Bilimkurgunun Yapısal Çözümlemesi ÜzerineStanislaw Lem Edebi gelişmenin ilk dönemlerinde, edebiyatın farklı dalları, belli bir soydan türeyen tipler, açık ve hatasız bir biçimde birbirlerinden ayrılabilmekteydi. Zamanla melezlikler ortaya çıktı. Bununla birlikte, bu melezleşmelerin bir kısmının yasaklanmasından sonra, ensest yasağı denebilecek temel bir edebi yasa doğdu; soy çizgisine bağlı ensest tabusudur. Edebi bir yapıt, baştaki kurallarla son bulan bir oyunun oynanması olarak düşünülebilir. Oyun boş ya da anlamlı olabilir. Boş bir oyunun yalnızca içsel bir semantiği vardır, çünkü tam anlamıyla yalnızca oyunun oynandığı nesneler arasında oluşan ilişkilerden türemiştir. Örneğin satranç tahtasında, şahın oyunun kurallarıyla bir anlamı vardır . Edebi oyunlarda hiçbir zaman çok büyük ölçüde semantik boşluklar bulunmaz, çünkü anlamca her zaman gerçek nesnelerin dünyasına yönelen doğal dilin içerisinde oynanırlar. Yalnızca matematik gibi dışsal semantiği olmadan yapılandırılan dillerin içinde boş oyunlar oynanabilir. Herhangi bir edebi oyunda kurallar iki türlüdür: Dışsal semantik işlevleri oyunun açıkladığı biçimde gerçekleştirenler ve bu açıklamayı mümkün kılanlar. Açıklamayı mümkün kılan ikinci türün fantastik kuralları, gerçek dünyada gerçekleşmesi olanaksız bir olayı gösterseler bile böyle duyumsanmaları zorunlu değildir. Örneğin, ölen bir adamın düşüncelerini okumak ve onları dil içinde yeniden üretmek olanaksız, hatta fantastik olduğu halde, ölmüş birinin düşünceleri sık sık, enikonu gerçekçi kurmacalarda ayrıntılı biçimde anlatılır. Bu tip durumlarda yazarla okur arasında basit bir anlaşma, örtülü bir sözleşme vardır. Sözün kısası, edebi oyunların, gerçekçi olayların sunulması için gerçekdışı anlamlara izin veren kuralları vardır. Edebi oyunlar, dışsal semantik işlevleri gerçekleştiren kuralların farklı yönlere yönelmesi nedeniyle karmaşıklaşır. Edebi yaratının temel tipleri farklı ontolojiler belirler. Bununla birlikte, klasik bir peri masalının yalnızca özerk içsel anlamları olduğuna ve gerçek dünyayla hiçbir ilişkisi olmadığına inanırsanız yanılırsınız. Dış dünya yoksa, peri masalının da hiçbir anlamı yoktur. Bir mitte ya da peri masalında gerçekleşen olaylar, kaderin, anlatılan dünyanın sakinleri için buyurduklarıyla bağlantılıdır, yani mitin ya da peri masalının dünyası kendi sakinleri için ya düşmancadır ya da dostçadır, nötr değildir; böylece ontolojik olarak, amaçsız, anlamsız, mesajsız, bizi hasta etmeyen ya da iyileştirmeyen, tam oldukları yerde olan çeşitli nesne ve süreçlerden oluştuğunu söyleyebileceğimiz gerçek dünyadan ayrılır. Mitin ya da peri masalının dünyası tuzaklar ya da mutluluk verici evrenler gibi yaratılır. Amaçsız bir dünya olmasaydı -yani gerçek dünya olmasaydı- bizim için mitin ya da peri masalının differentia specifica'sını, benzersizliğini algılamak olanaksız olurdu. Edebi yapıtların aynı zamanda çeşitli semantik ilişkileri vardır. Peri masalları için içsel anlam, gerçek dünyanın ontolojik özellikleriyle arasındaki karşıtlıktan türer, ama peri masalı olmayan, örneğin en kötü çocuğun mutlu yaşadığı, iyi ve güzelin de sonuçta öldürücü bir tükenişe uğradığı Mark Twain'inki gibi anti-peri masalı hikayelerde, anlama klasik peri masalları paradigması baş aşağı döndürülerek ulaşılır. Başka bir deyişle, semantik ilişkinin ilk göndergesi gerçek dünya değil, onun yerine, edebi oyunların tanınmış türlerinin tipolojisidir. Mark Twain'de olduğu gibi temel oyunun kuralları ters çevrilebilir, böylece yeni bir kuşak, yeni bir kurallar kümesi ve yeni bir edebi yapıt türü yaratılır. Yirminci yüzyılda edebi kuralların genel çizgisindeki evrim yazara hem yeni özgürlükler verdi hem de aynı zamanda onu yeni kısıtlamalarla sınırlandırdı. Bu evrim tamamen antinomiktir. Önceleri yazarın Tanrı'nın bütün niteliklerine sahip çıkmasına izin verilmişti: Kahramanı ilgilendiren hiçbir şey ondan saklanamazdı. Fakat bazı kurallar Dostoyevski'yle değerini yitirdi ve Tanrı-gibi yarattığı dünya konusunda her şeyi bilmek yazara yasaklandı. Madem ki insan olarak bizler tamamlanmamış bilgiler temelinde oynuyoruz, öyleyse bu yeni kısıtlamalar daha gerçekçidir. Yazar bizden biridir; Tanrı'yı oynaması yasaklanmıştır. Aynı zamanda gerçek dünyanın mutlaka aynısı olması gerekmeyen, ondan sapmaların değişik türlerini gösterebilen daha içsel dünyalar yaratmasına izin vardır. Bu yeni sapmalar çağdaş yazar için çok önemli. Mitler ve peri masalları da gerçek dünyadan sapmışlardır, ama bireysel olarak yazarlar nasıl yazacaklarını bizzat keşfetmezler; bir peri masalı yazarken bizzat keşfetmediğiniz belirli aksiyomları kabul etmelisiniz, yoksa peri masalı yazamazsınız. Bununla birlikte, genel edebiyat eğilimleri çerçevesinde, anlattığınız dünyaya kişisel, özel buluşlarınızın sözde-ontolojik niteliklerini yükleyebilirsiniz. Anlatılan dünya içerisinde, gerçek dünyadan bütün sapmaların mutlaka bir anlamı olduğu için, bu sapmaların toplamı uygun bir strateji ya da semantik buluş oluşturur . Bu nedenle iki tür edebi fantezi vardır: Peri masalı ve bilimkurgudaki nihai fantezi ile Kafka'daki gibi geçici fantezi. Bilimkurgudaki akıllı dinozorların varlığı genellikle gizli bir anlama işaret etmez. Dinozorların, hayvanat bahçesinde zürafalara duyduğumuz hayranlığa benzer bir hayranlıkla beğenildikleri anlamına gelir; anlatımsal bir semantik sistemin parçası olarak değil de, deneysel bir dünyanın parçası olarak tasarlanmışlardır. Öte yandan Dönüşüm'de insanın fantastik bir mucize sonucu bir böceğe dönüştüğünü kabul etmemiz beklenmez. Kafka'nın nesnelerle ve onların deformasyonlarıyla bir sosyo-psikolojik durum çizdiğini kabul etmeliyiz. Bu dünyanın yalnızca dış kabuğu acayip bir olguyla biçimlenmiştir, içsel özünde katı, fantastik olmayan bir anlam vardır. Yani, bir hikaye dünyayı olduğu gibi çizebilir ya da onu yorumlar veya çoğu zaman aynı anda her ikisini birden yapar. Çizilen dünya insana olumlu biçimde yönelmişse, bu fiziğin ahlakça denetlendiği klasik peri masalının dünyasıdır, çünkü bir peri masalında, birinin ölümüyle sonuçlanan, olumlu kahramana onulmaz zararlar veren hiçbir fiziksel olay yoktur. Çizilen dünya insana olumsuz biçimde yönelmişse, bu mitin dünyasıdır. Söz konusu yönelim nötrse bu gerçek dünyadır -gerçekçiliğin çağa özgü biçimiyle anlattığı ve bilimkurgunun uzam-zaman düzleminde öbür noktalarını anlatmaya çalıştığı dünya. Deneysel ve ussal olarak yorumlanabileceği kural olarak gösterilebilen her şey bilimkurgunun öncülüdür. Bilimkurguda açıklanamaz mucizeler, aşkınlıklar, şeytanlar ya da canavarlar olmayabilir, hatta olup bitenler hakikat gibi görünmelidir. Şimdi bir güçlükle karşı karşıyayız, olup bitenlerin hakikat gibi görünmesi ne anlama gelir? Bilimkurgu yazarları, bilimin her şeye gücünün yettiğini ve bir bütün olarak kozmosun sonsuzluğunu hatırlatarak bize şantaj yapmaya çalışırlar. Olabilecek her şey ve bundan ötürü başımıza gelen her şey bilimkurguda temsil edilebilir. Saf matematiksel anlamda bile her şeyin olabileceği doğru değildir, çünkü pek çok farklı ve sonsuz güç vardır. Matematiği bir yana bırakalım. Bilimkurgu, gerçek bilimkurgu ya da sözde-bilimkurgu olabilir. Kafka gibi yalnızca fantezi üretirse bu sözde-bilimkurgudur, çünkü o gönderilen içeriği yoğunlaştırmaktadır. Anne öldü. Cenaze pazartesi yazılı telgraf ile telgraf aygıtının yapı ve işlevi arasında ne gibi anlamlı ve bütünsel bir ilişki bulunur? Hiç. Aygıt sadece mesajı göndermemizi sağlar, insanın böceğe dönüşmesi gibi fantastik doğanın semantik olarak yoğun nesnelerini de yine gerçekçi iletişimle gönderir. Tehlike anında trenleri durdurmayı emreden, yanıp sönen kırmızı ışıkları doldurulmuş ejderhalarla değiştirseydik, işaret olarak fantastik nesneler kullanmış olurduk, yine de bu nesnelerin gerçek, fantastik olmayan işlevleri bulunurdu. Ejderhaların gerçek amaçla ve işaret yöntemiyle ilişkisi yoktur, mesele budur. Yaşamda olduğu gibi, gerçek sorunları var olmayan varlıkların imgeleri yardımıyla çözebiliriz; böylece edebiyatta gerçek sorunların varlığını, görünüşte olanaksız olaylar ve nesneler yardımıyla gösterebiliriz. Anlattığı olaylar bütünüyle olanaksız da olsa, bir bilimkurgu yapıtı anlamlı, hatta ussal sorunlar belirtebilir. Örneğin, uzay yolculuğuna ilişkin toplumsal, psikolojik, politik ve ekonomik sorunlar bilimkurguda gerçekçi biçimde çizilebilir -anlatılan uzaygemilerinin teknolojik parametreleri iyiden iyiye fantastik olsa, yani bu parametrelerle bir uzaygemisi yapmak kesinlikle olanaksız olsa dahi. Peki ya bilimkurgu yapıttaki her şey fantastikse? Yalnızca nesnelerin değil, sorunların da hiçbir zaman gerçekleşme şansı yoksa, zaman yolculuğu makinaları olanaksızken hangi olanaksız zaman yolculuğu paradoksları ortaya konacaktır? Bu tür durumlarda, bilimkurgu boş bir oyun oynar.