Başbuğ İçisiye Yabgu İçisiye Yabgu Zamanı (M. Ö. 126-114) Kün-çin in uzun yabguluk dönemi Hunların bozulmaya başladığı yıllar sayılsa da, askeri yönden hayli başarılı geçmişti. O öldüğünde kardeşi İçisiye doğu prensi idi. Tahta namzet savdan Kün-çin in oğlu Yu-pi, haliyle devletin başına geçmek istedi. İki taraf arasında kısa süren bir savaş başladı. İç karışıklık Yu-pi nin aldığı ağır mağlubiyetle sonuçlandı. Amcasının elinden canını kurtarabilen yeğen Yu-pi Çin e sığındı ve orada iltifatlara gark edildi, fakat kısa zaman sonra bu prens Çin de öldü. İçesiye duruma hakim olunca, Çin le savaşa kaldığı yerden devam etti. Hunlarda enerji kaybı hiç olmamış gibiydi. İlk senede, Çin in kuzey-doğu kasabaları , Yin-shan ın ormanlık bölgelerini kendilerine üs olarak seçen Hunlar tarafından yerle bir edildi. 125 senesinde Ordos ta geniş çaplı yağma hareketi yapılıp, bir çok esir alındı. İmparator ülke sınırlarında cereyan eden Hun yıkıcı faaliyetlerinden oldukça rahatsızdı. Şimşek gibi, göz açıp kapayıncaya kadar vurup kaçan Hunlara yetişemiyorlardı. Ordu teşkilatında değişikliğe ihtiyaç duyan Çin, hafif süvari birlikleri oluşturmaya başladı. Yanlarına sadece ihtiyaçları kadar yiyecek içecek alacak olan süvariler daha seri hareket edebileceği için, Hunlara belki yetişebilirdi. Çin, yeni stil orduya hazırlayınca, bunun başına 129′da on biner kişilik dört ordudan birinin komutam olan Wei-Ch ing i getirdiler. O seneki saldırılarında en başardı olan Wei-Ch ing idi; aynısını, hatta daha fazlasını yapacağı umulmaktaydı. Asker sayısıyla ilgili rakamların hiçbir zaman tam doğruyu yansıtmadığı, Çinlilerin bu hesapta çok mübalağacı olduğu söylenir. Wei-Ch ing in ordusu 100 bin kişilikti deniyor; bu böyle değilse bile çok kalabalık olduğundan şüphe etmemek lazım. Durumları, ağırdan almayı kaldıramayacak kadar vahimdi. Zoraki bir süratle, Ordos tan yürüyüp, batıdaki göçebe Hunlara saldırdılar. Hiçbir şeyden haberi olmayan insanlar olağan şekilde vakit geçiliyorlardı. Baskın başarılıdır, Hunlar perişan edildiler. Canını kurtarabilen batı prensi diğerlerini kurtaramadı. Birçok düşük rütbeli prensle beraber 15 bin kişi esir düştü. Aynı sene içinde Hunların cevabı olacaktır, ama yapılan kar zararı karşılamaktan çok uzak kalacak. Alınan bin kadar esir, ancak zirai işlerde çalıştırılarak geçinmelerine katkıda bulunacaktı. Çin müdafaada kalır, Hun devamlı saldırırdı. Şimdi hareketler farklılaştı, roller değişti gibi. 123 senesinde aynı komutan, doğudaki göçebelere iki ayrı saldırı düzenledi. Bunlarda Çinliler umduğunu bulamadılar, üstelik çok kayıp verdiler. En mühimi ise Çin birliklerinden biri teslim olmak zorunda kaldı.

Başbuğ Işbara Bilge Köl İç Çor Işbara Bilge Köl İç Çor hakkında kaynaklardan derlenen bilgiler maalesef oldukça kıttır. Fakat ortada bir gerçek vardır ki, o da Türk milletinin geçmişinde oldukça mühim bir yere sahiptir. Türkçe belgelerde anılan Bilge Köl İç Çor, muhtemelen Tunyukuk ile aynı yaşlarda veya ondan biraz daha büyük olmalıdır. Bu ad onun bir unvanıdır, hakikatteki ismi tarihteki pek çok Türk kahramanı gibi bilinmiyor. Köl İç Çor luk makamı Türklerde eski bir kurum olan atabeylik müessesesiyle birleştirilmektedir ki, bunlar hükümdar çocukları olan şadların akıl hocaları durumundadır. Bazen bulundukları konum itibarıyla şadlardan daha önemlidirler. Çünkü kaynaklardan çıkan netice, onların Tarduş bölgesinin siyasi ve askeri sorumluları olduğunu gösteriyor. Bununla beraber Işbara Bilge Köl İç Çor adına biz, 8. yüzyıla ait metinlerde tesadüf ediyoruz ki, meşhur Orkun Yazıtlarında, Tarduş beylerinin bağlı olduğu kişi Köl İç Çor olarak geçer. Ancak üzerlerinde yabgu ve şadların olduğu unutulmamalıdır. Burada şu noktaya da değinmek gerekir ki, tarihi vesikalarda birkaç tane Köl İç Çor unvanlı kişiye rastlamaktayız. Bizim üzerinde durduğumuz kişi ise, adına Orta Moğolistan da bir kitabe dikilen ve İhe-Hüşotu Yazıtı diye de çalışmalara intikal eden kitabede ismi anılan şahıstır. Bu anıtın 722 tarihlerinde meydana getirildiği sanılıyor ki, dolayısıyla ünlü Tunyukuk tan kısa bir süre önce ölmüş olmalıdır. Bilge Köl İç Çor, Kök Türk Kağanlığının yeniden toparlanışında da yer alan kişilerden birisidir. Özellikle ünlü Kapgan Kağan ın çok sayıda seferine iştirak etmiş olup, onun bir cihan devleti oluşturmasında mühim bir rol oynamıştır. Bu sebepten Çinlilerin Tunyukuk gibi çekindikleri bir başka Türk aksakalı da Işbara Bilge Köl İç Çor dur. O, muhtemelen kağanlığın 713 yılında batıya doğru başlattığı Beş Balık akınlarına Tarduş bölgesi yöneticisi olarak katıldı. Kanaatimizce Beş Balık seferlerinin anlatıldığı Hoytu-Tamır Yazıtlarından ve Bilge Kagan ile Köl İç Çor un kendi adlarına hazırlanan kitabelerinden Beş Balık için beş-altı kere savaşıldığı anlaşılıyor. Bu savaşların bizim tarihimiz açısından en önemli sonuçlarından bir tanesi; Kapgan Kagan ın çocuklarında Tonga Tigin in bu sırada öldürülmesidir. Onun ortadan kalkması devlet için büyük bir kayıp idi. Yine bilindiği üzere amcaları Kapgan ölüp, oğullarıyla aralarındaki mücadeleyi Bilge ve Köl Tigin kardeşler kazanıp, Bilge tahta çıktığında (716), diğer Türk ileri gelenleri ona saygıdan geri durmadı. O zamanki Tarduş beyleri Köl İç Çor, sonra şad-apalar , Tölös beyleri Apa Tarkan, arkasından yine şad-apalar, Taman Tarkan, Tunyukuk Boyla Baga Tarkan, Sebig Köl İrkin gibi devlet bakanları ona bağlılıklarını bildirdiler. Şayan-ı dikkat bu hadiseye Çin yıllıklarında da değinilmektedir. Tabi ki bunların içinde en önemlisi, baba yadigarı ve Bilge nin kayınpederi Tunyukuk un desteğinin alınmasıydı. Çünkü o halkın en kalabalık ve güçlü boylarından Arslanların önderiydi. Işbara Bilge nin Tarduşlar üzerine Köl İç Çor olması muhtemelen Bilge nin kağanlığı elde etmesinden sonradır. Bilindiği gibi, Bilge amcası tarafından 697 de Tarduş Şad olarak atanmıştı ve biz onun yanında Köl İç Çor un da olduğunu düşünüyoruz. Herhalde o Köl İç Çor luğu sırasında veya daha evvel Bilge nin çabış lığını da yapıyordu. Çavuşluk da eski Türk askeri sisteminde yüksek bir mevki olup, belki de sü-başılık tan sonraki bir rütbedir. Nasıl Tunyukuk, İl-teriş in çabışlığını yaptıysa, Işbara Bilge Köl İç Çor da Bilge Kagan ın çabışı olmuştur ki, yazıtında bu dile getirilmektedir. Dolayısıyla döneme ait pek çok şeyi Köl İç Çor un kendi kitabesinden öğrenmekteyiz. Bu Köl İç Çor un büyük bir ihtimalle Tunyukuk un da akrabası olması gerekir. Köl İç Çor Kitabesinde geçen Apa Tarkan çıkan Tunyukuk atıg bermiş cümlesinden belki bu sonuç çıkarılabilir. Bununla birlikte Bilge kaganlığa getirildikten sonra Işbara Bilge Köl İç Çor 717 senesinde Tarduş bölgesinin tek yetkilisi oldu ve göreve başlayınca Tarduş boylarını yeniden bir düzenlemeye tabi tuttu. Köl İç Çor un adının İslam kaynaklarında Kül-sul, Tibetçe metinlerde de Ku-chu-ur biçiminde geçtiği sanılmakla beraber, bu büyük Türk kahramanı devletin her tarafındaki savaşlara ölümüne değin girmiş gözüküyor. Bunlardan birisi Kadırkan Yış a kadar sürülen Tatabıların, 717 yılında bozguna uğratılmasıdır. Burada, Kıtanların da onlarla işbirliği söz konusudur. Yine dönemin önemli belgelerinden Köl İç Çor un kendi yazıtında; Kıtan ile Tatabılara karşı ordu gönderildiği ve beş savaşın yapıldığı kayıtlıdır. Görüleceği üzere iktidar değişikliğinden yararlanmak isteyen Türk ve yabancı pek çok halk kendi idarelerini kurmaya çalışıyorlardı. Bu onlar için bir fırsattı ve bunu değerlendirmek istemişlerdi. Ancak bu hayalleri o zamanlar için boşa çıktı. Büyük bir ihtimalle 717 yılının sonlarında veya 718 in başlarında, Tudun Yamtar ın komutası altındaki Kök Türk ordusu Karlukların üzerine yürüdü ve Karluk il-teberi de mağlup edildi. Bu Karluk savaşı Tez Nehri kıyısında oldu. Burada meşhur Köl İç Çor çok mühim işler yaptı. Herhalde Tudun Yamtar ın başkanlığındaki vuruşmadan sonra, bir defa da Bilge Köl İç Çor un önderliğinde Karluklarla savaşılmıştır. Bu esnada Karluk askerlerinin büyük bir kısmı mızraklandı. Karluk suvarileri kendilerini toparlamayı başardılarsa da, Kök Türk ordusu onların bir hücumuna fırsat vermemiştir. Karluk yurdu tekrar Kök Türk kaganlığının eline geçti. Karluk il-teberinin çocukları ve karısı da esir alındı. Mümkündür ki, Işbara Bilge Köl İç Çor bu harpler sırasında ölmüştür. Onun cenaze merasimine Kapgan Kaganın küçük erkek kardeşi İl Çor Tigin başta olmak üzere birçok Kök Türk ileri geleni katılmış, heykeli ve kitabesi diktirilerek, büyük bir devlet töreniyle son yolculuğuna uğurlanmıştır. Netice olarak bir hususa daha değinmek istiyoruz. Çinliler tarafından Kök Türkler arasında büyük bir şöhrete sahip olan Işbara Bilge Köl İç Çor un ölümü Tunyukuk ile karıştırılmıştır. Dolayısıyla araştırmacıların gözünden Köl İç Çor un varlığı ve nüfuzu devamlı kaçmıştır.

Başbuğ İstemi Yabgu Tarihte kurulan güçlü devletlerin çok üstün gayretli liderlerin sayesinde ve büyük bedellerin karşılığında ortaya çıktığını herkes bilir. Yüce Türk milleti, geçmişte bugünkü devletimizin temellerini atarken, gösterdiği cesaret ve harcamış olduğu kan ile bunu ispatlamıştır. Bir vakitler Türk milletini harekete geçiren önder kişileri ve bunların rolünü hiçbir zaman inkar edemeyiz. Türk tarihinde zaman zaman bazı ailelerin, ara-sıra birkaç arkadaşın, bazen da kardeşlerin halkı en zor anlarında sırtlayarak, yükselttiklerini, düzlüğe çıkarttıklarını ve yeryüzünde layık oldukları itibarı kazandırdıklarını görürüz. İşte tarihimizde buna bir örnek olarak, yani iki kardeşin ülkeleri için yaptıkları fedakarlık açısından, Bumın ve İstemi Kaganları gösterebiliriz. Daha sonra onların torunları sayılan İl-teriş, Kapgan ve İl Çor Tigin kardeşler de böyledir. Çünkü bunlar da dağılmaya yüz tutmuş bir millet ile devleti yeniden atalarının töresince yükselttiler. Kök Türklerin Börülüler ailesinin beyleri olan Bumın ve İstemi 552 yılı içerisinde, bir sürü meşakkatin ardından Asya da Çin den sonra önemli bir kuvvet durumunda bulunan Juan-juan devletini yerle-bir edip, tarihi Türk yurdu Ötüken e sahip olmuşlar ve Orkun Irmağı kıyısında bağımsızlıklarını haykırarak; doğuda Kadırkan Yış tan, v batıda Temir Kapı ya kadarki coğrafyada yaşayan Türk ve yabancı bütün kabilelerin başı olduklarını dört-bir tarafa bildirmişlerdi. İşte bu oluşumdan sonra İstemi nin ağabeyi olan Bumın devletin merkezinde kagan olarak yer almış , kardeşi İstemi de batıdaki Türk boylarının, yani kalabalık On Ok Türklerinin idaresini üstlenmişti. Bumın, kagan unvanını taşırken, İstemi de yabgu diye anılıyordu. Yani veliaht oydu. Bumın a herhangi bir şey olduğunda ülkenin başına o geçecekti. Türklerin bayrağını yeniden yükselten bu iki kardeşin yönetimi altına, zaten yıllardır bir başı-bozukluktan dolayı bunalan Türklerin aşağı-yukarı hepsi girmişlerdi. Bu birliğe belki sadece il durumunda bulunan Ak Hunlar dahil olmamışlardı, ama onların da uyumsuzluğuna bir süre sonra nihayet verilecekti. Başta Çin olmak üzere çevredeki büyük devletlerle de diplomatik ilişkiler kurulduktan itibaren, 552 senesinde İl Kagan fazla idarecilik yapamadan öldü. Kök Türk tarihinin meselelerinden birisi de, Bumın ın ölümünden sonra devletin başına geçen kişinin kimliği hususundadır. Kanaatimize göre, Orkun Yazıtları bugüne kadar dikkatlice incelenmediğinden, Bumın ın ardından kaganlık vazifesini devir alan şahıs olarak doğrudan onun büyük oğlu gösterilmektedir. Halbuki kitabelere baktığımızda bunun böyle olmadığı anlaşılır. Kök Türk Yazıtlarında Bumın ın ölüm haberi ve onun cenaze merasimini anlatan cümlelerin peşinden gelen; anta kisre inisi kagan bolmış (Bakınız, Köl Tigin Yazıtı, Doğu, 5; Bilge Kagan Yazıtı, Doğu, 5), yani ondan sonra küçük kardeşi kagan olmuş diye verilen açıklama, Bumın ın yerine İstemi nin kaganlık makamına çıktığına işaret etmektedir. Zaten yazıtların başında, Türk Yaradılış Destanı anlatılırken İstemi den de kagan diye söz edilmesi bu iddiayı kuvvetlendirmektedir. Fakat İstemi nin kaganlığı Çin yıllıklarında geçmese de, bizim için önemli olan Kök Türk Kitableridir. Bunun da sebebi onun bu görevde çok uzun süre kalmayışıdır. Belki de çok kısa bir müddet tahta oturduğundan Çinliler bunu hesaba katmadılar. O, büyük bir fazilet örneği sergileyerek ağabeyinin cenazesine, Kök Türk Yazıtlarında da anlatılan Altun Yış daki karargahından gelmiş, muhtemelen de kendisine duyulan saygıdan dolayı yeğenleri bir süre, en azından babalarının üzüntüleri geçene kadar onun vazifede bulunmasını istemişlerdir. Bu sırada Kök Türk Kaganlığı yeni kurulmuş bir siyasi teşekküldür. Baştaki kaganın ölmesi, Bumın ın çocuklarının devlet idaresindeki tecrübesizliği, daha henüz tesis edilmiş bu birliğin dağılmasına yol açabilirdi. Ama İstemi, herhalde aksakalların da onayıyla kısa bir zaman için de olsa, devletin yönetimini üstlendi ve daha sonra ortalık yatışınca, batıdaki On Ok boylarını idare etmek üzere merkezine döndü. İli Nehri ve Talas Irmağı bölgeleriyle, Sır Derya nın kuzey-doğu taraflarını tamamıyla ele geçiren İstemi, dileseydi kağanlık tahtından ayrılmazdı, ancak o da biliyordu ki böyle bir durum yeğenleriyle arasının açılmasına, Türk halkının yıllar sonra bulduğu huzuru kaybetmesine sebep olabilirdi. İşte bu bakımdan İstemi Yabgu büyük bir devlet adamı kişiliği ortaya koymuştur. İstemi nin Kök Türkçe belgelerin ışığında öğrendiğimiz bu kısa süreli kağanlığının ardından, devletin başına Bumın ın büyük oğlu Kara Kagan ın geçtiğini biliyoruz. Kara Kagan da fazla yaşamadı ve yerine 553 yılında, yine Türk tarihinde büyük bir iz bırakmış olan kardeşi Mo-kan tahta çıktı. O, babası ve ağabeyi zamanında başlatılan işleri devam ettirdi ve Kök Türk Kağanlığının faaliyetlerini batıya yöneltti. Ancak, batı olaylarında Mo-kan dan daha çok amcası İstemi Yabgu nun rolü vardır. Bu sırada Türkistan da, yeni kurulan Kök Türk Kağanlığının rakibi durumunda olan Ak Hun Devleti bulunuyordu. Asya daki Türk-Hun Devletinin bir başka mirasçısı olan Ak Hunlar Börülüleri fazla ciddiyete almadılar ve bunun cezasını da az sonra çektiler. Ak Hunlarla savaş zaten kaçınılmazdı, ama buna bir gerekçe lazımdı. Onun sebebi de, Doğu-Batı ülkeleri arasında önemli bir yer işgal eden İpek Yolu güzergahını ele geçirmek oldu. Bu zamana kadar Asya nın ipek ticareti aşağı-yukarı Ak Hunların kontrolünde sayılırdı. Fakat Juan-juanların Kök Türkler tarafından ortadan kaldırılmasıyla mevcut dengeler bozuldu. Kök Türk Kağanlığının iktisadi refahı için bu yol her ne surette olursa olsun hakimiyet altına sokulmak zorundaydı. Onlar da biliyorlardı ki, bir devlet sadece savaş gelirleriyle ayakta duramazdı. Orkun Kitabelerinde açıkça Türk kağanının vazifelerinden birisi olarak, halkın karnını doyurmak, ekonomiyi düzeltmek gösterilir. Ak Hunlar her şeye rağmen dişli bir rakipti. Belki tarihi görevlerini tamamlamışlardı, ama öyle kolay kolay pes etmeye niyetleri yoktu. Buna bağlı olarak İstemi Yabgu nun Ak Hunlara karşı Sasanilerle bir andlaşma yaptığını ve hatta aradaki ilişkileri sıklaştırmak için kızını da Sasani şahı Anuşirvan a verdiğini görüyoruz. Daha, açıkgöz Sasaniler harekete geçmemişlerdi ki, Kök Türk orduları Maveraünnehir de Ak Hun topraklarını zapt etmeye başladılar. Ak Hun Devleti tamamen dağıtıldı, böylece onlar tarihe karışmış oldular. Fakat Ak Hunlara ait toprakların paylaşımı hususunda bu kez de Kök Türklerle, Sasaniler arasında bir anlaşmazlık meydana geldi. O kadar çok şey hak etmeyen Şah Anuşirvan, bu durumdan bir türlü memnun olmuyor, daha çok toprak talebinde bulunuyordu. Elbette ki, Ak Hunların yok olmasıyla yeni sınırlar ortaya çıktı. Hem Kök Türkler, hem de Sasaniler topraklarını genişletmişlerdi. Bu suretle Asya nın tüccar kavimlerinden biri olan Sogdlar, Kök Türklerin de tebası oldular, ancak onlar Sasaniler tarafından rahatsız ediliyorlardı. Sogdlar kendi ticaretlerini korkusuz ve rahatça yapmak istiyorlardı. Ne bir devlet kurma, ne de ortak olma gibi bir düşünceleri vardı. Sasaniler bu alış-verişe engel olunca, onlar da Kök Türk Kağanlığına vaziyeti şikayette bulundular. Esasında bu tüccarlar herkes için gerekliydi. Bu yüzden İstemi Yabgu, Maniakh adlı Sogdlu bir elçiyi İran a yolladı. Kök Türklerin bu sefiri, yanında bazı değerli hediyeleri de Sasani şahına götürmüştü. Anuşirvan ona kıymet vermediğini göstermek için elçinin getirdiği değerli kumaşları ve halıları gözleri önünde yaktırdı. Farslar için bu bir hataydı. Ama, İstemi çocukça davranmayarak, bu olaydan sonra da İran a elçiler gönderdi. Çünkü konuşarak bazı şeyleri halledeceğini düşündü. Anuşirvan ise, daha da ileri gitti; Türk elçilerden bazılarını zehirletti. Bundan kurtulanlar da durumu Kök Türk Devletinin ikinci adamına bildirdiler. Tabi ki, bütün bu olanlardan sonra İranlılarla savaş hali kaçınılmaz hale geldi. İstemi Yabgu, yeğeni Mo-kan dan da onay alıp, bu kez İran a karşı Bizans ile bir ittifak yapma teşebbüsünde bulundu. Çünkü İran a batıdan açılacak bir cephe, pek çok bakımdan onun işini kolaylaştıracaktı. Bu elçilik heyetinin başında da Sasanilere yollanan Türk ve Sogdlu memurlar yer aldı. Onlar beraberlerinde İstemi nin Kök Türk harfleriyle yazdığı bir mektubu Bizans imparatoruna takdim ettiler. Bu hadise, bazı araştırmacılar tarafından tarihte Orta Asya dan Bizans a giden ilk resmi heyet olarak da görülür. İpek yolu meselesi, Kök Türkler kadar Bizanslıları da ilgilendirdiği için, Türk elçilerine çok fazla yakınlık gösterildi. Çünkü Yeni Roma yahut da Bizans, hem Doğunun hem de Batının bir nevi başlangıç noktasındaydı. Dünyanın bir yanından öbür tarafına gidecek bütün malların geçiş noktasıydı. Pek çok değerli emtia doğudan, Çin den veya Hint ten gemilerle ya da kara yolu ile İran a ulaştıktan sonra, burada onlar Sasani kervanlarına aktarılıyor ve Bizans a kadar ulaşıyorlardı. İmparator bu arada elçilere Türkler hakkında bir sürü şey sordu. Türkler de başta kendilerinden kaçan Avarların sayısı olmak üzere bazı konularda Doğu Romalılardan bilgiler aldılar. Bizans imparatoru II. Justinos ve Türkler arasında varılan antlaşmada, Bizans a vukubulan herhangi bir hücumda Kök Türklerin onlara yardımda bulunacaklarına dair, ellerini göğe kaldırarak yemin ettiler . Yapılan ittifakı onaylamak için Bizanslılar da, karşılık olarak Klikyalı Zemarkhos başkanlığındaki bir heyetin Kök Türk ülkesine gitmesini uygun gördüler. Zemarkhos un önderliğindeki Bizans elçilik heyeti 568 yılında yola çıktı. Zemarkhos, İstemi Yabgu tarafından Ek Tag daki merkezinde çok hoş bir şekilde kabul edildi. Kendisine türlü yiyecekler ve milli Türk içkisi kımız ikram olundu. Sefir, Bizans imparatorunun iyi dileklerini ve dostluk düşüncelerini iletti. Türk yabgusu ile Bizans elçileri arasında Sasanilere karşı bir ittifak meydana getirildi. Yabgu ve elçi Talas a doğru yola çıktılar. O, buradan ayrılana kadar her gün değişik bir çadırda ağırlanmıştı. Çadırların içindeki eşyalar muhteşem şeylerdi. Bu sırada bir Sasani sefiri İstemi Yabgu yu Talas ta görmek istemiş, fakat o önemsenmeyerek baştan savılmıştı. Çünkü İstemi Yabgu Türk Kağanlığı tarafından vazifelendirilen elçilerin öldürülmesinden dolayı son derece kızgındı. Farslar, Türklerden yüz bulamayınca Çinlilerle anlaşma yapmayı denedilerse de, ondan da bir sonuç alamadılar. Yabgu, Bizans elçisini Sasanilere karşı yapılacak bir sefere de götürmeyi düşünmüşse de, onun yanına Türk elçilerini katarak, geriye yolladı. Türk tarihi ve kültürü için çok önemli olan, Bizans elçilik heyetinin hatıraları daha sonra yayınlanmıştır. Bu notlarda Türk sosyal hayatı çok renkli bir şekilde anlatılmaktadır. Özellikle İstemi Yabgu ve onun ikametgahına ait bilgiler oldukça kıymetlidir. Nihayet yukarıdaki siyasi faaliyetler neticesinde, 571 yılında Sasani-Bizans çatışması başladı. Bu savaşlar aşağı-yukarı yirmi yıl kadar sürdü. Böylece İran da, Kök Türk Kağanlığını nin cezasını çekmiş oldu. Her ne kadar batıdaki bu olayların gerçekleşmesinde İstemi Yabgu başrolü oynuyor gibi görünüyorsa da, onun Mo-kan dan habersiz hareket ettiğini düşünmemek gerekir. O, mutlaka esas kağan olan yeğenine yaptığı her şeyi haber veriyordu. Bu arada Bizans tan Kök Türklere elçi olarak gelen Zemarkhos, Tamga Tarkan adlı bir Türk elçisiyle birlikte, yanlarında Sogdlu Maniakh ın oğlu da olduğu halde Bizans a doğru yola çıktılar. Bu Türk elçilik heyeti oldukça kalabalıktı. Onlar Kafkasya da, Kuban civarlarına geldiklerinde İranlıların pusularıyla karşılaşmışlarsa da, Tölöslerin batı kolu olan Ogurların yardımıyla bu kötü durumdan kurtuldular. Buna karşılık Bizans ikinci bir elçilik heyetini 576 yılında, Valentinos un başkanlığında Kök Türk ülkesine gönderdi. Bu sırada Kök Türklerden kaçan Avarlar, Bizans imparatorluğu sınırlarında bulunuyorlar ve onlarla müzakereler yapıyorlardı. Bizans elçisi Valentinos 576 da, Aral Gölü bölgesinde Türk Şad tarafından karşılandı. Sefirler, Doğu Roma da taht değişikliğinin olduğunu ve eski dostluk ilişkilerinin sürdürülmek istendiğini söyledilerse de Türk Şad, Bizans ı Kök Türklerin düşmanı olan Avarları korumakla ve kılıçlanarak değil, atların ayakları altında karınca gibi ezilerek öldürülmeyi hak eden bu kavme barınacak yer vermekle suçluyordu. Bu sırada İstemi Yabgu da ölmüş bulunuyordu (576). Türk Şad onları babasının yerine geçen ağabeyinin yanına gönderdi ve büyük bir ihtimalle Valentinos da, onun cenaze merasimine katılmıştı. Bundan bir müddet sonra Türk orduları Kırım bölgesini zapt ettiler (580 ler), fakat az bir zaman sonunda buradan çekilmek zorunda kaldılar. Herhalde buna sebep, kağanlığın içerisinde ortaya çıkan taht mücadelesiydi. Yabgu unvanını taşıyan İstemi, kuruluştan hemen sonra devletin batı kısmına, yani On Okları yönetmek üzere gönderilmişti. Onun merkeze bağlı bir şekilde faaliyet göstermesi devletin güvenini artırıyordu. Devletin batı kanadının idaresinde, ölümünden sonra yerine oğlu Tardu (576-603) görev aldı. Ama hiçbir vakit babasının yerini dolduramadı. Bilge Kagan ın söylediği üzere, maalesef oğullar artık babalarına benzemiyorlardı. Böylece İstemi Yabgu nun ölümüyle, Türk Devletinin doğusu ile batısı arasında kurulmuş olan güven ve işbirliği derin bir yara aldı.

Başbuğ Emir Timur Timur, kendi adıyla anılan büyük Türk İmparatorluğu nun kurucusudur. 8 Nisan 1336′da, Türkistan ın Keş şehrinde dünyaya geldi. Semerkand ın güneyinde bulunan bu yerin bu günkü adı Yehr-i Şebz dir. Babası, Barlas oymağının beyi Turgay, annesi Tekine Hatun idi. Barlas boyu Orta Asya dan gelen bir Türk kavmidir. O devirde Barlas boyu Çağatay Hanlığı na bağlı idi. Timur un babası, 1360′da ölmüş, onun yerine geçen amcası Hacı Barlas da 1361′de öldürülmüştü. Timur, O sırada 25 yaşlarında idi. Cesur, zeki, bilgili bir Türk asilzadesi olan Timur, siyasi ve askeri dehasını gösterecek her fırsattan yararlanacak, kısa zamanda yükselecek ve cihangir olacaktı. Doğu Türk Hakanlığı nın tahtına çıkacak, imparatorluğun sınırlarını İtil den Hindistan daki Ganj Nehri ne, Tanrı Dağları ndan İzmir ve Şam a kadar uzatacaktı. İskender, Sezar ve Dara gibi ünlü cihangirlerin seviyesine çıkabilmek için, Timur, hepsi zaferle sonuçlanan 17 sefer düzenlemiş, 27 ülkenin hakanına baş eğdirmiş, onlara baş olmuştu. Böyle bir şahsiyeti çocukluğundan itibaren bazı özellikleriyle tanımak gerekir. Tarihçilerin Timur İçin Söyledikleri: At binen, kılıç kuşanan, attığı oku yüzük deliğinden geçiren bir çocuk; on iki yaşında savaşa katılan bir bahadır; savaşlardan, savaş talimlerinden arta kalan zamanını okumakla, büyük alimlerden ders almakla geçiren genç bir idealist; üç yüz kişilik bir kuvvetle on bin kişilik bir orduyu yenen eşsiz stratejist; bir savaşta ayağından yaralanan ve bu yüzden adının sonuna Fars dilinde topal anlamına gelen lenk sıfatı eklenen bir başbuğ ; dünya tarihine, özellikle Türk-İslam tarihini çok iyi bilen, dinin, ilim ve sanatın koruyucusu; Asya da Türkçe nin, Türk sanat ve kültürünün Fars kültürünün baskısı altında yok olup gitmesini önleyen, öne geçmesi, örnek olması çığırını açan hükümdar; aman dileyenin dostu, düşmanlarının acımasız baş belası, ama askerlerinin adeta taptığı hükümdar ve milletinin babası Bu kadar değil. Günahını sevabından, zulmünü adaletinden çok göstermek isteyenler de vardır. Kellelerden kuleler yaptığını, şehirleri yakıp yıktığını da hatırlatırlar. Yıldırım Bayezid le savaşmış ve kardeş orduları birbirine kırdırmış olmakla da suçlanır. Gerçekten Ankara Savaşı ndan sonra Osmanlı İmparatorluğu bir süre bocalamış ve bir fetret devri geçirmiştir. Fakat aynı tarihçiler, hatta bütün tarihçiler, Timur un son ana kadar savaşı başlatmamak için, Yıldırım ın ise başlatmak için gayret gösterdiğini yazarlar. Yıldırım Bayezid Timur un Elinde Esirken Timur u, Hıristiyan Batı, zalim ve yıkıcı olarak anar. Timur, daha hayatta iken bu suçlamalara cevap vermiştir. O, İlhanlı Devleti nin ve ona bağlı Çağatay Hanlığı nın kargaşalıklar, entrikalarla sarsıldığı bir dönemde, yenilmez bir güç olarak ortaya çıkmıştı. Türk, İran ve Arap tarihçileri, bu kargaşalığa Yahudi tüccarların ve Hıristiyan misyonerlerin birinci derecede sebep olduklarını belirtirler. Bu tüccarlar ve bazı misyonerler Avrupa krallarına casusluk yapıyorlardı ve bunlar bütün Türkistan a dolmuşlardı. Timur bunların faaliyetlerine son verdi. Hindistan dan Hıristiyan misyonerlerin kovulmasını, bu kıtada Müslümanlığın yayılmasını sağladı. Bunun için Hıristiyanlar ona düşman idi. Timur, işgal ettiği yerlerde, Yunan ve Roma eserlerinin kalıntılarını, putları yıkmıştı. Bu yüzden ona yıkıcı demişlerdir. Ama ona kendi devrinin İslam alimleri, Kutbeddin , Sahib Kıran-ı Azam Cennet Mekan adını da vermiş ve böylece onun, Dinin kutbu, en iler geleni; Kutlu, güçlü ve cennetlik bir hükümdar olduğunu da söylemişleridir. İsfahan dan yetmiş bin kişiyi kılıçtan geçirip kellelerini kule gibi yığması da insan kellesinden kule yapan hükümdar olarak anılmasına sebep olmuştur. Buna kendisinin verdiği cevap şudur: İsfahan a bıraktığım memurlarımı ve beş bin kişilik askerimi, isyan edip bir tekini bile sağ bırakmadan kılıçtan geçirdikleri, dinsizlik ettikleri için İran tarihçilerinin, Timur un daima aleyhinde olmalarının, böylece batıda olduğu gibi doğuda da kötülenmesinin bir sebebi de şudur: Timur, İran seferinde, Şehname nin yazarı ünlü şair Firdevsi nin mezarına giderek, Kalk, kalk da, her satırında kötülediğin mağlup Türk ü şimdi gör! demiştir. Timur un, İslamiyet e öncelik vermek ve din adamlarını kullanmak suretiyle Türk milliyetçiliğini gerilettiğini söyleyenler de olmuştur. Ama o, kendi devrine kadar Bilge Kağan dan başka hiçbir Türk hükümdarın göstermediği bir anlayışla, gurur kaynağını şu sözlerle belirtmiştir: Biz ki Melik-i Turan, Emir-i Türkistan ız, Biz ki Türk oğlu Türk üz; Biz ki milletlerin en kadimi ve en ulusu Türk ün başbuğuyuz! Ankara Savaşı ndan, Yıldırım Bayezid i yenerek Bursa yı yakmasından sonra, Osmanlı tarihçilerinin de Timur lehine yazmaları beklenemezdi. Ama, yüzyıllar sonra, her şeyi daha objektif değerlendirmek mümkündür. Yaşadığı devirden, cihangirliğinden, yaptıklarından söz etmeden de onun kimliğini belirttiğimiz zaman büyüklüğünü ifade etmiş oluruz Timur, Sultan II. Murad Han ın 1441 yılında yazdığı bir name ile kendisini Büyük Türk Hakanı olarak tanıdığını ve tabi olduğunu bildirdiği alim hükümdar Şahruh un babası; şair hükümdar Hüseyin Baykara nın ve bu gün Ay ın en geniş kraterlerinden birine adı verilen Ay atlasında Türk adını bulunduran ünlü astronom Uluğ Bey in dedesidir. Timur 25 yaşlarında iken Çağatay Hanlığı valilerinden Kazgan Han ın emrine girdi ve büyük bir birliğin kumandanı oldu. Kazgan Han onu kızı Olcay Türkan la evlendirdi. Kazgan Han ın düşmanları onu pusuya düşürüp öldürdüler. Timur, Kazgan Han ı öldürtenlere savaş açarak hepsini ortadan kaldırdı. Bu başarıları karşısında Çağatay Hanı onu kendi hizmetine aldı ve Tümen Beyi yaptı. Timur, bundan sonra nüfuzunu, gücünü hızla arttırdı. Hanlarla, beyler arasında sık sık meydana gelen çekişmelere karışıyor, durumu kendi lehine değerlendiriyordu. Devrin alimleri, Timur u, devletteki hızlı çöküntüyü durduracak lider olarak görmeye başlamışlardı. 1370 yılında Timur, Belh şehrinde, mutlak hakim ve tam bağımsız bir duruma geldi. Fakat Cengiz soyundan olmadığı ve Cengiz hanedanının büyük prestijinden de yararlanmak istediği için, Cengiz soyunun Çağatay sülalesinden Soyurgatmış Han ı tahta çıkardı onu, hayatı boyunca kukla bir hükümdar olarak yanında gezdirdi. Şeklen ona bağlı görünüyordu, ama mutlak hakim kendisiydi. Belh te toplanan Kurultay, Timur Kutbeddin ve Sahib Kıran unvanlarını verdi. Timur kısa bir süre sonra başkenti Belh ten Semerkant a nakletti. Bundan sonra dört yöne başarılı seferler düzenledi. Çok iyi planlanmış taktikler uyguluyor, yıldırım savaşları yapıyor ve her seferini zaferle sonuçlandırıyordu. 1371-1377 yılları arasında Harezm e üç sefer, Moğolistan a iki sefer düzenledi. 1378′de birinci Altın Ordu seferi ile ününü bütün dünyaya tanıttı. 1379′da Harezm e bir sefer daha yaptı. 1380′de Herat a girdi ve böylece Harezm ve Horasan tamamen fethedildi. 1389′a kadar yaptığı seferlerle Turfan, Karaşar bölgelerini zaptetti ve Uyguristan ı kendisine bağladı. 1390 ve 1391 yıllarında tekrar Altın Ordu seferine çıktı. Bu son seferi düzenlemesine Altın Ordu Hakanı Toktamış Han ın nankörlüğü sebep olmuştu. Çünkü önceki seferlerinde Timur, Toktamış Han ı desteklemiş onun düşmanlarını bertaraf etmişti. Toktamış Han bu destek sayesinde güçlenince bu defa Timur a başkaldırmıştı. Bu seferinde, Doğu Avrupa ya hakim olan Toktamış ı yıkmak için onun bütün ülkesini işgal etmek, tahrip etmek zorunda kalmıştı. Bu da, Rusya nın doğup gelişmesine sebep olacak ve Timur istemeden sebep olduğu bu gelişmeden dolayı daha sonra tarihçiler tarafından suçlanacaktı. Timur, 1401′e kadar yapılan dört seferle Irak ve Güney Anadolu, 1398-99 seferleriyle Hindistan Delhi Sultanlığı nı, 1401-1402′ Suriye yi fethetti. Nihayet 1402′de yapılan Ankara Savaşı nda Osmanlı İmparatorluğu nu da mağlup ederek itaat altına aldı. Kıymetli bahadırlar sayesinde pek çok yer fethettim ve 27 ülkenin hakanı oldum diyen Timur hakanı olduğu ülkeleri şöyle sıralıyor: Turan, İran, Rum , Mağrib, Suriye, Mısır, Irak-ı Arap, Irak-ı Acem, Mazenderan, Geylan, Şirvan, Azerbaycan, Fars, Horasan, Cidde, Büyük Tataristan, Harezm, Hotin, Kabilistan, Bahter, Zemin, Hindistan . Büyük cihangir, son seferini Çin e yapacaktı. 1404 yılı kışında her tarafın karla kaplı olduğu bir zamanda yola çıktı. Ömrünün sonuna yaklaştığını seziyor, en büyük cihadı geciktirmemek gerektiğine inanıyordu. Çin sınırındaki Otrar şehrine geldiği zaman durdu. Burada ordusuna büyük bir geçit töreni yaptırdı. Kuğu avı düzenledi. Fakat Timur hastalanmış, yatağa düşmüştü. Hekimbaşı Fazlullah, ona ölüm döşeğinde olduğunu apaçık bildirdi. Bunun üzerine Timur vasiyetini hazırladı. Sayar adamlarını, orduda bulunan torunlarını yanına çağırarak, ölüm döşeğinde bir konuşma yaptı. Timur Ölüm döşeğinde şunları söyledi: Oğullarım, Milletin refahını, saadetini sağlamak için sizlere bıraktığım vasiyeti ve tüzükleri iyi okuyun, asla unutmayı ve tatbik edin. Milletin dertlerine derman bulmak vazifenizdir. Zayıfları koruyun, yoksulları zenginlerin zulmüne bırakmayın. Adalet ve iyilik etmek düsturunuz, rehberiniz olsun. Benim gibi uzun saltanat sürmek isterseniz, kılıcınızı iyice düşünerek çekiniz, bir defa çektikten sonra da onu ustalıkla kullanınız. Aranıza nifak tohumları ekilmemesi için çok dikkatli olun. Bazı nedimleriniz ve düşmanlarınız nifak tohumları saçmaya, bundan faydalanmaya çalışacaklardır. Fakat vasiyetimde size idare şeklini, ana ilkelerini gösterdim. Bunlara sadık kalırsanız taç başınızdan düşmez. Ölüm döşeğimde söylenen babanızın bu sözlerini unutmayın. Benden sonra hakan Pir Muhammed Cihangir olacaktır. Ona, bana itaat eder gibi itaat edeceksiniz. Kumandanlarım, şimdi itaat yemini ediniz! Timur, 19 Mart 1405 günü vefat etti. Cenazesini mumyalayarak Semerkant a götürdüler. Sağlığında çok sevdiği torunu Muhammed Sultan için yaptırdığı türbeye, torununun yanına gömüldü. Timuroğulları Timur un oğulları ve torunları, sanat, kültür ve edebiyatta Türk rönesanını meydana getirdiler. Timur un 9 karısından sadece 4 oğlu ve 2 kızı olmuştu. Fakat öldüğü zaman oğullarından, yalnızca ikisi hayatta idi. Bunlardan Mihrişah, Irak-ı Arap ve Azerbaycan da, bu bölgelerin beyi olarak bulunuyordu. Öteki oğlu Şahruh ise, babası adına Horasan ı idare ediyordu. Timur, vasiyetnamesinde, veliaht olarak torunu Pir Muhammed Mırza yı seçmişti. Pir Muhammed, oğullarından Cihangir Mırza nın küçük oğlu idi. Fakat, Çin seferine giderken Otrar da öldüğü zaman Pir Muhammed, büyük babası adına Hindistan ve Afganistan ı idare ediyordu. Tahta geçmesi için oradan gelmesi ve ordunun başına geçmesi zaman alacaktı. Ayrıca, Ulu Hakan olmak için oradan ayrılmasını fırsat bilenler kargaşa yaratabilirlerdi. Öte yandan, hakanlık tahtının uzunca süre boş kalması, tarih boyunca olageldiği gibi, taht kavgasına sebep olabilirdi. Ordunun Çin seferine devam edip etmemesine de karar vermek gerekiyordu. Bu tehlikeleri, Timur un düşünmemiş olması imkansızdı. Ama, o vasiyetnamesini yazdıktan sonra, bu tehlikelere karşı tedbir alabilecek kadar yaşayabileceğini ümit etmişti. Durumu değerlendiren kumandanlar, Miranşah ın oğlu Sultan Halil Mırza yı Hakan ilan ettiler. Halil Mırza henüz 21 yaşındaydı ve dünyanın en büyük imparatorluğunu yönetecek tecrübeye sahip değildi. Amcası Şahruh da onun Hakan olmasını hoş karşılamamıştı. Duygulu bir şair olan, Türkçe ve Farsça şiirler yazan Halil Mırza, diğer kardeşlerinin Şahruh tan yana olması ve Şahruh un da hakanlığını ilan etmesi üzerine intihar etti. Atatürk ve Timur Atatürk Timur a hep Demir derdi. O, Timur un kurduğu devlet düzenine, dehasına ve savaşçılığına hayrandı. O nun için Demir, dünyanın en büyük savaşçılarından ve devlet adamlarındandı. Atatürk, O nun savaş dehasına tam anlamıyla hayrandı. O nun, Demir in savaşçılığına olan hayranlığını, Mahmut Esat Bozkurt bir anısında şöyle anlatıyor: Atatürk bir gün Yıldırım ile Demir arasındaki Ankara Savaşı nı harita üzerinde değerlendiriyordu. Bakınız dedi. Yıldırım, Demir i öyle bir kıskaç içine almıştı ki, bu kıskaçtan Demir den başka bir kumandan kurtulamazdı. O, çıktı ve düşmanını yendi. Atatürk, Demir in savaşçılığından da çok önem verdiği yönü ise kurduğu devletin muhteşem sistemiydi. Atatürk; Ben Demir zamanında gelseydim, O nun yaptığı işleri başaramazdım. O, benim zamanımda gelseydi, yaptıklarımdan daha büyüklerini yapardı demişti.

Başbuğ Kapgan Kağan Türk tarihinde dünya fatihi veyahut da Türk birliğini gerçekleştiren iki büyük hükümdardan söz edebiliriz. Bunlardan birisi Börü Tonga Yabgu, diğeri de Kapgan Kagan dır. Siyasi literatürde Turan denilen, bütün Türklerin bir bayrak altında birleştirilmesi ülküsünü ilk defa bu iki Türk büyüğü başarmıştır ki, son olarak da Çingiz Han ın fetihleri neticesinde Türkler biraraya getirilmişlerdir. Tabi ki onların çağında, bugünkü anladığımız manada bir ideoloji güdülerek buna çalışılmamıştır. Ancak her ikisinin düşüncesinde de, kutlu Türk ırkının daha güzel şeylere layık olduğu inancı mevcuttur. Bununla birlikte Turan kavimleri herhalde merkezde Türkler olmak üzere, onlarla dil ve ırk bağı bulunan kavimlerden ibarettir. Ancak 19. asrın sonlarıyla, 20. yüzyılın başlarından itibaren siyasi bir mahiyet de kazanan Turan dan kasıt, sadece Türk aslından gelen, Türkçe ve akraba dilleri konuşan, kısmen de tarihi süreçteki teşekküllerinde kuvvetli bir Türk tesiri bulunan halkların birliği anlaşılmıştır. Dolayısıyla Tanrı tarafından kutsanarak yaratılmış bu Türk kavminin bölük-pörçük kuvvetli olması mümkün görülmediğinden Börü Tonga Yabgu nun da, Kapgan Kagan ın da siyasetlerinin birinci hedefi, dağınık halde yaşayan Türk boylarını bir araya getirmek olmuştur. Kök Türk Devletini yeniden derleyip-toparlayan İl-teriş Kagan ın 691 de ölümünden sonra, oğulları Bilge ve Köl Tigin küçük olduklarından dolayı, töre gereği yerine kardeşi Kapgan, kaganlık tahtına çıkmıştı. Tunyukuk Yazıtında onun unvanı Türk Bögü Kagan biçiminde zikredilmektedir. Kök Türklerin yeniden toparlanmaları sırasında, Kapgan ın da çok önemli bir rolü vardı, o bizzat diğer iki kardeşi İl-teriş ve İl Çor Tigin le beraber büyük uğraş vermişti. Kapgan Kagan ın tahta oturduktan sonraki ilk işi, ölen ağabeyinin hatırasını yaşatmak için onun sağlığında mağlup ettiği beylerden birisi olan, Oguzların Baz Kagan ının suretini balbal diktirmek oldu. Türk kültüründe vefat eden şahsın sağlığında öldürdüğü düşmanların suretleri olan kayalar, onun mezarı çevresine dikilmekteydi ki, bu eski bir Türk adeti idi ve bunlara balbal deniliyordu. Bu balbalların ölen kişiye öbür dünyada hizmette bulunacağına inanıldığı vurgulanmakla beraber, anıt mezarların önüne dikilen bu nesneler, dosta güven, düşmana korku salmak için de yontulmuştur. Herhalde taş balbalları ilk gören dost kuvvetler veya kişilerin pek çok beye ve hükümdara baş eğdirmiş bir kaganın ya da halkın topraklarına geldiği için güven ve sevinç hissedecekleri; o ülke ve milletin hakkında kötü düşünen şahısların da, kendi başlarına aynı akibetin geleceğinden dolayı korkacakları sanılmıştır. Ülkesini iktisadi bakımdan güçlendirmek için bazı ihtiyaçlarını Çin den karşılamak yanında, Kapgan ın çok büyük siyasi planları vardı. Bunlardan biri, Kök Türk kaganlığının fetret devresinde kuzey Çin in Altı Eyalet bölgesine yerleştirilmiş Türkleri ana vatana çekmek suretiyle Ötüken in insan gücünü artırmak; diğeri de Türk topluluklarının dağınık halde yaşadıkları ülkeleri, yani Maveraünnehir içlerine kadar bütün Türkistan ı kaganlığa bağlamaktı. Bu siyasi görüşü onun Türk tarihindeki önemini fevkalade yükseltmektedir. Kök Türk tarihinden bildiğimiz üzere 693 senesinde, Çin e Türk akınları başladı. Kapgan Kagan ın bu seferlere karar vermesinde Tunyukuk un büyük payı vardır. Ancak bu sırada Kıtan gibi halklar da, Türkler gibi bağımsız olmayı düşünüyorlardı. Hatta bunu da başaracak bir hale geldiler. Bu durumu fırsat bilen Kapgan, Çin tahtında bulunan imparatoriçe Wu ya yardım teklifi götürdü. İmparatoriçenin bunu kabul etmesi üzerine 696 senesinde Kıtanlara ağır bir darbe indirdi. Kıtan beyi öldürüldü ve onlar Türk kaganlığının vassalı durumuna geldiler. Bu yardıma karşılık Çin den üçbin adet tarım aleti, sekizbin kilo tohumluk darı, demir ve Çin arazisinde bulunan Türklerin iadesiyle, Ordos bölgesinin yönetimini istedi. Bu sırada imparatoriçe Wu oğlunu tahttan uzaklaştırmıştı ve yeğenini hükümdarlığa getirmeyi planlıyordu. Üstüne üstlük Türk hakanının taleplerini de reddetmişti. İmparatoriçenin kendinin Buda nın kızı olduğunu söylemesi ve baskıların artması, yakın akrabalarının da muhalefetine sebep oldu. Yeğeniyle beraber bir elçilik heyetini 698 tarihinde Kapgan ın nezdine dünürlük amacıyla, birçok hediyelerle gönderdi. Türk kaganı bu teklifi geri çevirdiği gibi, elçilere de yüz vermedi. Çünkü kagan, imparatorun neslinden kimlerin geldiğini biliyordu. Söz konusu prens birinci dereceden akraba değildi. Arkasından 100 bin Türk atlısı Çin e doğru yürüyüşe geçti. Gerçekten de uzun bir süredir Türkler, Çin imparatorluğunun sınırları içinde böylesine geniş bir faaliyete girişmemişlerdi. İmparatoriçe yedeklerle beraber sayısı 500.000 e yakın bir ordu hazırlattı. Hatta Kapgan ı öldürene prens unvanı verme vaadinde bulundu. Ama onu yakalamak nafileydi. Kapgan Kagan, Çinlilerin yıllar önce Türklere yaptıkları zulmün intikamını bir bir alıyordu. Dolayısıyla Türkler kendilerini toparlar toparlamaz kimin güçlü olduğunu Çin devletine gösterdiler. Çin askeri Türklerin karşısına çıkma cesaretini bile gösteremiyordu. Cüret edenler de perişan oluyordu. Binlerce esir alındı. Türklerin Çin e yaptığı seferlerden ve kaganın bu kararlı tutumundan çekinen Wu, Kapgan ın daha önceki isteklerine razı oldu. 699 senesinde, Çin in ortalarına hatta Okyanus a kadar Kapgan ın emir verdiği Kök Türk orduları yürüdüler. Kaganın Çin de sağladığı başarılar üzerine birçok boy ve kavim Kök Türklerin tabiyetine girdi. Tabi ki bu seferler amaçsız saldırılar değildi. Her şeyden önce bunların yapılmasındaki gaye, Türk ülkesinin tahıl ve tohum ihtiyacını karşılamakla beraber, ziraat araçlarının temini hedefleniyordu. Elbette eski Türk devletinde halkın karnının doyurulabilmesi savaş gelirleri ve hayvancılıkla sınırlanmamaktaydı. Yerine göre savaşılamayacak ve harp ganimetleri alınamayacak zamanlar görülebileceği gibi, hayvanların da daha önceki devirlerde rastladığımız üzere toptan telef olması gibi durumlar ortaya çıkabilirdi. Toplum refahının ve hayatiyetinin sürdürülebilmesi amacıyla bunlara ilave bir seçenek olarak, tarım ekonomisi de geçerli bir yoldu. Dolayısıyla halkın sıkıntıya girmemesi için, eski Türk beyleri her türlü kazançtan istifade ediyorlardı. Aynı yıl, yani 699 da batıdaki On Ok kabilelerinden Türgişler ayaklanmışlardı. Türgiş beyi Üç İlli , Issık Köl ve İli Nehri etrafını kendisine üs seçti. Çin den de destek bulmak amacıyla oğlunu Çin imparatoriçesinin yanına yolladı. Ama bu isyan onlara pahalıya patladı. Çünkü Kapgan gibi büyük bir kagan ile boy ölçüşmeye kalkıştılar ve Türgiş beyi Üç İlli yakalanıp, tesirsiz hale getirildi. Ancak yüksek bir dünya görüşüne sahip olan Kök Türkler, buraların kargaşa içerisinde kalmasını istemediklerinden yeniden düzene soktular. Arkasından Bars Beg adlı birinin kuzeydeki Kırgızlara kagan atandığı anlaşılıyor. Kırgızlar o döneme göre iyi silahlanmış bir askeri güce sahiptiler. Tam teçhizatlı atlı birlikleri vardı. Belki de onlarla sonucu Türk milletinin zararına olan bir savaşa girmenin faydasızlığını düşündüklerinden Bars Beg, Bilge nin kız kardeşi ile evlendirilerek bir akrabalık tesis edildi. Hatta bu sırada belgelere baktığımızda, muhtemelen Kırgızların akrabası Azlarla bir muharebenin de olduğunu sanıyoruz. Fakat daha sonra, Bars Beg in de Kök Türk Kaganlığına karşı ayaklandığı ve öldürüldüğü görülmektedir. 700 tarihine geldiğimizde Tangut topraklarına, 701 de Çin denetimindeki Soğd kolonilerine akınlar düzenlettiren Kapgan Kagan 50.000 kişilik Çin ordusunu yendiği gibi, binlerce de tutsak ele geçirdi. İster Türk olsun, ister olmasın kimse, Türk devletinin menfaatlerine aykırı hareket etme serbestliğinde görülmüyordu. Eski birlik üyesi Basmılların 703 senesinde, bir devletin hayatında son derece mühim olan ticari faaliyetleri askıya almaları, Kapgan ın tepkisine neden olmuş ve bu yüzden üzerlerine bir ordu yollanmıştı. Arkasından hem Çin belgelerinde, hem de Kök Türkçe kaynaklarda geçmiş olan 705 tarihindeki Ming-sha şehrine yapılan akın sonunda Çinlilerin büyük bir bozguna uğratıldığının haberini alıyoruz. Tabiki muharebeden önce kagan sahip olduğu istihbaratla, Çinlilerin her türlü hareketini ve özelliklerini öğrenmişti. Ming-sha savaşında 80.000 kişilik Çin ordusu yenilmiş, 6000 den fazla Çin askeri ölmüş ve Çaça Sengün bu mağlubiyet üzerine görevden uzaklaştırılmıştır. Köl Tigin Kitabesinde daha teferruatlı anlatılan bu harpte, Bilge Kagan ın kardeşinin başarısının ne kadar büyük olduğu bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Savaş meydanından ilk kaçanın Çinli general olduğu söylenmekle beraber, ganimet olarak 10.000 den fazla at ele geçirilmişti.705 ten 711 e kadar Kök Türklerin diğer akraba kavimlerle mücadelelerine şahitiz. Mesela Bayırkulara, Kırgızlara, Çiklere ve On Ok boylarına seferler düzenlendi. Kapgan Kagan 711-712 yıllarında Arap ordularının Batı Türkistan da birtakım karışıklıklara sebebiyet vermelerinden dolayı, oğulları ve Tunyukuk un başkanlığındaki bir orduyu Temir Kapı bölgesine yolladı. Bu arada Türgiş kabileleri de ayaklandığından, yeğeni Köl Tigin de onlara büyük bir darbe indirdi. Bu tarihlerde dünyanın tek hakim gücü durumuna gelmeye çalışan Kapgan, Doğu Türkistan daki Çin nüfuzunu kırmak amacıyla Beş Balık bölgesine yöneldi. Çin kaynaklarından da anlaşılacağı üzere 713 yılında Beş Balık agönderilen ordu, 714 te İni İl Kagan, Tonga Tigin ve Kapgan ın eniştesi İlteber Sir Beg kumandasında Beş Balık ı kuşatmıştı. Beş Balık seferi sonunda Kök Türk ordusunda büyük bir felaket yaşanıyor ve askerler de yasa boğuluyordu. Çünkü Beş Balık ın kuzeyindeki Po-t ing adlı şehrin muhasarası sırasında bir gün Tonga Tigin, tek başına ata binerek şehrin surlarının dibine kadar sokulmuştu. Etrafta saklanan ve pusu kuran Çin askerleri onu yakalayıp, öldürmüşlerdi. Tonga Tigin in vefatından habersiz olan Kök Türkler, kurtarmak için çok uğraşmışlar, fakat öldüğünü anladıkları zaman her şeyden vazgeçerek, üzüntü içinde kalmışlardır. Hatta bu sefere katılan eniştelerinin Tonga Tigin i kaybettiği için memleketine dönme cesaretini bulamadığı ve karısı ile birlikte Çin e sığındığını öğreniyoruz. Beş Balık bölgesi Türkistan ın kilit noktalarından ve İpek Yolu üzerinde bulunması yüzünden, son derece önemli bir mevki ve pek çok halk açısından tahıl ambara konumundaydı. Buraya sahip olmak amacıyla çağlar boyunca çevre halklarının mücadelesine şahidiz. Bunun yanı sıra Köl Tigin ve Bilge yazıtlarında İni İl Kagan ın ismi geçmediği halde, bu esnada ölen Tonga Tigin in mateminden bahis vardır. Beş Balık savaşları sırasında adı zikredilen Tonga Tigin, kişilik olarak Köl Tigin e benzemektedir. Kök Türkler arasında çok sevilen Tonga Tigin de bütün ömrünü milleti için harcamış bir şahsiyet idi. Dolayısıyla ölümünden sonra ismi unutulmadı. Belki de Kaşgarlı Mahmud çağında yeniden dirildi. 715 yılı ise Kök Türk ülkesinde isyanlar ve karışıklıkların fazlalaştığı bir zamana rastlar. Herhalde ilk büyük ayaklanmayı Apa İsiler başlatmıştı. Binlerce kişi güneye doğru indiler. On Ok beylerinin bazıları da Çin ile ittifaklar kurma hazırlığındaydı. Bu esnada Kapgan Kagan ihtiyarlamış yaşına rağmen tutarsız hareketlerde bulunuyordu. Hatta 714 yılında, imparator Hsüan-tsung a elçi göndererek, bir Çinli prensesle daha evlenmek istemiş, kendine bağlı boylara karşı olan tutumu da farklılaşmıştı. Onlar da yavaş yavaş saf değiştirmeye başladılar. Mesela birçok defa bozguna uğratılan Oguzlar, bu yenilgileri hazmedemediklerinden, Çin sınırlarından içeri girdiler ve bir kısmı da onlara tabi oldu. Kapgan Kagan ömrünün son seferini (716) Togla kıyısındaki Bayırkulara yapmış ve onları bozguna uğratmıştı. Fakat zafer sarhoşluğu içinde bulunan Kapgan, Ötüken in merkezine dönerken gerekli emniyet tedbirlerini almadı. Bir söğüt ormanından geçerken Bayırku askerleri önüne çıkarak Kapgan ı öldürdüler. Bu sırada büyük ihtimalle, Bayırku yurdunda bulunan bir Çin elçisine Kapgan ın başını keserek, verdiler. Çin e gönderilen Kapgan ın kellesinin imparator Hsüan-tsung tarafından Çin başkenti Chang-an ın ana caddesinde bir direğe asılarak halka gösterildiği söylenmektedir. Çinliler böylece yıllarca kendilerine dünyayı dar eden bir büyük Türk ten kurtulmuş olmanın sevincini bu şekilde yaşadılar. Bunun üzerine bazı Türk kabilelerinin ileri gelenleri Çin e gelerek dostluklarını ve bağlılıklarını gösterme gafletinde bulundular. Fakat Kapgan ın öldürülmesi hadisesi insanı oldukça düşündürmektedir. Nasıl bir kagan, zaferden dönerken birilerinin tuzağına düşüp ve başı kesilerek Çin e götürülür? Yanında hiç kimse yok muydu? Ordu nerede idi? Bu anlaşılması güç bir durumdur ve birçok karanlık noktayı ihtiva etmektedir. Mutlaka devletin içinde iyi gitmeyen bir şeyler vardı. Çünkü daha sonra yaşanan olaylar bunu ispatlıyor. Bilge ve Köl Tigin yazıtlarının bir yerinde; amcalarının ölümünden toplumun da sorumlu olduğu söylenmektedir. Çünkü her ne olursa-olsun halk onun kıymetini bilmemiş, nankörce davranmıştır . Bununla birlikte bazı yazarlar, biraz hayal mahsulü olarak, Kapgan Kagan ın yeğenlerine hiç iyi davranmadığını söyleseler de, bu doğru değildir. Çünkü Kapgan ın yeğenlerine ait kitabelerde, amcalarına doğrudan serzenişleri olmadığı gibi, amcalarını sevdiklerine dair işaretler de görmemiz mümkündür. Herşeye rağmen Kapgan ın elinde birçok imkan olmasına rağmen, kardeşinin çocuklarını ortadan kaldırmadı. İleride kendi evlatları ile yeğenleri arasında bir taht mücadelesi olacağını herhalde o da tahmin ediyordu, ama buna rağmen ağabeyinin emanetlerine hainlik yapmadı. Kapgan Kagan zamanını incelediğimiz de, Türk devletinin Asya nın en güçlü ülkesi olduğunu görüyoruz. Dört-bir yanda ki bütün Türk boyları kendiliklerinden veya silah zoruyla Kök Türk birliğine katıldılar; ancak bunun yanı sıra Kapgan ın son zamanlarında, konfederasyondan ayrılanlar ve isyan edenlerin sayısı da epey çok idi. Bildiğimiz gibi, Kapgan Kagan ölmeden önce küçük oğlu Bögü yü İni İl Kagan atamıştı. Fakat geleneğe göre, İl-teriş in oğullarından birisinin başa geçmesi gerekiyordu. Bu sebeple Köl Tigin ve Bilge, İni İl Kagan ın hakimiyetini tanımayarak, ona karşı çıktılar. Bu mücadele sırasında, cesur Köl Tigin in bütün herşeyini ortaya koyarak, İni İl Kagan ile birlikte Kapgan ın bütün çocuklarını ve adamlarını ortadan kaldırması kaganlığın kaderini değiştirmişti. Netice de o, Çin kaynaklarında adı Mo-chih-lien şeklinde transkripsiyon edilen ve Kök Türk Yazıtlarında ise Bilge olarak geçen ağabeyini kaganlık tahtına oturttu.

Başbuğ Bilge Kağan Bilge Kağan, 683 yılında doğdu. Babası Göktürk Devleti ni yeniden kuran İlteriş Kutlug Kağan, annesi İlbilge Hatun dur. 8 yaşında babasını yitiren Bilge, 24 yıl boyunca Göktürk Devleti kağanlığı yapan amcası Kapağan Kağan ın elinde büyüdü. Bilge Kağan, amcası öldüğünde yerine geçen oğlu İnal ı devirerek 32 yaşında Göktürk Devleti nin başına geçti. Devletin yönetimini ele alan Bilge nin ilk işi iyi bir yönetim oluşturmak oldu. Bunun için, ordunun başına 31 yaşındaki kardeşi Kül Tegin i, vezirliğe de Tonyukuk u getirdi. Bilge Kağan ın en büyük hayali milletini yerleşik hayata geçirip onları şehirlerde oturtmak idi. Ama buna vezir Tonyukuk karşı çıkarak, Türkler, Çinlilerin yüzde biri kadar bile değildiler. Su ve otlak peşindedirler. Avcılık yaparlar. Belli bir yerleri yoktur ve savaşçıdırlar. Kendilerini güçlü görünce, orduları yürütürler. Güçsüz bulunca kaçarlar ve gizlenirler. Çinlilerin sayı üstünlüklerini böylece etkisiz kılarlar. Türkleri surlarla çevrili bir kentte toplarsanız ve bir kez Çin e yenilirseniz, onların tutsağı olursunuz dedi. Bilge Kağan, bir dönem de Türkler arasında Budizm i yaymak hevesine kapıldı. Tapınaklar yaparak Türkleri Budist yapmak arzusunu taşıdı. Vezir Tonyukuk, bu düşünceye de karşı çıkarak, Budizm in insandaki hükmetme ve iktidar duygusunu zaafa uğrattığını, kuvvet ve savaşçılık yolunun bu olmadığını, eğer Türk milletinin yaşaması isteniyorsa bu din ve tapınakların ülkeye sokulmaması gerektiğini söyledi. Bilge Kağan, çok itibar ettiği Veziri Tonyukuk un tavsiyelerine uyarak, aklından geçen bu planları yapmadı. Bilge Kağan döneminde Göktürk Devleti nin sınırları Çin in Şan-Tung ovasından, İç Asya da Karaşar bölgesine, kuzeyde Bayırku sahasından Ani ırmağı havalisi ve Batı Demir Kapı ya kadar ulaştı. Önce veziri Tonyukuk u sonra kardeşi Kül Tegin i kaybeden Bilge Kağan ı, Çinlilerle işbirliği yapan bakanı Buyrak Cor zehirledi. Yatağında hasta yatarken, kendisini zehirleten bakan ve yardımcısını öldürten Bilge Kağan, 25 Kasım 734′de öldü. Bilge Kağan ın cenazesi 22 Haziran 735 tarihinde büyük bir törenle defnedildi.

Başbuğ Hülagu Han Tarih Yazanların Büyük İhaneti; Şanlı Türk Başbuğu Hülagu Han tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir yazan yapana sadık kalmazsa, değişmeyen hakikat, insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır. yazıya başlarken, türkün son başbuğu Atatürk ün; sözleri ile başladık Tarih yazanların İhanetlerİ nedeni ile birçok Türk bahadırı, tarihte hak ettiği değeri görememiş ve lanetlenmekten kurtulamamıştır. sırf müslüman olmadığı için, büyük haksızlığa uğramış tarihi şahsiyetlerinden biri de hiç şüphesiz Hülagu han dır. adına, Ümmetçi-sentezciler tarafından beddua edilen Hülagu han kimdir. moğol İmparatorluğu nun kurucusu, büyük savaşcı Çingiz kağan ın oğlu ve İlhanlı devleti nin kurucusu müngke kağan ın kardeşidir. 13. Yüzyılda yaşadı; sürekli savaşmakla geçen 48 yıllık ömrü boyunca, sadece bir kez yenildi, o nu yenen kişi ise Çingiz in torunu ve kendi öz yeğeni olan berke idi. 1258 yılında bağdat a girerek abbasiler in kökünü kurutması sayesinde adını tarih sayfalarına yazdırdı. Ümmetçi-sentezci güruh; abbasİ halİfesİ ni öldürdüğünden dolayı kinlerini kustukları hülagu ya, ağızları dolusu küfür eder, bağdattaki en büyük kütüphanenin yakıldığını ve böylece dünya bilim olarak 1000 geriye gittiği safsatası anlatır. Lise yıllarında, tarih öğretmenimiz: moğollar tarafından bağdattaki beytül hikme isimli kütüphanedeki binlerce el yazması kitabın acımasızca yakıldığını, müslüman insanları da kılıçtan geçirdiklerini anlatmıştı. Yıllar sonra, kendi imkanlarımızla araştırdığımız zaman; beytül hikme nin sadece binasının ortadan kaldırıldığı, İçinde bulunan kitaplarında hülağunun baş veziri nasurettin tusi tarafından merage de kurulan rasathane götürüldüğünü öğrendik. Merage rasathanesinde kurulan kütüphanede 400.000 kitaptan oluşturulduğu bilinmektedir. nasurettin tusi bilimsel ve felsefi çalışmalarında hülagu han dan destek alarak yapmıştır. ayrıca, bilime ve sanata karşı da büyük saygısı vardı. Hülağu han, sarayına bilginleri toplar ve onları korurdu. Bilgiye merakı vardı. Kendisi astronomi ve kimya ile uğraşırdı. Bilginleri toplayarak ilim akademileri kurdu. Aladağ da saraylar, huy da camiler yaptırdı. Tebriz şehri onun döneminde bir bilim merkezi oldu. Bizans tan oraya kozmografya ve diğer ilimleri öğrenmek için öğrenciler geliyordu. Günümüz de, ders olarak okullarda okutulan tarih dersinde, hülagunun bahadırlığından ziyade, bir iki satır, kurduğu devlet ile ilgili bilgiler içermektedir. Aynı bilgiler, timur ve cengiz kağan dada aynıdır. Bütün bilgileri toplasan ancak 45 dakikalık 1 ders konusu bile etmemektedir. daha türk çocuğu eğitimin ilk günlerinde türkün abide şahsiyetlerin den uzak tutulmakta, emperyalizmin, sÜpermen, batman, vb. Gibi hayal kahramanlarına itilmektedir. Bu nedenle ilköğretim öğrencisi bir çocuk, Çin sarayını basan kürşad değil, emperyalizmin süpermenini hayal etmektedir. Bu nedenle genç dimağlara; türk ün yiğit kahramanlarını anlatmak, boynumuzun borcudur. Hülagu han; haşhaşilerin merkezi olan, ulaşılmaz denilen alamut kalesini yerle bir etmiştir. Bütün ömrü savaş meydanlarında geçen hülagu han, bağdatı kuşattığında abbasİ halİfesl teslim ol çağrılarına; halife mustasım, eğer kendisine saldırırsa allah ın gazabına uğrayacağını söyleyerek teslim olmayı reddetti. savaş sonunda halifenin akıbeti kötü olur. Yakalanan abbasi halifesi keçeye sarılıp, atlara çiğnetilerek öldürülmüştür. kale kuşatmalarında, her zaman türk olmayan unsurlar en ön safta sürülürdü. Burdan, hülagu hanın kendi ulusuna verdiği önemi de daha çok anlıyoruz. Hülagu hanin arap halifesine mektubu; biz, tanrı nın kuvveti ile kaldık ve onun kuvveti ile muvaffak olduk ve olmaktayız. Hiç şüphe yoktur ki biz, tanrı nın yeryüzündeki askeriyiz; kendisi gazabına uğratmak istediği kimselerin üzerine bizi gönderir. Hadiseler, size ibret ve sözümüz size nasihat olsun. Nice kimseleri yok ettik, nice çocukları atasız bıraktık, yeryüzünün üstünü değiştirdik ve altüst ettik; size kaçmak var, bizde ise kaçanları yakalamak var, sizin için bizim kılıcımızdan kurtulmak yoktur; siz nerede bulunursanız bulunun oklarımız size yetişir, atlarımız her attan ziyade koşar ve oklarımız bütün siperleri deler, kılıcımız indiği yere yıldırım gibi iner, akıllarımız dağlar gibi sağlamdır, sayımız ise kumlar kadar çoktur; bizden aman dileyen selamete erer, bizimle savaşa yeltenenler sonunda pişman olurlar. Siz bize kafir diyorsunuz, biz de size fasık diyoruz. Biz, bütün işleri tedvin ve takdir eden tanrı tarafından, size musallat edildik. Yeryüzünün batı ve doğusu bizim elimizdedir, hiçbir yere kaçıp kurtulamazsınız diye haber gönderdiği rivayet edilir. Korku nedir bilmeyen bir kişi olduğu söylenir; en büyük zevki ormandan yakalanıp getirilen vahşi boz ayılarla özel bir arenada güreş tutmakmış. Hıristiyan gagauz türkü olan eşi tokuz katun dan doğan oğlu abaka kağan da babası hülagü ve dedesi Çingiz in izinden gitmiş yaman bir yiğittir. Babasının ölümünden sonra İlhanlı devleti nin başına geçti ama çok genç yaşta zehirlenerek öldürüldü. Türklüğe sarılmanın, tek kurtuluş olacağı yakın bir gelecekte; hülagü han iyice tanınacağına eminim. Hülagu han; genelde müslümanlar ila savaştığı için islamcı-ümmetçi-sentezci kesim tarafından hiç sevilmezler; türklükten dışlanıp kötülenirler. Fakat fiziksel açıdan moğollar a hiç benzemeyen; sarışın, mavi gözlü, beyaz tenli bir kişi olduğu bilim adamlarınca da kanıtlanmış olan Çingiz, soyu gök-türklere dayanan safkan bir türk tür, dolayısıyla hülagu de türk tür. Hülagu hanın bir diğer özelliği ise; feth ettiği yerlerde türkçe konuşmayı mecbur kılmıştır. Bunu İran tarihini incelediğimiz de görüyoruz. Türkçe konuşmayı mecbur kılan bir hükümdarı, türklükten nasıl dışlarız, bu en büyük insafsızlıktır. İslamlaşmayı; araplaşmak ve onun kültürünü yaşatmak olarak anlayan, türk milleti belki bu gün türkçe konuşmasını bile hülagu hana borçludur.(1937 kadar camilerde hutbeler bile arapça okunmuştur. Bu son derece önemlidir) bağdat seferi olmasa; anadolu türklüğü belki de tamamen araplaşacak yada farsileşecekti. Tarih yazanlar; hiçbir zaman tarihi yapanlara, sadık kalmadığı için birçok şey göz ardı edilir. Örneğin; arapların talkan ve curcan da katlettikleri yüz binlerce türkün adı bile anılmaz.24 km yol boyunca ağaçlara asılarak katledilen türk lerin adı bile geçmez. Türk gençli olarak: Tarihimizin noktasından, virgülüne kadar her şeyine sahip çıkacağız. Türk çocuğu; irkından binlerce kahramanın çıktığını bilecek, türk olmanın gururunu yaşayacak, gelecek için ümitsizliğe kapılmayacaktır.

Başbuğ Kür Şad Madem ki Unuttunuz Kür Şad Adlı Çeriyi, Hatırlatırız Yine Yağmur Kokan Geceyi.. Kür Şad İhtilali, Çin ve Türk Arşivlerinden Çinliler Türkleri arşivlerine kaydederken kendi dillerinde isim verdikleri için Kürşad ın ismi Çin kaynaklarında Ashina Jiesheshuai olarak geçer. Çin Halk Cumhuriyeti Resmi Kültür Sitesinden: İmparator Taizong Tang, Tang hanedanlığının ikinci imparatoru, kuzeyde Doğu Gök Türk Hanlığı adlı büyük bir tehditle karşılaştı. Bu hanlık daha önce imparatorun babası Gaozu Tang a boyun eğdirmişti. İmparator Taizong hükümdarlığının ilk yıllarında Doğu Gök Türk Hanlığı ile iyi ilişkiler kurmuştu ancak Türklere karşı bu arada büyük bir saldırıya hazırlanıyordu. Türklerin egemenliğinde bulunan ve Türk boyunduruğundan kurtulmak isteyen Xueyantuo ile de ittifak için anlaşmıştı. 629 kışında General Li Jing komutasında Çin ordusu saldırıya geçti. Li Jing, Asena Duobi yi ele geçirince Doğu Gök Türk Hanlığı yıkıldı. Doğu Gök Türklerin yıkılmasından sonra bu topraklar Xueyantuo nun eline geçti. İmparator Taizong da kalabalık bir Türk nüfusunu Çin in sınır bölgelerine yerleştirdi. Ashina Jiesheshuai önderliğinde bir grup Doğu Gök Türk hanedanlığı mensubu tarafından nerdeyse suikaste kurban gideceği bir baskından sonra Türkleri yeniden Çin Seddi nin kuzeyine, Gobi çölünün güneyine yerleştirdi. Amacı, Türkleri Xueyantuo ile arasında tampon olarak kullanmaktı. İmparator Taizong u oğlu Gaozong zamanında, Gök Türk Hanedanlığı Ashina Gudulu tarafından Çinlilere bir düşman güç olarak yeniden kuruldu. Çinli Tang Hanedanlığının Kayıtlarından: T u-li Kağanın biraderi Ashina Jiesheshuai , Chen-kuan saltanat devresinin ilk yıllarında, yani, 627′lerde, huzura çıkmış ve saray muhafızları sanggünü olarak atanmıştı. 13. yılda (639) imparator Ch ang-an daki saraydan çıkıp Chiu-ch eng Sarayına doğru yola koyulduğunda, o, yani Ashina Jiesheshuai , kendi bölüğünden 40 kişi ile anlaştı; bunlar Ho-lo-ku yu koruma altına alıp geceleyin imparatorun ordugahına sokuldular; tam dört sıra kalın perde-duvarı aştılar; yaylarını gererek rastgele ok atmaya başladılar ve böylece onlarca saray muhafızını öldürdüler. Garnizon kumandanı Sun Wu-k ai, askerleriyle cesurane bir şekilde hücuma geçince, bunlar geri çekildiler ve kuzeye, Wei suyuna doğru kaçtılar; maksatları kendi bölüklerine gitmek idi. Fakat hepsi yakalandı ve idam edildi. Ho-lo-ku ise affedildi ve Tepelerin Ardına sürüldü. (İ. Togan, G. Kara, C. Baysal;Çin Kaynaklarında Türkler. Eski T ang Tarihi. Chiu T ang-shu, s. 25, 178, TTK, 2006; Liu Mau Tsai;Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, s. 198-199, Selenge 2006; A. Taşağıl; Gök Türkler II, s. 25-26, TTK, 1999,) Birde Türk tarihçiden okuyalım: Kürşad İhtilali Teoman Yabgu nun Kuzey Asya da Büyük Türk Hakanlığı nı kurduğu yıldan, Milattan önce 220 yılından, 854 yıl geçmişti. Milad ın 634. yılında Büyük Türk Hakanlığı, mühim bir kriz devresine girmişti. Bu çağda, Büyük Türk Hakanlığı nın başında Göktürk hanedanı bulunuyordu. Türklerin en büyük ve an anevi düşmanı, Çin İmparatorluğu idi. Göktürk hanedanından gelen 10. Büyük Türk Hakanı Çuluk Kağan Çinliler, bir Çin prensesi olan eşi İçing Hatun eliyle zehirletmişlerdi. 621 de zehirlenerek ölen Çuluk Kağan ın yerine kardeşi Kara Kağan geçti. Kara Kağan, zayıf bir şahsiyetti. Çinli eşinin entrikalarıyla büsbütün yanlış hareketler yapmaya başladı. üst üste gelen soğuklar ve kıtlık yılları da Türk illerinde büyük zararlar meydana getirdi. Bu durumdan faydalanan Çinliler, kuzeye, Türk ülkelerine büyük bir ordu gönderdiler. Kara Kağan yenildi. 100.000 Türkle beraber Çinlilere esir oldu. 4 yıl Çin de yaşadı Kederinden öldü. Çinliler, Kara Kağan ın yerine Doğu Göktürk prenslerinden Sirba Kağan ı Türk imparatoru ilan ettiler. Sirba Kağan, bir kukladan ibaretti. Hayatı 9 yüzyıla yaklaşan Türk devletinin, Çin e tabi olduğunu kabul etmek mecburiyetinde kaldı. Yüzyıllarca Çin in ve bütün Asya nın efendisi olan Türkler, bu utandırıcı boyunduruktan silkinmek için fırsat gözlüyor, kendilerine bir lider arıyorlardı. Bu lider, ortaya çıkmakta gecikmedi. Bu kahraman, Çuluk Kağan ın küçük oğlu, İçing Hatun un üvey oğlu ve Kara Kağan ın yeğeni, genç bir Türk imparatorluk prensiydi. Adı Kür Şad dı. 40 kişilik bir ihtilal komitesi kuruldu ve Kür Şad ı, çeşitli meziyetlerinden ötürü komitenin başbuğu seçti. Çinliler i Türk yurdundan kovmak ve Çin de esir yaşayan Türkleri kurtarmayı amaç edinen bu ihtilal komitesi başarı kazanırsa, Kür Şad hakan olmayacak ve siyasetten çekilecekti. Zira ihtilal tamamen milli bir gaye ile yapıldığından, hiç bir Türk ün gönlüne şüphe düşmemesi lazımdı. Kür Şad ın imparator olmak gayesiyle başa geçtiği söylenmemeliydi. Nitekim önce komite üyelerinden birkaçı, Kür Şad m müstakbel hakan olarak ilan edilmesini teklif etmiş, fakat bu teklif, Kür Şad tarafından kesinlikle reddedilmişti. Bunun üzerine, ihtilal başarıya ulaşırsa, Kür Şad ın ağabeyinin oğlu, yani yeğeninin hakan yapılması kararlaştırıldı. Bu sıralarda Çin de 18. imparatorluk hanedanı olan Tanglar dan 2. imparator Li Şih-min hüküm sürüyordu. Li Şih-min 40 yaşında ve 13 yıldan beri tahtta idi. Çin, 50 milyon nüfusuyla dünyanın en kalabalık devletiydi. Kuzey Çin de boyunduruk altında yaşayan yüz binlerce Türk, her an yok edilmek tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Türk ihtilal komitesinin planı şöyleydi : İmparator Li Şih-min esir edilecek, Türk illerine kaçırılacak, sonra Çin sarayında esir bulunan Türk ileri gelenleri ve Çin boyunduruğundaki Türk topraklan ile değiştirilecekti. İhtilal başarıya ulaşır ulaşmaz, yani Çin İmparatoru ele geçirilir geçirilmez, bütün Türkler ayaklanacaklar, rastladıkları Çinli yi öldürüp istiklal kazanacaklardı. Çin İmparatoru nun her gece kılık değiştirerek başkenti Çangan şehrinde dolaştığı, Türkler tarafından haber alınmıştı. Bir sokak baskınıyla İmparator un esir edilmesi, oldukça kolaydı. Ancak bu işin yapılması kararlaştırılan gece, aksi bir tesadüfle, büyük bir fırtına patlak verdi. İmparator sarayından çıkmadı. Kür Şad, gecikilirse ihtilalin duyulacağından ve Türklerin kılıçtan geçirilmesinden korktu. Akıl almaz bir cesaretle, imparatorluk sarayını basıp İmparator u silah kuvvetiyle ele geçirmek kararını verdi. Arkadaşlarının, Çinliler le kıyas kabul etmez derecede iyi silah kullanmalarına güveniyordu. Gerçekten o gece 40 Türk asilzadesi, Çin imparatorluk sarayını bastı. Pek kanlı bir vuruşma oldu. Yüzlerce Çinli muhafız, 40 Türkün keskin nişancılığı ve vuruş mahareti karşısında can verdi. Türk okları ve kılıçlan, yıldırımlar gibi yağıyor ve değdiği yerden sütunlar halinde kan boşanıyordu. Ancak Çin İmparatoru nun hassa kuvvetleri, yerden mantar bitercesine çoğalıyor, bir ölü muhafızın yerini on kişi alıyordu. Öyle bir an geldi ki, Kür Şad, İmparator un ele geçirilmesine imkan olmadığını anladı. Sarayı terk etmek emrini verdi. Ancak yaya olarak kaçmaya kalkışmak delilikti. Mutlaka binecek at bulmak icap ediyordu. Sarayı basan Türkler, sokaklarda göze çarpmamak için atsız gelmişlerdi. Tek yol, sarayın has ahırını basıp at ele geçirmekti. Öyle yapıldı. İmparatorun has ahırına giren Kür Şad ve 39 arkadaşı, seyisleri öldürdüler. Buldukları atlara atladılar. Bütün muhafız duvarlarını parçalayarak saraydan çıkıp gittiler. Şehir surlarının bir kapısını zorlayıp Çin başkentinden de çıktılar. Ancak arkalarından bütün bir Çin ordusu geliyordu. Vey ırmağı kıyısına gelince, amansız takip, korkunç bir vuruşma ha! ini aldı. Irmağa varan Kür Şad ve 39 yoldaşı, suyu geçemeden çinli1er tarafından durduruldular. Birkaç yüz Çin askeri, Türk oklarıyla vurulup düştü. Fakat 40 Türk te artık değil dövüşecek, yay çekip kılıç savuracak takat kalmamıştı. Göz yaşartıcı, pek haşmetli bir kahramanlık sahnesi içinde, güneşin ışınları karanlığın perdesini yırtmaya başladığı anlarda Kür Şad ve 39 arkadaşı, canlarını mümkün olduğu kadar pahalıya satmak için, son gayretlerini harcadılar Her dakika bir Türk, Vey ırmağının san topraklar üzerine seriliyordu. Bir an için çevresine bakmak fırsatı bulan ve vücudunda düşman silahı değmemiş yer kalmayan Kür Şad, kendisinden başka kılıç sallayan kimse göremedi. Arkadaşlarının hepsi ö1müştü. Son kılıcını savurdu. Şanlı atalarını, Teoman ı, Oğuz Han ı, Bumin ve İstemi Kağanlar ı hatırına getirdi. Gözlerini yumdu ve 39 arkadaşının vefalı göğüslerine doğru düştü. Kanının son damlasına dek savaşan Kür Şad en sonunda ölmüştü, fakat yenilmemişti. Bütün Türk illerinde, hiç bir kuvvet tarafından karşı konulmasına imkan olmayan bir İstiklal rüzgarı esti. 639 yılının karanlık ve fırtınalı bir gecesinde 40 Türk ün hayalden dahi geçirilemeyen baskını, Çinlileri kalplerinin derinliklerine kadar titretti. Kürşad ve kırk çerisinin yaptıkları ihtilalden sonra korkuya kapılan Çinliler, Siganfu daki bütün esir Göktürkleri mecburen serbest bıraktılar. Göktürkler kırküç yıl boyunca dağınık bir şekilde yaşadılar. Kürşad ın başlattığı bu hareketle 682 senesinde Bozkurt başlı sancak tekrar kaldırıldı ve Kutluk Şad ile Bilge Tonyukuk İkinci Göktürk Devleti ni kurdular.

Başbuğ Bilge Kağan Başbuğ Tanrı Kut Mete Han Başbuğ Bumin Kağan Başbuğ Kür Şad Başbuğ Çağrı Beğ Başbuğ Çelme ve Subutay Başbuğ Ci-Ci Yabgu Başbuğ Cuci Han Başbuğ Dede Korkut Başbuğ Dilşad Katun Ipar Katun Başbuğ Emir Timur Başbuğ Han Erke Başbuğ Hülagu Han Başbuğ İçisiye Yabgu Başbuğ İl-teriş Kağan Başbuğ Işbara Bilge Köl İç Çor Başbuğ İstemi Yabgu Başbuğ Kapgan Kağan Başbuğ I. Kılıçarslan Kızıl Başbuğ Şah İsmail Başbuğ Lao Şang Başbuğ Mo-kan Kagan Başbuğ Sibir Kağan Başbuğ Sır Beğ Kağan Başbuğ Tahmasb Başbuğ Tarhan Nizek-Akhun Prensi Başbuğ Tengri Böğü Kağan Başbuğ Tomris Katun Başbuğ Tun Baga Tarkan Başbuğ Yılduz Kagan Başbuğ Cengiz Han Başbuğ ATATÜRK -

Başbuğ Cuci Han Cuci Han, Cengiz Han ın dört oğlundan en büyüğü. 1169 yılında doğdu. Babasının Merkit yağmasından dönüşü esnasında dünyaya geldiğinden kendisine yoldan gelen anlamında Cuci adı verildi. Cengiz Han ın Çin in kuzeyindeki bozkır kavimlerini bir idare altında birleştirmesi sırasında 1218 yılında babası tarafından Kırgızlar üzerine gönderildi. Cuci Kırgızları idare altına aldıktan sonra ertesi yıl babasının maiyetinde diğer kardeşleriyle birlikte Harezmşahlar üzerine yapılan sefere katıldı. Daha sonra babası tarafından İrtiş ırmağından İtil ırmağına kadar olan bölgeleri itaat altına almakla görevlendirildi. Batı Sibirya yı İtil ırmağı boylarına kadar itaat altına alan Cuci, ardından Yenikent ve Barçınlığkenfi zaptederek Gürgenç e yöneldi. Burayı da ele geçirmek için kardeşleri Çağatay ve Ögedey le birleşti. 1221′de Cebe Noyan ve Subutay Noyan ı Muhammed Harezmşah ı takiple görevlendirdi. Kendisi ise Tuluy ile birlikte Buhara, Semerkant, Nahşeb ve Tirmiz i zaptetti, kışı Ceyhun bölgesinde geçirdi. 1222 yılında Harezm in merkezi Gürgenç ateşe verildi, sanatkarlar hariç halkın %90′ı kılıçtan geçirildi. Cengiz Han, Harezm in bu bölümüyle birlikte İrtiş ten İtil e kadar Batı Sibirya yı oğlu Cuci idaresine verdi. Bu sırada kumandanlarından Cebe ve Subutay ileri harekatta bulunarak Azerbaycan ve Derbent üzerinden Kuzey Kafkasya ya girdiler, Kırım a kadar uzandılar ve buraları yağmaladılar. Cebe ve Subutay ın bu seferleri keşif niteliğinde olup Cuci Han ın yurdunun batıya doğru genişlemesini hazırlamak içindi. Asıl batı seferleri Cuci nin ölümünden sonra oğulları zamanında yapılmış ve Altın Orda Devleti nin temelleri atılmıştır. 1226 yılı sonlarında veya daha kuvvetli bir rivayete göre 1227 yılı başlarında Cuci bir sürek avı sırasında atından düşerek ölmüştür. Kaynaklarda on sekiz kadar erkek çocuğu kaydedilen Cuci nin oğullarından ikincisi Batu Han babasına halef olarak Altın Orda Hanlığı nı kurdu. Büyük oğlu Orda, Gök Orda Hanlığı nın kurucusudur. Beşinci oğlu Şiban Han ise Özbek Hanlarının atasıdır. On üçüncü oğlu Togay Timur neslinden gelenler, Batu Han sülalesinin sona ermesinden sonra Altın Orda Hanlığı nı devam ettirmişler, daha sonra da Kazan, Kırım ve Astarhan Hanlıklarının kuruluşunu hazırlamışlardır. Cuci Han 1227′den 1783 yılında kadar Deşt-i Kıpçak hüküm süren hükümdarların hepsinin atası durumundadır.

Başbuğ Bumin Kağan Yüce Türk milletinin şanlı tarihinde binlerce kahramana rastlamak mümkündür. Ancak bunlardan Bumin Kağanı da pek çok Türk büyüğü gibi ayrı bir yere koymak gerekir. Çünkü o, Türk topluluğunun milletleşme sürecindeki en önemli şahsiyetlerden birisidir. Bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşadığımız devletin temellerinde de bu büyük insanın rolü vardır. Bumin ve kardeşi İstemi nin kurmuş olduğu devlet ile onun uzantıları yüzlerce yıldan beri dünyanın en önde gelen ülkeleri arasında bulunmuşlardır. Dolayısıyla onların tesis ettiği Kök Türk Kağanlığı her bakımdan modern bir devlet olup, anlayış ve teşkilat yapısıyla, daha sonraki devletlerimizin de esasını meydana getirmiştir. Çin kaynaklarında ismi T u-men şeklinde transkripsiyon edilen bu Türk beyi, Aşina sülalesinin nüfuzlu kişilerinden biri idi. Muhtemelen isminin manası yüzbin sayısının karşılığıdır. Yani yüz bin kişinin başı olmalıdır. Belki de önce tümen başı olan Bumin, kağanlığı kurduğu sırada veya daha sonra kendine katılanların sayısı artınca yüz bin başı oldu. Bu Börülüler sülalesi ve onların yönettiği bazı Türk boyları kendi hallerinde yaşarken, Kuzey Çin de yer alan ve kuruluşunda Türklerinde katkısı olan Tabgaç idaresiyle aralarında bir anlaşmazlık çıkmış ve bu yüzden500 ailelik bir kitle halinde Altay Dağlarına sığınmak zorunda kalmışlardı. Altay Dağları bölgesine gelen bu Türkler, demircilik ile meşguldüler. Onlar, Juan-Juanlara çelik üretmekle beraber, Asya nın en iyi silahlarını yapıyorlardı. Demircilikle uğraş Türkler açısından diğer Asya topluluklarına karşı bir üstünlüktü. Zaten demir ve attan en iyi şekilde yararlanan Türkler, bunların da sayesinde daima ayrıcalıklı bir yere sahip oldular. Bununla birlikte Börülüler ile diğer bazı Türk zümreleri arasında da anlaşmazlıklar olduğunu görmekteyiz. Esasında Türk-Hun Devletinin yıkılışının sebebi de buydu. Dışarıdan gelen tecavüzler, belki de felaketin görünür yüzüydü. Ama onları mahveden içten içe birbirlerini yemeleriydi. Bütün Türk tarihi boyunca böyle oldu. Kurduğumuz idarelerin zayıflamasının ana nedeni, ülkenin dahilinde meydana gelen huzursuzluklar ve ayaklanmalardır. Juan Juanlarda yine birtakım Tölös boylarıyla kavgalıydılar. Zaman zaman Juan-Juan idaresi altına girmek istemeyen Tölöslerle, onların arasında çok kanlı savaşların geçtiğine Şahit oluyoruz. Asya nın hakimi durumundaki bu Juan-Juan devletinin bazen bu Tölöslerle yaptıkları kavgalarda, bazen karsılaştıkları tabii felaketlerde, bazen de kendi iç mücadeleleri sırasında oldukça yıprandıkları anlaşılmaktadır. İşte bütün bu şartlarda, Börülülerin rakibi durumundaki bir Tölös ayaklanmasında onlar, Juan-Juanlara yardım ettiler ve buna karşılık da Börülülerin beyi Tümen , Juan-Juan hükümdarı Anaguey in kızını istedi. Buna çok kızan Anaguey; Siz benim kölelerimsiniz, demircilerimsiniz, böyle bir talepte bulunmaya nasıl cesaret ediyorsunuz , diye bu teklifi geri çevirmişti. Tabi ki bu hakaret dolu sözleri Türk başbuğunun kaldırması mümkün olamazdı ve küstah elçiye anında cezası verildi. Aslında Anaguey, Bumin e böbürlenecek kadar büyük bir kişi değildi. O, bütün kuvvetini Tabgaç imparatorunun kendine verdiği destekten ve bir Tabgaç prensesiyle evlenmesinden alıyordu. Bu isteğin yerine getirilmemesi üzerine Bumin, bu kez Batı Tabgaç devletine bir elçi gönderip, evlilik suretiyle onlarla ilişkiler kurmak istedi. Böyle bir teklifin kendi çıkarlarına da uygun düşeceğini bilen Batı Tabgaçlar dileği olumlu karşıladılar. Birbirlerine sıkıca bağlanan Kök Türk siyasi yapısı artık Orta Asya nın etkili bir gücü haline geldi. Tabgaçlarla aralarındaki evlilik faaliyetleri ve bu evlilik işinin gerçekleşmesi onları harekete geçirmeye yetti. Kök Türk Kağanlığının ilk başbuğu olan Bumin ın adını başka kitabelerde de görüyoruz. Bu herhalde kutlu Kök Türk Kağanlığının kurucusuna duyulan saygıdan ileri gelmektedir. Bu yazıtlardan birisi Sogdça olup, Kök Türk Kağanlığının ilk hükümdarlarını anlatan Bugut Kitabesidir ki, bu Türk türeyiş destanını aksettirmesi açısından da mühimdir. Bumin Kağan ın adı Çin kaynaklarında T u-men seklinde transkripsiyon edilmiş olup, Börülü ailesindendir. Onun atası T u-wu dur , onun da atası A-hien Sad, onun da atası Na Tu-lu ve Börü ailesidir. Bundan sonra Bumin ve kardeşi İstemi nin dört tarafa ordu sevk ettiklerini bizzat kitabelerdeki cümlelerden anlıyoruz. Demek ki büyük bir fetih hareketine giriştiler. 552 yılının basında Bumin in liderliğindeki Kök Türkler, Juan-Juan ülkesine hücuma başladı. Juan-Juan ordusu ağır bir mağlubiyete uğratılınca, Anaguey üzüntüsünden kendi canına kıydı, oğlu ise Çin e kaçmak zorunda kaldı. Juan-Juan halkının bir bölümü Kuzey Ch i devletinin himayesine sığındılar. Bundan sonra Bumİn İl Kağan unvanını aldı ve Kök Türkler milattan önceki çağlardan beridir Türklerin hareket noktasındaki, tarihi Türk yurdu Ötüken in merkezi olan Orkun Vadisini kendilerine üs yaptılar. Hakanın çadırının önüne de altından bir kurt başlı sancak dikildi. Dişi kurdun çocukları soylarına sahip çıktılar. Oğuz Kağan ve Bumin ın son büyük torunu Mustafa Kemal Atatürk de Kök Börü yü devlet arması yapmıştı. Bu teşekkülden sonra Bumin Kağan, devletin batı kanadının yönetimini, yani On Okların idaresini kardeşi İstemi ye verdi. Kaynaklarda İstemi nin unvanının Yabgu olduğu zikredilmektedir. Bu da onun devletin idaresinde ikinci adam mevkiinde bulunduğunu gösteriyor. Ancak, kitabelerde İstemi den kağan diye bahis olunması meselesi vardır ki, bu genellikle hep dikkatten kaçar. Halbuki İstemi ağabeyi ölünce kısa bir süre de olsa, devleti yönetmiştir. Kitabelerde Kök Türk Kağanlığının kuruluşu şu cümlelerle anlatılmaktadır: Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldıktan sonra, ikisinin arasında insan oğlu yaratılmış. İnsan oğlunun üzerine atalarım Bumin Kağan ve İstemi Kağan oturmuş; oturduktan sonra Türk milletinin ülkesini, töresini idare etmiş, düzenlemiş, dört taraf hep düşman imiş. Asker gönderip dört yandaki halkı hep itaata almış, boyun eğdirmiş. Baslılara baş eğdirmis, dizlilere diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan Yış a kadar, batıda Temir Kapı ya kadar milletini yerleştirmiş. İkisinin arasında pek teşkilatlı Kök Türkler böylece oturur imiş. Bilge kağan, yiğit kağan imiş. Bakanları da yine bilge ve yiğitmiş şüphesiz. Beyleri de, milleti de yine doğru imiş. Onun için ülkeyi böylece tutmuş, vatana sahip olmuş, töreyi düzenlemiş. Kendisi daha sonra ölmüş. Kök Türklerin meydana getirmiş oldukları birliğe Baykal-Selenge bölgesindeki Oğuz, Uygur ve başı-boş Tölös boyları, Altaylardaki Karluklar, Sayan bölgesindeki Kırgızlar ve batıdaki Türgişler katılmışlardır. Bu kadar geniş bir sahaya sahip olmak elbette kolay değildi, ama Kök Türkler bunu başardılar. Onlardan önce Hunlar da bunu denemişlerdi, ama Hun hakimiyeti daha çok güce dayalıydı. Her ne kadar Kök Türk yönetiminde de bağlı boylar üzerinde mutlak hakimiyet söz konusu ise de; kutsal devlet anlayışı artık yer etmeye başladığından, halkların pek çoğu Kök Türk idaresine gönüllü tabi olmuşlardı. Bu arada Çin ile de diplomatik ilişkiler kurmaktan geri durmayan Bumin, devletin temellerinin atılmasından hemen sonra, 552 senesinde öldü. Elimizdeki kaynaklarda Bumin ın ne şekilde ve ne sebepten öldüğü bildirilmemiştir. Bumin ın vefatı ve cenaze merasimi konusunda kitabeler şöyle demektedir: İli tutup, töreyi düzenlemiş. Kendisi sonra ölmüş. Yasçı, ağlayıcı, doğuda gün-doğusundan Bök Halkı, Çöllüg İlliler, Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Romalılar, Kırgızlar, Üç Kurıkanlar, Otuz Tatarlar, Kıtanlar, Tatabılar gelip ağlamış, yas tutmuşlar. Bu kadar ünlü kağan imiş. Görüleceği üzere onun yas törenine zamanın bütün önemli ülkeleri temsilci yollamışlardır. Daha sonra Kök Türklerin bu meşhur hükümdarı için oğlu Tapar , babası namına bir anıt mezar yaptırdı. Bumin ve kardeşinin birlikte attıkları temel çok sağlamdı. Türk kanıyla harmanlanmış, Türk kültürü üzerine kurulan bu bina, şu veya bu şekilde binlerce yıldır varlığını devam ettirmektedir. Kök Türklerin mirasçısı olmak bütün Türk milleti için bir gururdur. Bugünkü devletimize de adını veren tarihteki Kök Türk Kağanlığı, Türklerin millet olma şuuruna eriştiği en yüksek siyasi teşekküldür. Kök Türk Kağanlığının temelini oluşturan Börülüler soyu, kurdukları devlete kimsenin itiraz etmeyeceği bir ismi koydular. Elbette ki, Kök Türk birliğinin içerisinde Oğuz, Karluk, Türgis, Uygur, Kırgız, vs. gibi Türk boyları bulunuyordu. Bu kağanlığı meydana getiren adı geçen kabilelerin hepsinin ataları Türk ismini taşıyor ve bu herkes tarafından biliniyordu. Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda da halkın esas kütlesi Türklerin Türkmen boyu olmakla birlikte, sınırlar dahilinde Türkmenlerin haricindeki Türk gruplarına da rastlamak mümkün idi. Büyük Atatürk, isteseydi yeni kurulan bu devletin adını Türkmen Cumhuriyeti olarak verebilirdi, ancak o da tıpkı Kök Türk atalarımız gibi devletin içerisinde yer alan hiç kimsenin karsı çıkmayacağı ve aynı soydan gelenlerin onurla taşıdığı bir siyasi adı, yani Türk ü tercih etmiştir. Kök Türk Kağanlığı zamanı, her bakımdan gelişmiş bir devlet özelliğini gösterir. Yönetenler ile yönetilenler görevlerini mükemmel yerine getirdiklerinden, onlardan sonra gelenler de bu yapıyı ve sistemi sürdürdüler. Kök Türk Kağanlığının mirasına sahip çıkanlar, dünyanın en güçlü devletleri oldular. Üç kıtaya hükmedip, medeniyetlere yön verdiler. Bu halkanın son temsilcisi olan Türkiye Cumhuriyeti Devleti nin kurucusu olan Türkler, atalarından kalan bu kutlu mirası sonuna kadar yaşatmaya kararlıdırlar.

Başbuğ Tanrı Kut Mete Han Tarihte iki millet vardır ki, başından binlerce felaket geçmesine rağmen günümüze kadar varlığını devam ettirmiştir. Bunlardan birisi çinliler, diğeri de Türklerdir. Dolayısıyla dünyanın en eski milletlerinden birisi olan Türklerin, elbette ki tarihleri de o nispette köklü ve renklidir. Bilinen beş bin yıllık tarihi boyunca bu şanlı milletin içerisinden binlerce kahraman, büyük devlet ve ilim adamı çıkmıştır. Bunların birçoğu dünya tarihini yakından ilgilendirdiği gibi, tamamı da Türk milletinin geleceğini belirlemede önemli bir faktör olmuştur. İşte bu yazı dizisinde Türk ve dünya tarihine yön veren büyük Türk kahramanları içerisinden bir seçme yaparak, özellikle genç neslimize bunları tanıtmak istiyoruz. Tarihi bir sıra takip etmemiz gerekince de; elbette ki bunu Mo-tun Yabgu ile başlatmamız lazım. Belki destanı kahramanlarımız üzerinde de durulması gerekir, ancak zaten o destanlar bu kahramanlarımızın şöyle veya böyle hayat hikayeleridir. Mo-tun Yabgu (2), çoğumuzun Mete olarak bildiği büyük Hun hükümdarıdır. Milattan önce 209 senesinde Hun Devletinin başına geçen, bu kahramanın hükümdar olması da ayrıca bir destan mahiyetindedir. Babası Tuman ın (3), varis olarak yerine üvey kardeşini ataması üzerine emrindeki tümen ile hareket ederek(4), babasını bir sürek avında öldürtmüş ve Türk Devletinin başına geçmiştir. Devlet teşkilatını ve orduyu yeniden nizama sokan Mo-tun , Moğolların atalarından Tunguzların , kendisinden devamlı toprak istemesi üzerine onları bozguna uğratmış(5) ve arkasından da milattan önce 203 te, yine Asya nın tarihi bir kavmi olan Yüe-çileri yenmiştir. Mo-tun , Asya daki siyasi hakimiyetini sağladıktan sonra Çin topraklarına doğru akınlara başladı. Çin Seddi ni kolayca aştığı gibi, hatta Çin imparatoru Kao-ti yi (M. Ö. 206-195) sıkıştırmış (M. Ö. 201), imparator yıllık vergi ile bir prenses vermek suretiyle onun elinden kurtulabilmiştir. Çin kaynaklarının bildirdiğine göre, bu durum o kadar aşağılayıcı ve bayağı idi ki, uzun müddet bunun konuşulması ve hatırlanması Çin imparatorluğu tarafından yasaklanmıştı. Kuşatılan Çin imparatoru artık sonunun geldiğini anlayınca, çok güvendiği bir adamını muhtemelen yanında Çin in en güzel kızları ve prenseslerin resimleriyle Mo-tun un hatununun yanına yollamıştı. Bu kişi, hatuna şimdi siz bizim imparatorumuzu çok güç durumda bıraktınız, ama imparator bu kızları kağana göndermek istiyor deyince; hatunun kıskançlık duygularını kabartmış, o da kuşatmanın kaldırılması için Mo-tun a telkinlerde bulunmuştur(6). Mo-tun Yabgu ölmeden evvel (176) Çin e tehditkar bir mektup yolladı. Bu mektubunda; Orta Asya ve batıyı birleştirmekle meşgul olduğunu, eli ok-yay tutan kavimleri idaresine alarak onları Hun yaptığını söylüyordu. Mo-tun Yabgu, M. Ö. 174 tarihinde öldüğü zaman, Orta Asya da Türk birliğini sağladıktan başka, birçok yabancı kavmi de kendi hükümranlığı altına almıştı. Devletin sınırları doğuda Kore ye, batıda Aral Gölü ne, kuzeyde Yenisey in yukarı mecralarına, güneyde de Hindistan ın kuzeyine kadar ulaşmıştı. Böylece Mo-tun, tarihte ilk defa olarak Türk birliğini gerçekleştirmişti. Mo-tun Yabgu nun ardından, kısa bir süre sonra Hunlar hızla çökmeye yüz tuttular. Çin siyasetindeki eski güçlerini yitirdikleri için, bu kez Çin in Türkler üzerindeki politikaları etkili olmaya başladı. Özellikle Türkistan ın doğu taraflarının elden çıkması askeri, siyasi ve ekonomik açıdan Türklere büyük darbe vurdu. Bu yüzden daha önce Hun birliğine dahil olan pek çok boy ve kavim onlardan ayrılarak Çin ile ittifak yaptılar. M. Ö. 71 yılında kuzeyden bazı Tölös kabileleri(7), batıdan Wu-sunlar ve doğudan da Wu-huanlar aniden Hunlara saldırarak ağır bir hezimete uğrattılar. Ama Mo-tun un torunları bir vakit geldi, yine dünyanın efendisi oldular. Bununla birlikte sadece Türk milletinin tarihinde değil, Türklerin dışındaki Orta Asya halkları için de Mo-tun Yabgu mühimdir. Pek çok devletin tarihten silinmesine vesile olmakla beraber, Asya coğrafyasının şekillenmesi de onun sayesindedir. Böylesine değerli bir şahsın unutulması elbette ki beklenemez. Türk milletinin hafızasına yer etmiş bu zat ve onun hizmetleri kulaktan kulağa sözlü olarak geldiği gibi, yazılı olarak da yaşamıştır. Bu yüzden pek tabi ki, bazı ilim adamları tarafından Oğuz ile Mo-tun un aynı olabileceği görüşü ortaya atılmaktadır. Bilindiği üzere Tengri Kut(8) Mo-tun, M. Ö. 174 te öldüğünde yerine oğlu Kök tahta çıkmıştı. Babasına çok benzeyen bu şahıstan sonra Türk devletinin başında M. Ö.160 senesinde de Kök ün oğlu Kün-içen i görmekteyiz. Burada okuyucuların dikkatini Tengri Kut Mo-tun un gerçek hayattaki oğlu ve torununun adına çekmek istiyoruz. Bizim tespitlerimize göre, bunlardan birisi Kök tür , diğeri de Kün dür . Yani Mo-tun Yabgu dan sonra gelen iki Türk hükümdarının ismi Oğuz Kağan Destanı ndaki Oğuz un destanı çocuklarından iki tanesiyle aynıdır. Bu herhalde, Oğuz ile Mo-tun arasındaki benzerlik konusunda göz-ardı edilemeyecek bir ip-ucudur(9). Ayrıca Oğuz Kağan ın seferleri ile Mo-tun un siyasi faaliyetlerinde de ortak noktalar vardır. Şimdilik bilinen ve kabul edilen ilk devletimiz Hunlar ile onların efsanevi kağanı Mo-tun ya da Mete nin attığı temel, Türk milletinin ve devletinin ebedileşmesinin esasını oluşturur. Bu bakımdan Mo-tun Yabgu nun Türk tarihinde ayrı bir yeri vardır.

Başbuğ Han Erke Dünya, Kuşan hanlığının azametini I. yüzyılda öğrendi; ünlü hükümdar Kanişka, Türkleri meşhur etti. Bereket versin ki, onun gerçek adı, bugüne kadar muhafaza olunmuştur . Filozof, şair, parlak bir komutan ve yönetici olan Han Erke, Türk kültürünü kimsenin yapamadığı kadar yükseltti. Onu, Şark ta zirveye çıkardı. Onun huzurunda, Türk sözünü, sesleri titreyerek telaffuz ediyorlardı. O kadar kutsal bir sözdü. Han Erke, 78 yılında Kuşan hanlığı tahtına oturdu; onu 23 yıl yönetti. Bilge hanın en birinci silahı, ne taş, ne ok, ne örme demir zırhtı; sadece söz idi. Dünyanın en kudretli sözü: Tanrı . Kendisine ve bütün Türk dünyasına zaferler kazandıran asıl oydu. Han Erke, Şark a Tengri inancını hediye etti. Törenleri ve duaları çok güzel bilmesi ve kendi öğretisi ona yardım etti. Onun dili, güzeli ve doğruyu seslendirirdi; saatlerce onu dinlerlerdi. Hükümdar, çok geniş bilgili bir kişiydi. Yabancılar Türkler için değerli olan şeyin altın, dalkavukluk, diğer insanlar üzerinde hakimiyet kurma olmadığını, Şark ın insanları hanın konuşmalarıyla, makul politikasıyla öğrendiler. Onlar için değerli olan hareketler ve asalet idi. Hükümdar, milletin yüzü, zatı idi. Ona inandılar. Demek oluyor ki, millete inandılar. Han Erke, her kişiyi, kendisi ve akrabaları için, cenneti ve cehennemi bizzat kendi davranışlarıyla Dünyada iken hazırladığına bilgece inandırdı. Kendi musibetlerinden ve felaketlerinden kimseyi sorumlu tutamayacağını, o öğretti. Sadece kendisini. Çünkü Tanrı, sen ne kadar hak ediyorsan o kadarını tam olarak veriyor. İşte o, İlahi Mahkeme; dünyadaki en adil mahkeme Olan şu: Sonsuz Mavi Gök ün altında sadece sen, senin hareketlerin ve onları yargılayan Tanrı. Geriye kalan her şey o kadar da mühim değil. Yeni dinin ana fikri son derece basitti: İyilik yap, dünya sana daha iyi olsun. Bu saf hakikati kavrayan insanlar, onu kabul ettiler. Ki, başka hiçbir millette benzeri bilgelikler yoktu. Türklerin manevi / ruhi kültürüne bu çekici geldi Her şey senin ellerinde. Sadece bunu hatırla. Türkler, mesela, ruhların ebediliğine, ölümden sonra kendilerinin tamamen değişeceklerine inanmışlardı. Herkes, gelecek hayatta en koyu günahkarın bile bütün günahlarını affettirebileceğini öğrenmişti. Şimdiki hayatta ona şans ve ümit verilmişti. Tengri ye olan bu inanç, insanların ruhları güçlendirdi; fedakarlığa davet etti. Han Erke, bıkıp usanmadan, Kurtuluşun davranışlarda olduğunu öğretti. Türklerin Tengri adına yaptıkları ayin/tören, yabancıları hayretler içinde bırakmıştı. Bu, gerçekten azametli idi. Tam bir tören havasındaydı. Gök Tanrı nın adı çabuk unutulmadı. Törenin ayırt edici hususiyetleri vakurluk ve düzenlilikti. Öyle ihtişamları, öyle şatafatları, pagan dünya bile bilmiyordu. Onlardan haberdar değillerdi. Türkler, putperestlere başka bir gezegenden gelmiş yabancılar gibi gözüktüler. Onların her şeyi iyi ve saf idi; onun için, Altay ı, Şark ta Cennet , Yeryüzü Cenneti, kendilerini ise, Ariler olarak isimlendirdiler Bu ad Türk milletinin ana-vatanının adı olarak binlerce yıldan fazla yaşadı; oradaki atlılar hakkında efsaneler düzdüler. Kuşan şehirleri Han Erke döneminde, çanların melodik sesleri altında uyandılar: Din adamları, milleti sabah duasına çağırdılar O heyecan verici dakikalar hakkında, belki sadece tahminde bulunulabilir. Ne yazık ki, onlar hakkında çok az şey biliniyor. Bu çanlar tam nasıldı? Onları çalanlar nasıl görünüyorlardı? Şimdi kimse bilmiyor. Fakat çanlar var idiler . Hatta, bizzat çan kelimesi, mümkündür ki, tam bu uzak yıllarda ortaya çıktı. O, eski Türk dilinde Gök e çağrı manasına geliyordu. Kelimesi kelimesine: Gök e dua edin. Ve insanlar dua ettiler. Onlar, dua tören-ayinlerini mabetlerin etrafında ulu Gök Tengri nin altında kutladılar Bir zamanlar Altay da, kutsal dağların etrafında tıpkı böyle dua ederlerdi. Mabetleri, kalıntılardan anlaşıldığına göre, ufak yapmışlardı. Önceleri, bu mabetler kutsal dağları hatırlatma vazifesi gördüler; sonra mimarlık nesnesi oldular. Mabetin iç hollerine girmek yasaktı. Sadece din adamları, onlar da çok kısa bir süre için, girerlerdi. Fakat, onlar bile orada nefes alma hakkına sahip değillerdi. Kutsal yerdi! Diğer milletlerin adetleri başka türlüydü. Orada inananlar mabetlere giriyorlardı. Mümkündür ki, Türkler bu geleneği sonradan benimsediler Duadan önce semavi buhur/günlük yakmak adettendi. Buhuru taslar içinde yakıyorlardı. Eski bir Altay efsanesine göre, pis/kötü güçler, tütsü kokusuna dayanamıyorlardı. Tanrı ya, alçak bir sesle şarkılar söyleyerek dua edilirdi. Koro, Gök Tanrı yı ululayan ilahi melodileri belli bir şekilde terennüm ederdi. Bu şarkı dualar ırmaz olarak isimlendirildi. Her yerde Türklerin manevi/ruhi kültüründe Tengri nin eşkenar haçı vardı. Ona Şark ta vadjra dediler Han Erke, inançların yayılmaları için güç kullanmaktan kaçınmadı. Şark kavimlerinin anılarında kalan hadiseler Büyük hadiseler. Tengri -nin haçları, o zamanın Kuşan hanlığı döneminin Türk şehirlerinin ve mabetlerinin yıkıntıları, arkeologların gözlerinden kaçmadı, bunlar biliniyor. O sırada Tengri ye inanmayan insanların ruhlarını kaplayan inanılmaz kargaşa hakkında sadece tahmin yürütmek mümkündür. Onlar, haddinden fazla baskılar altında olduklarından şaşırdılar . Kendi zaaflarına mağlup olarak, ıstırap çektiler. Tabi, ülkedeki demirin, mükemmel bir ordunun ve refahın -Tanrı için yapılan törenler gibi tam olmasa da-, Türk kültürünün mümtaz yüceliğine inandırdığını unutmamak gerekir. İşte Altay ın, sonra da Kuşan hanlığının, Şark ın manevi/ruhi merkezi oluşunun sebebi. Türklere, onların ana-vatanına, cennete gelir gibi geldiler Buraya diğer kavimlerin elçileri geldiler; onların kültürünü öğrendiler. Kuşan hanlığındaki yabancılar için Kandahar sanat mektebi ve manevi/ruhi eğitim merkezleri açtılar. Anlaşılan, bu merkezlerin benzerleri Altay da da vardı. Altay da, zamanında Musa nın arkasından buraya gelen Yahudi Yeşua tahsil görmüştü. Bu konudan Kuran da dolaylı olarak söz ediliyor. Bu Yeşua, sonra Roma İmparatorluğu na, Gök Tanrı nın atlıları ile ilgili haber götürdü. Onun sözü, Hıristiyanların en birinci kitabı olan Apokalipsis te yazılıdır. Bundan dolayı, onu İsus Hristo olarak adlandırdılar Veya, Tanrı nın Yakını , yani Tanrı yı gören kişi ! Kuşan hanlığının hükümdarlarının sık gelen ve istenen misafirleri, Hindistan ın ve Tibet in din adamları oldular. Olmamaları da mümkün değildi; çünkü Han Erke, Keşmir i kutsal şehre, hac mahalline dönüştürmüştü.. Altay lı hacıların Keşmir de kendi mabetleri vardı; orada Türk dili hiç susmadı. Anlaşılan, bu, hala meşhur olan Altın Tapınak idi. Han Erke, gücünü ve zamanını hayırlı işlere verdi; bu, bütün Türk dünyasına cömertçe ürünler getirdi. Buda nın taraftarları IV. Konsül lerini Keşmir de topladılar. Buraya Şark ın çok meşhur Budistleri toplandı. Onlar, Tengri adını ve onun öğretisini burada tanıdılar, ki bu öğretiler, Budizm in yeni muhtevasını doldurdular. Yeni tören/ayinlerin metni, bakır levhalar üzerine yazıldı; bunlar çok geçmeden, Çin de, Tibet te, Moğolistan da Budizm in kutsal metinleri oldular Bu levhalarla, daha doğrusu, IV. Konsül le, Budizm dininin, daha sonra lamaizm adını alan yeni bir kolu doğdu. Şark ın büyük eğitimcisi Han Erke, bilgeliğiyle, kendisine müttefikler buldu. O, Budistlerce kutsal şahsiyetlerden sayılıyor; adını dualarda zikrediyorlar; sadece Türkler, kendi meşhur hanlarını hatırlamıyorlar. Bereket versin ki, bu yüce insanı diğer milletler hatırlıyorlar.

Başbuğ Dilşad Katun Ipar Katun 200 yıl önce Türkistan da yaşamış kahraman bir Türk kadını Güzelliği ile birlikte kahramanlıkları da dillere destan olan kraliçelerimizin en ünlülerinden olan, Dilşad Hatun, aynı zamanda Budist Çinlilerle Müslüman Türklerin yaptıkları mücadelenin en şanlı ve tertemiz betlerinden birini oluşturur. Dilşad Hatun XVIII. yüzyıl ortalarında Doğu Türkistan ı sınırları içine katmak isteyen Çin İmparatoru Chien Lung, Kuçar Beyi Hocası Bey ile Hoten beyi Hoşköpek in ihaneti ve casuslukları sayesinde Hocaların ve Kalmukların askeri sırlarını öğrenip Türkistan ı fethetmek üzer büyük bir orduyu Türkistan a yolladı. Çoğu şehirler halk arasında yapılan propaganda sayesinde savaşmadan teslim oldu. Bütün bu olan ihanetlere rağmen Hocalar vatanlarını 2 yıl kadar savundular. Dilşad Hatun, Burhaneddin Hoca nın kardeşi, Hoca Cihanın eşidir. Çinlilere karşı eşiyle birlikte savaşıp vatanını savunmaya çalışmış kahraman bir Türk kadınıdır. Üstün düşman kuvvetlerine karşı Hocalar bedehşana sığındıklarında oda yanlarındaydı. Çok eski zamanlardan beri Çin ve civarında yenilen tarafın kraliçe ve prensesleri ile evlenerek düşman tarafı ile akrabalık bağları kurma adeti vardı. Dilşad Hatunun dillere destan güzelliğini işiten Çin İmparatoru hem böyle bir güzele sahip olmak hem de Doğu Türkistandaki Müslüman Türklerin dostluğunu kazanmak ve gelecekte gelebilecek tehlikeleri önlemek istiyordu. İmparator onun Bedehşan dan Pekine getirilmesini emretti. Fakat Bedehşan emirinin bunu kabul etmemesi üzerine bu sefer meşhur bir kaç ulemayı Bedehşana yolladı. Bedenşahan a gelen ulemalardan Said Molla önce Emir Sultan Şah la görüştü. Dilşad Hatun u Kaşgar halkının arzusu üzerine istediğini ve ailesinin yanına götürüleceğini söyleyerek emiri hileli yollarla kandırdı. Daha sonra Dilşad Hatunuda kandıran Said Molla Kaşgar halkının ricacısı olarak geldiğini Müslüman halkın zulüm ve işkenceden çok çektiğini Çinli komutanın eğer Dilşad Hatun rica ederse Bu zulümden kurtulursunuz sözünü hatırlatmıştır. O halkı için her türlü fedakarlığa katlanacak bir kadındı. Dilşad Hatun 200 kişilik Türk askeri ve bir Çinli alayının korumasında Pekine doğru yola çıktı. Uğradığı şehirlerde büyük hürmetle karşılanıyordu. Pekine geldiklerinde kocasının ve akrabalarının öldürülmüş olduğunu öğrendi. Artık 2 gayesi vardı birincisi Çin i doğu Türkistan dan çıkmaya zorlamak o olmazsa Çin İmparatoru Chien Lung u öldürmek. Diğer taraftan Chien-Lung, Bütün Asya da güzelliği ve kahramanlığı ile o zamana kadar duyulmamış bir şöhret kazanan bu Türk prensesini görmek için çok sabırsızlanıyordu. Ziyaret günü tüm ısrarlara rağmen hanım elbiselerini giymeyerek, Çinlilerle savaştığı sırada üzerinde bulunan zırhlı elbisesini giymiş ve atıyla saraya girmiştir. Etrafında saray erkanı ve yüksekçe bir konumda tahtında oturan İmparatorun önüne gelince herkes secde ettiği halde o eğilmedi. Onun yere kapanması için yapılan ihtarlara karşı Dilşad Hatun Müslüman olduğumuzu unuttunuz mu? Biz yalnız Allaha secde ederiz. Üstelik o bizim düşmanımızdır diyerek cevap verdi. Şimdiye kadar Çin sarayında imparatorun huzurunda meydana gelen bu itaatsizlik olayı herkesi korku ve endişeye düşürdü. Bu hareket İmparatora karşı büyük hakaret sayılırdı. Cezası da ölümdü. İmparator bu hareketini anlayışla karşıladı. İmparatorun kalkıp Hoş geldiniz demesi üzerine Kılıcını çekerek ona uzatıp Bu bir teslim olma değildir. Kılıcımı size Çin askerlerinin Türkistan dan çekilmeleri şartıyla veriyorum dedi. Ana imparatoriçe buna sinirlenmiş, imparator ise Dilşad Hatun un güzelliğinden ve cesaretinden büyülenmiştir. İmparator onu kendisine zorla değil memnun ederek kendisine bağlanmasını istiyordu. Dilşad Hatunu memnun etmek için çok güzel hediyeler göndermeye başladı. Aralarında mutluluğu temsil eden inciden bir bilezik yeşimden bir asa vardı. Dilşad hatun bu iki hediyeyi hiç bir şey söylemeden kabul etmiştir. İmparator Chien -Lung, onu bazen köşke gidip ziyaret ediyor fakat prenses ondan kaçıyor ve bana dokunursan hem seni hem de kendimi öldürürüm diyerek kendisinden uzaklaştırmaya çalışıyordu. Dilşad Hatunu memnun etmek için her yola başvuran imparator bir gün Nedmi Ho-sen i çağırarak prensesi neşeli görebilmek için nelerin yapılması gerektiğini sordu. Nedimi ona İmparatorluk sarayı içerisinde çarşısıyla bahçesiyle camiiyle bir Müslüman mahallesi yaptırmasını tavsiye etti. Böylece belki de kederli yüzüne biraz renk gelecek memnun olacaktı. Bu fikri çok beğenen imparator Türkistanın en meşhur mimarlarını getirterek, Onun için Türk mimari tarzında bir mahalle inşa ettirdi. Ayrıca sarayın bahçesine onun doğduğu yerlerde yetişen ağaç ve çiçeklerde ekilmişti. İmparator, Dilşad Hatun Müslüman mahallesine yerleştirilmiş olan Türklerin çarşıya gidip gelişlerini seyretsin diye ona büyük bir kule yaptırmış içini çok güzel eşyalarla döşemiştir. Dilşad Hatun etrafındakilere Benim memleketimde, gövdesi demirden, yaprakları gümüşten ağaçlar vardı Özledim diye söyleyince Bu ağaçlar Türkistan dan köklerinden sökülerek Sarayın bahçesine ekilmiştir. Sonra onun için Kaşgardakine uygun bir hamam yaptırmış ayrıca savaşlarda esir edilip teşkilatlandırılmış Türk askeri muhafız alayı emrine verilmiş ve de kendisine maaş bağlanmıştır. Tüm bunlardan sonra İmparator kabul edileceğinden emin olarak Dilşad Hatun a evlenme teklifi yapmıştır. Bu teklifi kendi dinimden olmayan memleketimi istila eden, kocamı ve akrabalarımı öldüren bir kimseyle asla evlenemem diyerek şiddetle reddetmiştir. İmparatorun Dilşad hatun ile bu kadar ilgilenmesi imparatorun annesini kuşkulandırmaya başlamış ve hain planlar yapmaya itmiştir. Önce Dilşad Hatun a bir hançer yollayarak ya evlenirsin, yada kendini öldürsün haberini yollamış, fakat o Ölümden korkmuyorum, daha vazifelerim var. İntikam almadan ölmek istemiyorum diye cevap vermiştir. İmparatorun annesi, hiddet ve korkuya kapılarak imparatoriçe ile birleşti. Birlikte bu yabancı prensesten kurtulmanın çarelerini aramaya başladılar. İmparator her yıl olduğu gibi Sema mabedine adaklar sunmak üzere gidecekti. Adet olduğu üzere gitmeden önce saraya çekilerek 3 gün ibadet edip oruç tutacaktı. Bunu fırsat bilerek kanlı planlarını uygulamaya giriştiler. İmparatorun annesi sahte dostluk göstererek onu Resimler Sarayı nı gezdirmeyi teklif etti. Bir müddet gezdikten sonra bir resmin önünde durarak Dilşad Hatun un dikkatini çekti. Bu Emir Sultan Şah ın, eşi Hoca Cihan ın başını Çinli valiye verdiği temsili bir resmiydi. Dilşad hatun dehşetle ürperdi. İmparatorun annesi Seni bize düşman eden en unutamadığın sebeplerden biri bu değil miydi? seni, oğlumu ve devletimi kurtarmak için öldürteceğim diyerek hizmetkarları çağırdı. Dişad Hatun da Ben ölümden korkmam fakat intikam alamadığım için üzülüyorum. Bana bir hançer ver, müsade et, abdest alıp namaz kılıyım ben ölmesini bilirim demesini dinlemeyerek onu çağırmış olduğu hizmetkarlara ipek iple boğdurttu. Korkunç haberi öğrenen Chien-Lung ibadetini bırakıp hemen yanına geldi ama geç kalmıştı. Dilşad Hatun, düşmanın eline teslim olmak bir yana, hayatında bir kere dahi Çinli elbisesi giymemiş, Türk ananesini, örf ve adetlerine sadık kalmıştı. Bu cesur, mağrur ve tertemiz hali sebebiyle Bütün Çİn ve Türkistan da bir namus sembolü olmuştur. Dilşad Hatun, hiç bir zaman İmparatorla evlenmeyi kabul etmemiş ve İmparatora karşı yanında daima keskin bir hançer taşımıştır. Chien Lung un evlenme tekliflerini: Memleketimi istila eden, kocamı ve akrabalarımı öldüren bir kimse ile asla evlenemem, diyerek defalarca reddetmiştir. Mezarı hakkında bir rivayet mevcuttur. Çinliler e göre; Büyük Mançu İmparatorlarının kabirlerinin bulunduğu yer olan Tung-Ling de İmparator Chien Lung un mezarının yanındadır. Güzel kokulu Prenses, Türkistan da halk arasındaki yaygın rivayetlere göre de; cesedi Kaşgar a getirilip, ecdadından ve Hoca Hidayetullah! in bulunduğu türbeye defnedilmiştir. Müslümanlar bu türbeyi hem Hidayetullah Hoca, hem Dilşad Hatun için ziyaret ederler. Çinliler ise, her şeye rağmen, onu hükümdarlarından birinin hanımı olarak kabul ettiklerinden, mezarını mukaddes bilir ve ziyaret ederler. Onun türbesinde daha kapı önünde secde etmeye başlayan Budistler le ellerini açıp fatiha okuyan Müslümanlara her zaman rastlanabilir. Kaşgar daki mezarın içinde CO denilen bir sedye vardır. Halk arasında Dilşad Hatun un cesedinin bu tahtırevan ile Pekin den getirildiği söylentileri dolaşmaktadır. Türkistan da Dilşad Hatun olarak tanınmıştır. Çin halkı ise onu Siang-Fei ismiyle tanır. Siang-Fei, güzel kokulu prenses anlamına gelir. Bu kelime ayni zamanda mukaddes, ulvi manasını da taşımaktadır. Saray lisanında ise İmparatoriçeden sonra gelen hanim manasında kullanılır. Bugün Pekin de o devirden kalma Müslümanlara ait eserlere rastlanmaktadır. Sarayın karşı tarafındaki Müslümanlar mahallesi, hala mevcuttur. Burada yasayanlar artık Türklüklerini kaybetmiş, Müslüman Çinliler haline gelmişlerdir. Fakat asıllarını bilmektedirler. O devirde yapılan eserlerden sadece mescit 1911′de yıkılmıştır. Diğerleri olduğu gibi durmaktadır. Mescidin de temeli bellidir. Müze olarak muhafaza edilmekte olan Hamam, Çin de Türk mimari tarzında yapılmış yegane Türk hamamıdır. Dilşad Hatun, yıllardan beri romancılara ilham kaynağı olmaktadır. Hakkında pek çok makaleler, romanlar yazılmış, hatta Japonlar bu konu ile ilgili bir de filim çevirmişlerdir. O, yalnızca kendi soydaşlarının değil dünya Kadınlarının gururudur Onu tanımak ve tanıtmak ne güzel hepimiz biliriz ki milletleri, büyük millet yapan onların tarihlerinde yer alan şanlarıdır. Böyle bir tarihe sahip olan bir milletinde ecdadını tanıması ve onunla gurur duyması, en doğal hakkıdır.

Başbuğ Dede Korkut Dede Korkutun 570-632 yılları arasında yaşadığı rivayet edilmiştir. Oğuzların Kayı veya Bayat boylarından geldiği, hem geçmişten ve hem de gelecekten haber veren, kerem sahibi bir evliya olduğu rivayet edilmektedir. Ozanların Piri veya Ozanların Başı olarak da bilinen Dede Korkutun, Peygamberimizin hayır duasını aldığı ve Oğuzlara İslam dinini öğrettiği de bu rivayetlerle günümüze kadar ulaşmıştır. Dede Korkut, tüm Türk kavimlerinin atasıdır ve dahisidir. Türk destanlarında ve halk hikayelerinde, Dede Korkut adına ve onun mucizevi sözlerine rastlamak her zaman mümkündür. Türk hükümdarlarının akıl hocası ve veziri olduğu bilinen Dede Korkut, bütün Türklüğün yegane temsilcilerinden ve bugün de yaşatılmaya çalışılan atalarındandır. Destan özellikli pek çok halk kahramanının mücadeleleri anlatılan Dede Korkut hikayelerinde; güzel ve hikmetli sözler, Türklerin tarihine ait rivayetler, han ve beyler hakkında methiyeler, Türk töresine ait pek çok konular işlenerek, iyilere övgü kötülere eleştiri vardır. Dede Korkut Kitabında 12 destan özellikli hikaye yer alır ve bu kitap, İslam öncesi ve sonrasında Türklerin yaşayışını, dilini, tarihini, edebiyatını ve kültürünü içerir. Akıcı ve halkın kullandığı Türkçe ile yazılmış olan bu kitap; gerçek bir şaheserdir. Kitapta, Dede ve Ata olarak geçen ve Korkut Ata olarak da bilinen Dede Korkut, Türkmen, Kazak, Özbek ve Kara Kalpak boyları arasında bu adlarla bilinmektedir. Türk dünyasının bilge atası olan Dede Korkut ve onun hikayelerinde; Türk toplumunun savaşları ve barışları ile birlikte, aile ve eğitim yapısıyla üstün ahlak ve karakter sağlamlığına dikkati çeker. Türk milletiyle özdeşleşmiş olan doğruluk, sözünde durmak, mukaddes değerler uğruna ölmek gibi çeşitli karakterler, hikayelerin ana temasıdır. Dede Korkut hikayelerindeki tüm kahramanların aile, cemaat ve insan sevgisini ön planda tutması, millet olarak ahlak ve yaşam anlayışımızı göstermesi bakımından önemlidir. Kahramanların çoğu gençtir ve mutlaka bir yiğitlik gösterdikten sonra ad verilir. Pek çoğumuz biliriz, Dirse Han oğlu bir boğayı öldürünce Dede Korkut o gencin adını Boğaç koyar ve onu şan, şeref, mal ve rütbe ile ödüllendirir. Dikkat edilirse, hikayelerde, gençliğe son derece önem verilmekte, onların, ailesine, milletine ve devletine bağlı, cesur ve çalışkan olmalarına işaret edilmektedir. Savaş, av, toy vb. eğlencelere Hz. Peygambere salavat getirilerek başlanması da Türk Kavimleri nin dini yönden şuurlu olduğunu ve devlet millet birliğinin sağlam temellere dayandığını göstermektedir. Dede Korkut hikayelerinde özellikle göçebe Oğuz Türklerinin tabiat şartlarına karşı dirençleri, düşmanlarına karşı sürekli üstünlüğü ve birlik şuurundan doğan kuvvetlilikleri dikkati çeker. Korkut Ata olarak saygı gören Dede Korkutun hikayeleri yaşlı ve bilginlere büyük değer verildiğini de göstermesi açısından, son derece önemlidir. Allah, doğum, din ve ölüm düşüncesi, hayatin her anında kendisini gösterir. Bugün Dede Korkut ve onun hikayelerinden ve destanlarımızdan alacağımız önemli dersler vardır. Fertler arasında saygı, sevgi, karşılıklı hoşgörü ve mertlik bunların başında gelmektedir. Dede Korkut aslında büyük bir vatanseverdir ve milletinin sonsuza dek güçlü ve mutlu yaşamasını gerçekleştirme mücadelesi içindedir. Hikayelerindeki örnek şahsiyetler olan Bayındır Han, Kazan Han, Bamsı Beyrek, Boğaç Han, Selcen Hatun, Seğrek ve diğerleri toplumda olması gereken ideal insan karakterlerini temsil ederler. Bu insanlar, milleti ve vatanı için ölümü göze alan ve tüm zorlukların üstesinden gelebilen kahramanlardır. Dede Korkut, bütün Türk kavimlerinin fert fert kahraman olmasını arzu etmiş olmalı ki, hikayelerinde zayıflığa, çaresizliğe ve ümitsizliğe yer vermemiştir. Rivayetlere göre Onun ölümü bile evliyalığını, bilge kişiliğini göstermektedir: Çeşitli Türk boylarının kanaatine göre o, rüyasında mezarının hazırlandığını görmüş ve gittiği her yerde öleceği ona rüyasında bildirilmiştir. Seyhun Irmağı nın Aral Gölü ne döküldüğü yerin yakınlarında, ırmağın üzerine hırkasını sererek orada ruhunu Allah a teslim etmiştir. Bugün pek çok yerde onun mezarının olduğu söylenmektedir. Tıpkı Yunus Emre ve Karaca oğlan gibi milletimiz, onun mezarına da sahip çıkarak kahramanlarını kendi içinde görmek istemektedir. Türk ve dünya edebiyatının şaheserleri arasına giren ve çeşitli tarihi filmlere de konu olan Dede Korkut Hikayeleri, insani ve yaşadığı dünyayı tüm özellikleriyle ele almıştır. Dede Korkutun yaygınlıkla bilinen hikayeleri şunlardır: -Dirse Han Oğlu Boğaç Han -Salur Kazanın Evinin Yağmalanması -Kam Büre Beg Oğlu Bamsi Beyrek -Kazan Beg Oğlu Uraz Beg in Tutsak Olması -Duha Koca Oğlu Deli Dumrul -Kanlı Koca Oğlu Kan Turali -Kadılık Koca Oğlu Yegenek -Basatın Tepegöz ü Öldürmesi -Begel Oğlu Emren -Usun Koca Oğlu Seğrek -Salur Kazanın Tutsak Olması -Dış Oğuz un iç Oguz a İsyanı Dede Korkutun hayatı ve onun hikayeleri, geçmişten geleceğe uzanan mücadelede varlığımızın, birliğimizin ve dirliğimizin ne kadar önemli olduğunu ortaya koymakta, kahramanlık ruhumuzu coşkun bir üslupla dile getirmekte ve geleceğe ümit ve sevgiyle bakmamızı sağlamaktadır.

Başbuğ Çelme ve Subutay Çingizliler tarihiyle alakalı kaynaklara baktığımızda; Çingiz ve onun ahfadının dışında çok sıkça karşılaştığımız birkaç ilgi çekici şahsiyet daha vardır ki, onlar da Çelme, Subutay, Cebe, Kubilay, Bugurçu ve bir de belki Mukali dir. Tıpkı Çingiz in kimliği meselesinde olduğu gibi, bu kişilerin mensup bulunduğu kavimler hakkında da araştırmacıların değişik görüşlere meylettiklerini biliyoruz. Ancak bizim yazımızın konusunu bunlardan şimdilik sadece ikisi ilgilendiriyor. Onlar da, Çelme ve Subutay kardeşlerdir. Bununla birlikte tarihin bu iki kahramanının başka kardeşleri olduğuna dair de belgeler mevcuttur. Fakat geçmişe baktığımızda sadece ailenin bu iki ferdi daima ön plandadır. Bu güne kadar ne Çelme, ne de Subutay hususunda Türkiye ve Türkiye dışında teferruatlı bir incelemeye rastlamadık. Yapılmışsa dahi biz bundan haberdar değiliz. Bu noktaya da işaret etmek isteriz. Özellikle Çingiz Han ın ölümünden sonra kaleme alınan Mogolların Gizli Tarihi ve bazı Çingiznameleri incelediğimizde; Çingiz i en zor zamanlarında terk etmeyen ve sonuna kadar ona sadakatle hizmette bulunan insanların başında biraz evvel saydığımız Çelme, Subutay, Kubilay ve Cebe Noyanlar gelir ki, Gizli Tarih te onlara Çingiz in dört köpeği lakabı da verilir. Ama bunların içerisinde Subutay ın yeri bambaşkadır. Çünkü o tarihin en büyük komutanlarından biridir. Başlangıçta Türkistan daki fetihlerde mühim roller ifa eden Subutay; Çingiz Han ın vefatının ardından da özellikle Batu ya düşen bugünkü Macaristan ve Rusya topraklarında ön plandadır. Subutay ve Cebe nin idaresindeki, yaklaşık iki tümenden müteşekkil bir ordu 1237 ile 1241 yılları arasında, Batu Han a bağlı olarak, çok kısa bir sürede Doğu Avrupa yı ele geçirdi. Dünyanın gelmiş geçmiş en büyük fatihlerinin başında yer alan ve o zamanki dünyanın yarısından fazlasına çok kısa bir sürede sahip olan Çingiz Han ı büyük kılan husus, bize göre emrindeki komutanları ve örnek seçtiği Türk devlet teşkilatıdır. Çingiz Han, Türk-Mogol Kaganlığı nın başına geçtikten sonra, ilk iş olarak zapt etmiş olduğu Türkistan coğrafyasındaki bölgelerin idaresiyle ilgilendi. O, ister istemez kendinden önceki bir devletin kurumlarını almak zorundaydı. Çingiz in de önünde en mükemmel şekliyle Türk devlet sistemi bulunuyordu. Komutanlarından üçte ikisi ve idare ettiği halkın % 90 ı Türk olan bu gözü pek devlet adamı, ortaya koyduğu siyasi teşekkülün yönetiminde Uygur ve Türk-Tatar menşeli danışmanlara yer vermekle beraber, çocuklarının ve torunlarının eğitimini de onlara havale etmiştir ki, bu suretle Mogol toplumuna başta Türk yazısı ve yüksek Türk kültürü egemen olmuştur. Çelme ve küçük kardeşi Subutay la alakalı en eski kayıtlara elbette ki, Mogollar ve Çingiz hakkında da ilk bilgileri aktaran Moğolların Gizli Tarihi adlı eserde rastlıyoruz. Malum olduğu üzere bu kitap, Çingiz Han ın atalarını anlatmakla başlar ki; onun ceddi bir erkek bozkurt ile dişi alageyiğin birleşmesi suretiyle, Burhan-Haldun Dağı civarında doğan Bataçı Han isimli bir kişidir. Yine Çingiz in atalarından Bodun Çor, Bolçun-Aral denilen yerdeki ikameti sırasında zaman zaman yiyeceğini kurtlarla paylaşmıştır. Görüleceği üzere bu hikaye, Çince ve Farsça belgelerde geçen, Türklerin türeyişiyle ilgili efsanelerle benzerlik gösteriyor. Bildiğimiz gibi Türkler de bir erkek çocukla, dişi kurttan peyda oluyorlardı. Bütün bunları bir kenara bıraktıktan sonra, Çingiz Han ın 1155 tarihinde Onon Nehri kıyısındaki Delün-Boldak ta doğduğunu öğreniyoruz. Kaynakta yazdığı şekliyle, o dünyaya geldiğinde, Uranhay kabilesinden Yesugey in dostu Çarçuday, yanında oğlu Çelme de olduğu halde, Temuçin e samur derisinden bir kundak hediye eder. Bundan sonra oğlu Çelme yi de ona hem arkadaş, hem de hizmetkar kıldığını bildirir. 1167 senesinde Temuçin in babası Yesugey öldürüldüğünde, ailenin bütün yükü onun omuzlarına bindi. Düşmanlarının peşine düşmesi üzerine, ailesi ve yanındaki en sadık adamlarından olan Çelme ve Bugurcu ile beraber uzun süre kaçak yaşamak zorunda kaldı. Onlara daha sonra Çelme nin küçük kardeşleri Çakur Han, Subutay Batur ve yine Çingiz le kan kardeşi olan, Caciratlardan Çamuka da katıldı. Ama bilindiği gibi, Çingiz le Çamuka nın arasına bir süre sonra düşmanlık girdi. Birtakım boylar 1201 de Çamuka nın etrafında toplanırken, yine Çingiz in yanında Çelme, kardeşi Subutay ve Bugurçu vardılar. Bu vefakar dostlarından Subutay, Moğolların Gizli Tarihi adlı eserde, Çingiz Han a korkmaması için şöyle diyordu: Dağılan adamları toplarım, biraraya getiririm. Bir keçe misali seni örterim. Senin evini ve halkını korurum . Çingiz Han da, Çelme ile Bugurçu ya; gölgemden başka dostum yokken, bana gölge oldunuz. Sizi asla unutmayacağım. Tanrı nın yardımıyla kuvvetim arttı. Beni korudunuz. Çamuka yı değil beni seçtiniz. Benim en eski arkadaşlarım sizlersiniz , diyordu. Bu arada Çamuka ile olan mücadeleleri sırasında birgün Çingiz Han yaralandı. Neredeyse kangren olacaktı. Ateşten yarı ölü bir şekilde yatan Çingiz in yarasını Çelme emerek temizlemiştir. Hatta kitapta zikredildiği kadarıyla, Çelme nin bazan telaştan, Çingiz in kanını yuttuğu da oldu. Çingiz Han komadan çıkınca, Çelme ye susadığını söyler. Fakat ordugahta ne içecek, ne de yiyecek bir şey kalmamıştır. Bunun üzerine Çelme elbiselerini soyunarak, sadece bacaklarında bir don olduğu halde, çıplak bir vaziyette karşıda duran düşman denklerinin arasına gider. Gizlice arabalarda kımız aradıysa da, bulamamıştır. Kağnılardan birisinde tesadüfen bir yoğurt kabı bulur ve onu çalarak getirir. Bunları yaparken de kimseye görünmemiştir. Çelme, bir yerden de su tedarik eder, yoğurtla karıştırıp ayran yapar ve onu Çingiz e içirir. Gün ağardığında, kendine gelen Çingiz Han yanıbaşında kan ve çamurdan oluşan pisliği görünce, bu nedir diye Çelme ye sordu. Biraz uzağa tüküremez miydin dedi. Çelme de, sen hastayken uzağa gidemezdim, sana bir şey olmasında korktum , şeklinde bir cevap verdi. Çingiz Han, yine ona; çıplak bir şekilde, niye düşman içine gittiğini sorduğunda; eğer böyle ele geçseydim, sizin tarafınıza kaçmak isterken yakalandım. Bu yüzden beni öldürmek için soyup, hapsettiler. Fırsatını bulup, kurtuldum diyecektim. Böylece bana inanıp, elbise verirlerdi ve yine etrafı kollayıp, geri dönerdim , biçiminde cevaplayınca; bu akıl Çingiz in çok hoşuna gitti. Çingiz Han da ona şöyle dedi: Bir zamanlar üç Merkit kabilesi, beni Burhan-Haldun da muhasara ettiklerinde, hayatımı kurtarmıştın. Şimdi tekrar kurumuş kanımı emerek, canıma can kattın. Susuzluktan ölecekken, hayatını tehlikeye atıp, bana içecek buldun. Senin bu fedakarlıklarını unutur muyum . Gerçekten de bu Uranhay, Çingiz i birçok defalar ölümden kurtararak, bir nevi onun en büyük cihan fatihi olmasına vesile teşkil etti. Böyle bir arkadaşlık, bu şekilde bir dostluk, dünya tarihinde ender görülen hadiselerdendir. Hele hele insanların küçük menfeatler uğruna en yakınlarının bile göz yaşlarına acımadıkları bir evrende bu tür ilişkiler gıptayla bakılacak bir durumdur. Çingiz Han, Kereyit hükümdarı Ong Han ve Çamuka ile karşılaşmadan önce, Çelme yi artçı birliklerin başına geçirmiştir. 1205 tarihinde Çingiz Han, başkomutanı Subutay ı Merkit reisi Tokta Han ın oğullarını takip için vazifelendirdi. Onlar Kıpçak yurduna sığınıp, Cuci ye karşı savaştılarsa da, nihayet ele geçirilip, Çingiz in emriyle öldürüldüler. Yine Nayman beyi Tayang Han, Çingiz ile mücadelesi sırasında, ordunun en başında yürüyen dört kişiyi görünce, bunların kim olduklarını Çamuka ya sorar. Çamuka da; bunlar Çingiz in en sadık komutanlarıdır. İkisinin adı Cebe ile Kubilay; iki kardeşin ismi de Çelme ve Subutay dır der. Bildiğimiz gibi hem o, hem de Çamuka Çingiz in elinden kaçamadılar. Belki Çingiz, Camuka nın ölmesini istemiyordu, ama bu cesur rakip bizzat kendisi idam edilmeyi diledi. Çünkü bağışlandığı takdirde, sürekli olarak Çingiz onun yeniden baş kaldıracağı düşüncesini taşıyacaktı. Doğudan batıya, kuzeyden güneye doğru yapılan fetihler ve yeni teşkilatlanmaların ardından, 1206 da Onon Nehri kıyısında, Türk ve Moğol halkı toplanarak bir kurultay düzenlediler. Burada Temuçin e bir Türk kamı olan Kökçe tarafından, Çingiz unvanı verildi. Dokuz tuglu sancak açıldı, töre yeniden düzüldü. Çingiz Han burada yaptığı konuşmada; evinde dirlik ve düzeni sağlayan, devleti de idare edebilir , demiştir. Çünkü aile devletin küçük bir nümunesi olduğuna göre, idaresi birbirine benziyordu. Arkasından da Çelme ve Subutay kardeşleri binbaşı atadı. Bu şekilde askeri işlerin yoluna koyulması sırasında Çingiz Han, Kubilay a şöyle dedi: Güçlülerin boynunu kırdınız, güreşçileri yere serdiniz. Ey Kubilay, Çelme, Cebe ve Subutay ben sizleri düşmana karşı gönderdiğimde; ilerle deyince taşları parçaladınız, saldır deyince kayaları dağıtarak, denizleri geçtiniz . Böylece onlara övgüler yağdırarak, Çelme ile Bugurcu yu kendine danışman yaptı. Sonra Cebe ye dönerek; Çarçuday-Ebugen , bir zamanlar yanında, henüz beşikten aldığı oğlu Çelme olduğu halde Burhan-Haldun a, doğduğum yere gelerek, bana samurdan bir kundak hediye etmişti. Sen o zaman bana katıldın. Eşiğimde kulum, kapımda hizmetçim oldun. Senin bana yardımların çoktur. Benimle beraber doğdun, benimle birlikte büyüdün, seni dokuz suça kadar muaf tutuyorum , buyurdu. Çingiz in büyük bir devlet adamı olduğu hakkında pekçok kişi hemfikirdir. Elbette ki yakınlarına böylesine müşfik olan ve güvenen bir devlet adamı başarılı olur. Kök Türk Kaganlığı da dünyada söz sahibiyken, öyle değil miydi? Yani küçükler büyüklerin izinden yürüdüklerinde herşey çok güzeldi. Ama tersi olduğunda da devletlerini kaybediyorlardı. Yazıtlarda bu hususta şöyle deniyor: Bilgisiz ve kötü kağanlar tahta oturduğundan, bakanları ve begleri de bilgisizmiş. Halkı düzensiz, Çin milleti aldatıcı ve sahtekar olduğundan, küçük kardeşi büyük kardeşe düşürdüğünden, beg ve halkın arasını açtığından Türk milletinin ülkesi elinden çıkmış. Kaganını kaybetmiş. Çin milletine beg olacak erkek çocuğu kul, hanım olacak kızı cariye olmuştur. Türk milleti Türk adını bıraktığından başına bunca bela gelmiştir. Çingiz Han ın yanındaki danışmanlara baktığımızda, bunların önemli kısmı Türk tür. Çünkü onlar, Türk ün altın çağlarının nasıl kazanıldığını ona anlatıyorlardı ve Çingiz de ona göre hareket ediyordu. Çelme Noyan, tıpkı babasını olduğu gibi Çingiz in küçük oğlu Tuluy u da bir düşman elinden öldürülecekken, kurtarmıştır. Herhalde bütün bu fedakarlıklardan sonra Çingiz, Çelme nin oğlu Yesuntek i dörtyüz bahadırın komutanı yaptı. Bunun ardından Kubilay Noyan, Karluk Türklerine karşı gönderildiğinde, Karluk hükümdarı Arslan Han ona kendiliğinden tabi oldu ve muhtemel bir savaşı önlediğinden de kızlarından birisini ona sözledi. Bu sıralarda Subutay da, Merkitlerden Tokta nın çocuklarının peşinden yürüyerek, onları imha etti. Bu çağlarda bozkırda hüküm süren Harezmşahlar hanedanlığı da mühim bir kuvvet olarak göze batıyordu. Bununla birlikte iki ülke arasında bir dostluk söz konusuydu. Sır-Derya üzerinde bulunan Otrar şehrine 1218 yılında, Çingiz Han a ulaştırılmak üzere bir kervan mallar getirmişti. 450 kişilik kervanın mallarını Harezm in Otrar valisi yağma ettirdi ve tüccarların kafasını kesti. Gelen elçilere de kötü davranılmış, hatta bir tanesi de öldürülmüştü. Neticede iki devlet arasında savaş çıkması kaçınılmaz oldu. Tavşan yılında (1219), Çingiz Han Harzemşahlara karşı bir sefer başlattı. Karakurum da küçük kardeşini bıraktı. Öncü olarak Cebe yi, arkasından Subutay ı, peşinden de Tokaçar ı yolladı. Onlara, Celaleddin Harzemşah ı kuşatmalarını emretti. Subutay söylenenleri harfiyen yerine getirdi; fakat Tokaçar, Herat hükümdarı Han Melik in şehirlerini yağmalayarak, halkını esir aldı. Bu da Han Melik in, Celaleddin in safına geçmesine neden oldu. Her ikisi beraberce Çingiz in ordusunu ve Şiki-Kutuku yu yendilerse de; Subutay, Cebe ve Tokaçar yetişerek, onları mağlubiyete uğrattılar. Sonra Subutay ın emrindeki kuvvetler Deşt-i Kıpçak ile İdil-Ural ın batısına gönderildi. Ancak onun buralarda biraz zorluklarla karşılaşması üzerine, 1227 den sonra han seçilen Ögedey, Subutay a yardımcı olsun diye Batu , Börü , Güyük ve Mengü gibi tiginleri vazifelendirildi. Han verdiği buyrukla, bunlara Batu nun komuta etmesini istiyordu. Aslında bu sefere büyük oğulların katılmasını Çagatay önermişti. Böylece ordunun kuvvetinin ve itaatın büyük olacağına inanılıyordu. Bu muazzam kitle Deşt-i Kıpçak ve Slav yurdunda önemli başarılar kazandı. Çok az bir zamanda Avrupa nın ortası ve doğusu ele geçirildi. Bu ordunun komutası Batu nun elindeymiş gibiyse de, esasında bütün askeri işleri düzenleyen Subutay dı ve kuvvetlerin tamamına yakını da Türklerden meydana gelmişti. Bahis konusu Kıpçak topraklarındaki faaliyetler sırasında, bu kardeş çocuklarının arasının açıldığını görüyoruz. Tiflis in zaptı esnasında Batu yeğenleriyle beraber bir kurultay toplar. Mecliste herkesten önce içer ve bu durum da Börü ile Güyük ün hoşuna gitmez. Onlar toplantıyı terk ederler. Çünkü kendilerini Batu ile eş görüyorlardı. Ama gerçekte en yaşlıları da Batu ydu ve büyük han tarafından onların lideri seçilmişti. Dolayısıyla Batu, bu olayı Ögedey e şikayet etti. O da, herkesin içinde bu yaptıklarından dolayı Güyük ü azarladı. Başarının kendine değil, bizzat Subutay a ait olduğunu söyledi. Belki de Çingiz in torunları arasındaki mücadelelerin ilk ciddi tohumları bu sırada atıldı. Moğolların Gizli Tarihi isimli bu anonim eserde Çelme ve Subutay ın ölüm tarihleri yoktur. Ama dikkatlice tedkik ettiğimiz bu kaynakta, Çingiz in varlığının da, devletinin genişlemesinin de esas dayanağı Çelme ve Subutay ile onların yoldaşı Cebe, Kubilay ve Bugurcu dur. Çingiz Han ın babasının sağlığından itibaren onun yanında yer alan Uranhay kabilesi ve bu halkın önde gelen beylerinden Çelme ve Subutay, küçücük bir topluluktan koca bir cihan devletinin doğmasına aracılık yaptılar. Çelme ve Subutay kardeşler ölene kadar Çingiz Han a sadık kaldılar. Öyle ise bu derece önemli iki kişinin mensup olduğu Uranhay kabilesi üzerinde de biraz durmakta fayda vardır. Kimdir bu Uranhaylar? Kimilerine göre bir Mogol kabilesi mi, yoksa bazılarının söylediği gibi bir Türk aşireti mi? Bugünkü Mogolistan halkları içerisinde en misafirperver topluluklardan birisi olarak gösterilen Uranhaylar, umumiyetle bu ülkenin kuzeyinde bulunan Tuvalılarla eş tutulmakta olup; bunlara zaman zaman birtakım araştırma eserlerinde Soyot dendiğini de görüyoruz. Bununla birlikte bazan daha kuzeydeki Saha Türklerinin Uranhay diye adlandırılmaları söz konusudur ki, bu görüşe daha çok sahalı bilim adamları rağbet ediyor. Tuva Türkleri hakkında Türkiye de ilk ciddi çalışmayı yapan S. Gömeç, onların Kök Türkçe yazılı belgelerde zikredilen Üç Tuğlu Türk Bodun un bir parçası olduklarını ileri sürüyor. Üç Tuğlu Türk Bodun üzerinde gerçekleştirilen incelemelere göre de, bu federasyonun bir üyesi Tuvalılardır. Kök Türk, Uygur ve Kırgız çağında umumiyetle bugünkü konumlarını muhafaza eden Tuva Türkleri, Altaylı Türkler gibi Kök Türk konfederasyonunun bugüne kadar gelen temsilcileridir. Tuvalılara yakıştırılan Uranhay ve Soyot gibi isimler de onların kendi adlandırmaları değil, komşu halkların verdikleri tanımlamalardır. Tıpkı bugünkü Tuvalılarla aynı yerlerde yaşayan Kırgızlara, bir vakitler Çinlilerin Hakas dediklerini de biliyoruz. Günümüzün Hakasları, Kırgızların anayurtta kalan parçalarıdır. Dolayısıyla Uranhaylarla, şimdilerde Rusya Federasyonuna bağlı bir muhtar cumhuriyet halinde yaşayan Tuvalı Türkler aynı halktır. İşte bu müstesna Türk boyu, Kök Türk Kaganlığının yıkılışı esnasında onlara sonuna kadar sadık kalmakla beraber, 13. asrın başlarında bir cihan devleti olarak ortaya çıkan Çingizlilerin böylesine güçlenmelerinde önemli roller ifa ettiler. Çingiz Han ın yanında ölene değin yer alan Çelme ve Subutay gibi Uranhaylar, onun sınırsız kuvvetinin dayanağı oldular. Zaten pek çok araştırmacı Çingizlileri bir Türk devleti olarak görürler ki; başta ahalisinin üçte ikisi, devlet memurlarının büyük bir kısmıyla, ileri gelen komutanların Türk oluşu da bunu ispatlıyor. Tarihe baktığımızda bu muazzam siyasi teşekkül Çingiz ve oğullarının ölümünün ardından, kısa sürede kaçınılmaz bir şekilde Türk ve Müslüman olacaktır.

Başbuğ Çağrı Beğ Türkiye Devletinin kuruluşunda çok büyük payı olan bu kahraman Oğuz beği, Mikail Yabgunun büyük oğlu, Selçuk Sübaşı nın da torunudur. Mikail Yabgu büyük bir ihtimalle babası Selçuk Beğ den önce ölmüş, fakat tarihe Çağrı Beğ ve Tuğrul Beğ adında iki ateş parçası oğul bırakmıştır. Hazar Kağanlığı na bağlı olan Oğuzlar, XI. Yüzyıl başlarken bu kağanlığın dağılmaya yüz tutmuş olması dolayısıyla dağınık bir halde bulunuyorlardı. Doğularında kuvvetli Karahanlı Hakanlığı, güneylerinde daha kuvvetli Gazneliler İmparatorluğu vardı. Oğuzların büyük bir bölümü Gazneliler e tabi olduğu halde Çağrı Beğ le Tuğrul Beğ, Karahanlılar ın Talas valisi olan Yağan Tegin Mehmed Buğra Han a bağlıydılar. Yağan Tegin, Talas ırmağı boyundaki Şelçi şehrini dirlik olarak Çağrı ve Tuğrul Beğlere vermişti. Yağan Teğin den sonra Karahanlılar ın Semerkand ve Buhara valisi olan Ali Tegin e tabi oldular. Fakat huzur içinde değillerdi. Bir yandan Karahanlı Gazneli rekabeti ve savaşları, öte yandan kendi aralarında birlik olmayışı, geleceklerine güvenle bakmalarına engel oluyordu. İktisadi darlık içinde de bulunuyorlardı. Çağrı Beğ bu düzensizliği ve huzursuzluğu giderecek bir yol aradı. Kendi buyruğundaki savaşçılarla Anadolu ya geçerek Rumlarla çarpışmaya karar verdi. Bu savaş mili dini bir ülkü ile aynı zamanda iktisadı darlığa düşmekte bulunan Oğuzları doyurmak için yapılacaktı. Bu savaş, gözü pek bir davranış olacaktı. Çünkü Maveraünnehir den kalkarak Bizans sınırına gelmek için Gazneliler İmparatorluğu nun toprakları olan Horasan ve İrakı Acem ülkelerinden geçmek gerekiyordu. Çağrı Beğ bu atılgan ve korkusuz yürüyüşü 1015 de yaptı. Küçük kardeşi Tuğrul Beğ i girilmesi güç çöllerde bırakarak Harzem ile Buhara arasından Horasan a girdi. Van gölünün güney bölgesinden Anadolu ya saldırdı. O zaman bu bölgede Vaspurgan adında, Bizans a bağlı küçük bir Ermeni krallığı vardı. Çağrı Beğ, 1015 1016 yıllarında bu krallığa korkunç saldırışlar yaptı. Kral Seneharim in ordularını yendi. Ermeni kiralı bu akınlardan o kadar yıldı ki, krallığını Bizans a bırakarak Anadolu da kendisine başka bir yer verilmesini istedi. Vaspuragan karşılığında kendisi Sivas bölgesi bağışlandı. Gazneliler, Çağrı Beğ in bu korkusuz davranışını görünce onun dönüş yolunu kapamak için 1017 de Harzem i işgal ettiler. Bundan haberi olmayan korkusuz Oğuz beği 1018 de kuzeye yönelerek Gence ve Nahçıvan şehirlerine hakim olan Şeddadoğuları beğliğinin ülkesine girdi. Bu topraklarını çiğnedikten sonra Bizans ın tabiiyetinde olan Gürcü krallığına sokuldu ve bütün o bölgeyi yağma etti. 1021′de Ani Ermeni krallığına çarptı. Sonra yolunu kesmek için Gazneliler in aldığı bütün tedbirlere rağmen yurduna döndü. Altı yıl süren bu akın bütün tarihte eşsizdir. Çünkü gerisi kesilmiş olduğu halde bir kumandanın, tanımadığı düşman ülkelerinde bu kadar çok dolaşması ve büyük doyumluklarla yurduna dönmesi adeta bir askerlik mucizesidir. Gazneli Sultan Mahmud, Çağrı Beğ Oğuzlarının bu hareketinden ürktü ve Buhara civarına yürüyerek Oğuzlar ın büyük başkanı olan Arslan Yabgu yu tutsak etti. Bu olaylardan sonra Çağrı Beğ i Karahanlılar a yanaşmış ve Karahanlılar ın batı kolunun hakanı olan Ali Tegin in maiyetinde görüyoruz. Fakat Ali Tegin, bilmediğimiz bir sebeple, Çağrı Beğ in amcası oğlu İnanç Yabguyu öldürünce araları açıldı. Savaş hazırlığı yapıldığı bir sırada Çağrı Beğ in bir oğlu olarak adı Alp Arslan kondu. 1029 da yapılan savaşı kazanan Çağrı ve Tuğrul beğler biraz sonra Ali Tegin in ve oğlu Şahmelik in darbeleriyle darmadağınık oldular. Mallarının çoğunu kaybettiler; kalanını da çöllerde saklayarak bir daha böyle bir bozguna uğramamak için askeri hazırlıklara başladılar. Gazneliler bu hazırlıkları kendilerine karşı sandıklarından onlar da Oğuzları tepelemek üzere hazırlığa giriştiler ve 1035 te tecrübeli kumandan Beğdoğdu buyruğundaki orduyu Çağrı Beğ ve öteki Oğuzlara karşı yürüttüler. Bu ordu 2 Temmuz 1035 de Oğuzların merkez koluna kumanda eden Çağrı Beğ in pususuna düştü. Çağrı Beğ kolu, yağmur gibi ok yağdırarak Gaznelilerin atlarını öldürdükten sonra onları bozdu. Fakat Selçuklular bu zaferlerini tesadüfe vererek Gazneliler e elçi gönderip barış istediler. Elçiler gidip geldikten sonra bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşmada Dehistan vilayeti Çağrı Beğ e veriliyordu. Fakat gönderilen menşurda Oğuz beğlerine emir denecek yerde dihkan denilmesi Oğuzları güvensizliğe şevketti. Çünkü bu Farsça söz köy ağası anlamına geliyordu. Yeniden savaş ve vuruş başladı. 1036 da Çağrı Beğ, Merv yakınlarına kadar bir akın yaptı. 1037 de Gazneliler, Çağrı Beğ i bastırmak üzere Merv e büyük bir kuvvet yürüttülerse de Çağrı Beğ çöle çekildi. Gazneliler kendisini kovaladılar. Fakat Çağrı Beğ, kendisini kovalayan Gazneli birliklerini susuz bir vadide ansızın karşılayıp yok etti. 1037 Mayısının başlarında Çağrı Beğ Merv de, Tuğrul Beğ Serhas ta kendi adlarına hutbe okuttular. Fakat tam bağımsız değildiler. Çünkü ikisi de hutbede kendi adlarından önce Gazneli Sultan Mesud un adını okutmuşlardı. Bu arada iki taraf anlaşır gibi oldu ve Oğuz beğlerine Gazneliler devletinin büyüklerinin bazılarının kızları namzet gösterildi. Bunlar arasında Çağrı Beğ e de Ebülhasan Abdülcelil in kızı düştü. Selçuklular Merv ve Serhas ı boşaltarak düğün hazırlıklarına başlarken Karahanlılar dan Uzkend valisi Börü Tegin yeniden Selçukluları kışkırtarak para ve silah gönderince iş değişti. Çağrı Beğ, kardeşi Tuğrul Beğ le birlikte birkaç Gazneli kuvvetini yendi. 1038 Nisanında Gazneliler 30.000 kişilik seçme bir orduyla Selçuklular üzerine yürüyünce Oğuzlar kendi aralarında ne yapacaklarını konuştular. Çağrı Beğ, Nişabur a baskın yapmak gibi gayet cüretli bir tasarı teklif ettiyse de Tuğrul Beğ bunu tehlikeli bularak normal savaşı tercih etti. 1038 Haziranında Serhas civarındaki Telhab da savaş başladı. Pek şiddetli ve hileli bir savaştan sonra Gazneli ordusu yok edildi. Serhas ve Merv yeniden alındı. Merv de Ulu camide yapılan bir toplantıda Çağrı Beğ, artık Gazneli sultanın himayesinde beğlik kurmaya razı olmayarak bağımsız devlet kurulmasını ve içlerinden birinin hepsine başkan seçilerek sultan tanınmasını teklif etti. Bu teklif kabul edildi ve Tuğrul Beğ başkan seçildi. Çağrı Beğ, küçük kardeşine hiçbir zaman rakip olmak istemedi. Tuğrul Beğ kısır olduğu için padişahlık nasıl olsa Çağrı Beğ koluna geçecekti. 1038 Temmuzunda Çağrı Beğ, Herat ı işgal etti. Ekimde 50.000 kişilik Gazneli ordusu Selçuklulara karşı yürüyüşe geçti. Bu ordu kasımda Belh e girdi. Fakat Gazneli Sultan Mesud, Selçuklulardan önce onların müttefiki olan Karahanlı Börü Tegin üzerine yürüdü. Çünkü onun, Selçuklular tarafından Horasan padişahı ilan edileceği hakkında bir söylenti duymuştu. Soğuğa, kara, insan ve hayvan kaybına bakmadan ilerliyordu. Çağrı Beğ de bu durumdan faydalanmak isteyerek Gazneliler ordusunun gerisine düşecek şekilde yürüyüşe başladı. Sultan Mesud bunu öğrenince Börü Tegin i bırakarak geri döndü (12 Ocak 1039). Belh e çekildi. Çağrı Beğ şubatta Nişabur a gelerek Tuğrul Beğ tarafından karşılandı. Burada 40 gün kaldı. Şehrin büyükleri birer birer ziyaret ederek hoş geldin dediler. Tuğrul Beğ in tahtı yanına konulan süslü bir sedirin üzerinde oturuyordu. Fakat Nişaburlular a Tuğrul Beğ kadar iyi davranmak niyetinde değildi. Çünkü Sultan Mesud taraftarlarının propagandasıyla Nişabur emirlerinin ve şeyhlerinin ahaliye Selçuklular aleyhinde söz söylediğini ve camilerde açıkça beddua ettiklerini işitmişti. Gaznelilerle Selçuklular arasında yapılan savaşlar İran Türkistan Çin pazarı olan Nişabur un ticaretini felce uğrattığından bundan şikayetçi olan tüccarlar da Oğuzlar aleyhine yürütülen Gazneli ordularına maddi yardımlarda bulunmuşlardı. Bundan dolayı Çağrı Beğ ve buyruğundaki beğler Tuğrul Beğ e başvurarak Selçuklu Gazneli savaşlarının kesin bir sonuca bağlanmamış olması dolayısıyla, hala zengin ticaret eşyasına malik bulunan şehrin yağmasına izin rica ettiler. Tuğrul Beğ razı olmayınca hoşnutsuzluklarını gizlemediler. Uzun tartışmalardan bir sonuç çıkmayınca Tuğrul Beğ bıçağını çekerek Çağrı Beğ e: Yağmada direnirsen kendimi öldürürüm dedi ve bıçağı yüreğine götürdü. Çağrı, bıçağı yakalayarak yağmadan vazgeçeceğine söz verip intiharı önledi. Tuğrul Beğ de ona 500.000 dirhem ve birçok hediye verilmesini emretti. Martta Çağrı Beğ, Nişabur dan ayrılarak Serhas a yöneldi. Çağrı Beğ, Gazneli Sultan Mesud un kesin sonuçlu bir saldırı yapacağını bildiği için o da tedbirli davranıyor, onun hareketlerini güçleştirmek için geçeceği yerleri yakıp yıkıyordu. 6 Nisan 1039 da Aliabad ovasında Sultan Mesud ve Çağrı Beğ kuvvetleri çarpıştılar. Çağrı Beğ, üstün kuvvetler karşısında çekilmeye mecbur oldu. 15 Mayıs 1039 da Sultan Mesud 100.000 kişilik görülmemiş bir orduyla Belh ten hareket etti. Bu ordu çok kuvvetli idi. Fakat beslenmesi güç ve hareketi de ağırdı. Çağrı Beğ bu yürüyüşü öğrendiği zaman Serhas ta idi. Kardeşine ve bütün akrabalarına durumu bildirdi. Hepsi kuvvetlerini birleştirdiler. Orduları ancak 20.000 kadar atlıdan mürekkepti. Bir bölümü zırhlı ve son derece mükemmel silahlı, büyük çoğunluğu da çevik, hızlı, şiddetle ok atan hafif süvarilerdi. Gazneliler ordusunu aç bırakmak için Horasan daki açık şehirleri yıktılar. Ekinleri yaktılar. Ağaçları kestiler. Oğuz beğleri Sehras ta bir savaş meclisi kurarak Gazneli Mesud un büyük ordusuyla çarpışıp çarpışmamak meselesi üzerinde konuştular. Türlü düşünceler ileri sürüldü. En son konuşan Çağrı Beğin ağırlıkları uzakta bulundurarak son derece şiddetle çarpışmak fikri kabul olundu. 1039 Haziranında, ilerleyen ağır Gazneli ordusuyla Selçuklular arasında bir sıra savaşlar başladı. Bu savaşlarda Oğuz Türkmen ordusunun ruhunu Çağrı Beğ teşkil ediyordu. Selçuklular kesin sonuçlu savaşa girmeyerek yıpratma taktiğini kullanıyordu. Haziran sonunda iki taraf da iyice yorulmuştu. Gazneliler in yolladığı bir elçi, bu sebeple barışa yol açtı ve iki taraf da savaşa daha iyi hazırlanmak gizli düşüncesiyle barışa yanaştı. Bununla beraber barış yapılır yapılmaz iki tarafın hazırlığı da başlamıştı. 1039 Kasımında Gazneli Sultan Mesud 100.000 kişiyi aşan mükemmel ordusuyla hızla harekete geçti. Oğuzlar, Baverd de toplanıp birleştiler. Selçuklular stratejik bir baskına uğrayıp yok olmaktan güç kurtuldular. Sultan Mesud onları yakalayamayınca yiyecek güçlüğü yüzünden yürüyüşü durdurup Nişabur a döndü (Ocak 1040). Gazneliler in Selçuklular üzerine kesin yürüyüşü 3 Mayıs 1040 ta başladı. Gazneliler ordusu büyük su sıkıntısı içinde yürüyordu, 21 Mayıs 1040 ta ilk çarpışma oldu, Selçuklular, Çağrı Beğ in başbuğluğunda 16.000 seçme askerdi. 23 Mayıs 1040 cuma günü Dandanakan ovasında yapılan büyük meydan savaşı Selçukluların kesin zaferiyle bitti. Çağrı Beğ, Sultan Mesud un karargahına gelerek onun tahtına oturdu. Mal ve doyumlukları askerine dağıttı. Çağrı Beğ, Sultan Mesud un bitkin bir halde Merviruz a düştüğünü ve yanında hiçbir kuvvet kalmadığını öğrendikten sonradır ki, üç gündür at üstünde beklettiği ordusuna dinlenme buyruğunu verdi. Çağrı Beğ bundan sonra imparatorluğun doğu bölgesi olan Horasan ın hakimi olarak kalmış ve ölünceye kadar bu mevkiini korumuştur. 1060 ta 70 yaşında olduğu halde öldü. Merv e gömüldü. Alp Arslan, Yakutu, Kavurt, Süleyman adındaki oğullarından Alp Arslan onun yerine Horasan valisi oldu.

Başbuğ İl-teriş Kağan O ki, Türk milletinin içerisinden çıkardığı en büyük devlet adamlarından birisidir. Atalarının geçmişine ve törelerine sıkı sıkıya bağlı bu şahsiyetin 7. asırda yeniden teşkilatlandırdığı devletin izi günümüzde de devam etmektedir. Dolayısıyla İl-teriş in Türk tarihinde apayrı bir yeri vardır. İl-teriş Kağan tahta oturmadan önce, bilindiği üzere 630 senesinde Kök Türk Kağanlığı, Çin karşısında başarısızlığa uğramış, bu tarihten sonra yaklaşık elli yıl kadar Türk devletinin huzuru ve düzeni kalmamıştı. İşte bu fetret devresinden Türkleri kurtaran iki ailenin olduğunu, bunlardan birinin Börülü, diğerinin de Arslanlar adını taşıdığını sanıyoruz. Kutlug un zamanına gelene kadar Asya da Çin e karşı birtakım başarısız başkaldırı hareketlerinin olduğunu biliyoruz. Buna binaen Türk tarihinin ve kültürünün en kıymetli hazinelerinden olan Orkun Yazıtlarından öğrendiğimize göre, İl-teriş, Kapgan ve Tunyukuk istiklal hareketine girişmeden önce Çin in kuzeyindeki, Çogay Kuzı ve Kara Kum diye adlandırılan bir bölgede yaşıyorlardı. Bu istiklal hareketinin kitabelerde ilahi bir vasfa büründürülmesi ise şöyle anlatılır: Bunca işi-gücü çekip-çevirdiğini düşünmeyip, Türk milletini yok edeyim, dediğinden; yukarıda Türk Tanrısı, Türk ün kutlu ülkesini bu şekilde düzenlemiş. Türk milleti yok olmasın diye İl-teriş Kağan ve İl Bilge Katun u halk içerisinden çekip yükseltmiş ve onları başarılı kılmıştır. Yani, Türk milletinin ölüp gitmesini Tanrı istemediğinden dolayı, Türk milleti yok olmaktan kurtulmuştur. Kutlug ve Tunyukuk un yanında muhtemelen Kutlug ve Kapgan ın kardeşleri İl Çor Tigin de vardı. Ancak onun hakkında ne Türkçe, ne de Çince vesikalarda fazla bir bilgi bulamıyoruz. Bu hareket bize tıpkı Bumin ile İstemi nin Kök Türk Kağanlığını kurdukları zamanı hatırlatmaktadır. Bunun yanı sıra Çince belgeleri incelediğimizde bize göre, Çinliler bu hususta Kapgan ın rolünü atlamışlardır. Çin yıllıklarında adı A-shih-na Ku-tu-lu şeklinde yazılan Kutlug Şad, Türk kağan sülalesine, dolayısıyla Börülülere mensuptur. İllig Kağan ın akrabası olan İl-teriş, ilk başlarda bir boy beyiydi ve tudun unvanını da taşıyordu. Kitabelerde; İl-teriş in on yedi erle dışarı çıktığı, yani ihtilalı başlattığı, bunu duyan halkın şehirlerden ve dağlardan onun yanına geldiği, Tanrı güç verdiği için ordusunun kurt gibi, düşmanlarının koyun gibi oldukları; doğuya ve batıya ordu gönderip, taraftarlarını topladığı, kalabalıklaştıktan sonra, ilsizleşmiş ve kağansızlaşmış, cariye ve kul olmuş, Türk töresini kaybetmiş halkı atalarının yasası gereğince yeniden ayağa kaldırdığı, anlatılıyor. Görülüyor ki, başlangıçta çok az bir mevcut ile başlayan Kutlug Şad ın maiyeti gün geçtikçe daha da fazlalaşmıştır. Hatta Bug Börü öldüğünde dört bir tarafa dağılan ve çevrede kendi hallerinde yaşayan Türk boyları, onun bu mücadelesini duyar duymaz etrafında toplanmışlar ve onu kendilerine kağan seçmişlerdir. Kaynaklardan da anlaşılacağı üzere Kutlug, halkın katılımı suretiyle tahtına oturmuştur. Yani onu halk bizzat tercih etmiştir ve bu süreçte Tunyukuk un da payı büyüktür. Tunyukuk bu hadiseyi şöyle dile getiriyor: Ormanda, taşta kalmış olanları toplanarak yedi yüz oldu. Bunların iki kısmı atlı, bir bölümü yayaydı. Katıl dedi. Katılanı ben idim. Kendi kendime onu kağan mı yapayım deyip, düşündüm: İnsan zayıf ve semiz boğaları uzakta görse, hangisinin zayıf, hangisinin kuvvetli olduğunu ayırt edemez . Bunu hatırlayıp Tanrı bilgi verdiği için onu bizzat ben kagan yaptım. Bu cümlelerden Tunyukuk un kendisini biraz ön plana çıkardığı görülür. Hakikatte Arslanlar ailesi, yani Tunyukuk un soyu onun yanında olmasaydı, İl-teriş in başarısına gölge düşebilirdi. Fakat bir başka şey ise, bu kez de İl-teriş olmaz, başka bir Börülü beyi liderliği üstlenirdi. Tunyukuk Yazıtında anlatılan istiklal hareketine 17, 70 ve 700 şeklinde bir katılım söz konusudur. Elbette ki bu sayılar izafidir, gerçeği yansıtmıyor. Nasıl kalabalıklaştıkları 7 ve 7 nin katları Türklerce kutlu sayıldığından bu şekilde bir cümle kullanıldığını sanıyoruz. Kutlug ve baş komutan Tunyukuk 681 yılından itibaren Çin eyaletlerine baskın yaptılar. Türk atlıları yıldırım hızıyla Ordos tan başlayarak, Çin sınırlarına saldırdılar. Çin birlikleri darmadağınık edildi. Birçok esir, otuz bin civarında deve, at, sığır ve koyun ganimet olarak ele geçirildi. Buna bağlı olarak 682-687 seneleri arasında, Kutlug ve Tunyukuk un Çin e onbir akını vardır. Çin yıllıkları, yabancı kavimlerle girişilen ve yitirilen savaşları pek teferruatlı anlatmamakla beraber, Kutlug ve Tunyukuk un yapmış oldukları bu seferlere kayıt düşüyorlar. Öyle anlaşılıyor ki, Kutlug Çin e gerçekleştirilen bu başarılı hücumlardan ve kendisine katılan boyları düzenledikten sonra, kardeşlerinden Kapgan ı şad, To-si-fu yu da yabgu atadı ki, kitabelerde: Tölös, Tarduş bodunıg anta itmiş. Yabgug, şadıg anta birmiş, cümlesiyle karşılaşıyoruz Bu idari düzenlemeler olurken Çin, Kıtan ve Oğuzlarla olan mücadeleler de sürüyordu. Her zamanki gibi, çevresinde güçlü bir Türk devletinin olmasını çekemeyen Çin; Kıtan ve Oğuzlarla, Kök Türklere karşı bir ittifak meydana getirip, tedbirler aldı. Onların arasına birkaç Türk boyu da karıştı. Bu sırada Tokuz Oğuzların başına da son derece güçlü bir kişi olan Baz Kağan geçmişti (686); İl-teriş bunu habercileri vasıtasıyla öğrendi. Bu bilgiden Kök Türklerin önemli bir haber şebekesine sahip olduklarını da çıkarıyoruz. Yeri gelmişken bahsetmekte fayda vardır ki, eski Türk ilinde geniş bir haberleşme ağı da mevcuttu. Ülkenin çeşitli köşelerinde ve özellikle de hudut boylarında Kök Türkler çağında kargu denilen ateş kuleleri vasıtasıyla, düşmanın hareketlerinin önceden haber verilmesi söz konusu olduğu gibi, buralarda bulunan vazifeliler aracılığıyla bir yerden, başka bir bölgeye de bilgiler çok kısa bir sürede ulaştırılıyordu. Sonraki Türk ve Moğol idareleri döneminde daha da geliştirilen bu sistemde, adı geçen menzil noktalarında görevli memurlar, ulaşım vasıtası olarak atlar ve kuşlar ile duruma göre duman ve ışıktan da yararlanarak haberleri gerekli yerlere iletmekteydiler. Bu işlerle vazifeli kişilere dönemine göre körüg, yamçı, ulak, tatar vs. gibi adlar verilmiştir. Bu hal bir yana Baz Kağan da boş durmadı. Oğuz beyi; Çinlilere Kunı Sengün adlı elçisini, Kıtanlara doğru Tongra Esemi göndererek, şöyle demiştir: Azıcık Türk milleti yürüyor, kağanı yiğit, aygucısı bilgedir. O ikisi var olduğu müddetçe Çin i ve Oguz u da öldürecektir. Çin güneyden, Kıtan doğudan, ben kuzeyden saldırayım. Türk Sir Bodun ülkesinde hiç . Mümkünse onu yok edelim diyordu. Bunun üzerine Kutlug un danışmanı olan Tunyukuk gece uyumadan, gündüz oturmadan planlar yapıp, onları nasıl yeneceğini düşündü. Tunyukuk kitabesinde bu durumu şöyle açıklıyor: Bu sözü işitip, gece uyuyacağım, gündüz oturacağım gelmedi. Bundan dolayı kağanıma; Çin, Oğuz ve Kıtan bu üçü birleşirse kalakalacağız. Kendi içi, dışarıdan çevrilmiş gibiyiz. Yufka olanın delinmesi, incenin kırılması kolay; yufka kalın, ince yoğun olursa kırmak zordur. Doğuda Kıtan dan, güneyde Çin den, batıda Kotanlılardan, kuzeyde Oğuz dan iki-üç bin askerimiz gelecek mi , diye arz ettim. Kağanım, ben Tunyukuk un sözlerine kulak verdi. Gönlümce orduyu yönetmemi söyledi. Yukarıdaki cümlelerden, Oğuz ve Kıtanların içerisinde Kök Türk hanedanlığının yandaşları olduğu anlaşılmaktadır. Bilindiği gibi, 1071 ve1176 daki Malazgirt ile Myriokephalon savaşlarında da, Bizans ordusu içinde bulunan Peçenek ve Kuman Türklerinin saf değiştirip, Selçuklu Türkleri tarafına geçmeleri, Alp Arslan ın ve Kılıç Arslan ın zaferinde önemli rol oynamıştır. Esasında bu durumu dikkatlice incelediğimizde, göz yaşartan bir hadisedir. Belki de tarihlerinin seyri birbirlerinden ayrı gelişen, hatta unuttukları zamanlarda birbirleriyle kıyasıya mücadele eden birtakım Türk boylarının savaş meydanında rakip olarak karşılaştıklarında kardeşliklerini hatırlamaları çok ilginçtir. İşte bu hadiseden sonra Kutlug ve Tunyukuk Ötüken in merkezine doğru yola çıktılar. Kök Türk ordusu derhal Orkun vadisine yöneldi. Çinliler ve Kıtanlar sürekli yaptıkları gibi müttefiklerini yalnız bıraktılar. Togla Nehri kıyısında meydana gelen bu savaştan önce; Kök Öng geçildi ve askerler Ötüken Yış a doğru sevk edildi. Sığır ve yük hayvanlarıyla yürüyen Oğuzların üç bin askeri, iki bin kişilik Kök Türk ordusuyla karşılaştı. Türk inancına göre Tanrı izin verdiği için Oğuzlar mahvoldular, deniyor. Togla kenarında gerçekleşen bu harpte Baz Kağan da öldürüldü (687). Bundan sonra Kutlug a, toplanan bir kurultayda ülkeyi, derleyip, toplayan , manasına İl-teriş unvanı verildi. Oğuzların teslim olmasından sonra Ötüken Yış, Kök Türk Börülü ailesinin eline yeniden geçti. Böylece, etraftaki bütün boylar, Oğuzlar başta olmak üzere doğudan, batıdan, kuzeyden, güneyden gelerek Kök Türklere saygılarını ve bağlılıklarını bildirdiler. Ötüken in merkezine sahip olduktan ve ülkede düzen sağlandıktan sonra, İl-teriş Kagan herhalde hastalanarak öldü. İl-teriş in vefatına dair Tunyukuk Yazıtında bir ibare yoktur, fakat Köl Tigin ve Bilge Kagan kitabelerinde onun yaptığı işler ve ölümü hakkında şöyle deniyor: Babam kagan 47 defa ordu sevk etmiş. Yirmi savaş yapmış. Tanrı izin verdiği için illiyi ilsizleştirmiş, kağanlıyı kağansızlaştırmış, düşmanı tabi kılmış, dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eğdirmiş. Babam kağan bunca ili, töreyi kazanıp ölmüş . Halihazırda bizim elimizde İl-teriş in adına dikildiğini kesinlikle bildiğimiz bir yazıt yoktur. Fakat şu bir gerçektir ki, Rusya da henüz ilim alemine tanıtılmamış yüzlerce kitabe mevcuttur. Belki bunlardan biri İl-teriş in şahsına ait olabilir. Burada bir hususa daha değinmekte fayda vardır. Zaman zaman birtakım kişiler tarihi kaynaklarda hiçbir izi olmadığı halde, kendiliklerinden bir Kutlug Devleti veya II. Kök Türk Kağanlığı diye bir şeyler uyduruyorlar. Halbuki Kök Türk dönemini ne I. Kök Türk, ne II. Kök Türk Kaganlığı diye bölmek, ne de Doğu Kök Türkler, Batı Kök Türkler şeklinde ayırmak doğru değildir. İl-teriş Kağan ın ölümünden sonra, oğulları Bilge ve Köl Tigin küçük olduklarından dolayı, töre gereği yerine kardeşi Kapgan, kağanlık tahtına çıkmıştır. Bizlere şanlı bir tarih, gururla söyleyebileceğimiz bir Türk adı bıraktıkları için İl-teriş Kagan ve bütün atalarımızı saygı ile anıyoruz.

Başbuğ Ci-Ci Yabgu Türk tarihinde Toprak ülkenin temelidir diyerek vatan kavramını ortaya koyan Mete den yaklaşık 150 yıl sonra Hunların başına geçen Çi-Çi Yabgu nun savaşçılarına ve halkına söylediği nutuk asırlar boyunca hafızalardan silinmemiş ve hatırası Türk boyları arasında yaşamıştır. Bu ünlü Türk Başbuğu, atalardan kalan yadigarlar arasında geniş ülkelerle birlikte, hürriyet ve istiklalin de bu lunduğunu ve bu kıymetli emanetlere önem verilmemesinin milli ihanet sayılacağını açıklayan aşağıdaki sözleri ile tarihte milliyetçiliği devlet siyasetinde temel yapan ilk Türk devlet adamı olmuştur. M. Ö. 58 yılında Hun tahtına çıkan Ho-Han-yeh in, Hunlar ın içinde bulundukları sıkıntıları aşmak için Çin e bağlı olunması gerektiği fikrini savunması ve bunu şerefsizlik sayan kardeşi Chih-chih/Çi-çi nin ona karşı çıkması üzerine Hunlar ikiye bölündüler. Ho-han-yeh Çin himayesini kabul edip, halkının bir kısmını Çin in kuzey sınırındaki Ordos a gönderirken, Çin e bağlanmayı kabul etmeyen Çi-çi Yabgu, kendine bağlı boylarla batıya çekildi (M. Ö. 54) ve Çu -Talas boylarında bağımsızlığını ilan etti. Çi-çi Yabgu nun kurduğu Batı Hun Devleti fazla ömürlü olamadı. Çi-çi, Talas Irmağı boylarında kurduğu şehirde kalabalık Çin ordularının muhasarasına maruz kaldı. Meydan savaşına alışkın olan Hun ordusu, kale savunmasında başarılı olamayarak, Çinliler tarafından imha edildi (M. Ö. 36) ve böylece batıdaki Hun devleti yıkılmış oldu. Çi-çi Yabgu nun Çinliler le savaşa girmeden önce askerlerini cesaretlendirmek için yapmış olduğu konuşma, bugün dahi etkileyiciliğini korumaktadır. Batı Hun Kağanı Çi-çi Yabgu nun, M. Ö. 36 yılında Çin kuvvetleri ile yapacağı savaştan evvel yanında kalan 1518 kişilik ordusuna cesaretlendirmek amacıyla yapmış olduğu tarihi nutuk: Cesarete karşı hayranlık duymak ve bağımlı olmayı yüz kızartıcı saymak bizim geleneğimizdir. Atalarımızdan toprakla birlikte devraldığımız istiklalimizi feda edemeyiz. Mücadele edecek savaşçılarımız hala mevcut iken istiklalimizi korumalıyız. Boyun eğmeyeceğiz, çünkü bu, şan ve şerefle yaşamış olan ecdadımıza karşı yapılması mümkün hıyanetlerin en büyüğüdür. Atalarımız bize geniş ülkelerle birlikte hürriyet ve istiklal emanet ettiler. Savaşçı ve süvari hayatımız sayesinde yabancıları titreten bir millet olduk. Korumakla mükellef olduğumuz bütün bu emanetleri adi bir ömür uğruna feda edemeyiz. Hepinizin de bildiği gibi savaşta yiğitlerin kaderi ölümdür. Biz ölsek de kahramanlığımızın şanı yaşayacak, çocuklarımız ve torunlarımız diğer kavimlerin efendisi olacaklardır.