Çok güzel bir yazı, paylaşım için teşekkürler. "Adım adım yozlaşmak."

Cumhuriyetin ilk on yılındaki durum Fransızcadan point de view biçiminde gelen bir söz Osmanlı Türkçesinde nokta-i nazar biçiminde adlandırılmış, Cumhuriyet Döneminde bakış açısı diye Türkçe kelimelerle ve bir tamlama yapısında Türkçeleştirilmiştir. Türkçenin dil kurallarının uygulanmasının yanı sıra bakış açısı örneğinde görüldüğü gibi kavramı karşılayan kelimelerin de Türkçe olmasına çaba gösterilmiştir. Fransızca point de departure kelimesi de nokta-i harekat iken ardından hareket noktası biçiminde Türkçeleştirilmiş. Publique opinion terimi Osmanlı toplumuna ulaştığında efkar-ı umumiye denmiş, Cumhuriyet Döneminde bu kelime kamuoyu biçiminde ifade edilmiştir. Bu gelişmeye koşut olarak yaklaşık yüz yıl içinde üç safha halinde görülen ve sonunda Türkçe köklere ve eklere dönüşen terimlere şu örnekleri verebiliriz: Faction ordinaire, adi kesir, bayağı kesir // periode glaciaire, glasiye devri, buzul devri // daha sonra buzul dönem // racine fasciculee, cezr-i rişi, saçak kök // quatres operation, amal-i erbaa, dört işlem // tissu graisseu, nesç-i şahmi, yağ doku // tissu maqueux, nesç-i muhati sümük doku // triangle equilateral müselles-i mütesaviü'l- adla, eşkenar üçken // ligne de faite, hatt-ı bala, doruk noktası // raicine carree cezr-i murabba, kara kök // mesures des volumes, hacim mikyası, hacim ölçüsü vb. Bu örneklerde görüldüğü gibi çeviri yoluyla terimler Fransızcadan Osmanlıcaya aynı yolla Osmanlıcadan Türkçeye aktarılmıştır. Bu çevirilerde Fransızcası tamlama biçiminde ise; Osmanlıcası da, Türkiye Türkçesindeki biçimi de tamlama biçiminde olmuştur. Daha doğrusu yapı Fransızcasına bağlı olarak her dönemde korunmuştur. Bu örneklerin yanı sıra Cumhuriyet öncesi dönemde Fransızca terimlere karşılık olarak Farsça kurallara göre yapılmış tamlama biçimindeki terimlere Cumhuriyet Döneminde bulunan karşılıklara bakalım: nokta-i galayan, kaynama noktası // hey'et-i sıhhıye, sağlık kurulu // nar-i beyza, akkor // hatt-i vasıt, kenar ortay // kesr-i adi, bayağı kesir // mikyas-i kalevi, nemölçer // silsile-i cibal, sıradağ // sür'at-i ziya, ışık hızı // fakrü'd-dem, kansızlık // müruri zaman, zaman aşımı // kaziye-i muhkeme, kesin yargı. Öteki yalın biçimdeki örneklerden mütecaviz, saldırgan // konsantrasyon; önce tekasüf sonra derişim. Fransızca subjektif, önce enfüsi, sonra öznel // Fransızca objektif, önce afaki, sonra nesnel. Bu bilinçli dönemde Türkçeleştirme adım adım gelişerek yürümüştür. Burada dikkati çeken bir hususu belirtmeden geçmeyelim. Osmanlı aydınının Fransızca terimlere bulduğu karşılıklar Cumhuriyet Döneminde esas alınmış, bunlar çeviri yoluyla Türkçeye aktarılmış; bu kavramlar Türkçede başka nasıl ifade edilir diye düşünülmemiştir. Bu arada değişik uygulamalar da olmuştur. Çeviri yoluyla temps quarternaire terimine Osmanlı aydını dördüncü zaman demiş ve bu biçim Cumhuriyet Döneminde de benimsenmiştir. Fransızca kilometre carre bir önceki dönemde ve Cumhuriyet Döneminde kilometre kare biçiminde kabul görmüştür. Systeme metrique terimi metre sistemi diye çevrilirken Cumhuriyet Döneminde daha çok metrik sistem biçiminde kullanılmıştır. Bunların arasında ilginç olabilecek örnek chou de Bruxelles'dir. Her iki dönemde de bu terim Brüksel lahanası olarak Türkçeye aktarılmıştır. Brüksel lahanası'na, Frenk asması, Frenk çileği, Frenk inciri, Frenk maydanozu, Frenk menekşesi örneklerinde olduğu gibi Frenk kelimesiyle frenk lahanası da denir. Yukarıda sıraladığımız Osmanlı Türkçesinin kurallarına göre tamlama biçiminde yapılan terimlerin bazıları aklıselim, sarfınazar, süiistimal örneklerinde olduğu gibi Cumhuriyet Döneminde korunmuştur. Cumhuriyet Döneminde ortaya atılan nicel, nitel terimlerinde çeviri yolu seçilmemiştir. Ancak bu iki terimde sesler ortak olduğundan dolayı birbirine karıştırılmıştır. Vaktiyle kantitatif ile karşılanırken Osmanlı aydını buna kemi, Cumhuriyet aydını ise nicel demiş. Kantite ile karşılaşan Osmanlı aydını buna kemiyet, Cumhuriyet aydını ise nicelik demiş. kalitatif ile karşılaşan Osmanlı aydını keyfi, Cumhuriyet aydını ise bu terimi nitel sözü ile karşılamış. kalite ile karşılaşan Osmanlı aydını keyfiyet, Cumhuriyet aydını ise buna nitelik demiş. İsim biçimleri nitelik, nicelik, sıfat biçimleri nicel, nitel taşıdıkları ortak seslerden dolayı günümüzde birbirine karıştırılır. Bu durumda bazen Doğu dillerinden gelen karşılığı bazen de Batı dillerinden gelen karşılığı kullanılır. Osmanlı aydını bulduğu karşılıkların Türkçeye çevrilmesinde ilgi çekici bir başka husus daha vardır. Osmanlı Türkçesine göre türetilen karşılıkların bazıları Türkçeye aktarılamamış, karşılığı Batı kökenli kelimelerden seçilmiştir: darü'l-fünun, üniversite // müderris, profesör // müvellidü'l-ma, hidrojen // müvellidü'l- humuza, oksijen // madde-i musavvire, plazma // ameli, pratik vb. Bu tür örnekler uluslararası terimler olarak nitelendirilmiştir. Hıfzü'z-sıhha, Daru'l-aceze ise bugüne kadar varlığını sürdürmüş. Gene çeviri yoluyla Hilal-Ahmer kuruluşuna bir karşılık düşünülürken kırmızı yabancı sayılıp Türkçe kızıl kelimesi seçilmiş bu tamlama Kızılay olarak Türkçeye kazandırılmıştır. Osmanlı Türkçesinde, Farsça bir tamlama biçiminde olmayan mai mahrukat'a bulunan akaryakıt karşılığı da bir çeviri sözdür. Hatta bir çiçek adı olan aslanağzı da çeviridir. Cumhuriyet Döneminde Arapça ve Farsça kurallara göre kelime yapmanın kapıları kapanmıştır. Kelime seçiminde ise genellikle Türkçe kökler ve Türkçe ekler kullanılmış. Bu arada Batı dillerinden gelen kelimelere ve özellikle terimlere kapılar aralanmış, son yıllarda ise bu kapı ardına kadar açılmıştır. Buraya kadar yaptığım açıklamalarda özellikle belirtmek istediğim husus; yabancı kelime ve terimlere karşılıklar aranırken her iki dönemde izlenen yolun çeviri olduğudur. Oysa bir yabancı terimin Türkçenin anlam inceliklerine göre nasıl ifade edilmesi gerektiği düşünülmeliydi. Bu gelişmede dikkati çeken bir başka husus, Doğu dillerinden Türkçeye geçen ve dilde belli bir kullanım sıklığına ulaşan afet, cins, cisim, ilaç, nöbet, hak, nokta, hasta, namus, maya, ret, hız, hekim, sahte, resmi gibi binlerce kelimeye de yeşil ışık yakılmıştır. Bu genel görünüm içinde Cumhuriyetin ilk on yılını değerlendirecek olursak şunları tespit edebiliriz: Cumhuriyet Döneminin ilk on yılında Türkçeleştirme çalışmaları daha sonraki dönemlerde görülmeyecek derecede yoğun bir biçimde sürdürülmüş ve başarı elde edilmiştir. Arapça köklere dayanan kelimeler hedef alınmış, özellikle terim düzeyinde Türkçe köklerden ve Türkçe eklerden birçok terim türetilmiştir. Zelzele'nin karşılığı deprem, mecmua'nın karşılığı dergi; terbiye'nin karşılığı eğitim olmuştur. Pertavsız, büyüteç; şimal, güney; safha, evre; makta, kesit; tasallüp, katılaşma; öğretim, talim; satıh, yüzey gibi öneri durumunda yaklaşık sekiz bin kelime 1935 yılında Türkçeden Osmanlıcaya Cep Kılavuzu adlı yayında toplanmıştır. Bu sekiz bin kelimenin içinde iskonto karşılığı kırı, zulüm karşılığı kıyınç, garaz karşılığı öcük, askeri karşılığı süel, bestekar karşılığı düzem gibi tutunmayanların sayısı az değildir. İlk on yılda en gözde hareket ise Atatürk'ün geometri terimlerine eğilmesi ve açı, teğet, bölü, üçgen, eksi, çarpı gibi pek çok kelimeyi türeterek bir kitapçıkta toplamasıdır. Atatürk'ün gözetiminde yürütülen bu çalışmalarda elde edilen terimler bugün de olduğu gibi ortaöğretimde geçerlidir.

Osmanlı Döneminden Cumhuriyet Dönemine Terimlerdeki Değişmeler.. Günümüzde bilim ve sanat terimlerinin aşırı bir biçimde yabancılaşması ve giderek bu yabancılaşmanın hız kazanması bizi terimler üzerinde daha çok düşünmeye yöneltiyor. İşin bir başka boyutu belli bilim dalında kullanımı yaygınlaşan yabancı terim bir süre sonra genel dile de geçiyor. Örnek olarak eskiden Düşünceler bu noktaya teksif edildi diye anlatılırdı; Türkçe, bir adım daha öne çıktı ve teksif edildi yerine odaklandı kullanıldı. Şimdi de fokus oldu biçimi yayılmaya başlandı. Fotoğrafçılık terimi olan fokus genel dilde de kullanılmaya başlandı. "Dolu" anlamında Türkçede bir kelime varken ful kullanılmaya başlandı. Hatta ful dolu biçiminde iki sözü bir arada kullananların sayısı gün geçtikçe artıyor. Aracın göstergesinde E , F kısaltmaları var. Buna bakıp araç sahibi benzin alırken fulle diyor. Bir otomobilcilik terimi fiil haline getirilip kullanıma açılıyor. Bugünlerin moda kelimesi ise servis etmek. Bilgiler, belgeler servis ediliyor. Yakın zamanda İhaneti bize servis ettirmek istiyorlar biçiminde de kullanıldı. Topu oyuna sokup, oyunu başlatmak anlamında, voleybol sporunda servis atmak, sofrada servis tabağı ile servis yapmak, çocukları okullarına, işçileri servis aracı ile görev yerlerine taşımak, şimdi bir başka anlamda servis etmek dile girip oturdu. Servis asansörü, servis merdiveni, servis kapısı, istihbarat servisi, servis takımı, acil servis vb. Hep böyle oluyor; önce yabancı bir kelime dile giriyor, ondan sonra türevleriyle, anlamlarıyla Türkçede dallanıyor. Görüldüğü gibi bu durum ne dilcilerin ne de sanatçıların güdümündedir. Türkçede böyle bir kavramı karşılayacak söz var mı yok mu demeden birileri Batı dillerindeki bir kullanımı çevirip dile getiriyor, ertesi günü değişik bir kullanım, sözüm ona çağdaş bir anlatım diye basında yer alıyor. Yazı diline, konuşma dilinden geçen terimlerin bir bölümü sporla ilgilidir. Bunlardan biri "karşı cinsi umutlandırmak" anlamında daha çok argoda geçen pas vermek'tir. Haberleşme alanında bir gereç olarak kullanılan jeton daha sonra "geç anlama, geç fark etme" anlamında jeton düştü biçiminde genel dilde yer etti. Bugün öğrenci argosunda jetonun köşeli mi? veya jetonun paraşütlü mü biçiminde "geç anlamalar"ı vurgulamak için jeton, başka yapılar içinde de kullanılıyor. Bunun gibi direksiyon, bir otomobilcilik terimi olarak dile girdikten sonra Türk insanı buradan direksiyon sallamak, direksiyon kırmak kelimelerini türetti, böylece direksiyon deyimlerde de yer aldı. Bu gelişmelerde biri yapay, ötekisi doğal iki yol olduğu görülüyor. Yukarıdaki örneklerden direksiyon sallamak, pas vermek, jeton düşmek doğal bir gelişme iken fokus olmak, servis yapmak, servis etmek aydınlarımızın batı kökenli kelimeleri kullanma, batıdaki sözleri Türkçeye çevirme gayretlerinden ileri gelen yapay bir yoldur. Bu tür sözlere basın öncülük eder ve bunlar genellikle yardımcı bir fiille kullanılarak dile getirilir. Aynı durum Osmanlı Türkçesinde de vardı. Orada da Arapça kökenli kelimeler yardımcı fiiller aracılığı ile müşteki olmak, müptela olmak, tasdik etmek, tezahür etmek biçiminde yapılmıştır. Bu tür örnekleri izleyen ve üzerinde düşünen bir kişi olarak diyebilirim ki, Türk dili alanında meydana gelen bu değişiklikler, bilinçsizce dile yapılan müdahalelerden kaynaklanmaktadır. Kişi sürekli kendi dilini ikinci plana atmakta, yabancı dilin kelimelerini öne çıkarmaktadır. Terimin Türkçesi aranmıyor, yabancı terim dile giriyor ve bir süre basın onu yazı diline aktarıyor. Bazı dilciler de dildeki bu hızlı değişime olumlu bakıyor. Bu genel değişme içinde bilim dallarının terimleri giderek yabancılaşırken bu yabancılaşma yazı dilini de etkiliyor. Bu duruma ise Türk aydını seyirci kalıyor. Bilgisizlikten, özentiden, Türkçeyi yakından tanımadan, dilde ve imlada gerekli istikrara önem vermeden, alt yapıyı kuramadan 70, 80 yıl içinde dilimiz yeniden yabancılaşmaya başladı. Ölçüt, kriter, kıstas örneklerinde olduğu gibi aynı anlama gelen biri Batıdan, biri Doğudan ötekisi Türkçe üç kelime birlikte kullanılırken Batıdan gelen biçim öne çıktı. Bu kısa açıklamadan sonra yaşanan evrelere bir göz atalım. Cumhuriyet öncesi durum Tanzimat Döneminden özellikle 1850'li yıllardan bu yana Osmanlı bilim adamı veya aydını Batıda geliştirilen kavramlara kullandığı dilden türetmeler yaparak veya dildeki mevcut sözleri kullanarak karşılık bulmuştur. O dönemin bilim adamlarının, bir yeni kavramın Batı dillerindeki karşılığını olduğu gibi almayıp içinde bulunduğu dilden ona bir karşılık bulması, onların bu yolda bilinçli davrandığını gösterir. Arapçanın o yıllarda bilim dili sayılması, eğitimin bu dile dayalı Osmanlı Türkçesiyle yapılması, bilim adamını bu kaynağı kullanmak zorunda bırakmıştır. Osmanlı aydınının bu tutum içinde izlediği iki yol vardır: 1. Arapça kökleri ve ekleri kullanarak tek kelimeyle yeni kavramlara karşılık bulma: Subjektif terimi ile yüz yüze geldiğinde bunu enfüsi, objektif ile karşılaştığında söz konusu terimi afaki ile karşılamıştır. Afaki yakın zamanlarda bile kullanımdaydı. Agresif'e mütecaviz, konsantrasyon'a tekasüf, enerji'ye kudret demiştir. 2. Yeni kavramlara Arapça ve Farsça dil kurallarından hareket ederek tamlamalarla karşılıklar bulma. a. Farsça kurallara göre kurulmuş tamlama biçimindeki terimler: nokta-i galayan, nokta-i nazar, hey'et-i sıhhıye, nar-i beyza, hatt-i vasıt, kesri adi, madde-i musavvire, mikyas-i kalevi, silsile-i cibal, sür'at-i ziya, mürur-i zaman, kaziye-i muhkeme vb. b. Arapça kurallara göre kurulmuş tamlama biçimindeki terimler: Hıfzü'z-sıhha, darü'l-fünun, fakrü'd-dem, müvellidü'l-ma, müvellidü'l-humuza vb. Yabancı dil kurallarına göre kurulmuş olan söz konusu bu tamlamalar 1900'lü yılların başında Türkçe tamlama biçimine getirilmeye çalışılmış, Türkçeye doğru ilk bilinçlenmenin örnekleri verilmeye başlanmıştır. Örnek olarak Farsça tamlama yapısında olan hakk-ı huzur sözünde kelimelerin yerleri değiştirilmiş, huzur hakkı biçiminde Türkçe bir tamlama elde edilmiştir. "Yaptığı hizmetten dolayı bir kurul üyesine ödenen para" demek olan huzur hakkı, içerdiği kelimeler yabancı olmakla birlikte Türkçenin tamlama kuralına uymuş, resmi dilde bu haliyle yer etmiştir. Bu gelişme 1930'lu yıllara kadar sürdü. 1930'lu yıllarda yeni bir anlayışla, tamlamaların içerdiği kelimeler de Türkçeleştirilmeye başlandı. Prof. Dr. Hamza Zülfikar Dünden Bugüne Türkçe...