Mondros Mütarekesi'nden sonra İttihat ve Terakki üst yöneticilerinin ülkeyi terk etmeleriyle İstanbul'da siyasi hava karışmıştı. İlk olarak 1913-1918 yılları arası arası sesini pek çıkaramayan muhalif basın eleştiri dozunu arttırmıştır ve ülkenin içinde bulunduğu durum yüzünden İttihat ve Terakki yönetimini suçlamıştır. İkinci olarak Paris Barış Konferansı öncesi ülkeyi savaşa sokan kadro olan İttihatçılardan hesap sorulması ve Osmanlının hukukunun savunulması gerektiği söylenmiştir. 1914 yılından beri savaştaki kötü gidişat nedeniyle bütün yayınlara yasak koyan İttihat ve Terakki hükümetinin üst düzey yöneticilerinin ülkeyi terk etmesiyle İstanbul basını üzerindeki siyasi baskı ortadan kalkmıştı. Bu yüzden basında savaşın getirdiği yıkımın muhasebesi yapılmaya başlanmıştı. Sansürün kaldırılması sonucu yeni gazeteler yayın hayatına girmeye başlamıştır. Mondros Mütarekesinden sonra İttihat ve Terakki Fırkası kendini feshetti ve Teceddüt Fırkası olarak siyasal hayata devam etti. Bu tarihten sonra siyasal katılım patlaması yaşanmış ve yirmiden çok parti kurulmuştur. Bu dönemde İstanbul'da yaşanan gerginliğin kaynağı başkentin itilaf devletlerince fiilen işgal edilmesiydi. Ancak itilaf devletleri şehrin yönetimine el koymayıp kamu bürokrasisinin göreve devam etmesini istemiştir. Osmanlı meclisi bu yüzden görevine devam etmiştir, ancak Vahdettin'in emri ile meclis feshedilmiştir ve seçimler yenilenmiştir. Yenilenen seçimde, meclis çoğunluğunu milli mücadele yanlısı kişilerce oluşturulmuş bu yüzden itilaf devletleri olaya müdahale edip İstanbul'u resmen işgal etmiştir. Mebusları da Malta'ya sürmüştür. İstanbul limanında demirli olan itilaf devletleri donanmasında Averof Zırhlısının Rum halkı için özel bir yeri vardı. Bu geminin alımı için Yunan hükümeti Yorgo Averof isimli Rum'dan yardım almış, geminin masrafının 3te birini Averof karşılamış geri kalanını Yunan hükümeti karşılamıştır. Averof zırhlısı Balkan Savaşlarında Çanakkale Boğazı'nı kapatarak Osmanlı donanmasının Ege'ye açılmasını engelleyip savaşın Yunanistan lehine sonuçlanmasında büyük bir fayda sağlamıştır. Bu nedenle Averof Zırhlısı İstanbul Rum Cemaati için Yunan milliyetçiliğinin yüzen bir sembolü olmuştur. Averof zırhlısı nedeniyle İstanbulda Rum esnafa karşı ekonomik boykot da uygulanmıştır. Balkan Savaşlarındaki büyük toprak kayıplarını gören milliyetçi seçkinler faturayı Yunan devletine yardım ettiklerini düşündükleri İstanbul Rum Cemaati'ne kesmişti. Artık ülkede Müslüman-Türk unsur üzerinde yükselen bir iktidar arayışına girilmiş ve halkta zenofobi oluşmaya başlamıştı İşgalin ilk günlerinde bazı kontrol noktaları haricinde pek yabancı asker ortalarda gözükmezdi. İtilaf devletlerinin halka yönelik olarak ustaca hazırladığı işgal töreni 3 ay sonra 1919 şubatında meydana gelmiştir. Bu işgal töreni İstanbul'un Müslüman halkı üzerinde toplumsal travma etkisi yaratmıştır. İşgal töreni bir yandan direniş ruhunun ortaya çıkmasını hızlandırmış diğer yandan günüzüme kadar oluşan bir 'Eziklik Duygusu' oluşturmuştur İstanbul'un işgalinden sonra galip devletlerin mutlaka Ermeni kıyımının hesabını soracağı bekleniyordu. Bu yüzden Osmanlı aydınları arasında Ermeni tehcirine karışmamış oldukları şeklinde açıklamalar yaygınlaşmıştı. Her kişi ve kurum Ermeni kıyımına katılmamış olduğunu kanıtlamak için bir çaba içerisindeydi. Diğer yandan da Ermenilere yapılan baskı ve zulümün iktidardaki küçük bir sınıfın eseri olduğunu ve tüm Osmanlı'yı suçlamanın yanlış olduğunu belirtiyorlardı. Yenilgi ve işgal havası nedeniyle herkes birbirini suçlamaya karalamaya devam ediyordu. Bu haberlerin yaygınlaşması nedeniyle basında sansür uygulamasına geçildi ve İstanbul'un işgalinin sona ermesine kadar bu sansür devam etti 1918 yılında meclise baktığımızda Osmanlı seçkinlerinin geçmişi değerlendirme süreci içine girdiğini görüyoruz. Ermeni kıyımı hakkında tartışmalar, İttihat ve Terakki hükümetleri aleyhinde verilen soru önergeleriyle başlamıştır. Bu önergelerde Talat Paşa kabinesinin ülkeyi yıkıma götüren icraatleri sıralanmıştır. Bu tür önergelerle ilk kez Ermeni tehciri ve İttihat ve Terakkinin azınlık karşıtı politikalarından meclis kürsüsünde bahsediliyordu. Bu önergelerin amacı İttihat ve Terakki'nin artçı kabinesi olarak algılanan Ahmet İzzet Paşa kabinesini sıkıştırmak ve tavır almaya zorlamaktı. Ayrıca Ermeni tehcirine karışmış olanlar hakkında yasal işlemin hızlandırılması da umuluyordu. Göze çarpan bir diğer ayrıntı ise hükümeti siyasal tavır almaya zorlayan bu önergeler sunulduğunda, İttihat ve Terakki yandaşı olan bazı mebusların iç tüzüğün imkanları dahilinde konuların tartışılmasını engellemeye çalışmalarıydı. İttihat ve Terakki yanlısı mebuslarda bu konuları açmayalım tavrı oluşmuştur 9 Aralık 1918 günü Ahmet Rıza Bey'in soru önergesini yanıtlayan Adliye Nazırı Haydar Molla Bey, bu önergede ortaya çıkan suçlar ve suçlular hakkında genel bir giriş yapar. Birincisi Yüce Divan'a gitmesi verilmesi gereken devlet memurlarının işlediği suçlardır. İkincisi siyasetçiler tarafından işlenmiş suçlardır ve sonuncusu bunların dışında kalan kişilerce işlenmiş suçlardır. Suç işlemiş normal vatandaşlar hakkında savcılara şikayet gerekliydi veya savcıların kendilerinin işlenen suçları önceden bilerek soruşturma açması gerekiyordu. Devlet memurları ve siyasetçilerin yargılanması için ise ön soruşturma yapılması gerekiyordu ve İttihat ve Terakki yönetiminin yapmış olduğu küçük değişikliklerle bu davaların açılması zorlaştırılıyordu. Çünkü devlet memurlarının görevleri esnasında işlemiş oldukları suçlar amirleri tarafından soruşturulmakta ve yargıcın görevini amirler yerine getirmekteydi. Bu yüzden devlet memurları hakkında soruşturma yapmak yargıçların ve savcıların görev ve yetkileri dışında kalmıştır. Adliye nazırı soruşturma yapılamamasının nedeni olarak bu mazereti ortaya koymuştur ve bu gerçekten de gerçeği yansıtan, yargının elinin kolunun bağlı olduğunu gösteren bir durumdur. İttihat ve Terakki'nin son yasal düzenlemeleriyle, Osmanlı yasal sistemi Ermeni kıyımına katılanları yargılamaktan aciz kalmıştır. Daha sonra Damat Ferit Paşa söz alır. İttihat ve Terakki yöneticilerinin Ermeni tehciri dolayısıyla yargılanıp cezalandırılmalarının bir anlamda uluslar arası konjünktürün bir gereği olduğunu ancak bu şartla Osmanlı'nın barış şartlarının yumuşatılabileceğini vurgulamıştır. Damat Ferit Paşa Ermeni tehcirine katılmış olanların cezalandırılmasının sadece bir iç politika meselesi değil aynı zamanda kalıcı bir barış antlaşmasının da şartı olduğunu belirtmiştir Kaynak: Prof. Dr. Ayhan AKTAR - Osmanlı Meclisi Ermeni Meselesini Tartışıyor: Kasım-Aralık 1918