Zeynep Hatun: Fatih dönemini Mihri Hatunla birlikte temsil eden Zeynep Hatun adı bilinen ilk Türk kadın şairi olup kaynaklarda Amasyalı ya da Kastamonulu olduğu ifade edilmektedir. Divan edebiyatının şekillenme döneminde Fatih çevresinde hissedilen verimli sanat iklimi sanata ve sanatçıya hasredilen teşvik bu iki kadın şairin varlık göstermesinde de etkili olmuş olmalıdır. Asıl adı Zeynünnisa olan Zeynep Hatun bir kadı kızıdır. Bir kadı olan ve şiir çalışmalarını anlayışla karşılayan İshak Efendi ile evlenmiştir. Kültürlü bir muhitte yetişmiş Arapça ve şiirler söyleyecek olgunlukta Farsça öğrenmiş Mihri Hatun ile tanışıklık kurmuştur Şiirin yanı sıra beste yapabilecek ölçüde musıki çalışmaları da olan Zeynep Hatun 1563'de Amasya'da ölmüştür. Fatih adına tertip edilmiş bir Divan sahibi olup eldeki şiirlerine bakılırsa açık ve sade bir söyleyişin sahibidir. Bir kıt'asının Senin hüsnün benim aşkım senin cevrin benim sabrım Cihanda dem-be-dem artar tükenmez bi-nihayettir Mihri Hatun: Fatih dönemi şairlerinden olan Mihri Hatun Zeynep Hatunla birlikte adı bilinen ilk Türk kadın şairlerindendir. Amasyalıdır. Asıl adı Mihrünnisa ya da Fahrünnisa olup 1460 ya da 1461 yılında doğmuştur. Mihri mahlasını kendisi de bir şair olan babası Mehmet Çelebi bin 'dan almıştır. Dillere destan bir güzelliğin hayranlık uyandırıcı bir kültür ve birikimin sahibi olmasına rağmen kendisine yöneltilen bütün evlilik tekliflerini geri çevirerek ömrü boyunca bekar kalmıştır. Dönemine göre serbest bir yaşantının sahibi olan Mihri tarihçi Hammer tarafından "Osmanlılar'ın Sapho'su" olarak isimlendirilmiştir. Çevresinde platonik aşklarına dair fısıltılar daima mevcut bulunan Mihri'nin Müyyedzade Abdurrahman Çelebi ve Sinan Paşazade İskender Çelebi'ye duyduğu aşka dair ipuçlarına şiirlerinde de rastlamak mümkündür. Evinde düzenlediği edebi meclisler gibi samimi kadın duygularını çekinmeksizin şiirinde terennüm etmiş olması cihetiyle de kendisinden sonra yetişenler arasında en çok XIX. asır şairi Nigar binti Osman'a benzetilebilir. Ona erken bir Nigar Hanım olarak bakmak mümkündür. Kolay söyleniyormuş izlenimi veren sade bir şiiri vardır ve bunlar arasında en başarılı bulunanları nazireleridir. Dönem şairlerinden Necati'nin etkisinde kalan Mihri'nin şiirlerini Necati'ye gönderdiği ve onun şiirlerine nazireler yazdığı bilinmektedir. Necati'nin ünlü Döne Döne redifli gazeline nazire olarak yazdığı ve; Ateş-i gamda kebab oldu ciğer döne döne Göklere çıktı duhanımla şerer döne döne matlalı gazeli bunlardan biridir. 1506 yılında Amasya'da ölen Mihri Hatun'dan geriye eser olarak Divan'ı kalmıştır. Sıtki Hatun: XVII. asrın ikinci yarısında yaşayan Sıtki Hanımın asıl adı Ümmetullah olup bir kazasker kızıdır. Kardeşi Faize Hanım da şairdir ancak Sıtki kadar tanınmış değildir. Bayramiye tarikatıne mensup olan Sıtki Hanım gazel ve ilahiler yazmıştır. Divan'ı ile Genc-i Envar ve Mecmuaü'l Hayal adlı basılmamış tasavvufi şiir mecmuaları bulunmaktadır. 1703 yılında ölmüştür. Ani Hatun: Ani Fatma kültürlü bir ailenin kızı olarak İstanbul'da doğmuştur. Akıllı bilgili ve eğitimli bir kadın olup "Hace-i Zenan " lakabıyla anılmıştır. Arapça bilen doğu ve Batı edebiyatlarını öğrenmiş bulunan Ani Hatun'un bir Divan teşkil ettiği söylenmekteyse de bu eser ele geçmiş değildir. Ani Hatun bir hattat olarak da ün yapmıştır. Hattatlığının şairliğinden üstün olduğu bazı aaakirelerde ifade edilmektedir. 1710 yılında ölmüştür. Hubbi Hatun: Hubbi Hatun bir XVI. asır şairi olup Divan şiirinin zirvesini teşkil eden Kanuni dönemini kadın şair olarak temsil etmektedir. . Asıl adı Ayşe olan Hubbi Hatun da Mihri ve Zeynep gibi Amasyalıdır. Kanuni'nin süt kardeşi Şemsi Çelebi'nin Hanımıdır. Bu yakınlık Hubbi Ayşe'nin saraya intisabına zemin hazırlamış önceleri II. Selim'in sonra da III. Murad'ın nedimesi olarak saray muhitinde şiiri için gerekli kültür atmosferini bulmuş zamanın hocalarından dersler almış ve Arapça'yı çok iyi öğrenmiştir. Şuara aaakirelerinde kendisinden evvelki kadın şairlerden daha kuvvetli olduğu ifade edilirse de kadın duygularını terennümü ve lirizmi bakımından Mihri'nin önüne geçemediği fark edilir. Erkeksi bir duyuşu vardır. Gazel ve kasideler yazan Hurşid ve Cemşid adlı üç bin beyti aşkın bir mesnevisi olan Hubbi Hatun 1590 yılında İstanbul'da ölmüştür. Şeref Hanım: Şeref Hanım şairi bol ve kültürlü bir ailenin kızı olarak 1809 yılında İstanbul'da doğmuştur. Kadiri ve Mevlevi tarikatlerine mensubiyeti bilinmekte olup sıkıntılı bir ömür geçirdiği II. Mahmud'a ve Valide Sultan'a yazdığı şiirlerden anlaşılmaktadır. Geleneksel kalıplar içinde kalan şiirlerinde sade ve düzgün bir anlatım vardır. Divan sahibidir. 1861 yılında ölmüştür. Sırri Hanım: Asıl adı Rahile olup Diyarbakırlıdır. 1814 yılında kültürlü bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiştir. Divan kültürüyle yetişmiş bir müddet Bağdad'da yaşadıktan sonra İstanbul'a gelmiş Kamil Paşa konağının şiir-edebiyat sohbetlerine katılmış daha sonra Kamil paşa ile evlenmiştir. Kızının ölümü üzerine yazdığı içli bir Mersiye ile tanınan Sırri Hanımın bir divan oluşturacak kadar şiiri vardır. Kadiri olan Sırri Hanım 1877'de ölmüştür. Adile Sultan: Dönemi kadın şairler bakımından diğer dönemlere nazaran daha zengin bir görüntü veren II. Mahmud'un kızı olan Adile Sultan 1825 yılında doğmuştur. Çağdaşı olan Leyla ve Fıtnat Hanımlardan daha az başarılı bir şairdir. Saray çevresinde iyi bir eğitim almış olmasına rağmen dil vezin ve kafiye bakımından çözük bir dili vardır. Aruzun yanı sıra hece ölçüsüyle de şiirler yazmıştır. Fuzuli Şeyh Galib ve Muhıbbi etkisindedir. Kızını ve kocasını kaybetmiş bu acılar şiirini etkilemiştir. Nakşıbendi tarikatine girmiş hikemi şiirler de yazmıştır. Kendi Divan'ı basılmamışsa da Muhibbi Divanı'nın basılmasını sağlamıştır. 1898 yılında ölmüştür. Nakıye Hanım: Şeref Hanımın yeğeni olan Hatice Nakıye Hanım 1845 yılında doğmuştur. Daha ziyade bir eğitimci olarak tanınır. Eğitimli ve kültürlü bir kadın olarak döneminde bir hayli hizmet vermiş II. Abdülhamid tarafından bir Şefkat Nişanı ile ödüllendirilmiştir. Türkçe ve Farsça şiirler yazmışsa da şairliği eğitimciliğinin gölgesinde kalmış dergilerde dağınık halde kalan şiirleri bir araya getirilmemiştir. Ancak bunların bir kısmı kardeşi Nebil Bey'in Divan'ının sonunda bir bölüm halinde bir kısmı da Ahmet Muhtar Bey tarafından yayımlanmıştır. Hiç evlenmemiş bulunan Nakıye Hanım 1879 yılında ölmüştür. Münire Hanım: Bir sadrazam kızı olan Münire Hanım 1825 yılında doğmuş ve iyi bir eğitim almıştır. Mevlevi tarikatine mensup olup çoğu tasavvufi şiirler yazmıştır. 1903 yılında ölmüştür. Feride Hanım: Kültürlü bir aileden gelmekte olan Feride Hanım 1837 yılında doğmuştur. İlk derslerini Arapça ve Farsça bilgisini babasından almıştır. Hattatlığı da olan Feride Hanım nesih bir Kur'an yazmıştır. Önce eşinin sonra babasının ölümü üzerine içe kapanık bir hayat sürmüş 1903 yılında ölmüştür. Saniye Hanım: 1836'da Trabzon'da doğan Saniye Hanım şiir zevkini de aldığı babası tarafından eğitilmiştir. Divan tarzı kadar halk tarzında da şiirler yazmış aruz kadar hece ölçüsünü de kullanmıştır. Bir Divan teşkil edecek hacimde şiiri olduğu halde bunları tertip etmemiş olan Saniye Hanımın birçok şiiri de bir yangında yok olmuştur. Evliliği sebebiyle bir süre Rize'de yaşayan Saniye Hanım 1905 yılında Trabzon'da ölmüştür. Fıtnat Hanım : Tanzimat yıllarında yaşadığı halde geleneksel çizgide şiirler yazan ve kendisinden yaklaşık 15 asır evvel yaşamış adaşı Zübeyde Fıtnat'la karıştırılmaması için imzasını "Yeni Fıtnat" olarak atan Hazinedarzade Fıtnat Hanım 1842 yılında Trabzon'da doğmuştur. Dönemin Trabzon valisi Hazinedarzade Abdullah Paşa'nın kızıdır. Dört yaşında iken ailesiyle birlikte İstanbul'a gelen Fıtnat Hanımın eğitimine ailesi tarafından önem verilmiş çok iyi derecede Farsça öğrenmesi ve tahsiline evliliğinden sonra da devam etmesi sağlanmıştır. Ancak şiir ve edebiyatla uğraşmasından hoşlanmayan bir adamla yaptığı ilk evliliğinde mutlu olamadığı kaynaklarda adı geçmeyen ilk eşinin uzun ve güzel olduğu için Fıtnat Hanımın kirpiklerini kestirmeye kaykıştığı bilinmektedir. Kocasının şiir ve edebiyatı men etmesi üzerine hattatlığa yönelen Fıtnat Hanım devrinde bir güzellik şöhretine de sahiptir. Ahmed Midhat Efendi'nin kuzeni olduğu söylenen Fıtnat Hanım Hakkı Tarık Us'un derleyerek yayımladığı mektuplara bakılırsa "Hace-i evvel" ile bir muaşaka da yaşamıştır. Tertip edilmiş fakat basılmamış bir Divan'ı vardır. Divan geleneği içinde eser veren kadın şairlerin en önemlilerinden olup çağdaşı Leyla Hanımla birlikte Tanzimat döneminde dergilerde açık imzası görünen ilk kadın şairlerden biridir. 1911 yılında İstanbul'da ölmüştür.

Osmanlıda kadın şairler kadar kadın şairler üzerine yapılmış araştırmaları da gözden geçirmek isteyen bir araştırmacı hayal kırıklığına uğramayı peşinen göze almak zorundadır. Sözünü ettiğim hayal kırıklığı kadın şair sayısının azlığı gibi bunlar üzerine yapılan araştırmaların sayısının da azlığından kaynaklanmaktadır. Geleneksel dönemde edebiyat tarih ve tenkidinin yerini tutan aaakirelerle sınırlı kalan edebi araştırmalarda adı geçen kadın şair sayısı iki elin parmaklarından çok az fazladır. aaakirelerin sınırlı ifade kalıplarına sıkışmış olarak birbirine benzer cümlelerle tanıtılan bir çoğunun eserleri dahi elimize ulaşmış olmayan bu şairler hakkında doyurucu araştırmaların yapılmış olmasını zaten bekleyemeyiz. Tanzimat sonrasında sayılarında artış görülen kadın şairler üzerinde ise münferit ve ciddi birkaç çalışmanın varlığına rağmen; kadın şairlerimizi başlangıçtan itibaren ele alarak ortaya gerçek bir panorama çıkaracak sistemli bir çalışmanın henüz yapılmadığı aşikardır. Osmanlı kadın şairlerini gözden geçirmemize yarayacak zaman çizgisi Tanzimat zihniyeti ile ikiye bölünmek zorundadır. Ancak Tanzimatın eksen aldığı zihinsel düzlem üzerinde yenileşen ve Batı etkisine giren edebiyatın başlangıcından yani Tercüman-ı Ahval'in neşir tarihi olan 1860'dan sonra da geleneksel çizgide şiir yazmaya devam eden bir başka deyişle tipik Divan şairi gibi davranan kadın şairlerden söz edilebilir. Bu bakımdan kadın şairlerle ilgili söz konusu bölümlenme yatay bir bölümlenme olmaktan ziyade düşey bir bölümlenme olmak zorundadır. Divan edebiyatı ve bunun Tanzimat yılları içindeki uzantısı yani XV. ve XIX. yüzyıllar arası kadın şair kronolojisinin ilk bölümünü teşkil eder. Zaman bakımından uzun fakat kadın şair sayısı bakımından az bir niceliğe sahip olan bu dönemi Geleneksel dönem olarak adlandıralım. Tanzimat hamlesinin getirileri ile biçimlenen ve Cumhuriyete (1923) veya daha doğrusu harf inkılabına (1928) kadar süren bölümü ise Yenileşme dönemi olarak adlandıralım. Kendi içinde Tanzimat yılları ve Meşrutiyet sonrası olarak ikiye ayırabileceğimiz bu dönem ise zaman itibarıyle daha dar olmasına rağmen kadın şair sayısı bakımından yoğundur. Bir başka deyişle Geleneksel dönem ile Yenileşme döneminin kadın şairlere yüklediği yoğunluk süre ve sayı arasındaki ters bir orantıyı işaret etmektedir. Tasvir ve tarihçe cihetinde ortaya çıkan bu ters orantının yorumu üzerinde bu yazının son bölümünde durulacaktır. Önce Osmanlıda yetişmiş kadın şairleri kısaca gözden geçirelim: A-GELENEKSEL DÖNEM Anadolu sahasındaki ilk şuara aaakiresi sayılan Sehi Bey aaakiresi'nden başlayarak tüm aaakirelerde Divan edebiyatının bir mensubu olarak yer tutan kadın şair sayısındaki ürkütücü tenhalık Osmanlı edebiyatından kadınlara düşen pay hakkında fikir vericidir. Ve topluca gözden geçirildiğinde geleneksel dönemde yetişen kadın şairler arasında bazı ortak hususiyetler dikkat çeker: Çoğu İstanbul Trabzon ve Amasya gibi bölgelerde yetişmiştir. İstanbul'un kültür başkenti Amasya ve Trabzon'un da birer şehzade sancağı ve buna bağlı olarak kendine özgü birer kültür iklimi olduğu düşünülürse kadın şairlerin yetişmesi için bu coğrafyaların mümbit bir zemin teşkil ettiği fark edilir. Bu kadın şairlerin hemen tümü baba ya da eş vasıtasıyla genellikle de her iki taraftan sosyal statüsü ve refah düzeyi yüksek ailelere mensupturlar. Vali kadı kazasker şeyhülislam veya paşa kızıdırlar. Bir başka deyişle hepsi "Babasının kızı"dırlar. Zeynep bir kadı'nın kızıdır Mihri bir şairin. Sıtki ve Leyla kazasker Fıtnat şeyhülislam Münire sadrazam kızı olarak gelirler dünyaya. Trabzonlu Fıtnat'ın babası vali Leyla Saz'ın babası hekimbaşıdır. . Çoğu ilmiye sınıfına mensup babaların kızı olarak müreffeh bir aile yapısı içinde dünyaya gelen konak veya yalılarda Osmanlı teşrifatının kendine özgü büyüsünü teneffüs ederek büyüyen bu kızlar kız çocuklarının eğitimi hususunda toplumun genel anlamda "yeterli" bulduğu tahsil tanımı ile yetinmeyen babalarının teşviki ve programı doğrultusunda Osmanlı eğitiminin önemli bir kısmını teşkil eden "konak eğitimi" ile evde ve özel hocalar elinde yetişmişlerdir. Bazılarının bizatihi ilk hocaları babalarıdır. Daha az sayıda olmak üzere ağabey ve eş ikliminden bilgi devşirdikleri de görülür. Bu eğitim genellikle dini bilgiler ile Arapça ve Farsça çevresinde genişletilen edebi bir program takip eder. . Geleneksel dönemde kadın şairlerin bir kısmının ehl-i tarik olduğu dikkat çeker. Bir kısmı Mevlevi Kadiri veya Nakşi 'dirler. Aynı anda birden fazla tarike intisabı bulunanlarla da karşılaşılır . Bu intisab onlara şiir söylemek hususunda daha bereketli ve özgür bir ortam sağlamıştır. Sosyal yapılanma itibarıyle devrinin üzerinde yer alan ailelerin ikliminde yetişen bu kadınlar çocukluk ve gençlik yıllarından itibaren aile çevresinde gerçekleşen şiir-edebiyat sohbetlerine meclislere sanat çevrelerine katılma imkanı bulmuşlar böylece kültürel anlamda hemcinslerinin önüne geçebilmişlerdir. Evlilik hayatlarında çoğunun mutlu olamadığı dikkat çeker. Kimi hiç evlenmemiş kimi boşanmış ve tekrar evlenmiş ya da evlenmemiş kimi de kendilerini mutlu etmeyen bir evliliği sürdürmüşlerdir . Şiir onlar için bir bakıma mutsuzluklarının hem sebebi hem neticesi olan bir hitap alanı oluşturmuştur. Bir kısmı güzel sanatların birkaç dalına aynı anda ilgi göstermiş şairliğin yanı sıra musıkişinas ya da bestekar ve hattat olarak da isim yapmıştır. Ancak söyledikleri şiir kısmen Mihri hariç tutulursa bir kadın kalbinde mevcut bulunabilecek duyguların ifadesi olmaktan ziyade dönem edebiyatının klişeleşmiş mazmunlarıyla terennüm edilen bir erkek kalbinin yansımalarını verir. Rağbet ettikleri şiir türünün daha ziyade gazeller en çok da nazireler olduğu düşünülürse Geleneksel dönemde kadın şairlerin erkek duyarlığı etrafında klişeleşen bir edebiyatın ağırlığı altında varlık gösteremedikleri fark edilir.