Bir Efes Masalı / Herostratus'u Unutun Efes'li Herostratus ve 'Hukukun Üstünlüğü İlkesi' Herostratus sadece tapınağını yakmakla kalmaz, toplumdaki 'hukukun üstünlüğü ilkesini' de adaletin terazisine oturtur, yasalarıyla ünlü Efes Kentinin gerçekleriyle yüzleşmesini sağlar. 'Ben Herostratus. Artemis Tapınağını ben yaktım. Benim adım çağlar boyunca anılacak ama sen Kleon, Efes kentinin baş yargıcı. Seni kim hatırlayacak? Hayır, sen de beni yargıladığın için anılacaksın.' Megalomaninin üst sınırlarında gezinen Herostratus oyunun bir yerinde seyirciye döner ve şöyle der 'Artemis tapınağının mimarı kim bileniniz var mı?' Salonda çıt çıkmadığına göre, cevabı bilenin olduğunu sanmıyoruz. İşin kötü yanı, naçizane biz de bilmiyoruz. Kendinden emin, kibirli Herostratus, derin sessizlikten hoşnut, devam eder. 'Ama benim adım hep bilenecek. Artemis Tapınağını yakan Herostratus, çağlar boyunca anılacak' Milattan Önce 356, yer Efes Kenti. Liman Kenti olarak bilinen Efes, Antik dünyanın en seçkin ticaret ve kültür merkezlerinden biri. Dahası politik bakımdan çok hassas bir dönem yaşıyor. Çünkü, kent Pers istilası altında ve Pers Valisi Tsafernes tarafından yönetilmekte. 21 Temmuz gecesi, çılgın esnaf Herostratus tarafından Artemis Tapınağı yakıldığında, artık hiç bir şey eskisi gibi olmayacaktır. Çünkü Herostratus sadece tapınağını yakmakla kalmaz, toplumdaki 'hukukun üstünlüğü ilkesini' de adaletin terazisine oturtur, yasalarıyla ünlü Efes Kentinin gerçekleriyle yüzleşmesini sağlar. Laik sistem, din devlet ilişkisi ve hukukun egemenliği tartışması belki ilk kez Efes'te, bundan tamı tamına 2356 yıl önce, 'Gavur İzmir' diye anılan bu topraklarda, hem de gavuruna yapılmıştı. Rus yazar Grigory Gorin'in kaleme aldığı, Filiz Ofluoğlu'nun dilimize kazandırdığı 'Bir Efes Masalı' isimli oyun, tarihi gerçeklerden yola çıkılarak tüm zamanlara yayılan kavramları bir kez daha sorguluyor. Konu öylesine taze ki sanki bugün yaşanıyormuşçasına güncelliğinden hiçbir şey yitirmeden karşımıza çıkıyor. Yönetmen Bülent Arın'ın sahneye koyduğu ve dramaturjisini Haluk Işık'ın yaptığı oyunu maalesef izlemek artık olası değil. Çünkü, açık açık repertuardan kaldırmak yerine, İzmir Devlet Tiyatrosu oyunu, bir iki defa sessiz sedasız sahneledikten sonra, hiçbir gerekçe göstermeden oyun programından siliverdi. Adaletin gözü kapalı terazisine 'hukukun üstünlüğü ilkesi ve din olgusu' bir arada fazla gelmiş olmalı ki, terazinin ibresi tıpkı Neron'un baş parmağı gibi aşağı dönüverdi. Sonuçta, tüm zamanların en güzel oyunlarından biri olan 'Bir Efes Masalı' isimli oyun, İzmir Devlet Tiyatrosu'nun repertuarından sessiz sedasız, yangından mal kaçırır gibi kaldırılıverdi. 'Ben Herostratus. Straton'un oğluyum. Efes'te doğdum. Özgür bir Efes vatandaşıyım. Balık, sebze ve yün satardım pazarda, iflas ettim. Ticareti bıraktım. Tapınak yakıcısı oldum.' diye tanıtır kendini şu bizim çılgın Herostratus. Baş yargıç Kleon'un 'Neden?' sorusunun cevabını ise çok basit bir biçimde yanıtlar. Şan, şöhret sahibi olmak, çağlarca boyunca anımsanmak ve unutulmamak. Herostratus'da insanı dehşete düşüren hastalıklı yan, çıkarmış olduğu yangını, yarattığı eserden haz duyan bir sanatçının duyarlılığı ile anlatmasıdır. Artemis Tapınağını yakmaktan duyduğu hazzı, bir övünme vesilesi haline getirir. Baş yargıç Kleon'un 'neden' sorusunu yanıtlarken olayları sanki bir kez daha yaşar. 'Artemis Tapınağını ben, kendi başıma yaktım. Bu zaferi başkalarıyla paylaşamazdım. Ben, korkunun bütün basamaklarını tek tek çıktım. Her aşamasını iliklerime kadar yaşadım ve bitti. Birincisi, yaptığım şeyi ilk düşündüğüm an duyduğum korkuydu ama şan ve şöhret kazanacağımı bildiğim için bu korku uçup gitti. İkincisi, beni tapınağın içinde yakaladı. Duvarlara zift sürüp çırayla tutuştururken. Bir kaç vuruş, o korkuyu da alıp götürdü. En berbatı üçüncüsüydü. Tapınak yanıyor, tavan çatırdıyor, sütunlar devriliyor, mermer parça parça oluyordu. İnsanlar çığlık çığlığa saçlarını yolarak benim yaktığım ateşi görmeye geliyorlardı. Bunu da çabuk atlattım. Yanan tapınağın yanında bir tümseğe çıktım. Ve haykırdım. Heeeey, beni dinleyin. Bu tapınağını ben yaktım. Ben, Herostratus. Beni duydular, birden sus pus oldular. Ortalıkta sadece yanan tapınaktan çıkan sesler vardı. Sonra, üstüme doğru gelmeye başladılar. O suratlar. Gözlerindeki alevleri gördüm. İşte o an dördüncü korkuyu duydum. Ölüm korkusu. En cılızı da buydu. Çünkü, ben ölüme inanmam. ' Oyun basit bir kundaklamadan öte, hayatta kaybedecek hiç bir şeyi kalmayan Herostratus'un, görünüşte mükemmel yasalarla idare edilen Efes'in yozlaşmış düzenine bir çeşit baş kaldırışı. Kapitalist sistemle yönetilen zengin Efes kentinde, dürüstlükle her şeyini kaybetmiş olan sıradan bir esnafın adım adım devletin en tepesine kadar nasıl ulaştığının hikayesi anlatılıyor. Bunu yaparken, yaşadığı acı deneyimlerle insan karakterini ve en önemlisi insan zaaflarını çok iyi öğrenen Herostratus'un herkesi parmağında nasıl oynattığını görüyoruz. O sistemi zayıf karnından vurur. İnsan zaaflarından yola çıkar. Yönetmen Bülent Arın, antik çağın kapitalist Efes'i için mükemmel bir profil çiziyor. 'Dönemin Efes kentinde, zengin daha zengindir, yoksul daha da yoksullaşmaktadır. Çünkü, Lidya'da para ortaya çıktıktan sonra, toplumsal yapıda dengeler bozulmuş, yozlaşmalar ortaya çıkmıştır. Tefecilik, özellikle küçük esnafı bunaltmakta ve giderek yok etmektedir. Böyle bir sosyo-ekonomik yapıya bir de dönemin çok tanrılı din anlayışı eklendiğinde sistemin bir noktada tıkanması kaçınılmaz görünüyor.' Gerçekten de, kayınpederi Efes'in ünlü tefecisi Krisipus, kızını Herostratus'a verdiğinde çok sevinen esnaf, kısa bir süre sonra hamile bir kadınla evlendiğini anlayacaktır. Aldatılmanın acısıyla kadını, baba evine geri gönderdiği için Krisipus'a borçlandırılmış ve varını yoğunu kaybetmiştir. Yeni moda deyimle, 'kaybetmeye mahkum' adam tipini başarıyla canlandıran Herostratus, her bakımdan tam manasıyla 'dibe vurur'. Artık kaybedecek hiçbir şeyi kalmamıştır. Ve artık sıra Herostratus'a gelmiştir. Birilerinin bu yaşadıklarını 'ödemesi' gerekir ve o da içinde bulunduğu sistemi hedef olarak seçer. Çevresindeki bireyleri kurduğu planda aşama aşama kullanır. Herostratus'u belki de en iyi anlatacak olan yine oyunun yönetmeni. Ona aradan tam 2356 yıl sonra sahnede de olsa hayat veren adam, Bülent Arın. Bizim çılgın esnafımızı yönetmeninden daha iyi kim anlatabilir ki? 'Herostratus, sistemin içinde ezilen, köşeye sıkışmış bir esnaf. Doğrusu yaşam ve sistem ona, kendini var etmesi ve koruması için pek de olanak tanımamış. Türlü oyunlara kurban gitmiş ve sonunda iflas etmiştir. O artık her şeyi yapacak bir noktadadır. Yapar da. Herostratus'un çıkış noktası şudur: Toplumsal güçler dengesinin 'arızalı' olduğunu bilmek ve böyle bir sistemin yarattığı insanın yapısını iyi tanımak. O bütün bunları iyi kullanır.' İşe eski kayınpederi Efesli tefeci Krisipus ile başlar. Yumuşak karnından, en çok sevdiği yerden vurur eski kayınpederini. Paraya olan tutkusundan. Onu kaldığı zindana çağırtır ve ne yapar eder o müthiş ikna kabiliyeti ile el atından binlerce altın liraya satılacağına inandırdığı papirüsü çoğaltması için Krisipus'a satar. Sadece para kazanmakla kalmaz aynı zamanda onu amacına ulaşmak için bir maşa olarak da kullanır. Sonradan Efes şehrinde elden ele dolaşacak ve bir tane kopyasını bulabilmek için Vali Tsafenes'in binlerce altın lira ödeyerek aldığı imzalı papirüste aynen şunlar yer alacaktı. 'Canının istediği gibi yap. Ne tanrılardan ne de insanlardan kork. Böylelikle sonsuz zafere ve onura erişirsin. İmza Herostratus'. Açıktan açığa bir isyan çağrısı ile halkı sisteme karşı kışkırtmayı amaçlar. Bizzat tefeci, eski kayınpeder tarafından bastırılan ve piyasaya sürülen kopyalardan biri Kleon'un eline ulaştığında, baş yargıç tehlikenin vardığı boyutları ancak kavrayabilecektir. Krisipus' den aldığı bir kese altını görünüşte çok saçma, aslında çok akıllı ve sistematik bir plan dahilinde kullanır. Parayı, Efes'in en meşhur meyhanesinde bütün sarhoşların şerefine kadeh kaldırması için yollatır. Hayatı günü birlik yaşayan insanları, en zayıf yerlerinden kör kursaklarından yakalar 'akıllı' delimiz. Şerefine kalkan her kadehte, onun ismi daha gür bir sesle anılır. 'Yaşşaaaaa Herostratus. Şerefine. Sen çok yaşa.' Bir meyhane dolusu çakırkeyif sarhoşun başlattığı hareket, kısa zamanda ciddi bir yandaşlığa dönüşür. Sadece ayaktakımıyla yetinmez, Efes'in seçkinleriyle de yakından ilgilenir. Mesela, Efes'i yöneten Pers Valisi Tsafernes'in Efes'li güzel karısı Klementina'nın kadınsal zaaflarından yararlanır. Bütün kadınların en büyük hayali, kendileri uğruna feda edilecek kutsal değerler değil mi? Mesela bir tapınak. Neden Herostratus, Artemis Tapınağını, güzeller güzeli Klementina'nın aşkı uğruna yakmış olmasın ki? Nesillerden nesillere aktarılan hikaye zamanla efsaneye dönüşür ve dünyalar güzeli Klementina da Tanrıçalığa terfi eder. E, fena mı olur yani? İçten içe bu 'tanrıçalık düşleriyle' ortalarda salınan güzelimiz, bu isteğini 'kimse benim için bir tapınak yakmadı' serzenişiyle ortaya koyar.