Altaylılar'ın Yaşamı 01) Altaylı kadın ve kızların pipo alışkanlığı... Altaylı kadın ve kızların pipo alışkanlığı... "Altaylar'ın giyim kuşamından bahsedilirken, çok fakir kimselerin ancak çizmesi, pantolonu ve kürkü bulunduğu, şapka yerine de başlarına bir bez sardıkları, fakat hepsinin de bıçağı, kuşağı, sünger kutusu, tütün torbası ve piposu bulunduğu söyleniyor. Radloff'un gözlemlerine göre tütün torbası ve pipo, sağ çizmenin konçu ile çorap arasında saklanır, piponun ağzı çizmenin kenarından gözükürdü. Hem erkekler, hem kadınlar, hem kızlar tütün torbalarını ve pipolarını çizmelerinde taşırdı. Edvard Babraşev'in verdiği bilgiye göre bekar kızlar saçlarını ikiye ayırmaz ve pipo içemezlerdi, buna karşılık evli kadınlar erkeklerden daha çok pipo içerdi. Tütün torbası deriden yapılmıştır ve derin değildir, üst tarafında üç zoll kadar uzunluğunda mahruti bir ek kısım vardır. Altay piposu demirden yapılmıştır; başlık kısmı ile sapı yekparedir... Erkekler, kadınlar ve çocuklar ancak yemek yemek için veya başka bir iş yüzünden mecbur kaldıklarında pipolarını ağızlarından bırakır. Çocuklarını teskin etmek için annelerin, çocuklarının ağızlarına pipo soktukları da vakidir." 02) Altaylılar çağlayan için hangi sözcüğü kullanır? Altaylılar çağlayan için hangi sözcüğü kullanır? "Altay Türkçesi'nde çağlayan için, tonmok suu ifadesi vardır. Tonmok, Eski Türkçe'deki tonmak fiilinden gelmiştir; 'üşümek, soğuktan kaskatı kesilmek' anlamındadır. Ancak, tonmok suu, Altay Türkçesi'nde, 'donmayan, tedavi eden su' anlamında kullanılmaktadır. Burada mastar ekinin olumsuzluk fonksiyonunda kullanıldığını görüyoruz. Tonmok suu, yazın çok soğuktur, kışın ise donmamaktadır." 03) Altaylılar güneş ışığından saati nasıl belirler? "Altaylar saati güneşe ve yıldızlara bakarak belirlemiştir. Dünyanın dört tarafını gösterecek şekilde kurulan Altay çadırı, bir nevi güneş saati vazifesini görmüştür. Duman deliğinden giren güneş ışınlarının çadır içinde, belli bir düzende yerleştirilmiş olan eşyalar üzerinde gezinmesi ve ışınların belli bir nesne üzerinde olması belli bir saati ifade eder. Altaylılar günü 12 bölüme ayırır! "Altay takviminde 24 saatlik süre dört bölüme ayrılır. Tan-sabah, tüş-gündüz, imir-akşam, tün-gece. Bunlar da kendi içinde üç bölüme ayrılır. Tan; tanarı cuuk-sabaha yakın, tozor öy-hayvan bekleme zamanı ve sarı tan. Tüş; udura tüş-güneşin karşıda olma zamanı, tal tüş-tam günün ortası ve ineri tüş-akşama doğru. İnir; kızıl inir, bozom inir-kül rengi, boz akşam, ve bürünkiy inir-karanlık akşam'lardan teşekkül eder. Tün; inir tün'e akşam-gece, tün ortosı'na ve tan aldı olarak ayrılır Altaylılar şelaleye ne der? "... Şelale kelimesini, Altay Türkçesi'nde uçar suu ifadesi karşılamaktadır. Uçar suu, yüksekten uçar gibi akan su anlamındadır. Günümüzde halen Anadolu'nun bazı bölgelerinde, şelale veya çağlayan için uçar su tabirine çok benzeyen 'su uçtu' tabiri kullanılmaktadır." Altay'da 1900 yılına kadar ölüler atlarıyla gömüldü "Altay'da 20. yüzyıl başlarına kadar ölüleri binek atları ve muhtelif eşyaları ile birlikte gömme ve mezarın üzerinde taş kubbeli kurgan yapma geleneği süregelmiştir. Bu eski bir Türk geleneğidir. Altaylar'ın Şamanist inançlarında gözüken bazı özellikler Çin vakayinamelerinde Tukyu ve Tele boylarına has özellikler olarak geçer. Altaylar, tanrılara öküz, at, koyun kurban etmişler ve sonra tıpkı Çin vakayinamelerinde tasvir edildiği gibi kurbanlık hayvanların postlarını sırıklara asarak teşhir etmişlerdir." Altaylar'da ulusal dile dönüş "Rus Altay iki dilliliği, 17. yüzyıl ortalarında hasıl olmuştu ve o zamanlarda cüzi çapta idi. Temaslarda Tatar tercümanlar – telmaçlar, Altaycazı tilmeşler – yardımcı olmuşlardır. 19. yüzyılın sonuna doğru artık tercümanlara ihtiyaç kalmamıştır. Bilhassa, Hıristiyanlaştırma hareketinin etkisiyle Altay halkları arasında iki dillilik oldukça yayılmıştır. 1959, 1979 ve 1989 yıllarında yapılan sayımlara göre, Altaylar'ın yüzde 99,5'i, yüzde 86,4'ü, yüzde 89,5'i, Tuvalar'ın yüzde 99,1'i ve yüzde 98,8'i, Hakaslar'ın yüzde 86'sı ve yüzde 80,9'u ana dili olarak kendi milli dillerini göstermişlerdir." Altaylar'da üç ayrı din "Nesturi Hıristiyanlığı ile Altay Türkleri 9. yüzyılda tanışmışlardır. 17. yüzyıldan itibaren, bilhassa 18. yüzyılda misyonerlerin çabalarıyla Sibirya halkları arasında Hıristiyanlık hızla yayılmaya başlamıştır. 1834 yılında, Altay Dini Misyonu kurulmuştur. Altaylar'ın bir kısmı, Hıristiyanlığı kabul etmiştir. 16. yüzyıldan itibaren Batı Sibirya Türkleri arasında İslamiyet baş göstermiştir. 1916 yılında, Altay'da Müslümanlar'ın sayısı 8.000'e ulaşmıştır. Böylece, Altay halkları üç büyük dinden etkilenmiş, tabii ki bu durum, insanların dünya görüşlerinde de kendisini göstermiştir. Nikolay rerih hareketinin taraftarları için, Altay bölgesi, çok büyük bir önem taşımaktadır. Onlara göre Şambala, yani dünyevilik ile şuurun en yüksek seviyeye ulaşmış bir halinin birleşmesi hadisesinin gerçekleştiği yer, Altay'da bulunmaktadır. Rerih 1926 senesinde Altay'ı ziyaret etmiştir. Bu zamandan itibaren onun taraftarları, her sene Altay Dağları'na giderek bir nevi hac görevini yerine getirmeyi adet edinmişlerdir."

Altaylar'da en eski insan kalıntıları ne zamana tarihlendi? "Altay gayet zengin bir geçmişe de sahiptir. Bu topraklarda yer alan çeşitli insan topluluklarının tarihi gelişme sürecinin başlangıcı, muhtelif verilere göre 300 bin yıl ya da bir buçuk milyon yıl öncesine kadar gider. Bu topluluklardan kalma muazzam miras, insanoğlunun tarihi gelişimi hakkında, gayet değerli kültürel-tarihi malumat içermekte ve çağdaş insanlarda, zamanın derinliklerine dalan tarihi hafızayı devam ettirmektedir." Altaylılar balıkçılıkla uğraştılar "Bulunan eşyalar, kaya resimleri ve yazılı kaynaklar bize Eski Türkler'in ekonomik-kültürel seviyesi hakkında önemli bilgiler verir. Ekonomide en önemli rolü iklim ve coğrafi şartlarda yapılabilecek en uygun iş olan geniş otlaklarda sığır yetiştirme oynar. Bunun yanı sıra balıkçılık ve avcılık başta gelen ekonomik faaliyetler arasındaydı . Çok küçük alanlarda ve sınırlı olarak yapılsa da çapa ve saban tarımı da yapılmaktaydı. Saban ve çapa buluntuları, bunların arasında Çin işi metal saban parçaları, el değirmenine ait değirmen taşları, sulama sistemi kalıntıları bu bölgede tarımın var olduğunu göstermektedir." Altaylılar tanrı adlarını halen koruyor mu? "Altaylılar eski Türk yazıtlarında geçen Tanrı adlarını bile saklamışlardır. Tenri, Yer-su, Umay. Altaylar bunların vazifelerini de aynen eski Türkler gibi tasavvur etmişler . Hunlar'dan itibaren gelen yazılı kaynaklara göre, eski Türkler'de gelenek olan göğe tapma törenleri Sayan-Altay bölgesindeki bazı halklarda bugünlere dek görülmüştür. Bugünkü Altay ve Tuvalar'ın dedeleri dağlara at, öküz, koyun bağışlarmış. Bu tür törenlerin gerçekleştirildiği dağlar ıdık olarak adlandırılmıştır. Eski Tür yazıtlarında da kutsal dağlar aynı adla geçer. Eski Türkler'de kötü ruhların dikkatini çekmemek amacıyla, insanın kendi adını söylememesini gerektiren bir inanç vardı. Aynı inanç Altaylar'da ve Tuvalar'da da mevcuttur. Göktürk Kağanlığı'nın askeri-siyasi çekirdeğini oluşturan, hegemonyasını ve göçebe konaklarını Altay, Tuva ve Moğolistan'a yaymış olan Tukyu boylarının Altaylar'ın cetleri ile karışmış ve onların etnik bünyesini etkilemiş olması şüphesizdir. Böylece etnik isimlerin, etnografik malzemelerin v. b. tarihi kaynakların incelenmesi neticesinde Tukyu boylarının Altaylar'ın etnik kökenine katkısını ispatlanmış kabul ediyoruz." Burhanizm Altaylar'da yeniden canlanıyor "Budizm'in Altay üzerinde üç ayrı dönemde etkisi olmuştur. 6.-9. yüzyıl; 15. yüzyıl – 18. yüzyılın ilk yarısı; 19. yüzyıl – 20. yüzyıl başları. Bu etkileşmeler sonucunda, 20. yüzyıl başında, Altaylar'ın geleneksel inançlarını ve Budizm'in unsurlarını içeren milli Altay dini hasıl olmuş ve tarihi etnografya ilminde Burhanizm olarak adlandırılmıştır. Ne yazık ki, bugüne kadar Burhanizm üzerinde ilmi tahliller yapılmamıştır. Çünkü, bu meselenin tarafsız olarak incelenmesini önlemek amacıyla, birtakım elverişsiz şartlar yaratılmıştır. Burhanizm taraftarları, hem Çarlık döneminde hem de Sovyet döneminde baskılara maruz kalmışlardır. 1991 ilkbaharında Altay Cumhuriyeti'nde, Burhanizm'i canlandırmayı amaçlayan Ak-Burkan adında bir dini dernek kuruldu." Çağdaş Altaylılar'ın kökeni nedir? "Çağdaş Altaylar, Çin kaynaklarından bildiğimiz eski İskitler'in yerine geçen eski Türk 'Tele' ve 'Tukyu' boylarından olan eski Uygurlar, Kimak-Kıpçaklar, Yenisey Kırgızları, Oğuzlar v. b. boylardan meydana gelmişlerdir. M. S. 1. yüzyılın ilk yarısında 'Tele' adı ile genellikle Orta Asya'nın doğu kısmında, Gobi Çölü'nün yukarılarında göçebe hayat süren ve hayvancılıkla uğraşan boy grupları akla gelmektedir. Teleler'in Teleut, Telengit ve Telesler'le etnik köken bakımından bağlantısının olduğu tahmin edilmektedir. Bu karşılaştırma, çağdaş Altaylar'ın güney grubunun tarihi cetleri meselesini aydınlatabilir. M. Ö. 5 ile 3. yüzyıllarda Dağlık Altay'ın güney ve güneybatı bölgelerinde Saka-Usun boyları yaşamıştır. Bunlar İrtiş ile Obi nehirleri arasına ve yukarı Obi bölgelerine yerleşmişlerdir. Merkezi Altay sakinleri ile Sakalar arasında kültür etkileşimi olmuş, Ön ve Orta Asya sanatının numuneleri yayılmıştır. Pazırık kültürü, M. Ö. 6. yüzyılın sonunda Dağlık Altay'ın güney, güneybatı ve kısmen merkezi bölgelerin yerli halkı ve Kazakistan'ın doğu ve güneydoğu bölgelerinden gelenlerin muhitinde oluşmuştur. Pazırık kültürü sınırları Orta Asya ve Doğu Kazakistan'daki geniş sahaları içine almıştır... Meşhur Türkolog N. A. Baskakov, Kuzey Altaylar'ın oluşumunda Semodi ve Ugor-Fin etnik unsurlarının etken olduğunu umumiyetle kabul etmekle birlikte, Altaylar'daki soy isimlerinin Orhon yazıtlarında rastlanan soy isimleriyle benzerliğine dayanarak Kuzey Altaylar'ın Uygur menşeini ayrıca kaydetmektedir. Baskakov'a göre bu benzerlik, 'çağdaş Altaylar'ın eski Türk boylarıyla olan genetik bağlantısına ve Altaylar'ı oluşturan esas etnik unsuru Uygur soylarının –bunlar daha sonra Oğuzlar ile karışmıştır- teşkil ettiğine işaret eder. Baskakov, başlıca dil malzemelerinin ve soy – boy yapısının incelenmesi üzerine 'çağdaş Altaylar; eski Kırgızlar'ın, eski Uygurlar'ın ve daha sonra Uygurlar'dan ayrılan eski Oğuzlar'ın torunlarıdır' fikrine ulaşmıştır." Güney Altaylar'ın etnik kökeni... "Arkeolojik kazılardan elde edilen verilere göre, eski Türkler otları sicim şeklinde kurutmuşlar, bunlarla kışın hayvan yavrularını beslemişlerdir. Kuru otun bu tür tedariki Altaylar'da ve Tuvalar'da bugüne dek aynen muhafaza edilmiştir. Aynı şeyi keçe, post, deri ve ağaç işlemeciliği için de söyleyebiliriz. Ayrıca arkeolojik kazı malzemeleri ile yazılı kaynaklar çok yakın paralellikler sergiler. Örneğin arkeolojik kazılar esnasında ortaya çıkarılmış olan ağaç kap kacaklar, tabaklar, kaseler v. b. ayırt edilemez derecede Altaylar'ın yakın geçmişte kullandıkları eşyalara benzemektedir. Tıpkı eski Türkler gibi Altaylar da ekşi sütten yapılmış kuru peynir ve kımız ile beslenmişlerdir. Kımız ikramı sırasında eski Türkler birbirlerinin karşısında diz çökerek türkü söylerdi. Güney Altaylılar da birbirlerine içki ikram ederken aynen böyle yaparlar." Kuzey Altay halklar mozaiğidir "Kuzey Altaylar başlıca Sayan – Altay yaylasının tayga bölgelerinde muhtelif Türk, Ugor, Samoyed ve Ket etnik unsurlarının uzun süre devam eden parçalanma, yayılma, karışma ve çaprazlanması sonucunda meydana gelmişlerdir. Bu yüzden Kuzey Altaylar'ın antropolojik tipi, Güney Altaylar'dan ziyade Obi Ugorları ve Hantı-Mansiler'e yakınlık göstermektedir. Yine aynı sebeplerden dolayı, Kuzey Altaylılar'ın dili Türk dilinin Uygur grubuna dahil edilmektedir. Halbuki Güney Altayları'ın dili Kıpçak grubuna girmektedir." Altaylar'da bir "yurt"ta gecelemek zor mudur? "(21 Mayıs) (1860 yılı b. n.) Yurtta kaldığımız gece pek hoş olmadı. Ateş yandığı müddetçe yurtun içerisi, etrafımızı göremeyecek şekilde dumanla dolmuştu, fakat ateş söndükten sonra da şiddetli bir soğuk bastırdı. Üzerimdeki keçe örtüye rağmen bütün vücudumla titreyerek uzun müddet uyuyamadım, bundan başka is ve dumandan başım ağrıyor ve yattığımız zeminin sertliği de buna ekleniyordu. Aşyaktu'ya bir gezinti yaparak, ağaç kabuklarından yapılmış birçok yurtla kurban yerlerini gördük. Birçok yurtu ziyaret ettik, her tarafta korkunç bir fakirlik hüküm sürüyordu; bir yurtta, ancak 10-12 yaşlarında iki erkek çocuğu tarafından bakılmakta olan yaşlı bir adama rastladım. O hemen hemen çıplak bir vaziyette bir ot yığını üzerine yatmış ve kürkü olmadığı için de üzerine ot örtünmüştü. Onun bütün mülkü, bütün aileyi beslemesi lazım gelen tek inekten ibaretti." Altaylı soyları hangileridir? "Mundus, Kıpçak Köbök, Yaramalu Sarı-Almat, Kösögölü Kara-Almat, Tölös, Ara, Tatoş, Nayman, Çaptı, Irgıt, Mürküt, Tongjon, Kan, Ködyö, Kärgil, Tangdu, Paylagas, Sart, Kırgız, Soyong, Mongol." (Derleme tarihi 1860'lı yıllar, b. n.) Altaylılaşmış Sartlar'ın torunları kimlerdir? "Altaylı ve Teleütler arasında rastladığımız Sart soyu, görünüşe göre yabancı halk mümessili olsa gerektir, bunlar Közüm Han Devleti'nin yıkılması sırasında güneybatıya kaçmış veya Kalmıklar tarafından esir edilmiş bazı Sart soyunun ardıllarıdır."

1897'deki ilk nüfus sayımına göre Sibirya Türkleri'nin nüfusu ne kadardı? "Çarlık Rusyası'nın, imparatorluktaki azınlıkları resmen tespit ederek adlandırırken bunları daha genel adlarla anarak, bilimsel araştırmalarda belirtilen nüfusça ufak toplulukları kaydetmeme yolunu seçtiğini anlıyoruz. 1897 yılına ait ilk nüfus sayımında Sibirya Türkleri ile ilgili veriler aşağıdaki gibi olmuştur: Topluluğun adı Nüfusu Yakutlar 221.776 Güney Sibirya Halkları Altay ve Teleütler 22.796 Yenisey ve ötesi Samoyedleri 22.044 Yenisey Türkleri 35.793 Uranhaylar 45.000 Hotonlar 2.000 Baraba ve Batı Sibirya Tatarları 41.783 Toplam 391.192 Resmi 1897 nüfus sayımında ise Yakutlar'ın nüfusu biraz tashihle 227.384 olarak düzeltilmişti." Radloff'a göre 19. yüzyılda Sibirya'daki Türk nüfusu ne kadardı? "Teleüt : 5.782 Gerçek Altaylı : 11.824 Şor : 10.688 2.588 Dağ Tatarı : 2.464 Kumandin : 2.177 Kızıl : 4.362 Çulum Tatarı : 500 Sagay : 2.166 Beltir : 2.640 Karagas : 543 Koybal : 840 Kacin : 9.908 Toplam : 56.482 Bu sayıya 80 bin Yakut'un eklenmesi gerekmektedir. A. Vambery ise bütün bu verileri inceleyerek Sibirya Türkleri'nin 150 bine ulaştıklarını belirtmişti." Sibirya eyaletlerinde 19. yüzyılda Türk nüfusu ne kadardı? "Rittich eyaletlere göre sayılar verir: İrkutsk : 1.900 Yenisey: 20.500 Tomsk : 13.000 Tobolsk: 26.000 Soyotlar: 13.500 Toplam : 74.900 Sibirya Türkleri'nin 20. yüzyıldaki nüfusları ne kadardır? Yakutlar : 1959'da 233.344, 1970'de 296.244, 1979'da 328.018, 1989'da 382.255 kişi. Tuvalar : 1959'da 100.145, 1970'de 139.388, 1979'da 166.082, 1989'da 206.924 kişi. Hakaslar :1959'da 56.584, 1970'de 66.725, 1979'da 70.776, 1989'da 81.428 kişi. Altaylar : 1959'da 45.270, 1970'de 55.812, 1979'da 60.015, 1989'da 71.317 kişi. Şorlar : 1959'da 15.274, 1970'de 16.494, 1979'da 16.033, 1989'da 16.572 kişi. Dolganlar : 1959'da 3.932, 1970'de 4.877, 1979'da 5.053 kişi. Tofalar : 1959'da 586, 1970'de 620, 1979'da 763 kişi. 1996'daki nüfus tahminleri ise; Yakutlar: 428.988, Tuvalar: 245.296, Batı Sibir Tatarları: 150.000, Hakaslar: 90.435, Altaylar: 81.249, Şorlar: 16.970, Dolganlar: 5.000 kişidir. Sibirya Türkleri Ay yılını Güneş yılına nasıl tamamlar? Sibirya Türkleri'nin kullandığı "aylar tamamen kameridir ve güneş yılından 10,8764 gün daha kısadır. Türkler yılbaşını sabit tutmak için diğer bazı kavimlerin yaptıkları gibi her iki veya üç yılda bir (yaklaşık 19 yılda yedi defa olmak üzere) on iki aya on üçüncü bir ay ilave ederler. Böylece ay yılının başlangıcı olan aram ay ile güneş yılının başlangıcı olan liçün birbirine denk gelir." Çuya soyları hangileridir? "Yıttas , Mundus, Kottı, Kıpçak-Sakal, Köbök, Yıdak, Almat, Tölös." 19. yüzyılda Gerçek Altaylılar kaç kişiydi? "Gerçek Altaylılar : "Ruslar bunlara 'Altay Kalmukları derlerdi. Genelde göçebe olup, Katunya ile Caruş ırmakları sahillerinde yaşarlardı. Radloff'a göre nüfusları 11.842'dir. Mundus, Ara, Totoş, Nayman, Captu, Urkut, Mürküt, Tonğşon, Almat, Köbök, Tölös, Kıpçak, Kan, Köyö, Kergit, Tanğdu, Pailagas, Kırgız, Soyonğ, Mongul, Yıltas, Kotı, Sakal ve Yudak kollarına ayrılırlardı." Kök-Culutlar 19. yüzyılda nerede yaşıyordu? " : Kobdo Irmağı'nın kaynağında yaşayan ve Potanin'e göre Türkçe konuşan bu topluluğa Kırgızlar Kök-Munşak diyordu." Kumandılar Kumandılar kimdir, nerede yaşar, kaça ayrılırlar? "Kumandılar başlıca Makariyevsk ile Lebed mansabı arasında olmak üzere Biya sahillerinde ve dağın kuzey yamaçlarında yaşarlar. Bunlar, beş ile on evden ibaret küçük köyler halinde her tarafta yerleşik bir hayat sürer ve çoğunlukla ziraat ile meşgul olurlar. İkametgahları umumiyetle ağaç kütüklerinden yapılmış kaba baraka, toprak kulübe ve kayın kabuğundan yapılmış çadırlardan ibarettir. Birçok şahıslar artık tamamıyla veya yarı yarıya Ruslaşmıştır. Milli elbise büsbütün kaybolmuş, göçebe hayatın izi de kalmamıştır. Hatta Tatarca konuşan Kumandılar'ın diline birçok Rusça sözler girmiştir. Kumandılar iki zaysanlığa ayrılır: Yukarı Kumandılar zaysanlığı. Bunlar So ve Kubandı veya Kumandı adında iki soydan mürekkeptir. Aşağı Kumandı zaysanlığı. Bunlar Tastar, Yutı, Çabraş ve Ton-Kubandı adında beş soydan ibarettir. 1869 yılında Kumandılar'ın sayısı şöyle idi: Aşağı Kumandılar 831 erkek, 740 kadın. Yukarı Kumandılar 322 erkek, 284 kadın. Toplam 1153 erkek 1024 kadın." 19. yüzyılda Kumandiler'in nüfusu ne kadardı? Kumandi : "Bir kısmı Lebed'e dökülen Biya'nın mecraında Cepci'ye kadar olan bölgede, bir kısmı ise Katunga'ya dökülen İşim Irmağı ve onun civarındaki kolların sahillerinde 5-10 hanelik küçük köylerde yaşarlar ve tarımla uğraşırlardı. 1869 yılında 2177 kişilik bir nüfusa sahip olan Kumandiler, Yukarı Kumandi ile Aşağı Kumandi boylarına ayrılırlardı." Koybal, Kumandı ve Karagasça'da ay isimleri nelerdir? "Ocak = kürgan = kuzer gul = çok soğuk ay Şubat = bözük-ai = argan kerek = güneşin ufukta görünmesi Mart = kang = sen kerek Nisan = koskar = bu ayda çoğalırlar) = örteng ai Mayıs = silkar = kezel ai Haziran = kitik ai Temmuz = toz ai = kayın ağacının kabuğu Ağustos = ... Eylül = dares-ai = ılık ay = taiga ai = orman ayı Ekim = kitik-sok = soğuk ay Kasım = uluk-sok = çok soğuk ay Aralık = ... ... = al ai = renkli ay ... = od-ai = ot ayı... = orgag-ai = hasat ayı" K=Koybal Knd= Kumandı Kar=Karagas