Jack London, "Vahşetin Çağrısı"nda, bir kızak köpeğinin, sahibi dolayımında bağlandığı insan uygarlığı ile damarlarındaki kurt kanı arasında yaşadığı gelgitleri anlatır. Romanın sonunda, Buck bu çağrıya uyar ve ormanın sisli atmosferi içinde görünüp kaybolan hemcinslerinin arasına karışıp, kan dökücü bir varolma savaşının sürüp gittiği doğal yaşama katılır. Conrad'ın romanı "Karanlığın Yüreği"yse, aynı öykünün insan üzerine yazılmış bir çeşitlemesi gibidir. Bu kez başrolü bir köpek değil bir insan oynamaktadır. Orta sınıfın eğitimli bir üyesi, üstün yetenekli Avrupalı Bay Kurtz, uygar toplumun baskılarından uzak, örnek bir düzen kurmak için gittiği Afrika'nın derinliklerinde, içinde gizlenen vahşetin çağrısıyla karşılaşır, ona boyun eğer ve acımasız, korkunç bir hayvana dönüşür. Karanlığın Yüreği, Daniel Defoe'nun yazdığı Robinson Cruzoe'nun bir değillemesi gibidir. Kurtz, onu ait olduğu Batı uygarlığına bağlayan ipler gevşediğinde, yabanıl dünyaya atanmış bir uygarlık elçisi gibi davranan Cruzoe'nun aksine, bu alçakgönüllü orta sınıf kimliğiyle yetinmez. Toplumsal kimliğini kanırtıp parçalayarak içinden fışkıran vahşete katılmayı seçer. Yazar Marguerite Duras, aynı çağrıyla, Avrupa'nın ortasında, uygarlığın büyük kentlerinden birinde yüzleşmek zorunda kalır. İkinci Dünya Savaşı'nın son günlerinde, Almanlar için çalışan bir muhbirin sorgusuna katılır. Duras ve arkadaşları, onu konuşmaya zorlar, konuşmayınca işkence etmeye başlarlar. Yıllardır yaşadıkları acılar ve politik karşıtlarına yönelik öfkeleri giderek artan bir şiddeti besler, onları kan dökücü birer vahşiye dönüştürür. Adamı, amacını ve ruhunu yitirmiş kanlı bir et yığınına dönüşünceye kadar hırpalarlar. Sonunda konuşur, Gestapo'yla işbirliği yaptığını itiraf eder. Ancak, artık bu itirafın bir önemi kalmamıştır. Muhbirin, onlara kendi içlerindeki vahşeti kanıtlayan bir belge gibi ortalıkta dolaşmasına katlanamazlar. Onu bir an önce gözlerinin önünden silinmesi için salıverirler. Buck yapması gereken seçimi yapmış, doğanın çağrısına uymuştur. Kurtz ve Duras içinse yaşanan süreç bu denli doğal ve basit değildir. Bir yanlarıyla evrime diğer yanlarıyla uygarlığa ait olduklarının farkına varmışlar ve bu karşılaşmanın yarattığı şiddetle sarsılmışlardır. Her ikisi de, neden oldukları ve tanık oldukları vahşetin bedelini öderler. Kurtz, kamarasında ölümü beklerken, belleğini dolduran görüntülerin saldırısına uğrar, korkuyla kıvranır ve karanlığın içinde dolaşan geçmişin imgeleri karşısında "Ne dehşet! Ne dehşet!" diye haykırır. Öyküyü anlatan yaşlı denizci Marlow, "O anda yüzüne gelen değişikliğe benzer hiç bir şey görmemiştim daha önce, bir daha da görmeyeceğimi umarım" diye tanımlar bu geçmişle yüzleşme anını. Duras ise, yaşadıklarını okuyucuları önünde itiraf eder. 'Albert des Capitales' adlı öykünün başına koyduğu küçük bir notta şöyle yazar: "Thérése benim. Muhbire işkence eden de benim. İşkenceci kadını diğer metinlerle birlikte size veriyorum." İki dünya savaşı ve yaşanan irili ufaklı bir çok bölgesel savaşlar, Kurtz'un ve Duras'nınkine benzer bir çok öyküye yataklık etti. Binlerce "uygar insan" içlerinde taşıdıkları kan dökücü eğilimlere uydular, toplu kıyımlara ve işkence seanslarına ortak ve tanık oldular. Bu öyküleri anlatan çok sayıda kitap yazıldı, film çevrildi. Ancak, bu yazının asıl konusu vahşetin doruk noktasına ulaştığı, gizlenemez bir biçimde gözler önüne serildiği toplu ya da bireysel şiddet törenleri değil. Saldırganlığın, sokaktaki ortalama insanın günlük yaşamı içinde, vicdanlara dokunmadan sürüp giden ılımlı ve görmezlikten gelinebilir bir biçimi daha var. Bu "düşük düzeyli kronik şiddet eğilimi" toplumu oluşturan kalabalığın damarlarında usulca dolaşıp duruyor. Bazen futbol ya da politika bahanesiyle çıkarılan sokak kavgalarına karışıyor. Polis kılığına girip göstericilere; gösterici kimliği altında polise, binalara ve araçlara yöneliyor. Uygun ortam bulduğunda bir adım daha atıp, "ırz düşmanını linç etme" histerisine dönüşebiliyor. Şiddetin laboratuar bulguları İnsan davranışlarına yön veren şiddet eğilimi ruhbilimcilerin de ilgisini çekiyor. Bu konuda çalışan önemli araştırmacılardan birisi; Stanley Milgram. Milgram'ın altmışlı yıllarda Yale Üniversitesinde yaptığı deneyler, ortalama insanın içinde gizlenen şiddet eğiliminin ne denli yaygın ve güçlü olduğunu ortaya koydu. Milgram'ın deneylerinde, bir psikoloji araştırması için laboratuara çağrılan eğitimli orta sınıf Amerikalılardan, deney gereği, bir başka deneğe bazı sorular sormaları ve her yanlış yanıtta bir elektrik şoku vermeleri isteniyordu. Kişi, üzerinde 15'ten 450 volta kadar değişen düğmelerin bulunduğu bir levhanın önüne oturtuluyor ve deney boyunca bir görevli yanında durarak onu yönlendiriyordu. Verilen şokların düzeyi yükseldikçe, şok verilen denek inliyor, kalbinin rahatsız olduğunu, devam edemeyeceğini söylüyor, duvarları tekmeliyor, acıyla kıvranıyordu. Şok veren kişi kararsızlık gösterdiğinde, görevli, "Lütfen devam edin. Deney devam etmenizi gerektiriyor" diyerek onu yönlendiriyordu. Deneye katılanların yüzde 62'si görevlinin buyruklarına tam olarak itaat etti ve hiçbirisi 300 volttan önce durmadı. Daha sonra, bu mantık dışı uygulamaya niye bu denli uyum gösterdikleri, niçin karşı çıkmadıkları sorulduğunda verdikleri yanıtlar ilginçti. Tıpkı, savaş suçlarından yargılanan Naziler gibi, onlar da, "yalnızca verilen emirlere uyduklarını" söyleyerek kendilerini mazur göstermeye çalışıyorlardı. Zimbardo ve arkadaşları aynı eğilimi bir başka açıdan incelediler. Stanford Üniversitesi'ndeki psikoloji binasının bodrum katı bu deney için bir cezaevi şeklinde düzenlenmişti. Araştırmaya 75 üniversite öğrencisi alındı. Yapılan klinik incelemeler ve kişilik testleriyle bunların en dengeli ve uyumlu bulunan 21 tanesi seçildi. Denekler kura ile iki gruba ayrıldılar. Tutuklu rolü verilen denekler polis arabasıyla evlerinden alınarak bu yapay cezaevi ortamına getirildiler. Gardiyan rolü verilen deneklere tutuklular üzerinde, fizik şiddet uygulamak dışında, tam bir denetim yetkileri olduğu söylendi. Deneyin iki hafta sürmesi planlanmıştı. Ancak, deneklerde öyle büyük değişiklikler meydana geldi ki deney altı günde kesilmek zorunda kalındı. Gardiyan rolündeki denekler, tutuklu rolündeki deneklere aşağılayıcı muamele göstermeye başladılar. Anlamsız kurallar ve cezalar icat ettiler. Bunlardan birisi daha sonra şöyle diyordu: "Kendime hayret ettim... Birbirlerine sövmeleri ve çıplak elle tuvaleti temizlemeleri için onları zorladım. Tutukluları bir hayvan gibi görüyor, sürekli onlara dikkat etmem gerektiğini, yoksa bir şey yapmaya kalkışacaklarını düşünüyordum." Gerek gerçek yaşamda ve gerekse laboratuar koşullarında, şiddeti uygulayan kişileri rahatlatan, onları vicdanlarının baskısından koruyan kalkanın aynı dokudan yapıldığı görülüyor. Aldığı görünümler değişse de gerekçe farklı değil. Daha güçlü ve yetkili konumdaki bir kişi öyle istediği ya da kurallar öyle olmasını gerektirdiği için şiddet uygulanıyor. Bu, kimi zaman bir deney görevlisi, kimi zaman bir politik lider ya da dini bir otorite kılığında sahneye çıkıyor. Bazen de bir inanç ya da hukuk sistemi gerekçe gösterilebiliyor. Yapılanların sorumluluğunu o üstleniyor, uygulayıcılarsa "yalnızca verilen emirleri yerine getiriyorlar". Dolayısıyla kimsenin, Afrika'nın derinliklerinde yazgısıyla baş başa kalan Kurtz gibi ya da insan yanıyla acı çeken Duras gibi, akıtılan kanın sorumluluğunu üstlenmesi gerekmiyor.