1.2.4. İlk ve Ortaöğretim 1921 yılı ortalannda Vekalet, ilk ve ortaöğretim hakkında bir yasa tasarısı hazırlamıştı. Bu tasarıya göre; - İlkokullar altı yıldan dört yıla indirilecekti. Dördüncü yıldan sonra bir yıl da isteğe bağlı öğretim yapılacaktı. Ayrıca ihtiyaçlara göre yeni bir ilkokul programı yapılacaktı. - Köy bünyeli işçi mektepleri kurulacaktı. - Ortaöğretim de ilköğretim gibi dört yıl olacaktı. Bunun üç yılı genel öğretim, bir yıl da mesleki öğretime ayrılacaktı. 1.2.5. Yüksek Öğretim Anadolu'da yüksek öğrenimin, üniversitenin temeli sayılabilecek bir girişime ilk kez 1921 Kasımında başlanıldı. Maarif Vekaleti, 3 Aralık 1921'de başlanılmasını planladığı "Ali Dersler" Programının dinleyici kayıtlarını Bakanlık özel Kaleminde yaptırmıştı. Kasım sonlarında da kayıtlar dolmuştu. Tasarıya göre, her gün bir saatlik bir ders olacaktı; ders programları da haftalık olarak yayınlanacaktı. Başlangıçta kaydolmayanlar, izin alarak bu derslere girebileceklerdi. 1.2.6. Yabancı Okullara Karşı Tutum Daha sonra, laik Türk eğitim sistemine karşı tutum ve hareketleri yüzünden Türk hükumetleriyle sık sık anlaşmazlıklara düşerek sert çekişmelere giren yabancı okullara karşı, TBMM hükumetleri, başlangıçtan itibaren kararlı bir tutum içinde olmuşlardır. Birinci Dünya Savaşı, Müterake ve daha sonraki Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu'daki yabancı okulların pek çoğu kapatılmıştı. Ama Amerikan okulları her zaman açık kalmıştı. 1921 Martında Merzifon'daki Amerikan Okulu, Pontus örgütüne merkezlik yapması ve bir Türk öğretmeninin Rumlar tarafından öldürülmesinden sonra kapatılmış, evraklarına el konulmuş, Ermeni ve Rum gençlerine propaganda yapıldığı dolayısıyla tüm ülkedeki Amerikan okullarına karşı sert bir tutum takınılmıştı. Anglo-sakson okullarındaki eğitim sistemini inceleyerek hayata yönelik bir eğitim amaçlayan Hamdullah Suphi, sava dolayısıyla esaslardan çok ayrıntılarla uğraşmak zorunda kaldığından, program ve örgüt olarak amacına ulaşamamıştır. 1.3. MEHMET VEHBİ BEY'İN BAKANLIĞI 1.3.1. Genel İlkeler Hamdullah Suphi'den sonra Maarif Vekilliğine seçilen Vehbi Bey, çalışmalarının ana dayanağını "her türlü yabancı tesirlerden azade olarak esasat-ı diniyye ve milliyemiz dahilinde milli hars ve irfanımızın inkişaf ve taalisi" olarak belirtmesine rağmen, kısa bakanlık dönemi içinde birkaç genelgenin dışında önemli bir şey yapmamıştır. 1.3.2. Maarif Vekaleti'nin Bütün Türkiye'ye Hakim Olması 1922 yılı sonlarında İstanbul'daki eski Osmanlı yönetimine ait bütün "Nezaret"ler ilga ediliyor, bütün okullar korunarak kendi ilgili oldukları Vekaletlere bağlanıyor; Maarif Vekaleti'nin İstanbul örgütü kuruluyordu. Zaten daha önce Vekalet, Almanya'da öğretimde bulunan ve gönderildiği İstanbul hükumetince ödenekleri kesilen öğrencilerin de harcamalarını üzerine alarak, kendini hemen her alanda kabul ettiriyordu. Bu arada Maarif Vekaleti'nin öğretmen örgütü, "Türkiye Muallime ve Muallimler Birliği" adını alarak bütün Türkiye'deki öğretmenlere bildiriler yayınlarken, İstanbul'daki öğretmen örgütleri "Muallimin Cemiyeti" ve "Mekatib-i İbtidaiye Muallimleri Cemiyeti" Nezaret'i çoktan terketmişler, sorunlarını Ankara'daki Maarif Vekaleti'ne bildiriyorlardı. 1.3.3. Bakanlıkta Komisyonların Çalışmaya Başlaması Vehbi Bey, şahsi girişimden kaçınan bir kişi olduğu için Bakanlık yönetiminde çeşitli Komisyonlar kurarak çalışmaya başlamıştır. Çok çeşitli fikirlerdeki kişilerden kurulu komisyonlar, uzun süre öğretim progamlarıyla uğraşmıştır. Özellikle Resim, Müzik, Yabancı dil ve Hendese dersleri üzerinde tartışılmıştır. Sonunda, eskisinden pek de farklı olmayan bir program kabul edildi. Komisyonun çalışmalarına göre, eğer Darülfünuna gitmek veya idari bir iş başına geçilmek isteniliyorsa, ikinci derecede bir ortaöğretim kurumu olan "Yeni Medrese"lere gitmek gerekiyordu. Program komisyonu tarafından bu okulların programları da yeniden belirlenmiştir. Ama Vehbi Bey'in bakanlığı sırasında bile bu programlar uygulanmadı ve eski programlara dönüldü. Osmanlı eğitim zihniyet ve uygulamalarından pek farklı olmayan bir şekilde hazırlanan bu programlar da Bakanlıkça taşraya gönderildi ve ilgililerden görüş istendi. Program Komisyonu bunlardan başka, yeni kurulması planlanan bir "İktisat Mektebi"nin de programını hazırlama çalışmalarına girişti. Eğitimde koca bir yıl böylece kayboldu. Sonra genel eğitimin yönünü, amacını ve izleyeceği yolu belirlemek için ayrı bir Komisyon kuruldu. Bakanlıkta bu çalışmalar yapılırken Maarif Vekilliğine İsmail Safa Bey getirildi. Komisyonların hazırladığı projeleri yetkili eğitimcilere dağıtarak rapor istedi. Gelen raporlarda pek çok eleştiriler olduğundan, bu programlar hepten ortadan kaldırıldı. 1.3.4. Yüksek Öğretim Yeni Türk üniversitesinin esaslarını hazırlamak amcıyla kurulması planlanan "Serbest Ali Dersler", ilmi bir kuruluş olarak düşünülüyordu. "Her müderrisin serbesti-i fikri, serbesti-i tedrisi mahfuz" olan bu kuruluşun üç amacı vardı: Milliyetçilik, halkçılık ve aydınlık! Bu dersleri verecek müderrisler 19 Mart 1922 tarihinde Bakanlıkta yaptıkları bir toplantıda, şu kararları alıyorlardı: - "Serbest Ali Dersler", yüksek bir kurumdur. öğretim ve yönetiminde özerktir. Müderrisler fahri olarak ders verir, öğrencilerden ücret alınmaz. - Yeni bir Kürsü açılması ve müderris seçilmesini "Müderrisler Heyeti" belirler, Belli bir dönem sonrasında, devam edenlere bir belge verilir. - Dersler şunlardır: Lisaniyat, Tarih, Terbiye, İktisad-ı Nazari, Hukuk-u Düvel, Maliye, İslam Güzel San'atları Tarihi, Şimdiki Yüzyılda Devlet, İktisadi Görüşler Tarihi. Aralık 1921'de başlayan Serbeat Ali Dersler'in ilk dönemi 25 Mayıs 1922'de bitti. İkinci öğretim yılı da İlahiyat, Sosyal Sağlık ve Psikoloji alanlarında 1922 Ekiminde başladı. Bu arada İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi öğrencileri, "Türk Darülfünunu, Türk milletinin ahlak ve ilim müessesesidir" diyerek, istiklal ve milliyet hislerine yabancı olan, Fakültedeki şu hocaların istifasını istemişlerdir: Cenap Şahabettin, Barsamiyan, Ali Kemal, Rıza Tevfik, Hüseyin Daniş. Tıp Fakültesinde de bu gibi bazı isimler tespit edilmesi üzerine, hareket giderek genişlemiş, 10 Nisan 1922'de Darülfünunun bütün şubeleri kapatılmıştır. Bu hareket, Türkiye'nin en güç günlerinde üniversite öğrencileriyle Ankara hükumetini birleştirmiş, Maarif Vekaleti Darülfünun öğrencilerini telgrafla kutlayıp desteklenmiştir.

klavyene sağlık Atilla.

1924 Nisanı başlarında ise Adana ve Konya İmam-Hatip okulları öğrencileri, lise ve öğretmen okullarına geçmek istemişler; Bakan da bunların hepsinin liselere alınmaları için emir vermişti. Medreselerin kapatılması aynı zamanda gençlerin gerçek gelişmelerine engel olan zararlı eğitim, inanç ve batıl fikirlerin de kaldırılması idi. Medreseler bu ülkede milli menfaat, milli duygu ve bilince daima yabancı kalmışlar ve ülkenin yabancı okullarla dolmasına engel olamamışlardır. Bu yabancı okullar, medreselerin bıraktığı boşluklardan yararlanarak Türkiye'ye yerleşmişlerdir. Bu arada medreselerin kapatılması gerek Meclis'te, gerekse bazı basın organlarında sert eleştirilere uğruyordu. 1925 yılında Muallimler Birliği'nde bir konuşma yapan İsmet Paşa, bu yasayı hazırlayıp kabul ederken bunun yanlış yorumlanacağını, dinsizlik suçlamasına uğrayacaklarını, halkın tahrik edileceğini vs.. bildiklerini söylüyor ve şöyle diyordu: "Fakat TBMM kararını verdi. Tedricen varılacak gayeleri tacil etmek, inkılap yapmaktır. TBMM'nin zaruri bir neticeyi bir kanun ile tacil ve tespit etmesi, bir inkılap addolunabilir. Bunu yapmak için ariz ve amik düşündük. Mugaletata, tezvirata boyun eğmek, itiraf-ı acz olurdu. İnkılaplar kadir ve kahirdir." Bu hareket dinsizlik değildi. Aslında en saf ve gerçek din, bu yolla ortaya çıkacaktı. Bu hususta itiraz edecek sesler dinlenilmeyecek, hedefe varmak için her cahilane itiraz ve girişim bertaraf edilecekti. Kanunun yetkileri tam uygulanacak, hiç bir engel karşısında durulmayacaktı. İsmet Paşa, Türk milletinin eline büyük bir fırsat geçtiğini gelecekte gene savaş olacağını, onun için kafaları geçmişin demir çemberi içinde kilitlemeyeceklerini söylüyordu. Medreselerin asıl durumu, bütçe konuşmaları ve bütçe kanunu ile belirlendi. Meclis, Maarif Bakanının uzun açıklamalarından sonra medreseler hususunda bir tahsisat koymayarak medreselerin lağvını resmen kabul etti. Ama medreselerden hala ümit kesmemiş olanlar vardı. "Tevhid-i Efkar" gazetesi medreseleri savunarak "3 Mart Kanunu"da medreselerin lağvının olmadığını iddia ediyordu. Giderek Maarif Vekilinin öğretmen iken ve Öğretmenler Derneği başkanı iken yaptığı bazı davranışları tahrif ederek ve bazı iftiralarla, şahsiyet üzerine yayın yapmaya başladı. Bunun üzerine sorun mahkemeye aksetti ve "Maarif Vekili ile Tevhid-i Efkar Davası" başladı. Bu arada medreselerin kapatılması Türk basınında bütün hızı ile tartışılmaya devam ediyor; Bakan da sık sık verdiği demeçlerle, bu konuda hükumetin görüşünü her defasında daha açıklıkla izah ediyordu. Basında ise medreselerin aslında ta Tanzimat döneminde kapatılmaları gerektiği, kapatılmanın geciktiği; medreseleri ıslah etmenin en doğru yolunun, onları "mektep" yapmak olduğu vs.. gibi fikirler ileri sürülüyordu. Bu arada Maarif Vekaleti, İkinci Meşrutiyet döneminde Hakkı Paşa'nın sadrazamlığı, Hayri Bey'in de Şeyhülislam ve Evkaf Nazırı olduğu dönemde hazırlayıp kabul ettikleri bir yasayı tekrar gündeme getirdi. Bu yasa, cami ve mescid dışındaki vakıf bina ve arsalarının satılarak bedellerinin hayır kurumlarına harcanmasını öngörüyordu. Bakanlık bu eski maddelere şunları da eklemişti: Medreseler, Maarife devrolunmuştur. Medrese binalarından okula elverişli olanlar, derhal okul haline getirilecektir; okula uygun olmayanlar derhal satılarak paralarıyla okul yaptırılacaktır. Bu işleri vilayetler yapacaktır. Bakanlık, Mustafa Kemal'in TBMM'nin altıncı çalışma yılını açarken yaptığı konuşmada özellikle öğretmenler üzerinde durmasını vesile bilerek, Maarif ve Okul müdürlüklerine bir genelge yayınlamıştır. Bu genelgede saltanatın yüzyıllardır zehirli istibdadı ve taassubu ile memleketi harabeye çevirdiği, öğretmenlerin artık irticai görüşlerin tahribatına izin vermemeleri; bütün öğretmenlerin cehalete, taassuba ve bunların dayanakları olan zümre ve kurumlara karşı bilinçli bir "cihad" yapmaları istenerek şöyle deniliyordu: "Çocuklarımızda rivayaya, taassuba, sahtekarlığa karşı derin bir nefret uyandırmak ve onları en medeni bir ilm-i ahlak mefkuresiyle techiz ederek Türkiye Cuınhuriyetinin fedakar, faziletli, milliyetçi ve teceddütcü vatandaşlarını yetiştirmek vazifesiyle mükellefsiniz." Medreseler kapatıldıktan sonra, Medrese-i Süleymaniye yerine İstanbul Darülfünunu'nda bir İlahiyat Fakültesi kurulmuştu. Tevhid-i Tedrisat Kanununa göre askeri idadiler "lise"ye çevrildi. Buradaki öğretmen subaylardan bazılarının da lise öğretmeni olarak istihdamları gerçekleştirildi. Ama askeri okullar 22 Nisan 1925 tarih ve 637 sayılı bir kanunla tekrar Milli Savunma Bakanlığına bağlandılar. Gene bu yasa, aşağı yukarı 7.000 yetim çocuğu barındıran Darüleytamları da Bakanlığa bağladı. Bunların durumu, Bakan'a "Olmasalar, daha iyi olurdu!" dedirtecek kadar kötü idi. Bakan, buradakilerin hepsinin demirci veya kunduracı olamayacaklarını, yetenekli olanların sonuna kadar okutulacağını belirtiyordu. Vasıf Bey'den sonra Bakanlığa gelen Saraçoğlu Şükrü Bey de, Maarif Müdürlüklerine gönderdiği genelgede Türk milletinin yüzyılların köhne telakkilerinden sıyrılarak uygar milletler arasında yer alması gerektiğini, bunun için taassuba, cehalete, miskinete ve maziye karşı cihat açtıklarını belirtiyordu. 1925 yılında da tekke, türbe ve zaviyelerin kapatılması üzerine Maarif Vekili Hamdullah Suphi, Maarif Müdürlüklerine telgrafla gönderdiği emirde, kapatılan kurumların muhafaza ve yönetimi hakkında Yönetmelik gelinceye kadar bütün tekke, zaviye ve türbelere Maarif Müdürlerinin bakmasını ve bulduklarını deftere geçirmelerini istemiştir. 2.3.5. Laik Eğitim - Yabancı ve Azınlık Okullarına Karşı Vaziyetalış Türk hükumetleri kendi sıbyan mekteplerini ve medreselerini kapatma kararı aldıktan sonra, aynı tutumu ülkedeki yabancı okullara karşı da gösterme yoluna girdi. Hatta Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkmadan önce, Lozan Barış Antlaşmasından hemen sonra Türkiye, daha önceden kararlaştırdığı yabancı okullar politikasını uygulamaya başladı. Türkiye kendi sınırları içinde hiç bir dinin ve mezhebin propagandasının yapılmasını istemiyordu. Okullar bu yönlerden tarafsız olmalı ve milli hislerle uygar görevlere yer verilmeliydi. Türkiye, bunun için kendi medreselerini kapatmayı göze almıştı ve bundan hıristiyan okullarını hariç tutmak istemiyordu. Üstelik bunu tamamen bir iç sorun kabul ederek yabancı hükumetlerin protestolarını dinlemeyeceğini açıklıyordu. Lozan görüşmeleri sırasında en önemli tartışma konularından birisi, Türkiye'deki yabancı okullar sorunu idi. Bu görüşmeler sırasında İsmet Paşa, Fransız temsilcisi General Pelleb'e verdiği 24 Temmuz 1923 tarihli bir mektupta, Türkiye'de 30 Ekim 1914'ten önce mevcut Fransız okul ve diğer kurumlarını tanıdıklarını, anlaşmanın imzalandığı tarihte çalışır durumda olan kurumların incelendikten sonra çalışabileceklerini açıklamıştı. Oysa Fransızlar -Cavit Bey'e 1914 borçlanma antlaşmasında yaptırdıkları gibi- 1925 başlarında yeni açacakları kurumlara ruhsatlar, Lozan barışının imzalanma tarihinde mevcut Fransız müdür ve öğretmenleri -diplomalarına bakmaksızın- tanımak, Fransız okullarına atanacak Türk öğretmenleri Fransızların göstereceği listeden seçmek, teftişi yalnızca yönetim, sağlık, Türkçe öğretim gibi sınırlı alanlarda yapmak gibi isteklerde bulundular. Mekatib-i Hususiye Talimatnamesi'ne zıt olan istekler, tabii ki dinlenilmedi! Türk hükumetinin kesin prensipleri karşısında Fransa 1924 Ocağında Türkiye'ye bir nota verdi. Türkiye bu notaya verdiği cevapta, papas okullarının laik bir Cumhuriyet ile uyuşamayacağını, onun için dini okulların laik bir tarzda eğitim yapmalarını, yoksa kapatılacaklarını bildirmiştir. Ocak 1924 ortalarında Bakanlık, yabancı okullara bir genelge ile birlikte bir de öğretim programı gönderdi. Şubat ayında ise, uymaları gereken emir ve yasaları hatırlatan bir genelge daha yayınladı. Bu genelgede, bazı okulların dini ibadet ve ayinlere fazla yer ayırdığı öğrencileri bunlara zorla iştirak ettirdiği ve okullara dini resimler asıldığı belirtiliyor; okul ile kilisenin ayrı olduğu, okullardaki din yayıcılığının hoş görülemeyeceği bildirilerek okul yönetimlerinin şu maddelere uymaları emrediliyordu: Yabancı okullar dini öğretim ve özel bir yerde ibadet de yaptırabilirler. Mabetlerin dışında heykel, tasvir ve haç bulundurmak yasaktır. Müslümanların ve başka mezhepten öğrencilerin okullardaki dini ayinlere katılmaları yasaktır. Bunun için sık sık denetlemeler yapılacak ve suçlular cezalandırılacaktır. Bu genelgelere bazı yabancı okullar uymuşlar ve mesela İtalyan okulları, yalnız İtalyancayı yaymakla kalacaklarını, diğer yönlerden Bakanlık genelgesine uyacaklarını açıklamışlardır. Oysa İzmir'deki Fransız okulları bu genelgelere uymadıkları için kapatılmışlardır. Bunun üzerine o zaman Ankara'da Fransa temsilcisi olarak bulunan subay geri çağrılmış, Fransa-Türkiye arası alabildiğine açılmıştır.

2.6.2. Ortaöğretim ve Orta Dereceli Okullara Öğretmen Yetiştiren Kurumlar 2.6.2.1. Ortaöğretim Kurumları 1923 yılında mubassırları kaldıran, ceza ve ödül sistemini değiştiren Sultani Mektepleri Yönetmeliği, Heyet-i İlmiye toplantısında "sultani" adının "Lise" olarak değiştirilmesi tartışmaları ve hususi dairelerin elindeki Kız ve Erkek öğretmen okulları ile 30 adet idadinin genel bütçeye alınmaları ile, yeni yönetim ortaöğretim kurumları üzerinde tam bir devlet kontrolü sağlamıştı. 1924 yılında özellikle liselerin yapıları ve müfredat programları üzerinde çalışıldı. 1923 sonlarında bu konularla ilgilenmek için İstanbul'da toplanan bir komisyon, bir taraftan lise diplomalarının düzenleniş ve veriliş biçimlerini değiştirirken, lise öğretimi yapısını da -Birinci Heyet-i İlmiye'de kararlaştırıldığı gibi- 4+4+3=11 olarak kabul ediyordu. İkinci Heyet-i İlmiye ilköğretimi beş yıl olarak kabul edince lise öğretimi 3+3 olarak kararlaştırılıyordu. 1 Eylul 1924'te, tam devreli liselerin dışındaki tek devreli liselere "Orta mektep" denilmeye başladıktan sonra, "Lise" adı, yalnızca "Devre-i sani" denen son üç öğretim yılına verimeye başlanıldı. Böylece Fransa örneğine göre kurulmuş örgün ortaöğretimin, hatta ilk ve ortaöğretimin birliği parçalanmış oluyordu. Teşkilatın yanı sıra, lise müfredat programları da, Belçika örneğine göre yeniden düzenlenmişti. Bu programda, ortaokul iki ve üçüncü sınıflara "Malumat-ı Vataniye" dersi konuyor, Tarih dersi Osmanlıya karşı özellikle Kurtuluş Savaşı ve inkılaplara ağırlık veriyordu. Edebiyat kollarına Türk Medeniyeti Tarihi, her iki dala da "Sosyoloji" dersi konuyordu. Edebiyat programında bilhassa edebiyat tarihi esas alınıyordu. Ders saatlerindeki değişiklikler farklı olmakla beraber, bu program, içeriği ve ders kitapları bakımından gene Fransız örneğine göre düzenlenmişti. Bu arada, 1926 ve 1927 yılları içinde müfredatta ve sınav yönetmeliğinde bazı küçük değişiklikler de yapıldı. Müfettiş raporları ve öğretmenlerden alınan bilgiler doğrultusunda 1924 programının Edebiyat Tarihi, Tarih, Coğrafya ve Riyaziye kısımları 1927'de değiştirildi. İstanbul Komisyonunun ve İkinci Heyet-i İlmiyenin kararları doğrultusunda, Bakanlık, yeni ve eski düzenlemede diplomaların nasıl verileceğini, sınıf ayarlamalarının ve idadi-lise ayarlamalarının nasıl yapılacağını ayrıntılı olarak belirledi. Bakanlık ayrıca, liselerdeki yabancı dil öğretimini mükemmel hale getirmek için Fransa, Amerika ve İsviçre'den 25 öğretmen getirtmeyi planlayıp, dış temsilcilikler nezdinde girişimlerde de bulunmuştur. Eğitim inkılapları döneminin ortaöğretimdeki bir diğer önemli yeniliği, 13 Mart 1924 tarihli "Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu" ile Türkiye'de öğretmenliği yasal olarak bir meslek haline getirmesidir. 1926 yılında da "Nehari Ücretin Kaldırılması Kanunu" ile yatısız ortaöğretim parasız yapılmış, parasız yatılılık yasası da çıkartılmıştır. Bu arada Maarif Eminliği teşkilatının kurulmasıyla, 1931'e kadar diğer bazı okullarla beraber ortaöğretim kurumlarının yönetiminde de bir yetki aktarması olmuştur. 1927 yılında ortaokullarda karma eğitim uygulamasına başlanılmış; Din Derslerinin seçmeli yapılması sonucu pek çok din dersi öğretmeni emekli olmuş, bazıları da başka derslerin öğretmenliğine geçmişlerdir. 1927 yılında ayrıca, 1930 yılına kadar geçerli olacak bir "Lise ve Orta Mektepler Talimatnamesi" çıkartılmıştır. 2.6.2.2. Orta Dereceli Okullara Öğretmen Yetiştiren Kurumlar Orta dereceli okullara öğretmen yetiştirmek üzere bir Yüksek öğretmen Okulu kurulması 1868'de planlanmış ve 1892'den itibaren sürekli bir öğretmen okulu kurulmuştu. Ama İkinci Meşrutiyetten sonra Yüksek Öğretmen Okulu öğrencilerinin üniversitede okuyup okumamaları veya ne kadar okumaları sürekli tartışma konusu oldu. İkinci Heyet-i İlmiye toplantısında İstanbul Erkek Öğretmen Okulunun yüksek kısmı Darülfünun'a bağlandı ve "Yüksek Muallim Mektebi" adını aldı. Ancak üniversite bu okulu idare edemediği gibi, Bakanlıkla üniversite arasında bir de 'müdür çekişmesi' oldu. Öğrenciler disiplinsizleşti. Okula yalnızca yemek ve yatmak için uğramaya başladılar. Okul yönetimi de Bakanlığın emriyle sert önlemler alarak bazı öğrencileri okuldan atmaya başladı. Daha sonra 7 Haziran 1924'te okulun yönetmeliği, daha sonraki yıllarda ise okuldaki memur ve idarecilerin yönetmeliği, okul öğrencilerinin tatilde yapacakları işlerle ilgili yönerge, dil ve bitirme sınavlarıyla ilgili yönetmelik vs.. çıkarılarak, bu okul sağlam bir şekilde kurulmuş oldu. Okul, ilk mezunlarını 1927 yılında verdi. Ortaokullara öğretmen yetiştirmek için de Orta Öğretmen Okulları kurulması 1924'ten itibaren tasarlanmaya başlanmıştı. Okul, 1926 yılında iki yıl öğretim süreli ve yalnız edebiyat şubesinden ibaret olarak Konya'da açıldı. Geçici bir yönetmeliği çıkarıldı. Okul, 1927 yıhndan itibaren Ankara'ya getirildi ve 1929 yılında da "Gazi Orta Muallim Mektebi" edıyla kendi binasına kavuştu. Gene bu dönemde, 1925 yılında lise, ortaokul ve öğretmen okullarına müzik öğretmeni yetiştirmek amacıyla bir "Musiki Muallim Mektebi" kurulmuştur. 2.6.3. Cumhuriyet'in Darülfunun'a İlk İhtarı Birinci Dünya Savaşı yıllarnnda, savaşın uzaması ile doğan asker açığı lise ve dengi okulların 18-19 yaşlarındaki öğrencileri askere alınarak kapatıldı. Bu durumda Anadolu'dan öğrenci gelmeyip İstanbul'lu öğrenciler de geçim derdine düşünce, Darülfünun ve yüksek okullar öğrencisiz kalma tehlikesine düştüler. Bu durum karşısında, Darülfünun yeni kabul şartları belirledi. Liselerin ilk devresini bitirenlerle üçüncü ve dördüncü sınıflarda bulunanlar çok yüzeysel bir sınavla Darülfünun'a alınmaya başladılar. Böylece Darülfünun liselerin ikinci devresi seviyesine düşmüş oldu. Bu dönemde kız sultanileri mezunu hanımlar Darülfünun'un en kaliteli öğrencileri olmaya başlamışlardır. Gene Darülfünun, öğrenci kaybını önlemek için, Yüksek Muallim Mektebi'ni de kendi bünyesinde kurmuştur. Mütereke döneminde Hintli askerler tarafından işgal edilen Darülfünun, Cumhuriyet dönemine Fen, Edebiyat, Hukuk ve Ulum-i Şer'iye şubeleri 11 Teşrinievvel 1335, ve Tıp Fakültesi de 20 ubat 1331 tarihli yönetmeliklerle idare olunarak gelmiştir. 1919 yönetmeliği, Darülfünun'a bilimsel özerklik vermiştir. O yıllarda kadın-erkek Darülfünunlular aynı dershanelerde ders görmeye başlamışlar, ancak ülkenin çok karışık olduğu dönemde olan bu olaylar fazla dikkat çekmemişti. Kurtuluş Savaşı sırasında Darülfünun öğrencileri bazı üniversite hocalarının milli duygulara ve Anadolu hareketine karşı olduklarını ve propaganda yaptıklarını belirterek Anadolu hareketine taraftarlıklarını bildirmişlerdir. Bu, Maarif Vekaletini fazlasıyla memnun etmiş, bu vatanperverane galeyan telgrafla kutlanmıştır. 1923 yılında da eski Harbiye Nezareti binası Darülfünun'a verilmiş, tamirattan sonra 1924'te Hukuk, Edebiyat ve İlahiyat medreseleri buraya taşınmıştır. Cumhuriyet hükumetlerinin Darülfünuna yakın ilgileri daha sonra da devam etmiş; bir yandan, Darülfünun tarafından Hukuk Medresesini bitiren kızların avukatlık yapabilecekleri, hakimlik yapmalarına da şer'an ve yasal olarak bir engel bulunmadı bildirilip "Cumhuriyetin hakiki mesnedi Darülfünundur" denilirken, TBMM de 493 sayılı yasa ile ona tüzel kişilik veriyor ve "Mülhak bütçe ile idare olunur" bir kurum haline getiriyordu. 1900 yılındaki "Darülfünun-u Şahane Nizamnamesi" ile kurulan Ulum-u Aliye-i Diniyye şubesi 1915'de lağvedilerek öğrencileri Sahn medresesine gönderilmiş; 1917 Medreseler Yasası ile de Medrese-i Süleymaniye'ye aktarılmıştı. 1924, yılında Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile medreseler kapatılınca, Medrese-i Süleymaniye'nin yerine Darülfünun bir İlahiyat Fakültesi projesi hazırlamış ve Bakanlığın da bunu kabul etmesiyle Darülfünun'un İlahiyat Fakültesi 7 Mayıs 1924'te açılmıştır. Yani 1924 başlarmda Maarif Vekaleti ile Darülfünun oldukça iyi bir anlaşma içinde bulunuyorlardı. Heyet-i İlmiye toplantılarında da Darülfünun mensupları "Fesli mütehassıs" olarak çalışmıştı. 1924 yılında çıkarılan Talimatnamede de Darülfünun'un "ilmi muhtariyeti haiz" bir kurum olduğu gene belirtilmiştir.

Program taslak halinde iken, pek çok yerlerden görüş de alınmıştı. Yeni programm uygulanmasında bazı güçlükler gene vardı. En baştan öğretmenler bu uygulamaya hazır değillerdi. El işi derslerini yürütebilmek için dershane ve araç-gereç yoktu. Kalabalık sınıflar, bu programın uygulanmasında bir başka engel idiler. 2.6.1.2. Köy Öğretmeni Yetiştirme çabaları Köye uygun öğretmen yetiştirme fikri, Türkiye'de, Meşrutiyet yıllarına kadar gider. İkinci Meşrutiyet yıllarında İlköğretmen okullarının yoğun çabaları sonucu Üsküp'te, Edirne'de, Manastır'da ve İstanbul'da çıkan eğitim dergilerinde, hatta Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında köye uygun öğretmen yetiştirme fikri çeşitli şekillerde ileri sürülmüştür. Cumhuriyet döneminde de bu fikir devamlı canlı tutulmuş, Üniversitenin Deneysel Psikoloji öğretim üyesi Ali Haydar , 1924 sonlarında verdiği bir konferansta, köylere öğretmen yetiştirmek üzere daha basit öğretmen okulları kurulmasını öneriyordu. Çünkü Türkiye de köy ve şehir hayatları birbirinden çok farklı idi. Şehirde yetişmiş kişiler köyde öğretmenlik yapamazdı. İlkokul çıkışlı köy çocuklarının alınacağı bu üç yıllık "Köy Muallim Mektepleri"nde, köy hayatına yakın bir biçimde yaşanmalıydı. Ali Haydar Bey'in program taslağını bile verdiği bu okullar, 1-20 Mayıs 1925'te Konya'da toplanan Maarif Müfettişleri Kongresi'nin gündeminde de yer aldı. Bakanlıkta bir "Köy Mektebi Dairesi"nin kurulmasını isteyen bazıları ise köylüyü köyden ayırmayacak, üretimden ayırmadan çağdaşlaştıracak bir okul istiyorlardı. Bu arada Maarif Vekaleti'nin daveti üzerine Türkiye'ye gelip gayet önemli bir rapor veren John Dewey, köy okullarına öğretmen yetiştirecek çeşitli tipte öğretmen okulları kurulmasını öneriyordu. 1926 yılında çıkan Maarif Teşkilatı Kanunu'nda, ilköğretmen okullarının yanı sıra bir de "Köy Muallim Mektepleri" kabul edilmişti. 1927-28 öğretim yılında da Kayseri-Zencidere'de bir Köy Muallim Mektebi kuruluyor, Denizli Erkek Öğretmen Okulu da bu amaç için düzenleniyordu. Diğer öğretmen okulları beş yıl iken, bu okullar üç yıllıktı. Buradan mezun olanlara köyde, okulun yanında bir ev ve bahçelik verilecekti. öğrenciyi köy hayatına hazırlamak için, Köy Enstitülerinde olduğu gibi, yan kuruluşları da vardı. Bu okullar için köy öğretmeni yetiştirmeye yönelik bir program hazırlamıştı. (Amacına uygun çalışmadığı için, bu okullardan Kayseri-Zencidere'deki 1932, Denizli'deki de 1933 yılında kapatıldı.) 2.6.1.3. Öğretmen Örgütleri ve Mustafa Necati Hazırlık dönerninde olduğu gibi, eğitim inkılapları döneminde de Türk eğitiminde öğretmen örgütlerinin büyük önemi olmuştur. Vasıf Bey ve Mustafa Necati gibi bu döneme damgasını vuran iki bakan, bu örgütlerin başkanlığından Bakanlığa veya Bakanlıktan bu örgütlerin Başkanlığına yükselmişlerdir. Bu örgütlerin toplantıları da Türk eğitimine yön vermiştir. Türkiye Muallimler Birliği, çeşitli yörel kongrelerini yaptıktan sonra, Ankara'daki büyük kongreyi düzenledi. Kongre, 22 Ağustos 1924'te Mustafa Kemal, eşi, Başbakan, birçok bakanlar ve 74 delgegenin katılmasıyla yapıldı. Bütün Türkiye öğretmenlerini temsil eden ve John Dewey'nin de katıldığı bu toplantının başkanlığına Adalet Vekili Mustafa Necati seçilmişti. Maarif Vekili Vasıf Bev, toplantıyı açış konuşmasında, öğretmenler toplantısının "Terbiye ve irfan esaslarını tespit ve tedvin" edeceğini belirterek, Türk kültür tarihi üzerinde durmuştur. Daha sonra III. Selim zamanından beri aydınların, milleti sosyal ve kültürel durgunluktan kurtarmak istediklerini ama başaramadıklarını belirten Bakan, milletin şimdi kurtuluş ve hedefinin de gösterilmiş olduğunu açıklamıştır. Artık yeni bir millet doğuyordu ve bu millet uygar zümreler arasında yerini alacaktı. "Türk milletini kendi milli varlığına ve milli benliğine isal eden bu inkılabı hazm edemeyenleri" Türk gençliği, tereddütsüz yıkacaktı. Bakan, bir "Maarif Kongresi" olarak nitelediği bu toplantıda öğretmenlerin yeni bir varlık ve hayatın en kuvvetli dayanakları olduğunu, eski hurafe gelenek ve batıl inançlardan kurtulan milleti yeni bir iman, ruh ve fikirle çağdaş medeniyet zümresine katacaklarını söylüyordu. Kongre daha sonra yönetmelik, yardım örgütü ve önergeler komisyonlarını kurarak çalışmalarına devam etmiştir. İlkokul öğretmenleriniıı maaş, terfi ve emeklilik işlerinin üzerinde de durulan Kongrede Federasyon tarzında mı yoksa genel merkeze bağlı birlikler şeklinde mi örgütlenmeli sorunu tartışıldı. Bakan da "Birlik" halinde kalınmasını isteyince, Federasyon önerisi 15'e 39 reddedildi. Daha sonra da bir yönetmelik hazırlandı. 1925 yılı ise, Türkiye'deki öğretmen derneklerinin hemen hemen en faal oldukları yıl olmuştur. Mustafa Necati'nin genel başkanı olduğu ve Latife Gazi Mustafa Kemal Hanım'ın Urfa üyesi olarak katıldığı Muallimler Birliği Kongresi, 60 üyenin katılmasıyla 2-6 Mayıs 1925 tarihleri arasında yapılmıştır. Bu dernek, genellikle halkı okutma alanında önemli çalışmalar yapmıştır. 2 Hazirandan itibaren yabancı ve azınlık okullarındaki Türk öğretmenlerin kurduğu derneğin de Kongresi yapılmıştır. 19 Haziran 1925'de "Darülmuallimin Mezunları Cemiyeti Kongresi" toplanmış ve toplantıda bir konuşma yapan Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey, özellikle vatan kavramı üzerinde durarak, öğretmenleri Anadolu'ya gitmeye teşvik etmiştir, çünkü Haziran sonlarında toplanan "Mekatib-i İbtidaiye Muallimleri Cemiyeti"nin kongresinde konuşan Sadullah Bey, Türkiye'deki 7.500 ilkokul öğretmeninden 1.030'unun İstanbul'da olduğunu açıklamıştır. Bu dernek kongresinde Muallimler Birliği'ne katılma kararı almıştır. Bu yıl, yalnız kongreler olarak değil, şubeler olarak da öğretmen dernekleri yoğun bir çalışma göstermişlerdir. Muallimler Birliği ayrıca, Türkiye'nin ana eğitim sorunları üzerinde bütün şubelerine 26 soruluk bir anket uygulamıştır. Öğretmen derneklerinin kongreleri 1926 yılında da bütün hızıyla devam etmiştir. Yerel kongrelerin yanı sıra 25.6.1926'dan itibaren Muallim Mektepleri Mezunlarının Kongresi ve TBMM salonlarında Muallimler Birliği Kongresi toplanmıştır. Bu kongrenin başında ve sonunda Maarif Vekili Mustafa Necati iki konuşma, Vasıf Bey de bir konuşma yapmıştır. Necati Bey, açış konuşmasında toplantının TBMM salonlarında toplanmasının çok anlamlı olduğunu, öğretmenlerin Cumhuriyet prensiplerini en iyi yayan, zümre olduklarını, geçen yıl ve bu yıl Halk Dershanelerinde 50 binden fazla kişiyi okuttuklarını bildirmiştir. Muallimler Birliği Başkanı iken Bakan olan Necati Bey, kongrenin kapanışında yaptığı konuşmada da öğretmenlerin arasından ayrılmadığını bildirerek eğitimde en temel düsturlarının ilköğretmen okulu hayatını yükseltmek ve ilköğretimi kuvvetlendirmek olduğunu söyleyordu. Ona göre Türkiye Cumhuriyeti'nin temelleri, milletin her ferdinin ayrı ayrı işlenerek kurulacağı temellerdi. M. Necati, Konya Muallimler Birliği'nde yaptığı bir konuşmada da Gazi Paşa'nın izinde, onun çizdiği program ve gösterdiği hedefe doğru durmadan çalışmak zorunda olduğumuzu tekrarlıyor; öğretmenlerden halka rehber olmalarını istiyordu. Gene 1926 yılında Ankara'da öğretmenlerin mesleki eğitimleriyle ilgili bir "Fenn-i Terbiye ve Usul-ü Tedris Kongresi" yapıldı. Daha sonraki yılda da öğretmenlerin kongreleri Bakanlık ve hatta Cumhurbaşkanlığı nezdinde yüksek ve saygın durumlarını devam ettirdiler. Ancak 1928 yılında yapılan ve çok sönük geçen Türkiye Muallimler Birliği Kongresi, birlik yönetimini federatif sisteme geçirmesine rağmen, çok geçmeden merkez örgütü bile ilga edildi.

AtatÜrk Devrİ TÜrk EĞİtİmİ - Ii ATATÜRK DEVRİ TÜRK EĞİTİMİ - II 2. EĞİTİM İNKILAPLARI DÖNEMİ (1924-1928) 2.1. EĞİTİM İNKILAPLARI DÖNEMİ GENEL EĞİTİM POLİTİKASI 2.1.1. Vasıf Bey'in Eğitim Politikası Anadolu'da Türkler Selçuklular zamanında Acem kültürünün; Osmanlılar zamanında ise Arap ve Acem kültürü ile batı uygarlığının zebunu olmuşlardır. Bütün bunlar Türk milli varlık ve duygularını, dilini ve geleneklerini unutturmak istemişlerdir. Millet sosyal ve kültürel bir durgunluk içine girmiştir. III. Selim zamanından beri aydınlar milleti bundan kurtarmaya çalışıyorlar ama padişahlar ve gerici bir zümre buna engel oluyordu. İçerden Arap kültürü, dışardan Avrupa uygarlığı Türk milletini şaşırtmıştır; sürekli savaşlar milletin hedefini şaşırtmıştır. Milletin aradığı hedef, şimdi, milletin ruhundan çıkmıştır. Artık millet bütün varlığıyla, M. Kemal'in gösterdiği hedefe yürüyecektir. Türk milleti artık eski hurafe, gelenek ve batıl inançlardan kurtulmuştur Öğretmenlerin rehberliğinde, yeni bir iman, ruh ve fikirle medeniyet zümresine katılacaktır. Onun, için Türk eğitimi ilkokuldan üniversiteye kadar, disiplin hükümlerinden ders kitaplarına kadar tamamen değişecektir. Ders kitapları yeni zihniyete, Cumhuriyet prensiplerine göre yeniden yazdırılacaktır. Türk tarihi, şahısların ve padişahların etrafındaki olaylar değildir. Olaylar ve gelişmeler doğrudan doğruya milletin eseri olarak okutulacaktır. Lise fen derslerinin eserleri ise, Avrupa dillerinden çevirtilecektir. Bakanlık için en esaslı hedef, Cumhuriyetin, yeni Türk devletinin sonsuz olarak yaşamasıdır. Bunun için gençleri kuvvetli bir iman ile yetiştirmek, eğitim-öğretim sistemini buna göre değiştirmek gerekir. Bakanlık bunları belirlemiş, Heyet-i İlmiye toplantısında da bir uzmanlar grubuna onaylattırılmıştır. Bütün öğretim sorunları, Cumhuriyet ruhuna uygun bir biçimde çözümlenecektir. Türk milleti uzun fedakarlıklar sonunda Cumhuriyeti elde etmiştir. Cumhuriyet, hakimiyetin kayıtsız şartsız millette olmasını sağlayan bir müessesedir. Çocuklara Cumhuriyeti iyi anlatmalı, bilinçli vatandaşlar yetiştirmelidir. Zorunlu ve parasız öğretimi daha çok yaygınlaştırmak için ilköğretim süresi kısaltılmıştır. Ülkenin gerçek ihtiyaçlarına göre bir i1köğretim politikası izlenmesi, ilköğretimin yetkisiz ve bunu üzerlerine bir yük olarak kabul eden idarelerin elinden alınıp, yetkili idarelere ve genel bütçeye bağlanması esastır. İlkokullar şahsi etkilerden ve yıkımlardan kurtarılacak, genel bir program çerçevesinde yürütülecektir. Türkiye'nin her tarafında dengeli bir eğitim çalışması yapılacaktır. Bunun için bazı değerli öğretmenlerimiz Anadolu'nun geri kalmış yörelerine gönderilecek, kabul etmeyenler meslekten atılacaktır. Sayı itibarıyla çok okul açmak gibi "sakim bir yola" kesinlikle girilmeyecektir. Hem öğretmen okulları hem de liseler belirli merkezlerde toplanmaya ve güçlendirilmeye çalışılacaktır. Liselerden din dersleri kaldırılmıştır. Dini eğitim ilkokulda, fenni eğitim de liselerde yapılacaktız. Çalışmalarımızın en önemli noktalarından biri, memleketin aydın kütlesini, uzmanlarmı yetiştirmek olacaktır. Bunun için üniversiteyi güçlendireceğiz ve Avrupa'ya öğrenci göndereceğiz. Vasıf Bey, eğitim politikasının ana ilkelerini 1924-25 öğretim yılı dolayısıyla yayınladığı genelgede çok ayrıntılı olarak, maddeler halinde açıklamıştır. Bakan, bu genelgesinde hem maddi hayatta başarılı olacak pratik adamlar yetiştirmek hem de bağımsız, ülkücü, idealist bir Türk gençliği yetiştirilmesini istemiştir. Vasıf Bey, daha çok maddi hayatta başarılı bir genç, bunu sağlayıcı bir eğitim sistemi istiyordu. Bu, bazı çevrelerde Avrupa sanayii ve rekabeti karşısında gereksiz bir korku olarak nitelendi ve Tanzimatçıların düştüğü hataya düşülmemesi, milliyetçi ve dolayısıyla medeni gençler yetiştirilmesi istendi. Ama genel olarak Bakanlığın izlediği, eski sistemle bağları koparma, yavaş yavaş değil de sıçramalarla yürüme politikası tasvip edilmiştir. 2.1.2. Hamdullah Suphi Bey'in Eğitim Politikası Türkiye, Doğuda Batılılığın temsilcisidir. Savaşta Avrupalılar yenilmiş ama "Avrupalılık" kazanmıştır. Türkiye Batı'yı, Batı'dan aldığı kurumlarla, mektebiyle, ordusuyla, cumhuriyet yönetimiyle yenmiştir. Türk öğretmeni, Batı'nın kuvvetini meydana getiren bütün etmenlerini Türk vatanına nakletmelidir. Bugünkü Türkiye bir "mücahede ve mücadele" alemidir. Öyle bir yere gelinmiştir ki, bir daha geri dönmeye imkan yoktur. Geçmiş ile aramızda aşılmaz bir uçurum vardır. Türkiye gemileri yakmıştır. Eğitim sistemi de buna göre kurulacaktır. H. Suphi Bey, Türk inkılabını amacına okuldan çıkacak olanların ulaştıracağını söyleyerek, okulların ona göre kurulmasını istemiştir. Ona göre Türk eğitim sisteminin mihveri, ilköğretimdir. Okul, çocukları neş'e ve hürriyet havası içinde faaliyete, gözlem yapmaya ve düşünmeye sevk eden, düzen ve uyum içinde çalıştıran kurumdur. H. Suphi bu geçiş döneminde kalplerin ve ahlakın eğitimine çok önem verileceğini, bunun da ortaöğretim düzeyinde yapılacağını söylemiştir. 2.1.3. Mustafa Necati'nin Eğitim Politikası Necati Bey, yeni kurulan devletin yedinci eğitim bakanı idi. Yeni devlet de çeşitli gerekçelerle, durmadan eğitim bakanı ve hükumet değiştiriyordu. Gerçi İsmail Safa'dan itibaren eğitim, Atatürk'ün istediği bir yola, Atatürk inkılapları yoluna girmişti ama, gene de durmadan Bakan değişiyordu. Necati Bey bakanlığa geldiğinde, eğitim çevrelerinde böyle bir şüphe vardı. İkinci Meşrutiyetin ilanından beri eğitim alanında reform yapmak isteyen, hatta iyi işlere girişen Eğitim bakanları olmuştu. Ama bakanların sık sık değişmesi ve yeni gelenin eskisinin yaptığını yıkması veya en azından devam ettirmemesi, eğitimde ilerleyemeyişin ana nedeni sayılıyordu. Meşrutiyet yıllarından itibaren eğitim hareketlerinin başarısızlığa uğramasının sebepleri şöyle sıralanıyordu: Programsızlık ve programların sürekli olarak değişmesi; Sayı ve nitelik sorunlarının çözümlenememesi; Sürekli savaşlar; "Teşettüt ve tezelzül" ; Tecrübesizlik ve vukufsuzluk vs... Necati Bey, bakan olur olmaz uzmanları toplayarak on yıllık bir eğitim planı yapılmasını istemiştir. İsmail Safa ve Vasıf Bey zamanından beri hazırlanmakta olan yeni eğitim örgütü yasasını çıkardı ve Bakanlığı sırasında bütün gücüyle bu yasada öngörülen eğitim örgütünü kurmaya çalıştı. 1924'te davet edilip rapor alınan John Dewey'nin söylediklerini uygulamaya, özellikle teknik eğitim alanında yeni uzmanlar çağırıp, raporlarını değerlendirmeye başladı. Sanayi-i Nefise, program, terbiye-i bedeniye işleri hususunda komisyonlar kuruldu. Talim ve Terbiye Heyeti kurularak Maarif Şurası'nın yasal hazırlıkları yapıldı. Necati Bey, Milli Talim ve Terbiye Heyeti ile, eğitim politikasına önemli bir istikrar getirdi. Esasen Cumhuriyet Halk Fırkasının gittikçe etkin bir biçimde Devlet yönetimini üstlenmesi, partinin uzun vadede değişmez, tutarlı bir eğitim politikası olmasını gerektiriyordu. Necati Bey, Bakanlığa öğretmen örgütü başkanı iken gelmişti ve hatta bakanlıkla başkanlığı da bir arada yürüttü. Bakan olduktan sonra yayınladığı genelgede şöyle diyordu: "Meslek arkadaşlarımın vukuf ve tecrübelerine, genç Cumhuriyetimizin yükselmesi uğrunda sarf ettikleri ve daha büyük aşkla sarfına devam edecekleri fedakarane mesaiye istinaden Maarif Vekaletini deruhde ettim." Bakan aynı genelgesinde, kendisinden önce iş başına gelmiş arkadaşlarının bu yoldaki çalışmalarını da "hürmetle yad" ediyordu. Necati Bey'e göre eğitimin amacı, yeni nesli bedenen ve fikren olduğu kadar seciye ve milli heyecan yönünden de yeni hayata ve demokrasinin gereklerine hazırlamaktı. Türklük bu şekilde, içinde bulunduğu uygarlık içinde yüksek bir yer elde edecekti. Bakan, o sıralarda sık sık görülen öğrenci "grev"leri ve çeşitli disiplinsizlikler karşısında, okullarda kuvvetli ve bilinçli bir disiplin ve erdemli bir manevi hayatın hakim olmasını istemiştir. Necati Bey, yeni Türkiye devletine devamlı bir eğitim politikası belirlemeye çalışmıştır.

2.4. HEYET-İ İLMİYE TOPLANTILARI 2.4.1. İkinci Heyet-i İlmiye Toplantısı İlk "Maarif Kongresi", Anadolu'da mücadelenin en kızışkın olduğu bir dönemde toplanmış, belli bir karara varamadan da dağılmıştı. Ancak Anadolu öğretmenlerine Ankara'nın varlığını ve önemini iyice göstermiş, onları kalben TBMM'ne bağlamıştı. Bu Kongre, zaten bir öğretmen derneğinin düzenlediği bir toplantı idi. Daha sonra Maarif Vekaleti'nin topladığı Birinci Heyet-i İlmiye, eğitim tarihimizin en önemli toplantılarından biridir. Zaferden sonra, ülkenin her yanında yeni örgüt projelerinin beklenildiği, hareketli ve heyecanlı bir dönemin eseridir. Bu toplantının genel kurulundaki konuşmalar TBMM zabıt katipleri tarafından aynen kaydedilmiş ama yayınlanmamıştır. Birinci Heyet-i İlmiye, bazılarına göre başarılı olamamıştır. Yalnızca Türkçülük temele alınarak çok değişik konularda uzmanlar bazı raporlar vermişler, fikirlerini söylemişlerdir. İkinci Heyet-i İlmiye ise, Türk eğitim sistemini yeni devlet düzenine uydurmak, eğitim binasını yeniden kurmak amacıyla toplandı. Çünkü Tevhid-i Tedrisat yasası, Eğitim Bakanlığı'nın elindeki okulların sayısını arttırmış, medreseler ve diğer dini okullar kapatılmış, bütün okullarda laik bir eğitim zihniyeti yerleştirilmeye çalışılıyordu. Orta dereceli askeri okulları da bünyesine alan Bakanlık, okullar ve programlar sorununu çözmek için tekrar bir Heyet-i İlmiye toplamıştır. Bu yüzden İkinci Heyet'de yeni eğitim sistemini kurmaya yönelmeden çok, okulların dereceleri, ders kitapları, müfredat programları vs.. üzerinde durmuştur. İkinci Heyet-i İlmiye'nin toplanma amacını, Maarif Vekili Vasıf Bey şöyle açıklıyordu: "Cumhuriyetin hakiki mihrap ve gaye halinde müebbed yaşaması, bizim için en esaslı hedeftir. Yeni nesilleri kuvvetli bir iman, hakiki bir seciye ile yetiştirmek için terbiye ve maarif sistemlerimizde değişiklik yapmak lazımdı. Bunun esaslarını belirlemek için muktedir ve mütehassıs bir çok kişileri Ankara'da topladık." Toplantı, 23 Nisan 1924'te başladı. Bakan, açılışta yaptığı konuşmada, Bakanlığın çeşitli anketler düzenleyerek okul şekillerinde bazı değişiklikler yapacağını söyledi. İkinci Heyet-i İlmiye'nin aldığı kararlar da şöyle özetlenebilir: Mecburi öğretimin bir yıl kısaltılarak beş yıl olması, altı red oyuna karşı 29 oyla kabul edildi. Bakan, bu karar üzerine şöyle dedi: "Artık bu dakikadan itibaren mecburiyet-i tahsiliyenin beş sene üzerinden tespiti Vekaletçe takarrür etmiştir." Lise öğretiminin de beş yıl olması tartışıldı. Ama iki red oyuna karşı altı yıl olması kabul edildi. İlk üç sınıfa "kısm-ı evvel", kalan üç sııııfa da "kısm-ı sani" denecekti. Kız liselerinin de öğretim süresi bakımından erkek liselerine eşit olması kabul edildi. Kız ve erkek lise programları aynı alacak; yalnız ilk kısımda kızlar bazı kız meslek dersleri göreceklerdi. Lise programlarının mesleki hayata hazırlayıcı bilgiler vermesi üzerinde durulmuş; Hukuk ve İktisat dersleri "İçtimaiyat" adı altında birleştirilmiş, felsefe ders saatleri arttırılmış, "Türk ve Ecnebi Medeniyeti" dersi eklenmiştir. Liselerde haftalık ders saati 30 olarak belirlenmiştir. Liselerde öğretimin parasız olması, ama şimdilik zenginlerden biraz para alınması kararlaştırılmıştır. Tek devreli liselerde - ihtiyaca göre- erkekler için ticaret ve iktisat, kızlar için ev idaresi kısımları açılacaktı. Öğretmen okullarının öğretim süresi beş yıla çıkartılacak, programındaki dersler arttırılacak, "İçtimaiyat" dersi eklenecekti. Köye giden öğretmenlere hukuk bilgileri verilmesi için yüksek sınıflara "Hukuk" dersi konulacaktı. Kız ve erkek öğretmen okulların arasında ilmi bilgi dağıtımının aynı olması kabul edilerek, bu doğrultuda programları yapılmıştı. Yeni öğretmen okulu programlarında edebiyat ve sosyal bilimlerin ders saatleri azalmış, fen bilimlerine ayrılan saatler arttırılmıştı. Bu programlara hem ilkokul programında olan dersler konmuş, hem de onları takviye eden dersler yerleştirilmişti. İstanbul Erkek Muallim Mektebi'nin yüksek kısmının Darülfünun'a bağlanıp, "Yüksek Muallim Mektebi" adını alması kabul edilmişti. Bakan Vasıf Bey, ilköğretimi devletleştirmek arzusunda olduğunu söylemiş, eğitimin aşağı tabakalara inebilmesi için "idare-i hususiye"nin kaldırılmasının şart olduğunu belirtmiştir. İhsan Bey de İngiltere'de ve Amerika'da hükumetlerin ilköğretime çok yardım ettiklerini, Türkiye'de uygulanacak olan bir "Maarif Vergisi"nin halkta eğitim düşmanlığı doğuracağını belirtmiştir. Bu konuşmalar üzerine Heyet-i İlmiye, ilköğretimin İdare-i Hususiye'den ayrılmasını prensip olarak kabul etmiştir. Bakan ayrıca yalnız İlkokul öğretmenlerinin maaşlarının Bakanlık bütçesinden verilmesini kabul ettiklerini, ama kuruluş ve diğer ayrıntı harcamaların yörelere bırakılması gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca bu toplantıda ilköğretim programı da yapılmış ve ilkokullarda haftalık ders saatinin 26 saat olması kabul edilmiştir. Liselerin üst sınıfları için yarışma usulü kitap yazdırılmaması, bu sınıfların ders kitaplarının uzmanlara yazdırılması veya tercüme ettirilmesi kararlaştırılmıştır. Ortaokul ve ilkokulların ders kitapları yarışma usulü ile yazdırılacaktır. İlköğretimde kitapsız yapılacak dersler için rehberler yayınlanacaktır. Birinci Heyet-i İlmiye gibi, İkinci Heyet-i İlmiye de bir çok eleştiri, itiraz ve dedikodulara neden olmuştur. Bu eleştiriler içinde bazı ciddi olanlar da vardır. Bunlar, İkinci Heyet-i İlmiyenin hazırladığı programlarının, İkinci Meşrutiyet devrindekiler gibi Fransızca'dan tercüme olduğunu, kendi benliğimizden bir şey katılmadığını ileri sürmüşlerdir. Bu programlar, çok aceleye getirilmiştir. Sekiz-on günlük bir süre içinde, dışarıya hiç bir şey sızdırılmadan, gizli olarak yapılmıştır. Oysa okul programları anketlerle, mesleki ögütlerin toplantılarıyla, basındaki tartışmalarıyla beraber, uzun sürede hazırlanır. Yeni programlar birçok yönlerden eleştirilmiştir. İlkokul programlarında eskiye göre Kur'an-ı Kerim ve Malumat-ı Diniyye ihmal edilmiştir. Türkçe Dilbilgisi hemen hemen kaldırılmış gibidir; aynen ortaokul birinci ve ikinci sınıfa aktarılmıştır. Dördüncü ve beşinci sınıftaki "Hukuki ve Vatani Malumat" dersini okutacak öğretmenleri bulmak bir sorun olacaktır. Resim programında bazı gariplikler vardır; birinci sınıfa "Hayali Resim" konmuştur. İsmayıl Hakkı Bey'in yaptığı "El İşi" dersi, çok yönlü ve uygulanamaz bulunmuştur. Bunun için hiç bir araç-gereç bulunmadığı iddia edilmiştir. İkinci Heyet-i İlmiye'de eski Tarih programı ilga edilmiş, yenisi tam olarak belirlenmemiştir. İkinci Heyet-i İlmiye, önemli oranda, Bakanlığın daha önce hazırladığı veya tasarladığı projelerin onaylama yeri olmuştur. Bakan, daha önce yaptığı konuşmalarda, Cumhuriyetin, okullarda yeni programları ve yeni ders kitapları hazırlamayı gerektirdiğini belirterek şöyle diyordu: "Eski zihniyetlere göre yazılmış eser ve kitapların, Türkiye Cumhuriyeti'nin mekteplerinde artık yerleri kalmamıştır." Yeni ders kitapları, cumhuriyet ülküsüne ve ruhuna, çağdaş gelişmelere göre hazırlanacaktı. Lise programını, Bakanlık, Heyet toplantısından daha önce hazırlamaya başlamıştı. Lise öğretiminin de 11 yıl olması daha önceden kararlaştırılmıştı. Bu da toplantıda 5+6 şeklinde aynen kabul edildi. 2.4.2. Üçüncü Heyet-i İlmiye Toplantısı 26 Aralık 1925- Ocak 1926 tarihleri arasında Maarif Vekili Necati Bey başkanlığında, Bakanlık ileri gelenlerinden, önemli liselerin müdürlerinden ve müfettişlerden oluşan 19 kişilik bir heyet halinde toplanmıştır. 12 oturum olarak yapılan toplantılarda, şu konular görüşülmüştür: - Devlet ve vilayet bütçelerinden maarife ayrılan paraları en verimli bir şekilde kullanmak; - Okulları, okumak için başvuran bütün çocukları alabilecek şekilde genişletecek önlemleri almak; - Liselerin azaltılması, belirli merkezlerde liseler yapılması ve yavaş yavaş çoğaltılması; - Öğretmen okulları ve meslek okullarının belirli merkezlerde toplanması ve kuvvetlendirilmesi; - Yatısız ortaokullarda karma eğitim yaptırılması; - Stajyer öğretmenlere verilecek meslek eğitimi; - Öğretmenlerin terfileri için yasal temeller konulması; - Eğitim ve öğretim işleriyle meşgul olacak bir "Milli Talim ve Terbiye Dairesi" kurmak. Sayıları gittikçe azalan üyelerin katılmasıyla toplanan Heyet-i İlmiyeler, fonksiyonlarını, 22 Mart 1926'da çıkan Maarif Teşkilatı Kanunu'nun kurduğu "Milli Talim ve Terbiye Dairesi"ne bırakmışlar ve bir daha toplanamamışlardır. Çünkü artık onların görevlerini -Milli Eğitim şuraları toplanıncaya kadar- bu Daire yapmıştır. Eğitim ve öğretim işleri, yönetmeliklerin yapılması, eğitim yasalarının hazırlanması, programlar, okul kitaplarını yazdırmak ve seçmek görevleri, bu Heyetçe yapılmıştır.

Gene bu sırada "İstanbul Muallimler Cemiyeti Kongresi"nde yönetmelik görüşmeleri yapılırken, derneğin amacının "Terbiye ve tedrisatta nesl-i atinin asri irfan ve milli mefkure ile mücehhez, dindar, vatanperver, cumhuriyetci" çocuklar yetiştirmektir, görüşüne Sadrettin Celal Bey'in, "Dindar ve vatanperver" kelimelerinin çıkartılması şeklindeki önerisi, bütün Türkiye'de ilköğretimin amaçlarının tartışılmasına yol açtı. S. Celal Bey, Türkiye'nin laik bir ülke olduğunu, oysa bazı öğretmenlerin geleneklere ve hurafelere sıkıca bağlı olduğunu; vatanperver tabirinin belirsiz olduğunu, her görüşten kişinin vatanperver olabileceğini, dindar kelimesinin ise çok tehlikeli olduğunu, laik bir ülkede dini eğitimle okulun değil ailenin meşgul olmasını ve bu eğitimin yalnız aileye bırakılmasını vs.. örneriyordu. Bu önerge büyük gürültülere yol açmış, S. Cela1 Bey'in komünizm propagandası yaptığı belirtilmiştir. Bu tartışmalarırı yapıldığı sırada İzmir'de bir konuşma yapan Maarif Vekili, konuşmasını tamamen ilköğretime ayırarak, şöyle diyordu. "Ben, Maarif Vekili sıfatıyla tamamen kaniim ki, Türkiye'de ilk tedrisat yoktur. Halbuki Türkiye istikbalinin en kuvvetli mesnedi ilk tedrisattır." Türkiye'nin 3.200 ilkokul ve 5.600 ilkokul öğretmeni bulunduğunu, ayrıca 70.000 de öğretmen açığı bulunduğunu bildiren Bakan, şöyle devam ediyordu: "Bir terbiye mes'elesi olan ilk tedrisat, bir nazariyeye kapılarak muhalif reylere terk edilemez. Bunu men edeceğiz. Herhangi bir şahıs, Maarif Vekaletine bu hususta müdahale hakkına malik değildir." Bakan bu görüşünü, ilköğretimin halka terkedilmesi tekliflerine karşı söylüyordu. Ona göre bizim halkımız cahildir. Ancak halk iyice yetiştirildikten sonra eğitim o halka bırakılabilir. Demokrasiye uyacağız diyerek eğitimde merkezsizliği yerleşirmek olmaz. Tam tersine eğitim-öğretim bir merkezde toplanacaktır. Bilim ve eğitimi devlete bırakmak, demokasiye aykırı değildir. Bakan, ilköğretimi genel idare içine almanın kendisi için bir "iman" olduğunu, gerçi bunu Cumhurbaşkanı'nın bile kabul ettiğini, ama bu sonuca ulaşmazsa, istifa edip öğretmenlerin başına geçeceğini, gene buna uğraşacağını belirtiyordu. Bakan ayınca kendilerinin de en sonra ele alınacak program mes'elesini en başta ele alarak kolay yola kaçtıklarını itiraf ediyordu. Bakanlığın yayınladığı İlk Okullar Müfredat Programı'nda sabah üç, öğleden sonra iki saat olmak üzere 26 saat ders vardı. Pazartesi öğleden sonra eğitsel geziler, Perşembe öğleden sonra ise tatil yapılıyordu. Bir dera saati 40 dakika, ders aralarında 15 dakika teneffüs. vardı. Öğleyin ise iki saat dinlenme vardı. Tüm sınıflarda Kur'an-ı Kerim dersi vardı. Tarih ve Coğrafya dersleri ise üçüncü sınıftan itibaren programda yer almıştı. Cumhuriyet dönemine kadar olan tarih, hikaye tarzında anlatılacaktı. Dördüncü sınıftan itibaren tüfekle nişan alma ve atış bilgileri verilcek, yılda bir kez de poligonda atış yapılacaktı. Erkek ve kız okulları arasında Biçki Dikiş ve nakış dersleri farklı idi. Ayrıca programda, bahçede ve kırda oynanacak çocuk oyunları ayrıntılı olarak tasvir edilmişti. Bakanlık, önceden hazırlatıp Heyet-i İlmiye'ye onaylattırdığı, ilköğretimin, altı yıldan beş yıla indirilmesi kararını da, 1924-1925 öğretim yılından itibaren tartışmalar içinde uygulatmaya başladı. Bakan, mecburi öğretim süresindeki bu azalmayı, yeni kurulacak "Hayat Mektepleri"yle kapatacağına dair söz vermişti. Gerçekten de bu okulların kurulma hazırlıklarına hemen başlanıldı. Öğretim süresinin beş yıl, öğretim dilinin Fransızca olması kararlaştırıldı. Başlangıçta yoğun bir Fransızca dil bilgisi verilecek, sonra da eğitim yavaş yavaş Türkçeden Fransızcaya kaydırılacaktı. Makinist, şoför, elektrikçi, sinemacı, otelci, rehber vs. . yetiştirilecekti. Amaç, çocukların yabancı okullara gitmemesi idi. 1924 Martından itibaren bazı yerlerde kız ve erkek okulları olarak açıldı. Ancak verimli bir çalışma yapamadan, 1928 yılına kadar devam ettiler. O zaman, Cumhuriyet ilkokullarında iki yıllık ve dört yıllık öğretmen okulu mezunları ve ehliyetnameli öğretmenler çalışıyorlardı. Bunların yanı sıra azledilmiş ve emekli olmuş sivil ve askeri memurlarla yedek subaylardan öğretmenlik yapmak isteyenlerle ilgili bir kararname yayınlandı. Bu arada Bakanlığın, Heyet-i İlmiye kararına göre, İlköğretmen Okulunu beş yıla çıkaran tebliğini Maarif Müdürlüklerine göndermesinden sonra; önce İstanbul, sonra Ankara ve diğer yerlerdeki pek çok öğretmen okulu öğrencisi "grev"e başladı. Mevcut 14 öğretmen okulunun hepsinde birden boykot başlaması üzerine Bakanlık, bütün okullara bir genelge göndererek durumun inceleneceğini ve derslere başlanılmasını bildirmiştir. Bakanlığın bu emrine çoğu okullar uymuştur. Emre uymayan Adana'da 70, İstanbul'da 50 ve Ankara'da bütün dördüncü sınıf öğrencileri okuldan atılmıştır. Bakanlık, bu arada, hazırlayıp 1925 yılında çıkardığı Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu'na benzer bir yasa tasarısını, "İlk Tedrisat ve Muallimleri Kanunu Layihası"nı hazırladı, ama yasalaştıramadı. Öğretmenler açısından, 1925 yılında çok hızlı bir şekilde yer değişikleri görülüyor. Öğretmenler göçünün pedagojik sakıncaları üzerinde durulurken, Bakanlık da Eğitim ve okul müdürlüklerine bir genelge göndererek, yasal yollar dışında çarelerle kendi lehlerine terfi ve ilerleme arayanların sicillerine bunun işleneceğini ibtar ediyordu. Kız öğzetmen okulunda bir kız öğrencinin misafir Macar erkekleriyle dans etmesi "Acı bir hakikat" olarak nitelenirken, 500'den fazla ehliyetnameli öğretmen yardımcısı, asil öğretmen olabilmeleri için 80 günlük kurslara alınıyorlardı. 1925 Türkiye'sinde yasalar, ilköğretimi yaygınlaştırma işini vali ve kaymakamlara bırakıyordu. Ama bu görevliler, diğer işleri arasında eğitim çalışmalarına zaman ayıramıyorlar, hatta bazı yerlerde eğitim çatışmalarına neden oluyorlardı. Bakanlık Dahiliye Vekaleti kanalı ile, vali ve kaymakamlıklara gönderdiği genelgede, "Memleketimizin medeni inkişafı için her tedbir, ilk maarif mes'elesine bağlıdır" denilerek, bu hususta görevlilerin dikkati çekiliyordu. 1926 yılında Bakanlık bir yandan öğretmenliği daha mükemmel bir hale getirmek için stajyer öğretmenliği bir düzen altına almak istiyor, İstanbul Erkek öğretmen Okulu'nda yeni bir anlayışla meslek dersleri verilmesine başlanıyordu. Maarif Teşkilatına Dair Kanun, "Maarif hizmetinde asıl olan öğretmenliktir" hükmünü yasaya yerleştiriken, öğretmen okulları sınıflaması getiriyordu. Aynı yıl yayınlanan başka yasalar; öğretmen yetiştirmede vilayetleri de harcamalara ortak yapıyordu. Bu yasal çalışmaların yanı sıra, ilkokul öğretmenleri arasında bir ayıklama yapma yoluna da gidildi. Geçici İlköğretim Yasasına uymayan öğretmenler hakkında 1925 yılından beri çeşitli kovuşturmalar yapılmakta idi. 1926 yılında ise durumları yasalara uymayan ve dışardan ilk okul öğretmeni olmak isteyenlerle ilgili bir yasa çıkarıldı. Mevcut öğretmen ve yardımcılarının hizmet-içi eğitimleri için "B-Kursu", dışardan öğretmenlik mesleğine girmek isteyenlere meslek dersleri vermek için de "A-Kursları" açıldı. Bunların yanı sıra, çok büyük olan ilkokul öğretmeni açığını kapatmak için de ortaokullar üzerinde pedagoji sınıfları kurulması düşünüldü. İlk defa Türkiye'de uygulandığı söylenen iki yıllık bu sınıflar; bazı okullarda denendikten sonra kaldırıldı. Bu arada çocukları hayata hazırlamak amacıyla ilkokullardaki "Grup usulü" kaldırılıyor; kitap öğretimi geri plana çekiliyor, kitaplardan nazari bilgiler çıkarılıyor, her şey hayatta uygulanacak şekilde anlatılıyordu. İstanbul öğretmenlerine Bakanlığın yeni politikasını izah eden Maarif Müsteşarı yardımcısı Emin Bey, yeni teşkilat uyarınca 1927 yılında eşya, muhasebat vs.. derslerinin birleştirileceğini, okutulacak bütün derslerin ülkeye ve vatana ait görevleri gereği gibi anlatmak esasına göre düzenleneceğini açıklıyordu. Eğitim inkılapları döneminin ilköğretimdeki son bir önemli çalışması, Talim ve Teıbiye Heyeti'nin altı ay çalışarak hazırladığı yeni ilkokul programıdır. Daha önceleri, Bakanlığın komisyonlara hazırlattığı programları artık Bakanlığın yeni bir örgütü olan Talim ve Terbiye Dairesi yapıyordu. Bu Daire, daha önce hazırlanan ilkokul programının kısa bir sürede hazırlandığını ve üyelerinin karışıklığı yüzünden mahzurlu olarak çıktığını belirterek; Cumhuriyet prensiplerine göre yeni öğretim metodlarıyla, Fransız, Rus, İtalyan, Yunan, Bulgar, Alman vs.. uluslarının ilköğretim programlarından yararlanarak bir ilkokul programı hazırlamıştı. Bu yeni ilkokul programının bir öncekinden farkları şunlardı: Eski programlarda dersler yalnız saat olarak gösteriliyordu. Yeni program, ders saatlerinin yanı sıra müfredatları da vermişti. Derslerin amaçları ve içerikleri, dersler arasındaki bağıntılar ayrıntılı olarak anlatılmıştı. İlk üç yıl çocuklara verilecek bilgiler "Hayat Bilgisi" adı altında "Toplu öğretim" prensiplerine göre verilecekti. Tarih, Din ve Yurtbilgisi dersleri çağdaş ihtiyaçlara göre hazırlanmıştı. Ayrıca her dersin öğretimi için rehberler de hazırlanıyordu.

2.2. EĞİTİM BAKANLIĞI ÖRGÜTÜ TBMM hükumetleri döneminde kurulan bakanlık örgütleri çok basit bir yapıda idi ve savaşı kazanmış, inkılaplar yapmaya başlamış Cumhuriyet hükumetleri döneminde eski yasalar ve örgütlerle bu işin başarılamayacağı açıkça görülüyordu. Bu nedenle Vasıf Bey'in, bakanlığı sırasında bir Genel Eğitim Yasası hazırlamak için bakanlıkta çeşitli komiayonlar kurulmuş ve bu komisyonların kendi alanlarıyla ilgili olarak hazırlayacakları yasa parçalarını toplayıp genel bir değerlendirmeden sonra Bakanlığa sunacak -Darülfünun Emini İsmayil Hakkı Bey başkanlığında- altı kişilik bir de ortak komisyon kurulmuştur. 1924 Ağustosu sonlarında çalışmalarını bitiren bu komisyonların hazırladığı tasarıya göre, ilköğretim alanında altı yıllık genel eğitim ve öğretim veren "Halk Mektepleri" ile bir yıl teorik ve uygulamalı eğitim veren "İtmam Sınıfları" olacaktı. Tasarı öğretim mecburiyetini yıllarla ifade etmiyordu. Eğer hükumet bir yerde gerekli ilköğretim şartlarını hazırlarsa, orada eğitim mecburiyeti konulacaktı. "İtmam, hirfet ve idadi mektepleri" de ilköğretim grubu içinde bulunacaktı. Yasa tasarısına göre ilköğretim harcamaları yerel bütçelere yüklenmişti; ama ilköğretim bütçesi esaslarının daha ayrıntılı ve sağlam olarak, belirlenmesi için ayrı bir komisyon kurulmuştu. Yasada ortaöğretim bir bütün olarak kabul edilmişti. Lise ve ortaokul yılları ayrılmamıştı. İlköğretmen okulları, Sanayi, Ticaret ve Ziraat okulları da ortaöğretim grubu içinde düşünülüyordu. Komisyon, yasa taslağının müzeler, Sanayi-i Nefise Mektebi, Konservatuvar, Türkiyat Enstitüsü, Sanayi-i Nefise Akademisi ve Maarif mıntıkalarıyla ilgili bölümlerini tamamlamıştı. Ta 1923'ten itibaren Türk eğitim örgütünde tartışılan Maarif Mıntıkaları,1924 yasa tasarısında da yer almış ve nihayet 1926 yasası ile uygulamaya geçmişti. 1924 tasarısına göre ülkenin "Maarif Mıntıkaları"na ayrılması, o yörenin eğitimce gelişme, teftiş ve denetlenmesini daha kolaylaştırılması için yapılıyordu. Tasarıdaki örgüt, Şema 1'de olduğu gibi idi. Bakanlığın, İstanbul'da bir komisyona hazırlatıp kendisinin de bazı değişiklikler yaptıktan sonra son şeklini verdiği bu yasa tasarısı, Başbakanlığa sunuldu. Meclis açılıncaya kadar bu tasarının kamuoyunda tartışmaları da yapıldı. Ancak Vasıf Bey'in bakanlıktan ayrılması üzerine, olduğu gibi kaldı. Hamdullah Suphi Bey'in bakanlığı sırasında ise bu tasarı hiç ele alınmadığı gibi, merkez örgütteki Hars Müdürlüğü biraz takviye edildi, bir Irk Müzesi kurmak için Macar uzman Dr. Mey Saruş getirildi ve Bakanlıktaki birkaç genel müdürün yanına yardımcı müdürler verildi. Necati Bey, 1925 sonunda Bakanlık görevine başladığında programlar, eğitim sistemleri, öğretim yöntemleri gibi çok önemli eğitim işlerini daha bol bir zaman içinde incelemeyi uygun bularak; eğitim örgütünün en kusurlu ve aksak yerlerini araştırmayı uygun gördüğünü belirtmişti. Necati Bey, bakan olduğunda Bakanlık örgütü ilköğretim, ortaöğretim, Hars, İhsaiyat, Özlük İşleri Müdürlükleriyle, Özel Kalem, Teftiş, Telif ve Tercüme Kurulları ve Müsteşarlıktan oluşuyordu. Darülfünun, yüksek okullar, matbaa ve rasathane gibi kurumlara da Müsteşarlık bakıyordu. Necati Bey, bakan olduktan sonra ilk iş olarak bir "Heyet-i İlmiye" toplamış, bu kurulun bütün toplantılarına kendisi de katılarak geceli gündüzlü çalışmalarla yeni bir Maarif-i Umumiyye Kanunu tasarısı hazırlamıştır (Bize göre, 1924 yılında Vasıf Bey'in hazırlattığı yasa tasarısı üzerinde çalışılmıştır). Bakanlığın tasarısı 24-28 Ocak tarihleri arasında Bakanlar Kurulu'nda görüşülerek onaylanmış ve Şubat başlarında da Meclis komisyonlarında görüşülmeye başlanmıştır. 20 Mart 1926'da kesinleşen bu yasaya göre: Eğitim Bakanlığı bünyesinde iki bilimsel kurul kuıulacaktı. Birisi dil ve diğer bilimsel sorunlarla uğraşacak "Dil Heyeti"; diğeri de eğitim-öğretim işleriyle uğraşacak "Talim ve Terbiye Dairesi". Bu dairede en fazla on uzman bulunacaktı (madde 1,2). Türkiye, eğitim örgütü bakımından bölgelere ayrılmıştı. Bir veya birkaç ilden meydana gelen her "Maarif Mıntıkası"nda bir "Maarif Emini" bulunacaktı, Maarif Emini, bölgelerindeki ilkokul öğretmenlerini, ilköğretim müfettişlerini ve diğer eğitim dairelerinde çalışan memur ve görevlileri atayabilecekler ve Bakanlık emrine alacaklardı. Bölgelerindeki ortaöğretim kurumlarını da denetleyeceklerdi (madde 19,20). Necati Bey, Bakanlığın her türlü çalışmalarında J. Dewey raporundan büyük ölçüde etkilenmiştir. Bakanlık merkez örgütünde de, Bakanlığı bir bürokrasi makinesi olmaktan kurtararak düşünce ve esin kaynağı durumuna sokmak için, örgütü, yetkili eğitimciler ile pekiştirmek istemiş ve ilköğretim müdürlüklerinde "şube müdürlükleri" kurmuuştur. 1926 bütçe kanunu ile Mektep Hıfzıssıhha Dairesi, İnşaat Dairesi, Mektep Levazım ve Alat-ı Dersiye Dairesi ve Milli Talim ve Terbiye Dairesi'ni kuruyor; Telif ve Tercüme Heyetini ise kaldırıyordu. 1926 yasasının öngördüğü Türk Dili Heyeti 1927 yılında kuruluyor, 1928'de ise Mesleki Tedrisat Genel Müdürlüğü yüksek öğretimle ortak bir biçimde örgütleniyor, Latin Harfleri Heyeti kuruluyor ve Hars Dairesi ise kaldırılıyordu. Necati Bey, okul doktorluğu ve Talim ve Terbiye Dairesini kurarken, de Dewey Raporu'na dayanıyordu. Özellikle bu son daireden büyük ümidi vardı. Bakanların değişmesiyle değişmeyecek bir eğitim programını uzun incelemelerden sonra bu kurulun hazırlayacağına inanıyordu. Fransa ve Bulgaristan'daki gibi bu kurulun, genel eğitim soruıılarını çözeceğini, okul program ve kitaplarını hazırlayacağını, dışardan gelen basını denetleyeceğini vs.. söylüyordu. Necati Bey, 1926 yılında Talim ve Terbiye Dairesinin yönetmeliğini de çıkarmıştır. Bu yönetmelikte, dairenin 16 öbeğe ayrılan görev alanları belirlenmiş, her öğretim derecesindeki bütün düzenlemelerin yanı sıra yabancı dillerden çeviriler ve yayın çalışmaları da bu dairenin görevleri arasına konulmuştu. Ayrıca verilen görevler oranında dairenin yetkileri de arttırılmış; burada verilen kararları Bakanlar Kurulu'nun uygulayacağı, bir anlaşmazlık halinde ise, konunun o yılki "Maarif Şurası"nda halledilmesi kararlaştırılmıştı (madde 16). Bu maddede sözü geçen Maarif Şurası için de aynı yıl bir yönetmelik hazırlanmış, şuranın görevleri ve üyelerinin nasıl seçileceği burada gösterilmişti. Bu yönetmeliğe göre, Talim ve Terbiye Dairesinin veya Bakanlığın gerekli gördüğü hususları görüşmek üzere, bu şura toplanabilecekti. Ancak bu şura -1933 yılında yasalaşmış bile olmasına rağmen- Atatürk döneminde hiç toplanamadı. Ama Talim ve Terbiye Dairesi, Necati Bey zamanında gayet verimli çalışmalar yapmıştır. Necati Bey'in eğitim örgütünün en karakteristik kuruluşlarından bir diğeri de Maarif Eminlikleridir. J. Dewey, Raporunda, genel eğitim ve öğretimi henüz bulunmayan, yalnız kağıt üzerinde değil, halkta genel ve zorunlu eğitimin gelişmesini amaç edinen, birçok yerleri henüz öğretim yüzü görmeyen, öğretmen ihtiyacı bulunan bir ülkede, Eğitim Bakanlığı yönetimi ele almalıdır, diyordu. Buradan hareket eden Bakan, genel eğitim ve kültür ihtiyacını kaışılayacak bir Bakanlığın bütün yetki ve araçlarını hakkıyla elinde bulundurması gerektiğini belirtmektedir. Ama o zaman, Tevhid-i tedrisat yasasına rağmen, Bakanlığın yetkileri çeşitli ellere paylaştırılmış durumda bulunuyordu. İlköğretimin yaygınlaştırılması işi Valilerin yetkisine bırakılmıştı. Bakanlık, bu nedenle, bir veya daha çok valilikleri birleştirerek bir eğitim bölgesi yapmaya ve o bölgenin bütün eğitim öğretim işlerini, Bakanlığa bağlı bir "Maarif Emini"nin yönetimine vermeyi kararlaştırıyordu. Yani bu, Bakanlığın eğitimi merkezileştirme yolundaki çalışmalarından bir idi. Bakanlık bu düşünce ve 1926 Teşkilat yasası ile Türkiye'yi şu Maarif Mıntıkalarına ayırdı: Ankara, İstanbul, İzmir, Edirne, Konya, Antalya, Adana, Sivas, Trabzon; Erzurum, Elazığ (1928'de kalktı, yerine Kastamonu bir maarif mıntıkası oldu), Van (1928'de kalktı, yerine Diyarbakır geçti) ve Gaziantep (1928'de kaldırıldı). Yasaya böre ilk ve ortaöğretim kurumları ile sanat okulları, Maarif Eminlerine bağlı idi. Gerçekten Eminler bazı bölgelerde eğitim işlerini toplamışlar, Bakanlığı gereksiz ve ikinci derecede işlerden kurtarmılardır. Bunların dışında, eğitimde uzman kişi ve kurulların fikrinden faydalanma, eğitim inkılapları döneminin en önemli karakteristiklerinden biri olmuştur. Vasıf Bey gibi Necati Bey de bakanlık görevine başlar başlamaz, komisyonlar kurularak çalışmaları yürütmüştür. Bu çalışmalar kısaca şöyle özetlenebilir: 1926 yılında Bakanlıkta üç komisyon, çalışmalarını sürdürüyordu. Bunlardan "Program Encümeni" ilkokul dersleri, kitapları ve öğretmenlere verilecek didaktik rehberler üzerinde çalışıyordu. İsviçre, Sovyetler Birliği, Fransa, Almanya, İngiltere, İtalya ve Amerika Birleşik Devletleri ilkokul pregramları Türkçeye çevrilmiş, ayrıca Türk eğitiminin 1858 den beri geçirdiği evreler bir şema halinde hazırlanmıştı. Bu komisyon Terbiye-i Umumiyye Dairesi'ne rapor verecek, bu daire de iki ay içinde okul programlarını ve kitaplarını hazırlayacaktı. Sanayi-i Nefise Encümeni, Güzel Sanatlar Yüksek Komisyonu, Sanayi-i Nefise Mektebi yönetmeliği, müzeler vs. üzerinde çalışıyordu. Ama bu komisyonun çalışmaları uzun süre sonuçlanmadan kalmıştır. Binaları Tetkik Komisyonu, okul binalarını inceleyip fotoğraf ve planlarını topluyordu. Daha sonra Bakanlık da bu konuda bir idari birim kurmuştur. Bakanlıkta daha sonra bir de Terbiye-i Bedeniye Encümeni kurulmuştur. Bunların dışında öğretmen okullarının yapımına illerin katılması, okul kitaplarının basın ve satımı, parasız öğretim, basılı eserleri derleme vs.. gibi birçok yasayı da hazırlayıp Meclis'ten geçirmiştir.

2.5. KARMA EĞİTİM İlköğretim düzeyinin üstünde karma eğitim, Türk eğitim tarihinde uzun zaman söz konusu olmamıştır. Zaten yakın zamanlara kadar kadınlar, ilköğretim üstü düzeydeki okullara gidemiyorlardı. Daha sonra da, kurulan Batı tipi okullar erkekler ve kızlar için ayrı ayrı yapılıyordu. Kız idadisi, kız rüştiyesi, kız sultanisi , Darülfünun-u İnas gibi kızlara mahsus okullar vardı. Kızlarla erkeklerin karma olarak, bir arada eğitim görmeleri yasaktı. Daha önce Darülfünun'da kız öğrenciler, boykotlu ve oldu-bittili hareketleri sonucunda, erkeklerle aynı anfilerde ders görmeye başlamışlardı. Bu da o zaman bir karma eğitim tartışması başlatmıştı. Ama ortaöğretim düzeyinde kızların ve erkeklerin okul ve sınıfları hala ayrı ayrı idi. 1924 yılında, Tekirdağı'nda Kız Lisesi bulunmaması dolayısıyla, kızların erkek lisesine kaydolmak istemeleri, Türk eğitiminde kızlarla erkeklerin beraber okumaları sorununu gündeme getirmiştir. Okul müdürü, bu sorunu nasıl çözeceğini Bakanlığa sormuş, Bakanlık da bir yandan konuyu "yatılı olmayan liselerde karma eğitimin öğretim, sosyoloji, psikoloji ve ahlak açılarından yararı" yönünden bilimsel bir soruşturmaya tabi tutmuş, bir yandan da bu hususta kamuoyu oluşturmaya başlamıştır. Ama bundan çok önceleri, Mart 1924 başlarında Maarif Vekili, kadın ve erkek için ayrı eğitim düşünmediğini belirterek şöyle diyordu: "Türkiye'nin kız çocukları, erkek çocuklarıyla beraber aynı terbiye ve tedris programını takip edecektir." Bakanlık müsteşarı Köprülüzade M. Fuat Bey, yüksek öğretimde karma eğitimin halledildiğini, ilköğretimde de karma olabileceğini, ama ortaöğretimde karma eğitimin mahzurlu olduğunu savunmuştur. Ortaöğretim düzeyinde karma eğitimin Avrupa'da bile kabul edilmediğini belirtmiştir. Darülfünun Emini İsmayıl Hakkı Bey ise "coéducation" in akıl ve mantık ile, fizyoloji ve psikoloji ile çözümlenemeyeceğini; bunun, bir milletin tarihi, sosyal bünyesi ve uygarlığı ile ilgili bir ahlak olayı olduğunu belirtmiştir. İsmayıl Hakkı Bey, karma eğitimin ilkokuldaki sabilerin karıştırılması demek olmadığını; şahsiyet ve karakter dönemindeki, meslek ve uzmanlaşma çağındaki kız ve erkek öğrencilerin aynı eğitim ve öğretim yöntemleriyle, aynı kurumlar içinde ortak eğitimi olduğunu vurgulamaktaydı. Bu anlamda karma eğitim, 1871'den sonra Amerika Birleşik Devletlerinde ortaya çıkmıştır. Daha sonra Avrupa'nın protestan ülkelerinde de uygulanmaya başlanmıştır. Karma eğitimi feminizm ve kadın-erkek eşitliği hareketi teşvik etmiştir. Bilinçli insanların karma eğitimi, Türkiye'de ilkönce üniversite düzeyinde gerçekleştirilmişti. Ortaöğretim kademesinde karma eğitim kararını ise hükumet adamları verecekti. Ama Türk inkılabı "ani ve iradi biz inkılap" olduğu için, bu kararı da birden vermek gerekti. Hükumet de 1924 Ağustosunda, ilkokul eğitiminin karma olmasını; kızların erkek okullarına, erkeklerin de kız okullarına kaydolabilecekleri kararını aldı. Cumhurbaşkanı "Gazi Paşa" da, 28 Ağustos 1924'te Öğretmenler Kongresi dolayısıyla Maarif Vekili Vasıf Bey'in verdiği yemekte yaptığı konuşmada, şöyle diyordu: "Erkek ve kız çocuklarımızın, aynı suretle, bütün tahsil derecelerindeki talim ve terbiyelerinin ameli olması mühimdir. Memleket evladı, her tahsil derecesinde iktisadi hayatta amil, müessir ve muvaffak olacak surette techiz olunmalıdır." 1925 sonları ile 1926 başlarında toplanan Üçüncü Heyet-i İlmiye'de yatısız ortaokullarda öğretimin karma olarak yapılması görüşülmüş ve kabul edilmişti. Bu şekilde Türkiye'deki ortaöğretim kademesindeki okullar karma olmaya başladılar. Önce, 1927-1928 öğretim yılından itibaren erkek ve kız ortaokullarının yanında, karma ortaokullar kurulmaya veya bazı ortaokullar karma hale getirilmeye başlanmıştır. Giderek tek başına kız ve erkek ortaokullarının sayısı oldukça azalmıştır. Liseler için de, karma eğitime ancak 1934-1935 öğretim yılından itibaren geçilebilmiş, tek lisesi olan yerlerdeki 19 lisede karma öğretime başlanılmıştır. 2.6. 1924-1928 DÖNEMİNDE ÖĞRETİM KADEMELERİNİN SORUN VE GELİŞİMLERİ 2.6.1. İlköğretim ve İlkokul Öğretmenliği 2.6.1.1. Genel İlkeler 8 Nisan 1923'te kabul edilen bir yasa ile, erkek ve kız öğretmen okullarıyla bütün ortaöğretim kurumlarının maaşları ve harcamaları 1923 Eylulünden itibaren Bakanlık bütçesinden ödenmeye başlanmıştı. Böylece Ankara hükumetlerinin dört yıldır uğraştığı en önemli sorunlardan biri çözülmüş oldu. Ama ilkokul öğretmenlerinin maaşı sorunu, Eğitim inkılapları döneminde de çözümlenmeden devam etti. Maarif Vekili Vasıf Bey, Muallimler Derneği'nin öğretim yılı sonu dolayısıyla verdiği çayda yaptığı konuşmada, "hükumetin muntazam ve kat'i bir ilk tedrisat siyaseti takip ettiğini" söyleyerek, ilk öğretimin bugünkü kötü durumdan kurtulmasının ancak harcamaların genel bütçeye aktarılarak mümkün olabileceğini, Bakanlar Kurulu ve Meclis çoğunluğunun da bunu istediğini; Meclis'e sunulacak "Maarif-i Umumiyye Kanunu" tasarısında da bunun yer aldığını belirtiyordu. Bakanlık bu arada gerek Öğretmen okulu çıkışlı, gerekse ehliyetnameli öğretmenleri belirli kurslara ve sınavlara alma çalışmaları da yapıyordu. Başbakan İsmet Paşa da, Manisa'da söylediği büyük nutukta ilköğretime de değiniyordu. Hükumet, ilköğretimin zayıf durumunu incelemeye layık görmüştü. Tecrübeler ilköğretim konusunda o zamana kadar alınan tedbirlerin yeterli olmadığını göstermişti. Hükumetin karşısında ilkokul binası ve öğretmen yetiştirme sorunu vardı. Ama Devlet, içinde bulunduğu zorlukları biliyordu ve beş-on yıl, daha esaslı bir eğitim politikası izlenilmeliydi. Ama o zaman ilköğretimin en önemli sorunu, ilkokul öğretmenlerinin İdare-i Hususiye'ye bağlı olmaları sorunu idi. Bu, bazılarınca "merkeziyet - adem-i merkeziyet" tartışması haline getiriliyordu.

ATATÜRK DEVRİ TÜRK EĞİTİMİ GİRİŞ Osmanlı Devleti, Selçuklu ve diğer Türk-İslam devletlerinin gelenek ve töreleri doğrultusunda bir doğu devleti olarak kurulmuştu. Gerçi o sırada Avrupa devletleri de gerek ruh gerek devlet örgütü olarak doğu devletlerinin özelliklerini gösteriyordu. Ama daha sonra, Avrupa her yönden modernleşmeye, ilerlemeye başladı; Osmanlı Devleti ise, Batı ile ilişkilerini her zaman sınırlı düzeyde tutarak önce bir durgunluk dönemine girdi, sonra ulaştığı düzeyi de koruyamayarak adım adım gerilemeye başladı. Devlet örgütü zamana uyamadığı için, ülke üzerindeki denetimini yitirdi. Ekonomik yapı çözüldü, eğitim sistemi ve askeri düzen bozuldu. Bu durum karşısında Batının desteğini istemek, onu taklit etmek hususunda oldukça uzun süren tereddütler de; sürekli askeri yenilgiler ve toprak kayıplarıyla, ekonominin ve maliyenin devlet sistemini taşıyamayacak duruma gelmesi ile ortadan kalktı. Rusya'nın büyük ilerleyişi ve Batılıların ticaret ve sömürü yollarını kesme tehlikesi karşısında Avrupa devletleri, her zaman rahatça sömürebilecekleri Osmanlıyı ayakta tutma önlemleri almaya başladılar. Gerek Osmanlıların istemeleri gerek Batı ülkelerinin zorlamaları ve gerekse Avrupa'daki çalkantılardan dolayı, Osmanlı Devleti'ne sığınan Batılı subayların çalışmalarıyla Osmanlılar önce askeri alandan başlayarak, geleneksel doğu sistemini terketmeye başladılar. Askeri sistemin arkasından başkentteki devlet bürokrasisi ve taşradaki yönetim düzenini Avrupa örneğine göre kurmaya başladılar. Bu yeni yönetim bürokrasisinin memurlarını yetiştirmek amacıyla da, medreselerin dışında mektepler kurmaya başlanıldı. Yeni sistemin yetiştirdiği aydınlar ve Avrupa devletlerinin baskıları, Osmanlı yönetim biçimini de tartışmalı bir hale soktu. Tanzimat, Birinci ve İkinci Meşrutiyet hareketleri, bu yönde alınan önemli mesafeleri gösterir. Batı örneğine göre kurulan sistem, Osmanlı Devletine birçok aydın eleman kazandırdı. Gerçi İmparatorluğun dağılması önlenemedi ama, Osmanlı mekteplerinde yetişen aydınlar çok sağlam bir Cumhuriyet kurdular. Osmanlı mektepleri belki çağdaş bir teknoloji veremediler ama çok yüksek bir idealizm, çok sağlam bir yurtseverlik verdiler. Daha Osmanlı Devleti yaşarken, Osmanlı sisteminin -hepsi de çürümüş olan- bütün kurumları Batılılaştırılmak istendi. Ama her zaman ıslahattan yana olan, kesin değiştirmeye, inkılaba yanaşmayan Osmanlı yöneticileri yüzünden, bu konular hep tartışma düzeyinde kaldı. XVIII. yüzyılın sonlarında başlayan Osmanlı Batılılaşması, Osmanlı Devleti için her şeyin bittiği bir anda yeni Türk devletini, Türkiye Cumhuriyetini ortaya çıkardı. Tanzimattan beri tartışılan, meşrutiyet aşamasından geçen yönetim, en çağdaş yönetim biçimi olan "cumhuriyet"te karar kıldı. Yeniçeri Ocağı'nı kapatıp medreseleri kapatmaya cesaret edemeyen Osmanlı yönetimlerinin zıddına, yeni Türk yöneticileri medreseleri, tekke ve zaviyeleri derhal ve hiçbir pürüz bırakmayacak şekilde kapatmışlar; Osmanlıların devamlı acizlik gösterdikleri yabancı ve azınlık okullarına karşı açık ve kararlı bir Devlet politikası izleyerek, duruma hakim olmuşlardır. 60-70 yıldır tartışılıp bir sonuca ulaştırılamayan yazı sorununu, bir halk inkılabı biçiminde kesin çözüme ulaştırmışlardır. Osmanlı Darülfünunu'nu kapatarak modern Avrupa üniversitelerinin örneklerini kurmuşlardır. Yeni devlet zamanında Türkiye'nin Batılılaşması büyük ölçüde tamamlanmıştır. Bu Batılılaşmada, -daha belki de pek çok yıllar sürecek- Batılılaşmayı bu kısa zamana sığdıran Atatürk, en büyük etkendir. Bu eser, yeni Türk devletinin eğitim sisteminin, Atatürk döneminde inkılaplar biçiminde kuruluşunu anlatmaya çalışmaktadır. Eser hazırlanırken, bugün piyasada bulunan ve eğitimle ilgilenen herkesin bildiği çok değerli bazı eserlerden yeni bir kompozisyon yapma yolun gidilmemiş, hatta bundan dikkatle kaçınılmıştır. Öteden beri çalışmakta olduğumuz Türk eğitim sisteminin Batılılaşması döneminin devamı olarak, Türkiye Cumhuriyeti dönemindeki eğitim hareketlerini de en ince noktalarına kadar araştırmaya devam ediyoruz. O devirlerin eğitim hareketlerini, o dönemin, genel ve mesleki basın organlarından, Meclis tutanaklarından hatta imkan bulunursa arşiv kayıt ve belgelerinden takip etmeye çalışıyoruz. Bu arada değerli eğitimcilerin anıları, gerek makale gerekse kitap tarzında yaşlı ve genç eğitimcilerin derleme ve değerlendirmeleri çalışmalarımızın vazgeçilmez kaynaklarıdır. Atatürk devrinde Türk eğitimini incelerken de aynı şekilde davranılmıştır. Maalesef Cumhuriyet dönemi arşivi açılmadığı gibi, Birinci Dünya Savaşından itibaren Osmanlı arşivleri bile çoğu araştırıcılara kapalıdır. Bu nedenle Osmanlı döneminde olduğu gibi Cumhuriyet döneminde de en büyük araştırma kaynağımız basın olmuştur. CUMHURİYET EĞİTİMİNİN HAZIRLIK DÖNEMİ (1920-1923) TBMM kurulduktan hemen sonra, Anadolu'da çeşitli işleri yürütecek komisyonlar teşkil edilmesine başlanılıyor. Daha sonra 1924'te çözümlenecek tartışmaların ilki, bu sırada Eğitim Komisyonu kurulurken ortaya çıkıyor. Mecliste bir grup milletvekili, eğitim işlerini ve programlarını Umur-i Şeriye ve Evkaf Encümeni'nin yürütmesini istiyorlar. Başka bir grup milletvekili ise şeriye ile eğitimin birbirine karıştırılmaması gerektiği üzerinde ısrarla duruyorlar. Sonunda Hamdullah Suphi Bey'in başkanlığında, içlerinde Necati Bey'in bulunduğu 12 kişilik "Maarif Encümeni" kuruluyor. 1.1. RIZA NUR BEYİN BAKANLIĞI: 1920 Mayıs ayı başlarında, TBMM'nin ilk Maarif Vekilliğine Rıza Nur Bey, Meclisçe seçiliyor. Böylece Anadolu eğitimi ile uğraşan biri İstanbul'da "Maarif-i Umumiyye Nezareti", diğeri Ankara'da "Maarif Vekaleti" olmak üzere, iki idari teşkilat mevcut oluyor. Her iki yönetim de öğretmenleri kendi yanma çekmek istiyor. Özellikle Maarif Vekaleti bu yönde önemli çabalar harcıyor. 1.1.1. İlköğretim ve Özel İdarelerden Maaş Alan Öğretmenlerin Maaşı Sorunu Bazı okulların öğretmenlerinin maaşı, eskiden beri "Muhasebe-i Hususiye" adlı, her vilayetin özel bütçesinden verilirdi. İdare-i Hususiye-i Vilayet Kanunu'na göre, her vilayetin tahsildarları halktan vergi toplarlar ve kendi sınırları içinde çalışan memurlara verirlerdi. Bu arada halktan toplanan vergiler arasında "Hisse-i Maarif" adıyla önemli bir vergi de vardı ve bununla ilkokul, öğretmen okulu ve idadi öğretmenlerinin maaşları verilecekti. Eskiden de doğru dürüst yürümeyen bu işlem, savaş dolayısıyla hepten durdu. Öyle ki, 1920 Türkiyesinin en önemli eğitim sorunu, bu öğretmenlerin maaşı oldu. Öğretmenler dört-beş ay, hatta daha fazla süre maaş alamıyorlar, geçinmek için ev eşyalarını satıyorlar, borç içinde, bunalıyorlar; birçoğu meslekten ayrılıp polis, jandarma, katip oluyorlardı. Okullar ya öğretmenlerin "grev"i yüzünden ya da Vilayet İdare Meclislerince kapatılıyordu. Başlangıçta Maarif Vekaleti'nin ve TBMM'nin uğraştığı başlıca eğitim sorunu bu oldu. Birçok milletvekili, bölgelerindeki öğretmenlerin aylarca maaş alamadıklarını; bu okulları bakanlığın açmasını ve öğretmenlerin maaşlarının Devlet genel bütçesinden verilmesini konuşmalarıyla, önergeleriyle sürekli talep ediyorlardı. Bunun üzerine Mecliste bir açıklama yapan Rıza Nur Bey, bu sorunun bazan bütçe yetersizliğinden, bazan özel idare memurlarının kastinden doğduğunu, ama öğretmenlerin maaşlarını alamamaları yüzünden pek çok okulun kapandığını, Bakanlığın ve Meclisin telgraf, tahrirat ve istida yağmuruna tutulduğunu belirtiyor. Kendisi, Bakan olarak, Maarif Müdürlüklerinden, öğretmen maaşlarını vermeyen memurların belirlenip Bakanlığa bildirilmesini istediğini ve bu öğretmenlerin genel bütçeden maaş almaları için sekiz maddelik bir yasa tasarısı hazırladığını açıklıyordu. 1920'lerin Türk eğitiminde yaygın bir başka rahatsızlık da "mektep lağvı hastalığı" idi, İlkokullar, ilköğretmen okulları ve idadiyeler İdare-i Hususiye'ye bağlı idi; harcamalarını da vilayet karşılıyordu. Bu okulların öğretim ve yönetimi ise Maarif Vekaleti'ne bağlı idi. Bu yüzden bazan vali ve vilayet meclisleri, bazan da halk, harcamalarını karşılayamayacakları okulları kapatıyorlardı. Maarif Vekaleti de merkezde ve tüm yurtta sağlam bir teşkilat kuramadığından, önemli bocalamalar geçiriyordu. Esasen o sırada, bu konuda TBMM de kararsızdır. Bazı milletvekilleri -azınlıkların örnek alınarak- bu işin, toplumlara bırakılmasını isteyip bu hususta yasa tasarıları bile hazırlıyorlar; Maarif Encümeni de "maarif-i ibtidaiyenin halkın eline tevdiini" uygun görüyordu. Rıza Nur Bey ise bunlara karşı çıkıyor, okullar halkın eline bırakılırsa hepsinin kapanacağından korktuğunu belirterek şöyle diyordu: "Maarifimiz adeta bir harabezardır ve orada müteferrik kalmış bir iki muallim de baykuş gibi ötüp duruyorlar." Eğitim işinde halk ile hükumetin ortasının bulunması gerektiği belirten bakan, bu hususta bir de "Tedrisat-ı İbtidaiye Kanunu" hazırladığını söylüyordu. 1.1.2. Ortaöğretim 1920 Aralığında gerek TBMM'nde gerekse basında en çok tartışılan konulardan biri, sultanilerin lağvedilip yerine idadilerin kurulması şeklinde, ta İkinci Meşrutiyet yıllarından beri tartışılagelmekte olan bir sorun ve ortaöğretim süresinin iki yıl kısaltılıp kısaltılmaması sorunudur.

"Milletin arayı umumiyesinde tespit olunan terbiye ve tedrisatın tevhidi umdesinin bila ifata-i an tatbiki lüzumunu müşahede ediyoruz. Bu yolda teahhurun zararları ve bu yolda tehalükün ciddi ve derin semereleri seri kararınıza vesile-i tecelli olmalıdır." Ertesi günkü Halk Fırkası toplantısında da Meclis'e sunulacak Şer'iye ve Evkaf Vekaletlerinin lağvı ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu tartışıldı. Son yasa taslağı madde madde görüşülerek, gerekli değişiklikler yapıldı ve kabul edildi. 3 Mart 1924 tarihinde ise TBMM, Şer'iye ve Evkaf Vekaletlerini kaldıran yasayı kabul ettikten sonra, Tevhid-i Tedrisat yasası görüşülmeye başlandı. Yasa tasarasını sunanlar, bunun Tanzimattan beri süregelen, iki eğitim, değişik fikir ve duyguda iki insan problemini çözeceğini, eğitim sisteminin artık bir millet yetiştireceğini söylüyorlardu. Mecliste kabul edilen yasanın ana maddeleri şunlardı: "Madde 1- Türkiye dahilindeki bütün müessesat-ı ilmiye ve tedrisiye Maarif Vekaletine merbuttur. Madde 2- Şer'iye ve Evkaf Vekaleti veyahut hususi vakıflar tarafından idare olunan bilcümle medrese ve mektepler Maarif Vekaletine devir ve raptedilmiştir. Madde 3- Şer'iye ve Evkaf Vekaleti bütçesinde mekatib ve medarise tahsis olunan mebaliğ, Maarif bütçesine nakledilecektir. Madde 4- Maarif Vekaleti, yüksek diniyat mütehassısları yetiştirmek üzere Darülfünunda bir İlahiyat Fakültesi tesis ve imamet ve hitabet gibi hidemat-ı diniyyenin ifası vazifesiyle mükelef memurların yetişmesi için de ayrı mektepler küşad edecektir. Madde 5- Bu kanunun neşri tarihinden itibaren terbiye ve tedrisat-ı umumiyye ile müştegil olup şimdiye kadar Müdafaa-ı Milliyeye merbut olan askeri rüşdi ve idadilerle, Sıhhıye Vekaletine merbut olan Darüleytamlar bütçeleri ve heyet-i talimiyeleri ile beraber Maarif Vekaletine raptolunmuştur. Mezkur rüşdi ve idadilerde bulunan heyet-i talimiyelerin cihet-i irtibatları atiyen ait olacağı Vekaletler arasında tahvil ve tanzim edilecek ve o zamana kadar orduya mensup olan muallimler orduya nisbetlerini muhafaza edecektir." 2.3.4. Tevhid-i Tedrisat Kanununun Uygulanması Bu yasanın Meclisten çıkmasından sonra, yasanın uygulanmasıyla ilgili olarak Maarif Vekili Vasıf Bey görevlendirildi. Bakan, bu konu ile ilgili olarak verdiği demeçte şöyle diyordu: "Memlekette medeni ve asri bir kemali temin edecek bir terbiye ve maarif siyasetini Meclis-i Alinin son mukarreratı tespit ve irae etmiştir. Bu kararları vuzuh ve sarahatle tatbik etmek ve bütün Maarif mes'elelerini, tedrisatı, umumi terbiye cereyanlarını Cumhuriyetin ruh-u esasiyesine mutabık bir surette inkişaf ettirmek faaliyetinin layetegayyer bir hedefi olacaktır. Türkiye'de bundan sonra bir tek terbiye, bir tek mektep, bir tek tedris olacaktır." Bu arada sorun basında tartışılırken, Bakanlık ve eğitim idareleri de ülkedeki medreselerin incelemesini yapıyorlardı. Maarif Vekili, 13 Mart 1924 tarihinde gazetelerde çıkan demeçlerinde, kapatılma emrini verdiği "medrese"lerin son durumunu şöyle anlatıyordu: Yönetmeliği, programı ve kadrosu olan 29 "Darülhilafe Medresesi" vardı. Bu medreseler "ibtidai", "ibtidai hariç" ve "dahil" adlı hazırlık kısımlarıyla "sahn" kısımlarından oluşuyordu. Öğrencilerin yarıdan fazlası hazırlık kısmında kayıtlı idiler. Bakan, dünyanın her tarafında ilköğretimin yalnız Bakanlık okullarında yapıldığını belirterek, bu nedenle medreselerin ibtidai kısımlarını ilga ettiğini söylüyordu. Kapatılan medreselerde 16.245 öğrenci vardı. Bunlardan yaşları uygun olanlar ilkokullara ve liselerin ilkokul kısımlarına alınacaktı. Hazırlık kısımları kapatılan Darülhilafe medreseleri yerine İmam-Hatip okulları kuruldu. Programlarını da Bakanlığın hazırladığı bu İmam-Hatip okulları, başlangıçta 29 tane idi. Giderek her ders yılında sayıları biraz daha azalan bu okullar, 1929-1930 öğretim yılında tamamen lağvedilmiştir. Darülhilafe medreselerinin "ibtidai dahil" ve "hariç" sınıflarının öğrencileri de liseler ve ilköğretmen okullarına kaydedildi. Darülhilafe medreseleri dışında vilayet, kaza ve köylerde 479 tane de "medaris-i ilmiye" var idi. Bu medreseler Şer'iye Vekaletine verilen ruhsat ile, müderrisleri tarafından açılıyordu. Bu medreselerde program, sınıf ve kadro yoktu. Bulundukları binalar eski ve sağlığa aykırı binalardı. Haklarında hiçbir bilgi olmayan ve resmi denetimleri yapılmayan bu medreseler, ilköğretim düzeyinde eğitim veriyorlardı. Memleket çocuklarını bu adamların ellerine teslim edemeyeceğini söyleyen Bakan, 11 Mart 1924'te hepsinin kaptılması için emir verdiğini belirtiyordu. Bunların öğrencileri de ilkokullara kaydedilecekti. Müderrislerinden gerekli niteliklere sahip olanlar, okullarda "Ulum-u Diniyye" öğretmeni olabileceklerdi. Bakan'ın büyük bir sevinç ve heyecan duyarak imza ettiği "medreselerin bir anda ve tamamen kapatılması emri" ülkenin her tarafında uygulanmaya başlanıldı. "Yenigün" gazetesinin, Bakan'a tehdit mektupları geldiği şeklindeki haberini doğrulayan Vasıf Bey, kapatılan medreselerin yerine yatılı ilkokullar yaptırılacağını söylüyordu. Bu arada Adalet Vekili Necati Bey'in şer'i mahkemeleri lağvetmesi üzerine, Vasıf Bey de Mekteb-i Kuzat'ı kapatıyordu.

Ama Maarif Vekaleti henüz bu gibi konularla uğraşacak kadar örgütlü ve güçlü değildir. 1.1.3. Anadolu Eğitimini Ankara'ya Bağlama Çabaları 1920'lerin Türkiye'sinde Anadolu okulları ve öğretmenleri üzerinde, üç değişik yönetim egemen olmak istiyordu: a) TBMM hükumetinin Maarif Vekaleti, b) Osmanlı Devleti'nin Maarif-i Umumiyye Nezareti, c) Yunanlıların işgali altındaki bölgelerde Yunanlıların Anadolu Eğitim Genel Müdürlüğü. İstanbul Maarif Nezareti'nin İstanbul dışındaki okullar üzerinde herhangi bir etkinliği yoktu; hatta İstanbul öğretmenlerini bile kontrol altında tutamıyordu. Ama genelgeler, okul programları ve öğretim araç-gereçleri yollamaktan da geri kalmıyordu. İlk ve ortaokul programlarına üretim gücünü artırıcı "ameli ve hayati dersler" konuyor, "ayani ve hayati" bir öğretim için okullara malzeme gönderiyordu. Öte yandan Yunanlılarııı Anadolu'ya tayin ettikleri Eğitim Genel Müdürü de, verdiği bir emirle, işgal altındaki yerlerin bütün okullarını Yunan hükumetine bağlıyor ve genelgesinde şöyle diyordu: "Şimdilik yalnız dil dersleriyle tarih öğretimini değiştiriyoruz. Rumca, resmi dil olacaktır. Bundan sonra özel ve resmi okullar yoktur; hepsi bir idare altında toplanmıştır." Bunlara karşılık Ankara Maarif Vekaleti, zaten kendilerini desteklemekte olan Anadolu öğretmenlerini örgütleyerek, toplantılar yaparak Anadolu eğitimini Ankara ya yöneltmeye çalışıyordu. 1920 Temmuzunda Ankara da bir "Muallime ve Muallimler Cemiyeti" kuruluyor; Hacı Bayram Camiinde bakanların da davetli olduğu bir mevlit töreni ile çalışmalarına başlıyordu. Bu dernek, 7 Mayıs 1921'de "Türkiye Muallime ve Muallimler Birliği" adını alıp Bakanlığın da desteğiyle geniş bir örgütlenmeye gidiyordu. 1.2. HAMDULLAH SUPHİ BEY'İN BAKANLIĞI 1.2.1. Genel İlkeler H. Suphi Bey, uygulayacakları eğitim politikasında, bazı yüksek okulların ve sultanilerin dışında bütün ilk ve ortaöğretimin amacının "işçi" yetiştirmek olduğunu belirtiyordu. Eğitim; çocuğa çevresini ve mensup olduğu milleti, onun sorunlarını, maddi ve manevi ihtiyaçlarını tanıtmalı ve çözüm yollarını göstermelidir. Bunun için programlar değiştirilmeli, öğretmenler askerleştirilmelidir. TBMM'nin kuruluşundan itibaren medreselerin ve İmam-Hatip gibi dini okulların kurulması hakkında birçok önergeler verilir ve bunlar komisyonlarda görüşülürken; Maarif Vekili, eğitim ve öğretim sorunlarının kendi göreneklerimiz içinde halledilemeyeceğini, bugünkü Türkiye'yi medreselerin değil batı örneğine göre kurulan okulların kurtardığını belirterek şöyle diyordu: "Maarifimizin ruhu milliyet, istikameti garp, hedefi milli iktisattır." Yeni Türkiye'de çocukların hayat için hazırlanacaklarını belirten Bakan, Türk eğitimindeki bunalımın dini nedenlerden çıkmadığını ısrarla vurguluyordu: "Mektep, bir iş evidir, esnaf ocağıdır. Mektep, meslek tahsiline yarar. Türk mektepleri, Türk milletinin iktisadi rafahını vücuda getirecek zirai, ticari ve sınai terakkiyata ve tedrisata malik kılınmalıdır. Türk mektepleri sür'atle nazariyeden ameliyeye geçmek üzere umumi bir istihaleye tabi tutulmalıdır." Cumhuriyetin kuruluş yıllarında askerlik alanında olduğu kadar eğitim alanında da düşünceleri ve çalışmalarıyla değerli hizmetleri geçen Kazım Karabekir Paşa, yeni devletin eğitim programının bir hareket üssünde hazırlanarak çevreye yayılmasını, ilköğretimin kesin olarak her yerde yayılmasını ve uygulanmasını, dilimizin ve ders kitaplarının Arap ve Acem kisvesinden kurtarılmasını isteyerek, şöyle diyordu: "Yalnız yenilik değil, birlik ve beraberlik lazımdır. Tıpkı bizim askerlerin yaptığı gibi. Her şeyden evvel bir "Hizaya gel!." kumandası lazımdır." 1.2.2. Maarif Kongresi 1921 yılının Türkiye eğitimindeki en önemli hareket 15 Temmuz 1921 tarihinde Muallime ve Muallimler Birliğinin toplandığı "Maarif Kongresi" dir. 180'e yakın üyenin katıldığı bu Kongrenin açış konuşmasında Mustafa Kemal şöyle diyordu: "Şimdiye kadar takip olunan tahsil ve terbiye usullerinin, tarih-i tedenniyatımızda en mühim bir amil olduğu kanaatindeyim. Milli bir terbiye programından bahsederken eski devrin bütün hurafelerinden sıyrılmış, Şarktan ve Garbtan gelen ecnebi tesirlerden uzak ve seciye-i milliyemizle mütenasip bir kültür kastediyorum. Dehayı milliyemizin inkişafı ancak böyle bir kültür ile kabildir.. Yaratacağımız kültür, herais-i milliye zemini ile, o zemin ise milletin seciyesi ile mütenasip olmalıdır. Çocuklarımızı ve gençlerimizi yetiştirirken, birliğimize taarruz eden her kuvvete karşı müdafaa kabiliyetiyle mücehhez bir nesil yetiştirmeye muhtaç olduğumuzu unutmayalım. Yeni neslin ruhuna bu kabiliyeti terk etmek lazımdır. Müstakil ve mevcut kalmak isteyen milletlerin felsefesi, en bariz şekilde bu evsafı kemali şiddetle talep etmektedir. Milli gaye hakkındaki umumi nokta-i nazarımı söylerken, yeni neslin techiz edileceği evsaf arasında kuvvetli bir aşk-ı fazilet ve kuvvetli bir fikr-i intizam ve inzibattan da bahs etmek lazımdır. eskiden çizilmiş alelade yollar üzerinde yürümek değil, belki yukarıdan beri evsaf ve şeraitini arzettiğim milli hars yolunda rehber olmak gibi mukaddes bir vazife bekliyoruz." Genellikle ilk ve ortaöğretim kademelerinin hedefi ve programı hakkında tartışmaların yapıldığı bu Kongrede M. Kemal, bugün eğitim için harcanan çabaların, gelecekteki eğitimin temellerinin atmaya yetmeyeceğini; gerekli vasıtalara sahip olununcaya kadar geçecek olan devrede itina ile çizilmiş bir eğitim programı uygulanıp, eğitim örgütünün en verimli şekilde çalıştırılacağını belirtiyordu. Kongrenin daha sonraki günlerinde öğretimin sadeleştirilmesi uygulamalı hale getirilmesi ve yörelere göre çeşitlendirilmesi isteniyordu. Kongrede bir konuşma yapan Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey ise, bu doğrultuda şöyle konuşuyordu: "Maarif siyasetimiz, milletin kitle-i esasiyesini teşkil eden çiftçi ve işçi sınıfının her şeyden evvel nazar-ı dikkat önünde tutulmasına ve yeni istikametin bu umdeye dayanmasına bağlıdır. Anadolu gene bir sanat merkezi olacaktır. Halkın geçimini yükseltecek ve ıslah edecek nazari ve ameli bilgiyi vermek hedeftir." Maarif Kongresi, özellikle Kongreye kadın ve erkek öğretmenlerin karma olarak katılmaları, Mecliste Hamdullah Suphi Bey'e karşı sert eleştirilere neden olmuş, Bakan görevden çekilmiştir. Fakat M. Kemal, Birlik başkanına, gelecek toplantıda kadın ve erkeklerin karışık oturtulmalarını söyliyerek, gayet anlamlı bir biçimde onları desteklemiştir. 1.2.3. Anadolu Eğitimini Ankara'ya Bağlama Çabaları Ankara Maarif Vekaleti, vilayet ve mutassarrıflıklara gönderdiği bir genelge ile, İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu'nun 10. maddesine göre idadi öğretmen ve görevlilerinin atama ve görevden alma hakkının Bakanlığa ait olduğunu; bu nedenle şu andaki idadi öğretmen ve görevlilerinin sicillerinin ve numaralarının Bakanlığa gönderilerek onaylatılmasını, yeni öğretmenlerin Maarif Vekaletinden istenmesini bildiriyordu. Böylece Vekalet hem merkezde bir Sicil oluşturma hazırlıklarına girişiyor, hem de artık atama yapabilecek duruma geldiğini gösteriyordu.

15 Temmuz 1923'te başlayan Heyetin ilk toplantısında bir konuşma yapan Safa Bey, son düşman askerinin denize dökülmesinden itibaren bütün gözlerin eğitime çevrildiğini ve ülkenin "hakiki kurtuluşu"nun eğitimden beklendiğini vurgulamıştır. Bakan, 1909'den beri eğitimimize gerçek yönünü vermek için çalışan değerli insanların hayırlı, faydalı girişimleri olduğunu; ancak her yeni gelenin eskisinin zıddına veya başka bir yolda çalıştığını, eğitim kurumlarının "şahsi icraata bağlı, istikrarsız ve istinatsız" kaldığını; Cumhuriyetin eski maarifi bu noktada devraldığını belirterek şöyle demiştir: "Bence Maarif Vekaleti, memleketimizdeki alim ve mütefekkirlerin karar ve fikirlerini tatbik edecek bir vasıtadan başka bir şey değildir. Cephesini onlardan almalı ve onların gösterdiği yolda yürümelidir. Ben değişebilirim, benden sonra gelecek de değişebilir. Fakat sizin kararınız ve sizin verdiğiniz program değişmemeli ve yeni bir kararınız olmadıkça, olduğu gibi tatbik edilmelidir. İşte bu, hepimizin sadakatle ve fedakarlıkla müdafaa edeceğimiz bir esas olsun. Yeni doğan Türkiye'ye yeni bir maarif istikameti verecek olan Heyetinizden müsmir ve feyizli mesai bekler, muvaffakiyetler temenni ederim, efendiler". Bu konuşmadan sonra toplantıda altı komisyon kurularak çalımalara devam edilmiştir. Bu komisyonlar şunlardır: Milli ve İlmi Komisyon, İstatistik Müdiriyeti Teşkilatı Komisyonu, İlköğretim Komsiyonu, Öğretmen Okulları, izcilik, eğiticilik komisyonu, Ortaöğretim Komisyonu, Bakanlığın genel çalışmaları ve programı komisyonu. Çalışmalar sırasında İsmayıl Hakkı Bey, ülkedeki öğretimin birleştirilmesinin yurdun birliği için gerekli olduğunu, bu nedenle konu ile uğraşacak genel bir komisyon kurulmasını istemiştir. Özellikle vakıf okullarının, "devlet okulları" olduğunu iddia ederek şöyle demiştir: "Hangi bir milletin ibtidai mekteplerinde yeni yetişen neslin üzerinde müezzin, imam gibi sarıklı hocaların nüfuzu görülür?.. Hiç bir şey kabul etmem!.." Aynı gün de, Tevhid-i tedrisatın ilk basamağı sayılabilecek şekilde, şu kararlar alınmıştır: şehit çocuklarını himaye eden Darüleytamlar ve askeri okullar Maarif Vekaletine devredilecek, genel ilköğretim okulları da bu Bakanlıkça açılabilecek, ilköğretim sonrası tamamlama sınıfları ve mesleki öğretim veren idadiler Bakanlığa bağlanacaktı. Birinci Heyet-i İlmiye'nin aldığı önemli kararlar şöyle sıralanabilir: - İlköğretim altı yıldır. Öğretim zorunluluğu 7-14 yaşları arasındadır. Birinci ve ikinci sınıf mevcudu 30'u, diğerleri 40'ı aşamaz; öğrenci çok olursa şubelere ayrılır. Zorunlu eğitim yaşında bulunan çocukların yabancı okullara devamları yasaktır. - Maarif Vekaletinden başka bakanlıklar ilköğretim yaptıramaz. Bu bakanlıkların elinde var olanlar Maarife devredilecektir. Yabancılar dahil, bütün özel okullar Maarif Vekaleti'nin denetimi altındadır. Yasa ve yönetmeliklere uymayan ve başka amaçlarla açıldığı anlaşılanlar, derhal kapatılacaktır. - Küçük köyler için, seçilecek yerlerde "Leyli Köy Mektepleri" kurulacak, hatta gezici öğretmenler kullanılacaktır. İlkokul öğretmenleri hakkında bir yasa hazırlanmıştır. - İlköğretimden sonra ortaöğretime gidemeyecekler için, zorunlu öğretim iki yıl daha devam eder. İki yıllık "ihzari mektepler"de hayati ve mesleki eğitim yaptırılır. - Kadınlar, Heyet-i İlmiye'ye girebilecekler ve ilköğretim müfettişi olarak da atanabileceklerdir. - Din dersi öğretmenlerinin seçiminde, diğer öğretmenlerdeki gibi şartlar aranılacaktır. Din dersleri programı, din ve eğitim adamlarından kurulu bir komisyonca yapılacaktır. - "Sultani" adının "lise" olmasına karar verilmiştir. Liselerin 4+4+3 = 11 yıl olmasına; fen ve edebiyat şubelerinin lise son sınıfta ayrılmasına karar verilmiştir. Lise ve dengi okullarla yüksek okullar ve yüksek medrese mezunları için "hidmet-i maksureden istisna yoktur". - Göreve başlayınca askerlik yaşları gelen öğretmenlerin bir defa ve bir yıldan fazla tecil haklar yoktur. Yüksek okul ve medresede okuyanlarla Avrupa'da tahsil yapanların "hidmet-i maksure"leri tecil olunur. - Diplomalı ve ehliyetnameli ilkokul öğretmenleri, askerliklerini, öğretimi aksatmayacak şekilde yaparlar. - Öğretmenlerin nedensiz azlini önlemek için, Meclis'ten yasalar çıkartılacaktır. Ama o zamana kadar, Heyet-i İlmiyece bu hususta uygulanacak esaslar önerilmiştir. Bu arada Milli Hars Komisyonu da Hars Genel Müdürlüğü'nün ve birçok enstitü, müze vs.. kurulmasını öneren raporunu sunmuş; Heyet-i İlmiye de halk eğitimi hakkında Ziya Gökalp ve İsmail Bey tarafından verilen bir taslağı kabul etmiştir. Heyet-i İlmiye toplantısında en çok önem verilen konulardan biri de, beden eğitimi alanı olmuştur. Selim Sırrı Bey toplantıya sunduğu bir tasarıda Beden Eğitimi Öğretmen Okulu ve Genel Müfettişliğinin kurulmasını, beden eğitimi öğretmenlerine diğer öğretmenler kadar maaş verilmesini, her okulda birer jimnastik salonu kurularak okullarda ilmi bir şekilde spor ve jimnastik yapılmasını istemiştir. Toplantının sonunda Beden Eğitimi ve İzcilik Komisyonu da çok önemli kararları içeren raporunu yayınlamış, Bakanlığın bir izci ve keşşaf teşkilatı kurması hakkında somut öneriler getirmiştir. Heyet-i İlmiye 15 Temmuz-15 Ağustos 1923 tarihleri arasında çok yoğun ve ciddi bir çalışma yaparak, Maarif Vekaletine, uygulayacağı ayrıntılı ve çok sağlam bir program vermiştir. Toplantıdan sonra, Heyet'in "Maarifin Erkan-ı Harbiye Heyeti" olduğunu belirten Hasan-Ali , heyet kararlarının aynen uygulanmasını istemiştir. 1.4.5. İstanbul-Anadolu çekişmesi 1923 başından itibaren İstanbul'daki eski yönetimin artıkları, Ankara'nın yaptığı hareketleri çeşitli yönlerden eleştirmeye başlamışlardır. Eğitim alanında da İstanbul Muallimler Cemiyeti yedi-sekiz maddelik bir kararlar demetini Maarif Vekaleti'ne göndermiş, Anadolu öğretmenlerinin kayırıldığını iddia etmişlerdir. Bakan ise bunların asılsız olduğunu, İstanbul eğitim bütçesinin Anadolu'nun iki katı olduğunu bildirmiştir. Ama buna rağmen eleştiriler durmamıştır. İstanbul Muallime ve Muallimler Cemiyeti'nin yıllık kongresinde Anadolu ve İstanbul ayrılığından ve düşmanlığından söz edilmiştir. Bunun, cehlin ilme karşı düşmanlığına benzediğini iddia etmişlerdir. Bunlara karşı ise Bakanlık, rakamlarla Anadolu'nun İstanbul lehine fedakarlık yaptığını açıklamış, Türkiye Muallime ve Muallimler Dernekleri de İstanbul'a karşı sert tepkiler göstermişlerdir. 1.5. HAZIRLIK VE KURULUŞ DÖNEMİ SONUNDA EĞİTİM ZİHNİYETİ Eğitim inkılapları dönemine geçmeden önce, hazırlık dönemi eğitimine yön vermiş kişiler arasında yapılan bir anketten söz etmek; bu dönemin eğitim anlayışını kısaca gözden geçirmek gerekir. Hakimiyeti Milliye gazetesi Heyet-i İlmiye toplantılarına katılan Selim Sırrı, Ali Haydar, Heyet-i Teftişiye müdürü Abdülfayyaz Tevfik, Telif ve Tercüme Heyeti üyesi Mustafa Rahmi, Mekteb-i Sultani Müdürü Faik, müfettiş Ahmet Hilmi, öğretmen Ali Rıza, Ortaöğretim müdürü Nafi Atuf, Darülmuallimin-i Aliye müdürü İhsan, İhsaiyat müdürü Avni, müfettiş Hasan Fehmi, Darülmuallimin öğretmenlerinden İbrahim Alaattin ve Şemsettin Sami Bey'in oğlu Ali Sami beylere o zamanki Türk eğitiminin sorunları hakkında 14 soru sorup, cevaplarını yayınlamıştır. O zamanki Türk eğitiminin kurmayları sayılabilecek bu kişilerin önemli görüşleri, şöyle sıralanabilir:

Türk eğitiminin en önemli eksikleri öğretmen, para, genel eğitim yasası, eğitim örgütü, belirli bir eğitim politikası ve henüz prensip ve sistemlerin olmamasıdır. Türk eğitimi İkinci Meşrutiyetten beri bir gelişim içindedir. Ama savaş yılları bu gelişmeyi durdurmuştur. Türkiye ihtilal ve inkılap yapmıştır; yeni bir devrin başındadır. Batıya dünden daha yakındır. Halkta bir eğitim isteği uyandırmalı, iyi bir yasa ve örgütle derhal çalışmalara geçilmelidir. Bütün okullarımız ıslaha muhtaçtır. Ama en önce ilk ve ortaöğretim düzeyindeki okullar ıslah edilmelidir. Bu arada sağlam bir ıslahat için ilköğretmen okulları da ihmal edilmemelidir. Bugünkü eğitim bütçesinin ne kadar arttırılması konusunda kesin bir rakam verilmiyor. Ancak Türk eğitiminin çok büyük miktarda paraya ihtiyacı olduğunu, eğitim bütçesinin en az beş-on kat arttırılması gerektiği belirtilmiştir. Bu arada öğretmenlerin metod yönünden mükemmelleştirilmesi, maaşlarının arttırılması gerekmektedir. Terfi, tayin ve azilleri bir yasaya bağlamalıdır. Ders kitapları hem dil, hem de duygu yönünden tamamen değiştirilmelidir. Yüksek öğretimi bitiren gençlerden araştırma yapacaklar Avrupa'ya ve Amerika'ya gönderilmeli; ayrıca bu çalışmalar için kütüphaneler, enstitüler, müzeler vs.. kurulmalıdır. Kadın ve erkeklerin birarada karma olarak eğitilmeleri hususunda görüşler değişik; ancak çoğunluk karma eğitimden yana, bazıları bir kademeye kadar karma eğitime taraftar, bazıları da kadınların eğitimine değer verilmesini, ancak kendi okullarında okumalarını istiyorlar. 1.6. CUMHURİYET EĞİTİMİNİN HAZIRLIK DÖNEMİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ TBMM, kurulduktan hemen sonra, Bakanlar Kurulunu da teşkil ederek "Misak-ı Milli" sınırları içindeki Türkiye'nin yönetimini derhal üzerine almıştır. Ordu birlikleri sür'atle TBMM hükumetlerinin yanında yer almış, diğer mülki yönetim birimleri ise İstanbul Nezaretleri ile Ankara Vekaletleri arasında kalmıştır. Ama Anadolu hareketinin gelişim aüreci içinde ve Vekaletler örgütlenmelerini tamamladıkça Ankara'nın yanında yer almışlardır. Orduyu ve milis kuvvetlerini yanına alan Mustafa Kemal, Anadolu halkını da tam olarak İstiklal Savaşına inandırmak ve Ankara hükumetlerinin yanında yer almalarını sağlamak için öğretmenlere ve eğitime çok önem vermiştir. Savaşın en kızışkın olduğu dönemlerde M. Kemal maaşını alamayan öğretmenlerin durumlarıyla ilgileniyor, Maarif Müdürlüklerine ve vilayetlere yazılar yazıyor, Anadolu öğretmenlerini, örgütlüyor, onlara bir Maarif Kongresi toplattırarak, toplantının açış konuşmasını yapıyordu. Maarif Vekaleti vilayetlerden eğitim alanında çalışanların sicillerini istiyor, Avrupa'daki öğrencilerin harcamalarını üstleniyor ve bakanlık örgütünü genişleterek "Birinci Heyet-i İlmiye" adı altında, Türkiye'nin o zamana kadarki en büyük ve en ciddi eğitim toplantısını yaptırıyordu. Bu gibi çalışmalarla, hazırlık döneminde Anadolu eğitimi başarılı bir şekilde Ankara'ya bağlanmış ve fikri yönden de eğitim inkılaplarına hazır hale gelmiştir. Bu arada Rıza Nur Bey'in bakanlığı dönemi, henüz örgütlenme tam olmadığından ve öğretmen maaşlarının verilmemesi gibi çözümü zor konularla karşılaştığından; Vehbi Bey'in bakanlık dönemi de hem büyük savaşın hazırlıkları ve gerçekleştirilmesi yüzünden, hem de Bakanın şahsi girişimden yoksun bir kişilikte olmasından Osmanlı zihniyetindeki komisyonların boş çalışmalarıyla geçmiş, gerektiği kadar başarılı olamamıştır. H. Suphi Bey, gerek Almanya gözlemlerinden gerekse Sovyet inkılabından olacak, genellikle 'işçi' yetiştirme işine ve "çiftçi ve işçi sınıfı"na önem vermiş; ama kendi milliyetçi görüşlerinden dolayı Mustafa Kemalciliğe ters düşmemiştir. Hazırlık döneminin her anlamda M. Kemalci, cumhuriyetçi, milliyetçi, inkılapçı bakanı İsmail Safa olmuştur. Ayrıca İ. Safa Bey'in bakanlığı zamanıda, öğretimin birleştirilmesi işinin bazı ön safhaları gerçekleştirilmiş, Cumhuriyet hükumetlerinin daha sonra yabancı okullara karşı uygulayacakları politikanın ilk örnekleri verilmiştir.

2.3. "TEVHİD-İ TEDRİSAT" 2.3.1. Türk Eğitiminde İkiliğin Tarihi Osmanlı Devleti, Batılılaşma mecburiyetinde kaldıktan sonra kendi eski kurumlarına dokunmadan, onların yanı sıra Batılı kurumları kurup desteklemeye başladı. Bu, hemen her alanda böyle oldu. İmparatorluğun eski askeri düzenini yıkmadan, onların yanı sıra batı örneğinde subaylar yetiştirmeye, ordular kurmaya başladılar. Ancak Batı tipi ordu kurulmasına yeniçeriler kanlı şekilde karşı çıktık-larından dolayı, bu kurum zorla kaldırılmak zorunda kalındı. Hukuk alanında bir taraftan Fransız ceza ve usul-ü muhakeme yasaları, ticaret yasaları çevrilip uygulanıyor; bir yandan kısas, diyet gibi şer'i hukuk kuralları kaldırılmıyor, "Mecelle" hazırlatılıyordu. Bir taraftan Hukuk okulları Batı yasalarına göre hakimler çıkarıyor, bir taraftan da Mekteb-i Kudat ve medreseler fıkıha göre hükümler verecek kadılar yetiştiriyordu. Eğitim alanında bu ikilik çok daha çeşitli şekillerde ortaya çıkıyordu. Askeri okular tarzında kurulan Batı örneğinde eğitim kurumları iyice yerleştikten sonra, XIX. yüzyılın ortalarına doğru Batı örneğinde ilk sivil okullar kurulmaya başlamıştı. İlk kurulan Batı tipi okullar, Fransız örneğine göre örgütlenen Osmanlı devlet dairelerine memur yetiştirmeye yönelikti. 1845'ten itibaren de Osmanlı eğitim sistemi, Batı eğitim sistemlerine göre ilk, orta ve yüksek öğretim kademeleri olarak örgütlenmeye başlamış; sıbyan mekteplerini ilköğretim düzeyi kabul edip, orta ve yüksek öğretim kademelerini kurma çalışmalarına başlamıştı. Medreseler, bu hareketlere engel olucu biçimde karşı çıkmadı. Gereğinde doğal müttefikleri oluveren Yeniçeri Ocağı ortadan kalkmış, onun yerine Batı örneğine göre yetişmiş, kendilerinin karşısında bir Ordu vardı. Hükumet kendilerini değil, Batı tipi kurumları destekliyordu. Esasen medreseler de kendi bünyeleri itibarıyla en zayıf dönemlerinde bulunuyordu. Yeni kurulan Devlet örgütünü benimseyip te görev almaya teşne değillerdi. Osmanlı hükumetleri de başlangıçta doğrudan doğruya medreseleri hedef almamış, ilk ve ortaöğretim düzeyinde çalışmıştır. İlköğretim düzeyinde önce Sıbyan Mektepleri ıslah edilmek istenmiş, bu mümkün olmayınca, Devlet "ibtidai" adlı ilkokullar kurmaya ve modern ders araç ve gereçleriyle modern öğretim metodlarını bu okullarda uygulamaya başlamıştır. Şahıs ve derneklerin kurduğu bu tip ibtidaileri de desteklemiştir. Sıbyan mektebi taraftarları bu modern girişimlere karşı çıkıp modern ders araçlarını, sıraları kırıp yakmalarının dışında yalnız Türkiye'de değil, Kırım, Kazan Azerbaycan ve Batı Türkistan'daki "usul-ü cedid" hareketi sonunda başarılı oldu. Batı tipi öğretmenler, Devlet tarafından kurulan öğretmen okullarında yetiştirildi. Ama öte yandan köy ve mahalle imamlarıyla eşlerinin yönetimindeki sıbyan mekteplerine, mahalle mekteplerine de dokunulmadı. Esasen bunların pek çoğu vakıf kuruluşları olduğu için, devlet bunları doğrudan kapatmayı da göze alamıyordu. Medreseler de vakıf kuruluşları oldukları için, devletin bunlardan desteğini çekmesine rağmen, yaşamaya devam etti. II. Abdülhamit döneminde medreselere kayıtlı öğrencilerin askerlikten muaf tutulması, çok sayıda kişinin medreselere hücum etmesine yol açmış; bu da medreselere ilgiyi arttırmış, ama bir yandan da onların çöküşünü hızlandırmış, reform girişimlerini engellemiştir. Ama medreseler hem ortaöğretim hem de yüksek öğretim düzeyinde eğitim kurumları olarak Batı tipi rüşdiyelerin, idadilerin, sultanilerin, yüksek okullar ve Darülfünun yanıbaşında yaşamaya, öğretim yapmaya, öğrenci yetiştirmeye devam etmişlerdir. Üstelik medreeseden yetişenlerle mektepten yetişenler az-çok birbirlerine zıt hayat görüşlerinde kişiler olmuşlardır. "Alaylı" ve "mektepli" subayların birbirlerine düşmanlığı gibi, medreseden yetişenlerle mektepten yetişeler de birbirlerine düşman olmuşlardır. "Mektep programlarında" din derslerinin ve ibadetlerin zorunlu olması, bazı bilim dallarının dinin süzgecinden geçirilmesi, İslam inançlarına aykırı şeyler anlatılmaması vs.. bu düşmanlığı engellememiştir. Cumhuriyet hükumeti kurulduğunda, Osmanlı Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinin eseri olan mektep-medrese ikiliği aynen devam ediyordu. İkinci Meşrutiyetten itibaren medreselerde girişilen ıslah teşebbüs-leri, bu ikiliği bozma yolunda bir şey yapamamıştı. Ayrıca Batı örneğine göre kurulmuş okullar arasında da birlik yoktu. İlkönce yüksek askeri okullar kendi liselerini ve ortaokullarını kurmıışlardı. Bunun dışında her bakanlık kendi ihtiyacı olan kalifiye elemanlarını kendi kurdukları okullarda okullarda yetiştiriyorlardı. Ülkedeki eğitim kurumları Harbiye Nezareti, Maarif-i Umumiyye Nezareti, Evkaf Nezareti, Şer'iyye Nezareti , Ziraat, Ticaret, Orman ve Maadin vs.. Nezaretler tarafından idare ediliyordu. İkinci Meşrutiyet döneminde askeri rüşdiyelerin Maarif Nezaretine devredilmesi ve bozulmak üzere olan medrese ve sıbyan mektepleri vakıflarının Maarife devredilmesi gibi "tevhid-i tedrisat"ın bazı ön adımları atılmıştı ama, medrese-mektep ikiliği ve eğitim kurum-larının organizasyon bozukluğu aynen devam ediyordu. 2.3.2. Tevhid-i Tedrisatın Hazırlıkları M. Kemal, daha 1921 Maarif Kongresi'nde, geriliğimizin asıl nedeninin eski eğitim-öğretim metodları olduğunu vurgulamış; milli eğitim programının eski devrin hurafelerinden, yabancı fikirlerden tamamen uzak hazırlanmasını istemişti. Bursa'da İstanbul öğretmenlerine yaptığı konuşmada da fikirleri safsatalardan, akıl ve mantığa uymayan inanç ve geleneklerden temizlemeyi, bilim ve fen düsturlarını rehber edinmeyi tavsiye etıniştir. Mustafa Kemal, 1922 Martında Sovyet elçisi Arolov'la birlikte Konya okullarını gezerken, medrese hocalarını azarlamış ve Aralov'a savaş bitince onlarla "ciddi" konuşacağını söylemişti. 1923 şubatında ise İzmir'de halkla yaptığı sohbet toplantılarında medreselerin o zamanki durumundan bahsederek, medreseler ve evkaf konusunda yapılacaklara karşı çıkanların, bunu ne hak ve yetkiyle yaptıklarını soruyor ve şöyle diyordu: "Milletimizin, memleketimizin Darülirfanları bir olmalıdır. Bütün memleket evladı kadın, erkek aynı surette oradan çıkmalıdır." M. Kemal, TBMM'nin dördüncü yıl açılış nutkunda ise ülkenin genel eğitim durumu hakkında bilgi verdikten sonra şöyle diyordu: "Efendiler, evlad-ı memleketin müştereken ve mütesaviyen iktisaba mecbur oldukları ulum ve fünun vardır. Ali meslek ve ihtisas erbabının tefrik olunabileceği derecat-ı tahsiliyeye kadar terbiye ve tedrisatta vahdet, heyet-i içtimaiyernizin terakki ve taalisi nokta-ı nazarından pek mühimdir. Bu sebeple Şer'iye Vekaletiyle Maarif Vekaletinin bu hususta tevhid-i fikir ve mesai eylemesi temenniye şayandır." Bundan sonra 1923 yılında öğretimin birleştirilmesi konusu tar-tışılmaya başlandı. Muallime ve Muallimler Derneği'nin düzenle-diği Eğitim Konferanslarında bu konu da işlenmeye başlandı. Bu konferanslardan birinde konuşan Kazım Karabekir Paşa, sürekli bir savaş olan iktisat mücadelesinde gerekli cüret ve girişimi ancak eğitim birliğinin sağlayabileceğini; eğitimde birlik olması için yönetimde birlik olması gerektiğini, bu nedenle de eğitimde merkezileşmeye gidilmesi gerektiğini vurgulayarak, şöyle demiştir: "Bir milletin terbiye-i bedeniye, terbiye-i fikriye ve ahlakiyesinin birliği, düşünce birliğini vücuda getirir." Gene bu konferansların birinde konuşan eski Eğitim Bakanlarından Hamdullah Suphi, "mektep düşmanı" sıbyan ve medrese taraftarlarının yeni eğitime ve öğretmenlere karşı halkı kışkırtmaya devam ettiklerini, ailenin okul eğitimine karışamayacağını belirterek şöyle diyordu: "Ben bir tek maarif biliyorum; o da Devlet Maarifidir. İstikamet bir, emir bir, hedef bir, maişet ve terakki bir olmalıdır." Hamdullah Suphi'ye göre çocuk devletin istediği biçimde yetişmelidir. Bazıları ise ilk ve ortaöğretimin "maarif mekteplerinde" yapılmasını, ama yüksek öğretimde Maarif Vekaleti'nin yanısıra Meşihat ve Evkaf idarelerinin de hükmü olması geretiğini savunuyorlardı. "Vahdet-i tedris" çoğu kimselerce yanlış anlaşılıyordu. Bazıları bunu programlarda birlik gibi görünerek, bu alanda pedagojik tartışmalara giriyorlardı. Oysa programlar yörelere göre değişebilirdi. Önemli olan bütün yurtta bir tek eğitimin, milli eğitimin verilmesi idi. Mustafa Kemal, 8 Nisan 1923'de milletvekilleri seçimleri dolayısıyla yayınladığı dokuz ilkenin sekizincisinde de ilköğretim düzeyinde öğretimin birleştirilmesi gerektiğinden bahsediyordu. Atatürk, büyük nutkunda 1923'leri anlatırken Cumhuriyetin ilanı, hilafetin ve Şer'iye Vekaleti'nin kaldırılması, medreselerin ve tekkelerin kapatılması vs.. bazı hususların, cahil ve gericilerin bütün milleti kıştırtmalarına yer vermemek için programlara konmadığını, bu sorunları halletmek için münasip zamanı beklediğini anlatmıştır. 2.3.3. Tevhid-i Tedrisat Kanunu M. Kemal, 1 Mart 1924'te TBMM'ni açış konuşmasında öğretimin birleştirilmesi konusuna gene değinmiş ve şöyle demişti.

1.4. İSMAİL SAFA BEY'İN BAKANLIĞI Mehmet Vehbi Bey'in vekilliğinden sonra, Cumhuriyet eğitiminin kuruluş döneminin en güçlü bakanı olan İsmail Safa Bey'in birbuçuk yıl kadar süren bakanlık dönemi başlar. İsmail Safa, Cumhuriyet devri eğitiminin Birinci Mustafa Necati'sidir. İyi düşünen, etrafını dinlemesini bilen, doğru karar veren, milletini ve ülkesini gerçekten seven dürüst ve olumlu bir devlet adamı idi. Cumhuriyetin Atatürkçü görüşe sahip, tamamen Cumhuriyete has ilk eğitim bakanı idi. 1.4.1. İsmail Safa Bey'in Görüşleri İsmail Safa, Kurtuluş Savaşının kazanılıp; tüm düşman kuvvetlerin yurttan kovulmasından sonra ve İstanbul Maarif Nezaretinin ilga edilmesinin arkasından Bakan olmuş; hazırlık dönemi eğitimini tam anlamıyla olgulaştırarak, gelecekteki eğitim inkılaplarının temelini sağlamıştır. Ona göre barış döneminde eğitimin üç amacı olacaktır: Terbiye, tahsil ve ihtisas. Türk eğitiminin görevi, yarının fikri, hukuki ve özellikle iktisadi inançlarıyla doğacak bir uygarlığa gençleri hazırlamak; fikren, ilmen, ahlaken sarsılmaz bir gençlik yetiştirmektir. "Onları, her cereyana sükun ve tevekkülle tabi olacak şu veya bu fikir ve kanaatlerle değil, en doğru ve ihtiyaca en uygun. istikametleri sezecek, kendi azmiyle ileri atılacak bir kabiliyet-i fikriye ile yetiştirmek, millet için bir hayat meselesidir." İsmail Safa, aynı "misak-ı milli" gibi, eğitim alanında yeni devletin ulaşmayı planladığı amaçları gösteren bir "maarif misakı" belirlemiştir. Bu misakın ana ilkeleri şunlardır: - Türk milletini medeniyet safında en ileriye götürmek ve yeni nesilleri, Türk olmak haysiyetinin gerektirdiği bu amaca en kısa zamanda varmayı mümkün kılacak aşk, irade ve kudretle yetiştirmek; - Milliyetçi, halkçı, inkılapçı ve laik cumhuriyet vatandaşları yetiştirmek; - İlköğretimi yaygınlaştırmak; herkese okuma-yazma öğretmek; - Yeni nesilleri bütün öğretim kademelerinden geçirmek, onları, ekonomik hayatta başarılı kılacak bilgilerle donatmak; - Toplum hayatında dünya ve ahiret cezaları korkusundan doğan ahlak yerine, hürriyet ve barış içindeki gerçek ahlak ve erdemleri hakim kılmak. Safa Bey'e göre yeni Türk eğitiminin amaçları şunlar olmalıdır: - Gençleri, kardeşlik ve memleket sevgisine dayalı milli bir duygu ile yetiştirmek, - Ekonomik inkılapların yakın olması dolayısıyla gençliğe çalışma fikrini, üretim amacını ve üretim yollarını iyice öğretmek, - Eski yorgun uygarlığın ve onun kurumlarının yıkılmasına karşı gençliği soğukkanlı ve metin yetiştirmek. Safa Bey, öğretimin amacı olarak da, Gazi Paşa'nın şu düsturunu kabul ediyor: "Terbiye ve tedriste tatbik edilecek usul, malumatı insan için fazla bir süs, bir vasıta-ı tahakküm yahut medeni bir zevkten ziyade, maddi hayatta muvaffak olmayı temin eden ameli ve kabil-i istimal bir cihaz haline getirmektir." 1.4.2. İ. Safa'nın Çeşitli Eğitim Kademeleri Üzerine Görüş ve Çalışmaları İlk ve Ortaöğretim: İlköğretim, aile eğitimini tamamlar; dini eğitim verir ve çocukları ortaöğretime hazırlar. Türkiye'de şimdiye kadar eğitim ve öğretim, ilköğretim düzeyinde dönüp durmuştur. İlk ve ortaöğretim amaçsızlıktan kurtarılarak sanat, ticaret ve ziraata yönelmelidir. Hayata ve geleceğe öğrenci hazırlayacak olan ortaokullarda geçmiş ile ilgilenen bilimler yer alamaz. Ortaokulların yanında atelyeler ve uygulama odaları yer almalıdır. Liselerde ise, gençler hem mesleki hem de edebi-kültürel yönden eğitilmelidirler. İlk ve ortaöğretimin ıslahı için Anadolu 15 Öğretmen Okulu bölgesine ayrılmıştı. Her bölgede tam devreli bir lise, birer kız ve erkek öğretmen okulundan oluşan bir "Maarif Merkezi" kurulacaktı. Tatil sırasında da köy imamlarına 20-30 merkezde verilecek kurslardan sonra, bunlardan köy okullarında öğretmen olarak yararlanılacaktı. Sultanilerin bazılarında da yabancı dil öğretmeni yetiştirilecekti. Yüksek Öğretim: Yüksek öğretim daima mesleki olmalıdır. Türkiye'de iyi bir üniversite hayatı vardır. Bunun yanı sıra Yüksek Öğretmen okulu, Enstitüler ve Konservatuvarlar kurulmalıdır. Halk Eğitimi: Maarif Vekili İsmail Safa Bey, bakan olduktan az sonra vilayet ve sancaklara gönderdiği bir genelgede, özellikle halk eğitimi üzerinde durmuştur. Bu genelgedeki istekler arasında, halkın eğitimine ilgi ve fedakarlığın arttırılması, halk ile okul ve öğretmenleri birbirine yaklaştırmak, zorunlu öğretimle beraber eğitimi her sınıf halkın arasında yaymak gibi önemli istekler vardı. Yabancı Okullar: Lozan barış görüşmelerinin yapıldığı dönemde Avrupa kamuoyunda ve basınında en çok tartışılan konulardan biri, Türkiye'deki yabancı okullar olmuşlardır. Safa Bey, barış öncesinde, bu konudaki görüşlerini şöyle açıklamıştır: "Memleketimizdeki ecnebi müesseselere karşı maziyi kat'iyyen unutmuşuzdur. Bütün dünyaca kabil-i inkar değildir ki bu müessesat şimdiye kadar memleketimizde mateessüf samimi bir maksatla çalışmamışlardır. Memleketi ihtilale sevk eden, muhtelif yerlerde şuriş ve isyan çıkaran unsurların çoğunu, bu mekteplerin yetiştirdiği insanlar teşkil etmektedir ve denilebilir ki bu müessesat en çok bununla uğraşmış ve Türkiye devletini tahrip etmek için bir gün mesaisinden geri kalmamıştır." Bu kurumların geçmişlerinin bu kadar kötü olmasına rağmen, Türkiye'nin her şeyi unutmaya hazır olduğunu bildiren Bakan, şu kesin görüşünü de açıklamaktan geri kalmamıştır: "Bütün dünyaya ve bilhassa bu müessesatla alakadar olanlara kat'i suretle bildirmek istiyoruz ki, artık eski oyunların tekrar edilmesi imkansızdır. Onun için memleketimizde yaşamak isteyen her ecnebi müessessesi kanunlarımıza ve mektepler hakkında koymuş olduğumuz ve koyacağımız esasata harfiyen riayet edeceklerdir. Bu esasata riayet edilip edilmediğini daimi surette tsftiş ve murakebe etmek en büyük hakkımız ve bir dakika olsun gözden kaçırmayacağımız bir esastır." Bakan, ayrıca bir genelge yayınlayarak Türkçeden başka dilde öğretim yapan özel okullarda Türkçe, Türk Tarih ve Coğrafyası derslerinin Türk öğretmenler tarafından Türkçe okutulacağını ve bu derslere yeteri kadar ders saati ayrılacağını bildiriyor; Mekatib-i Hususiye Talimatnamesi'nin altıncı maddesini de bu şekilde değiştiriyordu. Bu arada hükumet de Lozan barış görüşmelerinde, bu hususu savunma kararları alıyordu. 1.4.3. Maarif Vekaleti Merkez Örgütü 1920 yılında Maarif Vekilliği kurulduğunda merkez örgüt İlk Tedrisat Müdürlüğü, Orta Tedrisat Müdürlüğü ve Telif Tercüme Heyetinden oluşan basit bir yapıda idi. Bakanlığın merkez örgütü, 1923 yılında, İ. Safa Bey'in bakanlığı sırasında yeniden kurulmuştur. Bu örgütlenmede -Fransa ve İspanya merkezi eğitim örgütü esas alınarak- ilmi ve idari bölümlere yer veriliyordu. Bilimsel örgütlenme, Osmanlı eğitim sistemindeki Meclis-i Maarif-i Kebir gibi bir kurul idi. 30 üyeden oluşan kurul, yılda iki ay toplanacaktı. Fransa'da 50 üyeli, İspanya'da 70 üyeli, aynı tarzda eğitim kurulları vardı. İdari kısımda ise, ilk ve ortaöğretimde genel müdürlükler kuruluyor; yükseköğretim de bir müdürlük şeklinde örgütleniyordu. Bunun yanı sıra Heyet-i Teftişiye, İstatistik Müdürlüğü, Hars ve Sanayi Dairesi de kuruluyordu. 1.4.4. Birinci Heyet-i İlmiye Bakanlığın Maarif Heyeti İlmiyesi'nin 15 Temmuz 1923 de başlayan toplantısı, hazırlık dönemi Cumhuriyet eğitiminin en olumlu çalışması, Maarif şuralarının bir çeşit başlangıcıdır. Artık cephe savaşı kazanılmış, eğitim savaşına başlanacaktır. Burada, Türkiye'nin bütün eğitim sorunları inceden inceye konuşulmuştur. Birinci Heyet-i İlmiye üyelerin seçimi şu şekilde yapılmıştı: Seçildiği veya temsil ettiği

1924 yılında, kesin bir amacı olmayan belirsiz Darülfünun ıslahlarından babsedilirken, Darülfünun müderrislerinin, Darülfünun dışında bir görev almamaları kabul edildi. Bu arada Darülfünun ile Maarif Vekaleti'nin arasını açan bir yetki anlaşmazlığı meydana geldi. Bakanlık, Yüksek Öğretmen Okulu'nun iyi yönetilmediğinden şikayetçi idi. Bu okulun müdürü Mustafa şekip Bey'in istifası üzerine, Bakanlık onun yerine Şemsettin Bey'i atadı. Oysa yönetmeliğe göre bu okulun müdürü, Edebiyat Fakültesinin önerdiği iki aday arasından Bakanlıkça seçiliyordu. Bakanın doğrudan müdür atamasmı "Muhtariyete aykırı" bir hareket olarak kabul eden Darülfünun'un isteği üzerine Şemsettin Bey istifa etti ve Bakanlığın görevinin başına dönmesi şekildeki telgraf emrini de uygulamadı. Darülfünun, okulun müdürlüğüne tekrar Şekip Bey'i getirdi. Bakanlık da Müdür Yardımcılığına Ahmet Hilmi Bey'i getirdi. 1924 sonlarında Darülfünun öğrencilerinin Tramvay şirketi ile anlaşamamaları, uzun gösteri ve tartışmalara neden olmuştur. Darülfünunda disiplisizlik olaylarının giderek artması üzerine bir "İnzıbat Talimatnamesi" çıkarılmıştır. 1925 yılında ise haftalık Meslek gazetesi ve diğer basın Darülfünun sorununu en ince noktasına kadar ele alıp incelemiştir. TBMM de bütçe dolayısıyla Darülfünun'u sorguya çekmiştir. Bu dönemde Darülfünun'a eleştiri ve öneriler, şu noktalar üzerinde toplanmıştır. Darülfünun yönetmelikleri, öğretim üyelerinin nasıl seçileceklerini, nasıl çalışacaklarını açıkça belirlediği halde; bugünkü müderrislerin çoğu yönetmeliklere uymadan seçilmiştir. Darülfünun, bilimsel bir şekilde çalışmıyor. Müderrisler, yabancı dil bilmiyorlar. Derslerinde ve eserlerinde bilimsel bir ciddiyet yoktur. Öğrenciler arasında ve öğrencilerle başka kurumlar arasında bir çok olaylar çıkmaktadır. Tam bir disiplin yoktur. Darülfünun, içinde bulunduğu toplumun ihtiyaçlarını bilmiyor. Toplumla uyum içinde değil; sosyal bir hizmette bulunmuyor. Darülfünun, yeni devlet zihniyetiyle ve Cumhuriyet kurumları ile muvazi değildir. Çok geniş bir Program Kongresi yapılmalı, ayrıntılı programlar burada belirlenmelidir. Darülfünun müderrisi yetiştirilmiyor. Bunların bilimsel derecesini belirleyecek bir makam yok. Bunlar, lisans ve doktoralarını bilimsel bir kurul huzurunda vermelidirler. Saltanat, Hilafet, Şer'iye Vekaleti, şer'i mahkemeler ve medreseler hakkında kökten kararlar alan TBMM, Darülfünunda da aynı yolu izlemelidir. Bilimsel ve idari özerkliği kaldırılmalı; Mülkiye Mektebi tarzında idare edilmelidir. Üniversite özerkliğini devlet verirse, bu bir laftan ibaret kalır. Üniversite bunu kendi hakketmelidir. Bizim Darülfünunumuz bunu bir müktesep hak gibi görmemeli, kendi kazanmalı, anlamalı ve göstermelidir. Darülfünun öğrencilerinin seviyesi, 1914 yılındakilerden, lise seviyesinden daha aşağıdır. Oysa Darülfünun, müderris ve öğrenci seviyesiyle ölçülen bir kurumdur. Darülfünun, yalnızca bütçesini daha iyi duruma getirmek için, bir kaç ay içinde çalakalem kitaplar yazıyor ve dergiler çıkarıyor. Darülfünun tümden tasfiye edilmeli; bu kurumdan bir kaç kişi değil hepsi atılmalıdır. Avrupa'dan örgütçü uzmanlar getirtilerek, üniversite yeniden kurulmalıdır. Bugünkü Darülfünun'dan hayır beklenemez. Türk Darülfünunu'nu Cumhuriyet, Ankara'da kurmalıdır. Türklüğün, kültür ve bilim merkezi olacak bu kurum, 20-25 yılda ancak kurulabilir. Bu arada, İstanbul Darülfünunu, savaş yıllarında bir şey yapılamadığını, Cumhuriyet yıllarının başında ise bütçelerinin "bir lise bütçesi" kadar küçük tutulduğunu söyleyerek bir iş yapılamadığını, ancak 1924 yılında bütçenin artmasıyla yeni aletler alındığını, binaların onarıldığını ve 200.000 ciltlik bir kütüphane kurulduğunu belirtiyordu. Eskiden beş-altı binası olan Darülfünun, şimdi 18 binayı yönetiyordu. Fazla olmamakla beraber, öğrenci sayısı da artmıştı. Yapılması planlanan pek çok işler, parasızlık yüzünden yapılamıyordu. Oysa son zamanlardaki bazı olaylar bahane edilerek Darülfünunun özerkliğinin kaldırılması ve Maarif Vekaletine bağlanması; hatta buranın tümden kapatılarak ödeneği ile Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi isteniyordu. Her yıl bütçe görüşmeleri sırasında bu tartışmalar alevleniyor, Meclis'e çeşitli önergeler veriliyordu. Darülfünun Emini İsmayıl Hakkı Bey ise, saltanatın verdiği özerkliği Cumhuriyetin alamayacağını, özerkliğin ilgası konusunu ise hiç tartışmayacağını söylüyordu. Eğer Darülfünun'un mali özerkliği isteniyorsa, bunu zaten kullanmıyordu. Kaldı ki, bu da bütçe ile geri alnabilirdi. Emin, tarihin ve inançların inkar ettiği bir hayatı Darülfünun'un yalnız başına kurduğunu, kadın ve erkekleri aynı dershanede okuttuğunu belirtiyor, "Beş yıldan beri çirkin bir şey oldu mu?" diye soruyordu. Son zamanlarda iki fakültenin öğrencilerinin kavgasıyla ilgili tahkikat yapılıyordu. İsmayıl Hakkı, "Tahkikat bitmeden, sizin heyecanınızı yatıştıralım diye üç beş gencin kanına mı girelim?" diyordu. Bakanlık, Darülfünun müderrislerinin bilimsel eseler vermesini istiyordu. Fen Fakültesinde ıslahat yapılması ve Tıp Fakültesinin İstanbul tarafına nakli de, bu yılların sürekli tartışılan konuları idi. Bütçe dolayısıyla Darülfünun'un çok eleştiilmesi üzerine İsmayıl Hakkı Bey Eminlikten istifa etmiş, böylece eleştirilerin önü bir parça alınmış, Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey, Darülfünun'u ziyaret etmiştir. Bakan, Darülfünun incelemeleri sonunda Darülfünun'un çok genç olduğunu, çok eksikleri olduğunu, ama kısa zamanda yükselerek milli hayat için rehberler yetişteceğini, müderrislerin bilimsel eaerler yazacaklarını belirterek; gelecek yıllarda Darülfünun'dan ıslah edici, uyandırıcı, yükseltici bir fazla mesai beklediğini söylüyordu. Ona göre, bir milletin medeni kabiliyetini ve hayat kudretini en yüksek derecede temsil eden üniversitelerdi. Bu nedene Darülfünun, diğer Avrupa üniversiteleri düzeyine çıkartılacaktı. Darülfünun müderrislerinin, "İrşad Heyetleri" adıyla gruplar halinde Anadolu'nun çeşitli yerlerine giderek orada halka konferanslar vermesi kararlaştırılmış ve 1928 yılına kadar da uygulanmıştır. Darülfünun'u eleştirenler, propaganda yaparak, bir kaç öğrenci atarak, uydurma bir kaç kitap ve makale yazarak her yıl bu meselenin kapatılıdığını; ıslahata müderrislerden başlamak gerektiğini belirtmeye devam etmişlerdir. Daha sonraki yıllarda Darülfünun kendi bünyesinde bazı ıslah çalışmaları yapmaya, bir Üniversite Kanunu hazırlamaya girişirken; Yeni Türk Üniversitesinin nasıl olması gerektiği çok çeşitli yönlerden tartışılıyordu. Necati Bey,1926 yılında Muallimler Birliği Kongresinde; Darülfünun'un bütün şubelerinin "bir aşk ve hevesle çalıştıklarını" açıklıyordu. M. Necati, Bakan olunca yayınladığı ilk genelgesinde de Darülfünun hakkında şöyle diyordu: "Darülfünunumuzun velayet-i ilmiyesinin takviyesi ve milletimizin müstesna kudretinin ilim sahasında da tecellisi hususundaki teşebbüslere kuvvetle zahir olacağım." Darülfünun'un öğrenci seviyesini yükseltmek için İcra Vekilleri Heyeti 1926 yılında, yüksek okullara lise mezunu olmayanların kabul edilmemesini, ancak ülkenin doktor ve mühendis ihtiyacının fazla olması dolayısıyla, yalnızca bir yıl için buralara lise çıkışlı olmayanların da sınavla kabul edilmesini kararlaştırıyordu. Ankara'da ise, Hukuk Mektebi kurularak, gelecekteki Ankara Üniversitesi'nin ilk temelleri atılmış oluyordu.

XX. yüzyıl başlarında Türkiye'deki Fransız okullarına -laik devlet politikasına uymadıkları için- müfettişler gönderip soruşturmalar açtıran Fransa, Cumhuriyet Türkiyesine karşı katolik papas okullarının savunucusu durumuna geçmiştir. Medreseleri kapatan bir Türkiye'nin katolik okullarına karşı seyirci kalması düşünülemezdi. Türk hükumeti, kiliseye karışımıyordu ama dershanelerdeki denetimi de elinde tutmak istiyordu. Bu durumda da, papas okullarını kendi ülkesinde zararlı bularak kovan Fransa'nın, aynı yolu izleyen Türkiye'ye karşı düşmanca davranması hayretle karşılanıyordu. Bu arada Amerikan Koleji Tıp Fakültesi de kapatılmıştır. Türkiye, Lozan görüşmelerinde uzun ve zor çabalardan sonra Avrupalılara kabul ettirdiği, kendi sınırları içindeki bütün eğitim kurumlarına karşı tam olarak hakim olma prensibine Avrupalıların hala itirazlar yapmasını çok sert biçimde reddederek, Devlet tarafından konulan esaslara uymayan bütün yabancı kurum ve okulların kapatılması emrini vermiştir. Yabancı okulların Türk Tarih ve Coğrafyası ile Türkçe dersleri vermesini, din ve mezhep prograpagandası yapılmamasını emretmiştir. Vasıf Bey, İstanbul'da yaptığı incelemeler sonunda verdiği demeçte, laik bir Cumhuriyetin dini tesir ve müdahelelere kesinlikle izin vermeyeceğini belirtiyordu. Hıristiyanlık eğitimine izin verilmeyecekti. Emirlere uymayan yabancı okullar kapatılırken, yabancıların da içişlerimize karışmalarına izin verilmeyecekti. Ayrıca yabancı okulların siyasi yollara başvurmaları da bir şeyi çözümleyemeyecekti. Maarif müsteşarı Köprülüzade Fuat Bey de Bakanlığın, bu hususta başta verdiği kesin kararın değiştirilmeyeceğini bir kere daha vurguluyordu. Bu arada Fransız okullarının, hiç olmazsa sınav devresinin sonuna kadar öğretime devam etmeleri hususunda yaptıkları müracaata, Maarif Vekaleti "evamir-i hükumete suret-i kat'iyyede ittiba etmedikçe" hiç bir şeye izin verilmeyeceği şeklinde cevap veriyordu. Bakan, İstanbul'daki incelemelerini sürdürürken, Fransız ve İtalyan siyasi temsilcileri tarafından ziyaret ediliyordu. Türk hükumeti katolik okullarındaki haçların indirilmesini istiyor, ama Vatikan Kilisesi bu isteğe karşı çıktığı için okul idareleri haçları indirmiyorlardı. İtalyan temsilcisi Sinyor Montanya, Fransız temsilcisi Josef Curelli ve daha sonra da St. Benoit Lisesi müdürü; okulları sadece sınav dönemi için açtırmak istekleri reddedilince, haçlar indirildikten sonra açılacağına dair güvence istiyorlardı. Bakan, bunlara da, okullarda laikliğin bir prensip olduğunu, bundan hiç bir şekilde taviz verilemeyeceğini söylüyordu. Maarif Vekaleti 1924 Haziranında da musevi okullarına ya tamamen Türkçe ya da tamamen İbranice öğretim yapmalarını emretmiştir. Bu emri bazı yahudiler kabul edip bazıları da etmemişler, emrin yumuşatılması veya geciktirilmesini istemişlerdir. Museviler, okullarında Türkçe öğretim yapmayı ancak 1926 yılında kabul etmişlerdir. Öte yandan 1924 Ağustosunda Fransa Türkiye'deki okullarına, okullardaki haç, tasvir, heykel vs. dini şeylerin kaldırılmasını emretmiştir. Okullar da bu emri derhal uygulamışlardır ve Türk hükumetinin emirlerine kayıtsız şartsız uyacaklarını belirtmişlerdir. Ama Bakanlık buna rağmen okulları bir süre daha açmamış, bu arada okullardaki haçları indirttiği dolayısıyla Fransa ile Papalığın arası açılmıştır. Bu arada Maarif Vekaleti de yasa, yönetmelik ve emirlere uymaları ve sıkı denetlenmeleri şartıyla, 1918'den önce açılan okulların tekrar açılmasına, sonradan açılanların incelenmesine ve muhalif harekette bulunan okulların derhal kapatılmalarına karar vermiştir. Bu arada Bakanlıkla yabancı okullar arasındaki bir başka çatışma Robert Kolej'de ortaya çıkmıştır. Bu okulun öğretmenlerinden Fischer, Amerikalı turistlere verdiği bir konferansta Türklere hakaret ettiği için, Bakanlıkça öğretim görevine son verilmişti. Bu da Türkiye ile Amerika arasında çekişmelere neden oldu. Bu arada Bulgarlar da okullarının kapatıldığından şikayet ediyorlardı. Bakanlığın yabancı ve azınlık okullarına karşı politikası 1925 yılında da devam etti. Azınlık okullarına yeni emirler verildi, yabancı okullardaki Türkçe ve Tarih-Coğrafya öğretmenlerine verilen ücretleri yakından takip etti, azınlık okulları müdürlerini imtihana tabi tuttu, yabancı ve azınlık okullarında ders veren Türk öğretmenleri örgütlemeye ve bunlarla yakından ilgilenmeye başladı. Bu arada Robert Kolej'de hala "olaylar" çıkmaya devam etti. 1926 şubatında Bakanlık, yabancı okulların iyi denetlenmesi hakkında Maarif Müdürlüklerine bir genelge yayınladı. Bu arada bütün yabancı okullarla İlköğretim Genel Müdürlüğü ilgilendiğinden, İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Bey, İstanbul'da denetlemelere başladı. Genel müdür, denetlemelerde dikkat edilen hususları şöyle sıralıyordu: Yabancı ve azınlık okullarındaki öğrenciler her şeyden önce Türkçeyi öğrenmeli ve Türklüğü kavramalıdırlar. Bunun için Türkçe öğretmenleri özellikle denetlenmelidir. Yabancı okullardaki Türkçe öğretmenlerinin yüksek okul çıkışlı olmaları şarttır. İlköğretim düzeyindekiler ise lise çıkışlı ve öğretmen sertifikalı olacaktır. Maarif Müdürleri, bu okullara atanan Türkçe, Tarih ve Coğrafya öğretmenlerinin "öz Türk" olmalarına dikkat edeceklerdir. Türkçe konuşma, okuma-yazma çok önemlidir. Türkçeden geçmeyen öğrenci sınıfta kalmış sayılacaktır. Türkçe derslerini kasten ihmal eden azınlık ve yabancı okullar, derhal kapatılacaktır. 1926 Martında da Bakanlık, yabancı okulların kapitülasyonlar döneminden beri uyguladıklar bazı gelenekleri kaldırdı. Buna göre, yabancı okulların son sınıf öğrencilerinin sefaretlerde sınava alınmaları yasaktı. Son sınıf sınavları da okullarında ve müfettiş denetiminde yapılacaktı. Ayrıca başarılı öğrencilere verilen ödüllerde yabancı devletlerin bayrakları ve başka işaretleri bulunmayacaktı. Bu arada Maarif Müdürlüğü tarafından atanan Türkçe öğretmenini kabul etmediği için İstanbul İngiliz Kız Ortaokulu kapatılıyor, daha sonra, aynı öğretmeni kabul ettikten sonra açılıyordu. Aynı sıralarda, Bakanlık genelgelerine uymadığı için Zapyon Mektebi de kapatılıyordu. Bakanlığın yayınladığı "Yabancı ve Hususi Mektepler Talimatnamesi"nde eksik kalan hususları tespit eden müfettişler bunları altı madde halinde topladılar ve bu maddeler de talimatname gibi geçerli olmaya başladı. Yabancı okullarda nasıl kitaplar okutulacağına dair kurulan bir komisyon da, bu hususta bağlayıcı kararlar aldı. 1927 yılında, yabancı okullardaki Türk öğretmenlerinin durumu gene önemli bir sorun olmaya devam etti. St. Paul Chéri Fransız Kız Okulu kapatıldı. 1927 yılının sonlarında ise Bursa Amerikan Koleji'nde dört müslüman öğrencinin hıristiyan olması üzerine Bakanlık buna büyük bir duyarlılık göstererek, Okulu derhal kapattı. Bakanlık, Maarif Eminini Bursa'ya gönderdi, olayı mahkemeye aksettirdi ve bu gene Türk-Amerikan ilişkilerinde önemli sertleşmelere yol açtı. Aynı yıl, Galatasaray Lisesindeki öğretmen Tuma olayı da, Bakanlığın aynı titizliği göstermesine yol açtı.