Şeyh Ahmed Barzani Hollandalı Kürdolog Martin Van Bruinessen, Şeyh Ahmed Barzani'yi şu cümlelerle değerlendirir: "Kardeşinin yerini almıştı. Dini lider olarak sürekli Irak'ta İngiliz yönetimine ve yerine geçen monarşiye karşı ayaklanmıştı. Zibari ağalarıyla ve Bradost Şefi Şex Rsid Loran'la olan sürekli çatısmalarının yanı sıra, rakipleri onu domuz eti yiyip şarap içerek münafıklaşmakla suçluyorlardı." Büyük kardeşi II. Abdüsselam'ın Musul'da idamından sonra 18 yaşında ailenin başına gelen Şeyh Ahmed, Zibari Aşireti'nden Faris Ağa'nın kızıyla evlenerek, bölgedeki gücünü sağlamlaştırdı. Barzanilerin temsilcisi olan bir siyasi Kürtçü'ye göre, "Barzan şeyhleri artık ister istemez Kürtçülükte önde bir roldeydiler. Bundan dolayı Kürt liderlerle haberleşiyor ve onlarla bilgi alışverişinde bulunuyorlardı." Kürtçülüğe ilgi duyan Fransız gazeteci Chris Kutscehera, yarı cahil ve kekeme bir molla olan ve ailesi tarafından "mehdi" kabul edilen ve İstanbul'da Osmanlı Sultanlarının tahtına oturması hayal edilen Şeyh Muhammed'in 1903'de ölümü ile yerine geçen oğulları Şeyh II. Abdüsselam, Şeyh Ahmed ve Molla Mustafa Barzani'nin "tarih yapacak yetenekte" olduklarını ileri sürer. Şeyh II. Abdüsselam'ın idamı sonrası Osmanlı ordusu Barzan'i işgal ettiğinden, Şeyh Muhammed'in üç büyük oğlu Ahmed, Babo ve Muhammed Sıddık Hakkari'deki Guerdi aşiretine, küçük oğlu Molla Mustafa ise Şirvan'ın Bergiyef köyüne sığınmıştı. İngilizlere isyan Bir süre kaçak olarak yasayan Ahmed, Şeyh II. Abdüsselam'in yakın dostu olan Molla Mahmud'un talebesi ve meşhur bir Nakşibendi Şeyhi olan bu zatın halifesi olmuştu. Şeyh Ahmed'in adı, iki İngiliz istihbarat subayının öldüğü 1919 Behdinan İsyanı'na kadar pek duyulmamıştı. Bölge, Birinci Dünya Savaşı sonucu İngiliz hakimiyetine girince tüm Kürt ve Türkmen aşiretleri İngiliz Emperyalizmi'ne isyan eden Şeyh Mahmud Berzenci'nin çevresinde toplanmış, ona var gücüyle destek vermişlerdi. Bunlara biraz geç de olsa Barzan ve Zibar aşiretleri de katılmıştı. Kasım 1919-Mart 1920 tarihlerinde Barzan ve Zibar aşiretlerinin Nesturi ve Ermenilerden olusan İngiliz kuvvetlerine karşı savastığı, hatta Türklerden yardım istediği Bab-i Ali tarafından da öğrenilmişti. M. Sıraç Bilgin'e göre Şeyh Mahmud Berzenci, İngilizlere karşı tüm Kürt aşiretlerinden mektupla yardım istemiş, Şeyh Ahmed bunu olumlu bularak Behdinan aşiretlerine de Berzenci isyanını desteklemek çağrısı yaptıktan sonra Süleymaniye'ye biri Mustafa Barzani komutasinda iki küçük birlik göndermis, ancak bu birlikler Süleymaniye'ye varmadan İngilizler, Şeyh Mahmud Berzenci'yi yaralı yakalayarak isyanı bastırmışlardı. Berzenci'ye yardım eden tüm Kürt aşiretleri gibi Barzanilerin de üzerine yürüyerek, Barzan'a Asurileri yerleştirmek isteyen İngilizler, nedense bu operasyondan "bir süreliğine" vaz geçmislerdi. Bu arada İngilizlerle iyi diyaloğu olan Türkiye'deki siyasi Kürtçüler de boş durmuyor, Seyyid Abdülkadir ve Şeyh Abdurrahman Şırnaki, Şeyh Ahmed Barzani'ye mektuplar yazarak ona Kürtlerin liderliğini teklif ediyorlardi. O ise, bu liderliğin Şeyh Ubeydullah'ın torunu Şeyh Abdülkadir'e ait olduğunu düşündüğü için kardeşi Mustafa Barzani'yi Muş'a göndererek Seyyid Abdülkadir ve Şeyh Said ile temas kurduruyor, ama bu ilişki nedense devam etmiyordu. Gizli kitap İngilizler 1922'de Barzan'a saldırmışlar, Ahmed Barzani ve Zibari Aşireti lideri Faris Ağa, Barzan'ı terk ederek dağlara kaçmak zorunda kalmışlardı. Bu operasyon bir süre için Barzani Aşireti'ni sindirmiş, inzivaya çekilmelerine neden olmustu. Kanaatimizce bu inziva, şeyhin dini itikatlarını yeniden gündeme getirmişti. Daha 1922'de Barzanilerin ileri gelenlerinden biri, "Biz Barzaniler Tanrı'ya ve insanın temiz olması gerektiğine inanıyoruz. Fakat Kur'anı anlamıyoruz. Arapların kitabıdır. Atalarımızın önceleri Hrıstiyan olduklarına inanıyoruz. Ve biz Barzaniler dua etmiyoruz. Kur'an okumuyoruz, Ramazan'da oruç tutmuyoruz" diyordu. Molla Mustafa Barzani'nin yakın dostu İngiliz diplomat Edmonds'un kitabında anlatıldığına göre Barzanilerin elinde; şeyhten şeyhe gösterilen gizli ve gizemli bir kitab bulunmaktaydı. Kutschera, hala Mesud Barzani'nin elinde bulunan kitaptan söz etmektedir. Şeyh Ahmed de kendisinden önceki Barzan şeyhleri gibi aşırı derecede yüceltilmiş ve kutsallaştırılmıştı. Dahası Şeyh Ahmed, Hrıstiyan olmakla ya da yeni bir din kurmakla suçlanıyor, onun domuz eti yeme yasağını kaldırması da bunun delili olarak kabul ediliyordu. Şeyh Ahmed 1927'de ilk defa Bağdat yönetimiyle karşı karşıya kalmış ve bu tarihte onun sapık dini iddiaları gündeme getirilerek üzerine sefer düzenlenmişti. Bu iddiaların İngiliz emperyalizminin yalanları olduğu da düşünülebilir. Ancak Muzaffer İlhan Erdost, "Şemdinli Röportajı'nda" bölgedeki Kürtlerin de bu sapkınlığı teyid ettiğini açıklamaktadır. Şemdinlili Seyyid İslam Geylani, "Dedeleri Molla Muhammed temiz adamdı. Namaz kılardı. Öbürleri eskiden beri böyledir. Namaz kılmazlar, kafirdir onlar" derken; Barzani Aşireti mensupları da, "Bize kafir diyorlar, dinsiz diyorlar, domuz eti yiyor diyorlar" diyerek bölge halkının kendileriyle ilgili kanaatini belirttikten sonra bunları reddediyorlardı. Barzanilerin T. C. ile savaşı Kürt ayrılıkçıların Ermeni ayrılıkçılarla birlikte 1927'de kurduğu "Haybun" örgütü, özellikle "silahli isyanlar" çıkararak, bağımsızlık propagandası yapmaya çalışıyordu. Haybun ve Ermeni Taşnak örgütü tek bir amaçta birleşmişti: Doğu ve Güneydoğu Anadolu'yu Türkiye'den ayırmak ve sonra da bölüşmek. Haço'nun Çaldıran, Cemilpaşaoğullarının Midyat ve Mazıdağı, Resul'ün Erun isyanları ve Şeyh Barzani'nin Oraman baskını bu isyanlar arasında yer alıyordu. Haybun'un örgütlediği en önemli isyan ise 1930 Ağrı isyanı idi. İsyancıların ele başılarından Kör Hüseyin Paşa, Türk güvenlik güçleri karşısında zor durumda kalınca, oğlunu Barzan'a göndererek Ahmed Barzani'den yardım istemiş, o da Molla Mustafa Barzani yönetiminde 500 kişiyi Oramar bölgesine göndererek, Türk ordusunun gücünü bölebilmek için yeni bir cephe açmıştı. 16 Temmuz - 10 Ekim 1930 tarihlerinde ortaya çıkan Oramar İsyanı, Mustafa Barzani tarafindan rakımı 2.000-3.500 metre arasında değişen yolsuz, sarp ve yalçın kayalarla aşılması güç bölgede, Şemdinli yakınındaki Oramar'ın basılması ile başlamıştı. Oramar hudut bölüğü asiler tarafından kuşatılmışsa da bu kuşatma hava kuvvetlerimiz ve komşu hudut bölüklerinin yardımı ile kırılmış, İran'a doğru kaçan Barzaniler ve onların Oramar'daki işbirlikçilerinden oluşan asilere büyük kayıplar verdirilmişti. Haybun örgütü bu isyanı da bir propaganda malzemesi olarak kullanmış, uydurma rakamlarla "Olayda Türk birliklerinin 4.000 kayıp verdiğini, Türk hükümetinin 500 köyü yıkıp 12.000 kişiyi öldürdüğünü" ileri sürerek bunu Ermeniler aracılığı ile temas kurduğu Amerikan kamuoyuna da duyurmuştu. İngiliz uçaklarının bombaları Türkiye'nin ardından bir yıl sonra Alimed Barzani ile Irak'ı yöneten İngilizler arasında da çatışma basladı. İngiliz Sir A. Wilson'a göre İngilizlere bağlı Irak Hükümeti Kürtlere, otoritesini kuvvet zoruyla kabul ettirmeye çalışmış ve İngiliz Hükümeti de bölgedeki bütün askeri gücü, özellikle uçakları ile bu operasyona destek vermişti. Bir aşiret kavgası gerekçe gösterilerek Temmuz 1931'de çatismalar baslamış, Irak hükümet güçlerinin Barzaniler karşısındaki başarısızlığı, İngiltere'nin takviyesi ile başarıya dönüştürülmüştü. İngiliz uçaklarından Kürtlere atılan bildirilerde "Uygar" İngilizlerin çağdaş gaddarlığının itirafları yer almaktaydı: "Barzanli Şeyh Ahmed ve taraftarlarına!... Madem ki daha önceki emir ve beyanları hesaba katmak istemiyorsunuz, bu defakiler size uçak saldırılarının şiddetleneceğini bildiriyor. Siz, köyleriniz ve sürüleriniz mitralyöz ve bomba ateşine tutulacaksınız. Bu bombalardan bazıları hemen değil, bir kaç saat sonra patlayacaktır. Kadınlarınızı ve çocuklarınızı güvenli yerlere koymanız tavsiye olunur. Bu harekatlar, her türlü direnme ve muhalefetin sona erip şeflerinizin dize gelmelerine dek sürecektir. Dikkatli olun! Hükümet, direnmenizle etkilenmeyecek kadar güçlüdür. Her türlü direnme boşunadır. Ne diye bir daha insan kanı dökelim?" İngiliz belgelerine göre İngiliz uçakları 79 köyü bombalamış, 2382 evden 1365'ini yerle bir etmişti. Şeyh Ahmed Barzani, Kasım 1931'den Nisan 1932'ye kadar aralıklı, Nisan'dan Haziran'a kadar sürekli ve şiddetli olarak İngilizlerin saldırısına uğruyordu. Aralık 1931, Şubat 1932, Mart 1932, Nisan 1932 ve Haziran 1932'de tam beş kez Irak ve İngiliz güçlerince bombalanıyor, Barzaniler özellikle İngiliz uçaklarının bombalarını beyinlerinde hissediyorlardı. Irak Hükümeti'nin kara saldırılarını yer yer püskürtseler de uçaklara karşı direnmeleri mümkün değildi.

Mühtedilikten Osmanlı'ya, İngilizler'e ve Türkiye Cumhuriyeti'ne isyana... Yirminci yüzyilin baslarindan itibaren Kuzey Irak Kürtlerinin tarihinde mühim rol oynayan Barzani aşireti ve bölgedeki ilk faaliyetleri hakkinda bizde ciddi bir araştırma yapılmamıştır. Son zamanlarda Mesut Barzani'nin bazı açıklamaları ile bir kez daha gündemimize gelen bu ailenin tarihi serüveninin özeti, dikkate değer... Kuzey Irak'ın Hakkari'ye yakın uç noktalarından birinde, dağlık bir arazide kurulan Barzan Köyü, çevre köylere hakim bir noktada bulunmakta, Musul vilayetine bagli "Zibar" nahiyesinin de merkezini teşkil etmekteydi. Osmanli Arşivi belgelerine göre 1909'da yine Barzan merkez olmak üzere üçüncü sınıf bir kazaya dönüştürülmüştü. Bu kaza ve çevresinde Barzan, Zibar, Beçil ve Fakih Abdurrahman aşiretleri ayrı ayrı yerleşim birimlerinde yaşamakta ve çoğu kez de birbirleriyle "aşiret kavgası" yapmaktaydılar. Bu nedenle Osmanlı yönetimi bölgede güçlü askeri karakollar kurmuş ve önemli miktarda güç bulundurmak zorunda kalmıştı. Aslında bu aşiretler çok büyük aşiretler değildi. Meşhur Kürt tarihçilerinden Mehmed Emin Zeki, "1931'de Barzan aşiretinin 2750 hane olduğunu, yerleşik hayata geçip bağcılık, tütüncülük ve hayvancılıkla ugraştıklarını" yazar. Nakşibendiliğin Yayılışı Barzan Köyü'nün ne zaman kurulduğunu kesin olarak bilmesek de bu köyün kurulmasında ve gelişmesinde Barzani Ailesi'nin rolünü biliyoruz. Bu aileden bilinen ve Barzan Kalesi'ni yapan ilk lider, Mesud'dur. Büyük Zap ırmağının sol kıyısında kurulan bu köye, başka bir yerden damat olarak gelen Mesud, oğlu Said'i bölgedeki meşhur medreselerde okuttu. Said'den sonra oğlu Mesud da benzer bir eğitimden geçti. Özellikle onun oğlu Taceddin, tasavvufa ilgi duyarak Barzan Köyü'nde bir tekke kurdu. Bu yıllarda bölgede Kadirilik ve Nakşilik önem kazanmıştı. Bölgede Nakşibendiliğin ilk yayıcısı Mevlana Halid-i Bağdadi'dir (1777-1837). 1809 yilinda Hindistan'a giderek Abdullah-i Devlevi'den hilafet alan Halid, kısa sürede bölgenin en etkin şeyhi olmustu. Özellikle Hakkarili Abdullah Nehri ve Palulu Ali Septi aracılığıyla Kuzey Irak ve Doğu Anadolu'da yayılan Halidiye, Barzanileri de tesir sahasina almakta gecikmemişti. Nehrilerden Seyyid Taha, Barzanlı Şeyh Taceddin'e hilafet vererek Barzan'daki tekkenin aktivitesini hızlandırmıştı. Şeyh Taceddin'den sonra yerine geçen oğlu I. Abdüsselam, Seyyid Taha tarafindan fıkıh dersleri almış olmanın da avantajıyla ilişkilerini sıklaştırmış, hatta zaman zaman Halid-i Bağdadi'yi bile ziyaret etmişti. Kürt kaynaklarına göre I. Abdüsselam bu ziyaretlerinin birinde Mevlana Halid'den bölgenin Nakşi halifesi olma iznini de almıştı. 1872'de şeyhliği oğlu Muhammed'e bırakarak vefat etti. Siyasi Kürtçülerden M. Sıraç Bilgin, "I. Abdüsselam, Osmanlıların mecburi iskanına ve zorla askere almalarına karşı ayaklanmış, görüşmelere gittiği Musul'da asılmıştı" dese de elde ne Osmanlı kaynakları ne de konuyla ilgili Kürt kaynakları bu bilgileri doğrulamamaktadır. I. Abdüsselam'ın öldürülmesi olayı ile ilgili Hollandalı Kürdoloji uzmanı Martin Van Bruinessen oldukça farklı ve ilginç şeyler anlatmaktadır. Onun verdiği bilgiye göre, Seyyid Taha'nın kardeşi Şeyh Saleh'den hilafet alan I. Abdüsselam, şeyhinin ölümü üzerine kendisini şeyh ilan etti. Buna kızan Seyyid Taha'nın oğlu ve yeni şeyhi Ubeydullah, "Abdüsselam ve müridlerinin delirdiklerini, şeytanın kurbanları olduğunu" ileri sürerek, ona savaş açtı. Şeyhlerinin yenilmesine rağmen Abdüsselam'ın müridleri onu mehdi ilan ettiler. Abdüsselam da korkusundan saklandı. Daha sonra da öldü. Yerine oğlu Muhammed geçti. Muhammed, Şeyh Ubeydullah'a bağlılığını bildirdi. Fakat Ubeydullah'ın Hicaz'a sürülmesinden sonra bu kez de Muhammed Barzani mehdiliğini ilan etti. Bu, bölge halkı tarafından benimsenmedi. Bölgede Barzaniler "divane" olarak adlandırılmaya baslandılar. Muhammed Barzani Kürt kaynaklarina göre I. Abdüsselam'in yerine geçen Muhammed, zahid, aşiret ve kabile kavgalarından kaçanların sığınağı, aktif bir insandı. Osmanlıya yapılan şikayetler sonucu Bitlis'e sürülmüs ve bir kaç yıl sonra da sürgünden dönmüştü. Ondan sonra da kimseyi kabul etmemiş ve 1903'de yerini oğlu II. Abdüsselam'a bırakarak vefat etmişti. Şeyh Muhammed'in oğlu Molla Mustafa Barzani anılarında, "1903-1904'de bir gün köylerini basan Hamidiye Alayı mensuplarınca tutuklanarak, ailece Diyarbakır hapishanesine konduklarını, bir buçuk yıl kaldıktan sonra döndüklerini" anlatmaktadir. Diyarbakır ya da Bitlis'te sürgün kalan ailenin bu felaketinde Osmanli Arşivlerindeki belgelere göre Osmanlı'nın tavrı değil aşiret ve tarikat kavgaları rol oynamıştı. 1888 başlarında Barzani aşiretinin katıldığı bir kavgayı Osmanlı ordusu bastırmıştı. Barzani aşireti 1898'de Becil ve Fakih Abdurrahman aşiretleriyle siyasi, Eylül 1903'de Semdinanli Şeyh Muhammed Sıddık Nehri'yle dini nüfuz mücadelesi olarak değerlendirebilecek çatışmalar yaşamıstı. Aslında Şeyh Muhammed ilginç bir insandı. Kekeme olmasi nedeniyle tam bir medrese eğitimi alamamış ve babasının daha onun medrese talebeliği döneminde vefatıyla henüz talebe iken; postuna oturmuştu. Rus Kürdolog Bazil Nikin'e göre, kaba yöntemlerle kendi nüfuzunu sürdüren Şeyh Muhammed, Şeyh Ubeydullah Nehri'nin Osmanlı yönetimince 1880 Kürt isyani nedeniyle Hicaz'a sürülmesinden sonra bölgedeki nüfuzunu daha da arttırmış, civardaki aşiret liderlerine birer birer boyun eğdirmişti. Bundan sonra o da babası I. Abdüsselam gibi mehdiliğini ilan etti. Mehdiliğini ilan etmekle kalmadı, Musul'a ve dolayısıyla Osmanlı'ya "cihad-ı mukaddes" ilan etti. Mehdiliğini ve cihad çağrısını kabul etmeyenleri acı bir son, feci ölümler bekliyordu. Zibar aşireti liderlerinden Molla Perisey'in başına gelenler korkunç ve tüyler ürpertici idi. Molla parça-parça edilerek öldürülmüş, bu parçalar oyulmuş yaşlı bir ceviz ağacının gövdesine konarak yakılmıştı. Barzanilere bağlı Becil Şeyhi Nehrili Şeyh Muhammed Sıddık'a yazdığı bir mektupta, "Burada adlarını bile ağza almak istemediğim bu rezil aşiretin ve bu kötü ruhlu ailenin bana ettikleri namussuzca işler, onur kırıcı işler de var ayrıca. Burada senin tarafsız kararını istiyorum. Bilirsin ki, onlar Kur'an-ı Kerim'e bile acımamış ve onun sayfalarını çöpe atmışlardır. Benim mescidimi kirletmişlerdir" diyordu. Yahudi Barzaniler Kuzey Irak'ta asırlardır "Tat" diyelekti ile konuşan, ticaret ve küçük zenaatlarla uğraşan, bir çok kasaba ve köyde sayıları az da olsa bulunan Yahudilere rastlanmakta idi. Bunlar giyim konusunda da Kürtlere benziyorlardı. Kürtler arasında "Yahudi olmadım, olmayacağım" deyimi yaygın olarak kullanılsa da Yahudiler, Kürtler tarafindan hor görülmezlerdi. Kürtçe konuşan Yahudilerle ilgili ilk ciddi çalışmaları, kendisi de Kürtçe konusan bir Yahudi olan Kaliforniya Üniversitesi İbrani Dili Profesörü Yona Sabar yapmıştı. Sabar, Tudelali Benjamin ve Haham David'in seyahatnamelerine dayanarak Kürtçe konuşan Yahudilerin tarihi ve etimolojik geçmişleri hakkında bilgi vermişti. Sabar'a göre, Kuzey Irak'ta onikinci yüzyıl ve sonrasında zaman zaman İbn Duği, David Al-roy ve Menahem gibi Yahudi önderlerin öncülük ettiği ve onlarin mesih ilan edildiği Yahudi isyanlari görülmüştü. Sabar'ın ilginç iddiasına göre bölge Yahudileri daha yoksullar arasında yer alırken, özellikle ünlü Barzani ailesinden gelen hahamlar Kürdistan'ın bir çok yerinde dini çalışmalar ve eğitim için merkezler kurmuslardı. Bu dini merkezler, Mısır ve Filistin gibi uzak yerlerden bile öğrenci kabul ediyorlardı. Sabar bu ailenin daha sonra ne zaman Müslüman olduğu konusu üzerinde durmamaktadir. Ancak daha ileride de aktaracagımız gibi özellikle Şeyh Ahmed Barzani'nin söz ve tavırları Barzani Ailesi ile ilgili sis perdesini yoğunlaştırmakta, özellikle gizli dini kitapların varlığı, Müslüman, ehl-i sünnet ve Naksibendi aile görüntüsüyle çelişmektedir. İkinci Abdüsselam 1903'de Şeyh Muhammed ölmüş ve geride bes oğlu kalmıştı. Abdüsselam , Şeyh Ahmed, Muhammed Sıddık, Muhammed Babu ve Mustafa Barzani. Bunlardan en büyüğü Abdüsselam adıyla başa geçti. II. Abdüsselam başa geçer geçmez bölgesinde sosyal ve iktisadi yönden hızlı bir atak başlatmıştı. II. Abdüsselam bir şeyhden çok bağımsız bir siyasi lider gibi davranmaya başlamıştı. Toprak reformu yapmış, fakir gençleri zorlayan, mehirdeki taşkınlık kaldırılmış, toplumsal ilişkiler yeniden düzenlenmeye çalışılmış, güvenlik önlemleri arttırılmış, köylerde camiler daha aktif hale getirilmiş, sorunlar Osmanlı yönetimine aktarılmadan şeyhin atadığı imamlar tarafından çözülmüştü.

okumadım.. bi ara fırsat bulursam göz atarım. emek vermişsin, emeğine sağlık..

Çok güzel bir çalışma, kutlarım. İşin biraz da gırgır tarafı gözümde canlandı.. şöyle, Barzani, Talabani, Giovanni.. bunların validelerinin üzerinden İtalyan'lar geçmiş olamazmı?

İlk Kürt Bağımsızlığı Talebi Şeyhin 1907'de bölgedeki Kürt aşiret temsilcilerini toplayarak Bab-i Ali'ye müracaat ettiği söylense de Osmanlı Arşivi belgelerine göre şeyhin isyanı 1909'da olmuştur. Muhtemelen 23 Temmuz 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanından yararlanmak isteyenler gibi II. Abdüsselam da "ayrılık" sevdasına tutulmuştu. Hemen Kürt aşiret ve örgütlerle irtibat kurarak onlarla bir toplantı yaptı. Kürt istiklaline meşru zemin hazırlamak için Şeyh Nur Muhammed Berifkani'nin evinde yapılan bu toplantıda II. Abdüsselam'ın şu talepleri tartışıldı: 1. Osmanlı, bölgede Kürtçe'yi resmi dil olarak kabul etmeli 2. Öğrenim dili Kürtçe olmalı 3. Bölgedeki yerel yöneticiler Kürt olmalı. 4. Alınan vergilerin bir bölümü okul ve yol yapımı için bölgeye kullanılmalı. M. Sıraç Bilgin, meseleye dini bir muhteva da kazandırmak için "Devletin resmi dini İslam olduğundan, İslam hukukunun da uygulanması" talebini ekliyorsa da bu doğru değildir. Bu, onun değil, Şeyh Said'in 1926'daki isyan gerekçesidir. İşin ilginç yanı, toplantıya katılanlar, şeyhin bu taleplerini ve ayrılıkçı tavrını onaylamadılar. Şeyhin aşiret-medrese ve Kürt aydınların ortak hareket edeceği teminatı da onları iknaya yetmedi. II. Abdüsselam hazırladığı talepleri kendisi gibi ayrılıkçı olan Emin Ali Bedirhan, Seyyid Abdülkadir Nehri ve Süleymaniyeli Şerif Pasa'ya da teyid ettirdikten sonra kendi adına Bab-i Ali'ye gönderdi. Bab-i Ali hemen bölgeye Dağıstanlı Mehmed Fazıl Paşa komutasında bir ordu gönderdi. Bu ordu da iki ay içinde II. Abdüsselam'ın bu ilk isyan hareketini bastırdı. Şeyh II. Abdüsselam'ın isyanları bundan sonra da birbiri ardına sürdü. Şeyh, Akra ve Hemund Aşireti ile birlikte Eylül 1909'da bir kez daha isyan etti. İsyana Kürdi ve Herki aşiretleri de katıldı. Osmanlı yönetimi 21 Eylül 1909'da "Barzani Şeyh Abdüsselam ve avanesinin yerel halk üzerindeki zulmünü ortadan kaldırmak" gerekçesiyle Barzan üzerine yeni bir operasyon baslattı. İsyanın Van bölgesine de yayılabileceği düşüncesiyle bölgeye gönderilen kuvvetlere Yemen için hazırlanan kuvvetler ve Revanduzlu Abdullah Pasa'nın da iştiraki kararlaştırıldı. Musul Valiliği operasyonu sürekli Bab-i Ali'ye bildiriyordu. 7 Ekim 1909'da Barzanilerin bir daha toparlanmayacak şekilde tenkil edildiği, kaçmayı başaran Abdüsselam ve bazı müritlerinin takip edilmekte olduğu bildiriliyordu. Ancak bu iş beklenildiği gibi çok da çabuk bitmemişti. 14 Ekim'de şeyh ve yanındakilerin Hakkari'deki Nesturi Tayyari Aşireti'ne sığındıkları öğrenilmiş, 20 Ekim'de Barzanilerin köylerini ve evlerini nakledemedikleri, zahireleri yakarak dağlara firar ettikleri öğreniliyordu. Barzani şeyhi ve yakınları, çok iyi bildikleri dağlarda sürekli dolaşıyor, ama bir türlü yakalanamıyorlardı. 23 Ekim'de Püreys Boğazı'nda Barzan asileri tarafından kuşatılan Osmanlı askerleri kurtarilmıştı. Barzanilere İngiliz Desteği Osmanlı Devleti Barzan isyanını bastırmak, isyanın yayılmasını önlemek için her türlü önlemi alıyordu. Merkezi Barzan olmak üzere Zibar nahiyesi kazaya dönüştürülmüş, Sirvan nahiyesi Revanduz'dan ayrılarak Zibar kazasına bağlanmış, Revanduz'daki tabur Sirvan'a kaydırılmış, Barzan şeyhinin yakalanması için civar vilayetlerle işbirliği yapılması kararlaştırılmıştı. İsyanın bastırılması ve Şeyh Abdüsselam'ın takibinde gevşeklik gösterenler yanında Çal mütegallibesi Sadi Ağa gibi şeyhe kucak açanlar da cezalandırılmıştı. Van ve Musul vilayetleri dışında İmadiye taraflarında da şeyh araştırılıyor, gerekli cephane ve Dördüncü Ordu'dan gerekli takviye yapılıyor, operasyonu yürütmekle görevli Muhyiddin Paşa basarısız bulunarak görevden alınıyordu. Bu arada teminat verildiği takdirde şeyh ve avanesinin de teslim olacağı haberi geliyordu. Bu arada "Lloyd Ottoman" vb. gazetelerde, Barzanileri takip eden müfrezenin telef edildiği ve Akra kaymakamının da kaçtığı haberi yayınlanmıştı. Gerçekten de isyan gün geçtikçe yayılmış, Semdinan, Gevar, Hemund, Samir ve Dilim aşiretleri de isyana katılmış, isyana katılmayı reddeden Mizuri aşireti Reisi İsmail Ağa, üç çocuğu, eşi ve hizmetçileriyle birlikte katledilmişti. Başarısızlık, Bab-i Ali'yi kızdırıyordu. Musul Valisi Fazıl Paşa, Süleymaniye Mutasarrıfı, Zaho ve Dahok kaymakamlarıyla birlikte azledilmişti. Musul ve Süleymaniye'de kurulan Divan-ı Harpler, yakalanan isyancıları acilen yargılıyordu. Bu arada azledilenlere kötü yönetimi ve yolsuzlukları ile tanınan Akra Kaymakamı Ali Niyazi de katılmıştı. Bu arada isyanin ardındakı asıl güç de ortaya çıkmıştı. Şeyh Abdüsselamla buluştuğu tespit edilen İngiltere'nin Musul Konsolosu'nun görev yerinin değiştirilmesi, 3 Şubat 1910'da İngiltere Hükümeti'nden istenmişti. Nisan 1910'da Barzani Aşireti mensupları, hükümete itaat ve isyandan vazgeçme sözü vererek teslim oldular. Heriki, Hemund ve Sirvan aşiretleri de isyandan vazgeçtiler. Barzan Şeyhi Abdüsselam ve Sirvan Ağası Ahmed de isyandan vazgeçtiğini açıklamıştı. Ancak henüz yakalanmamışlardı. Onlarca kişinin katili Molla Abdurrahman yakalanarak idam edilmişti. Osmanli Devleti, şeyhin takibini yavaşlatmış; Barzanilerin bir çoğunu affettiği gibi 21 Mayıs 1910'da Barzan halkına, mağdur ve fakir olanlara Hazine'den, 1.000 lira dağıtılması kararlaştırılmıştı. 20 Mart 1913'de af dileyen sekiz arkadaşının takibinden geçici olarak vazgeçilmişti. Osmanli Devleti bu firsattan istifade, merkezi Barzan olan Zibar kazasının örgütlenmesini tamamlamış, Zibar ile Barzan yerleşim birimleri arasına, Zap Suyu üzerine bir köprü yapılmış, askeri güçler takviye edilmiş, telgraf ulaşımı sağlanmış, kaza bütçesine ilave yapılmış, kazanın bütün yerel yöneticileri değiştirilmiş ve yenilenmiş, kaza mahkeme ve üyeleri vilayet dışından tayin edilirken kazanın bağlı olduğu Musul vilayetinden de Zibar'a bir komiser muavini ve yedi polis memuru gönderilmişti. Erkeklere mahsus hapishanenin bir odası kadınlara tahsis edilmişti. Bu arada Barzanilere karşı Osmanlı ile işbirliği yapan Adramaz Nahiyesi aşiret reisi Sino Ağa vb. desteklenmişti. Fevzi ve Barzani Ancak Barzanilerin sükutu uzun sürmemiş, Şeyh II. Abdüsselam, Aralık 1913'de yeniden isyan hareketini başlatmıştı. Hereki Aşireti'nin Mam fırkasına saldıran şeyh, adamlarıyla beraber İran'a kaçmıştı. Osmanlı Devleti'nin İtilaf Devletleri'yle savaşa basladığı bir dönemde, 30 Ağustos 1914'de, Şeyh II. Abdüsselam'ın Hoy'daki Rus generali ile buluşup Osmanlı Devleti'nin nasıl parçalanacağını, Musul ve Van'da Kürtlerin Ermenilerle birlikte nasıl ayaklandırılacağının planlarını yaptıkları, Bab-ı Ali tarafından öğrenilmişti. Daha önce çesitli ayrılıkçı Kürt grupları ile işbirliği yapan, özellikle Kürt Teali, Kürt Teavun ve Terakki, Kürt Hevi ve Kürt İstiklal Cemiyeti vb. örgütlerle anlaşan Süleymaniyeli Şeyh Mahmud, Hakkarili Şeyh Ubeydullah Nehri, İran Kürtlerinden İsmail Simko ile görüşmeler yapmış, İngiliz ve Rusların yardımı ile büyük bir Kürt ayaklanması planlamaya baslamıştı. 1913 sonlarında İran'a giden Şeyh Abdüsselam, Urmiye yakınlarında Şeyh Muhammed Sıddık en-Nehri'nin oğlu Seyyid Taha'yı "Rajan" Köyü'ndeki evinde ziyaret etti. Ardından İran Kürtlerinin liderlerinden İsmail Ağa Simko'yu ziyaret etti. Onunla birlikte Hoy ve Tiflis'e giderek Rus generallerle anlaştılar. Bu arada Osmanlı yönetimi de şeyhin başına ödül koydu. Dönüşte Simko'dan ayrılan Şeyh, Genegecin köyünde Safi Abdullah'a misafir oldu. Abdullah, Osmanli Devleti'nin vaadi olan ödülü alabilmek için gece uyurken şeyhi yakalayarak Osmanlı yönetimine teslim etti. O zaman genç bir subay olan Fevzi tarafından Musul'a götürülen ve yargılanan şeyh, mahkeme kararıyla 14 Aralik 1914'de yakın yönetim kadrosuyla birlikte idam edildi. Siyasi Kürtçülere göre bu ölümden o dönem Musul Valisi olan Diyarbakırlı bir Kürt, sair Süleyman Nazif sorumlu idi. Siyasi Kürtçülere göre o, "Türklüğü ile gurur duyduğunu" açiklamisti. Halbuki Süleyman Nazif, İttihatçıların aşiretlere yönelik politikasını tasvip etmediği için istifa etmiş, zorla bu göreve geri döndürülmüştü. O, Kürtlüğü'nü inkar etmemekle birlikte Kürtlerin Türk milleti ile iç içe olduğuna ve ayrılmayacağına inanan bir aydın ve devlet adamıydı.

emek için tsk, yararlı bir bilgi...

Türkiye'ye sığındılar Sonunda, 21 Haziran 1932'de Şeyh Ahmed Barzani, 400 kadar adamıyla sınırı geçip Türk yetkililerine sığınacaktı. Çok ilginçtir ki, İngiliz kaynakları Kasım 1931'de onun "Kendimi İngiliz uşaklarına teslim etmektense açık düşmanlarım olan Türklere teslim olmayı yüz kere yeğ tutarım" dediğini bildiriyordu. Şeyh Ahmed ve adamlarını; aşiretin diğer mensupları izledi. Üç komutan ve toplam 1.700 kişilik mülteci grubu, Binbaşı Şükrü Kanatlı yönetimindeki Türk ordusu tarafından çok iyi karşılandı. İki yıl önce Oramar'da Türk ordusunu arkadan vuranlar, bu sefer misafirperverlik ve "teslim olana" dokunmama geleneği ile karşılanmıştı. Bunu ylılar sonra Molla Mustafa Barzani de itiraf ediyordu: "Biz Türkiye'de asılmayı bekliyorduk. O tarihlerde İngilizlerle Türkler ve Iraklılar iyi ilişkiler kurmuşlardı. İngilizlerin talebi üzerine Türkiye bizi asabilirdi. Ancak biz seve seve Türkiye'de ölüme gelmiştik. Fakat Türkiye'de beklediğimiz akibet bizi karşılamadı. Nitekim orada iyi muamele gördük. Bizi şehirden şehire alıp götürdüler. Daimi bir yerde oturtmadılar. Büyük ağabeyim Şeyh Ahmed'i Erzurum'a gönderdiler. Bizi birbirimizden ayırıyorlardı. Herhangi bir harekette bulunmamızdan endişe olunuyordu. Bunu seziyorduk. Bize iyi muamele ettiler." Türkiye, sadece Barzani ordusunda, onunla birlikte Türkiye'ye sığınan 10-15 Türkiye Kürdünü cezalandırmıştı. Türkiye, 1932 sonlarında Şeyh Ahmed, kardeşleri Muhammed Sadık, Molla Mustafa ve adamlarının Barzan'a geri dönmesine izin vermiş, ancak Irak Hükümeti onlara karşı Türkiye'den operasyon talebinde bulunmuştu. Türkiye böyle bir operasyonu yapmadı. Fakat Barzani ailesi 1934'de yeni Irak Hükümeti'ne teslim oldu. Mart 1936'ya kadar Halil Hosevi ve Alu Bey önderliğinde Barzani Aşireti'nin Irak Hükümeti'ne karşı isyanı sürmüştü. 13 Mayıs 1934'te Irak Hükümeti genel bir afla Barzani Aşireti'nden tutuklananları serbest bırakarak Barzan'a gönderdi. Ancak Ahmed, Muhammed Sadık ve Mustafa Barzani, Basra yakınlarındaki Hille'ye sürülmekten kurtulamadılar. Barzan dağlarından Hille çölüne sürülen Barzaniler burada çok sıkılıyordu. Geleceğin lideri Molla Mustafa, 1935'de Hille'den kaçarak Halil Hosevi'ye katıldı ve yönelttiği milis güçleri ile Revanduz'u ele geçirdi. Camiler kapatılıyor 1936'da Barzaniler, yakalanan Molla Mustafa ile birlikte bu kez Süleymaniye'de sürgünde idiler. Aşiret yönetiminde ipler Seyh Ahmed'den Molla Mustafa Barzani'nin eline geçmisti. Abdullah Nehri, Şeyh Said Pironi, Şeyh II. Abdüsselam Barzani, Şeyh Rıza ve Ahmed Barzani'nin dini kaynaklı hareketlerinin aksine Molla Mustafa Barzani dini motiflerden yararlanmakla ve ailesinin dini nüfuzunu kullanmakla birlikte ırkçı bir bakış ile Kürtlerin bağımsizlığı kavgasını başlatmıştı. Şeyh Ahmed Barzani ise ikinci dereceye düşmüş olmanın hırçınlığı ile Barzan ve çevresinde kendi inançlarını kati bir şekilde uyguluyor, bu nedenle de sık sık tepkilere neden oluyordu. 12 yıl Irak hapishanelerinde kalan, sürgünlükler yaşayan, liderliği kardeşi Molla Mustafa'ya kaptıran Şeyh Ahmed, aşireti üzerinde yeniden nüfuz kazanmak için dini konumunu kullanıyordu. 1961'den 1969'a kadar Şeyh Ahmed, Barzan köyünde oturarak Irak rejimine bağlı bir şekilde yaşadı. 1958'deki yeni Irak rejimi ve uygulamaları onu tatmin etmiş, serbest bırakılmakla kalmamış, tarihi merkez Barzan'da oturmasına da müsaade edilmişti. Şeyh Ahmed, ömrünün son yıllarında belki de gizli kitabın gereği olarak Peygamberliğini ilan etmiş, ibadeti yasaklamıştı. Kendine bağlı imamlara gönderdiği talimatta söyle diyordu: "Camiler kapansın! Kur'an-ı Kerim okumak, namaz kılmak yasak. Radyo dinlemek kafir işidir. Bütün radyolar evden kalksın. Gök Tanrısı Allah, yer Tanrısı benim! Sizin manevi huzurunuzu ancak ben sağlarım. Gösterdiğim yoldan gidin. Benim için ağlayın. Emirlerim ilahi bir emirdir. Ben size emretmekle kutsal görevinizi yapmanız için ikazda bulunmuş oluyorum." Şeyhin bu istekleri, domuz eti yenmesi ve şarap içilmesi için verdiği izin, bazı aşiret mensuplarınca uygulansa da aşiretin çoğu tarafından tepkiyle karşılanıyordu. Hatta bizzat Molla Mustafa Barzani de buna çok tepkili ve kızgındı. Ama hiç bir sey yapamıyordu. Ağustos 1967'de Molla ve yirmi adamı Ahmed Barzani'nin baskısından huzursuz olarak Türkiye'ye sığınmışlardı. 1969 başlarında Şeyh Ahmed Barzani'nin ölümü, Barzan halkına büyük bir nefes aldıracak, ama onun yolunu devam ettirenler daha sonra da varliklarini sürdüreceklerdi. Barzanilerin Hizbullah kolu Şeyh Ahmed Barzani'nin oğlu Şeyh Muhammed Halid Barzani, 1975'ten sonra sürgün yaşadığı İran'da Molla Mustafa ve oğullarının gölgesinde oldukça önemsiz biri olarak yaşadı. Humeyni Devrimi'nden sonra yeni İran yönetimi ile iyi ilişkiler kurdu ve 1980 ortalarında "Kürt Hizbullahı" adıyla ve sol düşünceyi silmek söylemi ile Kuzey Irak Kürtlerinin yeni liderlerinden biri olarak ortaya çıktı. Şeyh Halid'in peşmergeleri İran'da Barzani ailesine yakın Kürt mülteciler arasından devşirilmişti. Barzaniler Kürdistan Demokrat Partisi'ni desteklemeyi sürdürse de Irak Kürtleri arasında Tahran'ın çok daha kolay kontrol edebileceği İslami partiler kurmayı da ihmal etmiyorlardı. Gazeteci Cevdet Korkmaz'a göre Şeyh Halid Türkiye'deki kanlı terör örgütü Hizbullah ile de işbirliği içinde idi. Kürdolog Martin Van Bruinessen, bunu inandırıcı bulmasa da İran'ın Barzani ailesinin laik, milliyetçi kanadına karşı İslamcı kanadı güçlendirdiğini, böylece İran devrimini ihraç etmeye çalıştığını kabul eder. Tarih ve Düşünce Aralık 2002 NOT: kaynağından eksiksiz olarak alıntılanmıştır. -

lütfen anlayarak, olayları tarihsel süreçleriyle değerlendirerek okuyunuz.

adenia arkadaşım gerçekten çok güzel bir konu hazırlamışsın. Teşekkür ederim. Barzani aşireti, dış güçlerin de verdiği destekle, Türkiye'yi karıştırabilmek için her türlü yolu denedi. Kimilerimizg eçmiştir, dönüp bakmaya gerek yoktur der... ama şu asla unutulmamalidirki Tarih Tekerrürden ibarettir... yani olaylarin yeri ve zamanin değişir ama ayni olay başka bir zaman diliminde başka bir coğrafyada tekrarlanabilir. geçmişini iyi analiz etmiş milletlerin yüzü daima ileriye dönüktür. özellikle Türk Tarihini iyice incelemeli analizler yapmali ve bu çikarimlar doğrultusunda ileriye dönük Planlar yapilmalidir. Başimiza örülmeye çalişinlan çorabin Ilk ilmeğini tesbit etmek için geriye dönüp biraz incelemeler yapmak bizi ilmeğin ucunun kimde olduğuna götürecektir. Gila

Zafer abiciğim bu yorumunuzda da belirttiğiniz gibi bu tarihsel bilince herzamankinden daha çok ihtiyacımız olduğu bir döneme giriyoruz! herzamankinden daha çok yetişmiş, bilgili, bilinçli insan kaynağına ihtiyacımız vardır. şuandan itibaren daha çok tarihimize dört elle sarılmalı geleceğe bakarken bu tarihsel mirasımızın bizlere ödettiği bedelleri en iyi şekilde analiz ederek, tarihimizden dersler çıkarmalı, bu bilgiler ışığında bugün ve geleceğimiz hakkında kararlar vermemiz gerekmektedir. toplumda bir tarih bilinci oluşması herşeyden daha önemlidir bana göre! insanlar tarih konuşmalı, doğru kaynağından tarihi olaylar halk nazarında yeniden ve yeniden tartışılmalı, konuşulmalıdır... tarih bilinci, 7'den 70'e herkese sirayet etmeli ki birlikte doğru bir gelecek inşaa edebilelim...