Okur-yazar insan tipinin yetiştirilmesi için en müsait ortam olan orta öğretim sıralarına eğilmemizde fevkalade fayda vardır. Çünkü görünen bir köy var ki kılavuz istememektedir. O da okumaya ve kültüre karşı isteğin beklenene cevap vermemesi ya da gittikçe azalmakta oluşudur. Tabi bunun nedenlerinin de masaya yatırılması kanaatindeyim. Biz Türk insanı hala, lisenin her sınıfında Edebiyat derslerinde maalesef yüksek seviyeli bir dil ve edebiyat zevki kazandırma değil, imla düzeltmek ve dilekçe yazdırmaktan işe başlamaktayız. Bu, fakültelerimiz için de aşağı yukarı böyledir ülkemizde. Her okuduğumda tüylerimi diken diken eden ve bu konudaki endişemi doğrulayan bir istatistik yorumu var şimdi sınıf panolarımızda: 'Almanya'da kişi başına düşen ortalama okuma oranı 23 dakikadan 18 dakikaya düşünce devlet adamları telaşlanmaya başlamışlar. Bu oranın 10-15 saniyelerde seyrettiği Türkiye'de hangi endişeyi hissediyorsunuz?...' Kitabı Sevmek Okumayı sevmek, okuma zevki kazanmak kitabı sevmekle başlar. Tıpkı bir oyuncak gibi, yeni doğmuş bir kardeş gibi... Kitap kucağını açmışken, onu raftan almalı, hemdem olmalıdır kitapla, onda yolculuk başlayıp bitene dek. Aslında okuma sokakta başlar. En azından ben öyle gördüm İstanbul'da. Kitapçıların, sahafların, dergi ve gazete bayilerinin bol olduğu günümüzde okumanın sokakta başladığını anlamak zor olmasa gerek. Bunun yanında televizyonu seyretmeye, bilgisayarın dostu olmaya alışmış başka türlü okuyanlar türüyor her geçen gün. Bunlar, bir anda hikayenin macerasını öğrenmek istiyor, sadece resimlerine bakarak. En iyimser yönüyle hazır özet kitapları soruluyor kitapçılarda çoğu kez. Okumayı teşvik edici, zengin baskılı kitaplar var şimdi vitrinlerde eskiye nazaran. Fakat buna rağmen, geçmiş yıllara kıyasla okuyan insan oranının gittikçe düşmesi-en acısı da devlet adamlarının ve insanımızın bunu önemsememesi - şaşırtıcı, bir o kadar da acı. İnsanımızın piknik yapmak için bir yerlere gitme zahmetini göze almaları gibi, kitapçı çarşılarına gitmeleri lazım. Bunu düşünemiyor ve ekonomik zorlukları bir engel olarak öne sürüyorsak okuma zevkini kazanmamız kolay almaz. Mesela; kitapçılarda peykelerin önüne çömelip veya vitrinlerin önünde ayak üstü kitap karıştırmak ve okumak, denenmesi gereken bir zevk ve tiryakilik olmalı artık. Kitap listesi Biz Edebiyat öğretmenlerinden hep "okunacak kitapların listesi' istenir. Okunacak o kadar çok kitap var ki!.. Ondan önce bu konuda şöyle düşünüyorum ben: Her Türk insanının okuması gereken, mesela on kitap hangisidir? İlk yüz kitap nedir? Batı ülkelerinde bunların tespiti için anketler düzenlenir. Neticeye göre listeler ortaya çıkar. Fakat hepsinde mesela; Shakespeare, Dante, Balzac, Dostoyevski, Tolstoy, Victor Hugo, Eflatun, Cercantes, Montaigne vs ortak isimler vardır. Bizde de bunlar olmalıdır. Ancak bizim insanımız için hangi ortak isimlerimiz vardır? İşte bu tespit yapılmamıştır. İnsanın her yaş dönemine kadar okuması gereken kitaplar vardır. Poul ve Virjini'nin, Monte Kristo'nun, Robenson' un... hepsinin okunacak yaşları vardır. O yaşı geçerseniz zevkle okuyamazsınız kitabı. Kahramanıyla veya yazarıyla içli dışlı olduğumuz kitaplar olmamış mıdır? Tıpkı bir insanı tanıdıktan sonra değişen hayatımız gibi, bir kitabı da okuduktan sonra hayata ve dünyaya farklı baktığımız olmuştur. Mesela; Orta 1. sınıfta okurken Türkçe öğretmenimiz Ziya Bey ' in tavsiyesi ile okuduğum Ömer Seyfettin'in Kaşağı isimli hikayesindeki olay beni çok derinden etkilemişti, hıçkıra hıçkıra ağlamıştım bir müddet. Ne Hasan'ın ne de abisinin yerinde olmak istememişimdir, hikayeyi hatırladıkça... Tüketirken Üretmeli İki türlü okuma olmalıdır: Biri, bilhassa roman gibi eserlerde uygulanan, sokakta, araçlarda giderken veya evde yatmadan önce okumak ve süratle bitirmek. Yani 'kitabı içmek' gibi bir şey. İkincisi ise, daha çok bilimsel yazı ve kitaplar için söz konusu oluyor: masa başında, not alarak, özet yaparak, eleştiri notları alarak, bir bilgiyi başka kitap ve kaynaklardan doğrulayarak... yani keyifli ve uzun süreli bir okuma. Her ikisi de zevk kazandırır insana. Birincisinde eserin lezzetini bir çırpıda hissediyorsunuz; ikincisinde öğrenmenin zevkini. Bir de tüketirken, yani okurken üretken olmayı denemelidir. Kitapta orijinal sezdiğimiz hususları veya cümleleri küçük kağıtlara not alsak, kitaptan bal süzer gibi sarraf işçiliğine soyunsak... 'Bilgi ve kültür birikimi ' denen şey bunun sonucundan farklı olması gerek. Yanlışlık Temelde Dil, bütün derslerde olduğu kadar hayatın her safhasında beraber olduğumuz, adeta bir parçamız gibidir. Üstelik yıllardır, sınavlarda-üniversite sınavlarının bir öğrenci için dönüm noktası haline dönüştürülmesinin neticesinde-test sisteminin gittikçe yaygınlaşması, bunun neticesinde de yorum gücünün dumura uğraması, öğrencilerin güzel ve doğru yazma, bir fikri en güzel şekilde ifade edebilme imkanlarını da giderek ortadan kaldırmaktadır. Yanlışlık temelde, ilk öğretim sınıflarında başlıyor aslında. Öğrencilere kitap okumanın önemi yeterince anlatılmadan ve zevk kazandırılmadan, kısacası kitap okutulmadan hep yazı yazdırılmak istenmiş. Öğrencilerime hep söylerim 'Boş bardaktan su akmayacağı gibi, kelime hazinesi dolu olmayan dimağ ve boş gönüllerden de sözcükler akmaz.' diye. Önce doldurmak lazım boşaltmak için. Netice olarak, biz kitap okuma zevkini alamamış bir genç nesille karşı karşıyayız. İlkokul öğretmenimin ve benim kullandığım 'müstahdem' kelimesi bile artık bilinmiyor. Daha niceleri. Çok yazık! Dil noksanlıkları Okullarımızda, ilköğretimde başlayıp orta öğretimde süregelen bu tür 'dil noksanlıkları 'nın sebeplerini sıralamak mümkündür: 1- Kelime hazinesi : Arapça ve Farsça asıllı oldukları iddiasıyla bir devirde kullanılmasından ısrarla kaçınılan kelimeler, genç nesiller tarafından bilinmemekte; onların yerine teklif edilmiş veya uydurulmuş kelimelerin de pek çoğu bir dil geleneği haline gelmediği için yanlış kullanılmaktadır. Böylece öğrenci Türkçe'nin zenginliklerinden mahrum bırakılmıştır. Mesela; bazı yazarların yazılarında, bazen tanıdığımız kelimelere benzer-fakat değil- bir yığın 'sözcük': "belge, etik, ivedi, tasarı, bellek,.." var. Fakat 'vesika, ahlak, acele, teklif, hafıza,.." yok. Bu da okuyucu kitlesini bir "ikilem" içinde bırakmaktadır. Bir Rus'a sormuşlar: - Rusya'da tiyatroya ne derler? - Tiyatro. - Oynayanlara ne derler? - Aktör. - Diyeni fısıldayana? - Suflör. - Sahnenin resimlerine ve eşyasına? - Dekor. - Peki bunlar Rusça mı? - Hayır!!! Sorarım sizlere; sandalyeden iskemleye, masadan şemsiyeye, nohuttan fasulyeye, Ali'den Ayşe'ye yabancı olan bu kelimeleri öztürkçeleştirebilecekler mi acaba? Fuzuli, Tevfik Fikret, Sait Faik, Yakup Kadri'ler ve daha nicelerini diri diri tarihe gömmeye çalışmanın bir manası olsa gerek. 2- İmla : Yakın yıllara kadar çıkarılan imla kılavuzları, her defasında az veya çok yeni ve değişik imla kuralları getirmiş, birçok kelimenin imlasında, bir evvelkine göre farklı yazılış şekilleri göstermiştir. Mesela; bizim yıllardır 'Şanlıurfa, Kahramanmaraş, Gaziantep' şeklinde bitişik yazımına alıştığımız bazı özel yer isimleri Türk Dil Kurumu'nun 1996 ve 2000 baskısında 'Şanlı Urfa, Kahraman Maraş, Gazi Antep' şeklinde ayrı yazılmaktadır. Bu ve bunun gibi değişiklikler yine öğrenciyi ve de bizi bir 'ikilem' içinde bırakmaktadır. 3- Telaffuz ve Diksiyon: Dilimizin en doğru ve güzel şekilde konuşulması demek olan 'telaffuz' ve bunun daha gelişmiş sistemiyle 'diksiyon' konusundaki noksanlar ve hatalar, bugün çok yaygın kitle haberleşme araçları olan radyo ve televizyon yoluyla daha kolay ve bulaşıcı bir hastalık olarak yayılmaktadır. Mesela; son zamanlarda mantar gibi üreyen spiker ve DJ uydurma isimli sunucularımızın 'dimi, gelicez, gitcez, bakıcaz' ucube nidaları, kulaklarımızı olduğu kadar Türkçe sevgimizi de tırmalamaya ve yıpratmaya devam etmektedir. Bu hususta çok dertli edebiyat aşığı Y. Bülent BAKİLER'in şimdilerde devamını beklediğimiz STV'deki 'Sözün Doğrusu' programı da imdada yetişmese televizyonlara da küsmememiz elde değil. Türkçe ağzımda... 'Dil, Kültür, Yabancılaşma' kitabında D. Mehmet DOĞAN, 'Dil Binası' bahsinde kelimeleri tuğlaya benzetmekte, tuğlalardan duvar , duvarlardan da bina oluşturduğunu söylemektedir. Binanın tuğlaları yanlış, kırık ve şekilsiz olursa bina ne derece sağlam olabilir ki?.. Dilde kelime seçimine, tuğla seçimine gösterdiğimiz hassasiyetten daha büyük bir hassasiyetle girişmemiz gerekmektedir. "Türkçe, ağzımda annemin ak sütü gibidir." diyen Türkçe aşığı Yahya Kemal, bir gün Beyazıt'ta gördüğü bir güzele tutulur ve onu Sirkeci ' ye kadar bin bir türlü heyecanla takip eder, onunla tartışmak ve konuşmak için. Harem' e geçmek üzere gişedeki biletçiye Rumeli ağzıyla "Abe, versene bir bilet!...' diyen güzel kadına duyduğu aşkını denizin köpüklerine yoldaş eden Yahya Kemal gibi Türkçe aşığı insanlar yetişmeli artık okullarımızda.