2 - Kazım Paşa`nın komutan vekilliğine tayini pek yerinde ol muştur. Ellerine İngilizlerin ısrarına yol açacak görünürde bir sebep vermemeye çalışıyor. Ancak, silah konusunda ve Trabzon`a asker çıkarılmasını önleme hususunda hoşgörülü davranamayacağımız aşikardır. Halbuki, ileri sürülen bu sebepler İngilizlerin hiç de hoşuna gitmeyecektir. 3 - İngilizler, benim İstanbul`a götürülmem için pek çok ısrar ettiler ve hükumete ağır baskı yaptılar. Hükumet ve Padişah ile makine başında günlerce devam eden görüşmeler sırasında bu nokta açıkça bildirildi. Bu konuşmaların metinleri, görüştüğümüzde sizin tarafınızdan da görülecektir. Yalnız şu var ki, meslekten ayrılınca ısrar son buldu. Bu bakımdan sizin için de istifadan sonra büyük bir ısrar olacağını sanmıyorum. Bununla birlikte ve aksi halde, izinizi kaybettirmektense, Selahattin Bey `in güç duruma girmesini tercih ederim, Burada Halit Bey hakkında, hükumet ve İngilizler Kazım Paşa ` ya çok ısrar ettiler. Kazım Paşa bir şey yapılamayacağını söylemekte direndiği içindir ki, bugün Halit Bey, resmen olmasa bile, yine tümeninin başında bulunuyor. 4 - Hamit Bey, son telgrafıyla hepimizden daha çabuk hareket etme isteğini gösteriyor. Şimdilik yumuşatıldı. 5 - Sivas Kongresi ile ilgili telgrafı henüz görmedim. Gerçekten de bazı yerlerde olumlu bazı yerlerde olumsuz yönde aşırılıklar görülüyor. Şüphesiz duruma göre ve verimli hareketlerde bulunabilecek şekilde ihtiyatlı davranma taraflısıyım. Herkesi ilgilendiren bu açık ve kesin program, bugün toplanmaya başla yan Erzurum Kongresi görüşmelerinden çıkacaktır. Sivas Kongresi`nden pek çok yarar beklerim. Bugün değil, Sivas Kongresi ilk defa söz konusu edildiği gün bile, her yönden ve özellikle güneyden bir darbe gelebileceğini büyük bir ihtimal dahilinde gördüğümü ve bundan dolayı da savunma tedbirleri alınması için ricada bulunduğunu hatırlarsınız. Bununla birlikte, Erzurum Kongresi toplandıktan sonra, Sivas`a gelecek temsilcilerin sayısına ve Erzurum Kongresi`nin yapacağı etkilerden doğacak duruma göre daha pratik ve güvenilir bir şekil de düşünülür. 6 - Siz kardeşimin, çalışmaları düzenleme konusundaki düşüncesi pek ye rindedir. Ancak, şehirlileri de milli duygu ve etki altında tutmaktan uzak kalınmayacağını ümit ederim. 7- Milli Mücadele`nin gaye ve hedefi kongre tarafından yayınlanacak bildirilerle tasavvur buyurduğunuz şekilde duyurulacaktır. 8 - Meclis-i Mebusan toplanmalıdır. Fakat İstanbul`da değil, Anadolu`da. Bu konu kongrede görüşüldükten sonra teşebbüse geçilecektir. Hepimiz gözlerinizden öperiz kardeşim. 3` üncü Ordu Müfettişliği Kurmay Başkanı Albay Kazım -

3. Konu: Milli Gösterilerin Yankıları Her yerde gösteriler yapılması için yaptığım tebligat tarihinden üç gün sonra, yani 31 Mayıs 1919`da Harbiye Nazırı`nın şu telgrafını aldım: İngiltere Olağanüstü Komiserliği`nden Babıali`ye tebliğ olunup Harbiye Nezareti`ne verilen nota sureti aynen aşağıya çıkarılmıştır: Bugüne kadar gelen raporlardan, 3`üncü Kolordu bölgesinde adi haydutluk olaylarından başka bir şey görülmediği bilinmekle beraber, son notada bildirilen durumlar hakkında özel soruşturma yapılarak sonucunun acele bildirilmesini rica ederim. 31/8/1919 Harbiye Nazırı Şevket Suret 1- Sivas`ın durumu ile orada olup bitenler ve bu şehirde yahut bu şehrin yakınında toplanmakta olan çok sayıdaki Ermeni mültecilerinin güvenliği ile ilgili olarak son günlerde oldukça kaygı verici haberler almış olduğumu siz Sadrazam Hazretleri`nin yüksek katına bildirmekle şeref duyarım. 2 - Bundan dolayı askeri komutanın görev bölgesi içinde bulunan Ermenilerin iyi korunması ve hìmayeleri için elden gelen bütün tedbirleri almasını emreder ve herhangi bir şekilde öldürme veyahut kötü muamele olduğu takdirde, kendisinin doğrudan doğruya sorumlu tutulacağını bildiren bir telgrafın yüksek Harbiye Nezareti`nce adı geçen komutana acele olarak çekilmesi hususunda emir buyrulmasını siz Sadrazam Hazretleri`nin yüksek şahsiyetlerinden rica ederim. 3 - Bu talimata benzer bir talimatın ilgili sivil memurlara da verilmesini ayrıca rica ederim. 4 - Memleket içindeki güvenlik bozucu olaylar konusunda siz Sadrazam Hazretleri`nin yüksek şahsiyetlerinin ne kadar haklı bir endişe içinde bulunduklarını bildiğim için, siz Sadrazam Hazretleri`nin yüksek şahsiyetlerine ayrıca, işbu uyulacağından eminim. 5 - Söz konusu olan talimatın gönderildiği tarih hakkında verilecek bilginin beni fazlasıyla sevindireceğini bildiririm. Sivas Vali Vekilliği`nden aldığım 2 Haziran 1919 tarihli bir telgrafta da Albay Demange imzasıyla alınan telgrafta): İzmir işgali üzerine, Aziziye`de Hristiyanlar ölümle tehdit edilmiştir, bu hareket doğru değildir. Sizi durumdan haberdar edeyim ki, bu gibi haller müttefik askerleri tarafından ilinizin işgaline yol açar, anlamında ihtarlarda bulunulmaktadır denilmekteydi. Gerçekte, ne Sivas`ta kaygı verici bir durum vardı ve ne de Hristiyanların ölümle tehdit edildiği doğruydu. Bunları, milletçe yapılmaya başlanan gösterilerden korkuya düşen Hrıstiyan azınlıkların, yabancıların dikkatini kendi üzerlerine çekmek için kasıtlı olarak yaydıkları uydurma haberler olarak kabul etmek gerekir. Harbiye Nezareti`nin nota suretini de içine alan telgrafına verdiğim cevabı olduğu gibi arz edeceğim: İstihbarat çok ivedi Harbiye Nezareti Yüksek Katına İlgi : 2 Haziran 1919 tarihli şifre 3.6.1919 Sivas ve çevresinde eskiden beri bulunan Ermenileri ve sonradan gelen mültecileri yılgınlığa düşürecek hiçbir olay geçmemìştir. Ne Sivas`ta ne de çevresinde kaygı verici herhangi bir durum yoktur. Herkes sükunet içinde iş ve güçleriyle meşguldür. Bunu kesinlikle bilginize sunar ve sizi temin ederim. Bu bakımdan İngiliz notasındaki haberlerin nereden kaynaklandığı bendenizce bilinmek gerekir. İzmir ve Manisa`nın işgali ile ilgili acı haberler üzerine Müslüman halk tarafından yapılan ve Hristiyan azınlıklar hakkında hiçbir düşmanlık duygusu gütmeyen toplantılardan belki de bazılarının ürkmüş olması hatıra gelebilir. İtilaf devletleri milletimizin haklarına ve bağımsızlığına saygılı kaldıkça, millet de vatanın saldırıya uğrayıp parçalanmayacağından emin oldukça, Hristiyan azınlıkların korkuya kapılmalarına hiç bir sebep yoktur. Bu konuda devlete karşı her türlü sorumluluğu yüklenir ve buna kesinlikle güven buyrulmasını istirham ederim. Ancak, milletin bağımsızlık ve varlığını yok eden ve milli varlığı tehlikeye düşüren işgal, cana kıyma ve zulüm gibi İzmir bölgesinde görülmekte olan olayların ve benzerlerinin tekrarlanmasına karşı, ne milletin heyecanını ve içindeki acıları ne de bundan doğacak milli gösterileri engelleyip durdurmak için kendimde ve hiç kimsede bir güç ve kudret göremeyeceğim gibi, bu yüzden çıkacak olayların karşısında da sorumluluk kabul edebilecek ne bir komutan ne bir sivil yönetici ve ne de bir hükumet tasavvur edebilirim. Mustafa Kemal Bu nota suretiyle tarafımdan verilen cevap sureti bütün komutanlara, vali ve mutasarrıflara bir genelge ile bildirildi. Bu tarihlerde İngiliz Muhipler Cemiyeti`nin isteğine katılarak bütün milletçe İngiltere himayesinin istenmesi, bu dernek adına, Sait Molla imzasıyla bütün belediye başkanlıklarına bir telgrafla bildirildiği ve bu telgrafın etkisini hükümsüz kılmak için milleti gerektiği gibi aydınlatmakla birlikte hükumet nezdinde teşebbüslerde bulunduğum da sizce bilinmektedir. Bundan başka 27 Mayıs 1919 tarihinde Türkiye - Havas - Reuter adındaki ajansın, toplanan Saltanat Şurası ile ilgili açıklamaları arasında Şurayı oluşturan bütün üyelerin düşüncesí, Türkiye`nin büyük devletlerden birinin himayesini sağlama noktasında birleşiyor haberini yayması üzerine, sadrazama, milletin, milli bağımsızlığını korumaya kararlı olduğunu ve doğabilecek bütün kötü sonuçlara karşı her türlü fedakarlığı göze aldığını ve milli vicdanı temsil etmeyen haberlerin endişe verici tepkiler yarattığını yaymakla birlikte, bütün milleti de bu durumdan nasıl haberdar ettiğimi başka bir açıklama dolayısıyla belirtmiştim. Sadrazam Ferit Paşa`nın, Paris e bilinen daveti üzerine, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi`nin ilk toplantısını yaptığı günlerde bazı demeçler vermiştim. Bu konudaki görüş ve davranış tarzımın ne olduğunu açıklamak üzere şu bölgeyi olduğu gibi bilginize sunacağım. Şifre İvedi Havza, 3.6.1919 Kişiye özel Samsun`da 3`üncü Kolordu Komutanı Refet Beyefendi`ye Erzurum`da 15`inci Kolordu Komutanı Kazım Paşa Hazretleri`ne, Erzurum Valisi Münir Beyefendi`ye, Canik Mutasarrıfi Hamit Beyefendi`ye, Sıvas Vali Vekili Hakim Hasbi Efendi Hazretleri`ne, Kastamonu Valisi İbrahim Beyefendi`ye Ankara`da 20`nci Kolordu Komutanı Ali Fuad Paşa Hazretleri`ne, Konya`da Yıldırım Kıt`alan Müfettişi Cemal Paşa Hazretleri`ne, Diyarbakır`da 13`üncü Kolordu Komutanı Vekili Cevdet Beyefendi`ye, Van Valisi Haydar Beyefendi`ye. Fransız siyasi temsilcisi Mösyö Defrance `ın Sadrazamlık yüksek makamına gelerek Osmanlı Devleti`nin haklarını konferans huzurunda savunmak için Paris`e gidebileceklerini bildirdiği, Dahiliye Nezareti`nin resmi tebliğlerinden ve ajans yayınlarından anlaşılmıştır. İzmir olayı üzerine milletimizin gösterdiği şiddetli tepki ve böylece bağımsızlığını koruma konusunda beliren kesin kararlılığının sonucu olan bu başarı şükranla karşılanmaya değer. Ancak, buna rağmen, Yunanlılar`ın İzmir ilini işgali önlenebilmiş değildir. Herhalde milletin, kendi haklarının bilincinde ve onları çiğnetmemek için tek bir vücut halinde fedakarca harekete hazır olduğu, İtilaf Devletleri`ne karşı gösterilmeye ve ispata devam edildikçe, bu devletlerin milletimize ve onun haklarına saygılı olacağına şüphe yoktur. Sadrazam Paşa Hazretleri`nin konferans huzurunda Osmanlı Devleti`nin haklarını savunmak için ellerinden geleni yapacakları tabiidir. Ancak, milletçe kesin bir şekilde savunulması istenen ve gerekli görülen haklar özellikle iki noktada önem kazanır. Birincisi, devlet ve milletin mutlak olarak tam bağımsızlığı, İkincisi de vatanın ana topraklarında çoğunluğun azınlıklara feda edilmemesidir. Bu konuda Paris`e harekete hazırlanan hey`etin görüşü ile milli vicdanın kesin istekleri arasında tam bir uygunluğun bulunması şarttır. Aksi halde, millet, pek güç bir durumda ve giderilmesi imkansız oldu bittiler karşısında kalabilir. Bu endişeyi doğuran sebepler şunlardır: Sadrazam Paşa Hazretleri, duyulan demecinde, bir Ermeni muhtariyeti ilkesini kabul etmiş olduğunu bildirdi. Bunun sınırını belirtmedi, Bundan Doğu illerinin halkı elbette üzüntü duydu ve durumun açıklanmasını istemeye mecbur oldu. Toplanmış olan Saltanat Şurası`nda da üyelerin hemen hepsi, milli bağımsızlığın korunmasını ve millet mukadderatının bir milli şuranın yetkisine bırakılmasını istedikleri halde, yalnız, hükumetin dayandığı İtilaf ve Hürriyet Fırkası adına Bakan Sadık Bey tarafından yazılı olarak İngiltere`nin himayesi teklif edildi. Geniş bir Ermenistan muhtariyetini ve devletin bir yabancı himayesini kabul konularında, milletin isteği ile şimdiki hükümetin görüşü arasında bir uygunluk olmadığı anlaşılıyor. Sadrazam Paşa Hazretleri ile birlikte hareket edecek olan hey`etin, milletin haklarını savunmada uyacağı ilkeler ve program milletçe bilinmedikçe, arz edilen noktalarda endişeye kapılmamak mümkün değildir. Bu suretle illerdeki ve onlara bağlı yerlerdeki Müdafaa-i Hukuk-ı Mılliye ve Redd-i İlhak Cemiyetleri`nin temsilcileri ve daha teşkilatı tamamlanamayan yerlerde de belediye hey`etleri, Sadrazam Paşa Hazretleri`ne ve doğrudan doğruya Zat-ı Şahane`ye telgraflar çekerek, milli bağımsızlığın mutlak dokunulmazlığının ve millet çoğunluğunun haklarının korunmasının milletin temel şartı olduğu belirtilmeli ve gidecek hey`etin yapacağı savunmanın esaslarını millete resmen ve açıkça bildirmesi istenmelidir. Milletin bu şekildeki hareketi ile, gidecek hey`etin savunmaya çalışacağı ilkelerin gerçekten milletin isteği olduğu, İtilaf Devletleri`nce anlaşılacak ve şüphesiz daha fazla bir önemle dikkate alınarak hey`etin görevini kolaylaştıracaktır. Bu düşüncelerin gerekenlere sür`atle ulaştırılmasını ve duyurulmasını, vatanımızın mukadderatı adına vatansever yüksek şahsiyetinizden özellikle istirham ederim. Bu telgrafın alındığı zamanın bildirilmesini de rica ederim. Mustafa Kemal

6. Konu: Adını Saklayan Bir Tanıdığın Amasya'ya Gelmesi Bu imzaların bu müsveddeye konması iyi bir şans ve tesadüf eseridir. Daha, Havza`da bulunduğum sırada Ankara`da bulunan 20`inci Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa` dan bir şifreli telgraf aldım. Bu telgraf, aşağı yukarı tanıdığımız bir zat bazı arkadaşlarla birlikte İstanbul`dan buraya gelmiştir. Nasıl hareket etmeleri gerektiği konusunda ne emir buyuruyorsunuz şeklinde idi. Adeta bir bilmeceyi andıran bu telgraf, bende büyük bir merak ve hayret uyandırdı. Söz konusu edilen zatı tanıyorum, benden nasıl hareket edeceğini soruyor; Ankara`da arkadaşım olan güvenilir bir komutanın yanında, telgraf da şifrelidir. O halde neden adını şifreli olarak bile yazdırmaktan çekiniyor? Bir hayli düşündüm, kavrar gibi oldum; tahmin buyrulur ki, bilmece çözmekle uğraşacak zamanım yoktu. Fakat Fuat Paşa`yı yakından görmek, bölgeleri, çevreleri, düşünceleri üzerinde kendisiyle konuşmak, bence pek istenilir bir şeydi. Bu bilmeceli telgraftan ilham alarak kendisine şu ricada bulundum: Ankara`dan ayrıldığınızı belli etmeyecek tedbirleri aldıktan sonra, ad ve kıyafet değiştirerek birkaç gün için hemen yanıma geliniz. İstanbul`dan gelen arkadaşları da birlikte getiriniz. Gerçekten de Fuat Paşa, dediğim gibi Havza`ya hareket eder. Ancak, bazı zorlayıcı sebepler dolayısıyla, ben derhal Havza`dan ayrılıp Amasya`ya gitmeğe mecbur olmuştum. Fuat Paşa, Havza yolunda durumu anlar ve Amasya`ya yönelir. İşte, böylece 21 /22 Haziranda Amasya`da yanımda bulunuyor. Adı şifrede bildirilmeyen zat da Rauf Bey `di. İstanbul`dan ayrılmak üzere, evimden otomobile bineceğim sırada Rauf Bey yanıma gelmişti. Bineceğim vapurun takip edileceğini ve beni İstanbul`da iken tutuklamadıklarına göre, belki de Karadeniz`de batırılacağımı güvenilir bir yerden işitmiş, onu haber verdi. Ben İstanbul`da kalıp tutuklanmaktansa, batıp boğulmayı tercih ettim ve hareket ettim. Kendisine de eninde sonunda İstanbul`dan çıkmak zorunda kalırsa benim yanıma gelmesini söyledim. Rauf Bey, gerçekten de İstanbul`dan çıkmak gereğini duymuş ve çıkmış... Ancak, benim yanıma gelmedi. Arkadaşı olan 6`ncı Tümen Komutanı Albay Bekir Sami Bey `in yanına gitmek ve İzmir cephesine daha yakın bir yerde olmakla, daha etkili ve daha yararlı olacağını zannederek Bandırma - Akhisar yoluyla Manisa bölgesine gitmiş. Gittiği yerde halkın maneviyatını bozuk, durumu tehlikeli ve korkunç bulmuş. Derhal ad değiştirerek oradan Ödemiş, Nazilli, Afyonkarahisar üzerinden Aziziye Sivrihisar yoluyla ve arabayla Ankara`ya, Fuat Paşa`nın yanına gelmiş ve bana haber göndermiş; pek güzel ama! Adını saklamak suretiyle beni üzmenin anlamı var mıydı? Öte yandan 3`üncü Kolordu Komutanım olup Samsun mutasarrıflığında bıraktığım Refet Bey`i artık Sivas`a Kolordu merkezine göndermek istiyordum. Birkaç defa gelmesi için emir vermiştim. Bölgeyi teftişe çıkmış. Emirlerime cevap bile alamıyordum. Nihayet o da bir tesadüf eseri olarak o gün gelmişti.

10. Konu: Ali Kemal Bey ve Padişah Bu şifreli genelgeden, benim ancak Sivas`a vardığım 27 Haziran 1919 tarihinde haberim oldu. Ali Kemal Bey, 23 Haziran tarihinde bu genelgesi ile düşmanlara ve padişaha önemli bir görev yaptıktan sonra, 26 Haziran 1919 tarihinde hükumetten çekilmiştir. Ali Kemal Bey ` in sadrazamlığa verdiği resmi istifa yazısından başka, saraya da gidip padişaha kendi eliyle verdiği istifa yazısı suretleri ile sözlü maruzatını ve padişahın ona verdiği cevabı, çok sonra öğrendim. Ali Kemal Bey, istifa yazılarında, özellikle bunun padişaha ait olanında: Osmanlı topraklarının çeşitli yerlerinde baş gösteren ayaklanma ve karışıklık belirtileri üzerine, ihtilal ateşinin hemen çıktığı yerde, yayılmadan bastırılıp söndürülmesi ve yok edilmesi için tedbir almak, yalnız kendi makamını ilgilendirirken, padişahın gösterdiği yakın ilgi ve güveni çekemeyen bazı arkadaşlarının birçok yersiz sebepler ileri sürerek ihtilalin daha da genişlemesine yol açtıklarından söz ettikten sonra resmi görevinden çekilmekle birlikte, özel olarak hizmet ve sadakata devam edeceğini ekliyor ve sözlü olarak da resmi görevinden ayrılmasını fırsat bilen hasımlarının hücumundan ben kulunuzu koruyunuz istirhamında bulunuyor. Padişah, karşılık olarak beni büsbütün yalnız bırakmayacağınıza güveniyorum. Bağlılığınız, bana büyük ümit ve teselliler vermiştir. Saray, her dakika size açıktır. Refik Bey`le işbirliğinden ayrılmayınız iltifatında bulunuyorlar. Kendisine olan bağlılığından padişahın büyük ümit ve teselliye kapıldığı Ali Kemal`i nazırlık makamında ve padişah huzurunda gördükten sonra, bir de asıl gerçek görevi başında görelim! Canınız sıkılmazsa, Sait Molla`nın Rahip Frew`a yazdığı mektuplardan birini gözden geçirelim: Ali Kemal Bey`e, son felaketi üzerine üzüntünüzü bildirdiğinizi söyledim. Bu zatı elde bulundurmak gerekir. Bu fırsatı kaçırmayalım. Bir hediye takdimi için en uygun zamandır. Ali Kemal Bey dün o zatla görüşmüş. Basın işinde biraz ihtiyatlı olmak gerektiğini söylemiş. Daha önce herhangi bir gidişten yana yöneltilmiş olan düşünce ve kalem erbabını bu defa öncekine aykırı bir gayeye yöneltmek bizde kolaylıkla mümkün olmaz. Bütün devlet memurları, Milli Mücadele`yi şimdilik iyi görüyorlar demiş. Ali Kemal Bey, talimatınıza harfi harfine uyacak, Zeynelabidin Partisi`yle de işbirliği yapmaya çalışıyor. Kısacası işler bulandırılacak. Aynı mektubun altında bir de notu vardır. Şimdi onu da okuyalım: Birkaç defadır söylemek istediğim halde unutuyorum. Mustafa Kemal Paşa`ya ve taraftarlarına biraz kendilerini destekliyormuş gibi görünmeli ki, hiç bir şüpheye düşmeden buraya gelebilsin. Bu işe fevkalade önem veriniz. Kendi gazetelerimizle onu destekleyemeyiz. Bu belgeler hakkında sırası gelince daha çok bilgi veririm. Şimdilik bu kadarı yeterlidir. 11. Konu: Ali Galip Bey Sivas`ta Ali Kemal Bey` in daha Amasya`da iken haberim olmadığını arz ettiğim genelgesi, memurların ve halkın kafasını gerçekten de bulandırmış. Her yerde eksik olmayan menfi ruhlu kimseler derhal aleyhimde propagandaya ve faaliyete geçmişler. Bu yoldaki baltalayıcı gösteri ve hareketlerin en önemlisi Sivas`ta hazırlanmaya başlanmış. Müsaade buyurursanız bunu kısaca anlatayım: Dahiliye Nazırı Ali Kemal Bey`in, bu genelge ile verdiği emrin tarihi olan 23 Haziran günü, Sivas`ta Ali Galip Bey adında biri, on kadar adamıyla hazır bulunuyormuş. Bu kimse İstanbul`dan Elazığ valisi olarak gönderilmiş olan Kurmay Albay Ali Galip`tir. Sözde o ilin ikinci derecede memurları olmak üzere, birtakım insanları da İstanbul`dan seçmiş, birlikte götürüyor. Ali Galip, yol üzerinde bulunan Sivas`ta kalmış. Özel bir görevi olduğuna şüphe etmemek gereken Ali Galip, orada derhal kuvvetli taraftarlar bulmuş. Görevini hakkıyla yerine getirebilmek için tertip ve tedbirler almaya başlamış. Dahiliye Nezareti`nin, aleyhimdeki emri gelir gelmez, faaliyet başlamış. Sivas sokaklarında benim hain, asi, zararlı bir adam olduğuma dair duvarlara yaftalar yapıştırılmış. Kendisi de, bir gün, Sivas`ta vali bulunan Reşit Paşa merhumun yanına giderek, Dahiliye Nezareti`nin emrinden bahsettikten sonra, Sivas`a gittiğim takdirde hakkımda uygulayacağı işlemi sormuş. Reşit Paşa ne yapılabileceğini sormuş, Ali Galip, ben senin yerinde olsam, derhal kollarını bağlar ve tutuklarım. Senin de böyle yapman gerekir demiş. Reşit Paşa, bu işin bu kadar basit olacağına inanamamış. Konuşma hayli uzamış. Konuşmaya katılanlar çoğalmış... Öyle ki, bir kısım halk verilecek kararı anlamak üzere toplanmış... Bugün, Haziranın 27`nci günüdür. Bakışlarımızı, yeniden bu noktaya dönmek üzere bir an için bu tablodan ayıralım ve Amasya`ya çevirelim:

18. Konu: Komutayı Elden Bırakmama Kararı Maalesef, bu durumun tanığı olan ve kendisine birliklerinin başından ayrılmaması tavsiye edilen Salahattin Bey`in de bir süre sonra İstanbul`a gittiğini öğrendik. Cemal Paşa`nın gösterdiği bu kötü örnek üzerine, 7 Temmuz 1919 tarihinde, şu genel bildiriyi gönderdim. 1 - Bağımsızlığımızı koruma uğrunda kurulmuş ve teşkilatlanmış olan milli kuvvetlere hiçbir şekilde müdahale ve saldırıda bulunulamaz. Devlet ve milletin mukadderatında milli irade söz sahibi ve hakimdir. Ordu, bu milli iradeye bağlı ve onun hizmetindedir. 2 - Müfettiş ve komutanlar, herhangi bir sebeple komutadan uzaklaştırıldıkları takdirde, yerlerini alacak kimseler, işbirliği yapılacak niteliklere sahip iseler, komutayı onlara bırakacaklar; ancak, kendileri de yetki bölgelerinde kalarak milli görevlerini yapmaya devam edeceklerdir. Aksi takdirde, yani bir ikinci İzmir olayına yol açabilecek kimselerin tayini halinde, komuta asla bırakılmayacak, bütün müfettiş ve komutanlarca kendilerine güvenilemediği gerekçesi ile yapılan tayin reddedilecek ve kabul edilmeyecektir. 3 - Memleketimizi kolayca işgal edebilmek maksadıyla İtilaf Devletleri tarafından yapılacak baskılarla, hükumet herhangi bir birliği, askeri ve milli teşkilatımızı dağıtma emri verirse, bu emir kabul edilmeyecek ve yerine getirilmeyecektir. 4 - Hedef ve gayesi milli bağımsızlığı kurtarmak olan Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye ve Redd-i İlhak Cemiyetleri`nin ve teşebbüslerinin gerileme ve başarısızlığına yol açacak herhangi bir etki ve müdahaleyi ordu kesinlikle önleyecektir. 5 - Devlet ve milletin bağımsızlığını kurtarma gayesinde devletin bütün sivil memurları, Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye ve Redd-i İlhak Cemiyetleri`nin ordu gibi meşru yardımcılarıdır. 6 - Vatanın herhangi bir bölgesine saldırıldığı takdirde, bütün millet, haklarını savunmaya hazır bulunduğundan, bu gibi olaylar karşısında, işbirliği için her yer birbirini en kısa zamanda haberdar ederek savunmada hareket ve işbirliği sağlanacaktır. Bu bildiri, Anadolu ve Rumeli`de bulunan bütün ordu ve kolordu komutanlarıyla diğer ilgililere gönderilmiştir. 19. Konu: Refet Bey`in 3`üncü Kolordu Komutanlığını Bırakması Bu genel bildirimizden beş altı gün sonra, Kavak`tan,3`üncü Kolordu Komutanı Refet imzalı, 13 Temmuz 1919`da yazılmış bir şifreli telgraf aldım. Telgrafın metni aynen şudur: İstanbul`dan bir İngiliz gemisiyle, Harbiye Dairesi Başkanı Albay Salahattin Bey, benim görevimi devralmak üzere geldi. Benim de aynı gemi ile dönmemi Nezaret emrediyor. Salahattin Bey gayeye uygun olarak çalışacak. Genel durumu göz önünde tutarak komutayı kendisine devretmeyi uygun buldum ve Harbiye Nezareti`ne görevden ayrıldığımı bildirdim. Ayrıca geniş bilgi veririm. Sivas yönüne hareket ediyorum. 5`inci Tümen Komutanı Arif Bey vasıtasıyla Amasya`ya cevap veriniz. Efendiler, itiraf etmeliyim ki, bu tutum ve tavırdan pek memnun olmadım. Refet Bey` in benimle olan işbirliği İstanbul`ca biliniyor. Bu çalışmaları benimseyen bir kimse onun görevini devralmaya hem de bir İngiliz gemisi ile gelince, derhal verilmesi tabii olan hüküm, bu kimsenin İngiliz görüşüne hizmet edebileceği konusunda kendisine güvenilmiş olmasıdır. Bu hüküm, bir zandan ibaret olsa bile, Refet Bey` in komutayı devirde acele etmemesi, hiç olmazsa bizim de görüşümüzü alması gerekirdi. Güvenip komutayı kendisine devrettiğine göre de, hiç olmazsa bir süre ondan ayrılmayıp, durumumuzu ve görüşlerimizi ona iyice benimsetinceye kadar birlikte çalışması ve kendisi ile aramızda bir bağlantı kurduktan sonra uzaklaşması yerinde olurdu, düşüncesinde idim. Bununla birlikte, bir oldubitti karşısında bırakılmış olduğuma göre, iki noktada teselli aramakla yetinmeye mecburdum. Birincisi, Refet Bey `in telgrafındaki Salahattin Bey gayeye uygun olarak çalışacak cümlesi, ikincisi de, Refet Bey` in hiç olmazsa İstanbul`a gitmemiş olması idi. Bu durum üzerine, komutanların İstanbul`a gitmek hususunda en küçük bir yanılmalarının pek pahalıya mal olacağını ve programımızı en iyi şekilde uygulamaya devam edeceğimizi bütün komutanlara bildirmek suretiyle hemen dikkatlerini çektim. Refet Bey` e de aynı tarihte (14 Temmuz 1919), Salahattin Bey ` in kararlarımızı istenildiği şekilde uygulayacağı, buradaki arkadaşları fazlasıyla duygulandırmış ve onlara güç kazandırmıştı cümlesi de bulunan bir şifreli telgraf çektirdim. Salahattin Bey` in kendisine de aynen şu telgrafı çektirdim. 14.7.1919 31 Amasya`da 5`inci Tümen Komutanlığına Refet Bey `edir: Aşağıdaki telgrafı, uygun görürseniz Salahattin Bey`e ulaştırınız ve sonucunu bildiriniz. Mustafa Kemal Salahattin Beyefendi`ye: İstanbul`un düşmanlarca kuşatılmış çevresinden milletin kutsal bağrına gelmeniz ve fedakar arkadaşlarınızın azim ve vatanperverlik meydanına sizin de şeref vermiş olmanız büyük bir sevinçle karşılandı. Kutsal amacımın gerçekleştirilmesi uğrunda gösterilecek ortak gayrette Tanrı hepimizi zafere ulaştıracaktır. Gözlerinizden öperim. 3` üncü Ordu Müfettişi Kurmay Başkanı Albay Kazım Salahattin Bey hakkında ilk şüphe ve kararsızlık, yine Salahattin Bey `in gayeye uygun olarak çalışacağını söylemesi üzerine kendisine güvenen ve hemen komutayı teslim edip Sivas`a doğru uzaklaşan Refet Bey tarafından gösterilmiş oldu. Refet Bey `in Amasya`dan çektiği bir telgraf, yalnız Salahattin Bey hakkındaki şüpheyi değil, daha birkaç nokta ile ilgili görüşleri de ortaya koyuyordu. Müsaade buyurursanız olduğu gibi bilginize sunayım: İvedi Güvenlikle ilgili 719 Erzurum`da 15`inci Kolordu Komutanlığına Amasya, 15.7.1919 Mustafa Kemal Paşa Hazretleri`ne: Salahattin Bey` i tanırsınız. Önce Kazım Paşa, tebrik dolayısıyla ve yumuşak ifadelerle kendisiyle haberleşmeye girişmelidir. Hamit Bey`in görevden alınması hakkında daha bir şey yok. Fakat yerinde bırakılması için teşebbüslerde bulunuldu. Görevden alınırsa buralarda kalacağını pek sanmıyorum. Bununla birlikte etkilemeye çalışıyorum. Benim dönmem için İngilizlerin hükumete baskı yapacakları şüphesizdir. Ben kendimi duruma göre ayarlayarak buralarda kalacağım. İngilizlerden ve buradan geçen Amerikalılardan anladığıma göre, Kazım Paşa`nın durumu da tehlikelidir. Her zaman ölçülü davranılmasını ve durumun iyi idare edilmesini tekrar tavsiye ederim . 5` inci Tümen Komutanı Arif Bu telgrafta adı geçen Hamit Bey, Samsun mutasarrıfı idi. Hamit Bey, Samsun`a gelişimizin ilk günlerinde, Refet Bey` in aralarındaki eski hukuk ve dostluk dolayısıyla, ortak gaye uğrunda, sonuna kadar bizimle birlikte fedakarca çalışacak vasıfları taşıyan bir arkadaş olduğuna güvendiği için bana tavsiye ettiği ve benim Sadrazamlığa ve Genel Kurmay Başkanı Cevat Paşa`ya durumu bildirerek Samsun`a getirebildiğimiz zat idi. Böyle bir zatın, er geç görevden alınacağına şüphe var mıydı? Fakat Refet Bey, yerinde bırakılması için gereken yerlere başvuruldu diyor. Nerede? Kimlere gidilerek? Kim başvurmuştur? Sonra, Görevden alınırsa buralarda kalacağını pek sanmıyorum. Bununla birlikte etkilemeye çalışıyorum! diyor. Nereye? İstanbul`a mı gidecek? Nasıl? Bu zat bugüne kadar bizimle birlikte çalışmıyor muydu? Bu telgrafında Refet Bey, kendisinin dönmesi için İngilizlerin hükumete baskı yapacaklarını kesin olarak kabul ediyor ve kendisini duruma göre ayarlayarak buralarda kalacağını söylüyor, Oysa, durum belli ve yapılacak şeyi ben kendisine 7 Temmuz 1919 tarihli genel talimatımla bildirdim (adı geçen talimatın 2. maddesi). Ondan başka yapılacak şey yoktu. Refet Bey, İngilizlerden ve buradan geçen Amerikalılardan anlamış ki, Kazım Paşa`nın da durumu tehlikelidir. Bu ne demektir? Azim ve iradelerini en çok korumaları gereken arkadaşların, bize karşı her halde rahmet okumayacak kimselerin sözlerinden tehlike kuruntusuna kapılmaları ve bunu inanarak söylemeleri ne demektir? Refet Bey, telgrafının sonunda bana da ders veriyor, Her zaman ölçülü davranılmasını ve durumun iyi idare edilmesini tekrar tavsiye ederim diyor. Buradaki ölçülü kelimesinden maksadın ne olabileceğinin yorumunu iz`an sahiplerine bırakırım. Bana iyi idareyi tavsiye eden zat, bu tavsiyeyi, benim verdiğim emir ve talimatı hakkıyla yerine getirip görevi başından ayrılmadan önce yapmış olsaydı, daha içten hareket etmiş olurdu, sanırım.

7. Konu: Rauf Bey ve Refet Beylerin Kararsızlığı Şimdi, imza meselesine gelelim: Ben müsveddenin yeni gelen arkadaşlar tarafından da imzalanmasını istedim. O sırada Rauf ve Refet Beyler benim odamda, Fuat Paşa başka bir odada bulunuyorlardı. Rauf Bey, misafir olduğundan bu müsveddeye imza koymak için kendini ilgili ve yetkili görmediğini nazikçe ifade etti. Bunun tarihi bir hatıra olduğunu ileri sürerek imza etmesini söyledim. Bunun üzerine imzaladı. Refet Bey, imzadan çekindi ve böyle bir kongre toplanmasındaki maksat ve yararı anlayamadığını söyledi. İstanbul`dan beri yanımda getirdiğim bu arkadaşın - tuttuğumuz yola göre- anlaşılması pek basit olan bir konuda, böyle bir düşünce ve duygu içinde oluşu bana pek acı geldi. Fuat Paşa`yı çağırttım. Paşa, maksadımı anlayınca derhal imza etti. Fuat Paşa`ya, Refet Bey`in çekinmesinin sebebinì anlayamadığımı söyledim. Fuat Paşa, Refet Bey `den biraz ciddi açıklama yapmasını istedikten sonra, Refet Bey, müsveddeyi eline alarak kendine göre bir işaret koydu. Öyle bir işaret ki, bunu, bu müsveddede bulmak oldukça güçtür. Efendiler, gereksiz gibi görülebilen bu açıklamalar, daha sonraki yıllara ve olaylara ait bazı karanlık noktaları aydınlatmaya yardımcı olur düşüncesiyle yapılmıştır.

21. Konu: Refet Bey`le Haberleşmeler Efendiler. 3`üncü Kolordu`dan, bu münasebetle Refet ve Selahattin Bey`lerden yeniden söz etmek gerekiyor. İlgisi şudur: İngilizler Sivas`a bir tabur gönderecekleri söylentisini yaydılar. Her ihtimale karşı Sivas`a gelen çeşitli yönlerde askeri tedbirler aldırmak gerekmişti. Bu münasebetle Amasya`da bulunan 5` inci Tümen Komutanlığı`na 18 Temmuz 1919 tarihinde verdiğim bir emir metninde, daha o sırada Amasya`da bulunan Refet Bey `e ait de şu cümleler vardı: Durum hakkında Refet Bey `in önemle dikkati çekildi. Belki Refet Bey böyle bir durumu dikkate alarak şimdilik Amasya`da kalmayı da tercih eder. 5` inci Tümen Komutanı`nın 19 Temmuz 1919`da verdiği cevapta dikkate değer şu cümleler yer alıyordu: ``Selahattin Bey halen Samsun`dadır. Şimdiye kadar kendi si ile temas edemediğim gibi hiçbir ciddi ve önemli haberleşme de yapılmamış olduğundan, adı geçen komutanın düşünce ve inancının ne merkezde olduğunu bilemiyorum.`` Ankara Refet Bey gerektiğinde İngilizlere karşı koyacak kadar cesaret gösteremeyeceğini hissettirmişti.`` ``Refet Bey 18 Temmuz 1919`da Sivas`a hareket etti``(Belge: 35). Bunun üzerine Refet Bey`e şu şifreyi verdirdim: Kişiye özel 19.7.19l9 Sayı: 115 Amasya`da 5` inci Tümen Komutanlığına, Sivas`ta 3`üncü Ordu Sıhhiye Müfettişi Albay İbrahim Tali Beyefendi`ye, Refet Bey`edir Selahattin Bey`e telgrafımı verdiniz mi? Bu arkadaşımızın kesin kanaatlerinin mutlaka tespit edilmesi ve kararsızlık yahut iki taraflı idare gibi felaket doğuracak bir duruma hiç bir şekilde tahammül ve rıza gösterilmemesi bir vatan görevi olduğundan, bu hususta evet veya hayır şeklinde kendisinden söz alınması ve ona göre bir karar verilmesi zaruridir. Sizin bıraktığınız noktadan başlamak kendileri için en uygun programdır, Şimdiye kadar hemen bir hafta geçtiği halde hiç bir kesin bilgi alınamaması, İstanbul`dan gelen bir haberde kendisi hakkında sağlam bir kanaat gösterilmemesi ve hareketin den önce Sadık Bey`le gizli bir görüşme yaptığından ve dostluğundan söz edilerek şikayet edilmesi bu telgrafımın yazılmasına yol açmıştır. Bu durumu ve sonuçlarını özellikle sizin takdir etmeniz ve çözmeniz gerekir. Zira, herhangi biz halk topluluğunda söyleyeceği yanlış ve milli gayeye aykırı bir tek sözün bile yaratacağı tepkiyi ve bunun duracağı durumu şimdiden düşünmek yeterlidir . 3` üncü Ordu Müfettişliği Kurmay Başkanı Albay Kazım Yalnız bu telgrafımıza değil, çok şeye cevap olan Refet Bey `in şu telgrafını olduğu gibi bilginize sunacağım: Güvenlikle ilgili ve çok ivedi l828 Sivas, 22.7.1919 Erzurum`da 3` üncü Ordu Müfettişliği Vekili Kazım Karabekir Paşa Hazretleri`ne 1-Mustafa Kemal Paşa Hazretleri`ne: Telgrafınızı Selahattin Bey`den ayrıldıktan sonra aldığım için kendisine veremedim. Selahattin Bey`i herkes gibi siz de çok iyi tanırsınız. Kararsız tabiatlı bir zattır. Bu bölgede on günden fazla kalmamak niyetiyle gelmiş. Az kalsın, komutayı almadan geri kaçacaktı. Kendisine güven duygusu vererek ve inandırarak vatani görevini hatırlattım. Memleketini herhalde sever. Ancak, vakitsiz iş görmeye gelemez. Aşağı yukarı Reşit Paşa`dan biraz daha iyi. 13` üncü Kolordu`dan geçen silahlardan haberi olduğu gibi, bu işi halletmek üzere İstanbul`da da çalışmış ve başarılı olmuş. Buraya, Cevat Paşa tarafından seçilerek gönderilmiş. Bu bakımdan gayeye zararlı olamaz ve hiçbir halk topluluğunda gayeye aykırı tek bir söz söylemez. Aksine, milli gayeye uygun olarak fakat sessiz bir şekilde çalışacağına söz verdi. Sadık Bey `le ilişkisi hakkında verilen bilgilere inanmıyorum. Zaten aldığımız haberi iyice kontrol etmeden ve belirli bir program yapmadan çalışmak, kuvvetlerin kaybına yol açı yor. Doğu`nun durumu hakkında bana verdiğiniz bilgilerde, aldığınız abartılmış haberlere kapılmamış olsaydınız, belki de ben durumu daha iyi idare eder ve komutayı terke mecbur kalmazdım. Tek başına karar verecek insanların, gerçek durumu bilmeleri gereğini siz de takdir buyurursunuz. O halde, Selahattin Bey`i boşu boşuna ürkütmek ve hayır dedirtmekle ne çıkacak? Zaten o kaç maya hazır. Yerine acaba kim gelecek? Emirlerinizin kısa ve açık olmasını rica ederim. Selahattin Bey`le ilgili telgrafınızı lutfen bir daha okuyunuz. Fırtına ile başlayıp sukunetle biten bu telgraftan kesin olarak ne demek istendiğini çıkaramadım. Bununla birlikte, birkaç güne kadar Selahattin Bey Samsun`dan dönüyor. Kendisiyle görüşeceğim: Şüphesiz kendisini uygun bir tarzda ve amaca hizmet yolunda idare için gerekli tedbirleri alıyorum. 2 - Samsun`a çıkarılan taburun, buradaki Hintli Müslümanları değiştirmekle birlikte, asıl Sivas`ta bulunduğunuzu zannettikleri zatıalilerine karşı bir gözdağı vermek maksadıyla çıkarıldığını, İngilizlerle temasımda anladım. Beni İstanbul`a gitmeye razı etmek için, Kavak`ta bulunduğum zaman bir İngiliz binbaşısı geldi. İngilizlere karşı gösterdiğim direnmeyi fırsat bilerek fakat aslında zatıalilerini yıpratmak için beni görevden aldırdıklarını açıkça söyledi. Zatıalilerinin öteki dayanağı Kazım Karabekir Paşa imiş. Bu bakımdan Kazım Paşa, ellerine, İngilizlerin ısrarına yol açacak bir tutamak vermemelidir. Ferit Paşa`nın, istifanız üzerine Kazım Paşa`yı komutan vekili olarak tayin etmesi, İstanbul`dakilerden bir kısmının kötü bir niyeti olmadığını gösteriyor. Ancak, İngilizlerin ısrarı karşısında bir şey yapamazlar. Kazım Paşa`nın vekil olarak tayini de Selahattin Bey`in Sadık Bey hesabına buraya gelmediğini gösterir. 3 - Benim İstanbul`a götürülmem için İngilizlerin İstanbul hükumetine baskı yapmaları pek muhtemeldir. Çünkü benimle İngilizlerin arasında. resmi bir ilişki var . Bu baskı artarsa Selahattin Bey`i güç bir durumda bırakmamak için izimi kaybettireceğim. 4 - Hamit Bey`in değiştirileceği söylentisi daha gerçekleşmedi. Onun, yerinde bırakılması için gerek Salahattin Bey ve gerekse İngilizler İstanbul Hükumeti`ne başvurdular. Bu zatın değiştirilmesi teşebbüsü Dahiliye Nezareti ile kavga etmesinin sonucudur. Selahattin Bey ` in yerine, Konya`ya Sedat Bey`in geldiği de doğru değildir, Her ne kadar Hamit Bey bütün komutanların değiştirileceğini haber aldığını yazıyorsa da Kazım Paşa`nın vekil olarak tayini bunun aksini gösteriyor. 5 - Sivas Kongresi ile ilgili olarak Sadrazamlıktan doğruca illere tebliğ olunan 20 Temmuz 1919 tarihli telgrafı gördünüz mü? Karahisar`daki tümen komutanı bu kongreye temsilci seçilmesi için buralara bildiri yayınlamış. Bu davranış tarzını uygun buluyor musunuz? Almanya ile yapılan barış anlaşması ve Doğu`daki sessizlik, durumun gelişmesini beklerken bizim de ihtiyatlı bulunma mızı gerektirmiyor mu? Şahsım için hiç bir endişem olmadığını artık anlamışsınızdır . Yalnız, kararsız ve programsız hareketlerle gayeyi çıkmaza sokacağız. Ya ihtiyatlı olalım yahut da işi hemen açığa vuralım. Ne var ki, ikisinden birini yapalım. Sivas Kongresi`nden bugün için bir fayda bekliyor musunuz? Bugünkü duruma göre, bu kongrenin Sivas`ta ve açıktan açığa yapılmasını tehlikeli bulmuyor musunuz? Güney yönlerinden Sivas`a gelecek bir darbe özellikle bu il halkının kansızlığı yüzünden Anadolu`yu ikiye ayırır ve pek tehlikeli olur. Bunun için bu ilin son ana kadar tarafsızmış gibi görünmesi son derece önemlidir. Bu kongrenin mutlaka toplanması gerekiyorsa, aldığımız haberlere göre, temsilciler de gelebilecekler ise, acaba bunun Doğu`da başka bir yerde toplanması daha uygun düşmez mi? 6 - Sivas ve Amasya şehirlerinin halkı pek bayağı; ilçelerde, köylerde halk bunlara bakarak çok daha iyi. Bundan sonra, çalışmalarımı ona göre ayarlaya cağım. 7 - İstanbul`dan aldığım haberde, buradaki Milli Mücadele`nin hiçbir parti veyahut bir şahsın kendi özel emellerini gerçekleştirmek maksadına dayanmayıp sırf milletin selamet ve istiklalini kurtarmak gayesine dayandığı konusunda, zatıalileri tarafından bir bildiri yayınlanarak İngilizlerin yatıştırılması tavsiye olunuyor. Buna gerek görüldüğü takdirde, ben, bunun zatıaliniz tarafından bir bil diri şeklinde değil, belki Erzurum Kongresi`nin kararlarına sokularak yayınlanmasının uygun olacağını zannediyorum. 8 - Ajanslar Meclis-i Mebusan seçimlerinden bahsediyorlar. Bu hususta ne düşünüyorsunuz? Bu telgrafa verdiğimiz cevabı da olduğu gibi aktarmakla yetineceğim: Şifre Subay eliyle çekilmesi 23.7.1919 İvedi 171 Sivas`ta 3`üncü Kolordu Kurmay Başkanı Zeki Bey`e Refet Beyefendi`ye: 1- Salahattin Bey hakkındaki telgrafı bir defa daha okumak üzere aradım. Fakat, bulunamıyor. Hatırladığıma göre, bu zat için söz konusu olan hususlar İstanbul`dan bildirilmişti. Her alınan haberin doğruluğunu istenildiği gibi kontrol edebilmek nadiren mümkündür. Doğu`nun durumu hakkında aldığımız bilgiler, abartmadan uzak olmamakla birlikte, bize yanlış bir adım at tırmış değildir, kanısındayım. Mukadderatımızda, yalnız Doğu`daki olayların gelişmesine bağlı kalınmakla yetinilmiş değildir. Milli teşkilatı genişlik ve canlılık kazandırarak kökleştirmek, kongrelerle milli davayı benimsetmek, ordunun milli teşkilata destek ve yardımını sağlamak, milli davanın kaybına meydan vermemek için, komuta ve silah meseleleri ile gereken kesin kararı verme hususlarında, şimdiye kadar yapıldığından başka türlü ve daha ihtiyatlı davranmak, acaba bugünkü verimli sonucu sağlayabilir miydi? Her halde şimdiki durum, herkesi sevindirecek derecededir.

4. Konu: İstanbul'a Geri Çağrılışım Bu tarihten beş gün sonra, yani 8 Haziran 1919 da, İstanbul`a Harbiye Nazırı tarafından çağrıldığımı ve gizlice sorup soruşturmam üzerine, kimler tarafından ne için istendiğimi devlet adamlarımızdan birinin haber verdiğini daha önce başka bir münasebetle yaptığım açıklamada ifade etmiştim. O zat, Genelkurmay Başkanlığı makamında oturan Cevat Paşa idi. Bunun üzerine, İstanbul ile yapılmış olan yazışmaların bir kısmı herkesçe öğrenilmiştir. Bu yazışmalar, Erzurum`da görevden ayrıldığım tarihe kadar değişik Harbiye Nazırlarıyla ve doğrudan doğruya sarayla devam etmiştir. Anadolu`ya geçeli bir ay olmuştu. Bu süre içinde bütün ordu birlikleriyle temas ve bağlantı sağlanmış; millet mümkün olduğu kadar aydınlatılarak dikkatli ve uyanık bir duruma getirilmiş, milli teşkilat kurma düşüncesi yayılmaya başlamıştı. Genel durumu artık bir komutan ile yürütüp yönetmeye devam imkanı kalmamıştı. Yapılan geri çağırma emrine uymamış ve onu yerine getirmemiş olmakla birlikte, milli teşkilat ve hazırlıkların yönetimine devam etmekte olduğuma göre, şahsenası duruma geçmiş olduğuma şüphe edilemezdi. Bundan başka ve özellikle girişmeye karar verdiğim teşebbüs ve faaliyetlerin köklü ve şiddetli olacağını tahmin güç değildi. O halde, yapılacak teşebbüs ve faaliyetlerin bir an önce şahsi olmak niteliğinden çıkarılması mutlaka, bütün bir milletin birlik ve dayanışmasını sağlayacak ve temsil edecek bir hey`et adına olması gerekli idi

20. Konu: Hamit Bey`in İstanbul Hükümetince Görevden Alınması Efendiler, Hamit Bey, 14 Temmuz 1919 tarihinde Samsun`dan bana şu kısa telgrafı çekmişti: Görevden alındığımı güvenilir bir kaynaktan haber aldım. Şu bir iki gün içinde emrin gelmesini bekliyorum. Sonra İstanbul`a gideceğimi arz ederim. Refet Bey` in komutayı bırakmış olmasının üzüntüsünde iken aynı günde, önemli bir noktada kendisinden fedakarca bir davranış beklediğimiz diğer bir arkadaşın da, sanki olağan şartlar içinde bulunuyormuşuz gibi, anlaşılması güç bir tutum içinde olduğunu öğreniyorum. Hamit Bey`e 15 Temmuz 1919 tarihinde şöyle bir telgraf çekildi: Kardeşim Hamit Bey, sizin yerinize İbrahim Ethem Bey`in tayin edildiğini haber aldık. Refet`e yazdım ve buluşarak birlikte iç taraflara doğru gelmenizi rica ettim. Bilmem hangi güvenlik duygusu, size İstanbul`a gitmek düşüncesini telkin ediyor. Bundan başka, biz, değerli arkadaşlarımızı İstanbul`dan Anadolu`ya çekmeye ve böylece gerçekten vatansever olanları milli gayeye hizmetten uzak tutmamaya çalışırken, siz bu hareketinizle, en azından düşmanlarca sarılmış bir çevreye giriyorsunuz. Biz hiç doğru bulmadık. Refet`in yanına gidiniz. Ya Sivas yakınlarında birlikte kalırsınız yahut da rahatça yanımıza gelirsiniz. Kesin cevap bekleriz. Beş gün sonra (20 Temmuz 1919) Canik Mutasarrıfı Hamit Bey` in Samsun`dan gelen telgrafı şuydu: Bizans`ın gittikçe artan rezaletleri karşısında ümitsizliğe düşen millet, Doğu`dan bir ümit ışığı bekliyor. Buraları ve buradakileri öyle hayali şekil ve yaratılışta görüyorlar ki, acaba bir şey var mı diye ben bile şüpheleniyorum. Kayıtsızlığımdan utanıyorum. Gerçi uyumuyoruz. Bir şey yapmak istiyoruz, Ancak, bu şeyin şekil ve nazariyatı ile uğraştığımız, uzun yollar seçtiğimiz kanısındayım. Zamanın ve durumun beklemeye tahammülü yoktur. Memleketin durumu dakikadan dakikaya kötüleşiyor. Bu bakımdan düşünceler üzerinde fazla durmayarak çalışmalarımızı hızlandırmak gerekiyor. Bu hususta benim hatırıma gelen şudur: Her yerden ve aynı zamanda Zatışahane`ye birer telgraf çekelim. On aydan beri gözü önünde, çok defa kendi istek ve hevesince yapılagelen rezaletler yüzünden nereye sürüklenmekte olduğunu gören milletin, ne pahasına olursa olsun, mukadderatını ele almaya karar verdiğine dikkati çekip, kırk sekiz saat içinde milletin güven duyabileceği bir hükumet kurulmadığı ve bir kurucu Meclis`in toplanmasına karar alınmadığı takdirde, ne kendisini ne de hükumetini tanımadığımızı ekleyelim. Bunda hiçbir güçlük yoktur. Geleneğe uyarak `boyun kırmaktan üzüntü duymayan millet, biz yürüyelim, arkamızdan gelsin efendim. Beş gün önce, görevden alındığı takdirde İstanbul`a gideceğini arz eden Canik mutasarrıfının bu telgrafını, biraz öfkeli yazılmış olmakla birlikte, karar ve hareket telkin eder nitelikte bulduğumuzu tahmin etmek isterim. Mutasarrıf Bey, milletin bir ümit ışığı beklediği yerde, acaba bir şey var mı diye şüpheleniyor. Bizi ne yapmak istediğini bilmeyen, şekil ve nazariyatla uğraşan şaşkınlar zannediyor. Düşüncelerimizi kısaltarak çalışmalarımızı hızlandırmak için yapılacak şeyi de söylüyor. Eğer bundan sonra, bütün görüşlerindeki isabetsizliği açığa vuran çirkin bir düşünce ortaya koymamış olsaydı iyi ederdi. Efendiler, tarih ``geleneğe uyarak boyun kırmaktan üzüntü duymayan millet, biz yürüyelim, arkamızdan gelsin`` düşünce ve inancında bulunanların karşılaştıkları sonuçlar ve cezalarla

8. Konu: İstanbul'da Bazı Kimselere Gönderdiğim Mektup Kongreye davet genelgesi sivil ve askeri makamlara şifre olarak verildi. Bundan başka İstanbul`da bulunan bazı kimselere de gönderildi. Fakat bu kimselere ayrıca bir de genel birer mektup yazdım. Kendilerine mektup yazdığım kimseler şunlardı: Abdurrahman Şeref Bey, Reşit Akif Paşa, Ahmet İzzet Paşa, Seyit Bey, Halide Edip Hanım, Kara Vasıf Bey, Ferit Bey Sulh ve Selamet Fırkası Başkanı Ferit Paşa , Cami Bey, Ahmet Rıza Bey. Bu mektupta söylediğim noktaları özet olarak tekrar edeceğim: 1. Yalnız mitingler ve gösteriler, büyük gayeleri hiçbir vakit gerçekleştiremez. 2. Bunlar, ancak milletin bağrından fiilen doğan ortak güce dayanırsa kurtarıcı olur. 3. Zaten acı olan durumu tehlikeli şekle sokan en etkili sebep, İstanbul`daki muhalif akımlar ve milli faydayı yararlı bir şekilde yüzüstü bırakan siyasi ve gayri milli propagandalardır. 4. Artık İstanbul Anadolu`ya bağlı olmak mecburiyetindedir. 5. Size düşen fedakarlık pek büyüktür.

22. Konu: Erzurumluların Yardımları Efendiler, askerlikten ayrıldıktan sonra, bütün Erzurum halkının ve Vilayat-ı Şarkiye Mühafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti`nin Erzurum şubesinin bana karşı pek açık olarak gösterdikleri güven ve yakınlığın bende bıraktığı unutulmaz hatırayı burada açıkça belirtmeyi görev sayarım. Cemiyetin Erzurum şubesinden aldığım 10 Temmuz 1919 tarihli yazıda Cemiyetin başına geçerek Yönetim Kurulu Başkanlığını kabul etmemi teklif ediyorlar ve birlikte çalışmak üzere seçtikleri beş kişinin adlarını bildiriyorlardı. Bu beş kişi, Raif Efendi, emekli Binbaşı Süleyman Bey, emekli Binbaşı Kazım Bey, Albayrak gazetesi müdürü Necati Bey, Dursun Beyzade Cevat Bey idi. Sözünü ettiğim yazıda Rauf Bey` in de Yönetim Kurulu İkinci Başkanlığı`na seçildiği bildiriliyordu. Bu tarihlerde, Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Başkanı Raif Efendi, üyeler Hacı Hafız Efendi, Süleyman Bey, Maksut Bey, Mes`ut Bey, Necati Bey, Ahmet Bey, Kazım Bey ve sekreter Cevat Bey idi. Erzurum şubesi, İstanbul`daki Genel Merkez Başkanlığı`na ulaştırmaya çalıştıkları bir telgrafla Genel Merkez adına karar verme ve söz söyleme yetkisinin bana verildiğinin telgrafla bildirilmesini de rica ettiler. Bundan başka, bizim Erzurum Kongresi`ne katılmamızı kolaylaştırmak için, Kongre Erzurum temsilcisi olarak seçilmiş bulunan emekli Binbaşı Kazım ve Dursun Beyzade Cevat Beyler temsilcilikten istifa ettiler.

9. Konu: Ali Kemal Bey`in Genelgesi 25 Hazirana kadar Amasya`da kaldım. Hatırlardadır ki, o tarihlerde Dahiliye Nazırlığı görevinde bulunan Ali Kemal Bey, benim görevden alındığımı ve artık benimle hiç bir resmi muameleye girişilmemesi gerektiği konusunda şifre ile bir genelge yayınlamıştı. 23 Haziran 1919 tarih ve 84 sayılı olan bu genelge metni, dikkate değer bir anlayışı gösterir belge olduğu için aynen bilginize sunacağım. Dahiliye Nazırı Ali Kemal Bey`in 23.6.1919 tarihli ve 84 sayılı şifresinin çözülmüş suretidir : Mustafa Kemal Paşa büyük bir asker olmakla birlikte günün siyasetini pek bilmediği için, olağanüstü sayılacak vatanseverlik ve gayretine rağmen, yeni görevinde asla başarılı olamadı. İngiliz Olağanüstü Temsilcisi`nin istek ve ısrarıyla görevden alındı; bundan sonra yaptıkları ve yazdıkları ile de bu kusurlarını daha çok açığa vurdu. Redd-i İlhak Cemiyetleri gibi, Balıkesir ve Aydın dolaylarında Müslüman halkı boş yere kırdırmaktan ve bu fırsattan yararlanarak halkı haraca kesmekten başka iş görmeyen emirsiz, saygısız ve kanunsuz olarak kurulan bazı hey`etler için öteden beri çektiği telgraflarla siyasi hatasını idari yönden de artırdı. Kendisinin İstanbul`a getirilmesi Harbiye Nezareti ile ilgili bir iştir. Ancak, Dahiliye Nezareti`nin size kesin emri, artık o zatın görevden alınmış olduğunu bilmek, kendisi ile hiçbir resmi işleme girişmemek, hükumet işleri ile ilgili hiçbir isteğini yerine getirmemektir. Bu genelgeye uygun hareket etmekle ne gibi sorumlulukların giderilmiş olacağını takdir buyuracağınızdan eminim. Ayrıca, bu önemli ve tehlikeli günlerde memur, halk, her Osmanlı`ya düşen en büyük görev, barış konferansınca geleceğimiz üzerinde karar verilirken ve beş yıldır yaptığımız deliliklerin hesapları görülürken, artık aklımızı başımıza devşirdiğimizi göstermek, akıllıca ve tedbirlice davranışları benimsemek, parti, mezhep, ırk ayrılıklarını gözetmeksizin her ferdin hayatını, malını, ırzını koruyarak, medeni dünyanın gözünde bu memleketi bir daha lekelememek değil midir?

5. Konu: Sivas`ta Genel Bir Kongre Toplanma Kararı Bu sebeple, 18 Haziran 1919 tarihinde, Trakya`ya verdiğim direktifte işaret ettiğim bir noktanın uygulanma zamanı gelmiş bulunuyordu. Hatırınızdadır ki, o nokta, Anadolu ve Rumeli`deki milli teşkilatları birleştirerek, bir merkezden temsil ve idare etmek üzere, Sivas`ta genel bir milli kongre toplamaktı. Bu gayenin gerçekleştirilmesi için yaverim Cevat Abbas Bey 21 /22 Haziran 1919 gecesi, Amasya`da yazdırdığım genelgenin esas noktaları şunlardı: 1 - Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. 2 - İstanbul hükumeti üzerine aldığı sorumluluğun gereğini yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok olmuş gibi gösteriyor. 3 - Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. - 4 - Milletin içinde bulunduğu durum ve şartların gereğini yerine getirmek ve haklarını gür sesle cihana duyurmak için her türlü baskı ve kontrolden uzak milli bir hey`etin varlığı zaruridir. 5 - Anadolu`nun her bakımdan en güvenli yeri olan Sivas`ta hemen milli bir kongrenin toplanması kararlaştırılmıştır. 6 - Bunun için bütün illerin her sancağından milletin güvenini kazanmış üç temsilcinin mümkün olan en kısa zamanda yetişmek üzere yola çıkarılması gerekmektedir. 7 - Her ihtimale karşı, bu mesele milli bir sır olarak tutulmalı ve temsilciler, gereğinde yolculuklarını kendilerini tanıtmadan yapmalıdırlar. 8 - Doğu illeri adına, 23 Temmuzda, Erzurum`da bir kongre toplanacaktır. O tarihe kadar öteki illerin temsilcileri de Sivas`a gelebilirlerse, Erzurum Kongresi`nin üyeleri de Sivas genel kongresine katılmak üzere hareket ederler. Görüyorsunuz ki, bu yazdırdığım hususlar, zaten vermiş ve dört gün önce Trakya`ya tebliğ etmiş olduğum bir kararın bir genelge ile Anadolu`ya da bildirilmesinden ibarettir. Bu kararın 21/22 Haziran 1919 gecesi, karanlık bir odada alınmış korkunç ve esrarlı yeni bir karar olmadığı, zannımca kolaylıkla takdir buyrulur. Bu noktanın aydınlanması için, arzu buyurursanız küçük bir açık zorlamada bulunayım. Efendiler, o müsvedde işte bu kağıtlardır , dört maddeliktir. İçindekileri bildirdim. Sonunda benim imzam vardır. Bir de görevi dolayısıyla Kurmay Başkanım olan Albay Kazım Bey `in , kurmay hey`etinden tebliğ işleriyle görevli memur Husrev Bey `in , askeri makamlara şifreleyen yaverim Muzaffer Bey `in ve sivil makamlara şifreleyen bir memur efendinin imzaları vardır. Bunlardan başka daha bazı imzalar vardır.

23. Konu: Erzurum Kongresi Efendiler, yüksek malumunuz olduğu üzere, Erzurum Kongresi 1919 yılı Temmuz`unun 23`üncü günü, pek gösterişsiz bir okul salonunda toplandı. İlk günü, beni başkanlığa seçtiler. Kongre üyelerini, durum ve bir dereceye kadar da tutulan yol hakkında aydınlatmak için yaptığım konuşmada: Tarihin ve olayların zoru ile doğrudan doğruya içine düştüğümüz kanlı ve kara tehlikeleri göstermeyecek ve bundan irkilmeyecek hiçbir vatanseverin tasavvur edilemeyeceğine işaret ettim. Ateşkes Anlaşması hükümlerine aykırı olarak yapılan saldırı ve işgallerden bahsettim. Tarihin, bir milletin varlığını ve hakkını hiçbir zaman inkar edemeyeceğini, bu itibarla vatanımız, milletimiz aleyhinde verilen hükümlerin er geç iflasa mahkum olduğunu söyledim. Vatan ve milletin kutsal varlıklarını kurtarmak ve korumak hususunda son sözü söyleyecek ve bunun gereğini yerine getirecek gücün, bütün vatanda bir elektrik ağı haline gelmiş olan mílli akımın kahramanlık ruhu olduğunu ifade ettim. Maneviyatın kuvvetlendirilmesine yardımcı olmak üzere de, yeryüzündeki bilinen bütün milletlerin milli gayelerine ulaşmak için içinde bulunduğumuz tarihteki mücadeleleri ile ilgili mevcut bazı bilgileri özetledim. Ve milletin mukadderatına hakim bir milli iradenin, ancak Anadolu`dan doğabileceğini belirttim. Milli iradeye dayanan bir Millet Meclisi`nin meydana getirilmesini ve gücünü milli iradeden alacak bir hükumetin kurulmasını, kongre çalışmalarının ilk hedefi olarak gösterdim.

1. Konu: Milli Teşkilatın Kurulması ve Milletin Uyarılması Bir hafta kadar Samsun`da ve 25 Mayıstan 12 Hazirana kadar Havza`da kaldıktan sonra Amasya`ya gittim. Bu süre içinde bütün yurtta milli teşkilat kurulması gereğini bir genelge ile bütün komutanlara ve sivil idare amirlerine bildirdim. Dikkate değer bir noktadır ki, İzmir`in, onun arkasından da Manisa ve Aydın`ın işgali ile yapılan saldırı ve zulümler hakkında millet daha aydınlanmamış; milli varlığa vurulan bu korkunç darbeye karşı açıktan açığa herhangi bir tepki ve şikayet gösterilmemişti. Milletin, bu haksız darbe karşısında sessiz ve hareketsiz kalması, elbette kendi lehine yorumlanamazdı. Onun için milleti uyarıp harekete getirmek gerekirdi. Bu maksatla 28 Mayıs 1919 tarihinde valilere ve bağımsız mutasarrıflıklara, Erzurum`da 15` inci Kolordu, Ankara`da 20`nci Kolordu ve Diyarbakır`da l3` üncü Kolordu Komutanlıklarına, Konya`da Ordu Müfettişliği`ne şu yolda birer genelge gönderdim: İzmir`in ve maalesef bunun arkasından da Manisa ve Aydın`ın işgali, gelecekteki tehlikeyi daha açık olarak sezdirmiştir. Yurt bütünlüğümüzün korunması için, milletçe gösterilen tepkinin daha canlı ve sürekli olması gerekir. Yaşayışımızda ve milli bağımsızlığımızda gedikler açan işgal ve ilhak gibi olaylar, bütün millete kan ağlatmaktadır. Izdıraplar dindirilemiyor. Sindirilmesi ve katlanılması mümkün olmayan bu duruma derhal son verilmesinin bütün medeni milletlerle büyük devletlerin adalet ve nüfuzundan sabırsızlıkla beklendiğini göstermek maksadıyla, önümüzdeki hafta içinde ve çeşitli illere göre, pazartesi başlayıp çarşamba günü müracaatın arkası alınmak üzere, büyük ve heyecanlı mitingler yapılarak milli gösterilerde bulunulması, bunun bütün kasaba ve köylere kadar yaygınlaştırılması, bütün büyük devletlerin temsilcileriyle Babıali`ye etkileyici telgraflar çekilmesi, yabancıların bulunduğu yerlerde yabancılar da etki altına alınmakla birlikte, düzenlenen milli gösterilerde terbiye ve ağırbaşlılığın titizlikle korunması, Hristiyan halka karşı saldırı, gösteri ve düşmanlık gibi tavır ve davranışlardan sakınılması zaruridir. Yüksek şahsiyetinizin bu konularda duyarlı ve etkili bulunmaları dolayısıyla işin iyi idare edileceğine ve başarıya ulaşacağına bendenizin tam bir güveni vardır. Sonuçtan haberdar buyrulmamı rica ederim. 2. Konu: Mitingler, Milli Gösteriler Verdiğim bu talimat üzerine her yerde gösteri toplantıları yapılmaya başlandı. Yalnız, sınırlı birkaç yerde bazı yersiz korkularla kararsızlığa düşüldüğü anlaşılmıştır. Örnek olarak,15` inci Kolordu Komutanı`nın Trabzon hakkında gönderdiği 9 Haziran 1919 tarihli şifreden miting sırasında Rumların uygunsuz davranışlarda bulunabilecekleri hiç yoktan bir olay çıkabileceği düşüncesi ile, mitinge karar verilmişken bu kararın uygulanmadığı... mitingi düzenleyen heyetin toplantısında İstrati ve Polidis`in de hazır bulunduğu anlaşılıyordu. Trabzon, Karadeniz kıyısında ve önemli bir merkez olduğundan orada milli teşebbüs ve faaliyetler konusunda gösterilen kararsızlık ve Yunanlılar aleyhinde milli gösteriler yapılması görüşmelerinde İstrative Polidis Efendiler `i de bulundurmak gibi, teşebbüsün ciddiyetsizliğine delil sayılacak gevşeklikler, elbette İstanbul ve düşmanlar için pek değerli sayılacak belirtilerdir. Verdiğim talimattaki esasları kötüye kullanacak kadar ustalık gösterenler de oldu. Söz gelişi Sinop`a yeni atanan bir mutasarrıf, orada yapılan gösterileri kendisi yönetiyor ve miting kararlarını kendisi yazıp halka imza ettirdiğini söylüyor ve bize de bir örneğini gönderiyor. Bu zatın zavallı halka gürültü patırtı arasında imza ettirdiği uzun yazılar içinde şu satırlar gizleniyordu : Türkler ilerleyip gelişemedi. Avrupa medeniyet esaslarını kabul edemedi ve benimseyemedi ise, bu da şimdiye kadar iyi bir yönetime kavuşamamış olmasından ileri gelmiştir. Türk milleti, ancak kendi padişahının saltanat ve hakimiyeti altında olmak şartıyla, Avrupa`nın himaye ve kontrolu altında kurulacak bir yönetim şekli ile yaşayabilir. Efendiler, Sinop halkı adına İtilaf Devletleri temsilcilerine verilen 3 Haziran 1919 tarihli bu muhtıranın altındaki imzalara göz gezdirirken, müftü vekili efendinin imzasından sonra gördüğüm imza, bilginize sunduğum satırları yazan ve yazdıran ruhu bana keşfettirdi. O imza, Hürriyet ve İtilaf Fırkası`nın ikinci başkanı olan zatın imzası idi.

12. Konu: Sivas`a Hareket Ayın 25`inci günü, Sivas`ta aleyhimde bazı yakışıksız olaylar çıkmaya başladığını haber aldım. 25/26 Haziran gecesi yaverim Cevat Abbas Bey`i çağırdım ve yarın sabah karanlıkta Amasya`dan güneye hareket edeceğiz, dedim. Bu gidişin gizli tutularak hazırlık yapılması için emir verdim. Bir yandan da 5`inci Tümen Komutanı ve kurmay hey`etimle, gizli olarak şu tedbiri kararlaştırdık: 5`inci Tümen Komutanı, tümeninin seçkin subay ve erlerinden oluşmuş, oldukça kuvvetli bir atlı piyade birliğini hemen o geceden başlayarak sür`atle kuracaktı. Ben, 26 Haziran sabahı karanlıkta arkadaşlarımla birlikte otomobille Tokat`a hareket edecektim. Birlik kurulur kurulmaz, Tokat üzerinden Sivas`a doğru sevk edilecek ve benimle bağlantı kurmaya çalışacaktı. Hareketimiz hiçbir yere telgrafla bildirilmeyecek ve elden geldiği kadar Amasya`da da açıklanmayacaktır. 26 Haziranda Amasya`dan yola çıktım. Tokat`a varır varmaz telgrafhaneyi gözaltına aldırarak benim gelişimin Sivas`a ve hiçbir yere bildirilmemesini sağladım. 26/27 Haziran gecesini orada geçirdim, 27`de Sivas`a hareket ettim. Otomobille Tokat, Sivas`a aşağı yukarı altı saattir. Sivas valisine, Tokat`tan Sivas`a hareket ettiğimi bildirir açık bir telgraf yazdım. İmzada Ordu Müfettişliği unvanını kullandım. Telgrafta, bile bile çıkış saatimi kaydetmiştim. Fakat bu telgrafın, yola çıkışımdan altı saat sonra çekilmesini ve o zamana kadar Sivas`a hiçbir şekilde bilgi verilmemesini sağlayacak tedbirleri aldırdım. Şimdi Efendiler, bakışlarımızı yeniden Sivas`ta, bıraktığımız tabloya çevirelim: Ali Galip Bey ile Reşit Paşa arasında, bana karşı uygulanacak işlemin tartışılması sahnesine... Tartışmanın kızıştığı bir sırada, Reşit Paşa`nın eline, benim Tokat`tan çekilen telgrafımı verirler. Reşit Paşa, haberi Ali Galip Bey`e uzatır. İşte kendisi geliyor, buyurun, tutuklayın! der. Reşit Paşa, telgrafta yazılı olan hareket saatini görünce hemen kendi saatini çıkarır, bakar... Efendim geliyor değil, gelmiş olacaktır diye ilave eder. Bunun üzerine Ali Galip, ben tutuklarım dedimse, benim il sınırlarım içinde olursa tutuklarım, demek istedim deyince toplantı halinde bulunanları bir heyecan kaplar... Hep birden, haydi öyleyse karşılamaya gidelim diyerek toplantıya son verirler. . . Ancak, şehrin ileri gelenleri, halk ve askerle parlak bir karşılama töreni hazırlayabilmek için biraz zaman kazanmak gerektiğini; fakat hesapça, benim Sivas şehri kapılarına kadar yaklaşmış olacağımı dikkate alarak, beni, şehrin girişine yakın olan Ziraat Numune çiftliğinde bir süre dinlendirmenin yolunu aramışlar. Vali Paşa, karargahımın sağlık başkanı olup, daha önce teşkilat kurmak üzere Sivas`a göndermiş olduğum Tali Bey`i çağırtarak, bu işin yerine getirilmesini ondan rica etmiş ve gerekli hazırlıkları yapar yapmaz kendisinin de bize katılacağını söylemiş. . Gerçekten de, tam Numune Çiftliği yakınlarında, karşımıza çıkan bir otomobilin içinden, Tali Bey göründü. Otomobillerden indik, çiftliğin avlusunda oturduk. Tali Bey, hikaye ettiğim durumu ayrıntılı olarak açıkladıktan sonra, görevinin beni burada biraz oyalamak olduğunu söyleyince, hemen ayağa kalktım, çabuk otomobillere ve Sivas`a! dedim. Bunun sebebini anlatayım. O anda hatırıma gelen şuydu: Karşılama töreni yapacağız diye Tali Bey`i aldatmış olabilirler ve gerçekte aksi bir tertip yapmak için zaman kazanmak isteyebilirlerdi. Otomobillere binmek üzere iken Sivas tarafından başka bir otomobil yanımıza yaklaştı. İçinde Vali Paşa vardı. Reşit Paşa, Efendim birkaç dakika daha istirahat buyrulmaz mı? diye söze başladı. Yarım dakika bile istirahata ihtiyacım yoktur. Derhal yola çıkacağız ve sen benim yanıma gel dedim. - Efendim, dedi, sizin yanınıza Rauf Bey binsin. Ben arkadaki otomobille de gelirim. - Hayır, hayır! dedim. Siz buraya. .. Bu basit tedbirin neden alındığını açıklamaya gerek yoktur. Sivas şehrine girerken, caddenin iki tarafı büyük bir kalabalıkla dolmuş, askeri birlikler tören düzenini almış bulunuyordu. Otomobillerden indik. Yürüyerek askeri ve halkı selamladım. Bu manzara, Sivas`ın saygıdeğer halkının ve Sivas`ta bulunan kahraman subay ve askerlerimizin bana ne kadar bağlı ve sevgi ile dolu olduğunu gösteren canlı bir tanık idi... Bundan sonra, doğruca Kolordu Komutanlık binasına gittim ve hemen maiyeti ile birlikte Ali Galip`i ve onun yardakçısı olduklarını anladığım fesatçıları getirttim. Onlara ne yaptığımı anlatarak, zaten yeterince yorgunluk vermiş olduğuna şüphe etmediğim ayrıntıları uzatmak istemem. Yalnız, bir noktaya işaret etmekle yetineceğim. Efendiler, Ali Galip, karşılaştığı bu kötü davranıştan sonra, bana bildirecek bazı gizli şeyleri olduğunu söyleyerek, gece yalnız olarak yanıma geldi. Kabul ettim. Davranışlarının dış görünüşüne önem vermemekliğimizi rica ile Elazığ valiliğini kabul ederek gelmekten maksadının, benim yolumda hizmet etmek olduğunu ve Sivas`ta kalışının benimle buluşup benden direktif almak maksadına dayandığını açıklamaya ve bin türlü delillerle ispata çalıştı. Bizi sabaha kadar oyalamak suretiyle başardığını da itiraf etmeliyim. 13. Konu: Erzurum`a Hareket Sivas`taki teşkilat ve nasıl hareket edileceği konusunda gerekenlere talimat verdikten sonra, hiç uyumadan geçen 27/28 gecesinin sabahında bir bayram günü, Sivas`tan Erzurum`a doğru yola çıktık. Bir haftalık yorucu bir otomobil yolculuğundan sonra 3 Temmuz 1919 günü halkın ve askerin içten gelen samimi gösterileri arasında, Erzurum`a varıldı. İstanbul Hükümeti`nden gelebilecek menfi emirleri denetlemek ve önlemek için haberleşme kanalı olan önemli merkezlerde tedbirler alınmak üzere, bütün komutanlara, 5 Temmuz 1919 tarihinde emir verdim. Komutan, vali ve Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti`nin Erzurum şubesiyle temasa geçildi. Vali Münir Bey, İstanbul Hükümeti`nce görevden alınmıştı. Hareket etmeyip Erzurum`da kalması için gönderdiğim haber üzerine henüz Erzurum`da bulunuyordu. Bitlis valiliğinden ayrılıp İstanbul`a gitmek üzere Erzurum`dan geçen Mazhar Müfit Bey de aynı şekilde Erzurum`da beni bekliyordu.

16. Konu: Resmi Sıfat ve Yetkilerimi Bırakarak, Milletin Sevgi ve Fedakarlığına Güvenerek Vicdani Göreve Devam Etme Kararı Harbiye Nezareti, İstanbul`a gel, diyor. Padişah, önce ``hava değişimi al, Anadolu`da bir yerde otur, fakat bir işe karışma`` diye başladı. Daha sonra, ikisi birlikte ``mutlaka gelmelisin!`` dediler. ``Gelemem!`` dedim. Sonunda, 8/9 Temmuz 1919 gecesi, sarayla açılan bir telgraf başı görüşmesi sırasında, birdenbire perde kapandı ve 8 Hazirandan 8 Temmuza kadar bir aydır süregelen oyun sona erdi. İstanbul o dakikada, benim resmi görevime son vermiş oldu. Ben de aynı dakikada, 8 – 9 Temmuz 1919 gecesi saat 22.50`de Harbiye Nezareti`ne, saat 23.00`te Padişah`a resmi görevimle birlikte askerlikten de ayrıldığımı bildiren telgraf çekmiş oldum. Durum, tarafımdan, ordulara ve millete duyuruldu. Bu tarihten sonra resmi sıfat ve yetkilerden sıyrılmış olarak, yalnız milletin sevgi ve fedakarlığına güvenerek ve onun tükenmez feyiz ve kudret kaynağından ilham ve güç alarak vicdani görevimize devam ettik... Biz, 8/9 Temmuz gecesi İstanbul ile telgraf başında konuşurken bunu başka dinleyenlerin ve ilgilenenlerin de bulunduğunu tahmin etmek güç değildir. O tarihlerde ve ondan sonraki zamanlarda, en hafif deyimi ile saflıklarını uyanıklık ve tedbirlilik gibi göstermeye çalışmış olanlar hakkında bir fikir vermiş olmak için, müsaade buyurursanız, şu belgeyi olduğu gibi bilgilerinize sunmak isterim. Konya, 9.7. l919 Saat: 6.00 3`üncü Ordu Müfettişliği Başyaverliğine Telgraf ve Posta Genel Müdürü Refik Halit Bey ile Konya Valisi Cemal Bey, 6/7 Temmuz gecesi, telgrafla makine başında konuştular. Konuşmanın şöyle geçtiğini haber aldım. Mustafa Kemal Paşa Hazretleri için gerekli işlem yapıldı. İstanbul`a getirilecek. Cemal Paşa Hazretleri için de yapılacak işlem hazırdır. Konya valisi de: - Teşekkür ederim, dediler. Uygun bir şekilde Paşa Hazretleri`ne arz etmenizi rica ederim. 2`nci Ordu Müfettişliği Şifre Müdürü Hasan 17. Konu: Mersinli Cemal Paşa'nın İstanbul`a Gitmesi Gerçekten, Konya`da bulunan 2`nci Ordu Müfettişi Cemal Paşa`nın on gün için izinli olarak İstanbul`a gittiğini dört gün önce öğrenmiş ve hayret etmiştim. Cemal Paşa ile Samsun`a çıktığım günden beri milli davayı gerçekleştirmek için işbirliği yapmak, askeri ve milli hazırlıklara girişmek ve teşkilat kurmak konularında haberleşmelerimiz vardı. Kendisinden, ümit verici olumlu cevaplar almıştım. Benimle bu tarzda ilişki kurmuş olan bir komutanın, kendi kendine izin alıp İstanbul`a gitmesi, akıllıca bir iş olmamak gerekirdi. Bu sebeple 5 Temmuz 1919 tarihli şifre ile, Konya`da 12` nci Kolordu Komutanı Salahattin Bey`e şu iki maddeyi yazdım: 1- Cemal Paşa `nın on gün için İstanbul`a hareketinin gerçek sebebini açıkça ve çok acele olarak bildirmenizi; 2 - Zatıalinizin hiçbir sebep ve suretle oradaki birliklerin başından ayrılmanız doğru değildir. Bu konuda Fuat Paşa ile de haberleşerek en kötü ihtimale karşı tedbirler almanız gereklidir. Her gün durumunuz hakkında kısa bilgiler vermenizi rica ederim. Aynı şifrenin suretini aynı tarihte Ankara`da bulunan Fuat Paşa`ya da bildirdim. Salahattin Bey`in Konya`dan 6/7 Temmuz tarihinde, yani Refik Halit Bey`in Konya Valisi Cemal Bey`le telgraf başında konuştuğu sırada, cevap olarak verdiği şifreli telgrafta ``Cemal Paşa, İstanbul`da bazı kimselerle temas etmek ve ailesiyle görüşmek üzere on gün için ve kendi isteği ile izinli olarak İstanbul`a gitmiştir`` denilmekte idi. Cemal Paşa gitti, fakat gelemedi. Kendisini çok zaman sonra Ali Rıza Paşa kabinesinde Harbiye Nazırı olarak göreceğiz.

14. Konu: Milli Gaye ile Ortaya Atılma Kararı Bu iki vali beyler ile 15` inci Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa ve yanımda bulunan Rauf Bey, eski İzmit mutasarrıfı Süreyya Bey, karargahına bağlı Kurmay Başkanı Kazım Bey, Kurmay Husrev Bey ve Doktor Refik Bey arkadaşlarımla ciddi bir görüşme yapmayı uygun buldum. Kendilerine genel ve özel durumu açıklayarak tutulması gerekli olan yolu anlattım. Bu münasebetle en elverişsiz durumları, genel ve şahsi tehlikeleri; her ihtimale karşı göze alınması kaçınılmaz olan fedakarlığı dile getirdim. Bir de milli gaye ile ortaya atılacakların bugün yok edilmesini düşünen, yalnız saray, hükumet ve yabancılardır. Ancak, bütün memleketin aldatılmasını ve aleyhimize çevrilmesini de ihtimalden uzak tutmamak gerekir. Millete önder olacakların, her ne pahasına olursa olsun amaçtan dönmemeleri, memlekette barınabilecekleri son noktada, son nefeslerini verinceye kadar, bu amaç uğrunda fedakarlığa devam edeceklerine daha işin başında karar vermeleri gerekir. Kalplerinde bu gücü duymayanların teşebbüse geçmemeleri elbette daha isabetli olur. Çünkü aksi halde hem kendilerini hem de milleti aldatmış olurlar. Bir de söz konusu görev, resmi makam ve üniformaya sığınarak, el altından yürütülebilecek türden değildir. Bu tarz bir dereceye kadar sürdürülebilir. Fakat artık, o devir geçmiştir. Açıkça ortaya çıkmak ve milletin hakları adına gür sesle bağırmak ve bütün milleti bu sese ortak etmek lazımdır. Benim, görevden alındığıma ve her türlü sonuçla karşı karşıya bulunduğuma şüphe yoktur. Benimle açıktan açığa işbirliği etmek, aynı sonucu şimdiden kabullenmek demektir. Bundan başka, bu şartların istediği adamın, başka birçok bakımlardan da, mutlaka benim şahsım olabileceği gibi bir iddia söz konusu değildir. Yalnız, herhalde, bu memleket evladından birinin ortaya atılması kaçınılmaz olmuştur. Benden başka bir arkadaş da düşünülebilir. Yeter ki, o arkadaş, bugünkü durumun kendisinden beklediği şekilde harekete evet diyebilsin dedim. Bu konuşma ve açıklamalardan sonra, gelişigüzel karar almak doğru olamayacağından bir süre düşünmek ve özel görüşmeler yapabilmek için, görüşmelere son verdiğimi bildirdim. Tekrar toplandığımızda, işin başında benim devam etmemi, kendilerinin bana yardımcı ve destek olacaklarını bildirdiler. Yalnız bir arkadaş, Münir Bey, önemli mazereti dolayısıyla, bir süre için kendisinin fiili görevden affını rica etti. Ben, şeklen, resmi görev ve askerlikten ayrıldıktan sonra da, tıpkı şimdiye kadar olduğu tarzda üst komutan imişim gibi emirlerimin yerine getirilmesinin başarı için temel şart olduğunu belirttim. Bu nokta tamamen benimsenip kabul gördükten sonra toplantıya son verildi. Efendiler, İstanbul`da Genel Kurmay Başkanlığı makamında, birbirinin yerini alan Cevat ve Fevzi paşalardan, Barış Hazırlığı Komisyonu`nda çalışan İsmet Bey`den başlayarak Erzurum`a gelinceye kadar, her yerde temas ve ilişkide bulunduğum komutan, subay, her türlü devlet adamı ve ileri gelen kimselerle, burada, Erzurum`da yaptığım gibi görüşmeler ve anlaşmalar yapmıştım. Bundaki yarar takdir buyrulur. 15. Konu: Erzurum Kongresi Hazırlıkları Erzurum`a gelişimin ilk günlerinde, Erzurum Kongresi`nin toplanmasını sağlamak üzere, gerekli tedbirlerin alınmasına önem verildi. Efendiler, Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti`nin, 3 Mart 1919 tarihinde bir kurucu hey`et meydana getirmek üzere oluşturduğu Erzurum şubesi, Trabzon ile de anlaşarak 1919 yılı Temmuzunun onuncu günü Erzurum`da bir Vilayat-ı Şarkiye Kongresi toplamaya teşebbüs etti. Benim daha Amasya da bulunduğum tarihlerde, Haziran içinde, Doğu illerine temsilci göndermeleri için teklif ve davette de bulundu. İllerden temsilci getirtilmesi için o tarihten başlayarak, benim Erzurum`a gelişime kadar ve ondan sonra da bu konuda pek çok gayret sarf etti. Ancak, o günlerin şartları içinde böyle bir maksadın gerçekleştirilmesindeki güçlüğün büyüklüğü kolaylıkla takdir olunur. Kongrenin toplanma günü olan 23 Temmuz yaklaştığı halde, illerden gönderilmesi gereken temsilciler seçilip gönderilmiyordu. Halbuki, bu kongrenin toplanmasını sağlamak artık pek önemli olmuştu. Bu sebeple tarafımızdan da ciddi teşebbüslerde bulunmak gerekir. İllerin her birine açık telgraflar gönderildiği gibi, bir yandan da şifreli telgraflarla valilere, komutanlara gereken tebligatta bulunuldu. Sonunda, on üç günlük bir gecikme ile yeterince temsilci getirtilerek kongreyi toplama gerçekleştirilebildi. Efendiler, Milli Mücadele`ye ordu mensuplarının desteğini sağlamak, askeri ve milli mücadeleyi birbiri ile uyumlu olarak yürütmek işi de son derece önemli idi. Trabzon`daki tümen vekaletle idare ediliyordu. Asıl komutanı Halit Bey Bayburt`ta gizlenmişti. Halit Bey`i gizlendiği yerden çıkartmak iki bakımdan gerekli idi. Biri ve en önemlisi, İstanbul`a çağırılmanın ve bir emre uymamanın gizlenmeyi gerektirecek nitelikte olmadığını millete ve özellikle ordu mensuplarına göstererek manevi gücü yükseltmek içindi. Diğeri de, sahilde önemli bir nokta olan Trabzon`a dışarıdan bir saldırı olduğu takdirde, oradaki tümenin başında gözü pek bir komutan bulundurmak maksadına dayanıyordu. Bundan dolayı, Halit Bey ` i Erzurum`a getirttim. Kendisine bizzat özel bir talimat verdikten sonra, gerektiğinde derhal tümeninin başına geçmek üzere Maçka`da bulunması için de emir verdirdim. Biz bu işlerle uğraşırken, bir yandan da, İstanbul da Harbiye Nezareti makamında bulunan Ferit Paşa`nın ve Padişahın, İstanbul`a dönmemi sağlamak üzere birbiri ardınca çekilen aldatıcı telgraflarına da türlü karşılıklar vermekle vakit kaybına mecbur oluyorduk.

24. Konu: Erzurum Kongresi`nin Bildirisi ve Kararları Efendiler, Erzurum Kongresi 14 gün sürdü. Çalışmalarının sonucu, tespit ettiği tüzük ve bu tüzükteki hükümleri ilan eden bildiri maddelerinden ibarettir. Bu tüzük ve bildiri metni, zaman ve ortamın gerektirdiği bazı önemsiz ve ikinci derecede düşünce ve görüşler atlanarak incelenirse, birtakım köklü ve geniş çaplı ilkeler ve kararlara varmış oluruz. Müsaade buyurursanız, bu ilkelerin ve kararların bence, daha o zaman, nelerden ibaret olduğuna işaret edeyim: 1 - Milli sınırlar içinde bulunan vatan parçaları bir bütündür. Birbirinden ayrılamaz ( Bildiri, madde 6; Tüzük madde 3`ün açıklaması: Tüzük ve bildiri`nin 1`inci maddeleri lütfen okunup incelensin...) 2 - Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı ve Osmanlı Hükümeti`nin dağılması halinde, millet topyekun kendisini savunacak ve direnecektir. ( Tüzük madde 2 ve 3; Bildiri, madde 3 ) 3 - İstanbul Hükümeti vatanı koruma ve istiklali elde etme gücünü gösteremediği takdirde, bu gayeyi gerçekleştirmek için geçici bir hükümet kurulacaktır. Bu hükumet üyeleri milli kongrece seçilecektir. Kongre toplanmamışsa bu seçimi Heyet-i Temsiliye yapacaktır. (Tüzük, madde 4; Bildiri, madde 4) 4 - Kuva-yı Milliye`yi tek kuvvet olarak tanımak ve milli iradeyi hakim kılmak esastır (Bildiri, madde 3). 5 - Hristiyan azınlıklara siyasi hakimiyet ve sosyal dengemizi bozacak imtiyazlar verilemez ( Bildiri, madde 4 ). 6 - Manda ve Himaye kabul olunamaz (Bildiri, madde 7). 7 - Milli Meclis`in derhal toplanmasını ve hükumetin yaptığı işlerin meclis tarafından kontrol edilmesini sağlamak için çalışılacaktır.(Bildiri, madde 8). Bu ilkeler ve bu kararlar çeşitli şekillerde yorumlanmışsa da, gerçek niteliklerini hiç değiştirmeden uygulanma imkanı bulabilmişlerdir. Efendiler, biz Kongre`de özetlediğim bu kararları ve bu ilkeleri ortaya koymaya çalışırken, Sadrazam Ferit Paşa da basında birtakım demeçler yayınlıyordu. Bu demeçlere, Sadrazamın milli jurnalı dense yeridir. 23 Temmuz 1919 tarihli basın, dünyaya şunu ilan ediyordu : ``Anadolu`da karışıklık çıktı. Kanun-ı Esasi`ye aykırı olarak Meclis-i Meb`usan adı altında toplantılar yapılıyor. Bu hareketin askeri ve sivil memurlar tarafından önlenmesi gerekir.`` Buna karşı gereken tedbirler alındı ve Meclis-i Meb`usan`ın toplantıya çağrılması istendi. Ağustos`un yedinci günü, Kongre, toplantısına son verirken üyelerine: ``Önemli kararlar alındığını, bütün dünyaya milletimizin varlık ve birliğinin gösterildiğini`` söyledim ve ``tarih, bu kongremizi ender görülen büyük bir eser olarak kaydedecektir`` dedim. Sözlerimde isabetsizlik olmadığını zaman ve olayların ispatlamış olduğuna inanıyorum, Efendiler. Erzurum Kongresi, tüzüğü gereğince bir Hey`et-i Temsiliye seçmişti. Dernekler Kanunu`na göre, dilekçe yerine geçmek üzere, Erzurum Valiliği`ne verilen 24 Ağustos 1919 tarihli yazıda, Heyet-i Temsiliye üyelerinin adları ve kimlikleri şu şekilde gösterilmiştir: Mustafa Kemal Eski 3` üncü Ordu Müfettişi, askerlikten ayrılmış Rauf Bey Eski Bahriye Nazırı. Raif Efendi Eski Erzurum Milletvekili. İzzet Bey Eski Trabzon Milletvekili. Servet Bey Eski Trabzon Milletvekili. Şeyh Fevzi Efendi Erzincan`da Nakşi Şeyhi. Bekir Sami Bey Eski Beyrut Valisi Sadullah Efendi Eski Bitlis Milletvekili. Hacı Musa Bey Mutki Aşiret Bey`i Efendiler, sırası gelmişken arz edeyim ki, bu kimseler hiçbir vakit bir araya gelip birlikte çalışmış değillerdir. Bunlardan İzzet, Servet ve Hacı Musa Bey`ler ile Sadullah Efendi hiç gelmemişlerdir. Raif ve Şeyh Fevzi Efendiler Sivas Kongresi`ne katılmışlar fakat ondan sonra biri Erzurum`a öteki Erzincan`a dönerek bir daha Hey`et-i Temsiliye`de bulunmamışlardır. Rauf Bey ve Sivas Kongresi`nde aramıza katılan Bekir Sami Bey İstanbul`da Meclis-i Meb`usan`a gidinceye kadar, bizimle birlikte bulunmuşlardır.