Kumanlar Kumanlar, 11. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında, Doğu Avrupa'da yaşamış bir Türk boyudur. Tarihte Kıpçaklar ile aynı birlik içinde bulunmuş, bu yüzden de zamanla Kıpçaklar ile birlikte anılmıştırlar. Başlarında "atabek" denen beyleri var olmuştur ve onun tarafından hem askeri, hem ekonomik, hem de siyasi bakımdan yönetilirler. Bütün idare bu beyde toplanmıştır. İçlerinde 40-45 bin aile olan kollar halinde yaşamışlardır. Bu nedenle askeri zaferleri hem savunmada, hem de taarruzda bulunmaktadır. Kumanca veya Kuman Türkçesi, Kumanlar tarafından konuşulmuş olan ve Eski Kıpçakçaya giren tarihi Türk yazı dilidir. Bugün konuşulmayan Kumancanın, günümüzdeki Kırım Tatarcası ve Karaçay-Balkarca ile yakınlığı dikkat çeker. Adlandırma Gotik Latin harfleri ile yazılan Türkçe metinlerin derlemesi olan Codex Cumanicus, Türk dili tarihi açısından da önemlidir. "Kuman" etnik adı, tarihte birçok dilde farklı adlarla anılmıştır. İranlı Mervezi 1120 yılında Qun adında bir halktan söz ederken, Ermeni Urfalı Mateos aynı bağlamda Xarteşk' adlı bir halktan bahsetmiştir. 11. yüzyıl ortalarına doğru, Doğu Roma kaynaklarında Κούμανοι veya Κόμανοι adıyla; Latin kaynaklarında Comani, Cumani veya Cuni; Alman kaynaklarında Valwen; Rus kaynaklarında Polovci olarak geçmiştir. Macarcada Kun , Ukrayncada Половці "Kumanlar", Bulgarcada Кумани "Kumanlar" olarak adlandırılmışlardır. Kuman sözcüğü Türkçe'de "sarışın" anlamına gelmekle birlikte Ermenice, Almanca ve Rusça da dahil diğer bütün batı dillerinde kendilerine "sarışın" anlamına gelen adlar verilmiştir. Bu isimlendirmeler Kumanların saç renklerine ithafen yapılmıştır. Kumanların Ukraynaca kökenli "sarışın" anlamına gelen adlandırması "Polovtsy" sözcüğü bazı araştırmacılara göre Slavlar tarafından bozkır kavimlerine verilirdi. Buna göre bu sözcük Ukraynaca "pol" yani "açık, boş, düzlük" sözcüğünden türemişti. Ancak bu sözcük yine Ukraynaca olan ve şehir, açık-düzlük v. b. anlamlara gelen "Polyane" sözcüğü ile karıştırılmamalıdır. Olcas Süleymenov'a göre ise Polovtsy sözcüğü Sırp-Hırvat kökenli olup "plav" sözcüğünden türemiş, "mavi gözlü" anlamına gelmektedir. Árpád Berta'ya göre, Aralarındaki büyük biçimsel benzerliğe rağmen, Kumanların ḳumān adı ile dilleri Kuzey Altaycası içinde değerlendirilen Kumandıların ḳumāndı adıyla bir ilgi kurulamaz. Dil Kumanlar, Türk lehçelerinin Doğu Avrupa'da konuşulmuş olan kollarından birini konuşmuşlardır. Bu dil, Eski Kıpçakçanın bir biçimi olup, bilimsel yayınlarda Kumanca, Kuman Kıpçakçası, Kuman Türkçesi olarak belirtilir. Kuman dili Bizim atamız kim-szing kökte - Bizim atamız ki sensin gökte, Szentlenszing szening adding - Şenlensin senin adın, Düs-szün szening könglügüng - Hoş olsun senin gönlün, Necsik-kim dzserde alaj kökte - Nasıl ki yerde ve tüm gökte, Bizing ekmegimizni ber bizge büt-bütün künde - Bizim ekmeğimizi ver bize bütün günde, Necsik-kim biz ijermiz bizge ötrü kelgenge - Nasıl ki biz boyun eğeriz bize emir gelince, İletme bizi her kötülüğe - Iltme bizni ol dzsamanga, Kutkar bizni ol dzsamannan - Kurtar bizi her kötülükten, - Szen barszing bu kücsli bu csin ijgi Tengri, amen - Sen varsın bu güçte bu yücelikte Tanrım, amin. Metin örneyi Kumanca için örnek metinler farklı transkripsiyon sistemleriyle aşağıda verilmiş olabilir. Bu farklar, yayınlardaki tercih farklarıdır, Kuman Türkçesinin alfabe tercihi ve kullanımını yansıtmaz. Kristus alay aytti kelepenlergä: «Baruŋiz, körünüŋiz papazlarga . Ol sözni Kristus bügün aytir barča yazuqlilarya, kim kerti kelepenler Teŋri alinda. Igrenmedi kisi kelependen, nečik Teŋri igrenir daγi fristeler yazuqli kisiden. Neme yoχ dünyä üstinde, nečik yaman sasir, nečik sasir yazuqli zan Teŋri alinda. Ol nisan taparbiz bitik ičindä. Bir kez bir alγisli kisi yolγa bardi. Bir friste aniŋ bile bardi adam bolup. kačan yoldan barirlar idi, utru bir kisi yoluχtu, yigit daγi astri körkli kisi. kačan friste ani iraχtin kördi, burnun tumaladi, yoldan iraχ qačti. kačan ol kisi asti, ol friste ekinči keldi ol kisi qatinda. Andan soŋra bir kelepen kisi keldi, astri niurdar sasidi. Ol alγisli kisi, kačan kördi ol kelepenni, yoldan qačti. Ol friste sövünüp qarsi bardi, öpti, qučtu > qučti ol kelepenni, asti. Ol alγisli kisi ekinči keldi yolγa friste qatinda. Ol kisi sözlädi fristägä: «Ne kisisen? Burun keldi körkli yegit kisi – sen burnuŋ tumaladiŋ, yoldan qačtiŋ. kačan bir murdar sasi kisi, kelepen keldi, sen qarsi bardiŋ, öptüŋ > öptiŋ, qučtuŋ > qučtiŋ . Andan friste aytti ol alγisli kisigä: «Ol körkli kisi, kim sen kördiŋ, ol kensi yazuqindan astri yaman sasir, aniŋ zani Teŋri alinda köpten öldi. Ol et üstündä kelepen, aniŋ dzani astri ari-tur daγi yaksi yiyir Teŋri alinda. Men azam de döülmen, men fristämen. Aniŋ üčün keldim körgüzmä saγa, nečik sasir yazuqli dzan Teŋri alinda . kačan fristä ol sözni aytti, ančaq körünmädi. Din Kumanlar, Tengricilik adlı dine mensup olmuşlardır. Tengricilik veya Göktanrı dini, tüm Türk ve Moğol halklarının, şimdiki inanç sistemlerine katılmadan önceki inancıdır. Tengri'ye ibadet etmenin yanında Animizm, Şamanizm, Totemizm bu inancın ana hatlarını oluşturur. Tengricilik, Hunlar, Avarlar, Ön Bulgarlar ve daha sonra da Cengiz Han'ın Altın Ordu'su gibi, Kumanlar tarafından Avrupa'ya da taşınmıştır. Bu inanç göçebe yaşamına o kadar bağlıdır ki, Tengrici kavimlerin yerleşik bir yaşama geçişleri daima göçebe hayatı ile birlikte Tengriciliği de bırakmalarını ve diğer inançları kabul etmelerini beraberinde getirmiştir. Göçebeliği bırakmayan kavimler, Tengriciliği de bırakmamışlardır. Doğu ve Orta Avrupa'da, Orta Çağ'ın sonlarına kadar, Tengri'ye dua eden bazı ufak göçebe kavimlere rastlamak mümkün olmuştur. Macar kralı Andras II ile ittifakta olan Bortz Han liderliğindeki Kumanlar, 1227 yılında Moldova bölgesinde, Estergon Başpiskoposu Róbert tarafından kitlesel olarak vaftiz edilmişlerdir. Tarih Kıpçaklarla Kumanların başlangıçta farklı halk oldukları iddia edilebilir. Kumanlar Huanghe'nin geniş kıvrımının doğusunda, aslen Türk olan Öngütler gibi Nasturi topluluklarının yakınında yerleşmiş olmaları olasıdır. 11. yüzyılın ortalarında Sibirya'ya ve Kazak bölgesine ulaşmış olmaları gerekir. 12. yüzyılın sonuna varıldığında Türk kökenli iki birlik olan Kıpçaklar ve Kumanlar birleşmiştir. Bu dönemle beraber, aynı kavim ittifakına uygulanan çeşitli isimler arasında bir farklılık belirlemek imkansız olmuştur. Rus kroniklerinde ilk defa 1054 yılında belirtilmişlerdir. Batı Göktürkler içinde yer alan Kıpçaklar, 11. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyinde Kıpçak Hanlığı'nı kurdular (1098-1239). Kuzey Karadeniz'deki Deşt-i Kıpçak Türk boy birliğinin içinde yer alan önemli gruplardan bir grup olmuşlardır. Kıpçak boy birliğinin 1239 Moğol saldırısıyla yıkılmasından sonra Kumanların bir kolu Balkanlar'a göç etmiş, bir kolu ise Kafkaslar'a inmiştir. 11'nci yüzyılda Kumanlar, bugün Ukrayna, Moldova ve Transilvanya'yı kapsayan büyük bir bölgeyi ele geçirmişlerdir. Kuman kitleleri bugünkü Macaristan'ın bulunduğu bölgenin en verimli yeri olan orta kesimine yerleşmişlerdir. Sık sık Macar devletine ve Doğu Roma İmparatorluğu'na saldırarak onların şehirlerini yağmalamışlardır. Bir kısmı ise İdil Bulgarlarına sığındı. Kuman Kıpçakları Balkanlar'da Bizanslılarla anlaşarak Peçeneklerle savaştılar ve Peçenekler büyük kayıplar verdi. Sonra bugün Moldova ve Ulahya olan bölgede "Kumanya" adında bir devlet kurulmuştur. 13. yüzyılda "Milkov" adlı hükümdarları tarafından Katoliklik dini, resmi din olarak kabul edilmiştir. Doğuda kalan Kumanlar ise İslam'ı kabul etmişlerdir. Balkanlar'da bulunan Kumanlar Trakya bölgesine yerleştiler ve Bizans'a asker oldular. Bir dönem Bizans ile anlaşmazlığa düştükleri için Konstantinopolis'e çift taraftan kuşatma başlattılar. Ancak Bizans'ın, Peçeneklerle anlaşması üzerine başarısız oldular ve Balkanlar'a dağıldılar. Kafkaslar Selçuklu baskısından bıkan ve Tiflis'i geri almayı düşünen Gürcülerin daveti üzerine, Kuzey Karadeniz Deşt-i Kıpçak diyarındaki Kumanlardan 50.000'e yakın Kuman ailesi (yaklaşık 300.000 kişi) Kırımlı Büyük Kıpçaklı Başbuğ Şaraga Han ın torunu Atraga Han önderliğinde Kafkaslar'dan Gürcistan ve Azerbaycan'a kadar indi (1118). Gürcü Kralına kızını veren Atraga Han beraberindeki Kumanlarla Batı Gürcistan'da Batum, Artvin, Çoruh vadisine yerleşti. Gürcü kralının isteği üzerine Kumanlar kurdukları 40.000 kişilik ordu ile Tiflis'i ağır bir kuşatmanın sonunda Selçuklu Devleti'nden geri aldılar (1123). Kumanların savaş becerisini gören Gürcüler tekrar Kuzey Karadeniz'deki Kumanlara haber yollayıp ülkelerine davet ettiler. Bunun üzerine 45.000 civarında Kuman ailesi (yaklaşık 250.000 kişi) "Sevinç Han" liderliğinde Gürcistan'a yerleşti (1195). Bu ikinci ve son iskan Kuzey Karadeniz, Deşt-i Kıpçak diyarından gelen son iskandır. Gürcistan'da uzun süre kalan Kumanlar Hristiyanlıktan etkilenmeye başladılar. Gürcistan'a ikinci Kuman göçünün ardından sayıları 800.000 e yaklaşan Kumanların yurtlanma sorunları baş gösterdi. Gürcü - Kıpçak karma ordusunun Başkomutanı Başbuğ "Kubasar" Başkomutanlık konusunda Gürcülerle anlaşmazlığa düşmesi üzerine bazı Kuman beyleri "Kubasar Bey" in oymağı ve kendilerine bağlı oymakları alarak bugünkü Türkiye sınırları içerisine; Rize ve Trabzon sahil bölgelerine yerleştiler (1212). Trabzon İmparatorluğu'na vergi vermeyen Kumanlar, kralın Artvin'e uyarı amaçlı gönderdiği küçük bir orduyu imha etmekle kalmayıp; Trabzon'u basıp yağmalayarak karşılık verdiler. Ortodoks olan Kıpçaklar Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgeye hakim olmasıyla Müslümanlığa geçtiler. Gürcistan'daki Kuman beyleri çeşitli zamanlarda siyaset izleyerek varlıklarını sürdürmeye çalıştılar. Kaynakça: Kuman Duası ve günümüz Türkçe çevirisi. Doç. Dr. Ufuk Tavkul - Codex Cumanicus ve Karaçay-Balkar Türkçesi Saadet Çağatay, (1978), Codex Cumanicus sözlüğü". Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler.-Ankara, 139-152. Annemarie von Gabain, (1998), "Codex Cumanicus'un dili". Tarihi Türk Şiveleri.-Ankara, 67-109. S. A. Goçiyayeva, H. İ. Süyünçev (1989), Karaçay-Malkar-Orus Sözlük=Karaçayevo-Balkarsko-Russkiy Slovar.-Moskva, Russkiy Yazık. K. Grönbech, (1992), Kuman Lehçesi Sözlüğü. Codex Cumanicus'un Türkçe Sözlük Dizini / çev. Kemal Aytaç.-Ankara: Kültür Bakanlığı. Ufuk Tavkul, (1998), "Kafkasya'nın otokton halkları meselesi ve Kafkasya halklarında etnik köken arayışları". Kırım Dergisi, 6 (24), 36-39. Ufuk Tavkul, (2000), Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü.-Ankara: Türk Dil Kurumu.

Alpay, teşekkür ediyorum gardaşım. Birçoğumuzun bilmediği Kumanları bize hatırlattın. Bilmiyoruz dedim çünkü tarihine, kültürüne, geçmişine sahip çıkamayan bir neslin içindeyiz. Türküz diye övünüyoruz ama bildiğimiz sadece Selçuklu, Osmanlı.. Eyvallah.