BISIKLETIN DOĞA TARIHI Geçmisi bir suböregi gibi dilimlere bölüp incelemek tarihçilerin zaman zaman basvurdugu bir yöntemdir. Tas devri, Bronz Çagi, Rönesans, 14. Lui Devri, Lale Devri gibi. Bize kalirsa, bu yöntemin talihsiz bir yönü milyonlarca insanin hangi çagda veya devirde yasadiklarini ögrenmeden öbür dünyaya göç etmeleridir. Öyle ya, Rönesans 14. yüzyilda basladi, fakat adi ancak 19. yüzyilda kondu. Yanilmiyorsam zavalli 14. Lui hakkini ancak 20. yüzyilda alabildi. Beklide böyle bir haksizliga meydan vermemek için birçogumuz simdiden harekete geçip çaga ad koymaya basladilar bile. Bilim ve Teknoloji Çagi, Ekoloji Çagi öneriler arasinda. Fakat bize kalirsa gelecegin akilli tarihçileri 1990'li yillari Bisiklet Çagi'nin baslangici olarak isaretleyecekler. Neden olmasin? Bisikletin tastan, laleden asagi kalan nesi var ki? Böyle bir adlandirmanin bilim-teknoloji lobisini de rahatsiz edecegini hiç sanmiyorum. Birazdan görecegimiz gibi, yillar yili sanki orda degilmis gibi göz ardi ettikleri o iki harikaya simdi sahip çikip büyük paralar harcayarak çesitli arastirmalar yapiyorlar. Kervana katilmalarinin nedeni bize göre çok açik: Simdiye kadar yaptiklari icatlar ya dogal kaynaklari tüketiyor ya da saç köklerimizden ayak tirnaklarimiza kadar bütün vücudumuzun sagligi bozuyor. Hayvanlardan medet ummak da gereksiz.; her otomobili bir at, bir katirla degistirmeye kalksalar, siz çevre kirliligini iste o zaman görürsünüz. koku da cabasi. Gübreden çikacak metan gazi da küresel isinmayi daha erken kapimiza getirebilir. Üstelik bu durumda bira yapacak kadar arpa bile bulamazsiniz. Tek kurtulus yolu bisiklet! Bizde her yil kaç tane bisiklet satildigini bilmiyoruz. Istatistiklere göre bütün dünyada 1950 yilinda 10 milyon otomobil ve bir o kadar da bisiklet üretiliyormus. Bu egilim, yani kabaca bisiklet ve otomobilin ayni sayida üretilmesi, 1970 yilina kadar sürmüs. Ne olduysa iste o zaman olmus. 70'li yillarda yayilan çevrecilik hareketleri, yapilan ekonomik reformlar sonucu Çin'in bisiklet üretimini büyük ölçüde artirmasi, benzin fiyatlarindaki astronomik yükselmeler sonucu birçok kisinin direksiyonu birakip gidona sarilmasina yol açarak bisikletin otomobili tam bir hezimete ugratmasina yol açmistir. Bugünlerde bisiklet satisi otomobil satisinin tam dört mislidir! Böyle dogayla uyumlu bir araca çevrecilerin dört elle sarilmasini tabii karsilamak gerekir. Öyle ya, bisiklet çevreyi kirletmez, sesi sedasi çikmaz, dogal kaynaklari tüketmez ve bütün bunlar yetmezmis gibi fiyati da keseye uygundur. Ama bisikleti asil bas taci eden dogacilardir. Onlar zaten ayilari, kuslari, orangutanlari tedirgin etmeden, kendilerini ormanlara tasiyacak bir araç için göklerden yardim bekliyorlardi. Yetmisli yillarda dag bisikleti ortaya çikinca istenilen oldu. Bu muhtesem aracin çok ilginç bir doga tarihi vardir. Bisikletin ilk atasini 1790 yilinda Comte de Sivrac adli bir Fransiz tarafindan icat edildigi söylenir. Hani bizim çocuklugumuzda çok yaygin olan, üstüne binip ileri geri sallandigimiz tahta atlar vardi ya, bu icat da ayni ona benzer. Aradaki fark, tahta atin önüne ve arkasina iki tekerlegin eklenmis olmasidir. Sivrac'in bisikletinin ne zinciri ne de pedallari var. Hareket etmesi iki ayagin yere basilip itilmesi ile saglaniyor. Bu araçta dümen vazifesini görebilecek bir sey yok. Bu eksiklik 25 yil sonra Alman Baron Karl von Drais tarafindan ön tekerlegin üzerine konulan çubukla gideriliyor ve tahtanin üstüne de bir sele ekleniyor. Pedal ve zincirin eklenmesi, tekerleklerin, tahta yerine metalden yapilmasi ancak 1861 yilinda Fransiz Piere Michauex ve ogli tarafindan gerçeklestirilebiliyor. O zamanlar bisikletin adi velocipede, fakat halk arasinda takma adi bone shaker, yani kemik sarsan. Birkaç yil sonra icat edilen lastikler bu sarsmanin bir kismini önlüyor ve bisiklet, genel çizgileriyle, bugünkü seklini aliyor. Bisikletin neden bu kadar geç ortaya çiktigi birçok teknoloji tarihçisinin dikkatini çekmistir. Öyle ya, bisiklet yapacak her sey eski Yunan ve Roma'da vardi. Alfred White Northead, eger Eski Yunanlilar simdiki Iskoçlar gibi çay pisirselerdi buhar makinesini de icat ederlerdi, der. Bisiklet içini böyle bir sey söz konusu degil: Mutfaktaki annenizi bir köseye birakin, Istanbul'un en ünlü asçilarini bir hafta izleseniz bile yine bisikleti icat etmek akliniza gelmez. Öte yandan, dogaya çikip, uçak mucitlerinin yaptigi gibi, kustan kurttan ilham almaya çalismaniz da iyi bir sonuç vermez. Simdiye kadar 2,5 milyon tür canli tanimlandi, bunlarin içinde tek bir tanesi bile bisiklete benzemiyor. Bize kalirsa asil neden insanlarin denge kavramini tam olarak anlamalarinda yatiyor. Bugün bile dengeli dedigimiz zaman akla ya bir yerde durup hiçbir yere kimildamayan cisimler, ya da dört tekerlekli araçlar gelir. Dururken dengesiz fakat hizla giderken dengeli bir araç olabilecegini çok kisi düsünemez. Bisikletin çok daha eski zamanlarda icat edilmemis olmasinin asil nedeni iste bu denge kavraminin iyi anlasilmamis olmasindandir. Iste Londra'nin Imperial Üniversitesi'nde hocalik yapan Prof. Davit E. H. Jones vaktinin büyük bir bölümünü hizla giden bir bisikletin neden bu olaganüstü dengeye sahip oldugunu arastirmaya adamis. Physics Today dergisinde yayinlanan bir makalesine Jones söyle basliyor: Hemen hemen herkes bisiklete binebilir, ama neden binebildigini bilmez. bu bilmeceyi çözmeye çalisan ilk Jones degildir; K. I. Richardson, D. H Young gibi günümüzün parlak zekalari da bu konu hakkinda epeyce kafa yormuslar ama aralarinda fikir birligi saglanamamistir. Kimisi denge unsurunun ön tekerlegin bir çesit jiroskop vazifesi görmesinden kaynaklandigini iddia ederken, kimi de kadro geometrisinden kaynaklandigini ileri sürmüs, ama bunlarin hepsi kagit üzerinde teorik çalismalar olarak kalmistir. Jones'un büyüklügü bu probleme deneysel açidan yaklasmasindandir. Normal bir bisikletin dengeli oldugunu biliyoruz, diyor Jones, o zaman ben binilmeyecek bir bisiklet yapabilirsem, ikisinin arasindaki fark dengenin neden saglandigini gösterecek! Jones binilmeyecek bir bisiklet yapmak için ön masalari inceltiyor, kadronun geometrisini degistiriyor, lastikleri inceltip genisletiyor; kisacasi Jones'un bisikletine yaptigini organ nakil hastanesinde çalisan hiçbir cerrah hastasina yapmaya cesaret edemez. Jones yarattigi ucubeleri ya kendisi binerek test ediyor ya da cesareti olmadigi durumlarda, bisikleti arkadan hizla iterek düsene kadar gittigi mesafeyi ölçüyor. Kisaca URB (Unridable Bicycle 1, yani Binilemeyen bisiklet 1), URB 2, URB 3 diye adlandirdigi üç modelin hepsi dengeli çikiyor. URB 4 ise ancak %50 basari elde edebiliyor. Arkdan hizla itildiginde model dengesini kaybedip düsüyor, fakat Jones test plotlarini bile asan bir cesaretle bisikletin kumandasina kendisi geçtigi zaman URB 4 düsmeden yoluna devam edebiliyor! Jones binilemeyecek bir bisiklet icat ededursun, bilim adamlari ve mühendisler bisikleti daha verimli, daha konforlu bir araç haline getirmek için çaba harciyorlar. Çelik kadrolar gün geçtikçe yerini alüminyum, hatta karbon bilesimlerinden yapilan kadrolara birakiyorlar. Bir zamanlar hanimlarin gögüs büyütmelerinde kullanilan silikon simdi selelerde kullaniliyor. Ön masalara yerlestirilen amortisörler sarsintiyi azaltiyor. Bütün bunlarla zaten verimlilik açisindan birinciligi hiçbir canli veya cansiza birakmayan bisiklet daha da mükemmellesiyor. Birakalim rakamlar konussun: bilim adamlarinin hazirladigi verimlilik ( bir hayvanin veya aracin 1km boyunca yaktigi enerji miktari) en verimsiz mahluklar ufak farelermis (60gram-kalori civarinda). Onlari sinek ve ari (15), tavsan (4,5), helikopter (3,8), inek ve otomobil (0,8) ve yürüyen bir insan (0,75) takip ediyor. Simdi ayni insani bisiklete bindirdigimiz zaman, yakilan enerji sadece 0,15 gram-kalori, yani bisiklet verimi tam 5 misli artiriyor. Buraya kadar anlattiklarimizi göz önünde tutarsak bisikletin yeni bir çag açabilecegine sizlerin de inanmis olmasi gerekir. Ama, diyecekisiniz ki, biz büyük çaglari düsününce sadece aklimiza bilim-teknik degil kültür ve sanat da gelir. O zaman aklimiza gelen soru, bisikletin sanat ve kültüre katkisinin ne olabilecegi, daha dogrusu bugünün sanatkarlarini nasil etkileyecegidir. Bisiklet tablolarini sik olmasa da birçok müzede görebilirsiniz. Marchel Duchamp'in bir bisiklet tekerleginden yarattigi heykel oldukça yanki uyandirmisti. Öte yandan, bu günlerde otobüs parasini bulamadigi için evlerine kapanmaya mahkum olan sairler bisiklete atlayip kirlara, ormanlara açilirsa o zaman yazilacak öykülerin, siirlerin haddi hesabi olmaz. Üstelik raki sisesinde bir balik olmak gibi düsünceleri akillarindan çikararak masmavi bir göl kiyisinda bembeyaz bir zambak olmayi düsünebilirler. O zaman, çabalarini her zaman kutladigimiz çevrecilerimiz, çevre kirliliginin sadece sagligimiza verdigi zararlar degil, en az saglik sorunlari kadar önemli olan estetik duygularimiza verilen zararlari da düsünürler. Bisikletin buna büyük ölçüde katkisi olacagina inaniyoruz. Dengeli, verimli, saglikli, hem dogaya hem keseye uygun. Bu özellik ve nitelikleri baska nerede bulabilirsiniz? Hiçbir yerde. O zaman, Bisiklet Çagi'na hos geldiniz. Prof. Sargun A. TONT Sulak Bir Gezegenden Öyküler'den alınmıştır. -