GDO'dan kaçış yok Genetiği değiştirilmiş organizmalar... Bu tanım son dönemde hayatımıza girdi... Peki ama nedir bu GDO'lar? 800'den fazla GDO'lu ürünü tüketiyoruz ama ne yediğimizi biliyor muyuz İnsanlar, tarıma başladığından beri yetiştirdileri bitki ve hayvanlara istedikleri özellikleri kazandırmaya çalışıyor. 'Yetiştirmek', yapay bitkilerin özelliklerine müdahale ederek onları daha verimli hale sokmak olarak tanımlanıyor. Bir başka değişle bitkilere müdahale tarımın başlangıcından itibaren söz konusu. Ancak bu müdahale bitkilerin doğrudan genleri üzerinden olmamıştı. Bilimin gelişmesiyle 1980'lerden sonra bu da mümkün oldu. Bu ay NTV Bilim'in de kapak konusu yaptığı genetiği değiştirilmiş gıdalar, ilk üretildikleri dönemden bu yana tartışmaların konusu oldu. GDO NEDİR? Bilimadamları 25 yıl önce, genleri DNA'dan ayırarak başka bir canlıya yerleştirebilceklerini keşfettiler. Bir canlıdaki genetik özelliklerin kopyalanarak, bu özellikleri taşımayan bir canlıya aktarılması sonucunda üretilen yeni canlıya Genetiği Değiştirilmiş Organizma deniyor. Özellikle 1980'lerden sonra bitki biyoteknolojisi alanında önemli gelişmeler sağlandı. İlk transgenik ürün olan, uzun raf ömrüne sahip Flavr Savr domaesi 1996 yılında raflardaki yerini aldı. Bunu, gen aktarılmış mısır, pamuk, kolza ve patates izledi. Bu yöntemle elde edilen bitkiler, ilaçlara ya da zararlılara karşı daha dirençli oluyor. Bu da kimyasal böcek ilaçlarının kullanılmasını azaltıyor. Günümüzde mısır ve pamuğun zararlılara, soya ve kanolanın böcek ilaçlarına, papaya ve kabağın da virüslere karşı dirençli olmasında GDO teknolojisi kullanılıyor. Genlere müdahale ederek bitkilerin lezzet, besleyicilik ya da dayanıklılık gibi özelliklerini geliştirilebiliyor. İstanmeyen durum ve olaylara daha kolay müdahale edilebiliyor. Genetiği değiştirlmiş organizmaların özellikle aşı ve ilaç yapımında kullanılması önem kazanıyor. Susuzluğa dayanıklı bitki geliştirme çalışmaları ise halen devam ediyor. AŞILARDA GENETİĞİ DĞİŞTİRİLMİŞ ÜRÜNLER TAŞIYOR Gıdaların genetiğinin değiştirilmesi ile ilgili tartışmlar devam ediyor ancak genetiği değiştirilmiş ürünler yeni değil. İnsülin geninin domuzlardan alınıp bir bakteriye aktarılmasıyla diyabet hastalarına insülin sağlanabiliyor. Tiroid ve büyüme hormonları genleri, hayvanlardan kesilerek bakterilere aktarılıyor ve hormon eksikliği olan insanlar faydalanabiliyor. Şekersiz yiyecekler kullanılan Aspartame maddesi de GDO'lardan üretiliyor. En önemlisi ise hepatit B aşısı başta olmak üzere bir çok aşının GDO'lardan elde ediliyor olması. AÇLIĞA ÇARE Mİ? Ayrıca genetik müdahale ile daha bol ürün elde edilemesi de teorik olarak mümkün. Bu özelliklerinden dolayı, GDO'yu savunanlar, bunun dünyada artan gıda ihtiyacın karşılanması konusunda cevap olabileceğini savunuyor. ABD Tarım Bakanlığı'nın yaptırdığı bir araştırma ise GDO'lu ürünlerin daha yüksek verim sağladığının genel bir doğru olarak kabul edilemeyeceğini ortya koydu. Bu rapora göre verimin daha yüksek olduğu bölgeler olduğu gibi daha düşük olduğu bölgeler de var. ELEŞTİRİLER GDO teknolojisindeki gelişmeler ve bu tür bitkilerin daha yaygın olarak kullanılması ile birlikte GDO'lu ürünler hakkında tartışmalar da yoğunlaştı. GDO'lu ürünler özellikle insan sağlığı ve çevreye etkileri konusunda eleştirilerin merkezine yerleşti. Konuyu sağlık açısından ele alan bazı bilimadamları, GDO içeren yiyeceklerin insan sağlığına zararlı olaileceğini savnuyor. Gen bitkinin içine yerleştirildiği için, onu tüketenlerin de risk altında olacağı, sağlık konusundaki eleştirilerde sık sık dile getiriliyor. GDO'ların hedef olan ürün hariç diğerlerinde nasıl bir etki yaptığı bilinmiyor. Zaman zaman bu gıdaların kansere yol açacağı iddiaları dil getirilse de bunun doğruluğunu kanıtlayan bir araştırma henüz yapılmadı. ÇEVREYE TEHDİT Mİ? GDO'lu bitkilere getirilen eleştiriler önemli bir bölümü de doğal çevreye olan etkileri ile ilgili. Karşıt görüştekiler GDO içeren ürünlerinin tohumları çevreye karışıarak doğal ürünleri etkileyip yapısnı bozabileceğini savunuyor. GDO'lu ürünlerin doğal ortama yayılıp yaygınlaşması sonucunda böcek nüfusunun olumsuz etklilenmesi ve tüm ekosistemin çökme olasılığı da dile getirilen bir başka eleştiri. GDO'lu ürünlerin biyoçeşitliliği tehlikeye sokacağı ve biyolojik kirliliğe neden olacağı da yaygın endişeler arasında. GDO'LAR NEDEN ZARARLI? 1. İnsan sağlığı Alerjik reaksiyona neden oluyor. Antibiyotik direncini zayıflatıyor. Toksik etki yaratıyor. 2. Ekosistem Normal ve organik tarımı tehdit ediyor. Ne kadar uzak alanda olursa olsun rüzgar ve arılar yoluyla organik ürünlere de bulaşıyor. GDO'lu tarım yapılan alanlardaki haşereleri yiyen kuşların türü tükeniyor. Canlı türleri açısından tehdit. Bioçeşitliliği yok ediyor. GDO'lu ekinler, tozlaşma yoluyla aynı türden akrabalarının da genlerini değiştirebiliyor. EN BÜYÜK AVANTAJI ÜRETİMİN ARTMASI Tarıma uygun olmayan alanlarda tarım yapılabilmesini sağlaması. Tarımsal verimi artırması. Tarım ilacı kullanılmasına ihtiyaç duymaması. Gıdanın besleyiciliğini artırması. Üretim verimliliğini 10 kata kadar artırması. Diyanet GDO'lar için ne dedi? Aslında bu tartışma ilk olarak Slow Food Türkiye, Fikir Sahibi Damaklar Grubu'nda gündeme geldi... Grubun kurucularından Defne Koryürek anlatıyor: "Slow Food'un uluslararası zincirlerinden biri bize bir soru yöneltti - Yahudiler genetiği değiştirilmiş gıdalara koşer diyor, Katolik Kilisesi ise kabul ediyor, acaba Müslümanlar ne diyor?- Bu sorunun ardından biz de araştırmaya başladık..." Fikir Sahibi Damaklar Grubu bu soruyu Diyanet İşleri'ne yöneltti... Diyanet'ten gruba gelen cevap şöyle: İslam dini, insan ve toplum yararına gerçekleştirilen her türlü bilimsel çalışmayı teşvik eder ve bu tür çalışmaları, topluma bir görev olarak yükler. Ancak bu tür çalışmaların hukuki, ahlaki ve manevi değerler açısından problem oluşturacak ve insanlık için tehlike arz edecek noktalara getirilmesini de asla onaylamaz. Bu alanda gerekli önlemlerin alınmasını öngörür. "Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar " olarak bilinen; biyolojik yöntemlerle kendi türü dışındaki bir türden gen aktarılarak, belirli özellikleri değiştirilen bitki, hayvan ya da mikro organizmalarla elde edilen ürünler başta insan sağlığı olmak üzere, çevre ve sosyo-ekonomik yapı üzerinde önemli riskler taşıdığı konunun uzmanları tarafından ifade edilmektedir. Ayrıca, hayvandan bitkiye veya bakteriden bitkiye gen transferinin fıtrata müdahale olduğu da unutulmamalıdır. Konu üzerinde araştırmalarını sürdüren bilim kurullarının; doğal ürünlerin genetik yapısının değiştirilmesinin önü alınamaz felaketlere yol açabileceği ve bu tür ürünlerin insan sağlığı üzerinde ciddi tahribatlara sebebiyet vereceği bilgisi dikkate alındığında sağlığa zarar verecek bu ürünleri yemek dinen de sakıncalıdır. Ancak her ne suretle olursa olsun tohumlar üzerinde yapılan genetik çalışmalar sağlığa zarar vermeyecekse bu tür ürünler yenilebilir... Biz de bu cevap üzerine Çapa Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü'nden Doktor Yavuz Dizdar'a sorduk "GDO sağlığa zararlı mıdır?" Dizdar'ın cevabı: "Lüzumsüz bir teknoloji, riski çok fazla. Denenmiş bir yöntem değil, bilinmeyen bir yöntem. İşin etik boyutuna bakılırsa, Kur'an da direkt yazılmıştır "karıştırmayınız" diye... Avrupa "GDO"ya ne diyor? Avrupa Birliği'nde GDO'lu ürünlerin üretimi, ithalatı, kullanımı kabul edilmiyor. AB içinde GDO üretimini yasaklayan 6 ülke var. Bunlar Avusturya, Fransa, Yunanistan, Macaristan, Almanya ve Lüksemburg. Euroactiv'in haberine göre İsrail ve ABD'nin AB'ye GDO'lu ürün ihrat etmek istemesi birlik içerisinde önemli bir tartışma konusu. Bu ürünlerde sıkı bir denetim ve etiketleme politikası uyguluyor. GDO etiketlemesi yapılabilmesi için ilgili ürünün yüzde 0.9 oranında GDO içermesi gerekiyor. AB bu konudaki uygulamalarını 2003'te yürürlüğe giren 1829/2003 sayılı yönetmeliğe göre yürütüyor. Yönetmeliğin etiketlemeyle ilgili bölümünde, bu uygulamanın 'GDO içeren ya da GDO'dan oluşan gıda maddeleri için' ve 'GDO içeren ya da GDO'dan oluşan ürünlerle üretilen gıda maddeleri için' geçerli olacağı belirtiliyor. GDO içermesine karşın etiketlemeye gidilmeyecek durumlar ise 18.10.2003 tarihli AB Resmi Gazetesi'nde şu şekilde ifade ediliyor: "Bu bölüm, yüzde 0.9 oranından daha yüksek olmayan oranda GDO içeren, GDO'dan oluşan ya da GDO'yla yapılan gıda ürünleri için uygulanmayacaktır." Yüzde 0.9 oranının aşıldığı durumlarda ise spesifik bir etiketleme yöntemi uygulanıyor. İlgili yönetmeliğe göre: 1- Birden fazla malzeme içeren ürünlerde, içindekiler listesinde 'genetiği değiştirilmiş' ya da 'genetiği değiştirilmiş... le üretilmiş' ifadelerinin ilgili malzemenin hemen arkasından parantez içinde yazılması gerekiyor. 2- Malzemenin bir kategorinin ismi olarak gösterildiği durumlarda, 'genetiği değiştirilmiş... içerir' ya da 'genetiği değiştirilmiş... le üretilmiş... içerir' ifadelerine içindekiler listesinde yer verilmesi gerekiyor. 3- İçindekiler listesinin bulunmadığı durumlarda 'genetiği değiştirilmiş' ya da 'genetiği değiştirilmiş... le üretilmiştir' ifadelerinin etiketin üzerinde açıkça görülür şekilde yer alması gerekiyor. 4- İlk iki maddedeki GDO vurguları, içindekiler listesinin altında dipnot olarak yer alabilir. Bu durumda en az içindekiler listesinde yer alanların boyutunda yazılması gerekir. İçindekiler listesinin bulunmadığı durumlarda etiketin üzerinde açık şekilde yer almalıdır. 5- Gıda ürünün nihai tüketiciye satıldığı aşamada, paketlenmemiş ürünlerde olduğu kadar büyüklüğü 10 cm2'yi geçmeyen paketlerde satılan ürünler için GDO'yla ilgili ifadeler sürekli ve görülür bir şekilde ürünün sergilendiği tezgahın üstünde ya da hemen yanında ya da paketleme malzemesinin üzerinde kolay şekilde tespit edilebilecek ve okunabilecek büyüklükte olmak kaydıyla yer almalıdır. GDO'lu ürünlerle beslenen hayvanlardan elde edilen et, süt ya da yumurtalar için GDO etiketlemesi yapılmıyor. AB içinde GDO'larla ilgili yasal düzenlemeye yönelik yeni bir değerlendirme süreci başlatılmış durumda. Bu çalışmada mevcut yasal düzenlemeyle ilgili risk değerlendirmesi, onay süreci ve etiketleme unsurlarına yoğunlaşılıyor. Değerlendirme raporunun 2010'un yaz aylarında yayımlanması bekleniyor Amele -