İlk resimdeki her zaman garibime gitmiştir

Mumcular Levni mum yapımcılarını çizmiştir. Mum yapımcılarının ellerinde uzun yanan mumlar vardır. Gene altı kişi de mumları tutmaktadır. Bu resimde padişaha kalın bir mum sunulmaktadır. Bunun yanındaki resimde mum yapımcıları içinde dört soytarı ve renkli giysiler, başlıklar içinde on üç genç vardır. Dört tane de köçek görülmektedir. Kubbeli bir köşkü birçok kişi taşımaktadır. Bunun içindeki çocuk çırak erimiş mum içine fitilleri daldırmakta. Mumlar ayrıca asılmış olarak sergilenmektedir; Mumcılar hod çekildi mum dökerek Her yalun yüzli şem-i meclis-tek

Gerçekten çok güzel bir çalışma... Okuduklarımın içinde ilk defa duyduğum çok şey var...

Teşekkürler hoca

Teşekkürler güzel konu için üstad. emeğine sağlık. alpi_09 En istikrarlı üye 25 Eylül 2010

Güzel konu olmuş, teşekkürler hacım

Tulumcular Eski büyük eğlencelerin başlıca görevlilerinden olan tulumcular ya da diğer adıyla sakalar, gürültülü, patırtılı, kaba ve genellikle soytarılığa dayanan gösteriler yapan dansçılardı. Şenliklerde düzen bu 'tulumcu' denilen kolcular tarafından sağlanırdı. Tulumcuların "Cin Askeri" denilen yardımcıları da vardı. Tulumcular, mesirden keçe, külah, cebe, şalvar ya da siyah kırmızı deriden donlar giyerler, ellerinde bezir yağlı, keçi derisinden tulumlar bulunurdu. Bu tulumlar su ya da yağla şişirilirdi. Tulumcubaşı ise beyaz ya da sarı yaldızlı bir külah ve sarı yaldızlı bir cebe giyerdi. Elinde beyaz yaldızlı bir asa bulunurdu. Tulumcuların hem giysileri hem de tulumları yağa bulanmıştı. Seyirciler hem yağa bulanmış tulumu yememek, hem de üstlerini kirletmemek için kaçışırlardı. Tulumcular maskara yüzleri, maskeli ya da boyalı olarak soytarılara benzerlerdi. İncelediğimiz manzum "Surnameler"den "Åli ve Nabi Surnameleri" tulumculardan ve özelliklerinden bahseder. Nabi'ye göre bunlar baştan başa yağlı elbiseler giymişler, ellerindeki katran dolu tulumlarla seyircilere hücum ederek asayişi sağlamışlardır: Arşadan eylemege ref'-I ziham Oldı hazır iki üç yüz huddam Geyinüp buldılar özge suret Revgan-alude ser-alude tulum Mecma'-I nasa iderlerdi hücum. Ali ise eserinde bunlara daha geniş yer verir. Ali'ye göre 1582 Şenliği'nde bunlar; "...500 neferdi. Çok garip elbiseler giymişler ve ellerinde de bezir yağlı tulumlar vardır Bunların başında eşeğe binmiş, çirkin çehreli, ak sakallı biri bulunmaktaydı. Başlarındaki bu kişi öyle bir kılığa girmişti ki şeytan bile istese o kılığa giremezdi. Başkanlarıyla beraber tulumcular gösteriler yaparak ve yağlı tulumlarıyla halkın üzerine giderek asayişi sağlamışlardı." Vafirlubbazlıklar ederlerdi. Tulumcu ve saka, meydanın toz kalkmaması için sulanması, süpürülüp temizlenmesi ve en önemlisi de seyircileri, suratlarını asmadan, keyiflerini bozmadan şakalaşarak ve güldürücü hareketler yaparak oyun yerine sokmamak ve herhangi bir kargaşalıkta yağlı tulumlarıyla düzeni sağlamakla görevliydi. Tulumcular, kırk elli kişi birden meydana çıkarlar, ellerindeki yağlı tulumlarla taşkınlık yapan, düzeni bozan ve tatsızlık çıkaranları döver, baştan aşağı sular ya da yağa bularlar, halkın seyirlik oyunları rahat ve iyice seyretmesini sağlarlardı. Ancak bütün bu cezalandırmalar sirklerdeki palyaçolarınkine benzeyen komik hareketlerle yapıldığından, keyif kaçıracak yerde seyredenleri eğlendirirdi. Eski bir anlatımla "vafirlubbazlıklar" yaparlardı. Tulumcubaşı da, önde iki davul, iki zurna, iki nakkare, beş tel, on beş genç çocuk, arkalarında yensiz yakasız şalvar biçiminde, uçkurları boyunlarında asılı, alaca basmadan giysilerle, çalarak oynayarak meydana gelir, raks havasına uygun hareketlerle hoplaya zıplaya sıçrarlar, maskaralık ederlerdi. Kimi ellerini yere vurup takla atmaya başlar, kimisi ayakları havada olmak üzere yerde elleriyle yürürdü. 1720 şenliğinde Mehmet Hazin bunları şöyle anlatıyor: "Tulumcular ta'ifesi yorulmak ve dinlenmek bilmeyup gündüz meydan-I surun hacı babası ve otağ-I hümayunun yaraşıklı gedası ve seyirciyan-I pir ü civanın bela ve kazası olup kimi rakkas ve kimi nağme sürüd ekserisi payande-I cilve numud ve herhangi mülaabe mehalline varsın birkaçı hazır ve mevcut ve ellerinde yağlı tulum öte tur ve beri tur deyu hucumlarından geçilmez serbestiyetlerine ruhsat çok ve bulunmadıkları mahalli hiç yok, ve vücutları penbeli kisveden ari ve bunlar içün bir lahza aram yok, ancak her birinin püyan olmak içün ve gılmanan -I hitanı gezdirmek bunlar içün, sür-I hümayuna karı pişgah-I otağı hürmayunu ve sadr-I aliyi süpürmek bunlar müteallik bil cümle iktiza iden berrani angariyyat bunlar içün ve huzuri humayun ve asafide bir lahza lu'bede -bazan fasıla verseler hemen bunlar meydana çıkup gah raks." 1582 Şenliği'nde de beş yüz tulumcunun başında bulunan çavuş yerini bırakıp gösteri alanına çıkmış, başıyla, gözleriyle, elleriyle ve bacaklarıyla garip hareketler yapmış, eteğini başının üstüne savurmuş ve beyaz uzun donuyla kalmıştır. Sonrada atlaya sıçraya dansetmiş ve karnını içine çekip şişirerek göbeğini oynatmaya başlamıştır. Aynı zamanda kalçalarını arkaya atıp öne çekerek utandırıcı hareketler yapmıştır. Bu şenlikte medrese öğrencileri padişah önünde curcuna oynamışlardı. Bunların bir kesimi de tulumculardı. Gelibolu'lu Ali bunları şöyle anlatmaktadır: "Gana-I derya-yı rügan olmuşlar Yağ tulumları gibi dolmuşlar Her biri bir garip kisvet ile Mudhikane külah ü şöhmet ile Yağlı kaftanları gubar alüd Kirli suratları sevad kebüd Olmuş ağa o kara yüzlülere Ak sakallı bir özge bend çehre". Bu şenliği anlatan Surname-i Hümayun da tulumculardan şöyle bahseder; "6 Haziran sabahı, meydana deri elbiseler giymiş, yağlı tulumlar taşıyan 500 tulumcu, saka geldi. Başkanları küçük bir eşeğe binmişti. Başka iki eşeğin üzerine de ekin sapından örülmüş örtüler konmuştu. Bunlarında ayrı bir çalgı takımı, bayrakları başkanlarının uşağı olan 6 oğlan çocuğu vardı. Başkan eşeğini sürerek meydanın etrafını dolaşıyor ve hediyeler alıyordu. Sakalar zümresi düğün süresince meydanda temizliği yapmak, düzeni ve eğlenceli havayı sürdürmek, bu arada da yeniçerilerle birlikte asayişi korumakla görevliydiler. Bir çok görevi birden yüklenmiş olan sakalar düğünün tükenmez neşe kaynağıydılar. İçinde bazen su bazende yağ bulunan birer tulum taşıyorlardı., düzeni ve eğlenceli havayı sürdürmek, bu arada da yeniçerilerle birlikte asayişi korumakla görevliydiler. Bir çok görevi birden yüklenmiş olan sakalar düğünün tükenmez neşe kaynağıydılar. İçinde bazen su bazende yağ bulunan birer tulum taşıyorlardı. Tulumlarındaki suyla, toz kalkmaması için meydanın toprak zeminini zaman zaman veya süpürülmeden önce suluyorlardı. Gösteriler sırasında meydanda münasebetsizlik yapan biri olursa tulumlarıyla vuruyor ya da tulumlarını üstüne boşaltıyorlardı. Komik giyimli sakalar, gösteri aralarında boşluk olduğunda hemen ortaya fırlayıp, boşluğu başka bir boşluk ile dolduruyorlardı. Çoğu zaman sazendelerin eşliğinde oynayan komik oyuncular ile sakaları ayırdetmek mümkün olamamaktadır. Çok çeşitli, alışılmadık biçimdeki başlıkları çoğunlukla sivridir. Oyuncu olanlarda başlıklara ziller de takılmıştır. Bu surnamede birde su satan sakalardan bahsedilir; Kırbalarını taşıyan sakalardan her biri halktan biriymiş gibi giyinmiş, kuşanmıştı. Somaki ve mavi elbiseleri altın kemerler ve güzel renkli alemlerle süslüydü. Hz. Hasan Hüseyin aşkına su dağıtıp para almıyorlardı. Ancak verilen parayı da yüz kızdırıp reddetmiyorlardı. Dimetoka bardağı gibi dizilip padişaha dua ettiler. Bu dualarını su gibi okudular. Sakalar su kabakları, çini maşrapalar ve fincana benzer bardaklarla su dağıtmaktadırlar. Vehbi'nin anlattığına göre lll. Ahmeti'n düzenlediği şenlikte 120 tulumcu vardı. Bunların başları diğer şenliklerde de olduğu gibi eşeğe binerdi. 1675 Şenliği'nde hemen her alayın sonunda bunlardan biri gider, üzeri saman veya kağıt kaplı elinde büyük boyda bir erkeklik organıyla seyircilere selam verirdi. Kadın seyirciler güldükleri gözükmesin diye ağızlarını tülle ve yüzlerini parmaklarını aralayarak kapatırlar, arasından söz konusu şeye bakarlardı. Tıpkı öteki sanatçılar gibi bunlarda şenlik öncesi sınanır provadan geçirilirlerdi. Nitekim Hazin 1720 şenliği için şunları söyler: "Ol esnade, Sur Emini, Efendi yanlarında mevcut olmağın kani defter ve tedarik eylediğin tulumcuları getir görelim hünerlerinin, deyü ferman buyurmalari ile o gün yirmi, otuz nefer tulumcu gelip vafir masharalıklar izhar ve içlerinden bir tarrar tulum ile güreş tutup hayli turfa hareketlerle hamle ve hücum ve güreş tutup hayli turfa hareketlerle hamle ve hücum ve güreş encamında mağlup tulum olmağın tab'I asafiye hoş gelip mazhar-I ihsan oldular. Badehu yağlı tulumlarla mevcut olan etba' üzerlerine hücumları tarafı asafiden işaret olunmakla yirmi otuz nefer biar ve bivekar nabekar yağlı çıplak hande reftar gafilen seyra bakar bir alay zarif yadigarların üzerlerine yekbar hücum eylediklerinde ökçe basıp pabuç yırtan ve ense kakıp kavuk düşürene hadd u payan olmamakla bu, dahi Hatırı müşiraneye bais-I neşat olmağin cümlesi mazhar-I in'am oldular." 1675 Şenliği'nde de soytarılık yapan ve dans eden Tulumcular vardı. Bunlar oyun alanına giren halkı türlü soytarılıklarla geriye sürer, katırları boyayıp halkı eğlendirirdi. Yabancı bir tanık şöyle yazar: " Halkı sürekli olarak düzenli bir biçimde tutmak için görevlendirilmiş kişiler bulunuyordu. Bunlara da Tulumcu deniliyordu. Çünkü ellerinde koyun derisinden havayla şişirilmiş, üstlere yağlı ve ziftli tulumlar taşıyorlardı. Türkler bu adamlardan şeytan görmüş gibi kaçıyorlar, çünkü zaman geldiğinde bunlar hiç çekinmeden yağlı tulumlarıyla vurmaya başlıyorlar; kemik kırmıyor, ama üstü başı kirletiyorlardı. Tulumcuların külahlarının kenarlarında çıngırakları vardı. Bu şenlikte soytarılardan da iki yüz kadar vardı. Bir de at üstünde iki çavuşları bulunuyordu. Bunlar "ruaan-I zevdle alüde olmuş tulumlar" ile düzeni sağlamalarının yanısıra, çeşitli soytarılıklar yapıyorlar ve oyun çıkarıyorlardı. Bunlar "dahi alay gösterüb Tulumcubaşı at üzere hasırdan çultar şeker külahından miğfer örünüb birkaç Tulumcular piyade ipten rikabına yapışup etraflarında olan seyircileri selamlayarak ve onlarla şakalar yaparak geçiyorlardı." Tulumcuların yabancı konuklara birşey demediklerini, konuk oldukları için onlara hoş görüyle davrandıklarını da anlarız: Covel, "onların Türklere geçirmedikleri yerlerden biz yabancılar rahatlıkla geçiyorduk. Bize birşey söylemiyorlardı." der. XV. yy. Yazmasında da ll. Beyazıt dönemindeki Tulumcularla ilgili olarak örnek verilir. adişah ll. Beyazıt döneminin ünlü soytarılarından Aseli adındaki bineva merkebe binmiş, başka bineva'lar da ellerinde tulumlar, yüzleri maskeli ya da bavalı olarak geçmişlerdir; merkebe binmiş olan Aseli'nin bir dergiden zart denilen nükteleri okuduğunu ve binevaların karşılıklı söyleşmeye geçtiklerini öğreniriz. Türk şenliklerini seyreden yabancılar da bunları "grotesk görünüşlü Tulumcular maskaralık yaptı", "düzeni sağlayan soytarılar", "şaklabanlık yapan ve skeçler oynayan" kişiler olarak anlatırlar. Zamanları, yerleri.1720 Şenliği'nde, ll. Beyazıt Dönemi'nde, 1582 Şenliği'nde bulunmuşlardır. At meydanı'nda Edirne ve İstanbul'da dans etmişlerdir.

Nahıllar 1675 yılında Edirne'de lV. Sulttan Mehmed'in oğullarının sünneti, kızının evlenmesi için yapılan düğünde gördüğü nahılları Dr Covel şöyle anlatıyor: "Şenlikte iki yanında yirmişerden kırk nahıl bulunuyordu. Bunlar ehram veya külah biçiminde dikine uzun direkler olup, telden üzerleride boyalı kağıtlar, balmumundan çiçekler ve yemişler asılıydı. Her evlenme ve sünnet düğününde bunlar olurmuş. Ancak 1675 Şenliğindekiler çok büyük ve gösterişliydi. Bunlardan biri bir gemi direğinden daha kalın, 25 mt yüksekliğinde, tabanının eni ise 5-6 mt kadardı. Her yuvarlak süsün arasında gene balmumundan kutu biçimde kübler bulunuyordu. Bunların taşınmasına gelince nahılın tabanında sekiz, ontane sedye kolları gibi, tahtadan tutamaklar vardı. Taşıyıcılar arasında 100 kadar forsa düdükle işaret vererek, hareklerini düzenliyen bir başları vardı. . Bunların devrilmesinden korkulduğu için nahıl ortasından dört tane tahta dikme ile tutturulmuş ve ayrıca tepe noktasından aşağı iple sarkıtılmıştı. Forsalar bu iplerle ve dikmelerle nahılı dik tutabiliyorlardı. Bu nahılı sokaklardan geçirmek için bazı evlerin tamamı, bazılarının saçakları, çıkıntıları, cumbaları yıktırılıyordu. Nitekim bu arada bir büyük binanın da ters duvarı yıktırıldı. Truva' nın surları ve efsanevi tahta atı Türkler için cüce kalırdı.

Hokka oyunu Hokkabazlık; açıklanması güç, inanılmaz oyunlar gösteren, el çabukluğu gösterileri içinde en eskisi olan gözbağcılık sanatı olarak bilinir. Osmanlıda, hokka oyunundan yola çıkılarak, bu gösterileri yapanlara hokkabaz denilirdi. Hokka oyununda tersine çevrilmiş üç hokka ve bir ufak top kullanılır; topun hangi hokkanın altında olduğunu tahmin edilirdi. Hokkabazlar, hokka oyunu dışında ayrıca mendillerle ortaya konan eşyayı kaybeder, mendili kaldırınca eşyayı tekrar ortaya çıkarır; çıplak teninin üzerine giydiği entarisinden, sepetler dolusu sahanlar çıkarır; paraları yok eder, değiştirir; boş tastan su dökmek gibi de hünerler gösterirlerdi. On beşinci yüzyılda Gelibolulu Ali hokkabazları şöyle anlatır: "Bunların bir fırkası dahi Hokkabazan, tutuş da ve kapış da cüsthiz olup alış da guya ki sihirbazlardır.","Ve hokkabazlar ise boş hokkada mekr ü sihir ü efsundan terkib olunmuş ma'cun bünyaddır." 1582 Şenliği'ni anlattığı bir başka eserinde ise elleri, ayakları bağlı ve saçı sakalı olan bir adamın yine ağzı bağlı bir çuval içinde suya bırakıldığını, bir müddet sonra ise bu adamın traş olmuş ve eli ayağı çözülmüş bir şekilde çuvaldan çıktığını, bunun görülmeye değer bir manzara olduğunu, herkesin şaşkınlık içinde kaldığını, bunun bir nevi gözbağcılık olduğunu şöyle anlatır; Baş açık bir yiğit teraş-aver Nice günlük teraşı var ber-ser Mu-be-mu her birin tecessüs idüp Başınun kılların çeküp acıdup Arayup nuresiyle usturasın Yoklayup her yeriyle her yöresin Gördiler tig u nure yok kat'a Kıllarında 'ilac na peyda Bab-I şahiden indi bir der-ban Bend idüp dest ü pay-I şahsı 'ayan Bir çuvalın içine koydı heman Agzını dikdi bahre kıldı revan Bir zaman turdı ab içinde çuval Ol harifün olındı garkı hayal Ba'd-ez-an çıkdı abdan 'uryan Ayağında elinde bend nihan Hem sökülmiş turur dehan-I çuval Kendi torlak ne saçı var ne sakal Bunı herkes ta'accüb itdi dürüst Ne cihetten söküldi bend nühust Kim teraş eyledi bir anda serin Bilmediler bu nüktenün eserin 1582 Şenliği'ndeki hokkabazları Osman Nakkaş, iki minyatürle her türlü ayrıntılarıyla gösterir. Hızır ise anlattığı bir düğünde sadece hokkabazlık yapıldığını söylemekle yetinir : "Hokka-bazlıkla perende-bazlık oldı ol kadar Akla sığmaz kimse anı idemez vasf u sena" II. Mahmut'un 1250/ 1834 yılında kızının düğünü üzerine bir surname yazan Rif'at ise eserinde hokkabazlara daha geniş yer verir ve hokkabazları "Der-Ta'rif-ı Hokka-bazan" başlığı altında anlatarak şu bilgileri aktarır: "Bir hokkabaz birine bir emanet verip onu diğerinde bulmak, ağzına ateş almak, havanda bir yüzüğü parçalayıp tekrar meydana çıkarmak, eli ayağı bağlı çuvala girerek sonra çuvaldan çıkmak ve beraberinde bir tabla yemek çıkarmak gibi gözbağcılığa bağlı hünerler göstermiştir": Gahi o mahalde hokka-bazlar / Faş itmede idi nice razlar Gahice agır bahalı bir şal Kat' ile dürüst iderdi der-hal Gahi birine virüp emanet Digerden anı bulurdı elbet Gah nar alup agza bi-muhaba Penbeyle bükerdi gayet a'la Bir hub yüzük koyup havana Bir gürz havale itdi ana / Hurd itdi tozın hevaya virdi Herkes ana yazuk oldı dirdi Yohsa yine tam hey"etiyle Sarmış o yüzügi bir fetile Kesdi o fetili bi-muhaba Oldı yüzügün vücudı peyda Girmişdi biri çuvala ol dem / Der-bend idi dest ü pay muhkem Hali idi ol çuval zira / Bakılmış idi mukaddem ana Uğraşdı çuval içinde ol kes Kurtarmış elin ayağın us kes Çıkdı gülerek çuvaldan amma Bir tabla yemek çıkardı a'la Gözbağcılık sanatında yalnızca toplarla değil başka yuvarlak nesnelerle de oyunlar gösterilirdi. Örneğin mührebaz, beyzabaz, yuvarlakbaz hep böyle yumurta, top gibi yuvarlaklarla oyunlar gösterenlere verilen adlardır. Beyzabaz yumurtalarla oyunlar yapanlara denir ki bunlar, yumurtaları çubuk üstünde oynatmak, seyircilere farkettirmeden ellerine yumurta koymak ve tekrar bunları almak, yere düşürmeden yumurtalarla akrobatik hareketler yapmak gibi hünerler gösterirlerdi. Şu'bedebazlar arasında gözbağcılık ve hokkabazlıkla uğraşanlar da oldukça dikkat çekici beceriler ortaya koyarladı. Bunların içinde son zamanlara kadar ulaşan bildiğimiz hokka oyunlarını gösterenler olduğu gibi, herkesin gözü önünde parıl parıl yanan bir bıçakla tütün doğrayanlar, tütün doğrarken elini kesip parmaklarından şarıl şarıl kan akıtanlar ve hiçbir acı duymayanlar vardı. Ama doğal olarak bir parmak kesme hikayesi bir göz bağcılıktan başka bir şey değildi. Bir yumurtayı sopa üstünde yürütmek... Surname-i Hümayun minyatürlerdeki hokkabazları "Ameden-i yeki ez hokka-bazan" başlığı altında şöyle anlatmaktadır: "Andan sonra bir hokka-baz geldi ba'zı gözü bağlı derdmendlere açmazdan hayli san'at geçdi. Ve basiret üzere olan mühre-baz ve şubede-nüvazları görüp gözlerin açdı. Gahi bir mizab-I şekl-I nim-nize asa bir çöpü uru tutup aşağadan yukaru ve bir yumurtayı sektürüb zir ü bala nice def'a segürtüb saldurdu. Ve gahi cezbe-i şu'le-i afitab ile çi var çi yok diyu zikr olunan yumurtayı şebnem asa havaya kaldurdu ve gahi yine ol yumurtayı maaniyetten çok atımı kadar uzağa atub ma-halakallah hokkasın buldurdu. Ve gahi yine ol yumurtayı maaniyeten çok atımı kadar uzağa atub ma-halakallah hokkasın buldurdu. Ve gahi yine hokkasunun altına koyub yerinde yil esüb hevaya aldurdu. Ve gahi birin ikiye üçe çıkarub çapüklükle hokkasın sarsar gibi olub esüb savurmağla cümlesin gayb idüp enbanına çaldurdu. Gah oldu ki enbanın enban-ıerzine döndürüb hasılı ol medarı hırmene döndürdü. Ve kendüm bu san'atin cu-be-cu nezaketin iz'an idüp sünbüle-I feleği hayrette komuşum diyu laf u güzafın andırdı. Gahi zu-munce mubassır geçinen gözü bağlu derdmende filori ile destmali virüp muhkem tut diyu dokundurarak ol sikke suret filorinin bir iki başına kakdı. Ba'dehu destmalin kuşesin tutub açup destmali tehi bulmağla fülüs-I ahmer asa gözlerin kızardub filoriyi nice itdün diyu yüzin kızdurub boş destmali boynuna takdı. bala nice def'a segürtüb saldurdu. Ve gahi cezbe-i şu'le-i afitab ile çi var çi yok diyu zikr olunan yumurtayı şebnem asa havaya kaldurdu ve gahi yine ol yumurtayı maaniyetten çok atımı kadar uzağa atub ma-halakallah hokkasın buldurdu. Ve gahi yine ol yumurtayı maaniyeten çok atımı kadar uzağa atub ma-halakallah hokkasın buldurdu. Ve gahi yine hokkasunun altına koyub yerinde yil esüb hevaya aldurdu. Ve gahi birin ikiye üçe çıkarub çapüklükle hokkasın sarsar gibi olub esüb savurmağla cümlesin gayb idüp enbanına çaldurdu. Gah oldu ki enbanın enban-ıerzine döndürüb hasılı ol medarı hırmene döndürdü. Ve kendüm bu san'atin cu-be-cu nezaketin iz'an idüp sünbüle-I feleği hayrette komuşum diyu laf u güzafın andırdı. Gahi zu-munce mubassır geçinen gözü bağlu derdmende filori ile destmali virüp muhkem tut diyu dokundurarak ol sikke suret filorinin bir iki başına kakdı. Ba'dehu destmalin kuşesin tutub açup destmali tehi bulmağla fülüs-I ahmer asa gözlerin kızardub filoriyi nice itdün diyu yüzin kızdurub boş destmali boynuna takdı".

Curcunabazlar Yüzlüklerin Ardındaki Yüzler... Komik danslar, soytarılıklar ya da dansedenlerin taklitlerini yapan, şenliklerin en hareketli oyuncu kollarındandı. Kağıttan giysiler giyen, keçe külahlı, takkeli, kafaları hep traşlı, gülünç, abartılı yüzlük adı verilen maskeler takan gürültücü, kaba dansçılardı. Oyun alanına bağırıp çağırarak büyük bir vaveylayla çıkar, ellerindeki tencere, tava ve cezvelerle vurarak yaygara koparırlardı. Kimi çıngıraklarla, kimi de çalparalarla dans ederlerdi. Bunların "cin askeri" namıyla anıldıkları da rivayet edilmiştir. Daha sonraki zamanlarda Orta Oyunu'nda oyundan ayrı olarak en başta, gülünç giyimli oyuncuların yaptığı dansa da curcuna denildi. 1582 Şenliği'nde medrese öğrencilerinin padişah önünde curcuna oynadıkları, "Ali Sürnamesi"'nde, Gelibolulu Ali tarafından "Taife-i şuhtegah" başlığı altında şöyle anlatılır; Nice gün sonra gelüp bir dahi cüst Curcuna oynadılar cümle dürüst Kimi mudhik kimisi şirin-kar Hünerin her biri kıldı izhar İtdiler 'ilm-I şerifi tahfif Ulema ayinesi oldı keşif Sonra bir dahi gelüp ol fırka Geyinüp cümlesi kagıd hırka Dürlü dürlü nice kırtas külah Kimi sürh u kimisi sebz ü siyah Bir 'aceb kisvete virmişler dil Tut ki mecnun idiler la-ya'kıl Bir 'aceb hey'ete yar olmuşlar Sanasın seng-I mezar olmuşlar Geh dua eylediler gahi cer Düşdiler lutfına şahın mazhar elibolulu Ali bu sürnamede curcunayı şöyle tanımlar; "muelhik ve şirinkarların hüner gösterdikleri taklitli bir rakstır. Ayrıca oyuncuların hepsi kağıt hırkalar , türlü türlü mukavva külahlar, kırmızı, yeşil, siyah giysiler giyip acayip kılıklara girmişlerdi". Ali Rıza Bey orta oyununda "Usul-ı Kadime" gereğince köçeklerden sonra da curcuna oynandığını anlatır; Badehu kol takımının hey'et-ı umumiyeti 'curcuna' ya çıkarlar. 'Çıngıraklı kukla', 'Burunsuz Beşe','Kanbur cüce', 'Topal Köse' gibi garip isimlerle yad olunurlar. Hepsi bir ağızdan; Dağda bir keçi Sivridir kıçı Ka nin pi Bunda bir iş var Tekerlemesini sazla beraber söyleyerek "Ala ala hey!" den ibaret nakarat esnasında maskarılığa müteallik şekillerde vaziyetler alırlar ve tabiatın ne kadar biçimsiz mahluku varsa onu taklid ederler. Fakat curcunanın orta oyunuyla ne zaman ve nasıl birleştiği yolunda elimizde kesin bir bilgi yoktur. "Tuhaflıklar yapıp seyircileri güldürürdü..." Yüzü kahve telvesiyle boyalı, üzerinde şaldan yapılma boy entarisi, ayağında kırmızı yemeni, belinde şal kuşak, başında eğri bir külah bulunan Tiryaki, elinde lülesi, kısa sapı iple eline bağlı bir çubukla alana gelir, köçeklerle birlikte dolanır, raks sırasında tuhaflıklar yapıp seyircileri güldürürdü. Daha sonra curcunabazlar oyun alanına gelir, türlü maskaralıklar yapar, müziğe uyarak hoplayıp sıçrar, rakseder, hep bir ağızdan şarkı söylerlerdi. 6. ve 17. y. y.'larda 1582′de IV. Mehmet'in Edirne Şenliği'nde medrese öğrencileri curcuna oynamışlar, 1720′de İstanbul'da, III. Ahmet'in şehzadelerinin sünnet düğününde cin askeri denilen curcunabazlar yer almıştır. 1424′te, Bursa'da, II. Murat'ın İsfendiyaroğlu'nun kızıyla evlenmesi dolayısıyla düzenlenen şenlikte de bulunmuşlardır. devam edecek..

nesta_34 mod. u harika bir yazı olmuş, devamı sizden şiddetle bekliyorum, Konu için teşekkürler, Saygılarımla...

Çok farklı şeyler okuduk sayenizde saygılarımla.

Zorbazlar, deliler Türk şenliklerinde ilgi ile izlenen en önemli oyunlardan biri, acıya dayanıklılığı seyirlik bir hüner haline getiren, vücutlarının muhtelif yerlerine kılıçlar, bıçaklar, şişler sokarak veya çeşitli vesilelerle kendilerine eziyet ettirerek dayanıklılıklarını sergileyen delil'lerin kanlı gösterileriydi. Delilerin dini inançlarla da ilintili olduğu bilinirdi. Delilerden ve gönüllülerden, Rumeli'de bir askeri sınıf oluşturulduğu da söylenir. Bu nedenle kendilerine gerçekte öncülük, yol göstericilik anlamına gelen "delil" denilirken bunların en tehlikeli işlere gözlerini kırpmadan atlamaları sonucu halk arasında adları deli'ye dönüşmüştür. Ayrıca serhadlerden gelen gözüpek gazilere de "deli" denilirdi. 1582 şenliğini anlatan Surname-i Hümayun adlı düğün kitabında bunlar şöyle anlatılır; "Şehzadenin At Meydanı'na gelişi; Şehzade alayının başında, aynı padişahınkinde olduğu gibi serhadler yürüyordu. Budin vilayetinin gazileri olan bu cesur askerler, padişaha bağlılıklarını ve onun için neler yapabileceklerini göstermek için bellerine kadar çıplak olan vücutlarına kılıç, mızrak ve hançer gibi kesici silahları sokarak herkesi şaşkınlık içinde bırakmışlardı. Anonim bir kaynakta serhadlerin geçişi şöyle anlatılır; ... Bunların bir çoğu etine ve kemiğine iki cirit saplamıştı. Vücutlarına ağaçlarda sokulmuştu. Hepsinin başında deriden püsküller vardı ve kollarına büyük bıçaklar saplanmıştı. İçlerinden birinin göğsünde, alnında ve kollarında elli bıçak saplı idi. Bunlar sapına kadar etine girmişti. Başka biri karnına çivi ile bir nal çaktırmıştı. Görünüşleri iğrenç ve hayvancaydı. Her birine kendisine layık ve arzu ettiği şeyler hükümdar tarafından ihsan edildi. Aralarında yılda 40 bin akçe getiren bir sancak verileni de vardı... Padişah kimsenin kendisini yaralamamasını isteyerek bu gibi tehlikeli gösterileri yasakladığını tellalları vasıtasıyla duyurdu. Fakat ne yazık ki kahramanlıklarını göstermek isteyen gazilerden ikisi, daha bu yasak koyulmadan kan kaybından ölmüştü. 1582 Şenliği'ndeki alayda bir yabancı tanık bunları; "Bellerinden yukarısı çıplaktı, biri bayrak direğini derisine ve etine sokmuştu; öteki biri, iki küçük kargıyı bedenine saplamış; ötekiler hançerleri, kılıçları, uzun kuş tüylerini alınlarına, kafataslarının derisine, kimi kılıçları bedenlerine, okları kollarına saplamışlardı. Kimi de bedenlerine altı çiviyle, at nallarını mıhlamışlardı. En son olarak biri de yaklaşık elli bıçağı her yönden bedenine saplamıştı." diye anlatır. İncelediğimiz "Surnameler" den Ali'nin eserinde kendisini büyük taşlarla taşlatan bir deliyi görürüz: "Her ne seng ursalar tahammül ide Hergiz incinmeye tevekkül ide Ele alup büyük büyük taşlar Dirler idi koman be yoldaşlar Taş ururlardı karnına muhkem Darb-zen gibiçatlar idi şikem Nice yüz pare öyle seng-I 'azim İtmedi o harifi' azm-I remim Ne kadar taş urulsa oldı hamul Sanki bir bahr-I bi-keran idi ol Her hacer kim atarlar idi ana Gücile kaldururdı bir berna "Tahsin Surnamesi"nde de bir delinin başı üzerine sekiz kişinin çıktığı anlatılır: Sekızı çıkdı bir adem başına Birisi girmiş otuz beş yaşına Kahraman olsa tahammül idemiz Çekdügi barı tekeffül idemez Deliler başka vesilelerle de geçit alaylarında yer alırlardı. Örneğin; 16 y. y.'da Türkiye'ye gelen bir İran elçisine gücünü ve görkemini göstermek için ll. Murat böyle bir geçit alayı düzenlemişti. Serhadlerde de İstanbul'a doğru yola çıkmış elçilere böyle törenler düzenlenirdi. Bir yabancı tanığın anlattığına göre, Roma imparatorluk elçisi Liechtenstein Bey'i Heinrich, 1584 Yılı'nda, Tuna Kıyısı'nda, Ofen Kenti'nde konakladığı sırada, Komutan Sinan Paşa'nın, elçiye ve yanındakilere düzenlediği şenlikte güreşçilerin, dansçıların, canbazların gösterilerini yanı sıra deliler de bedenlerini yaralayarak gösteriler yapmışlardır. Delilerin bir kesimi Boşnak, Hırvat, Sırp kollarındandı. Eğri palaları, kalkanları, bozdağanları vardı, başlarına sırtlan, pars gibi yırtıcı hayvanların postlarını koyarlardı. Giysileri de böyle postlardandı. Bunlar şenliklerde padişahın önünden geçerken bıçakları, baltaları, kargıları, bedenlerine sokarlardı. Bunların geçit alaylarındaki kanlı gösterilerinin özellikle yabancı tanıkların her zaman ilgisini çektiği, yazdıkları seyahatnamelerden ve gravürlerinden anlaşılır. 16. y. y.'da düzenlenen bir geçit alayında gösteriden önce Sultan, İstanbul'un dışından topladığı on bir bin kişiyi, tümü sanki savaşa gidecekmiş gibi tepeden tırnağa silahlarla donatmıştı. Bunlar da delilerdi ya da onlar gibi davranıyorlardı. Biri yüksek tahta ayaklar üzerinde yürür, biri bir kargıyı iki parmak eninde derisinin altından geçirir, bir başkası şakaklarının derisinin altına iki hançer sokardı. Böylelikle padişaha bağlılıklarını kanıtlar, eğer söz konusu bir şehzadenin sünnet düğünü ise, sünnet olacak çocuğa bu işin daha kanlısını yaparak moral verirlerdi. Kimi de kan kaybından oracıkta can verirdi. Böylece hem gözüpekliliklerini ve sevinçlerini ispatlamış olur, hem de dolgun bir para almaya hak kazanırlardı.

Akrobatlar Akrobatlar, taklalar ve perendeler atarak çeşitli akrobatik gösteriler yapan bir nevi canbazlardı. Bunların vücutlarını istedikleri gibi büküp oynattıklarından, birbirlerinin üzerine çıkıp muhtelif akrobatik hareketler yaptıklarından söz edilirdi. "Hızır Surnamesi"'nde ise perendebazlardan sadece isim olarak bahsedilir; Hokka-bazlıkla perende-bazlık oldı ol kadar /Akla sıgmaz kimse anı idemez vasf u şena Tahsin ise Fas'lı perendebazların gösterilerinden söz ederken onun kuş gibi havada uçtuğunu, havada tüfek attığını; iki kişinin sarmaşık gibi sarılarak hareketler yaptıklarını, kemiklerindeki inanılmaz yumuşaklığı ve esnekliği anlatır; Çıkdı Fas'un da perende-bazı Ber-heva oldı çü murg-ı bazı Gösterüp san'atını atdı tüfeng Yapamaz uçsa kebüterle Fireng Sarmaşuk gibi sarılmış ikisi Sanki yoktur kemigiyle derisi Üstühanında ne bu nermiyyet Görmedük böyle garib keyfiyet Aşiyan olmuş idi cevv-i heva Galiba aldı hüma itdi gıda "Nabi Surnamesi"nde ise sadece "taklabazan" ismi geçer fakat özellikleri ve yaptıkları anlatılmaz; Takla-bazan ile suret-bazan Tas-bazan ile kase-bazan devam edecek..

Güreş Düğün ve şenliklerde yapılan sportif gösterilerden biri de Türklerin ata sporu olan güreşti. Güreş eski Türkler' in bayram görüntülerinden biriydi. Orta Asya'da eski Türk boylarından birinde sonbahar ayları içinde sadece güreşlerin yapıldığı büyük şenlikler düzenlenirdi. I. Murat Edirne'yi alıp başkent yapınca burada bir de güreşçiler tekkesi kurdurur. Aynı tekkelerden daha sonraki yıllarda İstanbul'da da kurulur. Bu güreşçiler tekkelerde yaşar, antrenman yapar, gerektiğinde de gösteriye çıkarlardı. Yaptıkları oyunlar arasında "terskabza, içkabza, dışkabza, kesme, kesebent, şirazi, havayi, karabaş, zade sarma, Cezayir sarması, göndeden atma, kabak dikme, kertmen dikme, boğma, Türkice, Şirazi bölme, göğüs şakası, yanbaşı, serkelle, talut yendi, pişkabza" gibi oyunlar vardı. 1675 yılında yapılan şenliklerde güreş yarışmalarının yapılması da uzun bir geleneğin ürünüdür. Bu düğün Edirne'de yapıldığı için "Kırkpınar"ı da hatırlamak gerekir. Bu şenlikte güreşlerin yapılmış olduğunu başka kaynaklar da bildirmiş olmasına rağmen bu şenliği anlatan, incelediğimiz manzum "Surnameler"den "Nabi Surnamesi" güreşlerden bahsetmez. Bu tür düğün ve şenliklerde güreşlerin yapıldığını bildiğimiz ve bazı mensur "Surnameler" de bahsedildiği halde incelediğimiz manzum "Surnameler" de nedense güreşlerin anlatımı ve özellikleri yer almamaktadır. Yalnız 1582 Şenliği'ni anlatan Surname-i Hümayunda güreşçilerden şöyle bahsedilir; "Güreşsiz bir düğün şenliği düşünülebilir miydi hiç? Elbette ki bu güreş boyunca da müsabakaları birçok kez tekrarlandı. Pehlivanlar meydana gelince soyunuyor; elbiselerini bir yığın halinde kenara bıraktıktan sonra ikişer ikişer güreş tutuşuyorlardı. Vücutlarının üst kısmı çıplak oluyordu. Altlarına ise deriden büyük bir pantolon giyiyor, bütün vücutlarını yağlıyorlardı. Hepsi güçlü kuvvetli gençlerdi. "Düğün boyunca sık sık yapılan güreşler Surname'de çift sayfada ve sadece bir kere gösterilmektedir. Surname metninde de, herhalde her düğün ve şenlikte düzenlenen bir eğlence olduğundan güreşlere ait fazla bilgiye rastlanmaz. Yazar, gençlerinin kuvvetini övmek, güreşirken birbirlerini nasıl tuttuklarını ve güç durumlarda ne kadar çok terlediklerini anlatmak gibi genel tariflerle yetinmiştir. Minyatürdeki güreşçilerin kispet ve pazubentleri, bu geleneksel Türk sporunda görüntülerin o zamandan bu zamana hemen hemen hiç değişmediğini ortaya koymaktadır. Bu arada güreşçilerin her biri güreşin farklı hareketlerini sergilemektedir. Bu hareketlerin daha iyi görülebilmesi, bacakların birbirine karışmaması için her güreşen çiftin biri kahverengi, diğeri gri kispetli olarak gösterilmiştir. Bu iki güreşçiyi izleyen yine kispetli iki iri adam büyük ihtimalle hakemlik yapmaktadır. Belki de daha sonra güreşenlerle yer değiştireceklerdir. Ve bu minyatürlerde görüyoruz ki minyatür sanatında erkekler, esir figürleri dışında hiçbir zaman başı açık olarak gösterilmezken, burada güreşçilerin alışılmamış şekilde çıplak, traş edilmiş başlarıyla karşılaşıyoruz.

Güzel konu teşekkürler...