Efrasiyab, Piran, Gersiyuz, Karahan, Şide, Human, Gelbat, Ferşindvend, Ruyun ve diğer komutanlarıyla tekrar ordu toplama ve yeni hareket tarzlarının görüşüldüğü bir toplantı yapar. Tekrar büyük bir ordu toplayıp Ceyhun'u geçerek savaş kararı alırlar. Efrasiyab dünyanın dört bir yanındaki padişahlara mektuplar yazarak asker ister. Çin ve Hoten'den çok sayıda asker gelir. Efrasiyab dört bir yandan sürülerle at getirtir. Ordunun başına Şide getirilir ve Harezm'e gönderilir. Piran elli bin kişilik bir orduyla İran üzerine gönderilir. Turan'ın büyük bir ordu toplayarak üzerine geldiği haberini alan Keyhüsrev derhal büyük bir ordu toplar. Bu orduya ata binmesini bilen herkes çağrılır. Rum, Hint ve Araplardan asker getirilir. Önce otuz bin kişilik seçme bir askerle Rüstem Hindistan'a gönderilir. Rüstem, sonra Gazne üzerinden kuzeye yönelecektir. Erkeş otuz bin kişilik güçle Şide'nin bulunduğu Harezm'e gönderilir. Guderz komutasında dördüncü bir ordu Turan'a yönelir. Guderz'in komuta ettiği İran ordusuyla Piran'ın komuta ettiği Türk ordusu Ceyhun kenarında karşılaşırlar.30 Sonunda Türk ordusu yenilir. Bu sırada Efrasiyab "Beykend" şehrinde oturmaktadır. Karargahında pars derisinden çadırlar vardır. Kendisi altın ve mücevherlerle bezenmiş bir taht üzerinde oturmaktadır. Karargahının önü komutanlarının bayraklarıyla doludur. İleri gönderdiği ordunun bozguna uğradığı haberini alması onu çok üzer ve kızdırır. Öç almaya ant içer. Topladığı büyük ordunun yarısını oğlu Karahan komutasında Buhara taraflarına gönderir. Oğullarından asıl adı Peşeng olan Şide, Cehen, Girdegir ve oğlu "İla"nın oğlu Güheyla orduda yer alırlar. Ordunun askeri Çigil, Taraz, Oğuz, Karluk ve Türkmenlerden toplanmıştır. İki ordu karşılaştığında önce Şide ile Keyhüsrev teke tek dövüşürler. Şide ölür. İki ordu şiddetli bir şekilde üç gün savaşırlar. Efrasiyab şiddetli saldırılarında birkaç İran kahramanını öldürür. En son Keyhüsrev'le Efrasiyab karşı karşıya gelirler. Fakat Turan kahramanları Efrasiyab'ın atının dizginlerinden tutup bu dövüşe engel olurlar. Güç yetiremeyeceğini anlayan Efrasiyab o gece ordusuyla Ceyhun'un gerisine çekilir. Karahan'ın ordusuyla birleşerek Buhara'ya gelirler. Burada biraz dinlendikten sonra başkent Gank'a çekilirler. Fakat Keyhüsrev takibi bırakmaz. Casuslar Efrasiyab'a Keyhüsrev'in Ceyhun'u geçtiği haberini getirirler. Keyhüsrev önce Soğd'a gelir. Burada bir ay kalarak bu bölgeyi itaat altına alır, ilerlemeye devam eder. Bu sırada Türkler İranlılara su vermemeye ve ordunun sağında solunda yakaladıklarını öldürmeye çalışırlar. Keyhüsrev ise önüne çıkan her yeri harap edip kadın erkek kimi yakalarsa öldürür. Sonunda Turan ve İran orduları "Gülzariyun" ırmağı kenarında karşılaşırlar. Burada savaş başlar ve devam eder. Gece gelen bir haberci Efrasiyab'a Rüstem komutasındaki başka bir İran ordusuyla savaşan oğlu Karahan'ın ordusundan bir tek oğlunun sağ kaldığı haberini getirir. Bu haber üzerine derhal Rüstem'i vurmak için ağırlıklarını bile toplamadan hızla ordusuyla çöle atılır. Keyhüsrev bu durumu Rüstem'e hemen bildirir, kendisi de ordusuyla Efrasiyab'ı takip eder. Efrasiyab, Gang'a geldiğinde Rüstem'e ani bir baskın düzenlemek istese de onun tedbir aldığını görünce bundan vazgeçer. Çok yüksek ve sağlam kaleleri olan bu şehre çekilip kapanır. Çin padişahına mektup yazarak yardım göndermesini ister. Arkadan yetişen Keyhüsrev, Rüstem'le birleşerek kaleyi kuşatır. Kale çevresine hendek kazdırıp buraları odunlarla doldurarak odunları ateşe verdirtir. Bu, duvarların yıkılmasına sebep olur. Hemen şehre girerek herkesi öldürmeye başlarlar. Efrasiyab, sarayı altından açılmış olan gizli geçidi kullanarak iki yüz beyiyle kaçıp kurtulur. Çin hakanının yanına gider. Çin hakanı yardım için büyük bir ordu hazırlamıştır. Efrasiyab'ın buraya geldiğini duyan Türkler de burada toplanırlar. Keyhüsrev, Gang'da bir komutan bırakıp Efrasiyab'ı takibe devam eder. İki taraf yine karşılaşırlar. Efrasiyab bir mektup göndererek Keyhüsrev'e kendilerinden başka kimsenin olmadığı bir yerde teke tek dövüş teklif eder. Keyhüsrev bu teklifi kabul etmez. İki ordu akşama kadar savaşırlar. Keyhüsrev, gece ordusunun önüne hendekler kazdırarak kendilerine gece baskını düzenleyen Türk askerlerini bu hendeğe düşürtüp arkadan sararak yok ettirir. Bunun üzerine Efrasiyab kalan askeriyle yine çöle çekilir. Keyhüsrev Gang'a döner. Çin hakanı Keyhüsrev'den korkarak onunla barış yapmak ister. Keyhüsrev, onun bir daha Efrasiyab'a yardım etmemesi şartıyla barış yapar. Bunu duyan Efrasiyab perişan halde çöle çekilir. Ucu bucağı olmayan Zere Denizi kenarına gelip bu denizden karşıya geçmek ister. Oradaki yaşlı bir gemici bu denizin geçilemeyeceğini söylese de Efrasiyab "Tutsak olmaktansa ölmek yeğdir" diyerek bir gemiyle denize açılır. Gangidiz şehrine çıkar. Bunu haber alan Keyhüsrev yine onun peşine düşer, Efrasiyab'ın çıktığı Gangidiz'i alır, burada bulduklarını öldürürler. Efrasiyab yine kaçıp kurtulur. Keyhüsrev tekrar dönüp Gang'a gelir. Sürekli Efrasiyab'ı araştırır. Bu sırada Efrasiyab kayalık bir dağın tepesinde bir mağarayı kendine ev yapmış açlık ve susuzluk çekerek burada yaşamaya çalışmakta hem de haline sürekli hayıflanmaktadır. Bir gün Hum denilen birisi Efrasiyab'ı kendi kendine konuşmalarından fark edip kim olduğunu anlayarak hücum edip yakalar. Efrasiyab yine kaçıp suya atılsa da hile ile yakalanarak sudan çıkarılıp öldürülür.31 C. Diğer Arap ve Fars Kaynaklarında Efrasiyab Taberi Tarihi'nde Efrasiyab ve ataları, Şehname'ye benzer bir şekilde anlatılır. Yalnız isimlerin söylenişinde bazı değişiklikler vardır. Burada Türklerin atası Toç olarak gösterilir. Şehname'de ifade edildiği gibi Feridun'un iki oğlu Selm ve Toç diğer oğlu İreç'i öldürürler. İreç'i öldüren Toç ve Selm yeryüzünü aralarında böldükten sonra üç yüzyıl hüküm sürerler. İreç'in kızından doğan Minuşehr büyük dedesi Feridun'a hükümdar olma yeteneğini ispat edince Feridun tarafından İran tahtına çıkarılır ve yüz yirmi yıl hüküm sürer. Türk kavminden Toç'un oğlu, Minuşehr üzerine saldırarak onu yenip Irak'tan sürse de yüz yirmi yıl sonra o tekrar zafer kazanıp kaybettiği yerleri geri alır. Bu devreler Arap tarihlerine göre Hz. Musa zamanıdır. Taberi'de Efrasiyab'ın babası Şehrasp gösterilir. Diğer bir rivayete göre "Erşasp bin Toç bin Efridun" olduğu söylenip Türklerin kendilerini Efrasiyab'a nispet ettikleri belirtilir. Efrasiyab'la Minuşehr arasında bir kısım mücadeleler yaşanmış, sonra aralarında anlaşarak Belh ırmağı da denilen Amuderya'yı sınır yapıp barışmışlardır. Buna rağmen Minuşehr her zaman Türklerin saldıracağı endişesini taşır, halkından savaş için sürekli hazır olmalarını ister.32 Taberi Tarihi farklı rivayetlerin birbiriyle karşılaştırılmadan olduğu gibi zikredilmesine dayanan bir tarih olduğu için bir başka yerde Efrasiyab'ın şeceresi "Efrasyap bin Feşenc bin Rüstem bin Türk" olarak kaydedilir.33 Efrasiyab, Minuşehr'in ölümünden sonra Hanieres'i, Fars halkını yenerek kendi hakimiyeti altına alır, Babil'e kadar ilerler. Çoğu zaman Babil'de Mihrican Kazık'da oturur. Fars memleketinde büyük bozgunculuk, zulüm yapak, mamur olan memleketi harap eder, kazılan su kanallarını kapattırır. Memlekette büyük kıtlık ve sıkıntının meydana gelmesine sebep olur. Bu onun Fars yurdunu terk edip Türk yurduna dönmesine kadar devam eder.34 Efrasiyab'ı Fars yurdundan İran'ın başına geçen Zev yenerek sürer. Zev'in annesi Türk'tür. Efrasiyab'ın İran'dan sürülüş günü daha sonraları da bayram olarak kutlanmıştır.35 Zev'den sonra İran tahtına Keyaniyan soyından gelen Keykubad ondan sonra oğlu Keykavus geçmiştir. Bu devrede İsrail oğullarında Hz. Davud ve Hz. Süleyman peygamber ve hükümdar olarak gelmişlerdir.36 Keykavus Belh'te oturur. Bundan sonraki olaylar isimlerin söylenişinde bir kısım farklılıklar görülse de Şehname'deki gibi anlatılır: Keykavus'un Siyavahş ismini verdiği bir oğlu olur. Bu oğlu Rüstem bir kahraman olarak yetiştirir. Süzabe baba oğul arasını açar. Bunun üzerine uzaklaşmak hem de kahramanlığını göstermek için Siyavahş Efrasiyab'la savaşa gider. Fakat savaşmadan barış yoluyla meseleyi hallederler. Barıştan sonra babasının ısrarla savaşılması ısrarları karşısında önceki sözlere rağmen savaşmayı şerefsizlik sayarak Efrasiyab'a sığınmak zorunda kalır. Efrasiyab'la onun arasındaki elçiliği Türklerin büyük adamlarından Kıran bin Vısgan yapar. Siyavahş çok iyi karşılanır. Efrasiyab onu kızı Vasfa Ferid'le evlendirir. Baştan her şey çok iyi gitse de sonra Efrasiyab'ın komutanlarının çekememezlikleri ve hileleri sonucu Efrasiyab Siyavahş'ı öldürtür. Siyavahş öldürüldüğünde karısı Keyhüsrev'e hamiledir. Bu çocuğu düşürtmek için uğraşsalar da buna muvaffak olamazlar. Bütün bu olanlara Kıran bin Vısgan karşı çıkar ve bu yanlışlığın Türklerin başına büyük belalar açacağı noktasında hükümdara uyarılarda bulunur. Siyavahş'ın karısını ve sonra doğan Keyhüsrev'i korur. Keykavus bu çocukdan haberdar olunca Beyy bin Cuzrec'i bu çocuğu bulmak üzere Türk yurduna gönderir. Uzun aramalardan sonra gönderilen kimse, çocuğu ve annesini İran'a getirir. Olayı haber alan İranlılar derhal Rüstam bin Destan, Tus bin Nevzeran ve diğer komutanlar komutasında intikam saldırılarına başlarlar. Öldürmek ve esir almak suretiyle Türklere büyük zarar verirler. Efrasiyab'la şiddetli savaşırlar. Türk komutanlar Şehr ve Şehre, Efrasiyab'ın kardeşi Kider öldürülür.37 Keykavus, Türk yurdundan annesi Vesfa Ferid, bir başka rivayette Vesfefre, ile birlikte gelen torunu Keyhüsrev'i tahta geçirir. Keyhüsrev, Efrasiyab'dan babasının kanının intikamını alacağı sözünü verir. İsfahan ve Horasan ispehbedi Cuzrec'i huzuruna çağırarak babasının intikamını almak için otuz bin kişilik ordu kurdurup Tus bin Nevzeran komutasında Efrasiyab'ın üzerine gönderir. İki taraf arasında şiddetli savaşlar cereyan eder. Daha sonra Keyhüsrev'in isteğiyle ordunun komutasını amcası Berazfere alır. Fakat Berazfere başarılı olamaz. Bunun üzerine Keyhüsrev bizzat komutayı ele almaya karar verir. Önce bütün illerdeki valilerine mektup yazarak belirtilen tarihte Belh ilindeki ŞahAstun'da askerleriyle bulunmaları emrini verir. Herkes istenilen yerde toplanır, toplanan orduyu bizzat Keyhüsrev denetler ve düzene sokar. Ordusunu çeşitli komutanlarının komutasında dört koldan Efrasiyab'ın üzerine gönderir. Horasan taraflarından Türk ülkesine giren Cuzrec önce Kıran bin Veysgan'la karşılaşır. Şiddetli savaşta Beyzan bin Beyy, Haman bin Veyşgan ve Zafiran ölürler. İki taraftan da büyük kayıplar olur. Efrasiyab'ın önemli komutanları Kıran, Haman, Üstehen, Cilbad, Siyamuk, Behram, Fereşhaz, Ferehlat, kardeşleri Retdray, Endermarr, Isfahrem bu savaşta ölürler. Ayrıca Siyavahş'ı öldüren Ahust, Asrebbu bin Feşencan da öldürülenler arasındadır. Dört bir yandan saldırıya uğrayıp bütün önemli komutanlarını kaybeden Efrasiyab'ın yanında oğlu Şide'den başkası kalmaz. Şide, emrindeki birliklerle üzerine gelen Cerd bin Cerhemen'le savaşır, yenileceğini anlayınca çekilmek ister, fakat takip edilerek öldürülür. Bunu duyan Efrasiyab yanındaki tarhanlarıyla Keyhüsrev'in üzerine yürür. Aralarında dünyada benzeri görülmemiş bir savaş olur. Savaş meydanı kan denizine döner. Efrasiyab başarılı olamayacağını anlayınca çekilmek ister. Fakat Keyhüsrev tarafından takip edilir. Bir şehirden diğerine her şeyini bırakarak kaçan Efrasiyab Azerbaycan'da Hasif kuyusu denilen bir gölde yakalanır. Keyhüsrev'in huzuruna getirilir. Onun emriyle Beyy bin Cuzrec tarafından Siyavahş'ın öldürüldüğü gibi parçalanarak öldürülür.38 X. yüzyıl Arap tarihçisi Mesudi Türklerden ve Türk hakanlarından bahsederken Türk topluluklarının Çin ile Horasan arasında oturduklarını, buralarda birçok şehirler kurduklarını anlatır. Ayrıca Afrasyab'ın buralardaki Türklerin hükümdarı ve hakanlar hakanı olduğunu, Türk ülkelerinin hakimi bulunduğunu, diğer hanların ona bağlı olduğunu belirtir. İran'a hükmeden Afrasiyab'ın da bu hanlara mensup olduğunu söyler.39 Moğollar ve İlhanlılar döneminde önemli görevler üstlenmiş olan Cüveyni'nin Farsça yazmış olduğu Tarihi Cihan Güşa'da Uygurlardan bahsedilirken onların Karakorum Dağı'ndan çıkan Orhun sahilinde iki kavim halinde kendi aralarından yöneticiler seçmek suretiyle Buku Han çıkana kadar beş yüzyıl yaşadıkları, halk inancına göre Buku Han'ın Efrasiyab olduğu belirtilir.40 Yine bu eserde verilen şu bilgiden Türkler arasında hükümdar olabilmek için Afrasiyab soyundan olma gerektiği inancı bulunduğu anlaşılmaktadır: Balasagun'da kendisinin Afrasiyab solandan geldiğini iddia eden fakat gücü kuvveti olmayan bir yönetici bulunmaktadır. Bu bölgede yaşayan Karlug ve Kanglı Türkler'i bu yöneticiye itaat etmeyip mallarını yağmalamaktadırlar. Bu yönetici gücünü işittiği Gur Han'dan bu yağmacı topluluklara karşı yardım ister. Gur Han gelip burayı olarak Afrasiyab torunu olduğunu iddia eden yöneticiden hanlık unvanını alır ve ona İlig Türkmen adını koyar.41 Ayrıca eserin muhtelif yerlerinde Şehname'den alınma Efrasiyab ve onun kahramanlığıyla ilgili beyitler kaydedilmiştir. 42

A. Süleymanname Öncesi Türkçe Kaynaklarda Efrasiyab Divanü Lügati'tTürk ve Kutadgu Bilig'de Arap ve Fars kaynaklarında adı Efrasiyab olarak geçen kahramanın Türkler arasında adının Alp Er Tonga olarak bilindiğinin kaydedildiğini yukarıda belirtmiştik. Yazılı Türk kaynakları içinde Tonga Alp veya Tonga Tigin ile ilgili bilinen en eski kayıda Orhun Abidelerinde rastlamaktayız. Tonga Tigin'in yuğu esnasında Tongra boyunun on yiğit erinin çevrilip öldürüldüğünden bahsedilmektedir.6 Biz bu kayıttan XI. yüzyılda bile hatıraları devam eden Alp Er Tonga'ın VIII. yüzyılda yuğunun yapıldığını görmekteyiz. Kaşgarlı Mahmud'un yazımına 1068'de başlayıp 1070'te bitirdiği, büyük ihtimalle Bağdat'ta yazıp halife Muktedi'ye sunduğu Divanü Lügati'tTürk isimli eserde Alp Er Tonga'nın hatıralarının yaşadığını görürüz. Yazar çeşitli kelimelere örnek metin verirken Alp Er Tonga sagusundan çok sayıda dörtlüğü kullanmıştır. Şimdi bu dörtlüklerden bazılarını Talat Tekin'in aktarmalarıyla örnek olarak veriyoruz: Alp Er Tonga öldimü İsiz ajun kaldımu Ödlek öçin aldımu Emdi yürek yırtılur Alp Er Tonga öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek öcünü aldı mı? (I, 41) Şimdi yürek parçalanıyor. Ödlek yarag küzetti Ogrı tuzak uzattı Begler begin azıttı Felek fırsat gözetti gizli tuzak kurdu. beyler beyini yanılttı (ve tuzağa düşürdü. (II, 234) Kaçsa nasıl kurtulur. Begler atın argurup Kadgu anı torgurup Mengzi yüzi sargarıp Kürküm angar türtülür Beyler atlarını yordular; kaygı onları zayıflattı. Bet ve benizleri sarardı (I, 486) safran sürülmüş . Ulşıp eren börleyü Yırtıp yaka orlayu Sıkrıp üni yurlayu Sıgtap közi örtülür Erkekler kurtlar gibi, hep birlikte uluyorlar; Yakalarını yırtıyor ve çığlık atıyorlar. Islık çalar gibi sesler çıkarıyor ve feryat ediyorlar. (I, 188) Ağlamaktan gözleri örtülüyor.7 Divanü Lügati'tTürk'te hükümdarlıkla ilgili çeşitli unvanlardan ve çeşitli yerlerden bahsedilirken Efrasiyab ve onun çevresinden bahsedilir. Fakat yerlerle ilgili bahislerde daha çok Şehname etkisi görülür. "Tarım" kelimesinin manası açıklanırken bu kelimenin tekinlere ve Afrasyab soyundan gelen hatunlar ve onların büyük küçük çocukları için kullanıldığı bunların dışında ne kadar ünlü ve büyük olursa olsun bu Hakanlı Hanlarının soyu dışından olanlar için kullanılamayacağı belirtilir.8 Yine "tigin" kelimesinin Afrasyab oğullarından oluşan Hakanlı ailesi çocukları için kullanıldığı belirtilip bunun nasıl oluştuğu anlatılır.9 "han" kelimesinin Türklerin başbuğları için kullanıldığı, hanların Afrasyab soyundan gelenler olduğu, Afrasyab için "hakan" kelimesinin kullanıldığı ve bunun uzun bir hikayesinin olduğu belirtilir.10 Kaşgarlı Mahmud "kaz" kelimelerinin manasını verdiği yerde Afrasyab ve onun yaşadığı yerler hakkında oldukça geniş bilgi verir. Burada "Kazın babası "Tonga Alper"in Afrasyab olduğu söylenir. Yazar Afrasyab'ın kızı Kaz'dan bahsederken Türklerin oturdukları şehirlerden, Türk ülkesinin sınırlarından ve Afrasyab ailesinin başından geçen bir kısım olaylarlardan da bahseder.11 Burada bahsedilen İran Prensi Siyavuş'la Kaz evliliği ve Siyavuş'un ölümü Şehname'de geçmekte fakat orada Efrasiyab'ın kızının adı "Firengis" olarak geçmektedir. Yusuf Has Hacib, 1069'da yazıp Karahanlı Hükümdarı Tabgaç Buğra Han'ı sunduğu siyasetname türündeki Kutadgu Bilig isimli eserinden dünya beyleri içinde en iyileri olarak Türk beylerini gösterir ve onlar içinde adı meşhur olanın Taciklerin Efrasiyab dedikleri "Tonga Alp Er" olduğunu kaydeder. Türk beylerinin kahramanlık ve faziletlerinden bahseder. İranlıların Efrasiyab'la ilgili bilgileri kitaba geçirdikleri için onunla ilgili bilgilerin unutulmadığını söyler. Yusuf Has Hacib'in bu tespiti doğru bir tespittir. Çünkü bize Efrasiyab'la ilgili bilgiler taraflı da olsa en geniş şekilde Şehname'den kalmıştır. Fakat bahsettiğimiz Türkçe eserlerden da anlaşılacağı üzere bu ünlü Türk kahramanının hatıraları Türkler arasında unutulmamış Türkçe eserlere de yansımıştır. Yusuf Has Hacib'in Efrasiyab'dan bahsettiği kısmı ve bunun Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılan aktarmasını aşağıda veriyoruz: 276 körü barsa emdi bu Türk begleri ajun beglerinde bular yigleri 276 Eğer dikkat edersen, görürsün ki dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir. 277 bu Türk beglerinde atı belgülüg Tonga AlpEr erdi kutı belgülüg 277 Bu Türk beyleri arasında adı meşhur ve ikbali ayanbeyan oları Tonga AlpEr idi. 278 bedük bilgi birle öküş erdemi biliglig ukuşlug budun ködrümi 278 O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi; bilgili anlayışlı ve halkın seçkini idi. 279 ne ödrüm ne ködrüm ne ersig eren ajunda tetig er yidi bu cihan 280 Ne seçkin, ne yüksek, ne yiğit adam idi; zaten alemde ferasetli insan bu dünyaya hakim olur. 280 tejikler ayur anı Efrasiyab bu Efrasiyab tuttı iller talap 280 İranlılar ona Efrasiyab derler; bu Efrasiyab akınlar salıp, ülkeler zaptedermiş. 281 idi artuk erdem kerek ig bilig ajun tutguka ötrü sunsa elig 281 Dünyaya hakim olmak ve onu idare etmek için, pek çok fazilet, akıl ve bilgi lazımdır. 282 tejikler bitigde bitimiş munı bitigde yok erse kim ukgay anı 12 282 İranlılar bu kitaba geçirmişlerdir, kitapta olmasa idi, onu kim tanırdı.13 Ebü'l Gazi Bahadır Han'ın XVII. yüzyılda yazdığı Şecerei Terakime'de Selçukilerin padişahlığı ele geçirmelerini anlatılırken onların tavrını şöyle belirtilir: "Selçukiler Türkmen olup, kardeşiz deyip, ile ve halka faydası dokunmadı. Padişah olunca, Türkmen'in Kınık uruğundanız, dediler. Ve padişah olduktan sonra Efrasiyab'ın bir oğlu Keyhüsrev'den kaçıp, Türkmen'in Kınık uruğunun içine varıp onda büyüyüp kalmıştır, biz onun oğulları ve Efrasiyab'ın neslinden oluyoruz, diyip atalarını sayıp, otuz beş göbekte Efrasiyab'a eriştirdiler."14 Bu bilgilerden, diğer kaynakların da belirttiği gibi Türklerde hükümdarlığın meşruiyeti için Efrasiyab soyundan gelinmesi gerektiği düşüncesi hakim olduğu anlaşılmaktadır. B. Şehname'de Efrasiyab Efrasiyab'ın atası kabul edilen Tur, ünlü İran hükümdarı Feridun'un ortanca oğludur. Büyük kardeşi Selm ve küçük kardeşi İreç'tir. Tur "ilk anda kızgınlığa kapılan ve ateşten daha atılgan" olup "kükremiş bir filin yenemeyeceği yiğit aslan"dır. "Tur'un yıldızı, uğurlu ve yiğit güneşin sahibi olan Esed burcundadır."15 Feridun yeryüzünü üç oğlu arasında paylaştırır. Rum ve Batıyı Selm'e, Turan ve Çin'i Tur'a ve İran'ı da İreç'e verir. Babalarının bu taksimine Selm ve Tur içerlerler.16 İreç'e kin bağlayan iki büyük kardeş hileyle onu çağırıp öldürürler. Birisi Çin'e öbürü de Rum'a gider.17 Öldürülen İreç'in bir kızı olur, bu kızdan doğan Minuçihr'i Feridun hükümdar olarak yetiştirir. Minuçihr, Selm ve Tur'dan dedesinin öcünü almak için savaşır ve Tur'u savaşta yenerek öldürür.18 Fakat Tur'un soyundan gelen Peşeng'in oğlu Efrasiyab'ın önderliğindeki Türkler İran hanedanı için en büyük tehlikedir. Minuçihr ölümüne yakın oğlu Nevzer'e kendisi için en büyük tehlikenin Efrasiyab olduğunu söyleyip bu tehlikeye karşı Sam ve Zal'den yardım istemesini tavsiye eder.19 Minuçihr'in ölümü üzerine Turan Komutanı Peşenk, komutanları Ağrir, Gersiyuz, Barman, Kelbad, ordu komutanı Veyse ve oğlu Efrasiyab'ı çağırarak durum değerlendirmesi yapar. Efrasiyab hemen savaşa girilmesi ve dedeleri Tur'un intikamının alınması taraftarıdır. Peşeng'in diğer oğlu Ağrires itiyatlı hareket etme taraftarıdır. Peşenk, Efrasiyab'ın görüşlerini tercih eder. Efrasiyab için şöyle övgüde bulunur: "Efrasiyab cesur bir timsah, av gününde erkek bir aslan, savaş zamanında da bir savaş fili gibidir."20 Oğullarından İran'a karşı savaşıp dedeleri Tur'un intikamını almalarını ister. Efrasiyab, Türklerden ve Çinlilerden büyük bir ordu toplayarak Ceyhun kenarına gelir. İran ordusu da Dehistan'a gelir. Bu sırada ünlü İran savaşçısı Sam'ın ölmesi Efrasiyab'ı daha da yüreklendirir. İki ordu Dehistan'da karşılaşır. İran ordusu yenilir. Efrasiyab İran hükümdarı Nevzer'i tutsak eder ve öldürür. Efrasiyab, Dehistan'dan Rey'e gelir, burada padişahlık tahtına oturur.21 İran Turan savaşlarının sürdüğü bu devrede yağmursuzluk neticesi büyük bir kıtlık baş göstermesi üzerine Efrasiyab'la İran tahtına geçen Zev barış yaparlar. Zev'in ölümünden sonra Gürşasb'ın tahta geçmesi ve onun da ölümüyle İran tahtının sahipsiz kalması Efrasiyab'ın tekrar saldırı hazırlığına başlamasına sebep olur. Bunun üzerine İran kahramanları yine Zal'dan yardım isterler.22 Zal bir yandan büyük bir ordu hazırlayıp Efrasiyab'a doğru gönderirken bir yandan da Elbürz Dağı'ndan Keykubad'ı Rüstem'e getirterek tahta çıkarıp ordunun başına getirir. Keykubad, Zal ve Rüstem gibi kahramanların komuta ettiği orduyla Efrasiyab'ın karşısına çıkar. Bu savaş esnasında Efrasiyab'la Rüstem karşı karşıya gelirler. Efrasiyab yenilir, esir düşmekten askerlerinin yardımıyla kurtularak kaçar. Merkezi yarılan Türk ordusu geri çekilir.23 Efrasiyab, Ceyhun kenarına geri dönüp orada dinlendikten sonra babasının yanına döner, babasına Rüstem'in gücünü ve bu güç karşısında tutunulamayacağını anlatır. Keykubad'la anlaşma yapılmasını ister. Peşenk elçi göndererek Feridun zamanında yapılan İreç, Sam ve Tur arasındaki bölüşümün esas alınarak barış yapılmasını teklif eder. Keykubad, Rüstem'in barışa karşı çıkmasına rağmen barışı kabul eder.24 Keykubad'ın ölümünden sonra İran tahtına geçen Keykavus kendisini ve ülkesini çeşitli maceralara sürükleyen bir hükümdardır. Keykavus, Hemaveran ülkesini aldıktan sonra bu ülke hükümdarının tuzağına düşerek esir olur. Askeri de İran'a döner. Böyle zayıf bir durumu haber alan Efrasiyab derhal bir ordu toplayarak önce Arapların üzerine yürür. Arapların bozguna uğrayıp Türklerin önünden kaçmasından sonra Türk ordusu İran'a yayılır, bütün İranlıları tutsak alır. Turanlılar bütün İran'ı kaplar. Bu sırada Rüstem, Keykavus'u gidip tutsaklıktan kurtararak tekrar İran tahtına çıkarır. Esaretten kurtulan Keykavus, Rum kayseriyle haber göndererek Efrasiyab'ın derhal İran'ı terk etmesini ister. Bu mektubu alan Efrasiyab, derhal Keykavus'un üzerine yürür. Keykavus da Rum'dan topladığı orduyla onun üzerine yürür. İki ordunun savaşında İran kahramanları Efrasiyab ordusunun yarısını kırarlar. Efrasiyab da Rüstem karşısında yenilince ordusuyla birlikte kaçarak tekrar Turan'a çekilir.25 Bir gün Rüstem az sayıdaki İran kahramanıyla Efrasiyab'ın avlağına giderek avlanmaya başlar. Durumu haber alan Efrasiyab bütün ordusuyla bunların üzerine bir baskın düzenler. İranlı kahramanlar kendileri hiç zayiat vermeden Efrasiyab ordusunun çoğunu öldürürler. Efrasiyab kaçarak canını zor kurtarır.26 İran kahramanları, Giv ve Tus Türklerin hüküm sürdüğü bölgede avlanırken güzel bir kızla karşılaşırlar. Bu kız Feridun soyundandır. Onu Kavus'a takdim ederler. Kavus bu kızı çok beğenerek haremine alır. Bu kızdan Siyavuş doğar. Mubitler, onun talihinin kötü olduğunu görseler de Rüstem, yetiştirilmek üzere onu yanına alıp Zabilistan'a götürerek bir kahraman olarak yetiştirir.27 Kavus'un hükümdarlığı sırasında Efrasiyab'ın İran üstüne doğru geldiği haberleri alınır. Kahramanlığını ispatlamak isteyen Siyavuş Efrasiyab'la savaşmayı üzerine almak ister. Babası İran ordusunun komutasını Siyavuş'a verir. Rüstem de yardıma çağırılır. Ordu, Siyavuş komutasında Rüstem'le birlikte Zabilistan'a gider. Burada Zabilistan, Kabil ve Hindistan orduları da Siyavuş komutasındaki orduya katılır. Ordu Belh üzerine yürür. İran güçlerinin karşısına ilkin Türk komutanlar Barman ve Gersiyuz komutasındaki birlikler çıkarak yenilir ve geri çekilirler. Komutanlar Efrasiyab'ın orduyu alıp derhal gelmesi için de haber gönderirler. Bu sırada Efrasiyab Soğd'dadır. Türk kuvvetleri Ceyhun'un karşı yakasında savaşmak için beklemektedirler. Siyavuş durumu Kavus'a bildirir. Kavus gönderdiği haberde Efrasiyab'ın savaşta çok hilebaz olduğunu belirtip karşı tarafa savaşmak için geçmemesini, Efrasiyab'dan gelecek saldırılar için hazırlık yapmasını bildirir. Komutan Gersiyuz gelerek Türk kuvvetlerinin yenilgisini Efrasiyab'a bildirir. Efrasiyab derhal bin seçkin adamını çağırarak meclis kurup durumu görüşür. Efrasiyab görüşmeden sonra yattığında korkulu bir rüya görür. Gördüğü korkunç rüyanın sonucunda çevresindeki insanlara da rüyasını anlatıp danışarak İran'la barış yapmaya karar verir. Efrasiyab, komutanı Gersiyuz'u barış teklifi için çeşitli hediyelerle Siyavuş'a gönderir. Gersiyuz iyi karşılanır. Rüstem'in de barışı uygun görmesiyle barış anlaşması yapılır. Anlaşmaya göre Efrasiyab, Buhara, Semerkant, Soğd, Çaç ve Sipencap'ı bırakarak geri çekilir. Ayrıca Siyavuş'un yanına kahramanlarından rehine bırakır. Kendisine gönderilen Rüstem'den barış yapıldığını öğrenen Kavus, Siyavuş'a bir mektup yazıp onun barışı bozarak Efrasiyab'la savaşmasını ve bırakılan rehineleri öldürmesini ister. Siyavuş ise verdiği sözden geri dönmek istemez. Sonunda Siyavuş İran ordusunu Behram'a bırakarak yanına ihtiyacı kadar para, mücevher ve köle alarak Efrasiyab'a sığınır.28 Siyavuş'u Efrasiyab'ın gönderdiği Piran karşılar. Efrasiyab, Siyavuş'u ve onun oyun ve silah kullanmadaki maharetlerini görerek çok beğenir. Efrasiyab'ın Siyavuş'u çok beğenip sevmesi komutanların canını sıkmaya başlar. Piran onu önce kızı Cerire'yle sonra Efrasiyab'ın kızı Firengis'le evlendirir. Bundan sonra Efrasiyab Çin Denizi'ne kadar olan bölgenin sorumluluğunu Siyavuş'a verir. Fakat sonunda komutan Gersiyuz'un oyunlarıyla Efrasiyab Şiyavuş'u öldürmeye karar verir. Bir ordu toplayıp Siyavuş'un bulunduğu yere doğru harekete geçer. Siyavuş ileride başına gelecek hadiseleri rüyada görerek tedbir almaya çalışır. Eşi Firengis'e doğacak çocuklarına Keyhüsrev adını koymasını söyler. İleride bu çocuk İran'ın başına geçip büyük bir hükümdar olacaktır. Siyavuş kaçmaya çalışsa da yakalanıp esir düşer ve sonunda Efrasiyab'ın emriyle Geruy tarafından boğazlanarak öldürülür. Önce hapsedilse de komutan Piran'ın yardımlarıyla Firengis hapisten kurtulur. Bir müddet sonra Keyhüsrev doğar. Piran çeşitli yardımlarla çocuğun öldürülmesinin önüne geçip himayesinde yaşamasını sağlar. Oğlu Şiyavuş'un boğazı kesilerek öldürüldüğü haberi İran'a ulaşınca Kavus, kahraman Rüstem ve halk çok üzülür. Bütün İran kahramanları toplanıp intikam saldırıları düzenlemeye başlayarak çok kan dökerler. Rüstem, Efrasiyab'ın saldırı için otuz bin kişilik seçme kahramanla gönderdiği oğlu Sürha'yı savaşta yenip yakalar ve boğazlayarak öldürtür. Oğlunun öldürüldüğü haberini alan Efrasiyab çok üzülerek büyük bir orduyla Rüstem'e karşı hareket eder. İlkin iki tarafın kahramanları mücadele ederler, sonra Rüstem'le Efrasiyab karşı karşıya gelirler. Rüstem Efrasiyab'ı atından düşürür ve yakalamak ister. Bu esnada komutanları Efrasiyab'ı kurtarırlar. Türkler yenilerek geri çekilirler. Efrasiyab, Rüstem'in tekrar üzerine geldiği haberi üzerine ordusunu Ceyhun ırmağının gerisine çeker. Kendisi Keyhüsrev'i ortadan kaldırmak için Piran'ın yanına gider. Fakat Piran yine Keyhüsrev'in öldürülmesine engel olur. Keyhüsrev'i annesiyle Çin denizinin öte tarafına götürürler. Efrasiyab bölgeyi boşaltır. Rüstem, bütün Çin, Maçin ve Turan'ı işgal eder. Efrasiyab'ın hazinelerine el koyar. İntikam duygusuyla Turan'dan Rum'a, Saklab'a kadar her tarafı yakıp yıkarak harap eder, sonra ordusuyla İran'a döner. Rüstem'in bölgeyi boşaltmasından sonra geri dönen Efrasiyab her tarafın yakılıp yıkıldığını görünce yapılanların intikamını almak için her taraftan asker toplayarak hazırlığa başlar. İran kahramanı Guderz rüyasında Keyhüsrev'den haberdar olur. Oğlu Giv'i Turan'a göndererek Keyhüsrev'i annesi Firengis ve atı Behram'la birlikte İran'a getirtir. Keyhüsrev İran tahtına çıkar. Tahta çıktıktan sonra dedesi Kavus'a babasının intikamını Efrasiyab'dan alma sözü verir. Güçlü bir ordu hazırlar. Keyhüsrev hazırlıklar yaparken Efrasiyab da tedbir almaya çalışır. Aradaki ırmağın karşı tarafına odundan bir dağ yığdırır. Keyhüsrev bu dağın yakılarak yok edilmesi için Giv'i görevlendirir. Kahraman Gürgin'i Efrasiyab'a göndererek babasının öldürülmesine sebep olan Geruy, Gersiyuz ve Demür'i babasının kanına karşı öldürülmek üzere ister. Rüstem'i Hint tarafında Türklerin işgali altındaki bölgeleri geri almak için gönderir. Keyhüsrev, hazırladığı büyük bir orduyu Tus'un komutasında Türklerin olduğu bölgeye gönderir. İran ordusu rastladığı Türkleri öldürerek büyük kırım yapar. Efrasiyab, Kaserud taraflarında ucu bucağı olmayan bir İran ordusunun Turan'ı işgal ederek bölgedeki Türkleri öldürdüğünü öğrenince Keyhüsrev'in intikam niyetini anlar ve hemen komutanı Piran'a haber gönderip büyük bir ordu toplamasını emreder. Bu sırada ortaya çıkan kötü hava şartları ve yağan kar İran ordusunun zor durumda kalmasına sebep olur. Efrasiyab'ın görevlendirdiği Piran yüz bin kişilik büyük bir ordu kurar. Efrasiyab yaptığı denetimde orduyu beğenip İran ordusu üzerine gönderir. Piran, İranlıların gafletinden yararlanarak otuz bin kişilik seçme askerleriyle yaptığı bir gece baskınında İran ordusunun üçte ikisini öldürür. İran ordusunun kalanı yaralı olarak canlarını zor kurtarırlar. İran ordusunun yenilgisi haberini alan Keyhüsrev Tus'u ordunun komutasından uzaklaştırıp ordunun komutasına kardeşi Feriburz'u atar. Feriburz, Piran'a elçi göndererek mütareke ister. İki taraf bir ay savaşmamak üzere anlaşırlar. Feriburz, bu süre içinde İran ordusunun yaralarını sarıp orduyu yeniden düzene sokar. Fakat anlaşmadan iki ay sonra yapılan savaşta yine İran ordusu yenilir. Verdiği kayıplarla iyice yıpranan İran ordusu Keyhüsrev'in yanına döner. Bu galibiyetten sonra Piran ve Efrasiyab rahatlarlar. Efrasiyab galibiyetle savaştan dönen Piran'ı çeşitli hediyelerle ödüllendirir. Tedbirli bir komutan olan Piran hükümdarı olanlardan sonra Keyhüsrev'in ani bir baskın yapabileceğini söyleyerek uyarır. Ordusuyla ülkesi Hoten'e çekilir. Mağlubiyetle dönen İran ordusunun durumuna Keyhüsrev çok üzülür. Tus'u tekrar ordunun başına geçirip durumu bozduğu gibi düzeltmesi için Turan'a gönderir. Tur, Şehd ırmağına doğru yola çıkar. Yeni bir İran ordusunun üzerlerine geldiğini haber alan Piran derhal harekete geçer. Bir yandan Tus'a haber gönderip barış teklifleriyle onu oyalar öbür yandan Efrasiyab'a haber gönderip durumdan haberdar eder ve İran ordusuyla baş edebilmek için derhal seçkin savaşçılardan büyük bir ordu toplayıp göndermesini ister. Efrasiyab on gün içerisinde büyük bir ordu hazırlayıp Piran'ın istediği yere gönderir. Gelen ordu hemen savaş düzeni alır. Zaten İran ordusu da savaş düzeni almıştır. İki ordu arasında şiddetli bir savaş başlar. Sonunda İran ordusunun savaşacak durumu kalmamıştır. İki tarafın savaşa ara verip geri çekilmesinden istifade ederek Tus askerini yakındaki Hemaveran Dağı'na çeker. Rüstem'i yardıma göndermesi için Keyhüsrev'e haberci gönderir. Piran bir yandan çekilen İranlıları bulmaya çalışırken bir yandan da dört bir taraflarının büyük ordular tarafından sarılmaya başladığı haberini Efrasiyab'a ulaştırır. Tedbir alınması ve itiyatlı olunması gerektiği konusunda onu uyarır.29 Kaçan İran ordusunun Hemaveran Dağı'na çekildiğini öğrenen Piran, komutan Human'ı otuz bin kişilik seçme askerle takibe gönderir. Ardından kendi de yetişerek İran ordusunu muhasaraya alır. Ordusunun zor durumunu haber alan Keyhüsrev Rüstem'i yine yardıma çağırır. Rüstem büyük bir ordu toplayıp yanına İran kahramanlarını da alarak yola çıkar. Diğer yandan Efrasiyab da Sipencap'dan Rum'a kadar geniş bir bölgeden asker toplar. Kendi topladığı ordunun yanı sıra Çin hakanı ve kahraman Kamus'u ordularıyla birlikte İranlılar karşısındaki Piran'a destek gönderir. Türk ordusu Çin, Saklap, Hint ve Rum bölgesinden gelen askerlerle büyük bir güç kazanır. Türk ordusunun Piran'la buluştuğu sırada bölgeye Rüstem komutasındaki İran ordusu da gelip Hemaveran Dağı'ndaki orduyla birleşir. İki ordu karşı karşıya gelir. Yapılan savaşlarda Türk kahramanlar İran kahramanlarını yenseler de Rüstem'in karşısında hiç bir Türk kahramanı tutunamaz. Zaman zaman barış görüşmeleri yapılsa da savaşlar devam eder. Sonunda Turan ordusu büyük bir bozguna uğrar. Çin hakanı esir düşer. Rüstem, Turan ordusunu yendikten sonra intikam almak için Turan üzerine yürür. Turan ordusunun kırılıp Çin hakanının esir düştüğü haberini alan Efrasiyab adamlarıyla yaptığı istişareden sonra savaşmak için tekrar asker toplamaya başlar. Üzerine gelen İran ordusunun durumu hakkında bilgi toplar. Gerekirse Çin Denizi'ne kadar çekilmeyi düşünür. Efrasiyab'ın oğlu Şide babasına hemen Rüstem karşısına çıkılmamasını Gank tarafına çekilip Çin ve Maçin'den toplanan yeni bir orduyla savaşa çıkılmasını tavsiye eder. Efrasiyab ordusunun komutanı Piran'ı çağırıp hemen savaşa hazırlanmasını emreder. Bir yandan da mektup yazıp Puladvend'i yardıma çağırır. İki ordu arasında savaş başladığında Puladvend birçok İran kahramanını yener, fakat karşısına çıkan Rüstem'e yenilir. Türk ordusu bozguna uğrayınca Efrasiyab Piran'ın tavsiyesiyle Çin Denizi'ne doğru kaçar. İran ordusu Türk ordusu üzerinde intikam için büyük kırım yapar. Turan ordusunun bir kısmı ölür, bir kısmı teslim olur. Efrasiyab'ın peşine düşen Rüstem onu yakalayamayınca savaş ganimetlerini alıp İran'a döner. Türk ülkesine giderek Efrasiyab'ın kızı Münije ile ilişkiye giren Giv oğlu Bijen durumu öğrenen Efrasiyab tarafından bir kuyuya hapsedilir. Giv'in isteğiyle Rüstem Bijen'i kurtarma görevini üzerine alır. İran'a gelip kendi getirdiği askerleriyle birlikte büyük bir ordu hazırlayıp Turan'a yönelir. Turan sınırına geldiklerinde orduyu bırakıp yanında birkaç adamıyla tüccar kılığına girerek Piran'ın bulunduğu yere gider. Yaptığı araştırmayla Bijen'in yerini öğrenerek bir gece gidip onu kuyudan kurtarır. Yanındaki kahramanlarla Efrasiyab sarayına bir gece baskını düzenler. Sarayda bulunan herkesi öldürür, fakat yine Efrasiyab'ı elinden kaçırır. Rüstem'in elinden kaçarak kurtulan Efrasiyab, Turan ordusunu toplayıp saldırıya geçer. Bu sıra yetişen İran ordusuyla Turan ordusu savaşır. Savaşta yenilme durumuna gelen Efrasiyab tekrar kaçar. Bunun üzerine Rüstem, Bijen ve Münije'yi alıp İran'a döner.

Destanlarda ve Tarihi Kaynaklarda Alp Er Tunga / Dr. Mustafa Aksoy Tarih öncesinden tarih devirlerine geçişten itibaren Asya'da Türklerin savaşçı ve teşkilatçı bir yapıya sahip oldukları bilinmektedir. Asya'daki devlet teşekküllerinde ve idarede hep etkili olmuşlardır. Bu etkinlik, hem devirlerinin en iyi savaş araçlarını üretmeleri ve en iyi şekilde kullanmaları hem de kendi aralarında teşkilatlanmaya dayalı bir hukuk sistemi oluşturmalarından kaynaklanmaktadır. Yukarıda kısaca belirtmeğe çalıştığımız özellikleri taşıyan Türkler Asya'da hakimiyeti elinde tutan, bu hakimiyeti zaman zaman Japon denizine, Anadolu'ya ve Avrupa içlerine kadar yayan büyük hükümdarlar ortaya çıkarmışlardır. Bu hükümdarların idaresinde cihana hakim olma ülküsüyle büyük mücadeleler vermişlerdir. Verdikleri bu mücadeleleri yetiştirdikleri büyük hükümdarların hayatları ve mücadeleleri çevresinde destanlaştırmışlardır. Bu destan geleneği tarihin akışı içinde süregelmiştir. Araştırmacılara göre Türklerin ilk büyük destanı Sakaların efsanevi hükümdarı Alp Er Tonga'nın hayatı ve mücadeleleri çevresinde söylenmiştir. Daha sonra yetişen büyük kahraman hükümdarların hayatı çevresinde destan söyleme geleneği devam etmiştir. Türklerin yetiştirdikleri büyük kahramanlar idaresinde verdikleri mücadeleler, sadece Türk destanlarında incelenmemiş komşu milletlerin destanlarına da yansımıştır. Bu yansımayı biz en geniş olarak İran milli destanı Şehname'de görmekteyiz. İran milli kahramanları, en büyük mücadelelerini, sürekli ilerlemek ve hakim olmak ülküsüyle üzerlerine gelen Turan Hükümdarı Efrasiyab'a karşı verirler. Efrasiyab aralarında tabii sınır kabul ettikleri Ceyhun'un doğusunda kaldığı ve intikama sebep olacak bir hadise meydana gelmedikçe Türklerle savaşmazlar. Fakat Efrasiyab zaman zaman yenilip geri çekilse bile fırsatını bulduğu ilk anda ilerlemek ve hakim olmak için hemen mücadeleye girişir. Türklerden bahseden Farsça ve Arapça kaynaklarda Efrasiyab, Türk hükümdar soyunun atası kabul edilir. XI. yüzyılda yazılmış Kutadgu Bilig ve Divanü Lügat'it Türk'de Efrasiyab olarak bahsedilen kahramanın Türk hükümdar ailesinin atası büyük kahraman Alp Er Tonga olduğu kaydedilir. Bütün bunlar bize Türklerin tarih öncesinden tarih devrine geçişte yetiştirdikleri büyük kahraman Alp Er Tonga'nın hatıralarını XI. yüzyılda bile unutmadıklarını göstermektedir. XV. yüzyılda İran milli destanı Şehname'ye benzer bir şekilde Anadolu anlatılan Hz. Süleyman kıssalarını merkez alarak Anadolu Türkleri için destanı ve efsanevi üç yüz altmış altı ciltlik büyük bir tarih hazırlamak isteyen ve bunun için ömrünün kırk yılını harcayan Uzun Firdevsi eserinin 3945. ciltlerini Hz. Süleyman'la Efrasiyab'ın mücadelelerine ayırmıştır. Bu kısımda kendisine "aleme hükümran olması" için Allah tarafından yüzük, kudret tahtı ve mucizevi güçler verilen Müslüman hükümdar Hz. Süleyman'la yine cihan hakimiyeti ülküsü taşıyan ateşperest Efrasiyabı Türk, karşı karşıya gelirler ve mücadele ederler. Fakat Müslüman ideolojiye göre hareket eden Firdevsi tabii olarak sonunda Müslüman hükümdar tipini galip kılar. Fakat Efrasiyabı Türk'ün kahramanlığını da ortaya koyar. Eserini oluştururken büyük oranda Şehname'deki bilgilerden yararlanmasına rağmen Şehname'deki bilgileri değiştirir. Şehname'de Efrasiyab, İran kahramanlarını ve Hüsrev'e kadar hükümdarları hep yenip bir tek Rüstem karşısında yenilmesine rağmen Süleymanname'de Rüstem dahil bütün İran kahramanlarını yenip bütün İran'ı hakimiyet altına alır. Müslüman hükümdar Hz. Süleyman karşısında yenilerek ona tabi olmak zorunda kalır. Fakat Hz. Süleyman, ona ve yanındaki kahramanlarına itibar gösterip yanında önemli bir mevki verir. Birlikte "aleme hükümran olma" ülküsü peşinde mücadeleye devam ederler. Başta Zeki Velidi Togan olmak üzere bir kısım tarihçilere göre Efrasiyab Sakaların efsanevi hükümdarıdır. Togan verdiği bilgilerin tam manasıyla kesinlenemeyen fakat yine de bir kısım kaynaklara dayanılarak temellendirilen muhtemel bilgiler olduğu kaydını koyarak Sakalarla ilgili bize şu bilgileri verir: Sakalar Devri'nin başlangıcı "tarih öncesi" devirden "ön tarih" devrine geçişte yer alır. M. Ö. VIII. yüzyılda merkezi Orta Tiyanşan'da olan kudretli bir Saka Devleti mevcuttu ve bu devlet Çin sınırından Tuna'ya kadar geniş bir alanda, parçaları arasında gevşek bağlarıyla büyük bir teşekkül oluşturuyordu. Bu milletin bir kolu tıpkı Hunlar, Göktürkler ve Moğollar zamanında olduğu gibi Doğu Avrupa'yı istila etti. Yunan müellifleri Sakaları birçok kavmi ihtiva eden "Skit" camiasının en kudretli zümresi biliyorlar. "Skit" ismiyle Doğu Avrupa'yı istila eden zümreleri, "Saka" ismiyle de Orta Asya'ya hakim olan ve Ön Asya bugünkü Azerbaycan'a doğru yayılan zümreleri anıyorlar. Eldeki muhtelif bilgi ve deliller muhtelif kavimlerden oluşan bu zümrelerde hakim unsurun Türk kavimleri olduğunu göstermektedir.1 Doğu Avrupa'yı işgal eden bu zümreler hakim zümre oldukları halde kendilerinden medeniyetçe daha yüksek olan İran ve Slav kavimleri arasında erimeye başladılar. Bununla birlikte Sakalar bir ara Anadolu'yu bile ele geçirdiler. Anadolu'daki hakimiyet kavgası esnasında M. Ö. 62625 yıllarında İrani Medler Zile yakınlarında Sakalara büyük bir darbe indirdiler. Çinliler de bundan istifade ederek Saka ülkesinin doğu bölgelerini işgal ettiler. Bu hadise cihanşümul Türk devletinin tarihine ait Yunan, İran, Asur ve Çin kaynaklarında geçen ilk büyük hadisedir. Bu hadise Ön Asya bölgesindeki İrani kavimleri güçlendirip canlandırdı ve İrani kavimler M. Ö. VI. yüzyıldan I. yüzyıla kadar Güneydoğu Asya'dan Orta Asya'ya doğru hücum ve taarruzlarda bulundular.2 Anadolu'da alınan darbeden sonra Sakalar buradan çekildilerse de Azerbaycan taraflarında uzun süre mücadeleye devam ettikleri ve hakimiyetlerini sürdürdükleri çeşitli kaynakların verdiği bilgilerden anlaşılmaktadır. Gerek Anadolu gerek Azerbaycan'da yapılan mücadelelerde iki taraf da büyük kayıplar vermiş, bu hadiselerin izleri halk arasında uzun süre görülmeye devam etmiştir. İranlılar Efrasiyab'ın kardeşi Barsgan tarafından Beykend'de öldürülen İran Prensi Siyavuş için uzun süre senenin belirli günlerinde yas tutukları gibi Türkler de Anadolu veya Azerbaycan'da İranlılar tarafından öldürülen Alp Er Tonga'nın yasını uzun süre tutmuşlardır.3 İran kaynaklarında "Efrasiyab" Türk kaynaklarında "Tonga Alp Er" ismiyle geçen kahraman, bu büyük Saka Devleti'ne hem en güçlü şevketli devrini hem de çöküş devrini yaşatmıştır. Onun ölümünden sonra oğulları tarafından Orta Asya'da Saka hakimiyeti uzun süre devam ettirilmiştir. Daha sonda da Türk hükümdar ailelerinin büyük atası kabul edilmiştir.4 Efrasiyab her ne kadar tarihi olarak Hindistan'daki Buda'dan önce yaşamış bir kahramansa da Orta Asya Türk Budistleri Orta Asya ve Buhara taraflarında Zerdüştlüğü yaymak isteyen İranlılara karşı mücadele veren bir hükümdar olarak görmüşler ve ona dini bir kutsiyet atfetmişlerdir. Bütün bunlar uzun asırlar onun hatırasının yaşadığının göstergeleridir.5

D. Süleymanname'de Efrasiyab Süleymanname'de Efrasiyab, Oğuznameler'de olduğu gibi yırtıcı hayvanlara benzetilmek suretiyle anılır. Efrasiyab'dan bahsedilirken "Efrasiyabı Türk, ol meliki gürd ü karı kurd"43, "Efrasiyabı Türk, ol ukkaab sinelü köhne kurt"44 denilir. Görünüşü ve tavrının tasviri Dede Korkut Kitabı'ndaki kahramanların tasvirini andırır şekilde şöyle yapılır: "Efrasiyabı Türk da'hı altmış altı arış kadd u kametile taht üzerine oturmuş şarab nuş ider."45, "Bugur Efrasiyabı Türk düşman pehlevanların karşusında görüp evren gibi baş kaldurup kaplanlayın gögüs gerüp el dizine urup at kuyrugı gibi bıyıkların burup kılları ucın kulaklarına iltüp gazaba gelüp".46 Yine savaşa giren Efrasiyab şu şekilde tasvir edilir: "Leşker ortasında İsfendiyari alem dibinde Efrasiyabı Türk altmış arış kadd u kametile, Rüstem minval salabet ve şecaatıla, üç yüz altmış altı batman demür gürzini tag gibi omuzına urmış gelür, bir poladpuş gergedana Samı Süvar gibi süvar olup üç sinirli katı yayın kurup tarba tahtası gibi kılıcına gazab elin urmış gelür."47 Sinop Kalesi önünde Hz. Süleyman askeriyle savaşan ordusu içinde Efrasiyab şu şekilde savaşmaktadır: "Efrasiyab görüp, ol karı kurt, bir zinde gergedana binüp yene gayret kılup Turan beglerine kol salup adlu adıyla çagırup Koman! diyu ün urdı. Turan serverleri, Endelüs mihterleri, Beni Asfar dilaverleri dahı kaçup giderken döndiler, gayret hamiyyet kılup cenab degşürüp na'ralar haykırup seyf ü salık salışup tig u teber çalışup süi Süleymani, leşkeri hakani dönderüp tuglarına sürdiler. Bu aralıkda Efrasiyabı gürtle, ol kaplan sinelü kurtla, Bagdad pehlevanı Ra'd bin Bark, ol pehlevanı şark u garb, ceng iderken birbirine mukabil tuş geldiler. Nite Efrasiyabı Türk altmış arış kametine yigirmi dört pare ceng aletin üzerinde müretteb kılup yüz yigirmi batman demürden taraba tahtasınlayın bir seyfi hamail takınup üçyüz altmış altı rıtl gürzi giran, degirmen taşınca var, gergeden omuzı başında ejderha sırt derisi (260a) kayışından topuza salup 'hırman mikdarı polad kalkanı sinesine salup bezir'hane direginleyin ahen sünüsin kolına alup Samı Süvar'layın her kime ki sünüsin ururdı, eski bizden igne geçürür gibi biş on ere dek cebe vü cevşen dimeyüp söküp canların alup kanların yire döküp ve kimin dahı sünü ucıyla hevaya atup inerken polad tigıla çalup hıyar manend iki bölerken "48 Süleymanname'nin otuz dokuzuncu cilt, yüz doksan dördüncü meclis 184a varağından itibaren Efrasiyab'dan bahsedilmeğe başlanır. Burada Efrasiyab'ın önce İran'ı aldığı, daha sonra da Anadolu'yu fethedip Sinop Klesi'ne hazinelerini koyduğu ve bu civardaki bakır madenlerini sahip olduğu, Anadolu toprakları elinden alınan "Kaysarı Rum" tarafından Hz. Süleyman'a şikayet suretinde anlatılır. Kaysarı Rum, Efrasiyab'ı şu şekilde tanıtmaktadır: "Efrasiyab Turan şahıdur. Acem milki anun tahtı yedinde durur, Keykubad ile yagı durur. Rüstemi Zal Efrasiyab'a cevab viremez. Anun korkusından yedi başlı evrenler milkine giremezler. Bu gün alem içinde Efrasiyab Turan şahıdır. Bir bahadur pehlevandur kim nara ursa ra'dı felek kan kaşanur. Cenge girse Kahraman'a yılan kuşandırur. Bir arslandur kim Rüstemi Zal anun katında tavşandur."49 Bu bilgilere göre Efrasiyab Turan ülkesinin hükümdarı olup İran hükümdarı Keykubad'la düşman durumdadır, ünlü efsanevi İran kahramanı Rüstemi Zal bile onun karşısında tutunamamaktadır. Devamla Kaysarı Rum, Efrasiyab'ın kafir, putperest fakat çok güçlü biri olduğunu şöyle belirtir: "Efrasiyab bir 'aceb asıl nabikar kafir durur, putperest durur, amma kim gayetde kuvvetlü salabetlü kimesne durur. Felege gelen ejderhayı çar'ha sinek dimez, kuvvetine yedi başlı evren takat getüremez. Eylük ile davet kılmagı bilmez, hakkı batıldan fark kılmaz."50 Efrasiyab, Turan başkentinde kendisine bağlı bey ve yiğitleriyle eğlence meclisindeyken Hz. Süleyman'ın Sinop Kalesi'ni almak üzere hareketi geçip ilerlediği haberi gelir. Bu eğlence meclisi ve yanındaki bey ve yiğitler şu şekilde anlatılır: "Kasr u saray ı divanhanesinde divanı 'azim kurup Turan begleri ile Acem serverleri ile Şiraz ve Semerkand yigleri ile Harezm Isfahan dilaverlerile meclisi 'ali kurup siminten, mehru sakiler billur cam altun kadeh içre şarabı erguvanı koyup nuş iderlerdi, 'ala ragmı ruzigar hatırların mey ile hoş iderlerdi."51 Hz. Süleyman'ın Sinop Kalesi'ni almak üzere yaklaştığı haberi üzerine Efrasiyab kendi kahramanlığını şu şekilde dile getirip meydan okur: "Efrasiyabı Türk, ol meliki gürd ü karı kurd, bu sözi guş idicek gönline hoş gelmedi. Vay kim ra'dı felek gibi şakıdı, da'hı dönüp eyitdi: "İy benüm beglerüm, yiglerüm! Server selatinlerüm! Bilürsiz kim 'alem içre ben Efrasiyab ne vech ile pehlevanem. Zalı Destan benüm adum işitse kan kaşanur. Kubad Şah ta'htgahında benden üşenür. Rüstem da'hı bana kin kuşagın kuşanur, amma ki ana da'hı bir tabançe urmuşam, bilür. Ben ol Efrasiyab'am ki Turan milkin harab itdüm, İran milkine katdum.52 (186b) Menuçerheni Nebruz'a sille urdum, Turan çerisinün kanların kara yire kardum. Süleymancugaz kim olur? Kim bana gele, ya kal'amu elümden ala? Bin 'Arapbeççe benüm gözümde muşca yokdur. Bin Simurg kuşı gözümde serçe degüldür. Ve bin Süleymanı dehr katumda bir zaif serçe degüldür. Çün benem pehlevanı Efrasiyab Kılıcım ile tutmuşam Turan ilin Tagda arslan oluram suda neheng Anca yokdur bir bahadur serfiraz Per döker ger uçsa üstümden gurab Hancerile almışam İran ilin Gökde 'ukkab oluram yirde peleng Şiremend ü şirgir ü kinesaz"53 Efrasiyab'ın başkenti Belh şehridir. Efrasiyab bu kentin şehrin kenarında gayet güzel bitkilerle bezeli bir bahçe içinde muhteşem bir sarayda oturmaktadır.54 Efrasiyab sarayında beğleriyle eğlence meclisinde eğlenip sohbet ederken hüdhüd Hz. Süleyman'ın namesini getirir. Namede Hz. Süleyman, Efrasiyab'ı batılı terk ederek hak dine girmeye ve kendi gücünü belirtip kendisine tabi olmaya davet etmekte aksi takdirde sonunun kötü olacağını belirtmektedir.55 Bunun karşısında Efrasiyab kendisini gücünü, zenginliğini, ülkesinin genişliğini şöyle öğer: "Men şol tavşancılam ki Süleymanı zeman degül, hüdhüd degül, cihanun şahinleri benüm elümden turna bigidir. Ya şöyle deryayam ki şahlar katumda toprakdan kem durur. Çakerüm, zebunum Zal ile Rüstem durur. Hiç kimse ılduz ile beraber dirilmez ve ya gökten alçak oldugına ar kılmaz. Güneşin nurunu günülemek olmaz. Bunun bigi beyhude söz söylemekden bir hüner göstermek yigrekdür ki buncılayın sözi hayra yormak uyur ejderhanun kuyrıgını basup yatur aslanun kulagını burmak olmaz. Son pişmanlık assı kılmaz. 'Arab beglerinün ne begligi ola, ne erligi ne genc ü malı ola, ne iklimi ola. Şahlıkdan hemen nasibleri laf u güzaf ururlar, andan gayrı nesne ellerinden gelmez. Turan milkini, çarhı kuşadan yedi başlu evren da'hı elümden almaz. Acem vilayetini Turan memleketini benüm gencümle tolmuş durur ki hiç bir melike ol kadar genc müyesser olmamışdur. Benüm ve silahum, hazinelerüm dükelin cem idersem piller çekmez. Eger kılıcumun çukalumun hisabın disem gökteki ılduzlardan çok durur. Ve benüm leşkerümi yirler götürmez. Gürzüme kimse takat getürmez. (1906) Benüm korkumdan Keykubad ta'htı üstinde rahatlıg ile aram kılup oturmaz. Altun, gümüş, bakır çıkan ma'denler benüm daglarumdadur. Elvan elvan meyveler ni'metler benüm bostanumdadur. Cennet gülleri benüm bagımdadur. Ol güher çıkan, incü biten bahrı Kulzüm benüm denizümde ırmagımda durur. Cihanun arkası şimdi dogrulmışdur. Benüm cengi meydanum yiri kan ile yogrılmış durur. 'ud ı anber denizi benüm ilimdedür. Altunun gümüşün had hisabı yokdur. Miftahı ma'adin hep elümdedir. Cem'i dertlere derman olan otlar benüm vilayetümdedür. Dülkeli düşmana kılıç ile cevab viren kuvvetlü pehlevanlar banüm tahtı hükümetümdedür. Ben ol şaham ki İranı zemin ta magrib serhaddince ve Karadeniz'den Deşt diyarından ta Agaç denizine varınca benüm vilayetümdür. İçinde ne kadar hünermendler, ne kadar ulular var ise benüm elümde. Turan pehlevanları, 'Acem merdanları benüm çakerümdür, bana ram olup dururlar. Şehri Medeni'den ta Sinop'a varınca, Karadeniz'den Akgerme'ye varınca kaladaki şehr içindeki pasban benüm adum çagırurlar. Bunca vilayitün şahları benüm tacum geyerler ve benüm 'alemlerüm çekerler ve bana kulluk kılurlar. Ben ol Efrasiyab'am ki cihan içre hem pehlevanı cihan hem meliki Turan hem sultanı sahibkıran bilürler. Fagfurı Çin gibi padişahun kızı benüm sarayımda durur. Andan bir arslan oglum vardur kim kılıç ile tagda arslanlurun adem ile taş uranlarun bagrın ezer, kuruda peleng denizde neheng sayd ider. Ben ol Efrasiyab'am ki üzerümde 'Ankayı felek uçsa per döker, ilümde arslan giçerse ter döker. Kahramanı Keriman katumdan geçerse ser döker. Bin Keykubad katumda zarhur degüldür. Bin Süleyman gözlerümde mur degüldür."56 Efrasiyab yukarıdan beri ifade edilen gücü sebebiyle dünyada herkesin kendisine itaat etmesini ister. Hz. Süleyman'a gönderdiği namede de kendine itaatı şöyle teklif eder: "Ya kefen tak gerdenüne gel bana Yohsa leşker çeke vardum üstüne Okuyup namem idersen ger 'amel Ger nasihat tutmazisen ya 'Arab Kim 'Arab milkini virem girü sana Kılıcımda virmeyesin ta ki can Kim uram düşman kılıç dostuna Devletüne gelmeye hergiz 'halel Tac u tahtunla ilün kılam harab"57 Süleymannameye göre Efrasiyab ateşperesttir. Bu Hz. Süleyman'a gönderilen namede şöyle ifade edilir: Böyle dimiş namede Efrasiyab Yidi ataya padişaham pehlevan Nar u nurdan umaram ben himmeti Kim benem ateşperest ol kamiyab Tig urıcı düşmene sahibkıran58 Başka bir yerde "Efrasiyab hod Mecusi dinine tapar, ateşperestdür."59 denilir. Efrasiyab, Hz. Süleyman'ın namesine karşı meydan okuyan bir karşı name gönderdikten sonra hemen savaş hazırlıklarına başlar, hazırlık yapmaları için yanındaki beylerine hediyeler dağıtır, uzaktakilere hazır olmaları için haber ve hediyeler gönderir. On gün içinde bütün Turan beyleri savaş hazırlıklarını yaparak toplanır, silahlarını kuşanır ve Sinop'a doğru yönelirler.60 Efrasiyab "sekiz gez yüz bin" askeriyle Sinop kalesi yöresine gelir ve etrafı gözlemek için beyleriyle bir tepe üzerine çıkar. Tepe üzerinden kale önündeki sahrada iki büyük ordunun şiddetli bir şekilde savaştıklarını, bir yandan da gökten kuşların yerdeki askerlere saldırdıklarını görür. Önce bu savaşı Felestin kalesini bırakıp gelen Keykubad Şah'la Hz. Süleyman askeri arasında sanır, fakat askerlerinin yakalayıp getirdikleri bir dilden Sinop Kalesi'nin Hz. Süleyman tarafından alındığını, bu savaşın önce itaat ettikleri halde daha sonra şeytanın aldatmasıyla Hz. Süleyman'a isyan edip gece baskını düzenleyen Beni Asfar şahı ve Endelüs melikinin askeriyle Hz. Süleyman askeri arasında olduğunu öğrenir. Bu sırada Beni Asfar ve Endülüs askeri zor duruma düşmüş ve hükümdarları da ümitsizliği düşmeye başlamışlardır. Durumu gören Efrasiyab sekiz yüz bin askeri ve ünlü kahramanlarıyla bunların yardımına yetişir sağ tarafına üç yüz bin askeriyle Endelüs melikini sol tarafına iki yüz elli bin askeriyle Beni Asfar şahını alarak savaş düzeni oluşturur. Hz. Süleyman askerine Amalika Sultanı Sührab Şah kumanda eder. İki tarafta savaşa giren kavimlerin hükümdar ve ünlü kahramanları hazırlıklarını yaparak savaş düzeni alırlar ve karşı karşıya gelirler. Önce iki tarafın ünlü kahramanları meydana çıkıp karşılıklı er dileyerek teke tek döğüşürler. Saf dışı olan kahramanın yerine yeni kahramanın meydana çıkmasıyla bir süre teke tek döğüşler devam eder. Efrasiyab'ın meydana çıkıp ünlü pehlivan Kartusı adi'yi yenmesi üzerine Hz. Süleyman askeri topluca hücuma geçer ve topyekün bir savaş başlar. Çok şiddetli bir savaş cereyan eder. Taraflar biribirini zaman zaman geri püskürterek hükümdar sancağı dibine kadar sürerler. Bu esnada Simurg komutasındaki kuş askeri de Hz. Süleyman askeri yanında Efrasiyab askerine saldırır. Efrasiyab askeri hem insanlara hem yırtıcı kuşlara karşı savaş verir. Efrasiyab askeriyle birlikte şiddetli şekilde savaşır.61 O gün akşama kadar iki taraf on iki kez birbirine saldırıp birbirlerini geri sürerler. Akşam olduğunda ise silahların çoğu iş görmez hale gelmiş, birçok asker ölüp yaralanmış, kalanlar da yorulmuştur. Akşam savaş bırakılır, iki taraf da geri çekilir, çadırlarına döner, yaralıları tedavi eder ve divan kurarlar.62 Efrasiyab askeri gece yırtıcı kuşların saldırısına uğrarlar. Bu Efrasiyab'ı çok şaşırtır ve sıkıntıya sokar.63 Bu esnada Hz. Süleyman yüzüğünü alarak aleme hükümran olmak isteyen Gayyurı cazu, Elbürz Dağı'nın kulelerindeki mekanından cazu askeriyle uçarak Sinop sahrası üzerine gelmiştir. Başarıya ulaşmak için İblis'le iş birliği yapmaktadır. İblis de aslında alem hükümranlığı peşindedir, fakat şimdilik Hz. Süleyman'ı alt edene kadar Gayyurı cazu ile iş birliği yapmayı çıkarına uygun görmektedir. Bunlar Sinop sahrası üzerine geldiklerinde savaşan askerleri görürler ve aldıkları bir dilden bu savaşın Efrasiyab'la Hz. Süleyman askeri arasında olduğunu öğrenirler. Hz. Süleyman'a karşı Efrasiyab'la iş birliği yapmaya ve ona destek olmaya karar verirler. Şeytan melek kılığına girip Efrasiyab'ı aldatarak onu Gayyurı cazu ile iş birliği yapmaya karar verdirtir. Efrasiyab her ne kadar Gayyurı cazu ile iş birliği yapsa, onun sihir gücünden istifade etmeye çalışsa da yine kendi gücüne güvenmek gerektiğine inanmaktadır. Efrasiyab ve müttefikleri yanlarına Gayyurı cazu güçlerini de alarak Hz. Süleyman askeriyle tekrar Sinop sahrasında şiddetli şekilde savaşa girişirler. Fakat bu sırada Hz. Süleyman'a kudret tahtı inmiş, o bu tahtın tabakalarını dolaşmaya başlamıştır.64 Efrasiyab ve müttefikleriyle Sührab Şah komutasındaki Hz. Süleyman askeri Sinop Kalesi önünde savaşırken Gayyurı cazu sihirle Sührab Şah ve askerinin akıllarını başlarından alır. Bundan istifade ederek Efrasiyab askeri Hz. Süleyman askerine büyük kıyım yapar. Sührab Şah yanındaki önemli savaşçılarıyla birlikte esir alınır. 65 Gayyurı cazu esir alınan Sührab Şah'ı idam etmek istese de Efrasiyab asıl hesaplarının Hz. Süleyman'la olduğunu söyleyerek bu idama engel olur.66 Bunun akabinde Hz. Süleyman askeri tekrar savaş hazırlığı yapar ve savaş düzeni alır ve Efrasiyab'dan yana yürüyüşe geçer.67 Bu esnada Gayyurı cazu, Efrasiyab ve oğlu Pişeng'in kendisine secde etmesini ister. Efrasiyab çekinerek secde etse de Pişeng etmez, içinden cazuya kin bağlar.68 Bundan sonra da Sinop Kalesi önünde iki taraf arasında şiddetli savaşlar cereyan eder, iki taraf karşılıklı birbirlerine zaman zaman üstünlük sağlasalar da kesin neticeye uzun zaman ulaşamazlar.69 Hz. Süleyman'a kudret tahtı geldiği sırada Sinop Kalesi önünde şiddetli savaş cereyan etmektedir. Bu savaşta Gayyurı cazu sihrinin de yardımıyla Efrasiyab askeri üstünlük sağlar, Hz. Süleyman askerini geri kaleye kaçırır. Başta Hz. Süleyman ordusuna kumanda eden Sührab Şah olmak üzere Mısır sultanı Celaleddin, Bağdad meliki Tübba' bin Asda' ve önemi birçok kahraman esir düşerler. Fakat Efrasiyab'ın oğlu Pişeng, Beni Asfar meliki Atfaş Hanı Asfari ve Endülüs meliki Akran Şah da Hz. Süleyman askerine esir düşmüşlerdir.70 Herkesi sürekli kötülüğe yönlendirip teşvik eden şeytan, Gayyurı cazuya esirleri kendisine ve Efrasiyab'a secde ettirmesi, etmezlerse öldürmesi için telkinde bulunur. Bu telkinin etkisinde kalan Gayyurı cazu Efrasiyab'dan esirleri getirmesini ister. Esirler, Gayyurı cazu, Efrasiyab ve İblis'in bulunduğu meclise ya istenileni yapmak ya da ölümü tercih etmek üzere getirilirler. Diğer yanda Hz. Süleyman da meclis toplar ve Lokmanı Hakim'in tavsiyesiyle kendisine önceden itaat ettikleri halde sonra asi olan Beni Asfar ve Endülüs meliklerini Sinop Kalesi burçlarında astırır. Efrasiyab'ın oğlu Pişeng'i hapse koyar. Efrasiyab'a esir düşen kahramanları öldürüldüğü takdirde Pişeng'in de öldürüleceği haberini gönderir. Bu haberi alan Efrasiyab esir düşen Hz. Süleyman'a bağlı hükümdar ve kahramanları öldürtmez.71 Beni Asfar ve Endülüs meliklerinin kale burcunda asıldıklarını gören bu kavimlerin komutanları Efrasiyab'dan gizli bir toplantı yaparlar. Ölen babalarının yerine Biladı Asfari'yi ve Midbarı Endülüs'ü getirirler. Hz. Süleyman'a isyankar olmanın yanlış olduğu, tekrar ona itaat etme ve iş birliği yapma gerektiği hususlarında karara varırlar. Savaş esnasında Hz. Süleyman askeri yanına geçip Efrasiyab ve cazu askerine saldırma kararı alırlar.72 Hz. Süleyman askerinin yenilip kaleye sığındığını gören Simurg, düşülen durumdan utanır, Efrasiyab ve Gayyurı cazunun hakından ancak Samı Süvar'ın geleceğini düşünerek Hz. Süleyman gözüne görünmeden yanına Kuknus, Ruh ve Rahne kuşlarını alıp Felestin Kalesi'ne uçar. Keykubad'la savaşı bitirmiş olan Samı Süvar'a durumu anlatarak hemen kendilerini Sinop Kalesi önüne götürmek istediğini söyler. Samı Süvar'ın bu teklifi olumlu karşılamasıyla Simurg Samı Süvar'ı, Kuknus Zalı Destan'ı, Rahne Rüstem'i, Ruh Zupin'i sırtlarına alarak Sinop Kalesi'ne doğru havalanırlar. Samı Süvar ayrılmadan önce Keykubad ve komutanlarına karadan acele Sinop Kalesi'ne doğru gitmeleri emrini verir.73 Simurg ve yanındaki kuşlar sırtlarındaki kahramanlarla cazunun ateşinden etkilenmeden Efrasiyab'ın önüne inmek için birinci kat göğe kadar yükselirler. Buradaki melekler Samı Süvar'a cazulara ve şeytanlara karşı kullanılmak üzere vurduğunda onları kül eden şehabdan yaratılmış bir süngü verirler.74 Hz. Süleyman'a kudret tahtının verilmesiyle bütün div, 'ifrit, cin, peri üzerine müvekkel olan Tamhakehma'ail melek onun emrine girer. Bütün bu varlıkların onun için savaşacağını bildirir. Kendisinin elinde de ateşten bir kılıç vardır.75 Efrasiyab ve Gayyurı cazu askerine ordusu yenilen Hz. Süleyman çok üzülür. Hızır'ın kudret tahtının inmesinden sonra kendisine zafer verileceğini müjdelemesi üzerine ordusunu tekrar düzene sokar. Ordu savaş düzeninde tekrar sayılır. Kuşlar Hz. Süleyman ordusu üzerinde yerlerini alırlar. Rüzgara müvekkel melek Hz. Süleyman emrinde hareket etmek üzere gelir ve emrine memur olduğunu bildirir. Hz. Süleyman'ın savaşı daha iyi idare etmesi için Hızır'ın tavsiyesiyle rüzgara müvekkel melek, kudret tahtını üzerindekilerle Sinop Kalesi üstünde yedi mil yukarı kaldırır.76 Kudret tahtıyla yukarı çıkan Hz. Süleyman, Efrasiyab ve Gayyurı cazu askerini görür. Kudret tahtını havada gören Efrasiyab, onun azameti karşısında endişeye kapılır.77 Bu tehlikeli durum karşısında bir çözüm arayan Efrasiyab'ın veziri Piran, Gayyurı cazu galip gelirse bir mesele çıkmayacağını, aksi takdirde Hz. Süleyman'ın yanına geçerek yine eski konumarını koruyabilecekleri düşüncesini belirtir.78 Efrasiyab karada, Gayyurı cazu gökte savaş düzeni alır. Gayyurı cazu sihirle Hz. Süleyman'ın kudret tahtının bir benzerini meydana getirerek onun karşısına bu tahtı kaldırıp kendisi üstüne oturur. Yanında çeşitli varlıklara ve küplere binmiş komutanları ve cazu askeri çeşitli silahlarla donanıp yer alırlar. Efrasiyab, Sinop Kalesi önünde hazırlığını yapıp bir siyah gergedana binerek askeriyle savaş düzeni alır. Sağ yanında Biladı Asfari komutasında Beni Asfar askeri, sol yanında Hüsrev Şah komutasında Endülüs askeri yer alırlar. İkisi arasında sekiz yüz bin Turan askeri, Tatar ve Gürcü çerisi, Türkistan ve Deşti Kıpçak beğleriyle Efrasiyab savaş düzeni alır. Efrasiyab'ın sağında kardeşi Ü'ziret, solunda oğlu Pişeng yer alır.79 Hz. Süleyman kudret tahtıyla Sinop Kalesi üzerinde savaşmak için havaya çıktığında Dasiri tekvin cinler sultanı Elhenci cinne gelerek aleme yeni bir Süleyman geldiğini bildirip kendilerinin onun yanında savaşmalarını istediğini belirtir. Bunun üzerine Elhinci cinni savaş için hemen hazırlığını tamamlayıp cin askerini donanımıyla yanına alarak yola koyulur80. Hz. Süleyman'a yardım için gelmekte olan Samı Süvar'ı İblis melek suretine girip aldatarak Bahrı zulumata doğru götürür. Durumun farkına varan Hızır, yetişerek Samı Süvar'ı haberdar eder. Hızır'la birlikte Simurg, Rahne, Ruh, Kaknus kuşları ve onların sırtında gelen Samı Süvar, Zal, Rüstem, Karunı pilten yetişip Sinop Kalesi üzerinde Gayyurı cazu ve askeriyle savaşmaya başlarlar. Yerde de Hz. Süleyman askeriyle Efrasiyab askeri arasında mücadele başlamıştır. Cin askeri de Gayyurı cazu ve askeriyle yapılan savaşa mücadele için yetişirler. Gayyurı cazu çeşitli sihirlere başvurur. Fakat Hızır'ın dualarıyla sihirler tesirsiz hale gelir. Sonunda çaresiz kalan Gayyurı cazu ve askeri kaçmak zorunda kalırlar ve Kuhı Elbürz'e doğru kaçarlar. Gayyurı cazuyu yakalamak için cinler sultanı Elhenc cinni ve askeri takip yapar.81 Gayyurı cazunun kaçmasıdan sonra Hızır'ın önerisiyle Samı Süvar, Simurg'dan Efrasiyab askerinin önüne indirilmesini ister. Kuşlar, sırtlarındaki kahramanları savaşan Efrasiyab askeri önüne indirirler. Bu sırada Efrasiyab ve yanındaki müttefikleri Sinop Kalesi'ni almak için mücadele etmektedirler. Samı Süvar ve yanındakilerin karşısına indiğini gören ve bunların kim olduklarını Piran vezirden öğrenen Efrasiyab mücadele için hazırlanır. Teke tek döğüş için Efrasiyab'ın karşısına Rüstem çıkar. Şiddetli ve uzun bir mücadeleden sonra Rüstem Efrasiyab'ı gürz darbesiyle yıkar. Fakat Türk kahramanların yardıma koşmasıyla Efrasiyab kurtulur. Savaşın şiddetlendiği sırada babalarının yerine geçen yeni Beni Asfar ve Endülüs melikleri Samı Süvar'la konuşup anlaşarak Efrasiyab'ı terk edip Hz. Süleyman askeri yanına geçerler ve Efrasiyab askerine karşı savaşmaya başlarlar. Fakat bütün bu olumsuzluklara rağmen Efrasiyab ve Turan askeri canla başla mücadeleye devam ederler82. Sonunda Turan askeri kırılarak hezimete uğrar. Efrasiyab kendisi kaçmayı başarsa da başta Piran vezir ve kardeşi Ü'ziret olmak üzere Turan kahramanları esir düşerler. Galibiyetten sonra Hz. Süleyman, tahtı yere indirterek divan kurar. Daha önceki savaş sırasında Efrasiyab'ın eline esir düşmüş olan kahramanlar serbest kalıp divana getirirler. Hz. Süleyman savaşın kazanılmasında büyük katkı sağlayan Samı Süvar, Rüstem gibi kahramanlara iltifatta bulunup hediyeler verir. Savaşta ele geçen Efrasiyab hazinesi kahramanlara ve askere dağıtılır. Cellatlara emir verilerek esir alınıp zincirlenen Turan beğleri siyaset meydanına çıkarılırlar. Esir düşen Piran vezir hemen söz alarak Hz. Süleyman'dan af diler ve canlarının bağışlanması halinde ömür boyu kendilerine hizmet edeceklerini söyler. Bunun üzerine Hz. Süleyman esir düşen Turan kahramanlarının canlarını bağışlar, zincirlerini çözdürüp aldırır, onlara giymeleri için "hilat" bağışlar. Piran Vezir bağışlanması halinde Efrasiyab'ın da kendisine ömür boyu hizmet edeceğini söyler. Hz. Süleyman, Piran Vezir'e Efrasiyab'ı çabuk bulup getirmesi ve Efrasiyab'ın da af dilemesi halinde onu bağışlayacağını söyler. Piran Vezir yanına Sührab Şah'ı da alarak Efrasiyab'ı aramaya çıkar ve Karadeniz kenarında deniz içinde bulur ve getirir. Hz. Süleyman onu bağışlayıp has hilat giydirerek yanında makamına uygun yer gösterir. Efrasiyab, Mısır sultanı Sührab Şah'dan aşağı, Bağdad halifesi Tübba' bin Asda' ve Kaysarı Rum'dan yukarıda altın bir taht üzerine oturtulur. Simurg ve diğer kuşlarda yerlerini alırlar.83 Hz. Süleyman huzurunda Samı Süvar, Beni Asfar Meliki Atfaş Hanı Asfari'nin oğlu Biladı Asfari ile Endülüs Meliki Akran Şahı Endelüsi'nin oğlu Hüsrev Şah'ın affedilmesini ister. Hz. Süleyman onları affederek hilatı has giydirir ve mecliste Efrasiyab'ın altında kendilerine yer verilir. Efrasiyab da önceki savaşta esir düşen oğlu Pişeng'in affını ister. Hz. Süleyman onu da affeder. Pişeng hapisten çıkarılıp getirilerek hilat giydirilir ve mecliste melikzadeler safında Endülüs şahı oğlu altında yer verilir.84 Süleymanname'nin 72. cildinde Hz. Süleyman'a tabi komutanlar arasında Efrasiyab'ın da adı geçer. Hazreti Süleyman'ın yanında bulunan sultanlar "on dört bin dünya padişahları birle Mısır sultanı Cela'leddin, ve 'Acem sultanı Keykavus ve Turan Meliki Efrasiyab ve 'Amalika Sultanı Sührab Şah misali"dir.85 E. Süleymanname'deki Efrasiyab Üzerine Bir Değerlendirme Efrasiyab Süleymannamede Oğuznamelerdeki alp tipi gibi canlandırılır. Alplerin önemli özelliklerinden birisi son derece güçlü olmalarıdır. Zaten alplerden beklenen yiğitlik ve kahramanlık için de bu şarttır. Bu yüzden alpler daha doğuştan güçlüdürler. Onların bu gücü güçlü hayvanlara benzetilmek suretiyle anlatılır. Mesela Efrasiyab için Türkler arasında söylenen Alp Er Tonga ismindeki tonga kelimesi kavgada filleri bile öldürebilen kaplan demektir.86 Yine büyük Türk destan kahramanı olan Oğuz Kağan da daha doğduğunda olağanüstüdür ve beden yapısı tasvir edilirken "Ayakları öküz ayağı gibi; beli kurt beli gibi; omuzları samur omuzu gibi; göğsü ayı göğsü gibi idi"87 denilir. Yukarıda görüldüğü üzere Süleymanname'de Efrasiyab'dan bahsedilirken o kurt, kartal, tavşancıl, kaplan gibi güçlü yırtıcı hayvanlara benzetilir. Yalnız Süleymanname'de Oğuznameler'de görülen kahramanın doğumu, büyümesi, ilk kahramanlık göstermesiyle ilgili bir bilgi yer almaz. Efrasiyab karşımıza direk güçlü bir hükümdar olarak çıkar. Müslüman hükümdarlığı temsil eden diğer kahraman Hz. Süleyman'ın hayatı da peygamberlik gelişinden itibaren verilir. Efrasiyab Oğuzname kahramanlarında görüldüğü gibi olağanüstü tabi bir güce sahipken Hz. Süleyman peygamberlik geleneğinden gelen manevi bir güce sahiptir. Kendisine kudret tahtı indirilerek bu manevi güç daha da pekiştirilir. Hz. Süleyman olağanüstü güçlerle başarı sağlarken Efrasiyab cazuların sihrinden yararlansa da bu sihir gücüne fazla güvenmez, yine asıl dayanılması gereken gücün kendi tabi gücü olduğunu düşünür. Efrasiyab'ın vücut yapısı ve görünüşünün tasviri de Oğuzname kahramanlarının tasvirine benzer: Topkapı Oğuznamesi'nde Oğuz kahramanlarından Alp Arız'ın Efrasiyab'ın oğlu olduğu belirtildikten sonra o şöyle tasvir edilir: "toksan deriden kürk olsa topugın örtmeyen, tokuz deriden şebkülah olsa tülügin örtmeyen, toksan koyun dovgalık, on koyun öyünlük yetmeyen tokuz yaşar cüngin silkip atan, kıynağında gökde dutan, at başın yalamayub bir gez yudan, Afrasiyab oğlu Alp Arız beg,". Aynı şekilde bir başka kahraman yine abartılı bir şekilde şöyle öğülür: "Kundan bıyığını ensesinde üç gez dögen, kahıdukda karımana kan kaşanduran, kara göze kanın dönen yer evreni yılan, ademiler evreni Ucın oğlı Emen Beg".88 Dede Korkut Kitabı'nda da bu tür kahraman tasvirleri sık yer alır. Süleymanname'de Efrasiyab ideal bakımından Uygur alfabesiyle yazılan Oğuz Destanı'ndaki ve Reşidüddin Oğuznamesi'ndeki Oğuz'a benzer. O da bu eserlerdeki Oğuz gibi cihan hakimiyeti ülküsü taşır. Eserde Efrasiyab'ın başkenti Belh şehridir. Efrasiyab İran'ı yenerek ülkesine katmıştır. Başta Rüstem olmak üzere İran kahramanları karşısında çaresiz kalmıştır. Tabi kaynak ve maden bakımından zengin bir ülkeye sahiptir. Bu maden zenginliğini Anadolu'yu alıp Ilgaz civarındaki bakır madenlerini de elde ederek daha da zenginleştirir. Madencilik Eski Türklerde büyük öneme sahiptir. Buradaki bakır madenine sahip ola dikkat çekicidir. Yine Şecerei Terakime'de Oğuz ilinin yurtları sayılırken "Kiçik dağ" ismi geçer ve bu dağın bakır menbaı olduğu belirtilir.89 Efrasiyab'ın hakimiyet alanı çok geniştir. Çin onun kontrolündedir. Karadeniz'in kuzeyindeki Kıpçak bozkırları Ağaç Denizi'ne kadar onun ülkesine dahildir. İran ve Anadolu'yu da almıştır. Bu bilgiler Şehname'de de aslında teyit edilir. Şehname'ye göre Efrasiyab birkaç defa bütün İran'ı ve hatta Arap ülkelerini işgal etmiştir. Fakat daha sonra İran kahramanları özellikle Rüstem karşısında tutunamayarak kendi ülkesini bile kaybetmiştir. Sonunda da Keyhüsrev tarafından yakalanıp öldürülür. Süleymanname'de ise Efrasiyab en son yenilerek Hz. Süleyman'a teslim olduğu savaşta daha önce yendiği Rüstem karşısında galip gelemez. Fakat Süleymanname'de Efrasiyab'ın İranlılara yenilmesi söz konusu değildir, o bir tek Allah tarafından "aleme hükümran olmak" üzere gönderilen ve kendisine yüzük ve kudret tahtı verilen Hz. Süleyman'a yenilerek tabi olmuştur. Hz. Süleyman askerini de kudret tahtı gelmezden önce birkaç kez yener. 1 Ord. Prof. Dr. A. Z. Velidi Togan, Umumi Türk Tarihi'ne Giriş, 3. Baskı, İstanbul 1981, s. 3334. 2 A. g. e., s. 4445. 3 A. g. e., s. 167. 4 A. g. e., s. 36. 5 A. g. e., s. 168. 6 Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, İstanbul 1970, s. 58, 67. 7 Prof. Dr. Talat Tekin; XI. Yüzyıl Türk Şiiri, Ankara 1989, s. 811. 8 Divnü Lügati'tTürk Tercümesi I, Çeviren: Besim Atalay, Ankara 1985, s. 396. 9 A. g. e., s. 413414. 10 Divnü Lügati'tTürk Tercümesi III, Çeviren: Besim Atalay, Ankara 1986, s. 157. 11 A. g. e., s. 149150. 12 ; Kutadgu Bilig I Metin, Haz.: Reşid Rahmeti Arat, II. Baskı, Ankara 1979, s. 43. 13 ; Kutadgu Bilig II Çeviri, Çeviri: Reşid Rahmeti Arat, 6. Baskı, Ankara 1994, s. 31. 14 Ebülgazi Bahadır Han; Türklerin Soy Kütüğü, Haz.: Muharrem Ergin, İstanbul, s. 82. 15 Firdevsi, Şehname, Cilt. I., Tercüme: Necati Lügal, İstanbul 1945, s. 118119. 16 A. g. e., s. 137140. 17 A. g. e., s. 144173. 18 A. g. e., s. 357358. 19 A. g. e., s. 369. 20 A. g. e., s. 367404. 21 Firdevsi, Şehname, Cilt. II., Tercüme: Necati Lügal, İstanbul 1947, s. 38. 22 A. g. e., s. 3039. 23 A. g. e., s. 4049. 24 A. g. e., s. 170195. 25 A. g. e., s. 208233. 26 A. g. e., s. 364370. 27 A. g. e., s. 413471. 28 Firdevsi, Şehname, Cilt. III., Tercüme: Necati Lügal, İstanbul 1949, s. 3451. 29 Firdevsi, Şehname, Cilt. IV., Tercüme: Necati Lügal, İstanbul 1990, s. 1525. 30 Atsız; Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1992, s. 4245. 31 Taberi; Milletler ve Hükümdarlar Tarihi II, Çeviren: Zakir Kadiri Ugan, Ahmet Temir, İstanbul 1991, s. 531537. 32 A. g. e., s. 648. 33 A. g. e., s. 649. 34 A. g. e., s. 650. 35 A. g. e., s. 701728. 36 A. g. e., s. 729732. 37 A. g. e., s. 735745. 38 Prof. Dr. Osman Turan; Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi, 4. Baskı, İstanbul 1980, s. 152. 39 Cüveyni, Tarihi Cihan Güşa, Çeviren: Prof. Dr. Mürsel Öztürk, 2. Baskı, Ankara 1998, s. 102. 41 A. g. e., s. 305. 42 A. g. e., s. 119, 340, 342. 43 Süleymanname, Hazine 1529, v. 186a; Mustafa Aksoy, Uzun Firdevsi'nin Süleymanname'sindeki Destan Unsurları Cilt III, İzmir 2000 s. 242. 44 a. g. y., v. 272a; a. g. e., s. 401. 45 a. g. y., v. 187a; a. g. e., s. 243. 46 a. g. y., v. 263a; a. g. e., s. 386. 47 a. g. y., v. 249b; a. g. e., s. 363. 48 a. g. y., v. 259b260a; a. g. e., s. 380. 49 a. g. y., v. 184b; a. g. e., s. 239. 50 a. g. y., v. 185a; a. g. e., s. 240. 51 a. g. y., v. 186a; a. g. e., s. 242. 52 Metnin bütünündeki manaya göre buradaki "İran" ve "Turan" kelimeleri yer değiştirmelidir. Bir alt satırdaki "Turan" kelimesi de "İran" olmalıdır. Bu müstensih hatasından kaynaklanmış olmalıdır. 53 a. g. y., v. 186ab; a. g. e., s. 242. 54 a. g. y., v. 186b; a. g. e., s. 243. 55 a. g. y., v. 188b189b; a. g. e., s. 247249. 56 a. g. y., v. 190ab; a. g. e., s. 250251. 57 a. g. y., v. 200b; a. g. e., s. 271. 58 a. g. y., v. 200a; a. g. e., s. 270. 59 a. g. y., v. 238a; a. g. e., s. 243. 60 a. g. y., v. 189b193a; a. g. e., s. 253255. 61 a. g. y., v. 261b262a; a. g. e., s. 383387. 62 a. g. y., v. 267b268a; a. g. e., s. 394. 63 a. g. y., v. 276a280a; a. g. e., s. 409418. 64 a. g. y., v. 310b313a; a. g. e., s. 482486. 65 a. g. y., v. 314a; a. g. e., s. 488. 66 a. g. y., v. 315a318a; a. g. e., s. 492497. 67 a. g. y., v. 318a; a. g. e., s. 498. 68 a. g. y., v. 337a340a, 359b362b, 375b379b; a. g. e., s. 539546, 589595, 625632. 69 Halil İbrahim Usta, Firdevsi Rumi Süleymannanei Kebir , Ankara 1995, s. 232, 236244, 270281. 71 A. g. e., s. 270281, 290294. 72 A. g. e., s. 294. 73 A. g. e., s. 295303. 74 A. g. e., s. 325326. 75 A. g. e., s. 305306. 76 A. g. e., s. 344358. 77 A. g. e., s. 359362. 78 A. g. e., s. 373374. 79 A. g. e., s. 374379. 80 A. g. e., s. 379384. 81 A. g. e., s. 388397. 82 A. g. e., s. 397403. 83 A. g. e., s. 425434. 84 Ata Çatıkkaş, Firdevsii Rumi'nin Süleymannamei Kebir'i , İstanbul 1979, s. 177. 86 Divanü Lügati'tTürk Tercümesi Çev. Besim Atalay, III. Cilt, Ankara 1986, s. 368. 87 W. Bang, G. R. Rahmeti; Oğuz Kağan Destanı, İstanbul 1936, s. 11. 88 Orhan Şaik Gökyay; Dede Korkut, İstanbul 1938, s. 123. 89 Ebülgazi Bahadır Han; Türklerin Soy Kütüğü, Haz. Muharrem Ergin, İstanbul, s. 56. justim123 WarrioR 25 Aralık 2017