İstanbul peyzajlarıyla ünlü Hoca Ali Rıza'nın yapıtlarının her biri, hem sanat eseri, hem de tarihi birer belge... Üstün gözlem gücü ve sanat tutkusuyla kişisel üslubunu oluşturmuş ilk Türk ressamlarındandı Hoca Ali Rıza Bey. Doğayı en büyük öğretici olarak kabul eden sanatçının gözlem yeri ise İstanbul'du. En çok da Üsküdar... Bu yüzden genelde 'İstanbul', özelde ise 'Üsküdar Ressamı' olarak tanınır. Gelin şimdi, İstanbul'un kaybolan kültürel değerlerini belgesel bir yaklaşımla ölümsüzleştiren Hoca Ali Rıza'nın eserleriyle bir tarih yolculuğuna çıkalım. SANATA ADANAN 47 YIL 1858'de Üsküdar'da dünyaya gelen Ali Rıza Bey'in resim yeteneği çocuk yaşlarda fark edilir. Bunda babasının hat sanatıyla olan uğraşısının etkisi büyüktür kuşkusuz. Üsküdar Rüştiyesi'nde başlayan resim merakını, Kuleli Askeri İdadisi ile o zaman ki adı Mekteb-i Harbiye-i Şahane olan Harp Okulu'nda sürdürür Ali Rıza Bey. Bu sırada Osman Nuri Paşa, Süleyman Seyyid ve Mösyö Gués gibi seçkin hocalardan eğitim alır. 1884'te Harbiye'den Mülazım-ı Sani rütbesiyle mezun olur ve 'Resim Muallim Muavini' göreviyle, Osman Nuri Paşa'nın yardımcılığına atanır. 1911'de Kaymakam rütbesiyle emekli olur; 1909-1912 arasında da Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Başkanlığı gibi önemli görevler üstlenir. Kırk yedi yıl boyunca eğitimcilik ve ressamlık yapan sanatçı; peyzaj, natürmort, hayali çizimler gibi üç alanda, karakalem, füzen, pastel, suluboya, yağlıboya gibi birçok tarzda üretimde bulunur. Sayısız öğrenci yetiştiren sanatçı mütevazı, sabırlı ve hoşgörülüdür; bu özelliklerinden dolayı da öğrencileri ve dostları ona 'Hoca' sıfatını yakıştırır. KÖŞE BUCAK İSTANBUL Karakalem ile suluboya tekniğindeki yetkinliği ve hızlı çalışma temposuyla, -beş bin gibi bir sayıya ulaşan- çok sayıda İstanbul peyzajı betimleyen Hoca Ali Rıza, kentin mahallelerini, Üsküdar'dan Bebek'e, Arnavutköy'den Burgazada'ya kadar semt yaşantılarını, kahvehaneleri, deniz kıyılarını yorumlamıştır ömrü boyunca. "İslam ve Türk aleminin bedii zevklerinin kemalini gösteren eserleri toplamaya ve bunu bir meslek ittihaz ederek , onda ihtisas sahibi olmayı gönlümce pek muvafık buluyorum" diyerek betimlerinde tarihi dokuya özel bir önem verdiğini belirtir. Cami, çeşme, dergah, tekke, türbe, sebil, harabe, mezarlık, köprü, konak, kule, eski konak, eski evler gibi, tarihi ve mimari özellikleri bakımından o gün için sıradan sayılabilecek konuları tutkuyla sürdürür. Sanatçı ayrıca, çarşı, çeşme, kahvehane gibi mekanlarda geçen yaşam tarzını da inceler; kahvehanelerde kullanılan fincan, cezve gibi gündelik yaşama ilişkin kültürel objeler; çarşı-pazar alışverişleri, sokak satıcıları gibi günlük yaşamdan kesitler de konuları arasındadır... Hoca Ali Rıza, çağdaşı sanatçıların çoğundan uzak kalmasına karşın, Hüseyin Zekai Paşa ve Süleyman Seyyid Bey gibi Harbiyeli ressam dostlarıyla doğanın ıssız köşelerini de betimlemekten büyük zevk almıştır. Peyzaja çıkarken resim gereçlerinin ve acil ihtiyaç duyulabilecek malzemelerin bulunduğu 'kırk anbar' adlı çantası hayli ünlüdür. Çalışırken, çevresine toplanan çoğunluğu çocuk izleyicilerine engel olmaz, onların da günün birinde ressam olabileceklerine ihtimal verirdi. "Ressam hayatından hakkıyla faydalanır. Çünkü eline almış olduğu bir çiçekte bulunan renk ve şekilleri, aralarında olan ahengi görüp düşünerek, tabiatta mevcut ilahi kudreti idrak eyler. Bu zevkin vereceği ferahlıkla tabiidir ki; hayatından istifade etmiş olacaktır" diyen sanatçı, doğayı mistik bir ruhla yorumlamış ve doğa karşısındayken vecd halinde çalışmıştır. HEM SANAT ESERİ HEM DE BELGE Yaşamı 'ressamlar diyarı' Üsküdar'da geçen Hoca Ali Rıza Bey, Hüseyin Zekai Paşa'nın konağındaki bir odadan Yeni Camii Sebili'ne, Doğancılar'da eski tarz dükkan kepenklerinden Ayazma'da Kaptan-ı Derya Hacı Vesim Paşa'nın yalısına kadar birçok tarihi yapıyı resmetmiştir... Sanatçı ayrıca, önemli gördüğü yapıtlara tarih atmayı ve kısa notlar almayı da ihmal etmemiştir. Bu bakımdan aynı zamanda belge değeri taşıyan İstanbul görünümleri arasında, Üsküdar'a ait betimlerin hayli fazla olduğu söylenebilir. Yapıtlarında; daracık sokaklar, yıkılmak üzere olan eski ahşap binalar, samimiliğin ve sıcaklığın örneği olan birbirine yaslanmış cumbalı evler, cami, çeşme ve mezarlıklarla geçmişin hayal olan sembolleri görülmektedir. Bütün bu çevrelerde, geleneksel Osmanlı-Türk yaşamını dile getiren Hoca Ali Rıza, İstanbul'u bir Türk şehri kimliğiyle betimlemiştir. Semt dokusunu gösteren yapıtları, yaşanılan çevrenin sosyo-ekonomik durumu ve kültürel yaşam ortamı hakkında da ipuçlarıyla doludur. Sanatçının yapıtlarının incelenmesiyle ayrıca, günümüzde değişime uğrayan mimari yapılar oldukça rahat bir şekilde fark edilebilir. 'MÜEBBET' RESSAM... Hoca Ali Rıza'nın yapıtlarına baktığımızda onun İstanbul'un deniz sahillerini de çokça betimlediğini görüyoruz. Çünkü onun için Boğaziçi'nin ayrı bir yeri vardı. Boğaziçi'nin tarihsel öneme sahip yalılarını, bahçelerini zevkle resmeden Hoca Ali Rıza, özellikle Kanlıca, Anadoluhisarı, Kandilli ve tepelerinin yalılarla, kahvehanelerle olan samimiyetini belirleyen çok sayıda yapıta imza atmıştır. Marmara Denizi de, sanatçının İstanbul'da betimlemekten hoşlandığı yerler arasındaydı. Eserlerinin bazılarında Fenerbahçe kıyıları, deniz feneri, Şirket-i Hayriye vapurlarıyla denizden karaya doğru ilerleyen kayık ve içindeki figürlerle günlük yaşam arasında bağ kurulmuştur. 20 Mart 1930 tarihinde beyin kanaması sonucu aramızdan ayrıldı Hoca Ali Rıza Bey... Ama o; "Bu hocayı bulsam da elini öpsem. O ne şair ve ne nezih bir hilkat. O, İstanbul'un dertsiz günlerinin zevk ve sefasını, sanatını, şiirlerini, hayatını, havai nesimini Nedim'in cemiyetiyle ihya eden tabiatla, çiçekle, kelebekle, güzel elleriyle oynayan kızlar gibi rakslarıyla şiirler irşat eden hocayı sathezar tahsin ederim . Velev üslubu eski olsun her zaman taze bir şevk icad ediyor. Şair Fuzuli unutulmadığı gibi, Ali Rıza Bey de müebbettir" diyen Halife Abdülmecid Efendi'nin belirttiği gibi, 'unutulmaz' bir sanatçıdır... Bor@

emeğine sağlık dostum teşekkürler Romeo &