g)Bazı cümlelerde anlam karışıklığını önlemek için kullanılır: Oku; adam ol baban gibi, eşek olma. Siz de kazançlı çıkmak istiyorsanız benim gibi, hanımları alışverişe gönderin. ğ)Bir addan önce gelen zamirlerden sonra kullanılır: O, şiiri niçin ezberlememiş? O, güzel günlerine yeniden dönebilse. Bu, kadını bir daha görmemiş. Şu, bahçeye dikilecekmiş. h)Arasözlerin başında ve sonunda kullanılır. Bu büyük komutanı, Atatürk'ü, saygıyla anıyoruz. Bu yöre, Sibirya ve çevresi, alabildiğine soğuktur. Örnek olsun diye, örnek istemez ya, söylüyorum. Bir kuş, bir çiçek, bir böcek, ne bileyim ben, her şey onun ilgisini çekiyordu. Ben de Ankara'da, o güzelim başkentte, beş yıl kaldım. I)Yazıda tırnak içine alınmamış aktarma cümlelerin sonunda tırnak işareti yerine kullanılır: Minareyi çalan kılıfını hazırlar, diyordu. Artık sevmeyeceğim, dedi. i)Cümle başında kullanılan "evet, hayır, yok, yoo, peki, tamam, hayhay, olur, haydi, elbette..." gibi sözcüklerden sonra kullanılır: Hayır, bu işi sevmedim. Evet, yarın sınavsınız. Yoo, işte bunu yapamam, dedi. 3. NOKTALI VİRGÜL Birbirine bağlı olmakla birlikte her biri kendi içinde bağımsız cümlelerin arasında kullanılır. Bu tip cümleler birbirini açıklayan, güçlendiren, biri diğerine örnek olan cümlelerdir. Bu kullanım özellikle atasözlerinde görülür. Yer üst üste iki kez sarsıldı; halk korkuyla sokaklara fırladı. Kısa bir konuşma yaptı; dinleyiciler onu uzun uzun alkışladı. Horoz ölür; gözü çöplükte kalır. Yalancının evi yanmış;kimse inanmamış b)Virgülle ayrılmış sözleri ya da söz gruplarını farklı sözlerden ya da söz gruplarından ayırmak için konur. Sayısal derslerden matematiği, fiziği; sözel derslerden Türkçeyi, coğrafyayı çok seviyorum. Ahmet Haşim, Cenap Şehabettin sembolist; Tevfik Fikret, Yahya Kemal parnasyen şairlerdendir. Erkek çocuklara Ali, Murat, Serhat; kız çocuklarına ise Yeşim, Senem, Serpil adları verilir. c)Ögeleri arasına virgül konmuş sıralı cümleleri ayırmada kullanılır: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum. At ölür, meydan kalır;yiğit ölür, şan kalır. Kel ölür, sırma saçlı olur ; kör ölür, badem gözlü olur. d)Önceki cümleye "fakat, oysa, lakin, ancak, çünkü..." gibi bağlaçlarla bağlanan cümlelerde bağlaçlardan önce kullanılır: Bu romanı inceledim ;fakat pek beğendiğimi söyleyemem. Köye sen git;ancak orada çok fazla kalma. Kazanacağım ;çünkü çok çalışıyorum. NOT: Noktalı virgül, yukarıda sayılan bağlaçlardan önce kullanıldığı gibi bunların yerine de kullanılabilir. Bugün erken yatmalıyım;yarın sınav var. İşinle ne kadar küçük olursa olsun ilgilen; hayattaki tek dayanağın odur. Sıkı giyinin ;dışarısı çok soğuk. e)Öğeler arasında anlam karışıklığını önlemek için kullanılır: Murat;Hasan, Ali ve Osman'dan daha çalışkanmış. Elma;armut, muz ve üzümden yararlıdır. f)Özneden sonra virgüllerle ayrılan eş görevli sözcükler varsa, özne noktalı virgülle ayrılır. 1. yeni grubunun en ünlü temsilcilerinden olan Orhan Veli ; dili çok iyi kullanan, okuyucuyu değişik bir romantizme sürükleyen, güçlü bir şairdir. Not: Noktalı virgülden ve virgülden sonra gelen sözcükler – özel isim değil iseler- küçük harfle başlar. Diğer noktalama işaretlerinden sonra gelen sözcükler büyük harfle başlar. 4. İKİ NOKTA) : a)Bir cümle veya sözcükten sonra yapılacak açıklamalardan önce kullanılır. Şimdi herkes ona şöyle sesleniyordu:Atmaca Kamil. Bence bu cinayetin iki nedeni olabilir:Birincisi namus meselesi, ikincisi çıkar kavgasıdır. Demokrasinin tek dayanağı vardır: O da özgürlüktür. b)Alıntı cümlelerden önce kullanılır. Bu sanatçının romanla ilgili şu sözünü anmadan geçemeyeceğim:"Roman yol boyunca gezdirilen bir aynadır." Hacı Bektaş-ı Veli:"Eline, beline, diline sahip ol." demiş. b)Öykü ve romanlarda konuşma çizgisinden önce kullanılır: Süleyman Çavuş: Bırak açma o bahsi, dedi. Kooperatif katibi kaşlarını çattı: Yoo, böyle deme Süleyman Çavuş. Not:İki noktadan sonra yapılacak açıklama bir cümle niteliğinde değilse küçük harfle başlar. En çok sevdiğim meyvelerden bazıları şunlardır:muz, elma, portakal... 5. KESME İŞARETİ : a)Özel adlardan sonra gelen çekim eklerini ayırmada kullanılır: Yakup Kadri'nin Yaban'ı Kurtuluş Savaşı dönemini anlatır. b)Kısaltmalardan sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır KKTC'yi her alanda destekliyoruz. Yarın ABD'ye gidecek. NOT:Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu;büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır. kg'dan PTT'ye NOT:Sonunda nokta bulunan kısaltmalar, kesme işaretiyle ayrılmaz. vb. leri mad. si Alm. dan İng. yi c)Her türlü rakamdan sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. 36'nın ortak bölenleri nelerdir? Sen 9'uncu sınıfta mı okuyorsun? UYARI: Özel isimler yapım eki aldıklarında kesme işaretiyle ayrılmaz. Yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri de ayrılmaz. Ankaralıdan Konyalım Amerikalılar İslamcı Aligil NOT:-ler eki –gil yapım ekinin yerini tutarsa kesme işaretiyle ayrılmaz. Dün Alilere gittim. Sınıftaki Ali'ler ayağa kalksın. NOT:Özel adlar yerine kullanılan 'o' zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Ben onun ne kadar kibirli biri olduğunu bilmez miyim? d)Bazı sözcüklerde anlam karışıklığını önlemek için kullanılır: Osmanlılarda kadı'nın önemli bir yeri vardır. Pencereden kar'ı seyrediyorum. e)Seslerin konuşma sırasında ya da şiirde vezin gereği düştüğünü göstermek için kullanılır: N'apalım N'eylersin N'etsin Vardı m'ola sevdiğim yurduna 6. SORU İŞARETİ : a)Soru bildiren cümle veya sözcüklerin sonunda kullanılır, cümle sözde soru cümlesi de olsa yani karşıdan bir cevap beklenmese de cümlenin sonuna soru işareti konur. Türk edebiyatının ilk yazılı belgesi nedir? Bu havada dışarı mı çıkılır? Böyle bir adama nasıl güvenirsin? Seni hiç sevmez olur muyum? Bu kitapları ona mı vereceğim? b)Kuşku duyulan bilgilerin yanına ya da bilinmeyen bilgiler yerine parantez içinde konulur. Kayıkçı Kul Mustafa (?-1658?) halk edebiyatımızın destan şairlerinden biridir. Karacaoğlan'ın Güneydoğu Anadolu'da yaşadığını söylüyor. UYARI: İçinde soru sözcüğü olsa bile, bir cümle soru anlamı taşımıyorsa sonuna soru işareti konulmaz. Neden gittiğini bilmiyoruz. Bana nasıl çalışacağımı söylemedin. 7. ÜNLEM : a)Şaşma, korku, kızma, heyecan, sevinme... gibi duyguları dile getiren cümlelerin sonunda kullanılır: Dur, bir yanlışlık yapmayalım! Git başımdan seni görmek istemiyorum! Eh, hayırlısı neyse o olsun! Lanet olsun böylesi işe! Böyle maç olmaz olsun! Yaşasın, sınavı kazanmışım! b)Küçümseme, yerme, alay etme amacıyla parantez içinde kullanılır: Akla durgunluk verecek reklam kampanyalarıyla büyük sanatçılar yaratılıyor. Bu kasabada onun ne kadar akıllı olduğunu bilmeyen mi var? 8. ÜÇ NOKTA : a)Herhangi bir nedenle bitmemiş ya da okuyucunun anlayışına bırakmak için bitirilmemiş cümlelerin sonuna konur. Şu bahar yağmurları bir gelse... Birdenbire karşımıza çıkıveren yeşillik denizi... Karşı sahilde mor, fark olunmaz sisler altındaki dağlar, korular, beyaz yalılar... Bunları seyretmek bana huzur veriyor. b)Birtakım örnekler sayıldıktan sonra "vb" anlamında kullanılır: Binanın tepesinden neler görünmüyordu ki:caddeler, sokaklar, evler, insanlar... Bu köyün insanları konukseverdir, alçakgönüllüdür, iyidir... c)Söz arasında söylenmek istenmeyen sözler yerine kullanılır: Şu... adamı gözüm görmese iyi olacak. Kılavuzu karga olanın burnu b... tan çıkmaz. 9. TIRNAK İŞARETİ : a)Aktarma söz ya da cümleler tırnak içinde gösterilebilir. Sanatçının şu sözünü unutmamak gerekir:"Gerçek uygarlık insanın yüreğinde değilse hiçbir yerde yoktur." b)Önemi belirtilmek istenen sözcükler, terimler tırnak içinde gösterilir. "Bayrak" bir ulusun bağımsızlığını simgeler. Günümüzün en önemli sorunlarından biri de "çevre kirliliği"dir. c)Yazıda geçen eser adları tırnak içine alınabilir: "Çalıkuşu" Anadolu gerçeğinin tüm çıplaklığıyla anlatıldığı bir romandır. NOT:Tırnak içindeki söze ek gelirse tırnaktan sonra gelir, kesme işareti kullanılmaz. Reşat Nuri Güntekin'in "Acımak"ını okumanızı tavsiye ediyorum. NOT:Tırnak içindeki cümlenin içinde bir tırnak daha kullanmak gerekirse ikinci tırnak tekli olur. "Ahmet Mithat Efendi halkı eğitmek istediğinden:'Sanat toplum içindir.'der." 10. PARANTEZ : a)Cümle içindeki açıklamalar parantez içinde gösterilebilir: Adana ve yöresi ülkemizin pamuk ambarıdır. Böyle sözcüklere her dilde rastlanır. b)Bir sözcüğün eş anlamlısı parantez içinde verilebilir: Türk Dil Kurumu yerbilim ile ilgili terimleri bir kitapta toplamış. Tezat edebiyatta en çok kullanılan sanatlardan biridir. c)Bir kişiden söz edilirken doğum ve ölüm tarihleri parantez içine alınır: Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889-1974) teknik yönden kusursuz romanlar yazdı. d)Yabancı sözcüklerin okunuşu parantez içinde gösterilir: Bacon denemeleriyle ün kazanmıştır. e)Tiyatro metinlerinde hareketleri anlatan bölümler parantez içinde gösterilir: Adam :Sen ne diyorsun beyefendi? NOTarantez içine alınan bölüm içinde tekrar parantez açılması gerekirse ilk önce köşeli parantez açılır ve sonra köşeli parantez kapatılır. Aradaki parantez normal olur. Tasavvuf edebiyatının bu çok önemli sanatçısı yaşadığı dönemde evrenselliği yakalamıştır. 11. KISA ÇİZGİ : a)Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihleri arasına konur. Bu savaş 1859-1870 yılları arasında olmuştur. b)Birbiriyle ilgili ülke, şehir ya da kavramlar arasına konur. Adana-Ceyhan arası kaç kilometre? Türkiye-İran ilişkileri gelişiyor. c)Cümle içindeki arasözlerin ve aracümlelerin başında ve sonunda virgül, parantez kullanılabileceği gibi kısa çizgi de kullanılabilir. Şiir ve romanla ilgili düşüncelerimi –sen de bilirsin ki- ona uzun uzun anlatmıştım. d)Cümle sonunda satıra sığmayan sözcüklerin bölünmesinde kullanılır. ... söyledik- lerimi unutma. e)Dilbilgisinde eklerden önce ve mastar halindeki fiillerden sonra kullanılır. "Kulaklık" sözcüğündeki –lık yapım eki bir alet ismi yapmıştır. Işık sözcüğü, ışı- fiilinden türemiştir. f)Osmanlıca tamlamalarda kullanılır. Aslında Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati dönemi, edebiyatımızda yeni bir soluktur. 12. UZUN ÇİZGİ : Konuşma metinlerinde konuşmaların başında kullanılır. Bu kitabı okudun mu? Hayır okumadım. Okumanı tavsiye ederim, çok güzel. alpi_09 En istikrarlı üye 24 Nisan 2010