmek, yüzmek, haşa, söz konusu bile değil! Anlaşılmaz şeydir! Deniz hamam mıdır, banyo mudur ki? Hani kayıkla gezsen ya da balık avlasan neyse. Çocuk isen, dadınla, lalanla -o da pek sık olmamak şartiyle- deniz kıyısında dolaşman da mümkün. Daha da ötesi, ayaklarını ıslatmadan kıyı boyunca, kumlar ve kayalar arasından şeytan minaresi, midye kabuğu, renkli taş bile toplayabilirsin. Ama denize girmek, yüzmek haşa, söz konusu bile değil! Deniz Hamamları Denizin bu 'umacı' rolünden kurtulması için, dediğimiz gibi, daha yakın dönemlere gelmemiz gerekiyor. Ama önce bir kısa tarihçe yapmaya çalışalım. On dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru İstanbul kıyılarında tek tük de olsa salaş deniz hamamları kuruluyor. Yanlış anlaşılmasın, yalı önlerinde, hususi hamamlar bunlar. Dört tarafı tahtalarla örtülü yeni bir dünya. İçine giren, dış dünyadan gizli kapaklı, karanlık bir suya giriyor ve hemen çıkıyor. Cilt hastalıklarına bire bir, reçete bile yazılıyor Bu 'banyo' biraz ilaç gibi telakki ediliyor. Hekimin izniyle ve gerekiyorsa... Cilt hastalıklarına bire bir, reçeteye bile yazılıyor. İşte bu pek erken plaj tarihimizin erkekler için makbul deniz giysisi, çok afedersiniz ama bildiğimiz 'paçalı don'dur. Erkekler iç donla, kadınlar elbise ile Reşat Ekrem Koçu, "Açıktan girilirse bayağı uzun paçalı, hatta paçalar uçkurluklu beyaz patiska iç donları"nın kullanıldığını yazar. Kadınlar dört duvar içinde olmalarına rağmen ancak elbiseleriyle girerler suya. Başı örtülü, maşlahlı, entarili... Moda Plajı'nın tarampleni Moda iskelesi'nin tam karşısındaki Moda Plajı'nın trampleni, yaz aylarında, tam bir "cazibe" merkezi idi. En önemli deniz hamamları Deniz hamamlarının yayılışı, hususiden umuma mahsus hale gelişi ise geçen yüzyılın başlarında gerçekleşir. Artık 20. yüzyıla geçen yüzyıl diyeceğiz, değil mi? En önemli deniz hamamları Yeşilköy, Bakırköy, Samatya, Yenikapı, Kumkapı, Çatladıkapı, Ahırkapı, Salıpazarı, Fındıklı, Kuruçeşme, Ortaköy, İstinye, Tarabya, Büyükdere, Yenimahalle, Beykoz, Paşabahçe, Kuleli, Çengelköyü, Beylerbeyi, Üsküdar, Salacak, Moda, Fenerbahçe, Caddebostam, Bostancı, Kartal, Maltepe, Pendik ve Tuzla'da kurulur. Meraklı gözleri saf dışı edecek bir bekçi kayığı dolaşır İşte, denize girme kültürümüzün boy atıp gelişeceği ilk mekanlar olan işbu deniz hamamları, genellikle 35 metre boyunda ve 20 metre enindedir. Eğer akıntılı suda kurulurlarsa, mutlaka ahşap olarak suya dayanıklı, çürümez keresteler kullanılır. Hamamların derinlikleri genellikle 1,5 metreyi geçmez, bu seviyede bir ahşap kafes bulunur. Bazı yerlerde yalnız erkeklere mahsus hamamlar, bazı kıyılarda ise kadın ve erkeklere mahsus ayrı ayrı hamamlar kurulur. Bunların arasında da, her türlü meraklı gözü saf dışı edecek bir bekçi kayığı dolaşır. Bekçi, kıyıda bıraktıkları çamaşırları toplar, karakola götürürdü Aslında deniz hamamının dışında, alenen açıkta, kıyıda denize girmek, uzun zaman herkes için yasaktı. Sahil boyunca dolaşan bekçi kayıkları, açıkta denize girmek yasağına uyulup uyulmadığını kontrol ederlerdi. Yakalananlar koltuklarında elbiseleri ile posta edilirdi. Bazen polis, karadan gizlice gelir, denizdekilerin kıyıda bıraktıkları çamaşırlarını toplar, karakola götürürdü. O zaman, denizden fırlayan peşine düşer, sahil mahallelerde, peştemallı ve polisin arkasından yalvararak koşuşan bir garip çıplaklar sürüsü peyda olur, kafeslerin arkasından kadın çığlıkları kopardı. Deniz hamamında polis cezası Fikret Adil, 9 Ağustos 1941 tarihli Tan'daki 'Deniz Hamamından Plaja' adlı yazısında, bu "hamamlarda dışarı çıkmak kadınlar için katiyyen yasaktı. Zaten yüzme bilen kadın yok gibi bir şeydi, bilenler kurbağalama veya yan yüzerler, havuz içinde dört dönerlerdi. Erkeklerden de dışarı açılanlar nadirdi. Havuzun kazıkları aralarından süzülerek veya denizin sathına kadar inen tahta perde altından dalarak geçerlerdi. Fakat tanınmış kimseler olmaları şarttı. Yoksa etraftan bağırışmalar olur, denizhamamcıya polis ceza yazardı" diyor. (Fikret Adil, Tan, 9 Ağustos 1941) "Deniz hamamları, çeşitleri, yararları: Denize Kimler Girebilir?" Daha önce dediğimiz gibi, bu erken dönemde deniz banyosu bir tedavi biçimi olarak görülüyordu. Evet, aklına gelen, canı çeken giriyordu; ama doktorlara sorarsanız öyle herkesin içine dalacağı bir yer değildi deniz. 1906 yılında yayınlanan Adanalı doktor Ahmet Şükrü'nün kitabı 'Deniz hamamları, envai , menafiı : Denize Kimler Girebilir?' adından da anlaşılacağı gibi konumuzun erken dönem anayasası niteliğini taşır. Ahmet Şükrü önce yaş sınırı koyar. 7 yaşın altındaki ve 45 yaşın üstündekiler ıçin denize girmek yasaktır! Bu bir. Denize girmek için bir nedenin de olmalıdır mutlaka. Sinirleri bozuk olanlar, saracalı bulananlar, stres yaşayanlar , kansızlık çekenler, bademcikleri şişenler, göz ağrısı olanlar, kulak akıntısından yakınanlar, midesi şişkinlik yapanlar ve özellikle de deri hastalığına yakalananlar. Deniz banyosu değil her derde deva komple hastahane... Yazarımız da bu görüşe katılıyor ki, şunu ekliyor: "Yukardan beri tek tek saydığım hastalıkları çekenlerin denizden yararlanmalarının derecesi birdenbire dikkati çekince; deniz ne ala şey imiş, aman deniz ne ala ilaç imiş demekten insan kendini alamaz ". (İstanbul 1322 , s. 57)