ÖZGÜRLÜK TRADEJİSİ Özgürlük, Dostoyevski nin felsefesini anlamak için bir anahtar görevi taşır. Dostoyevski de "zalimlik" diye adlandırılan şey, özgürlük kavramıyla doğrudan ilgilidir. Onun zalim olmasının nedenini, insanlığı özgürlüğün yükünden kurtarma istememiş olmasında aramalı; insan, özgürlüğünü kaybetmek pahasına acı çekmekten alıkoymamış olmasında aramalı, özgür olma saygınlığıyla başa baş giden sorumluluk yükünden kurtarmak istememiş olmasında aramalı. İnsanı özgürlüğünden yoksun bırakarak acılardan bir ölçüde arınmak belki de olasıdır. Şöyle bir düşündüğümüzde, özgürlük adına yazıla bilecek o kadar şey var ki... Aslında, özgürlük akıldışı bir şey. Bundan dolayı iyiyi ve kötüyü yaratabilir zaten. Özgür iyi, kötünün özgürlüğünü gerektirir; ancak kötünün özgür olması özgürlüğün kendi yıkımına yol açar, soysuzlaşmasıyla kötü bir zorunluluğuna götürür. Öte yandan, kötünün özgürlüğünü yadsımak ve yalnızca iyinin özgürlüğünü tanımak da özgürlüğün yokluğu demektir. Soysuzlaşmasıyla iyi bir zorunluluktur. Ama iyi bir zorunluluk iyi değildir, çünkü iyi, zorunluluklardan kurtulmuş olmak, özgür olmaktır. Özgürlük konusunda gerçek söz konusu olduğu gibi, gerçekte de özgürlük söz konusudur. Sonu bir türlü gelmeyen özgürlük sorununun çözümü, dinlerin yalnızca tek gerçek oluşunda değil, aynı zamanda özgürlük konusundaki tek gerekçe, zorlamasız gerçek oluşunda, özgürlük ve zorlamasız sevginin kendisi oluşunda aranmalıdır. Özgürlük konusunu incelerken, bunun biçimsel ve maddi öğeleri biri birine karıştırılır çoğu zaman, ikinci ve daha büyük özgürlüğe erişmiş bulunurlar, nitekim birinci özgürlüğü, iyiyle kötünün serbestçe seçimini, yalnızca biçimsel bir özgürlük olarak bir yana itmişlerdir; bunarın onulmaz gerçekler olarak görülmesi, yanılgı olanağını ortadan kaldırmıştır. Dostoyevski nin roman kahramanlarında, başkaldıran özgürlük en yüksek gerilim noktasına çıkmıştır. Onun kahramanları, susan yazgısının din içindeki gelişiminde yepyeni bir aşamanın belirtileri olarak çıkarlar ortaya: Faust yolun yarısındadır henüz, Raskolnikov, Stavrojin, Kirilov, İvan Karamazov ise sonuna varmışlardır. Faust dan sonra da 19 yy canla başla bataklıkları kurutma çabasındaydı; ancak Dostoyevski nin kahramanlarından sonradır ki, bir kültür krizi ortaya çıkmış, dünya tarihinde, bir çığırın bittiğini gösteren, önceden kestirilemeyen 21. yy belirginleşmeye başlamıştır. Dostoyevski nin kahraman larında anlattığı işte bu trajik hikayedir. Özgürlük: bozularak keyfi bir davranış olmaya başlamıştır, bundan böyle boş, değersiz, meydan olur bir kendi kendini kanıtlamaya dönüşmüş ve bireye yük olup çıkmıştır. Görülüyor ki, keyfi olan özgürlük kendi kendini yok etmektedir; bunu enine sonunda tutsaklığa yol açması ve insan yüzünü değiştirmesi, özgürlüğün kendi yapısından gelen bir şeydir. Suç işleyene yumruğu indiren, dıştan gelen ceza, bir yasa değildir, kendi içinde var olan tanrısal bir ilkedir bu; böylece insan, kendi seçmiş olduğu çöl gölgeleri ortasında ateşten yanıp kül olmaktadır. Özgürlük bireye zamanla yük olmaya başlamıştır. Zamanla özgürlük o kadar sıradanlaşmıştır ki, insan özgürlüğü kötüye kullanmaya başlamıştır. Kötülük ancak özgürlükle var ola bilir. Aksi taktirde kötülük Allah dan bilinirdi değil mi. İyilik de özgürlük evladıdır. ÖZGÜRLÜK SUÇ SEMASI Özgürlük YoluKeyfi DavranışKötülükSuç Kötülük, Acı Çekme, ve Adam Öldürmeye Dair Kötülük ve suçluluk sorunu, Dostoyevski ye göre özgürlük sorununa bağlıdır. Öyle ki, kötülük, özgürlük olmaksızın açıklanamaz; aksine kötülük özgürlük yollarında belirir. Bu bağ olmasaydı sadece Allah sorumlu tutula bilirdi zaten. Dostoyevski nin kötülük kavramı, onun kişilik ve kişiliğinin önemi kavramıyla yakından iniltili. Dostoyevski ye göre insan kişiliği diye bir şey varsa eğer, insan diye bir şey varsa, kötünün kaynağının içte olması gerekir. Saygıdeğer dahimiz, acının insanı günahtan arındırdığını ve kötüyü sildiğini söylemektedir. İşte bu sebeptendir ki; Dostoyevski eserlerinde kahramanlarına acı çektirmekten sakınmaz. Ezilenler kitabında bunun ne kadar açık belli olduğunu göre biliriz... İlk başta, türlü hastalık ve fakirliğiyle Vanya, ardından ailesine en ağır acıyı, onlardan ayrılarak tattıran, ayrıldıktan sonra, aşk acısını tadan Nataşa, Nataşayı ölümüne seven Alyoşa, baba İhmenev... Hepsinin acılar sınavına girdiğini görüyoruz. Acı çekmenin insanı en yüksek seviyeye taşıdığı hipotezini Dostoyevski, bu eserde ispatlamıştır. Ahh Vanya, sen ne kadar yüce bir insanmışsın... Dostoyevski, kötünün oyun olmadığını söylemek ister açık açık. İnsanın elinden geldiğince yararlanmak üzere, bile bile kendini kötünün kucağına atıp da sonra iyinin kolları arasına kendini bırakabileceğini düşünmesi budalalıktır. Böyle düşüneni ciddiye almak olmaz, değersiz bir kafa yapısına işaret eder bu. Kötünün trajik yaşantısının, insana yararlı olabileceği kavramını bildiği gerçektir. Elbette, eski gelişim aşamasına dönemez artık; günah işleyen bir adam kötünün kendini zenginleştirdiğini, onu iyiye götürdüğünü, ilerlemesinde bir aşama olduğunu düşünmeye başlarsa, tamamıyla düşmüş, çürümüş demektir. Böyle bir adam, yaşayacağı yaşantıdan hiçbir şey öğrenemez, hiçbir zaman kendini aşamaz. Kötüden hoşnut olmak, bütün bütüne yıkım işaretidir. Kötüden yüksek bir ruh düzeyine çıkmak için, insanın kendindeki kötüyü açığa vurması ve büyük acı çekmesi gerekir. Dostoyevski işte bu acıyı anlatmıştır. SONA GELMİŞKEN BENİ EN ÇOK ETKİLİYEN ACI STAVROJİN İN DRAMI Gücümü her yerde denedim... Onu gerek kendim için kullandığımda gerek başkalarına göstermek için sarf ettiğimde, her zaman için sınırsız buldum... Ancak bu gücün bir işe yaramasını nasıl sağlamalı; işte bunu bilmiyorum ne geçmişte bilebildim, ne de şimdi biliyorum... İyi bir iş yapıp bundan tatmin olmak istedim istemesine; bunu yapma yeteneğim var... Safahat hayatında daldım, tüm gücümü yitirdim, ama sevmiyorum sefahatı; benim istediğim bu değildi... Yargılarımdan vazgeçemem; Kirilov gibi o derece inanmam bir düşünceye. Zaten düşünceler pek ilgilendirmiyor beni.

1821 yılında başlayan ve 60 yıl süren hayatını kronolojik olarak ayrıntılı bir şekilde anlatan birçok kitabi var Dostoyevski nin. Girdiğimiz herhangi bir kitapçı da birden fazla yerli ve yabancı yazarların Dostoyevski ile ilgili yazmış olduğu kitaplara kolayca ulaşabiliriz. Kendinden fazlaca söz ettiren yazarlardan, eserlerini daha birkaç kez okumuş körpe kitap kurtlarının kendisi ile ilgili birkaç şey bahsetme ihtiyacı hissettiği Dostoyevski acaba milyonlarca kişide nasıl izler bırakıyordu... Bu sorunun cevabını ararken Nikolay Berdyaev in Ruh Sürgünü adlı kitabı ile karşılaştım. Piyasadaki Dostoyevski biyografisi kitaplarının aksine olabildiğince ayrıntılı ve farklı başlıklara sahip bir eser olmuş. Pek doğal olarak 19. yy da yaşamış, kültürü bize pek de yakın olmayan bir ulustan gelen yazarı, zaman, kültür, din ve rejim farklılıkları yüzünden tam olarak anlamamız mümkün değildir. İşte Nikolay Berdyaev, Dostoyevski yi anlamayı zorlaştıra bilecek tüm bu farklılıklar arasında köprü vazifesi görüyor. Zaten aydın bir Rus olarak kendisini Dostoyevski ile ilgili kitap yazmakla sorumlu hissetmesi, yazarın üslubunu da etkilemiş. Kitabı yazmanın getirdiği gururlanma hissini bize belli etmekten kendini alamamış. Çok eski edebiyat tarihine gitmeden, en azından; kayıt altında tutulabilir ve çok daha fazla insanın yararlanabildiği edebiyatın tarihine geri dönüp, toplan aklın çok da fazla sayılmadığı tarihlerde yazılan eserlerin, genel olarak işledikleri sorunları ile günümüz edebiyatından çıkan eserlerdeki ortak sorunların birkaç büyük derdin dışında çok da fazla örtüştüğünü söyleyemeyiz. Evet, insanoğlunun hiç durmak bilmeyen bir şeyleri arama merakı, aranacak yeni şeyleri bulmaya, bulunan yeni şeyler de yeni sorunların çıkmasına sebep olmuştu. Edebiyat çıkardığı sorunları çözmekle sorumlu olmalıydı. Kuyruğuna ip bağlamış kedi misal, i arkasına takıp getirdiği konularla birçok şeye yön vermiştir. Tarihsel çözümünü yapmaya çalışmak ne kadar zorsa edebiyatın neden yapıldığını tam anlamıyla açıklayabilmek o kadar zordu. Yüzyıllar geçtikçe, kendine devamlı bir şeyler katan edebiyat gerçekten umut vericiydi. Peki ya edebiyat ne içindi. Sebep sonuç ilişkisi kurulduğunda, kavimlerin edebiyatı neden kullandıkları veya kullanamadıkları anlaşılmaya başlamamdı. Evet, edebiyat her millete göre farklı amaç için kullanılıyordu ve bu görecelik pek de vahim bir durum gibi görünmüyordu. Ama zaman hızla akıyor ve her millettin "özel" sorunlarından kurtulup, herkesi bekleyen ortak sorunlarla yüzleşmesi gerekiyordu. Trajik olan ise, insanoğlunun varlığından beri düşünmesi gereken özgürlük meselesi, dünya tarihi boyunca devamlı var olan, ama insanların ufak meselelere takılıp devamlı ertelediği, sonra da tekrar karşılaşana dek unuttuğu bir sorundu. Evet, insanoğlu tek bir Adem-Havva dan geliyordu, sorunları da ortak olmalıydı. Ayrıntılar yüzünden ertelenen bu sorun artık can sıkıcı olmaya başlamıştı, ama kimse bu durumu önemsemiyordu. Çünkü fikirlerden gelen kargaşa ; fikirsizlikten gelen kargaşadan daha iyiydi. Kitabın yazarı Nikolay Berdyaev işte bu fikir karmaşalarından sıyrılıp, Dostoyevski nin ruhsal yapısını açmak, evreni nasıl algıladığını derinlere nasıl indiğini çözmek, dünya görüşünü bütün olarak, sezgisel bir yaklaşımla, bu öğelerle yeniden kurmak istiyor. Bir başka deyişle; Dostoyevski nin Suç ve Ceza adlı eserindeki Raskolnikov karakterinin özgürlük safsatasıyla kendisini nasıl kaybettiğini görebiliyoruz. Raskolnikov devrim öncesi yaşayan bir gençtir. Dostoyevski nin roman kahramanlarında başkaldıran özgürlük en yüksek gerilim noktasına çıkmıştır. Bu gerilimi kaldıramayan Raskolnikov özgürlük meselesini yaşıyor. Evet, dikkatle baktığımızda şunu görürüz; özgürlük bireye zamanla yük olmaya başlamıştı ve sıradanlaşmıştı ki ; insan özgürlüğü kötüye kullanmaya başladı. Belirttiğim gibi Dostoyevski bu ve bunun gibi insanoğlu sorunlarını fikir karmaşasına girmeden kendi ruhsal yapısını bizimle paylaşmak ve evreni nasıl kavradığını göstermeyi amaçladığının ipuçlarını bize göstermek istiyor yazarımız. Yazarımıza göre Dostoyevski insanlara yeni, ama devinen, yerinde duramayan, yoğun düşüncelerce yoğrulmuş dünyalar sunuyor. Dostoyevski büyük bir sanatçı olduğu kadar, büyük bir düşünür de; büyük bir vizyoner, diyalektrik ustası, Rusya nın gelmiş geçmiş en büyük metafizikçisiydi. Evet Dostoyevski tüm yaratıcı gücünü tek bir konuya adamıştı. İnsan ve insan yazgısı... Anlatılması hemen hemen olanaksız, antropolojik bir tutumu vardır. İnsan oluşturuyordu temelini işlediği konuların; onu tek ilgilendiren şey insan sorunuydu. Daha yüksek bir düzeyde de olsa, doğal olgulardan biri değil insan, bir mikro kozmos idi, başlı başına küçük bir dünya, var oluşun merkeziydi. her şeyin etrafında dönüp durduğu güneşti. Evrenin gizi insanın kendi içindeydi, insan sorununu çözmek demek, tanrı sorununu çözmek demekti. Dostoyevski nin tüm yapıtlarında insan savunulur, tanrıyla çatışmaya kadar varan bir savunudur bu ; bu mantıksal çatışkıyı, insan yazgısını, Tanrı – insan – Hz. İsa ya yükleyerek çözümlemektedir. Bu denli baştan başa antropolojik bir kavram, anacak bir Hıristiyan dünyasında ve çağında düşünülebilir. Geçmişte benzeri yoktur bunun. Dünya yı insana yönelten, insanı da madde dünyasının merkezi yapan Hıristiyanlık dı. Dostoyevski nin insanlık karşısındaki tutumu tamamı ile Hıristiyanlık üzerineydi. Dostoyevski ye göre, humanızma nın temel yanılgısı, insan yazgısı tragedyasına bir çözüm getirmemiş olmasındaydı. Bu bakımdan, Dostoyevski yapıtı, insan dışında bir şey tanımaz, insanı dış dünyaya, nesnel yaşamın akışına bağlayan şeyleri bile tanımaz. Onun için var olan, yalnızca insan ruhudur, yazarı tüm ilgilendiren budur. Tüm bunları Ecinniler de görebiliriz aslında. Her şeyin kendisine yöneltildiği sabit yıldız, "esas oğlan", Stavrojin dir. Kitabın konusunu da onun gizi, incelikleri oluşturur. Şatov, Verhoneski, kirilov aslında Stavrojin in bölünmüş kişiliğinin parçalarıdır. Ve bu kitabı baştan başa dolduran devrimcilik saplantısı, Onun iç etkinliğini ve o anı canlandırmakla yapıldığını gösterir. Bu bir sanattır aslında... Budala ise Ecinniler den başkadır. Budaladaki olaylar, esas oğlan, Prens Mışkin e yönelip oradan diğer karakterlere dağılır. Tüm bilmeceleri, özellikle de iki kadının bilmecelerini çözer, sezgisiyle geleceği okur. Ama hepsinin yanında, etrafında fırtınalar kopsa bile o, kendi durgunluğunda yaşar. Özellik olarak tarif edilmek istenirse tek kelime ile "melek" tir. Saygıdeğer Büyük Dahimiz, Prens Mışkın karakteriyle insanlığın her şeyden üstün olduğunu göstermeye çalışıyor. Sahip olduğu tüm temiz hisleriyle, ileride olabilecek şeyleri sezebiliyor zaten. Güzel kadın Angae ve ondan daha da güzel kadın Nastasya Filipovna ya aşık olması da aynı şeyden kaynaklanıyor. Dostoyevski nin eserlerinde aşk, ayrı bir yere sahiptir. Aşkı o kadar yoğun yaşayan Dostoyevski, yaşadığı yoğun aşkı. Eserlerinde de olduğu gibi yansıtabiliyor. Her ne kadar anlattığı büyük aşkların sonumda cinayetler, ayrılıklar, çıldırmalar ve duyulan acılar görülse de anlattığı aşkın sonucuna dikkat etmemizi pek de istemez. Ona göre önemli olan aşkın sebepleridir. Evet, Dostoyevski nin işlediği aşkın temelini "şehvet" ve "merhamet" oluşturur. Prens Mışkin in yaşadıklarına bakarsak Angae yi sevmesinde merhamet duygusunun öne çıkmasını gözlemleye biliriz. Mıskin hem Angae yi hem de Nastasya Filipovna yı sever. Mışkın saf bir varlıktır, temizdir, şehvetin tuzaklarını bilmez, ancak aşkı yine de hasta b ir aşktır, bölünmüşlüğün sancısını çeker, trajiktir, mahkumdur. İşte, tekrar Pens Mışkın in "melek" liğine geri dönersek biraz önceki aşk tragedyasında anlattığım üzere, Prens Mışkın deki aşk bile melekliğine veya saf insan örneğine uygun olarak, şehvetten ve dolayısıyla da şehvetin getirmiş olduğu tuzaklardan arınmış haldedir. Suç ve Ceza eseri, Dostoyevski nin diğer eserlerinden bu yönden biraz değişiktir. Bu eserde, İnsan oğlunun kaderi, kişisel iliksilerin tedirgin ortamında, toplu bir ortamda çizilmez. Raskolnikov, insan yaradılışının sınırlarını, kendi kendisiyle ilişki kurarak, deneyimlerini kendi üstünde yaparak açığa çıkarır. Saygıdeğer Raskolnikov da karanlıkların çocuğudur. İnsanın kararlılık yolu üzerinde daha aşağı düzeydeki bir evreyi canlandırır.