Mustafa Kemal"den Kerkük"e son mesaj 27 Şubat 1923 tarihli TBMM gizli oturumunda Heyet-i Vekile Reisi, yani Başbakan Rauf Bey, kürsüde boncuk boncuk terler dökmektedir. Özellikle İzmit mebusu Sırrı, Bursa mebusu Operatör Emin, Bitlis mebusu Yusuf Ziya ve Erzurum mebusu Mustafa Durak beyler Musul un İngiltere"ye bırakılması ve bir sene içinde İngilizlerle bir hal yolu bulunmazsa Cemiyet-i Akvam"a, bugünkü Birleşmiş Milletler e havale edilmesini Misak-ı Milli ye aykırı bularak şiddetle eleştirmektedirler. Rauf Bey, kendisi taraftar olmasa da, bir şekilde İsmet Paşa"nın oldu bittisini meclise karşı savunmak zorunda kalmıştır ve asıl bedbahtlığı da burada yatmaktadır: Fikirlerine aykırı da olsa TBMM Hükümeti"nin kararlarını savunacaktır. O arada salondan Yusuf Ziya Bey in hiddetli sesi duyulur: "Bir kelimeyle cevap istiyorum: Musul Misak-ı Milli dahilinde mi, değil mi?" Hamidiye Kahramanı Rauf Bey in cevabı tek kelimeliktir: "Dahilindedir." Mustafa Kemal ve Rauf Bey Sıvas Kongresi sırasında. Bu soru işareti, biraz sonra kürsüye çıkacak olan Gazi Mustafa Kemal'in, Misak-ı Milli de harita ve dolayısıyla sınır olmadığını söylemesiyle tekrar tutuşacaktır. Zira Gazi ye göre Misak-ı Milli yanlış anlaşılmıştır. O "milletin menfaati" ve Meclis in "isabet-i nazarı"ndan ibarettir. Dolayısıyla sabit değil, esnek bir kavramdır. Yerine ve zamanına göre yeniden şekillenebilir. Nitekim kendisi, bu esnek Misak-ı Milli politikasının en çarpıcı örneğini Hatay da verecek, Hatay, ısrarlı takipleri sonucunda bağımsızlığına kavuşunca insanların aklına, acaba devamı gelecek mi sorusunu düşürecektir. Gerçekten de Atatürk, Misak-ı Milli stratejisinin 1923"de başaramadığını müteakip yıllarda atacağı adımlarla başarmayı planlıyor muydu ve 1932"de Yunus Nadi nin Cumhuriyet teki bir yazısında belirttiği gibi, Misak-ı Milli nin gizli ajandasında Osmanlı dan ayrılan Müslüman devletlerin bağımsızlıklarına kavuşması yazılı mıydı? Sanırım bu sorular Kuzey Irak taki gelişmeler gündemimizde kaldıkça durmaksızın sorulacaktır. Aşağıda yayınlayacağım Mustafa Kemal in mektubu, Misak-ı Millici bakışın 1925 in sonlarında bile bölgeye ilgisini kaybetmediğini ve kayıpların kalıcı olarak görülmediğini göstermektedir. Aslında Mustafa Kemal i daha 1 Mayıs 1920"de, yani TBMM nin açılışının üzerinden henüz bir hafta geçmişken Meclis kürsüsünden milli sınırımızın İskenderun un güneyinden doğuya doğru uzanarak Musul u, Süleymaniye yi ve Kerkük ü içine aldığını söylerken görürüz. Nitekim Doğudaki aşiretlerle ilişkilerini iyi tutmaya ve İngilizlerin oyunlarını boşa çıkarmaya çalışmak, bu politikasının bir uzantısıydı. 1 Şubat 1922 ye gelindiğinde Milli Savunma Bakanlığı na "Misak-ı Milli sınırları içinde bulunan Musul vilayetinin kurtarılması için Ravenduz bölgesine bir kısım kuvvet gönderilmesi" talimatını verecek, Bakanlık da Binbaşı Özdemir Paşa yı görevlendirecekti. Özdemir Paşa operasyonunun İngilizleri şaşkınlığa düşürdüğünü biliyoruz. Bir Türk-Kürt ortak operasyonu olan bu harekat Musul a varmış, hatta Irak içlerine sarkmaya bile başlamıştır. Aynı günlerde Anadolu da Yunan kuvvetlerinin İzmir den "denize dökülmesi", ayrı bir moral kaynağı olmuştur Özdemir Paşa ve ekibi için. 7 Eylül 1922 de Mareşal Fevzi Çakmak, "Musul"un silahla alınacağı" yolunda bir telgraf çekiyordu Doğu ve El-Cezire komutanlıklarına. Ancak şartlar, kuvvet ve silahlarımızın Batı Cephesine kaydırılmasını gerektirmiş ve Musul u alma operasyonu gerçekleşememiş, belki de altın bir fırsat kaçırılmıştır. Ardından Lozan süreci gelmiş ve İsmet Paşa nın elimizdeki en kuvvetli kart olan Musul meselesini, Mim Kemal Öke nin "bilerek ya da bilmeyerek " otel odalarında ve İngiltere yle ikili olarak görüşmeye açması, asla genel kurula getirmemesi, Musul meselesinde bir kırılma noktası teşkil etmişti. İşte bundan sonra yukarıda bir kısmına değindiğimiz Meclis in direnişini göreceğiz. Ancak bu direniş de işe yaramayacak ve İsmet Paşa, Musul u İngiltere"ye bırakarak dönecektir Ankara"ya. Mim Kemal Öke 30 Ocak 1923 günü Mecliste "Musul vilayeti, Türkiye Devleti"nin milli sınırları dahilindedir" diyen Mustafa Kemal Paşa, bundan 28 gün sonra Musul"u "gayet kolaylıkla alabiliriz" demiştir aynı kürsüden. "Fakat" diye eklemiştir ardından, "Musul u aldıktan sonra savaşın biteceğinden emin değiliz." Yani Musul u almak değil, korumak önemlidir. Alırız almasına ama bedelini ödemeye de hazır olmalıyız. Zaten İngilizler de karşı harekata girişmiş ve 8 Nisan"da iki kol halinde sınırlarımıza doğru yürümeye başlamıştır. Bölgede daha fazla kalamayacağını anlayan Özdemir Paşa da arkası kapatıldığı için İran a geçerek teslim olacak ve Van dan yeniden Türkiye ye girecektir. (Bu harekatın devamına, bu defa 1924 Ağustos"unda İstiklal Savaşı komutanlarından Cafer Tayyar Paşa niyetlenecek ancak bu, sadece bir niyet olarak kalacaktır.) Lozan da İngiltere yle bir yıl içinde halledeceğimizi belirttiğimiz Musul meselesi sürüncemede kalmaya devam edince Cemiyet-i Akvam a intikal etmiş, onlar da bir heyet göndererek yerinde incelemeler yaptırmıştır. Bu arada bölgede halk oylaması isteğimiz de insanların "ilkel" olduğu gerekçesiyle Batılılarca reddedilir. Şeyh Said Ardından Şeyh Said İsyanı (13 Şubat 1925) patlak verecek ve bastırılsa da, sonuçları Musul un durumunu doğrudan etkileyecektir. Musul daki en büyük kozumuz olan Kürtlerin Türkiye"ye katılmak istedikleri tezi, içerideki Kürtlere yönelik bastırma harekatı ve 1924 Anayasası"nda Kürtçenin yasaklanmasıyla zayıflayacak, dolayısıyla isyan, sonuçta İngilizlerin ekmeğine yağ sürecektir. Nihayet 23 Temmuz 1925 de Türkiye Cemiyet-i Akvam a başvurarak Musul da Arapların aleyhimizdeki faaliyetlerine engel olunmasını istemişse de komisyon bu konuda yetkisiz olduğunu ileri sürmüştür. Bu, adeta son hamledir. Musul üzerindeki projemiz bu tarihten itibaren gözle görülür biçimde sönmeye başlamış, nihayet 7 Haziran 1926 da Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras ın imzasıyla Musul üzerindeki bütün haklarımızdan, 25 yıl boyunca petrol karlarından yüzde 10 pay ödenmesi karşılığında vazgeçecektik. İşte Mustafa Kemal in aşağıdaki mektubu, 23 Temmuz son hamlesinden bir hafta sonraya rastlar. Türkiye"nin Musul"a veda ederkenki hüzünlü ama yine de ümitvar bakışını yansıtan bu mektupta Misak-ı Milli terimi geçmemekle birlikte Musul daki "din kardeşlerimiz"in kurtuluş güneşinin doğuşunu sabırla beklemelerini de hatırlatan bu ilginç mesajlar yüklü mektup, ilk olarak bundan 35 yıl önce Fethi Tevetoğlu tarafından yayınlanmıştır (Hayat Tarih Mecmuası, Sayı: 10, Kasım 1972, s. 6-7.) Hilafet kaldırıldıktan sonra bile Musul halkına "din kardeşlerimiz" diye hitap edilmiş olması bir başka ilginçliğidir mektubun. Şimdi Seyyid Muhammed Cebbari ve akrabalarına yazılan ve aslının Kerkük te Cebbari ailesinde bulunduğu bildirilen bu mektubu beraberce okuyalım: Mektubun orjinali Mücahidin-i muhterem sadattan Seyyid Muhammed ve akrabalarına, Memleketin bir cüz"-i la-yenfekk"i olan Musul"un ahalisinin kariben halas bulacağına itikad ve itimad olunarak öteden beri devam eden mücahedatınızda ber-karar olmanızı selamet ve saadet-i atiyeniz namına hamiyet-i malumenize terk eylerim. Türkiye Cumhuriyeti"nin şefkatini ve Musul"un hükümetimize aidiyeti hasebiyle ati-i karibden asla kat"-ı ümid etmeyerek zulümlere karşı yüksek bir cidal ile münevver bir istikbal te"min olunması, din kardeşlerimizin huzur ve saadeti için kıymettardır. Halas günleri karibdir. Şems-i istihlasın tuluuna saburane müterakkib bulunulmasını hatırlatır, Cenab-ı Vacibü"l-Vücud"dan cümleye muvaffakiyetler temenni eylerim. 1 Ağustos 1341 (1925) alpi_09 En istikrarlı üye 20 Temmuz 2007