Osmanlı Devleti'nin yükseliş sebeplerini aynı zamanda fetih politikası ve hızlı bir şekilde cihan devleti olmasının sebeplerinde aramak gerektir. Bu sebeple, Osmanlı Devleti'nin fetih politikası ve küçük bir beyliği kısa zamanda cihan devleti yapan sebepler, aynı zamanda yükseliş sebepleri olarak zikredilebilir. Ancak yine de konuyu, ayrı olarak ele almakta yarar vardır. Osmanlı Devleti'nin yükseliş sebeplerini şöylece özetlemek mümkündür: Osmanlı Devleti'nin yükseliş sebeplerini aynı zamanda fetih politikası ve hızlı bir şekilde cihan devleti olmasının sebeplerinde aramak gerektir. Bu sebeple, Osmanlı Devleti'nin fetih politikası ve küçük bir beyliği kısa zamanda cihan devleti yapan sebepler, aynı zamanda yükseliş sebepleri olarak zikredilebilir. Ancak yine de konuyu, ayrı olarak ele almakta yarar vardır. Osmanlı Devleti'nin yükseliş sebeplerini şöylece özetlemek mümkündür: 1) En önemli sebep, manevi değerlerine ve İslama olan bağlılıklarıdır. Bunu i'lay-ı kelimetüllah ruhu diye de ifade edebilirsiniz. Bir adamın kıymeti himmeti nisbetindedir. Kimin himmeti milleti ise, o kimse tek başına bir millettir. Bir ferdin himmeti milleti olabilmesi için, o ferdi milletine bağlayan kuvvetli bağlar ve şahsi hayatını milletin hayatına tercih ettiren önemli sebepler bulunmalıdır. Bu önemli sebepler ve kuvvetli bağlar, manevi değerlerden başkası olamaz. O halde manevi değerleri ile ordusunu techiz etmeyen bir millet, gelecekte her an tehlikelere maruz kalır ve varlığını sürdüremez. Bu manayı tarihe bakarak, daha da müşahhas hale getirebiliriz. Osmanlı Devleti'nin bir zamanlar, bütün Avrupa 'nın büyük devletlerine karşı hayatını ve varlığını devam ettiren, şu devletin ordusundaki Kur'an dan alınan şu fikirdir: "Ben ölsem şehidim, öldürsem gaziyim" Gerçekten Kosova meydan muharebesine çıkan Murad Hüdavendigar "Yarab beni din yolunda şehid, ahirette said et" demiş ve istediği olmuştur. Bu ruh ile şahlanan şanlı ecdadımız, şevk ile ve aşk ile ölümün yüzüne gülerek bakmış; daima Avrupa'yı titretmiştir. Size de soruyorum; şu dünyada basit fikirli ve saf kalpli olan genç askerlerin ruhunda öyle ulvi fedakarlığa sebebiyet verecek hangi şey gösterilebilir? Hangi duygu bu manevi değerlerin yerlerine ikame edilebilir? Allah ve ahiret inancından başka hangi şey, hayatını ve bütün dünyasını severek ona feda ettirebilir? Tarih bize gösteriyor ki, biz Müslüman Türkler, ne derece manevi değerlerimize bağlanmış isek ilerlemişiz. Ne vakit manevi değerlerimizden uzak kalmışsak, gerilemişizdir. O zaman düşmanlar bizi can damarımızdan vurmuşlardır. Bilesiniz ki, düşman bizi hiç bir zaman açık savaşta yenememiştir. Daima tehlikeyi, kurtuluş reçetesi olarak göstererek bizi içimizden hançerlemişdir. Bir milletin maddi bataryaları ne kadar modern silahlarla mücehhez olursa olsun ve o millet isterse imparatorluk seviyesine yükselsin, manevi bataryaları boş olduğu müddetçe yıkılmaya mahkumdur. Vatana ihanet suçuyla 1821 yılında Patrikhanenin orta kapısı önünde asılmış bulunan İstanbul 'daki Fener Patriki Gregorios tarafından Rus Çarı Aleksandr'a yazılan mektupta aynen şu ifadeler yer almaktadır: "Türkleri maddeten ezmek ve yıkmak mümkün değildir. Çünkü Türkler, sabırlı, mukavemetli, mağrur ve izzet-i nefisli insanlardır. Bu hasletleri, dinlerine bağlılıklarından ve kadere rıza göstermelerinden, ananelerinin kuvvetinden ve amirlerine itaat duygusundan ileri gelmektedir. Bu sebeple, Türklerde evvela itaat duygusunu kırmak ve manevi bağları koparmak, dini metanetlerini zaafa uğratmak gerekir. Maneviyatları sarsıldığı gün, Türkleri zaferlere götüren asıl kudretlerinden sıyıracak ve onları maddi kuvvetlerle yenmek mümkün olacaktır. Osmanlı Devleti n'i tasfiye için mücerret olarak harp meydanlarındaki zaferler kafi değildir. Yapılacak olan, Türkler'e bir şey hissettirmeden bu tahribi tamamlamaktır." Sultan Aziz devrinde, İstanbul Rus Elçisi olan GeneraI İgnatyef, bu mektubu zikrettikten sonra şunu ilave eder: "Ben vazifedeyken bu teşhisler isabetle tecelli etti". Evet maalesef bu oyunlara gelen Tanzima t gençliği, Rus elçisinin dediği gibi, "milli ananelerin düşmanı ve atalarının papuçları olamayacak bir hale gelmişlerdi'. İbn-i Kemal de, Osmanlı Devleti'nin Gazneliler, Selçuklular ve Harzemiler gibi, Müslüman devletlerle mücadele ederek ve kendi mevlalarına isyan ederek yükselmediğini, belki tamamen yukarıda anlatılan gaza ruhuyla ve yüksek bir himmetle yükseldiğini misaller vererek açıklamaktadır. Osmanlı Tarihlerinin mukaddimelerinde zikrettikleri bazı menkıbeler de, bu ruhu açıklamak için zikredilmişlerdir. 2) Osmanlı Devleti'ni yükselten sebeplerin ikincisi, Osmanlı Devleti'nin özellikle yükselme dönemlerinde tam bir hukuk devleti olması yani şer'-i şerif ve kanun-ı münifin esas kabul edilmesidir. Gerçekten de, içinde 763 Kanunnameyi neşrettiğimiz Osmanlı Kanunnameleri adlı eserimizi inceleyenler göreceklerdir ki, Osmanlı Devleti'nin yükseliş, duraklama, gerileme ve yıkılışını, kanunnamelere bakarak grafikle göstermek mümkündür. Osmanlı Kanunnameleri, Fatih 'den itibaren zirvededir. Kanuni devrine kadar, kanun yapma ve kanunu uygulama görevleri ehil ellerdedir. II. Selim 'den itibaren durgunluk başlamıştır. III. Murad zamanında durmuştur. Daha sonra ise, önce gerilemiş; sonra da Adaletnameler 'le örtülemeyecek kadar gedikler açılmıştır. 1700-1800 yılları arası Osmanlı Devleti'nin hukuk devleti olmaktan çıkma tehlikeleri yaşadığı dönemdir. Osmanlı vatandaşı, yükselme döneminde Müslüman olsun gayr-i müslim olsun, tam bir hukuk devleti olduğuna ve ayırım yapılmaksızın adaletin icra edildiğine inanmaktadır. İşte vatandaşı böyle bir inanca sahip devletin yükselmesi mukadderdir. "Padişah fermanıyla kira bedellerinin olduğu gibi bırakılması olmaz. Zira Padişahın emriyle na-meşru' olan şey meşru' olmaz; haram olan nesne helal olmak yokdur. Bu hususlarda emr-i şer'-i şerif budur. Bir türlü dahi değildir. Şer'i hükümlere vakıf iken onları ketmetmek, Kur'an'daki bir ayetin tehdidine maruz kalmaktır" diyen Ebüssuud 'lar; "Ve kiliseleri ellerinde ola, okuyalar ayinlerince. Amma çan ve nakus çalmayalar. Ve kiliselerin alub mescid etmeyem" diyen Fatihler ve nihayet "Madem ki, onlar ra'iyyetliği kabul etmişler. Dinimiz gereği, onların can, mal ve ırzlarını kendi can, mal ve ırzlarımız gibi korumakla mükellefiz. Bu yolda onlara cebretmek, dinimize muhalifdir" diyerek, hem gayr-ı müslimlerin şahsi hak ve hürriyetlerine gösterdiğimiz hürmeti ve hem de meşru' sınırlar içinde kalmak şartıyla din ve vicdan hürriyetine gösterdiğimiz saygıyı anlatan Zenbilli Ali Efendiler, bu izaha çalıştığımız hukuk ve adalet devletinin sacayakları olmuşlardır. 3) Devletin devam ve bekasına sebep olan para ve askerin mükemmel oluşudur. Osmanlı Devleti'nin yükselmesine sebep olan para, halktan zorla toplanan para değil, memleketin mamur olmasından ortaya çıkan paradır. Bu dönemde, Osmanlı parasının kaynakları tamamen şer'i vergiler ve meşru gelir kaynaklarıdır; tekalif-i örfiyye neredeyse yok gibidir. Yıldırım Bayezid, kadıların davacı ve davalılardan aldıkları harçları rüşvet sayarak buna vesile olan kadıları idam etmeye kalkışacak kadar hassastır. Asker ise, ehliyetli ve vasıflıdır. Çünkü tam bir gaza aşkıyla eğitimli askerler yetişmektedir. Kanuni devrine kadar, yeniçerinin adedi en fazla 10-12 bin kadardır. Ama her yerden zafer haberleri gelmektedir. Viyana bozgununda bu sayı 50 binlere ulaşmıştır. Ancak mal toplamaktan başka kayguları yoktur. Bu dediklerimize Yeniçeri Kanunnamesi en canlı şahittir. En önemlisi de, yükselme döneminde asker siyasetin ve idarenin içinde değildir. 4) Günümüzde bazı araştırmacıların tenkit ettiği gılman sistemi yani kapıkulu sistemi de, devletin yükseliş sebeplerinin başında gelmektedir. Zira tarihde çoğu büyük devletler, kendilerine tabi olan aristokrat beylerin isyanlarıyla yıkılmışlardır. Abbasi Devleti kendi elleriyle büyüttükleri aristokrat aileler eliyle; Büyük Selçuklu Devleti mevali- olan Harzemiler eliyle yıkılmışlardır. Günümüzde de devletin hanedanlarla sıkıntıda olduğu ortadadır. İşte Osmanlı Devleti, bu sıkıntılardan kurtulmak için, ailesi ve yakın çevresi bulunmayan devşirme ve köle asıllı insanları Enderun denilen özel mektepte bir devlet adamı gibi yetiştirerek onları devletin yükselmesinde istihdam etmiş ve başlangıçta muvaffak da olmuştur.

5) Osmanlı Devleti'nin yükselme dönemlerinde tam manasıyla hür bir ilmin de önemli etkisi olduğunu ifade etmekte yarar vardır. Memleket ve vatan bir vücuda benzer; aklı ve ruhu ilim ve ma'rifettir; cesedi ve bedeni de siyaset ve idaredir. Bu iki unsur arasında muvazenenin te'min edildiği dönemlerde, daima medeniyet, terakki ve refah görülmüştür. Abbasi Devleti'nin ilk halifeleri, Endülüs Emevilerinin başlangıçtaki idarecileri ve ilk Osmanlı Padişahları, bu muvazeneyi temin eden en müşahhas misallerdir. Fatih Sultan Mehmed'in vezirlik ve kazaskerlik teklifini reddeden, diğer taraftan Fatih'i tekyesine de kabul etmeyen Molla Gürani ; Fatih sarayında ve kendisi de tekye ve medresesinde kaldığı müddetçe, bu dengenin korunabileceğinin çok iyi idraki içindedir. Bir Osmanlı Kanunnamesinde bu önemli muvazene düsturu şu şekilde ifade edilmektedir: "Kadılar, şer'i hükümler i icra edeceklerdir. Ancak memleketin nizamı, korunması ve vatandaşın idaresi ile alakalı hususları hükkam-ı seyf ve siyaset olan vükela-yı devlete havale edeceklerdir". Bu sebebledir ki, eskiler, devlet adamlarına erbab-ı seyf, ilim adamlarına ise erbab-ı kalem demişlerdir. Zikredilen bu muvazeneyi sağlamada en önemli vazife, ilim adamlarına düşmektedir. İlim adamları bilmelidirler ki, dünyada en yüksek rütbe ve şeref, ilmin rütbesi ve şerefidir. Hakk'a ve hakikata aşık bir ilim adamı, hakk'dan başkasına tabi olmaz. Zira hakk'ı tanıyan, hakk'ın hatırını hiçbir hatıra feda etmez. Hakk'ın hatırı alidir; hiçbir hatıra feda edilmemek icabeder. Ebüssuud 'un biraz önce zikrettiğimiz şu cümleleri bunu aksettirmektedir: "El-Cevab; Olmaz. Padişah'ın emri ile nameşru' olan şey meşru' olmaz. Haram olan nesne helal olmak yoktur". 6) Osmanlı Devleti'ni yükselten sebeplerden birisi de vazifelerin, ister ilmiyede, ister seyfiyede ve isterse de kalemiyede olsun, ehil olanlara verilmesidir. Medeniyetlerin kurulmasında ve yıkılmasında maharet ile salahatın önemi inkar edilemez. Tarihe bakıldığında görülecektir ki, bu iki vasfı kendinde birleştiren milletler nice medeniyetler kurmuşlar ve daima payidar olmuşlardır. Yıkılan bütün medeniye t ve devletlerin altında ise, aranırsa mutlaka bu iki vasıftan birinin veya ikisinin yokluğunun yattığı esefle müşahede olunur. Maharet, kişinin kendi mesleğinde ehil, uzman ve kabiliyetli olmasıdır. Salahat ise, kişinin din ve ahlakça yüksek bir seviyeye ulaşmasıdır. Şunu önemle belirtelim ki, salahat ve maharet birbirinden ayrıdır. Hamiyet, vatanperverlik, sadakat ve adalet gibi ulvi duygular, salahatın meyvesidir ve o bahçede yetişir. İş, san'at, kabiliyet ve benzeri hususlar ise, maharet bahçesinden derlenebilen meyvelerdir. Kalb ve vicdanı manevi duygularla bezenmeyen bir insandan hakiki manada hamiyet, sadakat ve adalet beklenilemez. Ancak, iş, san'at ve kabiliyet başka şeyler olduğu için, salih olmayan bir adam güzel çobanlık yapabilir; ayyaş bir adam ayık olduğu zamanlarda iyi saat tamir edebilir. Yani bu noktada salahat ayrıdır, maharet ayrı... Elbette ki, vazifelere yapılan tayinlerde, hem salih, hem de mahir olanlar, yanı hamiyetle fazileti birleştiren, kalbi ve fikri münevver olanlar tercih edilecektir. Bu vasıfları beraberce bulunduran insanlar yeterli sayıda değilse, bu takdirde ya maharet ya da salahat esas alınacaktır. İslam 'a göre ikisini birleştiren bir eleman yoksa, san'at'ta ve işde maharet tercih sebebidir. Bir kısım İslam hukukçuları ve tefsirciler tarafından, özellikle idari yetkiye sahip devlet ricaline hitaben nazil olduğu söylenen Kur'an'ın şu ayeti, bu konuda çok manidardır: "Haberiniz olsun ki, Allah sizlere muhakkak şunları emrediyor: Biri emanetleri ehline vermeniz, biri de insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hareket etmenizdir. Allah size ne güzel öğüt veriyor. . Zira şüphesiz ki, Allah verdiğiniz kararları işitir ve emanetler hakkında yaptıklarınızı görür". Hz. Rasulullah'ın "Emaneti ehline ver ve sana hainlik edene hıyanetle mukabele etme" hadisi de, bu manayı teyid etmektedir. Osmanlı Devleti 'nin yükselme devrini tetkik edenler, neden kısa bir zamanda dünya devleti haline geldiğini ve salaha t ile maharete ne derece riayet ettiklerini çok iyi bilirler. Rumeli'deki Sırp, Macar ve muhtelif kavimlerin kendi arzuları ile neden Osmanlı hakimiyetini tercih ettiklerinin sebebini, hakperest ve cesur padişah Yavuz kadar Zenbilli Ali Efend i'de ve Muhteşem Süleyman kadar Osmanlı hukuk abidesi Ebussuud'da da aramak icab eder. Devleti harici münasebetlerde temsil eden nişancıların, diplomatik ve diplomasi ilminin mütehassısları ve kazaskerlerden titizlikle seçildiğini müşahede edince; Kanuni'nin sadrazamının dilinden bir sadrazamın nasıl olması gerektiğini yine onun kaleme aldığı "Asafnam e"den ibretle okuyunca ve bakanlar kurulu demek olan Divan -ı Hüm ayun'un "hacegan -ı divan " olmadan toplanmadığını kanunnamelerden öğrenince, Osmanlı Padişahlarının neden ve nasıl zaferden zafere at koşturduğunu daha iyi anlıyoruz. Osmanlı Devleti'nin duraklamasında ve gerilemesinde, ehil olmayan insanların göreve getirilişinin yattığını çok iyi idrak eden Osmanlı Padişahı, vezir-i a'zamına bu hakikatı, bir tayin fermanı münasebetiyle şöyle ifade ediyor: "Benim Vezirim, Tezkirecilik görevi için, ehliyetli bir kaç adayı düşünerek seçip, bana arzet. Önce kendi devlet adamlarımızı terbiye etmeyip, her birinde türlü türlü uygunsuz tavırlar varken, başkalarını terbiye etmeye yüzümüz kalmıyor. Ben senin kimseye iltimas yapmayacağını biliyorum. Gerek bu çeşit fiillere ve gerek tamah ve rüşvete cesaret edenleri, niçin tarafıma ifade etmezsin? Hep "benden olmasın" diye diye devletimiz bu hale geldi. Bundan sonra vakıf olduğun kötü hareket her kimden zuhur ederse, tarafıma bildiresin. İşte sana tenbih ediyorum." 7) Bütün bu sebeplerin etkisiyle, yükseliş dönemindeki Osmanlı idaresinde rüşvet, suiistimal, sefahet, israf ve gayr-i meşru masraflar, vatandaşa zulüm ve benzeri kötülüklerin olmayışı, Osmanlı Devleti'ni kısa zamanda yükseltmiştir