Devletlerin temelini ailenin teşkil ettiği konusunda hemen tüm toplumlarda ortak bir kanaat bulunmaktadır. Ailenin bir üst sosyal grubu da mahalledir. Aile içi ilişkiler kadar mahalle içi ilişkiler de toplumun huzuru ve düzeni için büyük önem taşımaktadır. Çünkü devlet ve toplum hayatı, aile, mahalle, köy, kasaba, şehir gibi birbirini tamamlayan halkalardan oluşmaktadır.. Osmanlı Devleti'nin gerileme ve çöküş dönemiyle birlikte ortaya çıkan yeni yapılanmadan her sosyal kurumun olduğu ölçüde mahalle de etkilendi. Fakat Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda kurumlarındaki bozukluklara, ekonomik çöküntüsüne ve çeşitli sarsıntılara rağmen varlığını sürdürmekteydi. Bunun en önemli nedeni ise, Osmanlı Devleti'nin kuruluştaki sağlamlığı ve henüz Avrupa'nın XVIII. yüzyılda tam anlamıyla makine ve endüstri devrimini gerçekleştirip yeteri kadar Osmanlı Devleti'ni sömürme imkanı bulamamasından ileri gelmekteydi.. Fakat Avrupa'nın ekonomik anlamdaki sömürü düzeni Osmanlı topraklarına ulaştığında bundan hemen kurumun olduğu ölçüde Osmanlı mahalle yapısı ve toplum düzeni de etkilendi. 1. MAHALLELERİN İSMİ Her toplumda olduğu gibi Osmanlı Devleti'nde de mahalleler, toplumu oluşturan ve kendine has özellikleri olan önemli sosyal kurumlardı. Osmanlı mahallesi cami ve mescid etrafında oluşan bir yapı arz ediyordu. Bu nedenle olsa gerek, cami veya mescide ismini veren şahsın ismi de, çoğu kere mahallenin ismini teşkil ediyordu. Fatih Camii'nin adını verdiği Fatih semti gibi, Sultanahmet Camii'nin adını verdiği Sultanahmet gibi, Akşemseddin Mescidi'nin adını verdiği Akşemseddin mahallesi gibi. Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. 2. MAHALLENİN UNSURLARI Osmanlı mahallesi mescid ve cami etrafında teşekkül etmesine rağmen tek başına fiziki yapıyı tamamlayan bir unsur değildi. Tekke, çeşme, hamam, gibi yapılarda mahallenin temel unsurlarıydı. Mahallenin temelini teşkil eden cami ve mescid aynı zamanda dini hayatın da temelini oluşturmaktaydı. Bunların masraflarını karşılayabilmek için geniş bir vakıf sistemi tesis edilmişti. Mesela Ayasofya Camii masraflarını karşılayabilmek için Yedikule selhhanelerinin kira bedelleri tahsis olunmuştu. Bunun dışında orta halli vatandaşlar tarafından muayyen hizmetlerin yapılabilmesi için de vakıflar kurulmuştu. Mahalle mescitlerinden bazılarının zamanla cami haline dönüştüğü de görülmekteydi. Mahalle halkı cemaatin çok olması sebebiyle mescidin cami olması yönündeki taleplerini dilekçeyle kadıya arz ediyor, gerekli tahkikat yapıldıktan sonra uygun görülürse minber konularak Cuma ve bayram namazlarının kılınmasına müsaade edilebiliyordu. Bunun örneklerinden birisini arşiv kayıtlarından tespit etmek mümkündür. Örneğin Üsküdar'da Hacı Cafer Mescidi'nin mahalle halkından başka cemaati çok olduğundan cami olabileceğine dair husus kadılığa arz edilmiş ve Nefise Hanım isimli bir kişi tarafından minber masraflarının karşılanması üzerine, cuma ve bayram namazlarının kılınmasına izin verildiği görülmektedir. Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarında büyük fonksiyonlar gören ve yeni fethedilen yerlerin halklarının devlete olan bağlılıklarını artırmada büyük faydalar sağlayan tekke ve zaviyeler de, Osmanlı toplum yaşantısının bir parçası olmaya devam etmekteydiler. Tekkeler sadece ibadetle meşgul olunan yerler değildi. Bu kurumlar, öteki bütün sosyal müesseseler gibi bulundukları zaman ve mekanın gerektirdiği sosyal, iktisadi ve dini şartlara bağlı olarak Osmanlı kültürünün yayılmasında ve yaşanmasında büyük fonksiyon icra etmişlerdir. Buralarda yaşayan insanlar kendi masraflarını yine kendi üretim güçleriyle karşılıyor ve tekke ve zaviyenin etrafında bağ, bahçe yapıyor, değirmen işletiyor ve sürüler besliyorlardı. Kendi masrafları dışında barındırdıkları ve yoldan gelip geçen insanların masraflarını da yine kendileri karşılıyorlardı. Anadolu topraklarındaki zaviyeler konusu, Anadolu'nun iskanı, Türkleşmesi ve Müslümanlaşması konusuna paralel bir geçmişe sahiptir. Tekke ve zaviyeler ilk devirlerde bir iskan unsuru olmuşlar ve Anadolu'da Türklere karşı sempati oluşturulmasında ve İslamiyetin yayılmasında önemli rol oynamışlardır. Tekke ve zaviyeler, gerek Selçuklular, gerekse de Osmanlılar zamanında okul açmanın mümkün olmadığı ve insanların göçebe olarak yaşadığı bölgelerde de sosyal hayatını düzenleme ve buralarda yaşayan insanların merkezle olan bağlarını sağlamada propaganda yapma konusunda büyük rol oynamışlardır. Savaşlardan sonra kazanılan ve yerleşime yeni açılan bölgelerde yaşayan halkın yeni idareye karşı ısındırılmasında ve onlara müsamaha ve hoşgörüyle yaklaşmak suretiyle Müslümanlığı benimsemelerini sağlamada zaviyelerin büyük etkisi olmuştur. Osmanlı mahallesinde temizlik esastı. Bu amaçla çeşme ve hamamlara büyük önem veriliyordu. Çeşmeler için vakıf gelirleri tesis edilirken, mevcut hamamlar da, vakf olundukları müesseselere gelir getiren önemli kalemlerdendi. Çünkü hamamlara rağbet Osmanlı mahallesinde oldukça yaygındı. 3. MAHALLENİN İDARESİ Mahallelerin cami veya mescid etrafında teşekkül etmesi bu mabetlerin imamlarını mahalle idaresinde önemli bir konuma getirmiş, bu kişiler halkın dini hayatında olduğu gibi mahallenin idari yapısında da söz hakkı sahibi haline getirmiştir. İmamlar imtihanla seçilmekte, tayinle göreve gelmekte ve kendilerine berat verilmekteydi. İmamların nikah kıyma, cenaze kaldırma gibi vazifeleri dışında geniş idari yetkileri de vardı. İmamların yetkilerinin belirtildiği bir belgede, "mahallenin ırzını korumak ve mahalleye zarar verecek durumları ortadan kaldırmak, mahalle halkının emniyet ve rahatlarını temine dikkat etmek" olarak belirtilmiştir. Mahalle imamları Osmanlı idaresinin çeşitli konularda çıkardığı hükümleri halka duyurdukları gibi, aynı zamanda bunların uygulanmasına da bizzat nezaret ederlerdi. Mahallede kefilsiz yabancı insan oturmasına izin vermedikleri gibi, ahlaksızlığın yayılmasına mani olmak da bunların vazifeleri arasındaydı. İmama yardımcı olmak üzere müezzinin ve mahalle kethüdasının da idari görevde aktif olarak bulunduğunu görmekteyiz. Burada daha önemli bir noktayla da karşılaşmaktayız. Osmanlı toplumunda mahalle halkı da idare söz sahibi idiler. Mahalle birbirini yakından tanıdığı için aynı zamanda birbirlerine müteselsil kefil idiler. Yani faili belirlenmemiş bir olayın aydınlatılmasında toptan sorumlu tutulmaktaydılar. Böylece vergi yükümlüleri tam olarak tespit edildiği gibi, merkezi otorite ve genel güvenlikte sağlanmış oluyordu. Bu sayede mahallede kendiliğinden bir oto kontrol sistemi oluşmuş oluyordu. Herhangi bir kişi genel huzuru ve düzeni bozacak bir durum sergilediğinde önce gerekli uyarılar yapılmakta, bundan sonuç alınamaması halinde cezai müeyyide uygulanması talep edilmekteydi. Bu durum herkes için geçerliydi. Gerek idarecilerden biri, gerekse de mahalle halkından birisi cemiyetin huzurunu bozacak bir davranış sergilediğinde, daha üst idari mercilere başvurularak bunun önüne geçilmesine çalışılmaktaydı. Bununla ilgili arşivlerde çok sayıda belge mevcuttur. Mesela bunlardan birinde, mevcut gelirlerine kanaat etmeyerek ev ve dükkan kiralayanlardan kefilleme adı altında para talep eden imam ve müezzinlerin bu hareketlerinden vazgeçmedikleri takdirde derhal görevlerinden azledilecekleri kendilerine bildirilmişti. Yine bir başka belgede, İstanbul'daki Mimar Sinan Mahallesi sakinlerinin camiyi kapalı tuttuğu ve görevinde dikkatli olmadığı için, azledilmesi talebiyle imamı şikayet ettiklerini görüyoruz.