şahane!..

güzel paylaşım tşk

Edirnekari ya da diğer adıyla Edirne işi bezeme, çeşitli malzemeler üzerine boya ile yapılan süsleme işinin, Edirne'ye özgü bir yöntem ve teknikle gerçekleştirilmesine verilen addır. Edirnekari ahşap, karton ve deri gibi malzeme üzerine boya ve cila ile yapılan motif ve kompozisyonlar halinde uygulanır. Süslemede natüralist çiçek, yaprak, meyve motifleri kullanılır. Daha çok çeyiz sandıkları, yazı çekmeceleri, para kutuları, cilt kapakları gibi dekoratif eserler üzerine uygulanır. Aynı süsleme anlayışı, Edirne mezar taşlarında da ifadesini bulur. Edirnekari'de kullanılan boyaların bozulmaması en önemli özelliklerden biridir. Osmanlıların 15. yüzyıldan itibaren kullandığı bu teknik ilk kez Edirne'de uygulanmış daha sonra İstanbul, Bursa, Diyarbakır, Erzurum gibi Anadolu kentlerine yayılmış olduğu için bu adla anılmıştır. El sanatları bir milletin yüzyıllar boyu süregelen yaşamı boyunca oluşan ve kuşaktan kuşağa aktarılan en önemli kültür varlıklarıdır. Edirnekari lake işleri ahşap, karton ve deri gibi malzeme üzerine boya ve cilayla yapılan motiflerin yer aldığı bir süsleme biçemidir. Bu süslemelerde en çok natüralist çiçek, yaprak ya da meyve motifleri kullanılır. Yeşil, açık mavi, kahverengi, kırmızı ve açık sarı zemin üzerine işlenen çiçekler tek tek olabilecekleri gibi bir vazo içinde ya da ortadan kurdeleyle bağlı bir buket biçiminde olabilir. Bu sanatçıların en büyük esin kaynağı doğadır. Kavukluk, sehpa, koltuk, kanepe, vitrin ve karyola gibi ahşaptan yapılmış ev eşyası XVIII. yüzyılın başından itibaren, daha çok Edirnekari dediğimiz teknikle dekore edilmiştir. Bu teknik, altın, yaldız, yeşil ve kırmızı renklerin değişik tonlarının lake usulü ile yapılması suretiyle elde edilir. Edirnekari ağaç işleri üç bölüme ayrılır 1- Oyma eserler 2 - Kakma eserler 3 - Boya bezekli eserler Teknik yönden yapılan bu ayrımdan başka, eserler kullanım alanlarına göre de gruplara ayrılır. Dekoratif eserler a- Tavan işlemeleri b- Yüklük ve köşe dolapları c-Trabzan ayakları Ev içinde eşya olarak kullanılan Edirnekariler a- Sofra, sini altları b- Kavukluklar c- Yazı çekmeceleri ve sandıklar d- Rahleler ve diğer eserler Edirnekarilerin diğer özelliklerini de beş maddede sıralayabiliriz. 1- Edirnekari ağaç işlemelerinde geometrik motifler çok az kullanılmıştır. 2- Bir çok eserde barok tesir bazen kuvvetli olarak hissedilmektedir. 3- Genelikle lale, sümbül, karanfil, çiçek buketi, meyve gibi bitkisel motifler kullanılmakta tali olarak geometrik ve rumi kıvrımlara yer verilmektedir.4- Boya bezekli eserlerde susen yeşili, mor, safran sarısı, hindiba esmeri ve kahve esmeri gibi nebati boyalar kullanılmıştır. 5- Ağaç cinslerinden ceviz, dut, meşe, kestane, şimşir, ıhlamur tercih edilmiştir. OYMA ESERLER Sini sofra altları Tamamen Edirne'ye has bir teknikle çok köşeli olarak yapılan bu eserlerin bir altlık veya kaide olarak yapıldıkları için üst kısımları düz ve tezyinatsızdır. Oyma suretiyle işlenen yan cephelerinde muayyen bir kompozisyon her iki köşe arasında tekrar eder. Köşelerde uzun ucu kıvrık bir palmet çok güzel bir ayak süsü teşkil eder. Bu şekil doğrudan doğruya yabancı tesir olarak kabul edilir. Ancak diğer motifler bilhassa üstteki kubbe veya kemer motifi doğrudan doğruya yerli olup, Edirne'de sevilen bir motiftir. Türk mimarisinde bu tip motiflerle bezeli tezyinata çok rastlanır. Kavuklar Daha ziyade rokoko işlemelerle süslü bulunan Edirne işi kavuklar, zemini yeşil ve kabartmaları altın yaldızla boyanmaktadır. Rokoko kıvrımlar arasında yer yer yüksek kabartma olarak işlenmiş çiçek rozetler bulunur. Ortada küçük ve yuvarlak bir çerçeve ve içerisinde "Ya Maşallah" ibaresi bulunmaktadır, İstanbul ve Anadolu'da bu kavuklara örnekler görülmesi ya çeşitli sebeplerle Edirne'den alındığını veya Edirnekari kavuklara benzetilmek istendiğini ifade eder. Bu kavuklarda renkler ve boyalar tamamen orjinaldir. Tavan işlemeleri Edirne evlerinde çok kullanılan tavan tezyinatı bilhassa 19. yy'ın başlarında rokoko ve barok süslerle daha da geliştirilmiştir. Ancak, yalnız yerli motifleri havir örnek bulunamamıştır. Bitkisel Edirne boyalarıyla boyanan bu tavan işlemelerinin gülçeleri bilhassa dikkate değer. Trabzan ayakları Edirnekari ağaç işlemeciliğinin en güzel örneklerinden olan bu eserler oyma bitkisel süslü ve boyalıdır. Ayaklar helezoni ve silindiriktir. Üzerlerine yüksek ve alçak kabartma olarak tezyinat işlenmiştir. Ayakların dip taraflarına muhtemel ayak darbeleri için düz bir süpürgelik bırakılmıştır. Bunun üzerinde dolama da tabir edilen sarmaşık motifler işlenmekte ve rokoko kıvrımlara rastlanmaktadır. Bu kabartma motifler klasik Türk sanat eserlerinden olan cami kapıları ve rahleler üzerine yapılan girifit bitkisel motiflerin bir halk sanatkarı elinde aldığı şekil olarak gösterilebilir. KAKMA ESERLER Sedef kakma olarak yapılmış eserlerimiz bulunmasına rağmen gerek müzede ve gerekse Edirne ev ve camilerinde Edirne'yi temsil edebilecek tipik eserlere rastlanmamaktadır. Sanat dallarında bu kadar ilerlemiş bir merkezde bu çeşidin gelişmemiş olması iddia edilemez. Ancak Edirnekari kakma eserlerin çeşitli sebeplerle başka yerlere gitmiş olması ihtimali kuvvetlidir. BOYA BEZEKLİ ESERLER Yüklük ve köşe dolapları Türkiye'nin bir çok bölgelerinde son zamanlara kadar kullanılan bu ev içi mefruşatı Edirne'de özel bir mevkiye ve üstünlüğe sahiptir. Edirne'de yüklük, köşe dolabı, pencere pervazları divan olarak kullanılan kanepeler bir manzume olarak ele alınmakta ve en güzel motifler güzel boyalarla işlenmektedir. Bu ağaç eserlerinin İstanbul ve diğer şehirlerde daha az tezyinatlı olanlarına rastlanır. Ancak aradaki gerek form ve gerekse renk ve motif ayrılıkları hemen dikkati çeker. Edirne evlerinin köşklü odalarına ve odanın kapı karşısındaki pencereli duvarına monte edilen bu manzume için odaların planı özel olarak yapılır veya değiştirilir. Duvar üzerine açılacak iki pencere arasına yüklük gelmeli ve bu yüklük duvarın her iki köşesine pencere pervazları ve pencere önündeki oyma kanepelerle bağlanmalıdır. Bağlantı köşelerde bulunan köşe dolaplarına istinat ettirilir. Eserler için kullanılan boyalar tamamen yerli ve Edirne'de sevilen tutulan renklerden seçilmekte ve pencere pervazları ile köşe dolaplarının köşelerinde oyma işlemeler bulunmaktadır. Motif olarak tamamen karışık motifler kullanılmıştır. Edirne'de bol bol kullanılan rokoko süslerin bu eserlerde görülmemesi parçaların 19. yy'dan daha önceye ait olduğunu ifade etmektedir. Yazı çekmeceleri Büyük üne sahip Edirne işi yazı çekmeceleri zerafet ve boyalarıyla dikkati çeker. Genellikle kapak üstü ve içi, yanları çeşitli bitkisel motiflerle süslenmekte ve bu süsler doğrudan doğruya müstakil bir üslupla doğup devam etmektedir. Kapakların üzeri bazen madeni parçalarla tezyin edilmektedir. Kapak içinde ise devrin tuğrası kullanılmaktadır. Tuğralar elips bir çerçeve içerisinde sanatkarane bir tarzda işlenerek, yazı takımı veya çekmecesinin sanatıyla ilgisi en güzel şekilde belirtilmiş olur. Boya ile yapılan tezyinata gelince, bunlar ince bir tarzda işlenerek satıh ve köşeler değişen kompozisyonlarla süslenmiştir. Şüphesiz bazen göze hoş görünmeyen ve bütün sahayı mutlaka kaba figürle doldurmayı gaye edinen bazı sanatkarlar ve bu tip eserleri vardır. Ancak elde mevcut çekmecelerin çoğunluğu bunun aksine büyük sanat değeri taşır, öyleki Edirne devrinin en güzel yazı çekmecelerini ihraç ederek Edirnekari yazı çekmeceleri ile üne sahip olmuştur. Çekmecelerin iç kısımlarında kağıt, hokka takımı, makas, makta gibi yazı takımlarını koymak için özel yuvalar ve bölmeler yapılmıştır. Edirnekarilerin motif özellikleri Osmanlıların 15. yy'dan itibaren uyguladığı bu teknik ilk kez Edirne'de yoğun olarak İstanbul, Bursa, Diyarbakır, Erzurum gibi Anadolu kentlerine buradan yayıldığı için bu isimle anılmaktadır. Kapı, dolap kapağı, pencere kepengi gibi ahşap yapı elemanlarında oyma kakma boya tekniklerinin tek tek veya bir iki tekniğin bir arada uygulandığı görülür. Edirnekarilerde önceleri geleneksel hatai ve penç motifleri son zamanlarda da barok ve rokoko desenleri olarak kullanılmıştır. Cilt kapaklarında Edirnekari motif ve boyamaların kullanılmasının İranlı ustalar eliyle ülkeye girdiği sanılmaktadır. Saray nakkaşlığı ve tezhipçiliğine dayalı bir bezeme tekniği olmakla beraber yer yer halk sanatına yaklaşan daha serbest uygulanmış örnekleri de mevcuttur. Cilt kapaklarından başka cekmece, Sultan III. Murat dönemi ciltleridir. Yusuf Mısri, Ali El Üsküdari, Mustafa Nakşi bilinen Edirnekari lake çalışmış cilt ve tezhip ustaları da Nakşibeni - Er Rakım gibi isimlere rastlamaktayız. Edirne'de diğer yerlerde olmayan bir özellik de, ahralı ve mühreli beyaz kağıtlarla kalın ve ince defter yapılıp bunların çiçek dalları veya buketleri ile süslenip memleketin her yerine ihraç edilmesidir. Bunları kaplamada el ile stilize çiçek resimleri, vazolu veya vazosuz çiçek buketleri yapılmaktaydı. Zamanında bu işle bir çok ailenin geçimini temin ettiğini kaynaklardan öğrenmekteyiz. 17. yy'dan kalma sade, zarif ve mükemmel bezenmiş örnekler olan elliden fazla eser günümüze gelebilmiş, müzelerin koruması altına alınmışlardır. 15. yy'a kadar stilize olan bitkisel süsleme 16. ve 17. yy'larda giderek yoğunlaşan bir natüralizm sonucunda kendine özgü bir karakter kazandı. 18. yy'dan itibaren ise batı etkisi kendini gösterdi. Barok, rokoko, ampir üslupları çiçek süslemelerini de etkisine aldı. Bu etki ile Türk sanatında "şüküfe" tarzı adını alan natürmort anlayışa bürünen bir çiçek süslemesi oluştu. Topkapı Sarayı harem kısmında bulunan Sultan III. Ahmet'in yemiş sofrası süslemeleri ile Ali Üsküdari resim ve lakelerini bu üslubun en güzel örnekleri arasında sayabiliriz. Edirnekari motifler natüralist anlayışta yapılmış gül, lale, sümbül, şakayık, nergis, hanımeli, karanfil gibi çiçekler olup bunların yanı sıra bazen tabak içinde meyve kompozisyonları da yer alır. 17. yy da, yani erken dönem Edirnekari motiflerde çiçekler daha çok tek başına basit buketler veya stilize çiçekli dallardan oluşur.18. yy'da ise motifler buketlere dönüşmüş çeşitli çiçekler vazo içinde veya sapından kurdele ile bağlı buketler halinde işlenmiştir. Geç dönem Edirnekari motifler 18. yy sonu ve 19. yüzyılı içine alır. Bu dönemden başlayarak Edirnekarinin tüm Anadolu'da sadelikleri ve zerafetleri gitgide kaybolmuştur. Edirnekarilerin yapım tekniği İlk olarak motiflerin işleneceği eser usta tarafından tezyinatsız olarak hazırlanır. Örneğin; eser yüklük kapağı veya ahşap çekmece ise marangoz tarafından, cilt kapağı ise mücellit tarafından hazırlanır. Eserin süslenecek yüzeylerine nisadır ve üstübeç karışımı astar çekilir. Daha sonra eser fonu oluşturacak renge boyanır. Krem, bej, açık pembe, yeşil gibi. Bu boyalar erken dönemde kök boyalardır. Geç devirde ise yağlı boyalar kullanılmıştır. Bu işlemden sonra fon boyasının üzerine süslemeler yapılmaya başlanır, önce motif konturları çekilir. Daha sonra renklendirilir. Nakışlar kuruduktan sonra son aşama olarak eserin üzerine "lak" adını verdiğimiz gomalak cila ince katlar halinde sürülerek boyalar kurumaya alınır. 18.19. yüzyıla ait değerli bir kaç parça Edirnekari Edirne Müzesi'nde, kalem kutuları yazı çekmeceleri, saraf çekmeceleri, saatlikler, kavukluklar ve kitap kapları gibi bazıları da Topkapı Sarayı Müzesi ile İslam Eserleri Müzelerinde sergilenmektedir. -

Çok harika.. maşallah..