Tüm protonlar bozunur: 1040 yıl : 1040 yılda tüm protonlar gama ışınına dönecektir. Kara delik dönemi: 1040-10100 yıl Kara delikler kütle ve çekim alanının bir araya gelmesinden oluşurlar. Kara delikler özellikle büyük kütleli yıldızların kaderinin bir parçasıdır. Bizim Güneş'imizin kütlesinin 3 katından düşük kütleli yıldızlar kara deliğe dönüş mezler. Kara deliklerde çekim gücü o kadar fazladır ki ışık bile bu çekimden kurtulamadığından karanlık ya da boş alanlar olarak tespit edilirler. Bir kara delikten kaçmak için, kaçış hızı ışık hızında olmalıdır (Dünyamızdan kaçış hızı 11 km, Güneşin ise 618 km/san). Kara deliğin içinde gerçekleşen olaylar dışarıdaki gözlemciye sonsuza dek saklı kalır. Kara deliğin yüzeyinde "olay ufku" denen bölge, delik içi ve dışını bir birinden ayıran sınır çizgi olarak kabul edilebilir. Olay ufku içindeki bir astronot dışarıyı görebilir ama dışarıdaki birisi içerideki astronotu göremez. Çünkü kara deliğin içinden dışarı çıkıp, dıştaki gözlemcinin gözüne ulaşacak fotonlar ve hiç bir iletişim aracı yoktur. İçeride yer alan bir astronot da dışarıya hiç bir yolla bilgi gönderemez. Kara delik merkezinde kütleçekimi o kadar yüksektir ki, uzay ve zamanı büker . Bu bölgelerde "kurt delikleri" denir ve başka uzay-zamanlara buralardan bağlantı olma olasılığı vardır. Burada normal uzay-zaman kavramları geçerli değildir. Kara delikler çok küçük, minyatür olabileceği gibi süper dev de olabilirler. 1.6-10-35 metre boyutlarında bile kara deliklerin olduğu öne sürülmektedir. Bu kara delikler saniyeler içerisinde buharlaşırlar. Küçük kara delikler bir araya gelip daha büyük kara delikler oluşturabilirler. Kara delik bozunma dönemi: 10100 yıl 10,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000, 000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000, 000,000,000 Kara delikler bir ışınım esintisinde ısı ve ışığa dönüşerek yok olurlar. Ancak bu süreç çok yavaştır. Bizim güneşimiz kütlesinde bir kara delik yok olması 1066 yıl, süper kütleli bir devin yok olması 1093 yıl alır. Ve bu süreç evrenin arka plan sıcaklığı kara delik sıcaklığının altına düşmedikçe başlamaz. Çünkü çevrede ısı fazla ise kara delik çevreden gelen ısı ile beslenir. Önce küçükleri, sonra orta boy kara delikler fotonlara dönerek buharlaşırlar. Sonunda süper dev kara delikler fotonlara dönerek ortadan kalkarlar. Hemen hemen tüm madde fotonlara dönüşür. Fotonlar ya da her dalga boyunda ışık evrenin tek hakimidir. Belki çok az sayıda kara delik var olabilir. Aydınlık Çağı: 10100 -10150 yıl Tüm kara delikler fotona döner. Demir Çağı: 101500 yıl sonra Bazı fizikçilere göre, soğuk füzyonla evrendeki tüm madde, en istikrarlı çekirdek biçimi olan demir elementine dönüşecektir. Düşük enerjili durum: 101000 yıl Evren çok düşük enerjili bir duruma girer. Bundan sonra ne olacağı bilinmez. Uzay veya zaman hakkında yorum yapılamaz. Bildiğimiz kadarıyla hiç bir temel süreç gerçekleşmez. Zaman öylesine uzundur ki, mevcut sonsuz zamanın yine de neredeyse yok denecek kadar küçük bir bölümüdür, "sonsuzluk çok uzun bir zamandır." Bir varlığın zamanın geçişine dair öznel deneyimi, bilgi işleme hızına bağlıdır: kullanılan bilgi işleme mekanizması ne kadar hızlı ise, varlığın birim zaman başına düşünce ve algısı o kadar artar ki, zaman daha hızlı geçer görünür. Eğer kimyasal süreçler yerine nükleer süreçler çalışan bir beynimiz olsaydı, nükleer süreçler kimyasal süreçlerden binlerce kat daha hızlı olduğundan bilgiyi binlerce kat hızlı işleyecek ve zamanın akışını da o denli hızlı algılayacaktık. Şimdiki bir saniyemiz pek çok yıla karşılık gelecektir. Bu dönemde insan varlığı, en azından bu evrende ve boyutta devam edemeyecektir. Belki başka evrene kaçanlar kurtulabileceklerdir. Evrenin bir amacı varsa ve bu amaca ulaştığında sona ermesi beklenir. Evren, varlığını sonsuza dek sürdürecekse, var oluşunda bir amaç bulmak imkansızdır.

Planck Dönemi Sadece 0.000000000000000000000000000000000001 saniye sonra... Zamanı ve uzayı, hatta her şeyi içeren evren Büyük Patlama ile 13.7±0.2 milyar yıl önce başladı. O zamanlar için, dünyanın güneş yörüngesinde dönmesi ile oluşan "yıl" kavramı olmasa da, bugünkü zaman akışımız ya da alışkanlığımıza göre adlandırmak zorundayız. Büyük Patlamadan hemen sonraki, 10-43 saniye Planck dönemi olarak adlandırılır. Bugün doğada dört temel olarak adlandırdığımız kuvvetlerin hepsi bir arada ve henüz ayrışmamışlar. Daha çok çalkalanıp duran bir köpük olarak ele alınabilir. Sıcaklık 1032 derece. Bir denge içinde her yeri aynı sıcaklıktadır. Madde ve antimadde dengesi madde yönünde bozulur. Sıcak çorba kıvamındaki evren genişlemeye başlar. Genişleme Dönemi: 10-37 saniye Evren genişlemeye başlar ve hızlanarak genişlemeye devam eder. Ancak, genişleme hızı zaman içinde sabit kalmaz. Evrendeki tüm madde ve enerji biçimleri, daha sonraları ortaya çıkacak olan gökadalar arasında kütleçekimi etkisi ile dışa doğru hareketi kısıtlayan bir fren işlevi görür. Genişleme hızı zamanla aşamalı olarak düşer. Bugüne oranla evren bu dönemde daha hızlı genişliyordu. Genişleme ile birlikte madde yoğunluğu da azalır. Aynı zamanda da genişleme ile evrenin ortalama sıcaklığı da azalır. Yarıçap iki katına çıktığında sıcaklık yarıya düşecektir. Burada bahsedilen genişleme, uzayın kendisindeki genişlemedir. Sıfır hacim yalnızca maddenin sonsuz yoğunlukta olduğu anlamına gelmez, aynı zamanda uzayın hiçbir şeye sıkıştırılmadığı anlamına gelir. Diğer bir ifade ile büyük patlama madde ve enerji kadar, uzayın da kökenidir. Yani, içinde büyük patlamanın olduğu bir uzay yoktur. Aynı şey zaman kavramı içinde geçerlidir. Zamanında bir başlangıcı vardır. Bu dönemde evren çok sıcaktır. Halen çorba halindedir. Çok sıcak olduğundan madde oluşumuna izin verilmez. Yüksek enerjili fotonlar çarptıkları elektronları protonlardan uzaklaştırdıklarından ve parçacıkların birleşerek kararlı bir hidrojen atomu oluşturması engellenir. Bir atom oluşur oluşmaz hemen yok olur. Var olmaya fırsat bulamaz. Evren genişledikçe soğumaya başladı ve ardından madde oluşumuna izin çıktı. Başlangıçtaki hv=kT denklemi dönemi giderek madde oluşumuna izin verir hale gelir ve enerji maddeye dönüşür: hv=m-c2=E. Bu denklemlerde h Planck sabiti, v frekans, k Boltzmann sabiti, T sıcaklık K, c ışığın boşluktaki hızıdır. Büyük Birleşik Dönem: 10-35 saniye Dört temel kuvveti bir arada tutacak enerji 1019 GeV tur. Enerji genişleme ile azaldıkça kuvvetlerde ayrılırlar. Evrendeki dört temel kuvvet, büyük birleşik kuvvetten her biri ayrılır: önce kütle çekim, güçlü nükleer kuvvet ayrılır. Sıcaklık 1027 derece. Kuarklar ve antikuarkların hakim olduğu dönemdir. Gözlenebilir evrenin boyutları, 10-35 saniye ile ışık hızının çarpımı sonucu 3-10-25 cm olarak bulunur Şişme iki katına çıkar: 10-34 saniye Şişme bu devrede kütleçekim kuvvetine göre inanılmaz derecede güçlüdür. Bir saniyenin yüz trilyon çarpı trilyon çarpı trilyonda biri kadar bir zamanda (10-34 saniye) evren iki kat genişler. Bundan yaklaşık 100 kat zaman sonra evren bir ışık yılına varacak büyüklükte bir ufuk oluşturacak şekilde büyüyecektir. Sonraki kaderin belli olması: 10-32 saniye Evrenin temel yapısı ve fiziksel içerikleri bu süre sonunda tamamlanmış süreçlerle belirlenir. Bundan sonrasının maddesel kaderi artık belli olmuştur. Elektrozayıf dönem: 10-12 saniye Elektrozayıf kuvvet, zayıf ve elektromanyetik kuvvete ayrılır. Yaklaşık 19. yüzyıla kadar elektrik ve manyetik alanın farklı şeyler olduğu düşünülüyordu. Günümüzde elektromanyetik ve zayıf çekirdek kuvvetlerin tek bir elektrozayıf kuvvet oluşturdukları bilinmektedir. Evrenin başlangıç aşamasındaki bu zamanda her iki kuvvet birbirinden ayrıldı. Hadron dönemi: 10-6 saniye Hadronlar atom altı parçacıklardır ve güçlü nükleer kuvvete maruz kalırlar. Kuark ve antikuarklardan oluşurlar. Aracı olan gluonlarla bir arada kalır, birbirlerine yapışır gibi dururlar. Bu dönemde baryonlarla, karşıt baryonlar ufak bir farkla hemen hemen eşit miktardadır. Baryonlar ve karşıt baryonlar birbirlerini yok etmekte ve çok yüksek enerjili gamma fotonları da maddeleşerek "baryon" "karşıt-baryon" oluşturmaktadır. Lepton dönemi: 1 saniye Bu çağ pi-mezonlarını bozunması ile başlar. Evrenin yaşı 10 saniye mertebesine ulaşınca elektron ve pozitronların birbirlerini yok. Lepton çağı sonunda serbest nötronlar ve protonlar eşit sayıda bulunur. Nötron ve protonlar birleşirler. Hidrojen, helyum, lityum ve döteryum çekirdekleri oluşur. Nükleosentez dönemi: 3 dakika Nükleer aktivite için evren artık çok soğumuştur. Sıcaklık 109 derece. İlk atom çekirdekleri kararlı olarak oluşmaya başladı. Evrenin %75'i hidrojen, %25'i helyum ve eser miktarda döteryum, lityum, berilyum ve borondan oluşur. Ağır elementler henüz oluşmamıştır. Evrenin bundan sonra nasıl davranacağı konusunda tüm fiziksel kanunların nasıl seyredeceği bir bakıma belirlidir. İlk 13.8 dakika Helyum ve trityum çekirdekleri ağırlıklı olarak ortamı doldururlar İlk 1000 yıl Evrenin ortalama sıcaklığı 18 K. Ön galaksiler ve kuarsarlar ortaya çıkar Deiyonizasyon dönemi: 379,000 yıl sonra Sıcaklık 6-10 bin derece. Madde ve enerjinin tam olarak ayrılması Başlangıçtaki hızlı genişleme ile ışık enerjisi zayıflar ve madde yoğunluğu artmaya başlar. Bu dönem genellikle büyük patlamanın sonu olarak kabul edilir. Teleskopların zamanda geriye baktığı düşünüldüğünde, bu noktadan geriyi görebilmesi imkansızdır. Bu noktadan geride atomların var olabilmesi için evren çok çok sıcaktır. Madde iyonlar halinde bulunur. Bu iyonlar, evrenin opak bir ışık olarak görünümüne neden olurlar. Yeterli atom oluştuğunda elektronlar ve çekirdekler atomları oluşturur. Atomlardaki elektronlar yalnızca belli dalga boyunda fotonları emerler. Bu dalga boyu dışında kalanlar emilmezler. Evren bu nedenle birçok dalga boyu için saydamdır. Bu nedenle deiyonizasyon döneminden önceki dönemin fotoğrafı çekilemez. Bu döneme ait kozmik mikrodalga fon ışıması, evrenin her yanından tek biçimli olarak kaydedilebilir.

Karanlık maddeyi doğrudan göremezsek de, dolaylı çekim etkilerini görerek varlığını ortaya koyabiliriz. Evrenin genişlemesi, galaksilerin birbirine çekim kuvveti uygulaması nedeniyle yavaşlaması gerekirken, 1998 yılında yapılan gözlemlerle, uzak galaksilerin hızlanarak bizden uzaklaştığı tespit edildi. Bu hızlanmayı açıklamanın en mantıklı yolu "karanlık enerji"nin varlığıdır. Bu enerji uzayın her birimine hemen hemen eşit oranda dağılır. Bu dengeli dağılım, yalnızca evrenin genişleme oranını değil uzayın kendi eğriliğini de etkiler. Evren genişledikçe, içindeki maddenin yoğunluğu azalır. Madde içeriği azalınca "boşluk/vakum enerjisi" içerir hale gelir. Boşluk enerjisinin etkisi genişlemenin hızlanmasına katkıda bulunur. Genişleme ile boşluk enerjisi uzayın her biriminde aynı kalır. Gelecekte, evrensel genişleme ile daha fazla uzay oluşacak ve boşluk enerjisi evrende en baskın enerji olacaktır. Şu anda görünür evrendeki madde miktarı, evrenin çökmesini engelleyecek düzeyin çok çok altındadır. Ancak evrendeki büyük orandaki maddenin "görünmeyen" karanlık madde olduğu yönünde birçok kanıtlar vardır. Yani, evrende "kayıp bir madde" vardır. Bunun yanında evrenin kaderini tahmin etmenin bir yolu da "geometrisini gözlemlemek"tir. Evrenin ortalama eğrilik durumu ortalama yoğunluğu ile yakından ilişkilidir. Yüksek yoğunlukta evrenin bir balon gibi pozitif eğriliği varken, düşük yoğunluklu evrenin eyer gibi yapısı vardır. Buna göre, evrenin geometrisi, pozitif , düz ve negatif şeklinde olabilir. Bunlardan küresel pozitif geometrik evrende kütleçekimsel potansiyel enerji kinetikten üstün gelirken, düz evrende toplam enerji sıfırdır . Negatif eğrilikte ise genişlemenin itici kinetik enerjisi üstün gelir. Pozitif eğriliği olan küresel bir evrende, kütle çekimsel potansiyel enerji üstün geleceğinden kendi üzerine çökecektir. Güneşimizin ölümü Yıldızlarda insanlar gibi doğar, yaşar ve ölürler. Güneşimiz de bize en yakın yıldızdır. Yıldızlar kütle olarak Güneş'imizin 0.1-100 katı ağırlığında olabilirler. Kütlesi 20-50 kat olanlar, hızlı yaşarlar ve bir kaç milyon yılda yakıtlarını tüketirler. 1 Güneş kütlesindeki bir yıldız is 10 milyar yıl yaşamını sürdürebilir. Güneş'ten küçük yıldızlar ise daha uzun yaşarlar. Son zamanlarda yapılan çalışmalarla iki çeşit yıldız ölümü tespit edilmiştir: ani patlamalı ve yavaş ölüm. Çok büyük ağırlığı olan yıldızlar, yani doğum ağırlığı bizim güneşimizin 8 katı kadar olanlar, merkezlerindeki nükleer yakıt bitince, ani patlama ile süpernova Tip II'e dönüşürler. Genç yıldızlara göre bu süreç, bir kaç milyon yıl kadar hızlıdır. Bu nedenle yıldızlar arası ortamdaki metallerin çoğu (Oksijen-16 ve Magnezyum-24) ağır, kısa yaşam süreli yıldızlardan köken alır. Bu ölümden ziyade aslında bir "değişim-dönüşümdür". Bizim güneşimiz gibi orta dereceli yıldızlar ise, son zamanlarını ölüm sancıları ile geçirirler. Önce ateşli bir hastalığa tutulurcasına yanarlar, ardından üşüyerek soğuk ölüme giderler. Ama her durumda, bir yıldızın ölümü yeni doğuş ve oluşların kaynağıdır. İkili bir yıldız sisteminde ise biri "beyaz cüce" olurken, eşi Tip Ia süpernova patlaması (çoğunlukla demir-56, 56Fe kaynaklık ederek) ile son bulur. Dünyamızdaki demirin tümü yıldızlardaki bu dönüşünden gelir. Yıldızların dış tabakalarındaki kimyasal şekil doğumundan itibaren genelde korunur. Yıldızların ışıklarının spektral incelenmesi parmak izlerine bakmak gibidir. Bu inceleme ile farklı kimyasal elementlerin miktarları tespit edilebilir ve geçmişinde neler yaşadığı açığa çıkarılır. Yıldızlar, galaksilerden gelen görünür ışığın kaynağı olmasının yanı sıra birçok kimyasal elementlerin meydana geldiği yerlerdir. Bugünkü bilgilerimize göre, hidrojen, döteryum, helyum ve lityum büyük patlama esnasında oluşmuştur. Bunların dışındaki elementlerin tamamı yıldızların içinde üretilmiştir. Modern simya olan nükleer füzyon elementlerin birbirlerine dönüşmesini sağlayarak yıldızların ve Güneş'imizin enerji kaynağını oluşturur. Yaklaşık 150 milyon kilometre uzakta bir nükleer füzyon kaynağımız vardır. Evrende en bol bulunan hidrojen, Güneş'te de en yüksek oranda bulunan elementtir. Güneşin merkezinde sıcaklık ve basınç altında yavaş yavaş helyuma dönüşür. Bir helyum atomunun kütlesi dört hidrojen atomunun toplam kütlesinden yüzde 0.7 daha küçüktür. Bu enerji farkı saf enerji olarak, gama ışınları, nötrino, pozitron ve bu parçacıkların kinetik enerjileri olarak ortama yayılır. Meşhur E=m-c2 denklemine göre , madde gram başına enerjiye dönüşebilir. Ama yıldızlar bir sivrisinekten daha karmaşık olmadıklarından enerji verimlilikleri de düşüktür: yüzde 0.7 ile nükleer füzyon verimliliği. Güneş'imizin enerji deposunun çekirdek kütlesinin yüzde 0.7'si kadar olduğu anlamına gelir. Bu nedenle Güneş'imizin enerji deposunun E=0.0007-m-c2 olduğu anlaşılabilir. Bu değerde 1.4-1051 erge eşittir. Buradan çıkan sonuç, Güneş'imizin 10 milyar yıllık bir ömrü olduğu ve şu ana kadar bunun yarısını yaşadığından, geride 5 milyar yıllık bir sürenin kaldığıdır. Ancak, kalan 5 milyar yıllık ömründe sürekli olarak hidrojeni yakıt olarak kullanmayacaktır. Hidrojen tükendiğinde merkez kısım büzülür ve sıcaklık daha da artar. Bu artan sıcaklık ve basınç ile daha önce, hidrojenden oluşmuş helyum çekirdekleri helyum füzyonu başlatır. İki helyum çekirdeği kaynaşarak Berilyum elementi ortaya çıkar. Berilyum bir helyum çekirdeği ile de birleşerek, karbon-12 izotopu oluştururlar . Bu dönüşümler sırasında ise enerji açığa çıkar. Çekirdekteki helyum yanmaya başlayınca, kabukta fazla ısınır, dış zarf genişlemeye başar. Yıldızın dış katmanları balon gibi şişer ve "kırmızı dev"e dönüşür. Dış katmanlar genişlerken aynı zamanda da soğur. Bir yıldızın ışıma gücü yüzey sıcaklığının dördüncü kuvveti ile (T4) ve yarıçapının karesi ile doğru orantılıdır. Yıldızın yüzeyi kırmızı dev olarak büyürken toplam enerjisi ve ışıma gücü sabit kalacağından, etkili sıcaklığı düşer. Güneş kendi yaşamının 11. saatine ulaştığında, şimdiki boyutunun 500 katı kırmızı bir dev yıldıza dönecek olup iç gezegenleri ve Dünyayı içine alacak kadar şişecektir. Kırmızı dev nispeten soğuk olsa da büyük boyutları ile ışık yayan kocaman bir dev yüzey oluşturur. Kırmızı dev evresi yüz milyon yıl veya biraz daha fazla, diğer yaşamlara göre kısa sürer. Bu dönemde güneşin iç gezegenleri ve Dünyamız zorlukla karşılaşacaktır. Dünyanın sıcaklığı 2000 dereceye ulaşacak. Güneş büyümesi sürdükçe, ateşten zarfının içinde Merkür'ü, ardından Venüs'ü kavurup dev kaya parçasına dönüştürecektir. Büyüme devam ettikçe de Dünyamızı içine alacaktır. Dünya kısmen bu kaderden kaçacaktır. Çünkü güneşimiz kendi kütlesinin bir kısmını bu döneme ulaşıncaya kadar kaybedecektir. Kütle azalması ile ilişkili olarak çekim gücü de azalacağından Dünyamız daha uzak, dışarı bir yörüngeye doğru yer değiştirecektir. Bu evrede hala Dünyamız üzerinde var olabilirsek, altın sarısı ya da hafif sarı-kahverengimsi renginde güneşimizi, öğlen saatlerinde tüm gökyüzünü kaplayacak şekilde görebiliriz. Bir ucu batıda bir ucu da doğuda olacaktır. Şimdiki yüzey ısısı olan 5800K azalarak 2000K inecektir. Ancak bu düşük ısıya rağmen Dünyamızın yüzeyi yanıp kavrulacaktır. Dünyamız yanıp kül olduktan sonra bile inatla yörüngesini terk etmeyecektir. Yerkürenin hareketini hafifçe engelleyen bir vakum gibi etki edecektir. Güneşimiz dış zarfını uzaya saçarak karbon-oksijen çekirdeğinden oluşan bir sönük yapısıyla beyaz cüce yıldız olarak kalabilir. Güneşin en dış tabakası dışarıya fırlayacak ve püskürecektir. Sonunda kırmızı, soyulmuş bir "beyaz cüce" çekirdek halinde var olmaya devam edecektir. Bununla dünya üzerinde aydınlanmış nesneler keskin kenarlı, kapkaranlık gölgeli görülecektir. Gün doğumu ve gün batımı bir göz kırpmasından daha uzun sürmeyecektir. Cüceden yayılan ultraviyole ışınlar nedeni ile kayaların tüm moleküller bağları parçalanarak plazmaya dönecektir. Dünyamızın yüzeyi korkunç bir bulutla kaplanacak. Cüce güneşimiz kendi enerjisini kaybettiğinde ise soğuk, karanlık bir kütleye dönecek. Böylece Dünyamızın sonu önce ateş ve ardından buzla karşılaşacaktır.

Güneş sistemi oluşumu: 9,100,000,000 yıl sonra Bu evrede güneşimiz ve etrafındaki gezegenler oluştu. Güneşimizin çapı 149 milyon km, kütlesi 2-1030 kg (yani 332,950 Dünya kütlesi), kendi çevresinde bir tur dönüşü 25 Dünya günü sürer. Yaklaşık saniyede 217 km hızla Dünya ve diğer gezegenleri de beraberinde galaksimizde sürükler. %90 hidrojen+%10 helyum ve çok az miktarda ağır elementlerden oluşur. Bu zamandan sonra, kalan 10 milyar yıllık ömrü daha vardır. Günümüzde ise yakıt kaynaklarının yarısını tüketmiştir ve kalan ömrü yaklaşık 5 milyar yıldır. Güneşimiz tipik düşük kütleli bir yıldızdır. Hidrojeni sürekli yanarak iç kısmında helyuma dönüşür. Helyum genelde atıl bir iç çekirdekte toplanır. Nükleer reaksiyonlar ise bu çekirdeğin dış kısmında gerçekleşir. Çekirdeğin kendisi bu aşamada ısı üretimine katkıda bulunmaz. Birinci zamanda Kaledonya ve sonra Hercynia evresi doğa oluşum olayının egemenliğindedir. Kıtalar birbiri ile kaynaşarak Pangea'yı oluşturdu. Prekambrien dönemde denizlerde başlayan yaşam çeşitlendi. Kıtaları sık ormanlar kapladı ve özellikle Karbonifer döneminin kömür depoları oluştu. Pangea'nın parçalanması ile okyanuslara yer açıldı ve ikinci zaman başladı. Dinozorlar bu çağın sonunda yok oldular. Bu dönem sonunda kapalıtohumlular ve memeliler ile üçüncü zamana geçildi. Önemli bir özellik olarak Alp sıradağları oluştu. Yeryüzünde insanın var oluşu dördüncü zamana rastlar. İnsanoğlunu çok zor koşullar bekliyordu. Dünya soğuktu ve buzullar geniş alanları kaplamıştı. Buzullar yaklaşık bundan 10 bin yıl önce eriyerek insanoğluna sıcak iklimle beraber, yeni doğa alanları açtı. Bu alanlarda önce tarım gelişti, ardından yerleşik hayat kuruldu. Yerleşik hayatın verdiği ilişkilerle zenginleşen dil ve yazı dili gelişti. Şimdiki Zaman Evrenin sıcaklığı ya da kozmik arka plan ısısı 2.72 K kadardır. Evren genişledikçe bu ışınım gücü azalacak ve yüz milyar yıl sonra yaklaşık 1 K olacaktır. Büyük patlamadan 10-35 saniye sonra evrenin genişliği iki katına çıktı. Bugün ise evrenin boyutu 1026 kat artmıştır. Şu andan itibaren ise iki kat genişleme için gereken zaman 3-1017 saniye, yani 10 milyar yıldır. Genişlemenin doruk noktasında sıcaklık iyice azalarak dibe vuracaktır. Evrenin bu geniş ölçekli yaşına rağmen, Dünya denilen gezegende yaşayan insan türü, ortalama 70 yıl olan yaşamını daha çok ölüm ve kan üzerine kurmakta. Enerji kaynakları, topraklar elde etmek için birbirlerini öldürmeye çalışmaktalar. Gelecek Kaderimiz Evrenimizin sonsuza kadar genişleyeceğini ya da bir süre sonra kendi üzerine çökeceğini anlamamızı sağlayacak olan bilgi evrenin kütlesel yoğunluğunun ne kadar olduğunu bilmektir. Genişleyen bir evrende herhangi iki nokta arasındaki uzaklık sürekli olarak artar. Evren-uzay üç boyutlu olduğundan, hacimde artışa neden olur. Evren genişlerken birim hacimdeki yoğunluk azalır. Buna göre, evren 2 kat genişlediğinde yoğunluk 8 kat azalır (23=8). Evrenin genişlemesi, kinetik itici enerji ve potansiyel durdurucu enerjiler arasındaki denge ile sağlanır. Genişleyen evrende, madden oluşan cisimlerin kütle çekimi genişlemeyi yavaşlatır, frenler. Kinetik enerji üstün gelirse evren sonsuza kadar genişlemeye devam edecektir. Potansiyel enerji üstün gelirse evren tekrar geriye çökmeye başlayacaktır. Omega yoğunluk ölçütü, gerçek evren yoğunluğunun kritik yoğunluğa bölünmesi ile elde edilen bir değerdir. Eğer günümüzdeki yoğunluk kritik yoğunluktan küçükse (W<1) evren sonsuza kadar genişleyecektir. Yıldızlar sönecek ve soğuk bir evrenle sonsuz zamanda ölü olarak devam edecektir. Eğer büyükse (W>1) evren eninde sonunda, başlangıçta genişlemesinin tam tersi şekilde çökmeye mahkum olacaktır. Bu çökme sırasında, büyük patlamadan beri yaşanan aşamalı seyir tam tersine dönecek ve evren başlangıçtaki tekilliğine ve muazzam sıcaklığıyla son bulacaktır. Evrenin başlangıcını oluşturan büyük patlama gördüğümüz pek çok maddenin kaynağı olmasının yanı sıra, aynı zamanda göremediğimiz maddenin de kaynağıdır. Gördüğümüz madde gerçekte var olması gerekenden çok azdır. Evrendeki tüm nesneler ışık yayan parlaklıkta ve görünür değildir. Buna en güzel örnek maddenin düşünülebilecek en karanlık hali olan kara deliklerdir. Kara delikler doğrudan gözlenemezse de dolaylı yöntemlerle varlıkları ortaya konulabilir. Bunun yanında zamanla sönükleşmiş ve ışığını kaybetmiş yıldızlarda bizim göremediğimiz evrensel maddeler arasındadır. Bütün bunlara ilave olarak karanlık madde denilen ayrı bir madde türü de vardır. Yıldızların bir araya gelmelerinden oluşan gökadaların hareketini etkileyen bol miktarda karanlık maddenin var olduğu anlaşılmaktadır. Gökadalar köpük ya da dev tabakalar şeklinde yayılmışlardır. Böyle kümeli ve köpüksü yapıyı oluşturabilecek olan, büyük patlama ile beraber ortaya çıkmış olan parlak olmayan ve görünmeyen karanlık maddenin etkisidir. Normalde eğer gökadalar sadece bildiğimiz maddeden yapılmış olsalardı, gökada diskinin kenarındaki yıldızlar, merkeze yakın yıldızlara göre çok daha yavaş hareket etmelidirler. Ama gözlemler bununla çelişmektedir. Diskin her tarafındaki yıldızlar yaklaşık olarak aynı hızda hareket ederler. Bunu sağlayabilecek olan göremediğimiz gökada dış kısmında bulunan karanlık maddedir. Yine gökadalar karanlık madde olmadan, şu an ölçülen hızlarda hareket ederseler çözünüp dağılırlardı. Bu nedenle galaksileri dağılmadan bir arada kalabilmelerini için %80'inin karanlık madde biçiminde olması gerektiği düşünülmektedir. Evrendeki karanlık madde miktarının ne kadar olduğu tartışmalıdır. Bilinen bir gerçek, karanlık maddenin evrenin önemli bir kısmını oluşturduğudur. Bu oran %70 karanlık madde olabileceği yönündedir. Karanlık maddenin miktarı, evrenin genişlemesini durduracak kadar karanlık maddenin var olup olmaması açısından önemlidir. Büyük patlama ile evren önce hızlı bir genişleme dönemi geçirmiş ve ardından yavaşlama dönemine girmişti. 6 milyar yıl önce karanlık madde etkisi ile tekrar hızlanarak genişlemeye başladı. Normal madde kütle çekimi ile birbirini çekme ve bir arada tutmaya eğilim gösterirken, karanlık madde itici etki yapar, birbirinden uzaklaştırır. Evrenin her santimetre küpü başına düşen karanlık madde miktarı, evrenin genişlemesine rağmen sabit kalmaktadır ya da çok az değişmektedir. Eğer karanlık madde miktarı artacak olursa, atomlardan galaksilere kadar her şey birbirinden sonsuza kadar uzaklaşacaktır.

cern delıhı bu dehilmi

Büyük Patlamadan İnsan Beynine Sonsuzluk uzun bir zamandır Büyük patlama düşüncesi 1920'lerde ortaya atılmış ve ancak 1965'de kozmik arka plan ışınımının ortaya konulması ile doğrulanmıştır. Bu ışınım, evrenin çok sıcak, şiddetli ve ani bir başlangıçla ortaya çıktığının açık kanıtıydı. Buna rağmen, 1960'larda, her devrimci teoride olduğu gibi, evrendeki tüm maddenin büyük patlamanın ilk 3 dakikası içinde oluştuğu fikrine komik olarak bakıp, kahkahalarla gülen bilim adamları da sıkça görülmekteydi. Oysa bütün kanıtlar yavaş yavaş evrenin sonlu bir zamanda ortaya çıktığını göstermekteydi. Ex nihilo nihil fit daha anlaşılır hale geldi. Kuramı destekleyen önemli deliller art arda tespit edilmeye başlandı. Evrenin genişlediğinin tespiti tam bir sürpriz oldu. Çünkü o zamana kadar inanılan "durağan evren" modeliydi. Yani evren sonsuzdan beri hep vardı. Durağan evren modeli Aristoteles'e kadar uzanmaktaydı. Geçmişin sınırlılığına ve evrenin sonsuz olamayacağına işaret eden şu iki tür fiziki delil vardır: termodinamik kanunları ve evrenin genişleme kuramı. Termodinamik, evrenin zaman üzerinde artış gösteren düzensizliğini öne sürer ve evrensel bir kuraldır. Evren sonsuz bir zaman süresine sahip olmuş olsaydı, ısının sıcaktan soğuk cisimlere geçişi durumuna ulaşacaktık. Ve şu an buz gibi bir evrende olacaktık. Evrene teleskopla bakıldığında, yıldız dağılımları ve yıldızların oluşturduğu galaksiler, kümeler tek biçimli olarak dağılır. Özellikle bu tek biçimlilik yakındaki yıldız ve galaksiler için belirgindir. Kozmik arka plan ışımasında olduğu gibi, evrende tercihli bir yön yoktur. Galaksilerin evrendeki dağılımları ile bunların parlaklıklarının kırmızıya kayması, radyo kaynaklarının, gerek x-ışınları gerekse kara cisim ışıması eşyönlü oluşu bunun kanıtlarındandır. Her yönde, küçük farklarla da olsa aynı şekilde görünen madde dağılımı vardır. Ancak, kural olarak evrenin her yönde "tam homojen" olması durumunda galaksiler hiç bir zaman ortaya çıkamazdı. Bu nedenle yoğunlukta küçük dalgalanmaların olması gerekir. Bunlar tohum görevi görerek ve milyarlarca yıl sonra galaksi oluşumuna imkan verecektir. Başlangıçta 100 binde 1 oranındaki bir dağılım farklılığı şimdiki galaksilerin oluşumu için yeterlidir. Bu eşyönlülük başlangıçta bir noktadan yayılımın göstergesidir. Diğer bir ifade ile evrenin bir noktadan genişlediğinin göstergesidir. Büyük patlamayı destekleyen diğer bir kanıtta, teoride öngörülen ve gerçekte gözlenen helyum yoğunlukları arasında evrende büyük uyumun olmasıdır. Helyum, yıldızların içinde nükleer füzyon yoluyla sentezlenir. Yıldızlar arası bölgelerde helyum bolluğu %27 oranındadır. Yıldızlarda da yüzde bir kaç oranında farklarla helyum bolluğu her yerde aynıdır. Bu uyum, şu anda, büyük patlamadan 13.7 milyar yıl sonraki bir anda büyük patlamadan yalnızca bir saniye sonrası için yapılan hesapların doğruluğunu da gösterir. Başlangıçtan Önce Ne Vardı? Bizim için bilinmeyen fizik kuralları. Tanrı'nın yaratacağı evren hakkındaki düşünceleri, Her şeyin teorisi bilgisi ya da Levh-i Mahfuz veri tabanı açılımı... Başlangıçtaki fizik kurallarına göre evrenin tüm ömrünün şekillenmesi... Platon'un demiurgos'unun bir tipi bizim evrenimizde başlar. Ve biz "evren neden bu şekilde?" diye soran akıllı yaratıklar olarak, sonlu beyinlerimizle sonsuz uzayı kavramaya çalışırız. Daha sonra ortaya çıkacak olan zaman ve uzay kavramlarından bahsedilemez. Çünkü her ikisi de henüz yok. Günlük yaşamda, olayların ardışık gerçekleştiği fikrine alışkınızıdır. Geçmişe doğru uzattığımız nedensellik zinciri ile belleğimizi oluştururuz. Büyük patlamadan önce ne olduğunu ya da büyük patlamaya neyin neden olduğunu sormak anlamsızdır. Zamanın olmadığı yerde alışılmış anlamda nedensellik düşüncesi ve bir ilk neden arama da anlamsızdır. Ancak, bunu anlamsız kabul edip de bilim olmadığını ve bu noktadan öncesinin dinin-metafiziğin konusu olduğunu öne sürmek yanlıştır. Çünkü bilim kanunları, evrenin başlangıcından hemen öne askıya alınmış olamazlar. Bilinen bir gerçek, başlangıçta evrenin çok basit bir yapıda olduğudur. Sıfır anında tekillik denen bir nokta söz konusudur. Sorun "Fiziki bir nedenin imkansızlığı herhangi bir nedenin varlığından kuşku duymak için bir gerekçe olabilir mi?" şeklinde konabilir. Var olma ve zaman arasındaki ilişki hakkında önemli birçok soru ortaya çıkar: Evren ne zaman başladı? Evreni ne önceler? Evrenin hacminin sıfır olduğu, sıfır zamanı temsil eden tekillik anlamında t'yi kullandığımızı düşünelim. Evren t=0'da mı yoksa ondan sonra bir noktada mı başladı? Kimileri tekilliğin sadece bir genişleme sürecinin ideal limitinden başka bir şey olmadığını öne sürerler. Bu görüşe göre evren t=0'dan sonra hemen varlığa geçer. Evrenin t=0 zamanında var olmaya başladığını varsaydığımızda evreni ne önceler? Büyük patlama ile kozmik saatin tık-taklarını seslendirerek genişlemeye başladı. Genişleyen madde değil, evrenin kendi dokusuydu. Zamanla gözümüzle gördüğümüz fiziksel sistemlerin çeşitliliği ortaya çıktı. Evrende zaman geçtikçe örgütlü karmaşıklık da arttı. Henüz elimizde evrenin tam bir tanımı yoktur ve tek bildiğimiz sürekli uzanıp gittiğidir. Aydınlanmanın büyük filozofu Immanuel Kant, insan aklının evreni anlama açısından tümüyle yetersiz olduğuna inanmaktaydı. İnsan aklı "fenemonal dünya" -insanın mümkün tecrübe alanı- hakkında bilgi elde edebilir ancak bir bütün olarak evrenin tecrübemizin nesnesi olamayacağını öne sürdü. Özellikle de, evrenin yapısını araştırmaya her teşebbüs ettiğinde, insan aklının kaçınılmaz bir şekilde bizatihi tutarsızlıklara düşeceğine inandı. Bu çelişkileri "antinomiler" olarak adlandırdı. Kant'ın ilk antinomisi, evrenin yaşı ve boyutu ile ilgilidir. Kant, evrenin uzaysal sınırı fikrinde olduğu gibi evrenin başlangıcı fikrinin tutarsızlığını tartışır. Kant şayet evren t=0 zamanında var olmaya başlarsa, t=0'dan önce hiçbir şey olmayan, sonsuz bir "boş zaman" genişliğinin uzanmış olması gerektiğini varsayar. Aynı şekilde Kant, evrenin uzaysal sınırları ötesinde sonsuz bir "boş uzay"ın uzanabileceğine inanıyordu. Bu ve benzeri tartışmalar bugün de astrofizikçiler tarafından yapılmaktadır. Ancak ulaşılan nokta Kant'tan bir adım ileridir. Genel görelilik, uzay-zamanı oluşturmak üzere, zaman boyutunu uzayın üç boyutu ile birleştirir. Bu kuram, uzaydaki madde ve enerji dağılımının, uzay-zamanı büktüğünü, bu nedenle uzay-zamanın düz olmadığını söyler ve kütle çekim etkisini de içine alır. Uzay ve zaman ayrılmaz bir bütün olduğundan, büyük patlamadan hemen sonra uzayın oluşumu ile beraberinde zamanda ortaya çıkmış oldu. Geçmişe doğru bakıldığında ve gidildiğinde madde yoğunluğun sonsuz olduğu "tekilliğe" gidilir ve zaman kaybolur. Augustine göre, Tanrı zaman ve uzayın dışındadır. Augustin'e, Tanrı'nın yaratılıştan önce ne yaptığı sorulduğunda yanıt olarak "zamanın kendisinin Tanrı'nın yaratılışının bir parçası olarak oluştuğunu, bu nedenle basitçe önce olmadığını" belirtir. Bazıları ise "işine fazla karışanlar için cehennemi hazırlıyordu" ifadesini ona uygun görürler. Bugün için başlangıçtan öncesi hakkında konuşmak zor olsa da bu konuda düşünen bilim insanları vardır. Özellikle sicim teorisi bu konuda aydınlatıcı fikirlere yol açmaktadır. Standart genişleme teorisine göre, evren ilk şişme döneminde homojen ve izotropikti. Ve büyük patlama sonrası hızlı bir şişme ortaya çıkar. Sicim teorisine göre genişleme patlama öncesi ortaya çıkabilir. Bunu açıklamak için iki teori öne sürülmüştür. Birincisi, büyük patlama öncesi evren, hemen hemen patlama sonrası evrenin ayna görüntüsüdür. Evrenin geçmişte sonsuz zamanda var olduğu ve kaotik madde gazları, radyasyon ile dolu olduğunu öne sürer. Madde kuvvetlerle bir araya toplanır ve bazı bölgelerde daha yoğun hale gelir. Maddenin aşırı yoğunlaşması, bu bölgelerde kara delikler oluşturur. Bunların birisinin içi bizim evrenimiz olabilir. İkincisi ise ise "ekpyrotik" senaryodur. Buna göre bizim evrenimiz, daha üst boyutlu uzayda birçok D-çadırının (D-brane; alt uzayda 3-boyutlu Dirichlet zar) çalkalanmalarından bir tanesidir. Büyük patlama bir çadırın bir diğerine çarpmasıyla ortaya çıkmış olabilir. Her iki senaryoda da ortak özellik vardır: her ikisi de büyük, soğuk, hemen hemen boş evrenle başlar ve çözülmemiş problemler içerir. Her iki senaryoya göre evren asla yok olmayacak ve daima var olacaktır.

Bu sadece bizim Güneş'imizde gerçekleşmeyecek, on milyar yıl sonra şu an gördüğümüz yıldızların/güneşlerin çoğu yerinde olmayacaktır. Yıldızlar ölürken bu esnada büyük patlamadan sonra olduğu gibi, yerlerini alacak yenileri de doğar. Gökadanın bir yerlerinde, gaz bulutları sıkışır, kütleçekimi etkisi ile büzüşür ve yıldızlar üretilir. Devam eden bir oluş daima var olur. Ancak madde geri dönüşümü sonsuza kadar sürmez. Yaşlı yıldızlar beyaz cücelere, nötron yıldızlarına ya da kara deliklere dönüştükçe, yıldızlar arası gaz depolarını yeniden dolduramaz olurlar. Büyük kütleli yıldızlar ise hızlı yaşar ve genç ölürler. Ölümleri de daha dramatik olur. Bizim Güneşimiz gibi, çekirdeğindeki helyum tükendiğinde dev ya da süper dev bir yıldıza dönüşür. Yüksek kütleçekimi nedeni ile yıldız çekirdeğindeki enerjisini son damlasına kadar kullanır. Füzyon, bütün yakıt demire dönüştüğünde durur. Demir, bütün termonükleer reaksiyonların sonucunda biriken evrendeki en kararlı elementtir . Demir sıkıştırılarak ya da yakılarak hiç bir nükleer reaksiyon elde edilemez. Yıldızın çekirdeği çöker ve enerjisi bir anda biter. Sonuç bir nötron yıldızına dönüşmektir. Demir atomlarının çekirdekleri parçalanarak proton, nötron ve elektronlar ayrışır. Fazla ısı nötrinolarca dışarı atılır. Yıldız ardından patlayarak yıldızlar arası ortama karbon, oksijen, demir püskürtür. Yayılan elementler bulundukları yerde hidrojenle karışarak yeni yıldızlar için kaynak oluştururlar. Bu yıldızlar arası ortamın "metalliğini" arttıran, süpernova-tip II patlamasıdır. Bir süpernova Güneş'ten bir milyar kez parlaktır. Bir süpernova patlamasına şahit olmak oldukça nadirdir. 1604 ve 1987 yılında iki süpernova patlaması gözlenmiştir. Göremeyeceğimiz Uzak Gelecek! Yıldız oluşumu dönemi sonu: 1014 yıl Yok olan yıldızların patlaması ile ortama yayılan metaller ve hidrojenin bir araya gelmesi ile bu zaman kadar sürekli bir yıldız oluşumu varken, bu süreden sonra yıldız ve galaksi oluşumu biter. En küçük kütleli yıldızlar yanmaya devam eder. Ağır elementlerin oluşumu füzyon reaksiyonları bittiğinden durur. Evren genişlediği için soğuma devam eder ve kozmik arka plan ışınımın gücü azalır. Yüz milyar yıl sonra yaklaşık 1K düşer. Genişlemenin doruk noktasında, sıcaklık düşmeye devam edecek ve dibe vuracaktır. Gezegenler yörüngelerinden çıkarlar: 1015 yıl Kütle çekimsel değişiklikler ve diğer kütlelerden dolayı gezegenler yörüngelerinden çıkarlar. Yaşanabilir gezegen bulmak insanoğlu için ciddi şekilde zorlaşacaktır. Bugün, gezegenimiz Güneş çevresinde saniyede 30 km, Güneş galaksi çevresinde saniyede 220-250 km, galaksimiz de yerel küme çevresinde saniyede 200 km'lik hızla dönmektedir. Güneşimizin galaksi merkezi çevresindeki bir turu 200 milyon yıl alır. Yıldızlar yörüngelerinden çıkarlar: 1016 yıl Aynı etkilerle yıldızlarda, galaksiler içindeki yörüngelerinden sapar ve çıkarlar. Süper dev kara deliklerde buna katkıda bulunurlar. Ancak bu süper dev kara delikler de ölümsüz değildir. Protonların yarısının bozunması: 1036 yıl Evrende görünen madde 1021 güneş kütlesi ya da 1048 tona denk ağırlıktadır. Bu Aşamada evrendeki maddenin yarısı, maddeyi oluşturan temel yapılardan olan protonların bozunumu/yıkımı ile gama ışınına dönüşür. Evrende, var olduğumuz şu an yaklaşık 1080 proton olduğu düşünülmektedir. Protonlar zaman içinde daha düşük enerjili olan pozitron+piona dönüşmeyi yeğleyeceklerdir. Pion son derece kararsızdır ve hemen iki fotona ya da elektron-pozitron çiftine dönüşecektir. Pozitronlar da elektronların karşıt parçacığıdır ve elektron ile pozitron bir araya geldiklerinde birbirlerini yok ederler enerjileri foton şekline dönüşür. Proton ömrünün 1028 ile 1032 yıl arasında olduğu tahmin edilmektedir. 1028 yıldan itibaren protonlar bozunmaya başlayacaklar. 1065 yıl sonra iyi kesilmiş köşeli bir elmas küresel bir boncuğa, her bir kaya parçası pürüzsüz bir topa dönecektir. (50 kg'lık insanda 3-1028 proton vardır. Protonun ortalama ömrü 3-1028 saniye olsaydı=1021 yıl, her saniye bedenimizde bir proton bozunumu olacaktı).