Hızır gibi yetişmiş Istanbula...!

Osmanlı dönemi alimlerinin meşhurlarındandır ve aynı zamanda bir velidir. 1407 yılında Eskişehir ilinin Sivrihisar ilçesinde dünyaya geldi. Fatih'in, bir cami inşaatında kendisini kusurlu bulup, bir Hıristiyan mimarın ellerini kestirmesi ve buna kadı Hızır Bey'in itiraz edip, Fatih'le birlikte mağduru muhakeme edip, Hıristiyan mimarı haklı çıkarması, onun ne derece otoriteye sahip bir kadı olduğunu ortaya koymaya yeter. Hızır Bey'in güzel ahlakı, zühd ve takvası da ilmi gibi yüksekti. Hızır Çelebi, 1458 yılında İstanbul'da vefat etti. Kabri, Vefa ile Zeyrek arasında, Zeyrek Camii yakınındadır. Osmanlı evliya ve alimlerinin büyüklerinden. İsmi, Hızır Çelebi bin Celaleddin'dir. Nasreddin Hoca'nın torunlarındandır. 1407 (H.810) senesi Rebi'ul-evvel ayının birinde Eskişehir'e bağlı Sivrihisar kasabasında doğdu. 1458 (H.863) senesinde İstanbul'da vefat etti. Vefa ile Zeyrek arasında, Unkapanı'na giden cadde kenarında defnedildi. Küçük yaşta babasından ilim tahsil etti. Sonra MollaYegan'a talebe olup, akli ve nakli ilimleri tamamladı ve kızıyla evlenip damadı oldu. İbn-i Cezeri'den kıraat ilmini öğrendi. Hızır Bey, zekasının kuvveti ve çalışmasının çokluğu sebebiyle, birçok dini ve fenni ilimlerde derin alim oldu. Memleketi olan Sivrihisar'da kadılık ve müderrislik yaptı. Çok ince bilgilere vakıf olup, Fenari'den sonra eşi yoktu. Hızır Çelebi, Bursa'daki Sultaniye Medresesinde pekçok öğrenci yetiştirdi. Mevlana Muslihüddin Kastalani, Mevlana AliArabi, Hocazade ve Hayali Ahmed Efendi gibi meşhur alimler ondan ilim ve feyz alarak yetişti. Sonra onlar da pekçok öğrenci yetiştirmiş ve eserler vermişlerdir. Bursa'daki Bayezid Medresesinde de görev yapan Hızır Bey, oradan İnegöl'e kadı oldu. Nihayet Edirne'ye gelerek yeniden eğitim ve öğretim hayatına döndü. Bu arada Yanbolu kadılığında bulunduğu da belirtilmektedir. Öte yandan Osmanlı padişahı Sultan Mehmed, uzun zamandır yaptığı hazırlıkları tamamlayarak İstanbul'u kuşatmış ve günlerce süren muhasara sonunda 29 Mayıs 1453'te Peygamber efendimizin müjdesine mazhar olarak şehri fethetmişti. Fetihten bir gün sonra Padişahın Otağ-ı Hümayununda bütün ileri gelen ümera ve ulema toplanmışlardı. Fatih Sultan Mehmed fetihle ilgili son bilgileri alıp gerekli emir ve fermanları verdikten sonra, Hızır Çelebi'ye dönerek; "İstanbul kadısına hüküm odur ki..." dedi. Bu fermanla Fatih, Hızır Beyi, İmparatorluğun en önemli vazifelerinden birine tayin ediyor ve ona olan güvenini en üst derecede gösteriyordu. Hızır Beyin İstanbul kadılığı uzun sürmedi. İstanbul'un fetih tarihi olan 1453'ten vefat ettiği 1458 yılına kadar 5-6 yıllık bir süre ile bu önemli vazifeyi yerine getirdi. Ancak bu kısa sürede gösterdiği icraatı ile çok başarılı oldu. Bu başarı da Hızır Beyin unutulmaz Türk velileri ve alimleri arasında sayılmasında büyük rol oynadı. Adaleti ile ilgili menkıbeleri günümüze kadar geldi. Şöyle ki: O zamanda kadılar bugünkü belediye reislerinin yaptıkları işleri de yaparlardı. Çünkü o zamanlar, nüfus ne kadar kalabalık olursa olsun, insanların mahkeme ile işleri az olurdu. Kimse kimseye kötülük düşünmez, komşu komşusunun hakkına riayet ederdi. Nitekim Fatih'in, İstanbul'un fethinden önce tebdil-i kıyafetle Edirne bedesteninde dolaşırken başından geçen hadise meşhurdur. Fatih Sultan Mehmed Han, bir sabah vakti, tebdil-i kıyafetle alış-verişe çıktı. Yanında halk kıyafetindeki vezirinden başka kimse yoktu. Girdiği dükkandan iki okka yağ istedi. Onu aldıktan sonra, beş okka da bal vermesini söyledi. Dükkan sahibi; "Efendim, ben siftahımı yaptım, balı da komşudan alın, o da siftah etsin." dedi. Öbür dükkana gittiler. Oradan da ikinci bir şey alamadılar. Böyle kaç dükkanı dolaştılar, hiçbirinden ikinci bir şey alamadılar. Hızır Bey, komşunun değil hakkına, komşuya karşı ihsana bu kadar riayetkar olan böyle bir milletin kadısı idi. Böyle sultana, böyle kadı. Hızır Bey, İstanbul kadısı ve belediye başkanı olarak vazifeye başladıktan bir müddet sonra, bir hıristiyan mimar geldi. Hızır Beyi buldu. Kadı efendiye halini arzedip, padişah Fatih Sultan Mehmed Handan şikayetçi olduğunu söyledi. O zamanlar, Avrupa ülkelerinde değil kralı mahkemeye vermek, aleyhinde konuşmak bile, bir insanın kendi hayatından olması demekti. O günlerde, İspanya'da hıristiyanlar, binlerce müslümanı; kadın, ihtiyar, çocuk demeden kılıçtan geçirmekteydi. Bir hıristiyan ise, bir müslüman devletinde, o devletin kadısına, devletin padişahını şikayet edebilme hakkını kendisinde bulabiliyordu. Hızır Bey, hıristiyan mimarı dinledi. Fatih Sultan Mehmed Han, bugünkü Ayasofya Camiinden daha yüksek kubbeye ve daha üstün mimari hususiyetlere sahip bir cami yaptırmak istemiş ve o hıristiyan mimar da bu işe talib olmuştu. Ama bir hıristiyan olarak, müslümanların, meşhur Ayasofya kilisesinden daha üstün hususiyetleri haiz bir esere sahib olmalarına gönlü razı olmamıştı. Bu gayesini gerçekleştirebilmek için de, böyle bir camiyi kendisinin yapabileceğini söyleyerek işe talib oldu. Caminin inşaatı başladı. Mısır'dan binbir zahmetle getirilmiş sütunların yüksekliklerini kısa tutmuş, dolayısıyle kubbenin yüksekliği de Ayasofya'dan alçak olmuştu. İnşaatın bitmesine yakın ziyarete giden Fatih Sultan Mehmed Han, sütunların kasıtlı olarak küçültülüp, meşhur Ayasofya'dan daha üstün bir binanın yapılmaması gayreti güdüldüğünü anladı. Bu hale çok hiddetlendi. Hıristiyan mimarın cezalandırılmasını emretti. Emir yerine getirildi. Eli kesildi. Yüzlerce kilometreden binbir emekle gelen mermer sütunlar, hıristiyan gayreti ile kısaltılmış, Sultanın emri ve iyi niyeti ayaklar altına alınmıştı. Üstelik devletin kanun ve nizamına uymak karşılığında zımmilik hakkı bahşedilmiş olmasına rağmen, böyle bir yola tevessül etmişti. Bir mimar için el, her şeyden daha fazla lüzumluydu. Ama malesef, düşünmeden işlediği bir suça diyet olmuş, elsiz kalmıştı. İki çocuğu bir hanımı vardı. Müslümanların halini, Osmanlıların adaletini bilenler; "Bu işte bir acelelik var, müslümanlar bu işi yapanı suçlu bulurlar, hele onların adil kadıları, padişahın bile gözünün yaşına bakmaz cezasını verirler." dediler. Hıristiyan mimar pek inanmadıysa da, ısrarlar karşısında dayanamayıp kadıya gitmeye karar verdi. İşte onun için, Hızır Beyin huzurunda bulunmaktaydı. Bütün bunları, adil Osmanlı'nın adil kadısına tek tek anlattı. Hızır Bey, tam bir sükunetle hadiseyi dinledi. Daha sonra soruşturup, meseleye vakıf oldu. Şahidlerle beraber, Fatih Sultan Mehmed Hanı, imparatorların, kralların, beylerin taht ve mülkleri, iki dudağı arasından çıkacak bir çift söze bağlı olan Osmanlı padişahını mahkemeye davet etti. Bildirilen saatte mahkeme teşkil edildi. O sırada, Fatih Sultan Mehmed Han da geldi. Eli kesilen hıristiyan mimar ayakta duruyor, ürkek ürkek etrafını seyrediyordu. Böyle bir mahkemeyi ilk defa görüyordu. Çünkü onların bildiği, güçlü olanın hakim olmasıydı ve gücü yetene her şey mübahtı. Köhne Bizans, zayıf olan herkesin ezildiği, güçsüzün elinden ekmeğini kapanın kahraman olduğu, mahkemelerin değil suçluya ceza vermek, zulüm gören masumu cezalandırdığı bir yerdi. Böyle bir toplumdan gelen bir kimse, Osmanlının adil idaresini hayal bile edemezdi. İstanbul Fatihi Sultan Mehmed Han, mahkeme salonu olarak kullanılan yere girince, baş köşede bulunan yere oturmak arzusuyla o tarafa doğru yöneldi. Padişahın bu halini gören kadı Hızır Bey, hiç çekinmeden; "Oturma begüm!.. Hasmınla yüzleşmek üzere, mahkeme huzurunda ayakta dur!" dedi. Sultan, sözü ikiletmeden söylenilen yere geçti. Mahkemenin padişahı HızırBeydi. Çünkü Hızır Beyin şahsında, İslamiyetin adil hükümleri karşısında bulunmaktaydı. Hızır Bey; "Sen, Murad oğlu Mehmed! Bu zımminin elini kestirdin mi?" deyip söze başladı. Mahkeme neticesinde; "Sen, Murad oğlu Mehmed! Mahkeme edilmeden bu zımminin elini kestirdiğin için kısas olunacaksın! Senin elin de onunki gibi kesilecek! Eğer zımmiyi razı edebilirsen, ölünceye kadar onun ve çoluk-çocuğunun maişetini temin etmek karşılığında elini kesilmekten kurtarabilirsin!" dedi. Herkesle birlikte Padişah da tam bir sükunet içerisinde kararı dinledi. Hıristiyan mimar, bu ulvi karar karşısında daha fazla dayanamadı. Ağlayarak Padişahın ellerine kapandı. Ölünceye kadar maişetini temin etmek karşılığında anlaştılar. Zalimleri bile ağlatacak böyle bir adaletin, ancak hak bir dinin mensupları tarafından icra edilebileceğini düşünen hıristiyan mimar, aile efradı ile birlikte müslüman olmakla şereflendi. O da yüce İslam dininin yayılması için gayret eden kimseler arasına katıldı. Bu mahkemeden birkaç gün sonra, Fatih Sultan Mehmed Han, Kadı Hızır Beyi ziyaret etti. Mahkeme esnasında gösterdiği adalete teşekkür edip; "Eğer bana, bir suçlu gibi değil de, bir padişah gibi muamele etseydin, seni şu kılıcımla parçalardım." dedi. Hızır Bey de, Padişaha mahkeme esnasındaki hal ve hareketleri için teşekkür ettikten sonra; "Eğer padişahlığına güvenip, dinin emri olan hükmüme karşı gelseydin, seni bu arslanlara parçalattırırdım." dedi ve paltosunun iki eteğini çekti. Bakanlar, Hızır Beyin eteği altındaki iki arslanın sert bakışlarını gördüler. "Böyle sultana, böyle kadı." demekten kendilerini alamadılar. Hızır Çelebi'nin; Ahmed, Sinan ve Yakub adlarında üç oğlu vardı. AhmedPaşa, Bursa müftülüğünde, Yakub Paşa, Bursa ve İstanbul medreseleri müderrisliğinde, Sinan Paşa da Fatih Sultan Mehmed'in hocalığı vazifelerinde bulunmuş olup, hepsi zekaları, ilim ve irfanları ile temayüz etmiş üstün kimse idiler. Hızır Beyin güzel ahlakı, zühd ve takvası da, ilmi gibi yüksekti. Arap, Fars ve Türk edebiyatında da geniş bilgi sahibi olup, şairliği de vardı. Her üç dilde de kıymetli şiirler yazdı. Akaide dair meşhur Kaside-i Nuniyye'yi nazmetti. Beyitler halinde yazılan kasidenin her beytinin ikinci mısrası Arapça "nun" harfi ile bittiği için Nuniyye diye isimlendirilmiştir. Hızır Bey, Kaside-i Nuniyye'nin her beytinde İslam akaidinin, itikad bilgilerinin bir meselesini dile getirdi. Kaside-i Nuniyye, talebesi Molla Hayali ve diğer alimler tarafından şerh olundu. Hızır Beyin ayrıca İcaletü'l-Leyleteyn adlı güzel bir kasidesi ile diğer bazı eserleri de vardır. Arapça, Farsça ve Türkçe şiirleri de olup şu beyt onundur. Vermiş saba benefşeye peygam-ı zülf-i yar, Ol lezzetin hevası dimagındadır dahi. İstanbul'un Anadolu yakasında, Molla Hızır Beyin geniş arazisi bulunduğu için, buraya Kadıköyü ismi verilmiştir. Edebiyatımızda meşhur bir usul önemli bazı olaylarla ilgili tarih düşürme geleneği idi. Ancak Hızır Beye gelinceye kadar mısralarla terkip hatta ebced harfleri zikredilmek sureti ile tarih düşürülmekte idi. Hızır Bey ise kıt'anın son kelimesi ile tarih düşürme sanatını keşfetmiş, bu husus kendisinden sonra bir gelenek halini almıştır. Nitekim İstanbul'un fethine düşürdüğü tarih bu geleneğe çok güzel bir misal teşkil etmektedir. "Feth-i İstanbul'a nusret bulmadılar evvelun, Feth idüb Sultan Mehmed kıldı tarih "Ahirun". Beytin son kelimesi "ahirun" ebced usulüyle hesaplandığında İstanbul'un fetih tarihi olan Hicri 857 senesi elde edilmektedir. Bu da Miladi takvimle 1453 yılına tekabül etmektedir. ÜLKEMDE BU ADAMA CEVAB VERECEK BİR ALİM YOK MU? Fatih Sultan Mehmed Han tahta geçtiği ilk günlerden itibaren fırsat buldukça sarayda çeşitli alimleri toplayıp onlarla ilmi sohbetler yapıyordu. Bu toplantılara zaman zaman orada bulunan yabancı ilim adamları da iştirak ediyordu. Yine böyle bir ilim meclisi teşkil edildiğinde, Kuzey Afrika ülkelerinden birinden gelen ve gizli ilimlerde maharet sahibi bir alim de katılmıştı. O alim, Sultanın katında Türk alimlerini, sorduğu zor ve çözülmesi güç sorularla epeyce bunalttı. Onları cevap veremez gördükçe de yeni yeni sorular yöneltti ve üstünlük gösterisinde bulundu. Osmanlı ulemasının böyle acz içinde kalması, cihan padişahı olan Fatih'i son derece rahatsız etti. Bütün beyleri, paşaları ve vezirleri toplayıp; "Ülkemde bu adama cevap verecek bir alim yok mudur? Çabuk olun, araştırın ve bana derhal müsbet bir cevap getirin!" dedi. Vatan topraklarını iyi bilen vezirler, düşündüler ve Sivrihisar Medresesinde görev yapan Hızır Beyi hatırladılar. Fatih'e; "Sultanım! Ülkemizde Hızır Bey adında değerli bir alimimiz var, emir buyurursanız, haberci gönderip buraya çağıralım." dediler. Sultan, "Durmayın, kim varsa derhal davet edin, hemen gelsin." buyurdu. Bunun üzerine, Hızır Beyi çağırmak üzere Sivrihisar'a üç kişilik bir heyet gönderdiler. Hızır Bey, bu heyetle Edirne'ye geldi. Hızır Bey, o zaman daha otuz yaşlarında ve asker kıyafetinde bulunduğundan, yaş ve kıyafeti, meşhur alimlere meydan okuyan zatın alay edercesine gülmesine sebeb oldu. Onun bu tavrı üzerine Hızır Çelebi; "Gereksiz yere gülenler, hoşa gidenlerden sayılmaz. Soracağın her ne ise hemen bildir. Sözün gelişi beni de başarısızlığa uğrayacaklardan biri say." Bunun üzerine misafir alim, padişahın huzurunda ve kendinden son derece emin bir şekilde Hızır Çelebiye sorularını yöneltti. O sorarken Hızır Çelebi mütevazi bir şekilde önüne bakıp gülümseyerek notlarını tuttu. Sonra sorulan suallerin hepsine teker teker ve gayet güzel cevaplar verdi. Çözülecek hiç bir meseleyi ortada bırakmadı. Misafir alim hiç beklemediği bu durum karşısında bir hayli şaşırdı ve tedirgin oldu. Sonra soru sorma sırası Hızır Beye geldi. Fatih Sultan Mehmed'den izin istedikten sonra o alime dönerek on altı değişik ilimden çözümü güç birer mesele sordu. Misafirin bu konulardan haberi bulunmadığından dili tutuldu ve pekçok ilim adamının ortasında utanç içinde kaldı. Sonra; "Hızır Bey, İslam aleminde benzeri pek az bulunan ilim adamlarınızdan biridir. Kendisinde öylesine bir hafıza ve zeka var ki, karşısında durmak mümkün değildir." diye itirafta bulundu. Kerem ve ihsan sahibi yüce Padişah sonuçtan çok memnun oldu. Sevinç ve heyecanından yerinden kalkıp yeniden oturdu. Hızır Beyi hararetle tebrik ederek; "Yüzümüzü ak eyledin. Cenab-ı Hak da iki cihanda senin yüzünü ak eyleyip, ilmini ve fazlını arttırsın." dedi. Sonra sırtındaki kürkü çıkarıp, Hızır Beyin sırtına geçirdi. Yine bu memnuniyetinin karşılığı olarak Hızır Beyi atalarının inşa ettiği Bursa'daki Sultaniye Medresesi müderrisliğine tayin etti. 1) Kamus-ul-A'lam; c.3, s.2047 2) Şakayik-ı Nu'maniyye Tercümesi ; s.111 3) Osmanlı Müellifleri; c.1, s.290 4) Hadikat-ül-Cevami; c.1, s.85 5) Sicilli Osmani; c.2, s.277 6) İslam Alimleri Ansiklopedisi; c.12, s.86 7) Tacü't-Tevarih; c.5, s.80 TurkishOnlyTurkish