KİTABA VE KİTAB İLE SÜNNET ARASINDA MÜŞTEREK BAZI MEBHASLERE AİTTİR KİTABİN HAKİKATİ VE HUSUSİ VASIFLARI İÇİNDEKİLER : Kitabın hakiki ve hususi vasınarı. Kitab ile sünnet arasında müşterek mebhaslar: has lafızların mahiyeti ve hükümleri. Emirlerin mahiyeti ve muktezası. Emir ile vacip olan şeylerin hükümleri. Memurün bihin hüsn sıfatile ittisafı. Emredilen şeyin liaynihi veya ligayrihi hasen olması. Takat fevkinde bir şey ile teklif vaki olup olmadığı. Memurda vücudü icap eden kudret. Nehylerin mahiyeti ve muktezası. Mutlak ile mukayyedin mahiyetleri ve hükümleri, Am lafızların mahiyeti, nevileri ve hükümleri. Müşterek, müevvel, zahir, nass, müfesser ve muhkem lafızların mahiyetleri ve hükümleri. Hafi, müşkil, mücmel ve müteşabih lafızların mahiyetleri, nevileri ve hükümleri. Hakikat ile mecazın, sarih ile kinayenin mahiyetleri. Dal bilişare. dal bilişare, dal biddelale ve dal biliktizanın mahiyetleri ve hükümleri. Mefhumu muvafakat ile mefhumu muhalefetin mahiyetleri. Fasid istidlaller Beyanın nevileri. Nesh ve istisna bahisleri. Talike dair bazı hükümler Bir kısım hurufu maaniye dair malumat. 221 - Kitabdan maksat, - usulü fıkha göre - Kur'anı azimüşşandır. Bu, bir mübarek kitabı ilahidir. Bunun Kuran, Furkan, Hakim, Tenzil gibi daha başka adları da vardır. Bu kitabı mübin. tarafı ilahiden Cibrili Emin vasıtasile yirmi üç sene içinde Hatemül'enbiya Hazreti Muhammed Mustafa Efendimize ayet ayet, sure sure inzal buyurulmuştur ki. mukaddes nazmı da, manası da ilahidir, vahyi subhaniye müstenittir. Bu cihetle Kurana "vahyi metlüv denilir. 222 - Kur'anı mübin, yüz on dört süreden ve bir itibar ile (6616) ayetten müteşekkildir. Bu kitabı celilin vahye müstenit, mü'ciz, fevkalade bir surette mütevatir olmak gibi hususi vasınarı Olduğu gibi sünneti nebeviye ile vesair elfaz ve ibarat ile müşterek vasınarı, mebhasleri de vardır. Bunlar, ilmi usul itibarile birer tedkik mevzuu teşkil etmektedir. 223 - Kur'anı Kerim, yalan üzere ittifakları aklen tecviz olunmayan pek azim bir cemaat tarafından zamanımıza kadar tevatüren nakledilegelmiştir. Bütün süreleri, ayetleri, kelimeleri Resulü Ekrem'den bir vahyi ilahi olmak üzere tevatüren sabittir. menkuldür. Bu kitabı ilahinin hiç bir ayeti zayi olmamış, hiç bir kelimesi tebdil ve tahrife uğramamıştır. Nebiyyi Zişan'dan telakki Olunduğu veçhile tevatüren nakledilmiştir. Bunun heyeti umumiyesi, her asırda yüzbinlerce zevatın hafızalarını tezyin etmekte bulunmuştur. Bu mümtaz vasıf, bütün semavi kitaplar arasında yalnız Kur'anı Kerim'e mahsustur. Binaenaleyh Kur'anı Azim'in herhangi bir ayetini inkar, imana münafidir. 224 - Kur'anı mübinin bütün ayetleri Resulü Ekrem'in talim ve işareti veçhile tamamen yazılmış, hıfz edilmişti. Hazreti Ebu Bekr'in hilafeti zamanında hepsi bir araya cem edilerek bir mushaf haline konulmuştur. Hazreti Osman'ın hilafeti zamanında da bu mushaf nüshaları teksir edilerek büyük şehirlere birer nüsha gönderilmiştir ki, bunlara adı verilmiştir. Eshabı kiramdan Abdullah İbni Mes'ud, Übeyyibni Ka'b gibi zatların kendileri için yazmış oldukları Mushaflar da var idi. Bunlar ile Mesahifi Osmaniye arasında bir fark olmayıp yalnız sürelerin tertibinde bazı başkalıklar mevcut idi. Bunlarda nihayet birkaç kelimeden fazla bulunuyordu ki, bunlar, her ne kadar esasa muhalif değilse de tevatüren sabit olmadığı cihetle "şaz" namını almış, Kur'anı Kerim hükmünü haiz bulunmamıştır. Bunlara "kıraeti şazze" adı verilmiştir. 225 - Kur'anı Kerime mensup şaz kıraetler, meşhur ve gayrı meşhur kısımlarına ayrılır. Gayrı meşhur kıraetler, bütün imamlarca muteber değildir. Bunlar ile hiçbir hükmü şer'i sabit olmaz. Meşhur şazlar ise, İmamı malik ile İmamı Şafii'ye göre yine hiç bir hükmü şer'ide muteber değilse de Hanefi eimmesine göre yalnız ibadet ve muamelat hususunda muteberdir. Bunlar, Kur'andan olmasalar da ahadisi şerife cümlesinden bulunmuş olurlar. Bu cihetle kendilerile zanni meselelerde amel olunabilir. Mesela: Keffareti yemini bildiren ayeti kerime. Mesahifi Osmaniyede : َ ِ َ ُ َ ٰ َ ِ َ َّ ٍ diye mutlaktır. İbni Mes'ud Hazretlerinin mushafında ise: َ ِ َ ُ َ ٰ َ ِ َ َّ ٍ diye mukayyed yazılmıştır. Bu mütetabiat kelimesi meşhurdur. Binaenaleyh Eimmei Hanefiye, bunu nazara alarak kefareti yemin orucunun muttasıl üç gün tutulmasına kail olmuşlardır. Demek ki, bu meşhur şaz kıraet ile mutlak olan bir ayeti kerimeyi ibadet hususunda takyit eylemişlerdir. Kezalik: Ramazanı şerif orucunun kazasına ait olan ayeti celile, Mesahifi Osmaniyede: َ ِ َّ ٌ ِ ْ َ َّ ٍ ُ َ َ diye mutlak yazılmıştır. Übeyy İbni Ka'bin mushafında ise: َ ِ َّ ٌ ِ ْ َ َّ ٍ ُ َ َ diye mukayyet yazılmıştır. Fakat bu mütetabiat kıraeti meşhur değildir, haberi ahad kabilindendir. Binaenaleyh bununla bütün eimmeye göre amel edilemeyeceğinden kazaya kalmış ramazanı şerif orucunda ittisal şart değildir. Bunlar, müteferrik günlerde de tutulabilir. 226 - Kitabı ilahinin rükünleri, nazm ile manadan ibarettir. Bunun mu'ciz nazmı da, manası da vahyi ilahiye müstenittir, lahuti bir hüviyeti haizdir. Kur'anı mübinin hakayiki, ancak bu nazmı mübin vasıtasile bihakkın mütecelli olur, bir çok dini hükümler, ancak bu nazmı latif vasıtasile istinbat olunabilir. Binaenaleyh bunların yerine hiç bir lafız kaim olamaz, bunlardan başka hiç bir ibare Kur'an hükmünü ihraz edemez. İşte bu kitabı muazzam, edillei şer'iyyenin birincisini teşkil etmekte ve binihaye ahkamın en feyizli bir menbaı bulunmaktadır. 227- Kur'anı mübinin emirleri, nehiyleri, haberleri ihtiva eden ayatı celilesi, itikada, ibadata, hukuka dair bir çok hükümleri camıdır. Ahlaka, nesayihe, geçmiş ümmetlerin en ibret verici tarihlerine, kainatın garip, bedi teşekkülatına dair bir çok hakayiki de müştemildir. Bunların hepsinden nihayetsiz hükümler. hakikatler istinbat olunabilmektedir. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

KİTAB İLE SÜNNET ARASINDA MÜŞTEREK MEBHASLER 228 - Biz, dini hükümleri Kur'anı Kerimin mukaddes nazmından ve sünnetlerin mübarek lafızlarından, ibarelerinden anlamak ihtiyacındayız. Bu cihetle lafızlar hakkındaki bir takım lisan kanunların', bilgilerini nazara almaya mecburuz. Bu lisan kanunlarına, ilimlerine vukuf sayesinde yalnız Kur'anı mübin ile süneni nebeviyyenin değil, her türlü yazıların, konuşmaların, düsturların. nizamnamelerin hükümlerine, inceliklerine de ilmi bir tarzda muttali olmuş oluruz. Binaenaleyh dört kısma ayrılan bu lisan kanunlarını sırasile ve kısaca izah edeceğiz. Şöyle ki: (1) : Lafızlar, manaya yazları itibariyle has, am, müşterek ve müevvel kısımlarına ayrılır ve bunlardan her biri hususi bir hükme tabi olur. (2) : Lafızlar, vazolundukları manaya vazıh bir tarzda delaletleri itibarile zahir, nas, müfesser, muhkem kısımlarına ayrılırlar. Kapak bir tarzda delaletleri itibarile de hafi, müşkil. mücmel, müteşabih kısımlarına münkasimdirler. (3) : Lafızlar, vazolundukları manada veya bir münasebetle başka bir manada açık veya kapalı bir halde istimalleri itibarile de hakikat, mecaz, sarih, kinaye kısımlarına ayrılır. (4) : Lafızlar, ne gibi manalara delaletleri ve hangi maksatlarla söylenilmiş olduklarına işitenlerin vukufları itibarile de dal bilibare. dal bil'işare, dal biddelale, dal bil'iktiza kısımlarına ayrılır. Bütün bu kısımlar, sırasile izah olunacaktır. HAS LAFIZLARIN MAHİYETİ VE HÜKÜMLERİ 229 - Has : Has, kendisinde efrat mülahazası olmaksızın tek bir manaya vazedilmiş olan herhangi bir lafızdır. Has denilen lafız, ya bir isimdir: İbrahim, Yusüf, Halide, Atike, güneş, ay gibi. Veya bir nevidir: Erkek, kadın, hurma ağacı, zeytin ağacı gibi. Veya bir cinstir: insan, deve, ağaç gibi. 230 - Bir, iki beş, on, yüz, bin gibi esmai aded, , , gibi edat denilen hurufu meani ve emirler, nehiyler, mutlak ve mukayyet lafızlar dahi hastan sayılır. Vakıa kadın, insan, iki, yüz gibi lafızların bir takım fertlere şümulü vardır. Fakat bu fertler, bir nevi veya bir cins altında toplanmışlardır. Aralarında bir vahdeti nev'iyye veya bir vahdeti cinsiyye vardır. Bu bakımdan hepsi de hasdır. Vakıa has, alelinfirad bir manaya mevzudur. Fakat bu birlik, hakikaten vahdetle hükmen vahdetten eamdir. Mesela: bir lafzında hakikaten vahdet vardır. İki, üç lafızlarında da hükmen vahdet vardır. Binaenaleyh bunların hepsi de birer lafzı hasdır. 231 - Hassın hükmü, delalet ettiği manayı kat'i surette ifade etmektir. Mesela: "Ben bir kitap aldım" denilse alınan kitabın bir tane olduğu kat'i surette ifade edilmiş olur. Kezalik: "Bize İbrahim Efendi geldi" denilse İbrahim adında malum bir zatın geldiği ifade edilmiş olur. Bunun başka bir kimseye ihtimali olmaz. Ancak bazan harici arızalardan, karinelerden dolayı has. Hakiki manasına delalet etmekte kat'iyyet ifade etmez. Şecaatli bir şahsa: "Sen arslansın" denilmesi gibi ki, burada bir lafzı has olan arslandan malum yırtıcı hayvan kasdedilmiş olmaz. Bununla mecazi bir mana kasdedilmiş olur. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

81 - : Delaleti mutabıkiyye veya tazammuniyye ile veya iltizamiyye ile sevk edildiği manaya ibaresile delalet eden lafızdır. Mesela: "Zekat, Müslümanların fakirlerine verilir, hiç bir zengine verilemez" ibaresi, zekatın yalnız Müslüman fakirlere verileceğine delaleti mutabıkiyye ile delalet eder, zengin olan Zeyd'e, Amr'e verilemeyeceğine de delaleti tazammuniyye ile delalet eder, zekat hususunda fakirler ile zenginler arasında fark bulunduğuna da delaleti iltizamiyye ile delalet eder. 82 - : Üç nev'i delaletten biriyle sevk edildiği mananın gayrisine, yani: söylerince maksudu asli olmayan bir manaya delalet eden lafızdır. Mesela: "Allahü Teala, bey'i halal, ribayı haram kılmıştır" ibaresi, bey' ile riba arasında fark bulunduğunu beyan için sevk olunmuştur, bundan asıl murad budur. O halde bu ibare, bey' ile riba arasında faik bulunduğuna delaleti mutabıkiyye ile delalet ettiği gibi bey'in halal, ribanın haram olduğuna da yine delaleti mutabıkıyye ile bil'işare delalet etmiş olur. Bir malın Zeyd'e verilmesini veya verilmemesini isteyen bir kimseye karşı: "Bu malı hiç bir şahsa vermem" sözü de bu malın Zeyd'e de verilmeyeceğine delaleti tazammuniyye ile bil'işare delalet eder. "Evladın nafakaları mevludün leh üzerinedir" ibaresi de çocukların neseblerinin babalarından sabit olacağına delaleti iltizamiyye ile bil'işare delalet eder Çünkü babanın mevludün leh olması, nesebin kendisinden sübutunu müstelzimdir. 83 - : Asıl vaz'olunduğu mananın lazımına -aralarındaki müşterek ve lugaten münfehim bir illet vasıtasile- delalet eden lafızdır. Mesela: "Anana babana öf deme" sözü, ebeveyne karşı "öf" diye şeamet = usanç göstermenin memnuiyetine ibaresile delalet ettiği gibi döğmenin, söğmenin memnuiyetine de delaleti lugaviyesile delalet eder. Çünkü öf demekte eza vardır. Bu eza, bu öf demenin memnuiyeti için rey ve kıyas yolile değil, belki lugatin delaletile bir illettir. Bu illet, döğmede, söğmede de ziyadesile mevcuttur. Binaenaleyh bu müşterek illet dolayısiyle öf demek memnu Olduğu gibi döğmek de, sövmek de memnudur. 84 - : Şer'an muhtacün ileyh olan bir lazime delalet eden lafızdır. Başka bir tabir ise: "vaz'olunduğu manadan mukaddem isbatına şer'an lüzum ve ihtiyaç mevcut olan bir medlule delalet eden ibaredir. Mesela: Bir kimse bir şahsa hitaben: "Köleni şu kadar kuruşa benim namıma azad et" deyip o şahıs da azad etse köle, o kadar kuruş mukabilinde o kimse namına azad edilmiş olur. Çünkü bu söz ile köleni şu kadar kuruşa bana sat, sonra onu benim namıma azad et, denilmiş olur. "Köleni azad et" emri, bir muktezidir. Kölenin satılması da muktezadır. Bu mukteza olmadıkça öyle bir emrin manası hükümsüz kalır. Artık öyle bir emrin sıhhati için evvelce bu muktezanın vücuduna bizim ve ihtiyaç vardır. Binaenaleyh o emir, bu muktezaya bil'iktiza delalet etmekte bulunmuştur. 85 - : Lugatte izhar manasınadır, ilam ve tebyin manasında da müstameldir. Istılahta: "Söz olsun iş olsun vukubulan şeyden murad ne olduğunu o şey ile ilgisi, münasebeti bulunan bir söz ile veya fiil ile açığa çıkarmaktır. Mesela: "Namazınızı ikame ediniz" emrini Resulü Ekrem Hazretleri kendi fiilleriyle, yani kıldıkları namazlar ile beyan etmiş ve bu hususta: Namazı benim nasıl kıldığımı gördüğünüz gibi kılınız" diye emir buyurmuştur. Beyan, beş nevidir. 86 - : Bir sözü mecaz ve husus ihtimalini kesecek bir şey ile te'kit etmektir. Mesela: "Kanatlarile uçan kuşlar da sizin gibi birer ümmettir" sözündeki "Kanatlarile uçan" vasfı, bir te'kittir ki, bu kuşlardan mecazi bir mana kasdedilmediğini gösterir. 87 - : Kendisinde hafa bulunan bir şeyi izah etmektir. Şöyle ki: Kendilerine hafa bulunup mücmel, müşkil, hafi gibi kısımlara ayrılan sözler, bu beyanı tefsir sayesinde tebeyyün etmiş olur. Mesela: "Zekatınızı veriniz" mealindeki bir emir, mücmeldir, miktarı muayyen değildir. Resulü Ekrem Efendimizin: "Mallarınızın kırkta birini zekat olarak getirip veriniz." mealindeki bir emirleri ise zekatın miktarını tayin ettiğinden bu hususta bir beyanı tefsirdir. 88 - : Sözün evvelinin mucebini, bundan murad ne olduğunu diğer bir lafız ile izhar ederek değiştirmektir. Tahsis, istisna, sıfat, gaye, bedel denilen şeyler, birer beyanı tağyir demektir. Mesela: "Bey' hakil riba haramdır" ibaresindeki ilk cümle, yani: "bey' halaldir" cümlesi, riba suretile yapılan bir bey' muamelesine de şamildir: "Riba haramdır" cümlesi ise bu şümulü tağyir ederek bey'in halaliyetini riba yolile olmayan bey' muamelelerine tahsis kılmıştır. Kezalik: "Şu paranın beş yüzü müstesna olmak üzere hepsi Zeyd'e aittir"de de istisna, bir beyanı tağyirdir, "şu paranın hepsi Zeyd'e aittir" ibaresinin mucebini değiştirmiştir. 89 - : Bir şeyi lafzen tavziha mevzu olmayan bir şey ile bir nevi izah etmektir. Bu beyanın bir kısmı mantuk hükmündedir, bir kısmı da vakti hacetteki sukuttan ibarettir. Mesela: "Yalnız validesile babası bulunan bir müteveffanın terekesinin üçte biri validesinindir" denilse bu terekenin mütebakisi de babasınındır, denilmiş olur. Vakıa bu son söz, meskutün anhtir. Fakat siyakı kelam itibarile örfen mantuk hükmünde bir beyanı zaruretten ibarettir. Kezalik: Bir bikri baliğayı babası bir şahsa tezviç edeceğini söylediği halde o süküt etse bu sükut, tezvice muvafakattan ibaret olur. Vakıa bu süküt, tavzihe mevzuu bir şey değildir. Fakat söze hacet bulunduğu halde vukubulduğundan bir beyanı zaruret sayılır. 90 - : Fer'i hükümlerden olan ve te'bidi gösterir bir kayd ile mukayyed bulunmayan bir hükmü şer'inin hilafına ondan müteahhir bir delili şer'inin delalet etmesidir ki, buna "nesli" de denir. Bu halde muahhar olan delili şer'iye "nasih", bununla kaldırılan hükmü şer'iye de "mensuh" denilir. Mesela: evvelce ebeveyne vasiyet yapılması farz idi, bilahare bu farziyet, bir delili şer'i ile nesli edilmiştir. 91 - : Am olan bir sözü mütenavil olduğu ferdlerden bazılarına hakikaten veya hükmen muttasıl olan müstakil bir kelam ile hasretmektir ki, bu beyanı tağyir kabilindendir. Mesela: Namaz, her müslümana farzdır, baliğ olmayan Müslümanlara farz değildir. Denilse bu farziyyet, yalnız baliğ olan Müslümanlara hasredilmiş olur. 92 - : Bir kısım şeylerin hükmüne dühulden bazı şeyleri "illa" gibi bir edat ile hariç bırakmaktır. Bu hariç bırakılan şeylere "müstesna", öbür kısım şeylere de "müstesnaminh" denir. Mesela: Küflü insanın mükellefün illelmecanine vessagair = mecnunlardan, çocuklardan başka her insan mükelleftir" denilse "küllü insan" sözü müstesnaminh, "elmecanine vessegair" sözü de müstesna olmuş olur. İstisna da beyanı tağyir kabilinden olup "istisnai muttasıl, istisnai munkati" kısımlarına ayrılır. 93 - : Bir istisnadır ki, müstesna olan şeyler, müstesnaminh olan şeyler ile cinsce müttehit bulunur. "Küllü hibetin caizün illa hibetelkasırin = her hibe caizdir, kasırların hibeleri müstesna" ibaresinde olduğu gibi. 94 - : Bir istisnadır ki, müstesna olan şeyler, müstesnaminh olan şeyler ile cinsen müttehit bulunmaz. Başka bir tabir ile "sadrı kelam, ondan istisna edilen şeylere mütenavil bulunmuş olmaz." "Küllü hibetin caizün illel gasp = her hibe caizdir, gasp müstesna" ibaresinde olduğu gibi ki, müstesnaminh olan hibe, müstesna olan gasba esasen şamil değildir. 95 - : Bir cümlenin mazmununun husulünü, diğer bir cümlenin mazmununun husulüne edatı şart ile rapt etmektir. Mesela: Bir kimse, kölesine: "Filan işi görürsen azad ol" dese azad olmanın husulünü o işin görülmesine bağlamış olur. O iş görülünce azad keyfiyeti husule gelir. Buna: "şartı taliki" de denir. 96 - : Bir tasarrufu, bir akdin aslını edatı şart olmaksızın bir şarta, bir kayde raptetmektir. Takyid edilen şeye: "meşrut, mukayyed bişşart" o kayde de "şart" denir. Bu şart "üzere veya şartile" lafızlarile ifade olunur. "Bu mali şu şeyi rehin vermek üzere sattım" denilmesi gibi. 97 - : lugatte söz, haber, sonradan vücude gelen şey manasınadır. Istılahta: Resulü Ekrem Efendimizin buyurmuş olduğu herhangi mübarek bir sözdür. Sünneti nebeviyye manasında da müstameldir. Bir çok nevileri vardır. Cem'i: ehadistir. 98 - : Hadis ilminin bir çok usul ve füruunu bilen zattır. 99 - : Hadis ilminde üstazı kamil olan, kendisinden hadis rivayet olunan zattır. Buna "imam" da denir. 100 - : İlmi hadisin bir çok usul ve füruunu hıfz eden ve bir kavle göre yüz bin hadisi senetlerile beraber ezberlemiş olan zattır. 101 - : Rivayet edilmiş olan bütün hadisleri metinlerile, senetlerile, ravilerinin tarihlerile, cerh ve tadillerile hıfz ve ihata eden zattır. Zan olunduğuna göre hakim, yalnız İmamı Buhari'dir. Çünkü "Buharinin bilmediği bir hadis, hadis değildir" sözü, ulema arasında şayidir. 102 - : Bir hadisi isnatsız olarak nakleden zattır. 103 - : Lugatte mutemet istinatgah manasınadır. Istılahta: bir hadisi rivayet eden zatların heyeti mecmuasıdır. Bir hadisin ravilerinin isimlerini zikrederek rivayet etmeğe de "isnat" denir. İki senedi, yani: iki tariki, iki silsilei rüvatı bulunan bir hadisin bu iki senedinden hangisinin ricali daha az ise o, "sened, ali", diğeri de "senedi nazil" adını alır. Mesela: Bir hadisi şerifin bir senedindeki raviler, Resulü Ekreme kadar üç, diğer senedindeki raviler de dört zat olsa birinci senet, ali olur. Ve onunla yapılan isnada da "isnadı ali" denir. Diğeri de senedi nazil ve isnadı nazil olmuş olur. Senedi alinin ricali, sikattan olunca kıymeti büyük ve müreccah olur. Çünkü ravilerin adedi azalınca sehiv ve nisyan ihtimali de azalır, hadisin kuvveti artar. Bu cihetle muhaddisler ali senetleri araştırmış, buna pek büyük ehemmiyet vermişlerdir. İmam Malik ve İmamı Buhari gibi tabiin devrinde yaşamış zatların rivayet ettikleri hadislerin senetleri, onlardan sonraki muhaddislerin rivayet ettikleri hadislerin senetlerinden daha ait olduğundan kıymetleri de o nisbette büyük bulunmuştur. 104 - : Bir sözü veya bir hadiseyi nakletmektir. "Filan şöyle dedi" veya "demiş", "şöyle bir vak'a oldu" veya "olmuş" tabirleri birer rivayettir. Rivayet edene "ravi", "nakil" denir. Ravinin Cem'i: rüvattır. İlmi hadis ıstılahınca: Bir hadisi şerifi senedatını zikrederek nakleden zattır. 105 - : Hangi bir zattan rivayet olunan sözdür. İlmi hadis ıstılahınca haber, sünnet ve hadis tabirlerine müradiftir. Buna "eser" de denir. Bar zevata göre haber; Resulü Ekrem'den başka zatlardan, mesela: sahabei kiramdan rivayet edilen sözdür. Eser kelimesi de sahabenin veya selefin sözü makamında kullanılmıştır. 106 - : Bir zatın veya iki üç gibi mahdut zatların yine bir zattan veya iki üç gibi mahdut zatlardan naklettiği haberdir. Böyle ahad tarikile Resulü Ekrem'den rivayet edilen bir habere de denir. Nebiyi efhamdan bir zatın rivayet ettiği bir hadisi şerifi o zattan bir cemaatin nakletmesi de haberi ahad kabilindendir. Tevatür şartlarını cami olmayan bir habere de "haberi ahad" denilmiştir. Bu itibarla haberi meşhur da esasen haberi ahad kabilindendir. Haberi ahadin ravileri pek mahdut olduğundan onun muhberün anhe ittisalinde hem sureten hem de manen şüphe bulunur. 107 - : Bidayeten ikiden ziyade, fakat mahdut zevat tarafından rivayet edilmiş iken bilahare ikinci ve üçüncü asırlarda şöhret bulup yalan yere ittifakları mutasavver olmayan bir cemaat tarafından naklolunan haberdir. Buna "haberi müstefiz" de denir. Bu suretle nakil edilegelen bir hadisi şerife: denir ki, Resulü Ekrem'e ittisalinde ilk ravilerin mahdudiyetine mebni sureten bir şüphe var ise de bilahare iştihar edip ümmet tarafından telakki bilkakul edilmesine mebni manen şüphe yoktur 108 - : Yalan söylemek üzere ittifaklarını adete nazaran aldın tecviz etmediği bir cemaatin verdiği haberdir. Böyle mütevatir surette rivayet olunan bir hadisi şerifin Resulü Ekrem'e ittisalinde, yani onun mübarek sözü olduğunda ne sureten ve ne de manen şüphe bulunmaz. Buna ünvanı verilir. Mesela: Kur'anı Kerim'in bir kelamı ilahi olmak üzere Resulü Ekrem tarafından ümmetine tebliğ edildiği böyle mütevatir surette nakil olunagelmiştir. Zekatın miktarını beyan eden : = mallarınızın kırkta birini zekat olarak getirip veriniz) hadisi şerifi de mütevatiren menkuldür. 109 - : Lugatte eski adet, menkulat, ağızdan ağıza nakledilen söz demektir. Istılahta: "Bir haberin veya bir hadisi şerifin an fülanın an fülan..." diye nakledilmesidir. 110 - : Adi ve tammüzzapt zatlar tarafından saz ve muallel olmayan muttasıl bir senet ile naklolunan hadistir. Sahih liaynihi, sahih ligayrihi kısımlarına ayrılır. Şöyle ki: Ravilerinin adi ve zaptında hiç bir kusur bulunmazsa "liaynihi" olur. Ravilerinin adaletinde, zaptında bir nevi kusur görülmekle beraber başka tarikler ile de rivayet edilmiş veya başka sahih bir hadis ile teyit edilmiş ise "ligayrihi sahih" olur. 111 - : Hadisi sahih ile hadisi garip arasında bir mertebeyi haiz olan hadistir ki, raviler arasında kizb ile müttehem kimse bulunmaz ve emsali diğer tariklerden de rivayet edilmekle kendisi şaz sayılamaz. Bazı muhaddisler bir kısım hadisleri başka başka noktalardan bakarak "hadisi haseni sahih" diye yad ederler. Hasen olan hadisi şerife de lizatihi hasen ve ligayrihi hasen kısımlarına ayrılır. Şöyle ki: Ravisinin yalnız zaptında bir nevi kusur görülüp başka kusur bulunmazsa "lizatihi hasen" olur. Ravinin adaletinde, zaptında ve senedinin ittisalinde bir nevi noksan bulunursa veya esasen hadisi zaif iken zafı rivayet tariklerinin çokluğile müncebir olursa "ligayrihi hasen" sayılır. 112 - : Zühri ya katada gibi rivayet ettikleri hadisler bir çok zevat tarafından toplanan meşhur eimmeden birinden yalnız bir kişinin rivayet ettiği hadistir. Böyle meşhur imamlardan nihayet iki veya üç kişinin rivayet ettiği hadise de "hadisi aziz" denilir. 113 - : Hadisi sahihteki şartları haiz olmayan, mesela; ravileri arasında kizb ile veya adaletsizlikle veya kesreti galet ile veya bid'at ve cehalet ile maruf bir kimse bulunan veya şüzuz'dan, nekaretten salim bulunmayan hadistir. Muallak, mürsel, mu'dal, munkati, müdelles, muallel, şaz, münker, metruk olan hadisler bu kabildendir. 114 - : Bir muhaddisin baş taraftaki ravilerden bir ikisini, yani: kendi şeyhini ve şeyhinin şeyhini terk ile onlardan sonraki raviden işitmiş gibi bir tarzda rivayet ettiği hadistir. Mesela: bir zat bir hadisi İmamı Malikten, o da Nafi'den işitmiş olduğu halde o hadisi "Nafi dedi ki" diye rivayet etse bu bir hadisi muallak olur. 115 - : Tabiinden, yani: sahabei kirama mülaki olmuş zatlardan birinin sahabi ismini zikr etmeksizin Resulü Ekreme ref' ve isnat ettiği hadistir. Mesela: Haseni Basri bir hadisi şerifi İmam Ali'den işitmiş olduğu halde onu zikr etmeksizin: ّ = Resulü Ekrem şöyle buyurdu" diye rivayette bulunsa bu bir hadisi mürsel olmuş olur. Böyle merviyyün anh ile ravi arasındaki vasıtayı terk etmeğe "irsal" denir. 116 - : Sahabei kirama varıncaya kadar ravilerden iki veya daha ziyade vasıta zikredilmeyip iskat edilmiş olan hadistir. Bu da usuliyyuna göre "mürsel"dir. 117 - : Tebei tabiin tarafından vasıtaları terk ile Resulü Ekreme ref edilen hadistir. Mesela: Böyle. bir zatın tabiiyi ve sahabivi zikretmeksizin: "Resulullah, sallallahü aleyhi vesellem şöyle buyurmuştur" diye naklettiği bir hadis, munkatidir. Usuliyyuna göre hadisi munkati da mürsel demektir. 118 - : Ravilerinden birinin ismi, eimmei hadisin hazıklarından başkası muttali olmayacak surette an'aneden iskat edilerek o vasıta mevcut değilmiş gibi bir tarzda rivayet edilen hadistir. Bu suretle rivayete "tedlis" denir ki, mekruhtur, mezmumdur. Bunu yapana da "müdellis" denir. 119 - : Hakkında kadhi mucip olacak ayıplardan salim görülmekle beraber hakikatte sıhhatine dokunabilecek gizli bir illet, bir sebebi kadih bulunan hadistir. Böyle bir hadisin iletini bulan muhaddise de "muallil" denir. 120 - : Makbul olan bir ravinin kendisinden daha makbul bir ravinin rivayetine muhalif surette rivayet ettiği hadistir. Bu halde daha makbul ravinin rivayet etmiş olduğu hadise "mahfuz" denilir. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

Önerileriniz için teşekkürler... Dikkate alacağım ama bu konular kendimce sabit... İnşallah yakında Resimli bir tefekkür konusu açacağım üzerinde çalışmaktayım...

EMİR İLE VACİP OLAN ŞEYLERİN HÜKÜMLERİ 242 - şarimübinin emrettiği bir şey, vacip olunca bunu yerine getirmek = müstehikkına teslim etmek ya eda veya kaza suretile olur. Şöyle ki: emredilen bir şeyin aynini yerine getirmek edadır, mislini yerine getirmek de kazadır. Mamafih eda ile kazadan her biri, aşağıda yazılı olduğu veçhile üçer kısma ayrılır: (1) : Edayı kamildir. Bu, vacip = farz olan şeyin aynini bütün meşru olan evsafile, şeraitile yerine getirmek suretile olan edadır. Farz bir namazı bütün adabına riayetle vakit içinde kılmak gibi. Bir kimseden gasbedilen bir malı olduğu gibi mağsubün minhe iade etmek de böyledir. "Bu nev'in hükmü şudur ki: mükellef, bu nevi eda ile vacibi tamamen ifa etmiş, onun uhdesinden çıkmış olur. (2) : Edayı kasırdır. Bu, vacib olan şeyin aynini meşru vasınarından bazıları noksan olmak üzere yerine getirmek suretile olan edadır. Farz bir namazı cemaatsiz kılmak veya tadili erkanına riayet etmeksizin kılmak gibi. Gasbedilen bir köleyi bir cinayet işledikten, mesela: birinin bir malını itlaf ettikten sonra mağsubun minhe iade etmek de bu kabildendir. "Bu nev'in hükmü de mükellefin vacibi yerine getirmiş olmasıdır. Mesela: mükellef, bu namaz ile farizei salatı eda etmiş, borcundan kurtulmuş olur. Keza: köle de mağsubün minhe verilir de elinde iken ölürse gasba bir şey lazım gelmez. Çünkü bu halde vacibin ayni müstehikkine verilmiş olacağı cihetle bu, bir eda olmuş olur. Fakat bu ayn bazı noksanile verildiği için bu edada bir kusur vardır. Binaenaleyh gasp meselesinde mahsubün minh, istirdat ettiği kölesini yaptığı cinayetten dolayı mecniyün aleyhe def ederse kıymetini gasıptan alabilir. Çünkü bu takdirde eda vasfı kalmamış olur. Bu cinayet, gasıbın elinde iken vuku bulduğundan mahsubün, mağsubün minhe edası, gayrı mümkin bir hale gelmiş sayılır. (3) : Kazaya şebih edadır. Bu da bir bakımdan kaza gibi görülen bir edadır. Mesela: bir kimse, bir kadim başkasının bir malını mehr tesmiye ederek tezevvüc etse de sonra bu malı satın alarak o kadına teslim eylese bu, haddi zatında tesmiye edilen mehrin aynini teslim olduğundan eda olmuş olur. Fakat o mal hakkındaki sebebi mü! kin tebeddülü, o malın tebeddülü mesabesinde olduğundan bit bakımdan da sanki kadına bunun aynini değil, mislini vermiş olur. Binaenaleyh bu cihetle bu eda, kazaya benzer. "Bu nev'in hükmü, bu eda ile zimmetin vücubdan beri olmasıdır.. Şöyle ki: mealimizde mehr tesmiye edilen mali zevç, eda etse zevce bunu kabule mecbur olur. Çünkü bunu vermek bir edadır. Fakat zevç, bu mala bir sebeple malik olduktan sonra bunu başkasına da verebilir. Mesela: bu mal bir köle olsa bunu azad edebilir. Zira sebebi mülkün tebeddülüne binaen bu mal sanki tesmiye edilen şeyin ayni değil de mislidir. Bu halde zevç, bunu değil, bunun kıymetini zevceye verir. (1) : Misli makul ile kazadır. Bu da iki nevidir. Biri kamil olan bir misli makul ile kazadır. Gasbedilen bir miktar buğdayın yerine yine o miktar başka buğday vermek gibi. Çünkü her iki buğday da biribirinin kamilen mislidir. Diğeri, kasır olan bir misli makul ile kazadır. Misliyyattan olan bir mağsubun misli çarşı pazarda kalmamış olmakla onun kıymetini vermek gibi. Bir şeyi misli kamil ile kaza, tazmin. mümkün oldukça misli kasır ile kaza caiz olmaz. Meğer ki, hak sahibi razı olsun. Bir farz namazı namaz ile, bir orucu da oruç ile kazada, makul olan misli kamil ile kazadır. Hukukullahtan olan bir vacibe misli kasır ile kaza cari değildir. (2) : Gayrı makul bir misl ile kazadır. Amden öldürülen bir insanın nefsini veya cerh edilen bir uzvunu mal ile tazmin bu kabildendir. Çünkü nefs veya uzuv ile mal arasında aklın anlayabileceği bir misliyyet yoktur. Binaenaleyh bunları mal ile kaza etmek, eda değil, makul bir misl ile kaza da değil, belki gayrı makul bir misl ile kazadır. Böyle gayrı makul bir misl ile kaza, kıyas ile sabit olamaz. Belki ya nas ile veya delaleti nas ile sabit olur. Mesela: hata yolile katilden dolayı diyet namile bir mal verilmesi: َ ِ َ ٌ ُ َ َّ َ ٌ ِ ٰٓ َ ْ ِ ٖٓ nassı kur'anisi ile lazım gelmektedir. Amden vuku bulup da herhangi bir sebeple, mesela: varislerden birinin affile, failinden kısas sakıt olan bir katilden dolayı da bu nassın delaletine binaen diyet lazımgelir. Zira hata halinde diyet lazımgelince bunun amd halinde de lazımgelmesi evleviyette kalır. (3) : Edaya şebih kazadır. Bu da bir bakımdan eda gibi görülen bir kazadır. Bir kadını başkasının gayrı muayyen bir cariyesi mukabilinde tezevvüc etmek gibi ki, bu takdirde orta halli bir cariye veya onun kıymetini vermek lazım gelir. Bu kıymeti vermek ise edaya benzer bir kazadır. Çünkü cariye mübhem olduğundan onun vasfı tayin edilmedikçe edası kabil olmaz. Vasfının tayini ise kıymetinin tayinile kabildir. Bu cihetle kıymet asıldır. Bunu ödemek edaya müşabihtir. Binaenaleyh zevç muhayyerdir. Dilerse cinsi malum olduğuna nazaran mutavassıt bir cariye verir ve dilerse vasfı meçhul olduğuna nazaran öyle bir cariyenin kıymetini verir. Zevce de hangisi verilse kabule mecbur olur. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

bunu okuyan gelsin, + k otomatiğine bağlayacağım kendisini.. ben senin yerinde olsaydım, bunu parça parça konulara ayırır, birkaç resimle süsler, bir konudan 50 tane konu çıkartırdım. hem daha okunabilir olurdu, hem birilerine faydası olurdu.. emeğine sağlık ama bilin yani, boşuna emek sarfedeceğinize, kısa kısa, akıllarda kalacak, katkıda bulunacak konular açın... saygılar.

MEMURUN BİHİN HÜSN SIFAT İLE İTTİSAFI 243 - Emredilen şeylerin hüsn ile ittisafı meselesi, esasen ilmi kelama aittir. Fakat bundan usulü fıkıhta da bahsedilmektedir ve bu hüsn ve kubh meselesi, cebr ve kader meselesile alakadardır. Biz burada bundan kısaca bahsedeceğiz. 244 - Esasen hüsn ve kubh güzellik, çirkinlik dört manaya gelir. Şöyle ki: (1): Hüsn; bir sıfatı kemal, kubh da bir sıfatı noksan manasınadır. Mesela: bilgi hasendir. Bilgisizlik de kabihtir. (2) : Hüsn; garaza uygun olmak, kubh da garaza aykırı olmaktır. Bu manaca adalemi hasendir. Zulüm de kabihtir. (3) : Hüsn; tab'a mülayim olmak, kubh da tab'a münafi bulunmaktır. Bu bakımdan tatlı bir hasendir. Acı bir şey de kabihtir. Bu üç manaca hüsn ve kubh; aklidir, yani: bunların güzelliğini, çirkinliğini akıl anlayabilir. Velev ki, şarimübin tarafından bu bapta bir emir ve nehiy varid olmamış olsun. Bunda ihtilaf yoktur. (4) : Hüsn; dünyada medhe, ahirette sevaba vesile olmaktır. Kubh da bilakis dünyada zemme, ahirette ikaba sebebiyet vermektir. Bu manaca ibadetlerden her biri hasendir. Masiyetlerden her biri de kabihtir. Bu manaca olan bir hüsnü kubhun akli mi, yoksa şer'i mi olduğunda ihtilaf vardır. Nitekim aşağıda bildirilecektir. 245 - şarimübin tarafından emredilen = memurün bih olan her şey hasendir; nehiy edilen = menhiyyün anh olan her şey kabihtir. Acaba bir memurün bih, haddi zatında hasen olduğu için mi emredilmiştir?. Yoksa emrolunduğundan dolayı mı hüsnü sıfatını ihraz etmiştir. Bu hususta başlıca üç mezhep vardır. (1) : Eşaire mezhebidir. Bunlara göre, hüsn, emrin mucebidir. Yani: emir, memurün bihin hüsnünü icap eder. Memurün bih, şarii mübin tarafından emredildiği için güzellik sıfatını ihraz etmiş, bu emri yerine getiren kimse hakkında sevaba vesile olmuştur. Yoksa o, haddi zatında güzel olduğundan dolayı emredilmiş değildir. Biz, şariin emirlerini böyle telakki ederiz, Memurün bihin haddi zatında güzel olup olmadığını kestiremeyiz, o bize meçhuldür. Mesela: Nikah ile sifah, mütesavi fiillerdir. Şer'i şerif, nikahın meşruiyetini, sifahın da gayrı meşruiyetini emretmiş olmasaydı biz bunların arasında hüsn ve kubh bakımından olan farkı tayin edemezdik. Binaenaleyh bir şeyin güzel veya çirkin, yani: sevabı veya azabı müstelzim olduğuna hükmeden, şer'i şeriftir. Akl ise bu husustaki şariin hitabını, hükmünü anlamak için bir Alettir, bir vasıtadır. Akıl bir şeyin hüsn ve kubhuna hükmedemeyeceği cihetledir ki, fetret zamanında yaşamış olanlar, imandan zahil bulunmuş olmalarından dolayı muazzep olmayacaklardır. Nitekim: َ َ ُ َّ ُ َ ِّ ٖ َ َ ّٰ َ ْ َ َ َ ُ ً ayeti kerimesi bunu natıktır. Eşairenin bu mezhebine Hanefi Alimlerinden bazı zatlar da kail olmuşlardır. (2) : Mutezile mezhebidir. Bunlara göre hüsn, emrin medlulüdür, muktezasıdır. Memurünbih, haddi zatında güzel olduğu içindir ki, onunla emrolunmuştur. Bunun bu güzelliğine hükmeden ise akıldır. Bu güzellik şer'i şerifin beyanatı olmasa da akıl ile anlaşılabilir. Şu kadar var ki, şer'i şerif, Memurün bihin bazısında akla gizli, kapalı kalan güzelliği açığa vurur, onu keşfeder, beyan buyurur. Mesela: Allahü Teala'ya iman haddi zatında hasendir. Bunun hüsnünü şer'i şerif beyan etmese de akıl idrak edebilir. Binaenaleyh fetret çağlarında yaşayanlar da ma'rifetüllah ile mükellef bululmuşlardır. Namaz kılmanın, zekat vermenin güzelliği de böyledir. şarii hakimin hitabatı bulunmasa bile insan bu gibi güzel amelleri takdir edebilir. (3) : Cumhuru Hanefiyenin mezhebidir. Bunlara göre de hüsn, emrin medlulüdür, muktezasıdır. Memurün bih, hasen olduğu içindir ki, şarihakim tarafından emrolunmuştur. Şan mübin, hakim olduğundan haddi zatında güzel olmayan bir şey ile emretmez. Şu kadar var ki, bu babda hakim olan akıl değil, şer'i şeriftir. Çünkü hasen olan bir şeyden dolayı Allahü Teala'nın ukbada mükafat vereceğine akıl hükm edemez. Allahü teala üzerine bir şey vacip değildir. Belki bu hususta hakim olan, şer'işeriftir, Cenabı Hakkın güzel ameller mukabilinde kendi fazlile mükafat vereceğini haber vermiştir. Binaenaleyh şariihakim, emretmese idi insanlarda ahkamı şer'iye ile mükellef olmazlardı. Bundan yalnız Haktealaya iman müstesnadır. Fetret devirlerinde yaşayanlar da bu imanın hüsnünü anlayabilecekleri cihetle bununla mükellef bulunurlar. Çünkü akıl, büsbütün muattal değildir. "Evet.. akıl, bir çok şeylerin hüsnünü kesbe, tefekküre, mukaddimeleri tertibe muhtaç olmaksızın bilir. Faydalı olan doğru bir sözün güzelliği gibi. Bazı şeylerin hüsnünü de bir tefekkür neticesinde anlar. Bir mazlumu bir zalimden kurtarmak için iltizam edilen bir yalan sözün güzelliği gibi. Vakıa akıl, şer'işerifin bir kısım hükümlerindeki güzelliği ancak şer'işerifin vürudünden sonra kavrayabilir. Fakat Allahü Teala'nın varlığını. birliğini tasdik gibi bir akidenin güzelliğini şan' tarafından işitmeden evvel de anlayabilir. Binaenaleyh ehli fetret de bu akide ile mükellef bulunur. َ َ ُ َّ ُ َ ِّ ٖ َ٠٠٠ ayeti kerimesinde nefyedilen azapdan murad ise ya dünyevi bir azaptır, istisal suretile olan bir cezadır. Veya zamanı fetrette namaz, oruç gibi şeyler ile teklif bulunmadığı cihetle bunlardan dolayı azaba istihkak bulunmadığını beyandır. Emirlerin hüsnü hakkındaki bu ihtilaf, nehiylerin kubhu hakkında da bu veçhile canidir. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

121 - : Sikadan hiç birinin rivayetine muhalif olmamakla beraber kizb ile, fisk ile, gaflet ile veya kesreti galt ile müttehem olan bir raviden nakil olunan hadistir. 122 - : Zaif bir ravinin rivayetine muhalif olarak ondan daha zaif bir ravinin rivayet ettiği hadistir. Zaif bir ravinin münferiden rivayet ettiği hadise da "münker" denir. Bu halde sikanın rivayetine "maruf" denilir. 123 - : Resulü Ekrem Efendimize tasrihan veya hükmen müntehi olan hadistir. Mesela: "Resulullah şöyle buyurdu", "Nebiyyi zişandan şöyle işittim" diye rivayet edilen hadisler tasrihan Resulü Ekrem'e dayanan birer merfu hadistir. "Biz Resulullah zamanında şöyle yapardık", "şöyle yapmak sünnettir" tarzında rivayet edilen haberler de hükmen merfu birer hadistir. 124 - : Bütün ravileri sırasile zikredilmek üzere nakledilen hadistir. 125 - : Zahiren muttasıl bir sened ile ve nihayet sahabei kiramdan bir zat vasıtasile Resulü Ekrem'e ref' ve isnad olunan hadistir. Hadis kitaplarından bazılarına "müsned" adı verilmiştir. Cem'i: Mesaniddir. İmamı Azamın ve İmamı Ahmed İbni Hanbeli müsnedleri vardır. 126 - : Sahabei kiramdan birinin kavline veya fi'line veya takririne ait olan bir haberdir ki, bütün ravileri zikredilerek naklolunmuş bulunur. 127 - : Tebei tabiinden birinin kavline veya fi'line ait olmak üzere kendilerine bir silsilei rivayetle müntehi olan haberdir. 128 - : Senedinin bir veya birkaç yerinde "an" veya "enne" tabiri kullanılan, mesela: "Haddesena şubetü an Halidir an ebi Kılabete.." diye rivayet edilen hadistir. Buna "an'ane tarikile rivayet de denir. Böyle bir rivayette bulunan zata da "muanin" denilir. 129 - : Metnine veya senedine hariçten bir şey derç ve ithal edilmiş olan hadistir ki, "müdrecülmetn" ve "müdrecül isnat" kısımlarına ayrılır. 130 - : Birbirine metin veya sened itibarile muhalif olmak üzere iki suretle rivayet edilen hadistir ki, ya metninde veya isnadında takdim, tehir, veya ziyade ve noksan yapmakla veya ravisinin yerine başka Ravi veya metninin yerine başka metin ikame etmekle vücude gelir. 131 - : Metninde veya senedinde sureti hattiyesi bozulmamak üzere yalnız bir harfinin veya müteaddit harflerinin noktası tağyir edilmiş ulan hadistir. 132 - : Maninde veya senedinde yazı şekil ve sureti bozulmamakla beraber bir harfinin veya müteaddit harflerinin hareketi tağyir ve bu sebeple başka bir kelimeye kalbedilmiş olan hadistir. 133 - : Ravisinin zikredilen adı veya künyesi veya lakabı veya sıfatı veya san'atı veya nesebi sikat arasında meçhul bulunan hadistir. Böyle bir hadis, ravisinin maruf ismi zikredilmedikçe kabul olunmaz. 134 - : Resulü Ekrem Hazretleri namına hilafı hakikat olarak vazedilmiş hadistir. Diğer bir tabir ile bit kimse tarafından herhangi bir maksatla tertip edilerek nebiyyi Aşan tarafından beyan buyurulmuş gibi gösterilen hadistir. Buna "hadisi muhtelak" da denir. Buna cüret etmek, büyük bir günahtır. 135 - : Vücutları birer hükmü şer'iye mütevakkıf bulunan fiilerdir. Namaz, oruç, bey' icare, hibe fiilleri gibi ki, bunlar, şeraiti şer'iyyesi dairesinde birer fiili şer'i bulunmuş olurlar. 136 - : Vücutları için yalnız his ve müşahede kafi olan fiillerdir. Sirkat, katil, zina gibi ki, bunların tahakkuku için şefi şeriften bir takım kavaid telakkisine hacet yoktur. 137 - : Lugatte karar vermek, bir şeyi diğer bir şeye ispat veya nefi suretile isnat etmektir. Mesela: "Bu kitap Zeyd'indir" denilse kitap, Zeyd'e ispat yolile isnat edilmiş olur. Bilakis "Bu kitap Zeyd'in değildir" denilse nefyen isnat edilmiş bulunur. Bir şey üzerine terettüp eden esere de hükm denilir. Cem'i: ahkamdır. Şer'i hükümler; itikada müteallik olursa , ibadete, muamelata ait bulunursa adını alır ve "mükelleflerin fiillerine iktiza, yani: talep veya tahyir veya yazı yolile taalluk eden hitabi ilahinin eseridir" diye tarif olunur. 138 - : Bir şeye ispaten veya nefyen hükmeden karar veren zattır. Ahkamı şer'iyyede asıl hakim olan, Allahü Teala Hazretleridir. Akıl da bazı şeylerin husn ve kubhuna hükmeder veya şarimübinin hükmündeki hikmetlere infazı nazarda bulunabilir. 139 - : Kendisine şarimübinin hitabı tealluk eden fiildir. Yani: Mükellef bir kimsenin bu hitaba mebni yapacağı şeydir. Mesela: Biz; namaz ile, zekat ile mükellefiz. İşte bizim fiilimiz olan bu namaz ile zekat, birer mahkumün bihtir. 140 - : Kendi fiiline şarimübinin hitabı taalluk eden mükellef insandır. İnsan ise ruh ile bedenden mürekkep bir mahluktur. 141 - : Kendisine şarihakim tarafından bir şey yapmak veya yapmamak külfeti, zahmeti ilzam edilen Akil kimsedir. Bu külfeti ilzama da denir. Bir kimseye kudreti fevkinde bir şey ile teklifte bulunmaya da denir. 142 - : Leh ve aleyhe olan şefi tekliflerin teveccühüne, vücubüne salahiyetli bulunmaktır. Ehliyeti vücup ehliyeti eda kısımlarına ayrılır. 143 - : Mahkumün aleyhin, yani: Mükellef insanın kendi lehine ve aleyhine ait, tüm hakların vücubuna salahiyettar bulunmasıdır. Mesela: İnsanlar, varis, ve müverris olmak haklarının lüzumuna salahiyetli bulunmaktadırlar. 144 - : Mahkumün aleyhin, yani: insanın kendisinden şer'an muteber olacak veçhile fiillerin süduruna salahiyettar olmasıdır ki, "ehliyeti kamile" ve "ehliyeti kasıra" kısımlarına ayrılır. Mesela: Akıl, baliğ bir insan, ehliyeti kamileyi haizdir. Kendisinden nikah, bey, icare gibi fiillerin suduruna salahiyeti vardır. Mümeyyiz bir çocuk veya bir matuh ise ehliyeti kasırayı haizdir. Kendisinden sudur eden fiillerin bir kısmı sahih, muteber olur, bir kısmı olmaz. 145 - : İnsanda manevi bir vasıftır ki, insan, lehine ve aleyhine olan şeylere ancak bununla ehl olur. Demek ki, insanlarda ehliyeti vücup, bu zimmet sayesinde husule gelir. Zümmet, ahd, borç manasında da müstameldir. 146 - : İktidar, kuvvet. Bu, bir şeyi yapabilmek için bulunması lazım gelen iktidardan, kabiliyetten ibarettir. Pile mukarin olup onda müessir bulunan kudrete ve denir. Bu, fiilde müessir, bu cihetle fiilin illetinden maduttur. 147 - : Bir şey yapabilmek için insanı mütemekkin muktedir kılan ve alat ve esbabın selametinden ibaret bulunan kudrettir ki, bu, her vacibin edasının şartıdır. 148 - : Alat ve esbabın selametinden ibaret olup bir şeyi suhuletle yapabilmeğe vesile olan bir kudrettir ki, bir kısım mal vecibelerin vücubu ve zimmette devamı için şarttır. Zekatın vücubu bu kudretin vücuduna bağlıdır. 149 - : İnsanın kesbi, ve irade ve ihtiyarı olmaksızın vücude gelip ehliyeti vücubunu, ehliyeti edasını tamamen veya kısmen izale eyleyen inananlardan ibarettir. Ateh, nisyan, maraz, mevt gibi. 150 - : İnsanın kesbi, irade ve ihtiyarı ile vücude gelip ehliyetine az çok tesir eden manialardır. Cehl, sekir, ikrah gibi. 151 - : Kendisile cezm ve isti''la tarik ile bir fi'lin yapılması istenilen söndür. Bir fiili kat'i surette ve isti'la tarikile isteyen zata "amir" böylece istenilen fiile "memurün bih", kendisinden böyle bir fiili istenilen kimseye de "memur" denir. 152 - : Bir emirdir ki, kendisile istenilen fiili, bir muayyen vakit ile mukayyet bulunmaz. Zekat ve fitre hakkındaki emirler gibi. Umum, tekrar, husus karinelerinden hali olan emirler de bu kabildendir. 153 - "Emri mukayyet) : Bir emirdir ki, kendisile istenilen fiil, bir vakit ile mukayyet bulunur, ondan sonra yapılması ya kaza sayılır veya gayrı meşru bulunur. Mesela: Namaz hakkındaki emir, mukayyettir. Vaktinden sonra kılınan bir namaz, kaza olur. Bir akid hakkındaki icabın muayyen mecliste kabul edilmesine dair olan emir de mukayyettir. O meclisten sonraki kabul, meşru, akdin sıhhatini müstelzim olmaz. 154 - : Kendisile cezm ve istila tarikile bir fiilin terk edilmesi istenilen sözdür. "Yalan söyleme", "hırsızlık etme" sözleri gibi. Bu veçhile hitap eden zata "nahi" denir ki, bunlardan kat'i ve amirane bir sıfatla menetmiş olur. Bu gibi terk edilmesi, kendisinden çekinilmesi istenilen bir şeye de "menhiyyün anh" denilir. Cem'i:nde: Menhiyyat, memnuat tabirleri kullanılır. 155 - : Emredilen şeyi ilk imkan Anında eda etmektir. Böyle bir şeye "fevri" denir. Mukabili "terahi" dir ki: Emredilen şeyin hemen edası lazım gelmeyip muahharan yapılmasının da kifayet etmesidir. 156 - : Emr ile vacip olan şeyin, yani: Memurün bihin aynini müstahıkkına teslim etmektir. Mesela: Muayyen vakitte kılınması emrolunan bir namazı o vakitte kılmak bir edadır. Gaspedilmiş bir malı aynen sahibine iade de bir edadır. 157 - : Emr ile vacip olan şeyin mislini müstahıkkına teslim etmektir. Mesela: Muayyen bir vakitte tutulacak bir orucu o vakitten sonra tutmak bir kazadır. Gasbedilen bir malın mislini veya kıymetini sahibine teslim de bir kazadır. Kaza tabiri, hüküm, takdir, mukadderi vücut sahasına ihraç manasında da müstameldir. 158 - : Bir şeyin şer'an zimmete terettüp etmesidir. 159 - : Sebebinin vücudünden sonra muayyen zamanda bir fiili yapmanın veya bir malı ödemenin lüzumudur. Mesela: Mükellef bir insan için her namaz vaktinde namaz kılmak lazımdır. Ve her mükellef, servet sahibi için her on iki ay tamamından itibaren zekat vermek lazımdır ki, bunlar vücubı edadan ibarettir. Vadesi dolmuş bir borç hakkında da bu vücub tahakkuk eder. 160 - : Sebebinin vücudundan sonra herhangi bir vakitte bir fiili yapmanın veya bir malı edanın lüzumudur. Mesela: Her mükellef olan insan için namaz kılmak, zekat vermek esasen lazımdır. İşte bu, bir nefsi vücubdan ibarettir ki, daha eda zamanı gelmeden de sabittir. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

Fıkıh Mezhepleri Fıkıh Mezhepleri a) Kavram ve Tarihçe Fıkıh kelimesi sözlükte "bir şeyi bilmek, iyi ve tam anlamak, içyüzünü ve inceliklerini kavramak" anlamına gelir. Terim olarak fıkıh hicri ilk asırlarda zihni çaba ile elde edilen dini bilgilerin tamamını ifade etmişken, iman ve itikad konularının ayrı bir ilim dalı olarak teşekkül etmesine paralel olarak, ileri dönemlerde İslam'ın fert ve toplum hayatının değişik yönleriyle ilgili şer`i-ameli hükümlerini bilmenin ve bu konuyu inceleyen ilim dalının özel adı olmuştur. Fıkıh ilminde uzman olan kimselere de fakih denir. Öte yandan fıkıh, ilk dönem literatüründe, şer`i delillerden hüküm elde etme faaliyeti olan ictihad anlamında kullanılmış, fakih ve müctehid eş anlamlı kabul edilmişken, ileri dönemlerde ictihad yetkinliğine ulaşamamış fakat fıkhi hükümleri delilleriyle birlikte bilen veya fıkıh ilmi ile meşgul olan kimselere de fakih denmeye başlanmıştır. Bir bakıma müslümanın davranış bilgisi demek olan fıkhın iki ana kaynağı, Kur'an ve Sünnet'tir. Kur'an'ın nüzulü ve Hz. Peygamber'in bu dini insanlığa tebliği miladi 610-632 yılları arasına rastlayan yirmi üç yıla yakın bir zaman dilimine yayılmıştı. İslami öğretilerin doğru anlaşılabilmesi ve sağlıklı biçimde uygulanabilmesi için kuşkusuz İslam tebliğinin bir bütün olarak düşünülmesi gerekir. Ancak, bu kapsamdaki hükümlerin tebliğinde izlenen metodun ve esas alınan öncelikler sıralamasının dikkate alınması da, bütünün iyi kavranması açısından önemlidir. Konuya bu açıdan bakıldığında İslam tebliğinin farklı özellikler taşıyan biri Mekke dönemi diğeri Medine dönemi olmak üzere iki ana döneme yayıldığı görülür. Gerçekten Hz. Peygamber, hicrete kadar geçen on iki yılı aşkın süre içinde şirk ve sapıklıkla mücadele etmiş, insanların İslam'ın inanç ve ahlak esaslarına gönülden bağlanmaları için çaba harcamıştır. Bu dönemde inen Kur'an-ı Kerim ayetleri, kalplere tevhid inancını, yardımlaşma ve fazilet duygusunu yerleştirmeyi hedef alıyor, evrendeki varlık ve olaylar üzerinde düşünmeye yönlendiriyor, yer yer somut anlatımlarla hemen bu hayatın peşi sıra bir ahiret hayatının bulunduğunu vurguluyor, geçmiş toplumların tarihinden ibret levhaları gösteriyor; böylece daha sonra tebliğ edilecek hükümler sisteminin ruhunu ve külli esaslarını hazırlıyordu. Bu dönemde inen ayetlerde ameli hükümler pek nadirdi. Hz. Peygamber Medine'ye geldikten sonra, örgütlediği toplumun barış içinde yaşayabilmesini sağlayacak bir ahidname düzenleme işine öncelik verdi. Resulullah'ın bu girişimi, onun bu dönemde, ashabına ve tüm insanlığa hayatın dini, siyasi ve medeni bütün yönlerine ait uygulamalı bir model ortaya koymayı planladığını gösteriyordu. Sıra, Mekke döneminde oluşturulan sağlam inanç ve ahlak temellerinin üzerine, dünyevi hayatı ahiret hayatı ile dengeli biçimde düzenleyecek bir sistemin sütunlarını oturtmaya gelmişti. İşte böyle bir süreç içinde ortaya konan fıkhi esaslar ve hükümler, daha sonra müstakil bir ilmin ve zengin bir hukuk hazinesinin ana malzemesini oluşturmuştur. Hz. Peygamber hayatta iken vahiy devam ettiğinden, karşılaşılan meseleler doğrudan doğruya Resulullah'a arzedilir, konu hakkında ya ayet iner veya Hz. Peygamber onu doğrudan kendisi çözümlerdi. Bu ikinci yol, Hz. Peygamber'in kendi ictihadına göre hükmetmesiydi. Esasen Resulullah'ın ictihadı vahyin kontrolünde olduğundan, onun ulaştığı sonuçların isabetsiz olması halinde, o şekli ile kalması düşünülemez ve -son tahlilde- bu hükümler de sünnet kapsamında sayılır. Resulullah'ın bu yola başvurmasının asıl önemli yönü ise, sahabeyi ictihada alıştırması ve özendirmiş olmasıydı. Nitekim Hz. Peygamber'in Muaz b. Cebel'i Yemen'e kadı olarak gönderirken ona, önüne getirilen uyuşmazlıkla ilgili Allah'ın kitabında ve Peygamber'in sünnetinde bir hüküm bulunmadığında ne yapacağını sorması üzerine Muaz'ın "Kendim ictihad ederim" cevabını vermesi Hz. Peygamber'i ziyadesiyle memnun etmişti (Tirmizi, "Ahkam", 3). Hz. Peygamber'in vefatından sonra sahabenin hem Kur'an ve Sünnet'in çizdiği istikametten ayrılmama hem de karşılaştıkları yeni meseleleri bu çerçevede çözüme kavuşturma zaruretiyle karşı karşıya kaldığı, bu sebeple de dini çözüm üretme ve ictihad faaliyetini yoğun olarak sürdürdüğü, bilhassa Hz. Ömer'in devlet başkanı sıfatıyla birçok farklı görüş ve uygulamayı gündeme getirdiği bilinmektedir. Sahabe dönemini takip eden tabiin ve tebeu't-tabiin döneminde sosyal şartlardaki ve siyasal yapıdaki değişim, normatif ilimlerin oluşum seyrine uygun olarak, fıkhın da gitgide nazari bir renk kazanmasına zemin hazırladı. Sahabilerin, o günkü İslam coğrafyasının değişik yerleşim merkezlerine dağılarak başlattığı tebliğ, eğitim ve öğretim faaliyeti daha sonraki nesillerde meyvesini vermeye başladı, üstat ve muhit farklığının yanı sıra önceki nesilden intikal eden sünnet malzemesi ve re'y ictihadı karşısında tavır farklılığı da hadis ekolü ve re'y ekolü adıyla iki ana temayülün ve gruplaşmanın sebebini teşkil etti. Emeviler'in sonu ile Abbasiler devrinin başlarında Hicaz merkezli olarak oluşan fıkıh ekolü ehl-i hadis , Irak merkezli olarak oluşan fıkıh ekolü de ehl-i re'y adıyla anılmaya başlanmıştı. Her iki ekol de kitap, sünnet ve sahabe icmaını hüküm kaynağı olarak kullanmakla birlikte, Hicazlılar Medine halkının örfüne Hz. Peygamber'in yaşayan sünneti diyerek ayrı bir değer verdiler ve muhitleri gereği ellerinde bulunan zengin hadis malzemesiyle yetinmeye çalıştılar. Hayat tarzının ve karşılaşılan meselelerin oldukça sade olması sebebiyle bölgede re'y faaliyetine ciddi bir ihtiyacın bulunmadığı, ayrıca bu fakihlerin de hadisten cevabını bulamadıkları yeni fıkhi meselelerde ictihad etme konusunda hayli çekingen davrandıkları bilinmektedir. Iraklı fakihler ise, bölgede hakim olan fikri ve siyasi kargaşanın, sosyal şartların Hicaz'a nisbetle hayli farklı oluşunun tabii sonucu olarak, karşılaştıkları yeni meselelerin dini hükmünü ictihad ederek belirleme ve inisiyatifi kaçırmama, rivayet edilen hadisleri de titizlikle inceleyerek daha ihtiyatlı karşılama yolunu seçtiler. Bu iki ekol bir bakıma, Kur'an ve Sünnet metinlerini anlamada ve yorumlamada lafızla yani söylenenle yetinme ile lafzın yanı sıra maksadı yani söylenmek isteneni de göz önünde bulundurma ve rivayetlerin içerik tenkidine de yer verme şeklinde özetlenebilecek ve her dönemde İslam bilginleri arasında varlığını koruyacak olan iki farklı temayülü bünyesinde barındırmakta veya kısmen temsil etmekteydi. Tabiin ve tebeu't-tabiin dönemlerinde başta Hicaz ve Irak olmak üzere çeşitli bölgelerde ve merkezlerde devam eden re'y, fetva ve tedris faaliyetinin hicri II. yüzyılın ortalarından itibaren daha sistemli ve doktriner hale geldiği, önce Kufe'de Ebu Hanife ve öğrencilerinin ehl-i re'y fıkhını, sonra da Medine'de İmam Malik'in ve öğrencilerinin ehl-i hadis fıkhını zenginleştirerek ekolleştirdiği, bu ilim halkalarında doktriner bir fıkıh eğitim ve tartışma ortamının kurulduğu ve bunu verimli tedvin faaliyetinin izlediği görülür. Bunu tepkici veya sentezci diğer fıkhi ekolleşmeler takip etmiş ve neticede hürriyetçi ve hoşgörülü bir ictihad ortamında zengin doktriner tartışmaların yapılmasına ve ileride mezhep olarak şekillenecek yeni fıkhi oluşumların ortaya çıkmasına imkan hazırlanmıştır. İctihadi görüşler ve fıkhi ekolleşmeler hakkında iyi niyetle yapılan hatalı ictihad için bile ecir olduğu ilkesinden hareketle, hak-batıl, sünnet-bid`at ayırımı ve nitelendirmesi doğru olmayıp en fazla isabetli-isabetsiz, yanlış-doğru gibi nitelendirmeler yapılabilir. Siyasi ve itikadi bir hareket olan Şia'nın aynı zamanda kendine özgü fıkhi doktrin ve çözüm de ürettiğini, ancak Şia'nın Ehl-i sünnet dışında tutulmasının sebebinin mezhebin fıkhi görüşleri değil siyasi tutumu ve itikadi görüşleri olduğunu burada tekrar hatırlatmak gerekir. Şia kısmının ayrı bir blok oluşturması ve hicri ilk asırlarda münferit görüş ve ekollerin çoğunun da zamanla unutulması veya taraftarlarının kalmaması sonucu, Sünni dünyada Hanefi, Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri kalmış, Şia kesiminde de Ca`feriyye ve Zeydiyye mezhepleri kayda değer ölçüde yaygınlık kazanmış ve günümüze kadar belirli yoğunlukta yaşama imkanı bulmuştur. b) Fıkıh Mezhepleri İtikadi fırkalar gibi fıkıh mezheplerinin de büyük kısmı kurucusu sayılan müctehidlerin isimlerine nisbetle anılırlar. Burada "dört mezhep" adıyla şöhret bulmuş Sünni fıkıh ekolleri olan Hanefi, Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri ile diğer fıkıh ekolleri hakkında özet bilgi verilmekle yetinilecektir. Hanefi mezhebi Sünni fıkıh ekollerinin kronolojik sıra itibariyle ilki olup, İmam-ı Azam Ebu Hanife'ye nisbet edildiği için bu isimle anılmıştır. İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin asıl adı Nu`man b. Sabit'tir. 80 (699) yılında Kufe'de doğmuş, 150 (767) yılında Ba&eth;dat'ta vefat etmiştir. Aslen Türk veya Farisi olduğu yönünde görüşler vardır. Nu`man b. Sabit, Hanefi mezhebi muhitinde "İmam-ı Azam" lakabı ile anılır. Dindar ve varlıklı bir aileden gelen Nu`man b. Sabit önce Kufe'de Kur'an-ı Kerim'i hıfzedip, sarf, nahiv, şiir ve edebiyat, cedel ve kelam öğrendi. Kufe, Basra ve Irak'ın ileri gelen üstatlarından hadis dinledi. Yirmi yaşının biraz üzerindeyken Irak'ın en ünlü fakihi ve Irak fıkhının üstadı Hammad b. Ebu Süleyman'ın (ö. 119/738) ilim halkasına katıldı ve uzun zaman bu ders halkasına devam etti. Bu arada Ca`fer es-Sadık, Muhammed el-Bakır da dahil olmak üzere pek çok alimden istifade etti. Ebu Hanife, Hammad b. Ebu Süleyman'ın vefatı üzerine onun kürsüsüne geçti ve ders vermeye başladı. Takva sahibi, zeki, konulara hakim ve bildiklerini tatlı dil, güleryüz ve özlü ifadelerle anlatan iyi bir üstat olduğu kısa zamanda duyuldu ve çok geçmeden ders halkası dönemin ileri gelen ilim erbabının katıldığı ve fıkhi meselelerin ve çözümlerinin derinlemesine tartışıldığı ileri düzey bir fıkıh akademisine dönüştü. Kırk yaşlarında başlamış olduğu bu öğretim hayatına otuz sene kadar devam etti. Onun ders halkalarında yetişen talebelerin sayısının 4000'i aştığı ve bunlardan kırk kadarının ictihad derecesine vardığı nakledilir. Ebu Hanife'nin ticari hayatın ve günlük meselelerin içinde bulunması, insanların problem, temayül ve ihtiyaçlarını yakından tanıması da, ictihadlarının kabul görmesini sağlamış ve uygulanma şansını artırmıştır. Ebu Hanife, hocaları tarafından kendisine intikal ettirilen önceki nesillere ait fıkhi görüşleri, rivayetleri ve ilmi mirası, içinde bulunduğu devrin şartlarını ve insanların ihtiyaçlarını dikkate alarak dinin genel ilke ve amaçları açısından yeniden değerlendirmeye ve sınırlı naslar ile sınırsız olaylar, naklin hükmü ile aklın yorumu, hadis ile re'y arasında makul bir denge kurmaya çalışmıştır. Bunun için de örf ve adeti, Kur'an'ın genel ilkelerini, kamu yararını daima göz önünde bulundurmuş ve istihsan metodunu sıklıkla kullanmıştır. Verdiği hüküm ve fetvalarında şahsi teşebbüs ve sorumluluğun, kişi hak ve hürriyetlerinin korunmasını ilke edinmiştir. Onun bu metodu ve tavrı, daha sonra adına izafe edilerek oluşacak olan Hanefi mezhebinin de genel esaslarını ve metodunu teşkil etmiştir. İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin talebeleri onun tedrisatını devam ettirdiler ve ondan öğrendikleri usule uyarak kaynaklardan hüküm istinbatını sürdürdüler. Talebelerinden bilhassa ictihad derecesine yükselenler, özellikle de Ebu Yusuf ve İmam Muhammed hocalarının görüş ve fetvalarını tasnif ve tedvin işine giriştiler. Hanefi mezhebi Irak'ta doğmuş ve Abbasiler devrinde Ebu Yusuf'un "kadılkudat" olması ile devletin başlıca fıkıh mezhebi haline gelmiştir. Hanefi mezhebi bilhassa doğuya doğru yayılarak Horasan ve Maveraünnehir'de büyük bir gelişme göstermiştir. Pek çok Hanefi fakihi de buralardan yetişmiştir. Abbasi devri sona erince yayılma durmuşsa da Osmanlı Devleti'nin kurulması ve bu mezhebi ülke genelinde hukuki istikrarı ve yargı birliğini sağlamak maksadıyla adeta devletin resmi mezhebi olarak benimsemesi üzerine etki alanı yeniden genişlemiştir. Bugün Türkistan, Afganistan, Türkiye ve Balkanlar'da Hanefi mezhebi çok yaygındır. Diğer mezhep mensuplarının pek az bulunduğu Hindistan'da ve Pakistan'da ise Hanefi mezhebinin tek mezhep olduğu söylenebilir. Maliki mezhebi, fıkıh ekollerinin kronolojik sıra itibariyle ikincisi olup, büyük hadis ve fıkıh bilgini Malik b. Enes'e nisbet edildiği için bu isimle anılmıştır. İmam Malik b. Enes, 93 (712) yılında Medine'de dünyaya geldi. Orada yetişti. Medine o dönemde, Peygamber'in hadisleri ve sahabe ve tabiun fetvaları bakımından bir merkez idi. Malik b. Enes böylesine zengin bir ilim atmosferinde eğitim öğretim gördü. İbn Hürmüz, İbn Ömer'in azatlısı Nafi`, İbn Şihab ez-Zühri, Yahya b. Said gibi tanınmış tabiun bilginlerinden hadis ve fıkıh dersleri aldı. Olgunluk çağına gelince, Medine'de Mescid-i Nebevi'de ders ve fetva vermeye başladı. Döneminde Medine fıkhının imamı olarak tanındı, etrafında geniş bir ilim halkası oluştu, öğrenciler yetiştirdi ve 179 (795) yılında vefat etti. Öğrencilerinin rivayetlerinden ve mezhebin usulünü yazan alimlerin ifadelerinden İmam Malik'in hüküm istinbatında kitap, sünnet, icma, sahabe kavli, örf ve adet delilleri dışında kıyas, istihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerai` gibi fer`i delillere de başvurduğu anlaşılmaktadır. İmam Malik'in fıkhının en belirgin özelliği, Medine halkının uygulamasına çok önem vermesidir. O haber-i vahidi kabul için, bu haberin Medineliler'in ameline muhalif bulunmamasını şart koşmuştur. Ona göre, Medineliler'in ameli mütevatir sünnet mesabesindedir. Zira İmam Malik zamanındaki Medine tatbikatı, Hz. Peygamber döneminden tevatür sayısının çok üzerinde topluluklar aracılığıyla intikal ettirilmiş uygulamalardır. Hz. Peygamber yaklaşık on yıl onların içinde yaşamış, onların örf ve adetlerini görmüş, İslam'ın ruhuna aykırı olanlarını ilga etmiş, bir kısmını düzeltmiş, diğer bir kısmını da olduğu gibi bırakmıştır. Şu halde bu uygulamanın mütevatir sünnet mesabesinde sayılması gerekir. Maliki mezhebi iki yolla yayılmıştır. Bunlardan biri İmam Malik'in yazdığı eserler, ikincisi de onun talebelerinin tedvin ve eğitim faaliyetidir. Ülkenin çeşitli bölgelerinden özellikle de Mısır ve Kuzey Afrika tarafından gelen öğrenciler daha sonra bölgelerine dönerek İmam Malik'in görüş ve fetvalarını yaydılar. Sahnun'un (ö. 240/854) öncülüğünde tedvin edilen ve İmam Malik'in ve yakın öğrencilerinin görüşlerini toplayan el-Müdevvene isimli hacimli eser, Muvatta ile birlikte Maliki mezhebinin temel iki kitabı sayılır. Maliki mezhebi, önce Hicaz bölgesinde yayılmış, sonra İmam Malik'in Esed b. Furat, Abdullah b. Vehb, Abdurrahman b. Kasım gibi talebeleri vasıtasıyla Mısır, Kuzey Afrika ve Endülüs'e yayılmıştır. Hatta, bu mezhep bir zamanlar İspanya'da Endülüs Emevi Devleti'nin resmi mezhebi olmuştur. Günümüzde Mısır'da, Kuzey Afrika'da , Sudan'da Maliki mezhebi çok yaygındır. Hicaz bölgesinde ise, Malikiler'in sayısı oldukça azdır. Şafii mezhebinin kurucusu sayılan, Muhammed b. İdris eş-Şafii 150 (767) yılında Gazze şehrinde doğdu. İmam Malik'ten Medine fıkhını, İmam Muhammed'den Irak fıkhını öğrendi. Böylece Hicaz fıkhı ile Irak fıkhını birleştirdi. İmam Şafii Bağdat'ta muhtemelen iki yıl kadar kaldıktan sonra Mekke'ye döndü ve Mekke'de dokuz sene ders verdi. Bu devir Şafii'nin ilim hayatının en verimli devridir. Çünkü o, Mekke'ye ehl-i re'y fıkhı ile ehl-i hadis fıkhını birleştirerek dönmüş, yaptığı seyahatlerde asrında yaşayan alimlerin görüşlerine vakıf olmuş, onları incelemiş, rivayet ettikleri hadislerin çoğunu toplamıştı. İmam Şafii hicri 195 senesinde tekrar Bağdat'a geldi. Bu ikinci gelişinde, artık o Irak ve Hicaz fıkıh ekollerini derinlemesine incelemiş, fıkıhta kendi usulünü ortaya koymuş olarak talebe yetiştirmeye başladı. Hicri 198 yılında Mısır'a gitti ve 204 (820) yılında orada vefat etti. Vefat ettiği zaman elli dört yaşında idi. Mısır'da kaldığı dört sene içinde tecrübeleri ve yeni muhitin şartları ışığında eski bilgilerini yeniden etüt etmeye başladı, bazı görüşlerinden vazgeçti, yenilerini ortaya koydu. Böylece onun rücu ettiği eski görüşleri ile yeni görüşlerinden oluşan "mezheb-i kadim"i ve "mezheb-i cedid"i teşekkül etmiş oldu. O hicri 204 yılında Mısır'da vefat ettiği zaman arkasında zengin bir fıkıh hazinesi ve kalabalık bir talebe topluluğu bıraktı. Mekke, Bağdat ve Mısır'da yetiştirdiği seçkin talebeleri onun eserlerini okuttular, görüşlerini ve diğer fakihlerle olan ihtilaflarını naklettiler. İşte bu öğrencilerin gittikçe genişleyen ders halkaları neticesinde Şafii mezhebi ortaya çıkmış oldu. Şafii mezhebi önce Mısır'da sonra Suriye, Irak, Horasan ve Maveraünnehir'de yayıldı. Çoğu zaman fetvada ve öğretimde Hanefiler'le yan yana yer aldı. Bugün Şafii mezhebi ülkemizin güneydoğu ve doğu illeri ile yukarıda sayılan bölgelerde yaygın durumdadır. Hanbeli mezhebinin kurucusu sayılan, Ahmed b. Hanbel hicri 164 yılında Bağdat'ta dünyaya geldi. Genç yaştan itibaren Bağdat'ta hadis toplamaya başladı. Hicri 186 yılına kadar hadis alimlerinden dinlediği bütün hadisleri kaleme aldı. Hadis araştırma ve tesbiti amacıyla İslam ülkelerini diyar diyar dolaştı. Ahmed b. Hanbel hadis ilminde rivayete önem verdiği kadar, naslardan hüküm çıkarmaya da itina gösterdi. O İmam Şafii'nin fıkıhtaki bilgisine, hüküm çıkarma ve istinbat usul ve metoduna hayrandı. Ahmed b. Hanbel Mekke'de, Bağdat'ta İmam Şafii'den bu metotları öğrendi ve benimsedi. Böylece hadisleri sadece rivayetle yetinmeyip, onların fıkhi mana ve maksatlarını da araştırdı. Olgunluk yaşına geldiği zaman ders okutmaya ve fetva vermeye başladı. Bu devirde fakihlerin çalışmaları meyvelerini vermiş, çok değerli fıkıh eserleri birer birer ortaya çıkmış, ilk üç mezhebin birinci el kaynakları tedvin edilmişti. İmam Ahmed b. Hanbel kendisini böyle zengin bir fıkıh servetinin içinde buldu. Bunlardan en iyi bir şekilde istifade etmesini bildi. Ahmed b. Hanbel ibadet ve muamelat konularında iki ayrı usul benimsedi. İbadet konularında naslara ve Selef'in eserlerine sımsıkı sarıldı. Delilsiz hüküm vermekten sakındı. Muamelatta da yine Selef'in yolu olan, bir şeyin haram veya helal olduğuna dair naslarda delil yoksa o mubahtır prensibine sarıldı. "Eşyada aslolan mubahlıktır" prensibini Hanefi, Şafii ve Malikiler de benimserler, ancak Hanbeliler muamelatta daha belirgin biçimde serbestlik taraftarıdırlar. Onlar mukavele serbestisini alabildiğine geniş tutmuşlardır. Dinin haram kıldığı şartlar müstesna, bu mezhep ticarette tarafların istedikleri şartları koşabileceğini hükme bağlar. Bu mezhepte nassa ve esere sıkı sıkıya bağlı olmanın neticesi bir yandan ictihadla hüküm elde etme güçleştirilirken, diğer yandan nassa dayanmadan bir şeye caiz değildir demeyi de zorlaştırmıştır. Eşyada aslolan mubahlıktır kaidesi temel alındığı için mubah ufku genişlemiş ve bu bakış açısı büyük ölçüde akidlere de yansımıştır. Ahmed b. Hanbel'in çoğu müstakil veya mezhepte müctehid olan talebe ve müntesipleri, onun görüşleri etrafında Hanbeli fıkıh ekolünün oluşmasını sağlamışlar, önceleri Bağdat'ta doğan bu mezhep daha sonra diğer İslam bölgelerine de yayılmaya başlamıştır. Hanbeli mezhebinin usul ve özellikleri, temelde Ahmed b. Hanbel'in metodolojisi ve fıkhi görüşlerine dayanır. Mezhebin ayırıcı vasfı olarak re'y ve kıyastan çok ayet, hadis ve sahabe kavli gibi nakli delillere dayanması dikkat çeker. Mezhepte bir bakıma hadise dayalı fıkıh anlayışı hakimdir. Sadece fiilen karşılaşılan problemlere çözüm üretilmiştir. Teknik anlamda tam bir fıkıh mezhebi değil, bir nevi hadis ekolü olarak da görüldüğü için, Hanbeliliği fıkıh mezhepleri arasında saymayanlar da vardır. Ahmed b. Hanbel'in, devrinde Şia'ya ve diğer Ehl-i sünnet dışı fikri ve itikadi akımlara karşı mücadele etmesi, onlara karşı hadisleri ve geleneksel din anlayışını savunmuş olması, onu devrinde Ehl-i sünnet'in temsilcisi konumuna getirmiş, Hanbeliliğin fıkıh mezhebi olmasında bu hususun büyük etkisi olmuştur. Ancak Hanbeliliğin fikri ve fıkhi gelişiminde yukarıda zikredilen tedvin faaliyetlerinin yanı sıra İbn Teymiyye ve öğrencisi İbn Kayyim el-Cevziyye'nin eserlerinin de büyük payı vardır. Son yüzyılda Arap dünyasında baş gösteren ve dini olduğu kadar siyasi ve sosyo ekonomik bir mahiyet de arzeden Vehhabilik hareketi, özellikle akaid alanındaki görüşleri ve Selefi tavrı sebebiyle Hanbeli mezhebini kendilerine yakın bulduğu için Hanbeli mezhebi günümüzde başta Hicaz bölgesi olmak üzere Irak, Suriye, Filistin ve Mısır'da da bir hayli taraftar bulmuş durumdadır. Hanbeli mezhebi bugün Suudi Arabistan'da resmi mezhep konumundadır. Re'y ve ictihad faaliyetinin yoğunlaşıp fıkhi düşüncenin daha doktriner ve sistematik hale geldiği ve hoşgörülü-hürriyetçi bir fikri tartışma ortamının bulunduğu hicri II ve III. yüzyılda, yukarıda haklarında özet bilgi verilen dört büyük Sünni fıkıh mezhebinin imamının ve öğrencilerinin yanı sıra birçok büyük ve bağımsız müctehidin yetiştiği ve bunların da görüşleri etrafında kısmi bir gruplaşmanın olduğu bilinmektedir. Bunlar arasında Mekke'de Süfyan b. Uyeyne (ö. 198/813); Kufe'de Süfyan es-Sevri (ö. 161/ 778), İbn Ebu Leyla (ö. 148/765), İbn Şübrüme (ö. 144/761); Bağdat'ta Ebu Sevr (ö. 240/854), Davud ez-Zahiri (ö. 270/883). İbn Cerir et-Taberi (ö. 310/922); Mısır'da Leys b. Sa`d (ö. 175/791); Basra'da Hasan-ı Basri (ö. 110/728); Şam'da Evzai (ö. 157/774); Nişabur'da İshak b. Rahuye (ö. 238/ 853) sayılabilir. İctihad metotları ve delillerden hüküm çıkarma açısından kendilerine özgü görüşleri bulunması itibariyle müstakil birer müctehid olan bu ve benzeri fakihlerin pek çoğu sonradan müntesipleri kalmadığı için mezhep imamı olarak tanınmamış ve görüşleri mezhep olarak fiili hayata aksetmemiştir. Bununla birlikte ilk dönem hadis ve fıkıh literatüründe görüşlerine yer verilen bu müctehidler, hem İslam hukukunun doktrin boyutunu ve yorum-çözüm zenginliğini göstermesi hem de günümüzdeki kanunlaştırmalarda ihtiyaç duyulabilecek alternatif çözümleri hatırlatması yönüyle ayrı bir önem taşırlar. Günümüzde müntesibi kalmamış olmasına rağmen re'y ve ictihad hareketine karşı sürdürdüğü sert eleştirileriyle, farklı bakış açılarıyla ve görüşleriyle fıkıh kültürüne ayrı bir zenginlik kazandıran Zahiriyye ekolü ve bu ekolün iki büyük imamı Davud ez-Zahiri (ö. 270/883) ve İbn Hazm (ö. 456/ 1064) burada ayrıca anılmaya değer. Kıyasa ve re'y ictihadına şiddetle karşı çıkıp ayet ve hadislerin zahirine tutunmanın tek yol olduğunu savunan bu ekol hicri IV. asırdan itibaren bir süre etkili olmuş ise de daha sonra, kısmen yakın bir anlayışa sahip olan Şafii mezhebi içinde erimiştir. Fıkhın usul ve füru alanında birçok eser veren ve kendinden önceki fakihlerin görüşlerine ve metotlarına nasların lafzını esas alma ve hadise bağlılık geleneği içinde kalarak ciddi bir eleştiri yönelten İbn Hazm, ekolün fıkıh yönü ön plana çıkan bir mezhep halinde tanınmasını da sağlamıştır. Kaynak Kod: http://www.diyanet.gov.tr/turkish/basiliyayin/weboku. asp?id=808&yid=33&sayfa=12 wardom

USULÜ FIKHA DAİR ISTILAHLAR İçindekiker Usulü fıkha dair ıstılahlar - Usulü fıkhın mahiyeti - Mevzuu ve gayesi - Usulü fıkhın tarihçesi 1 - : Lugatte ittifak manasınadır. İlim lisanında "Muayyen bir cemaatin, bir meslek erbabının bir lafzı manayı lugavisinden çıkararak başka bir manada müttefikan istimal etmeleri" demektir. Mesela: "İlim" lafzı, lugatte mutlaka bilmek manasınadır. Sonra: "Bir mevzua dair bir takım müdevven mesail ve kavaidin heyeti mecmuası" manasında kullanılmıştır. Binaenaleyh bu ikinci mana, bir ıstılahı mahsustan ibaret bulunmuştur. Bir lafzın lugavi manasiyle ıstılahi manası arasında ya münasebet bulunur veya bulunmaz. Münasebet bulunursa bu ıstılahi tabire "menkul" denir, bulunmazsa "mürtecel" adı verilir. Maahaza bir kaç manada müstamel olup bilahare ilk manalarında istimali metruk bulunan lafızlara da "menkul" denir. Bu halde nakil, ya şer'i şerif olur, ya örfü am olur veya örfü has olur. Birincisine denir. Nitekim, "salat" lafzı lugatte dua manasına iken bilahare şer'i şerif tarafından duayı cami olan "erkanı malume ve ef'ali mahsuse" manasına nakledilmiştir. İkincisine: denir. Nitekim "dabbe" lafzı, esasen yeryüzünde yürüyen her zihayata itlak olunurken bilahare amme tarafından dört ayaklı zihayat mahlukata itlak olunmuştur. Üçüncüsüne de: denir. İşte fukahanın, üdebanın, vesair ulüm ve fünun veya sanayi erbabının kullandıkları bir takım tabirler, bu menkulü ıstılahi cümlesindendir. 2 - : Bu tabir, birçok manaları ifade eder ve muhtelif itibarlar ile müteaddit şeylere ıtlak olunur. Bunların bir kısmı, şunlardır: "Hak; esasen mutabakat ve muvafakat dernek olup bir şeyi muktezayi hikyan şey demektir. Allah Teala Hazretlerinin vücudü sabit, rübubiyyeti mütehakkık olduğu cihetle esmai celilesinden biri de "Hak"tır. "Hak"; esasen mutabakat ve muvafakat demek olup bir şeyi muktezayi hikmete göre icat eden zata ve muktezayi hikmete göre yaradılmış olan herhangi bir şeye ıtlak olunur. Bu cihetle Allah Teala'ya "Hak" denildiği gibi Allah Teala'nın her fiiline de "Hak" denilir. "Hak"; İslam, Kur'an, vahyi ilahi, hikmet, nusret, saadet, te'yit, emri azim, garezi sahih manalarında müstameldir. "Hak; sübut, tevafuk, tahakkuku vücut demektir. Ezhan il ayan, enfüs ile afak, ilm ile malum arasındaki muvafakat ve mutabakat ile ifade olunur. Ekvale, akaide, edyan ve mezahibe vasf olup sıdk ve savap makamında kullanılır. Şu kadar ki, ezhanın ayana, diğer tabir ile hükmün vakıa, itikadın harice, tevafukuna "sıdk" denildiği halde ayanın ezhana, vakıın hükme, Haricin =nefsülemrin itikada mutabakatına da "Hak" denilmekte ve sıdk tabiri, bilhassa akvalde şayi bulunmaktadır. Hak itikat, sadık doğru söz denilmesi gibi. "Hak: hikmet muktezasına göre vukubulan hüküm manasına gelir. "Bu karar haktır" denilmesi gibi. "Hak; hal ve fasl edilmiş, hükmü verilmiş olan herhangi bir işe denir. "Emri Hak" denilir ki, kazaya iktiran etmiş hadise demektir. "Hak; adalet manasına gelir. "Hak yerini buldu" denilmesi gibi. Bu cihetle adalet sahiplerine "ehli hak" denir. Bu manada "hakkaniyet" tabiri de müstameldir. "Hak; vacip ve lazım olmak manasına gelir. "Şöyle yapılması bir haktır" denilir ki, bir vecibedir demek olur. "Hak; bir şeyi sabit, vacip kılmak manasına gelir. "Filan davasını hak etti" denilmesi gibi. "Hak: mal ve mülke itlak olunur. "Şu filanın hakkıdır" denilmesi gibi. "Hak; bir kimseye nafi, ondan zararı dafi olan şey manasına gelir. "Hak: bir akarın merafıkına, mesela: bir hanenin tevabiinden olup ondan ayrılamayacak olan şeye itlak olunur. Hakkı tarık, hakkı mesil gibi. "Hak; bir kimseye muhtes olan manevi bir kudrettir ki, bununla tasarruf salahiyetini veya malikiyet vasfını haiz olur. Başka bir tabir ile Hak; bir iktidarı şer'idir ki, insanlar bununla bazı şeyleri icra ve mütalebeye salahiyettar olurlar. Cem'i: Hukuktur. Bu haklardan bahseden ilme de "İlmi hukuk" denilir. "Hak maddesinden alınmış bir takım tabirler de vardır ki, başlıcaları aşağıda gösterilmiştir: 3 - : Bir şeyin hakikatine muttali olup yakınen idrak eylemek demektir. "Şu meseleyi Tahkik ettim" denilmesi gibi. 4 - : Bir şeyin sıhhatinin tebeyyün etmesi, mahiyetinin olduğu gibi anlaşılması demektir. "Şu haber tahakkuk etti" denilmesi gibi. 5 - : Metin, rasin, sabit olan şey demektir. "Muhik söz, davayı muhikka" denilmesi gibi. 6 - : Bir şeyin zatı, mahiyeti demektir. Kat'iyyen ve manen sabit olan ve mahallinde müstakir bulunan şeye de itlak olunur. lstılahta: esasen vaz'edilmiş olduğu manada istimal olunup başka bir manaya nakledilmemiş bulunan söz demektir. Mukabili mecazdır. Mesela: "salat" lafzı lugat bakımından dua manasında hakikattir, namaz manasında mecazdır. Bilakis vaz'ı şer'i bakımından bu lafız dua manasında mecaz, namaz manasında hakikattir. 7 - : Bir şeyin hak olduğunu delillerile ispat veya bir şeyin hak olduğuna hükmetmek demektir. İhkakı hak, ya edille ve ayatın izhar edilmesile, veya ahkamını şer'iyenin ikmali suretile tecelli eder. 8 - : Bir hakkın talep edilmesi ve bir şeyin bir şahsa ait bir hak olduğunun zuhuru manasına gelir. İstihkak, iki kısımdır. Biri, "istihkakı mübtil"dir ki, mülkü bilkülliye iptal eder. Bir şahsın hürriyete nailiyeti gibi ki, onun üzerinde başkalarının malikiyet hakkını mübtil bulunur. Diğeri, "istihkakı nakil" dir ki, bir mülkü bir şahıstan diğer bir şahsa nakleder. Alım satım muamelesi neticesindeki istihkak gibi. 9 - : Lugatte bilmek, anlamak, bir şeyi iz'an ile, fetanetle şuurlu bir halde idrak etmek, bir şeyin künhüne vakıf olmak, kapalı bir şeyin hakikatine nazarı infaz edebilmek, kendisine hüküm taalluk eden hafi bir manaya muttali olmak gibi manaları ifade eder. Istılahta fıkıh; insanın amel cihetile lehine ve aleyhine olan şeri hükümleri bir meleke halinde bilmesi" demektir. Diğer bir tarife göre fıkıh: "ameliyata, yani ibadet, ukubat ve muamelata müteallik şer'i hükümleri mufassal delillerile bilmek"den ibarettir. Bu iki tarif, binnetice müttehittir. Demek ki, fıkıh, ameliyata müteallik ahkamı şer'iyeyi edillei tafsiliyesile bilip kavramaktır. O halde bu ahkamı böylece bilmeğe; ve bu ahkamı böylece bilen zata da: denir. Cemi: fukahadır, fıkıh ilmini tahsil etmeğe de denilir. Bu halde ilmi fıkıhda :"ameliyata müteallik şer'i hükümleri mufassal delillerile bildiren bir ilim" den ibaret olmuş olur. Maahaza ilmi fıkıh: "ibadata, muamelat ve ukubata müteallik şer'i mesailin heyeti mecmuası" diye de tarif olunabilir. İmamı Azam Hazretleri fıkhı: "Marifetünnefsi maleha ve ma aleyha = insanın lehine ve aleyhine olan şeyleri bilmesidir" diye tarif etmiştir. Bu tarife nazaran fıkha itikadiyat ve ahlak mesaili de dahil bulunmaktadır. Şu kadar var ki, bu mesail, gide gide pek ziyade tevessü ve inkişaf etmiş, mevzuları başka başka bulunmuş olmakla fıkhın tarifine "min cihetil amel = amel cihetile" kaydi ilave edilerek fıkhın dairei şümulünden itikadat ile ahlakiyat hariç bırakılmıştır. Binaenaleyh bugün ilmi fıkıh, ilmi kelam ile ilmi ahlak birer müstakil ilim halinde bulunmaktadır. 10 - : Esasen şeri', şir'a, meşrea kelimeleri, insanı bir ırmağa, bir su kaynağına götüren yol manasınadır. Bilahare "ahkamı diniye" ye ıtlak olunmuştur. Çünkü dini hükümler de insanları ictimai ve manevi hayatın mabihilkıyamı olan bir feyiz ve itilaya yetiştirecek ilahi bir tariktir. "Şer'i lafzı, izhar ve beyan manalarını da ifade eder, şeriat vaz'etmek manasında da müstameldir. Maahaza şeriat tabirine müradif olarak da istimal olunur. "Şeriat, lisanı dinde: "Cenabı Hakkın kulları için vaz'etmiş olduğu dini, dünyevi heyeti mecmuasıdır." Bu itibarla şeriat; din ile müradif olup hem "ahkamı asliye" denilen itikadiyatı, hem de "ahkamı fer'iyei ameliye" denilen ibadet, ahlak ve muamelatı ihtiva eder. Maamafih "şeriat" tabirinin yalnız ahkamı fer'iyeye ıtlakı daha şayidir. Cem'i: şerai'dir. Velhasıl: şeriat, umumi manasına nazaran: "Bir peygamberi zişan tarafından tebliğ edilmiş olan kanunu ilahi" demektir. Bu kanunun asıl vazı olan Cenabı Hakka: denir. Bu kanunu insanlara tebliğ etmiş olan peygambere de unvanı verilir. Bu halde denilince bundan kanunu ilahi hükümleri manasını anlamak lazımdır ve bununla asıl Kur'ana, hadise, icmaa sarahaten müstenit olan hükümler kasdedilmiş olur. İslam müçtehitlerinin kıyas ve içtihat tarikile istinbat ettikleri hükümler ise , namile yad olunur. Şu kadar var ki bunlara da şer'i esaslara istinat ettikleri cihetle ahkamı şer'iye ıtlak olunmaktadır. Demek ki, ahkamı fıkhiye, mesaili fıkhiye, esasen füruata ait, ictihada müstenid hükümlerden, meselelerden ibaret ise de bu tabirler, hem nass ve icmaa müstenit şer'i ahkam ve mesaile, hem de içtihat ve kıyasa müstenit hükümlere, meselelere şamil, umumi bir unvan olarak istimal edilmektedir. 11 - : Aslın Cem'i:dir. Asıl, maddi veya manevi olan temel, esas, istinatgah demektir. Racih, delil, kaide manalarında da müstameldir. 12 - : Fıkhi bilgilerin esası istinatgahı olan bir ilimdir ki, şer'i hükümlerin mufassal, muayyen delilleri ve hikmetleri bu sayede bilinir ve bu dini hükümler, bu muayyen, müşahhas deliller vasıtasile istinbat ve ispat olunur. Buna bir: "Hikmeti teşriye ilmi" de denilmiştir. 13 - : Bir kat'i ve külli hükümdür ki, bir çok cüz'iyyat kendisine muntabık olur. Cem'i: kavaittir. Mesela: "Kelamda aslolan manayı hakikattir" sözü, bir kaidei külliyedir. Biz birçok sözleri bu kaideye tatbik ederek onların hakiki manalarına göre hükmederiz. 14 - : Bir külli kaziyedir ki, kendisine bir takım cüz'iyyat muntabık olur. Mesela: "Şartlarını cami olan bir vakıf lüzum ifade eder" denilse bu: "şeraitini cami olan her vakıf lüzum ifade eder" tarzında bir mesele olur ki, bu, bir kaziyyei külliyedir. Buna tatbikan Zeyd'in, Amr'in vesairenin şartları dairesinde yapacakları vakfın da lüzum ifade edeceği anlaşılmış olur. "Bey'i caizdir, icare meşrudur, hibe mendubdur" gibi sözler de böyle kaziyyei külliye mahiyetinde birer meseledir. 15 - : Bir şeydir ki, kendisine sahih bir nazar sayesinde bir maltlubi haberiye vukuf mümkün olur. Mesela: emanetleri sahiplerine iade etmek dinen lazım mıdır?. Suali, bir matlubi harebiyi havidir, ِ َّ ّٰ َ َ ْ ُ ُ ُ ْ َ ْ ُ َٔ ُّ ْ َ َ َ ِ ِ ٰٓ َ ْ ِ َ ٠٠٠ ayeti kerimesi de bu hususta bir delildir. Bu delile güzelce bakınca emanetlerin sahiplerine iadeleri lüzumuna muttali oluruz. Delilin Cem'i: edilledir. Deliller, edillei şer'iye ve edillei akliye kısımlarına ayrılır. Edillei erbea, kitap ile sünnetten ve icmaı ümmet ile kıyası fukahadan ibarettir. 16 - : Delile nazar etmektir. Eserden müessire veya bilakis müessirden esere zihnin intikaline de istidlal denir. Güneşin yer yüzündeki ziyasından güneşin doğmuş olduğunu anlamak gibi. 17 - : Kat'i olsun olmasın mutlaka delil manasınadır. Senetlere, vesikalara, mahkemelerden verilen bir kısım ilamlara da "hüccet" denilir. 18 - : Kat'i olan delil demektir. Mukaddimatı yakiniyeden müteşekkil, şartlarını cami olan bir kıyasi mantıkidir ki, netice hakkında ilmi yakin ifade eder. 19 - : Delil, şahit, bir davayı ispat için ibraz edilen hüccet, vesika manasınadır. Adaletli kimselerin şahadetlerine "beyyinei adile" denilir. 20 - : Alamet, nişan, eser demektir. Mukaddimelerinden biri veya her ikisi zanni olan kıyastır ki, netice hakkında bir zanni bilgi ifade eder. 21 - : Lugatte mektup, yan; yazılmış şey demektir. Fukahaca: "bir takım baplardan, fasıllardan müteşekkil fıkhi meseleleri muhtevi yazıların heyeti mecmuasıdır." usuliyyuna göre de kitab, "Kuranı mübindir ki, Hatemülenbiya Efendimiz Hazretlerine tarafı ilahiden Cibrili Emin vasıtasile vahyü inzal buyurulmuş olan ve mana ile nazmı celilden ibaret bulunan ayatı Kur'aniyyenin heyeti mecmuasıdır." 22 - : Lugatte adet, tarikat demektir. fıkıhta: "Resulü Ekrem efendimiz tarafından farz ve vacip olmaksızın bazan terk edilmek üzere iltizam buyurulmuş olan herhangi bir fiil ve harekettir. Bu fiil ve hareket, ibadet kabilinden ise "Sünneti Hüda", Resulü efheme mahsus adeti seniye kabilinden ise "Sünneti Hüda", Resulü efheme mahsus adeti seniye kabilinden ise "Sünneti zevait" adını alır. Usul ıstılahınca sünnet ise Nebiyyi Zişan hazretlerinden südur eden sözler ile kasdi fiilerden ve takrirlerden herhangi biridir. Resulü Ekrem'in mübarek sözlerine "Sünneti kavliye", fiillerine "Sünneti fiiliye" yapıldığını gördüğü bir şeye karşı süküt edip red ve inkar buyurmaması da bir "Sünneti takririye" dir ki, o şeyin cevazına delalet eder, sünnetin Cem'i:; sünen'dir. 23 - : Lugatte ittifak, kasd, manasınadır. Istalahta: "Bir asırda bulunan İslam müçtehitlerinin bir hükmü şer'i üzerine ittifak etmeleridir. Buna "İcmaı ümmet" denir. Bir hükmi akli üzerine ittifaka ve bilinmesi yalnız sarih nakle müstenit olan şeyler hakkındaki ittifaka icma adı verilmez. Alemin hudusuna, kıyametin vukuuna ait ittifaklar gibi. Avamı nasın bir şey hakkındaki ittifakları da icma sayılmaz. 24 - : Bir şevde sabit olan hükmün mislini O hükmün illeti ictihadiyesini haiz olduğu cihetle diğer bir şeyde de bir rey ve ıçtihat neticesi olarak izhar etmektir. Mesela: Buğdayın ribevi mallardan olduğu nas ile sabittir. Bir miktar buğday, o miktardan fazla bir buğday ile satılamaz. Bu, asıldır. Bunun ictihaden illeti ise keyliyet ile cinsiyettir. Bu illet ise pirinçte, darıda da vardır. Bu da fer'idir. Binaenaleyh buğdaya kıyas ile pirincin de, darının da ribevi mallardan olduğuna rey ile hükmedilir ki bu, bir kıyas meselesidir. Kıyasta asla "Makısün aleyh", fer'a da "makis" denir. Kıyası fukaha, cüz'iden cüz'iye istidlal tariki olduğundan mantıktaki temsil kabilinden sayılabilir. 25 - : Hükmü şer'isi nas ile sabit olan bir şeyin müştemil olduğu vasınardan olup bu hükmü şer'iye ictihaden sebep ve alamet telakki edilen şeydir. Mesela: Bir kile arpa yine bir kile arpa mukabilinde veresiye olarak satılamaz. Bu bir ribadır, haramdır. Bu haram hükmünün illeti ictihadiyesi, arpadaki cinsiyet de keyliyet vasınarıdır. Artık buna kıyasen bir kile darının da bir kile darı mukabilinde veresiye olarak satılmasının hürmetine kail oluruz. Çünkü arpa hakkındaki hükme illet olan cinsiyet ve keyliyet vasfı, darıda da mevcuttur. İşte bunlar bu illete müşterek olduklarından aynı hükme tabi bulunurlar. Bu halde arpa asıl, darı da seri olmuş olur. "Alelıtlak" "illet" lugatte tağyir edici şey manasınadır. Fukahaca illet: "Bir hükmün sübutu ilk evvel kendisine nisbet ve izafe olunan şeydir. Mesela: Akdi beyi', müşteri için mülkiyetin sübutuna illettir. 26 - : Fer'iyyata, yani ibadet ve muamelata müteallik bir hükmü şer'iyi delilinden istinbat = çekip çıkarmak içi' tam takati sarfetmektir. Bu gibi fer'i hükümleri delillerinden istinbat eden zata da "müçtehit" denir. Ahkamı asliyede, yani: itikat meselelerinde içtihat cari değildir. Onlar kat'iyyattandır. 27 - : Usuliyyun ıstılahınca: "Kıyası hafi demektir ki, bu kıyasın illetine, tarikine müçtehitlerin fehimleri çabukça nüfuz etmeyip bu hususta ziyade tetkike, tamika muhtaç olurlar, fıkıh ıslahınca ise istihsan, kıyası celiye mukabil ve muarız olan herhangi bir delildir ki, kıyası hafiden elamdır. Mesela: fıkıhta, bazı hükümler, kıyası celiye muhalif görüldüğü halde hadis veya icma gibi bir delil ile sabit olur da "bu hüküm, istihsanen sabittir" denilir. 28 - : Mazide sabit olan bir şeyin -tebeddül ettiği bilinmemekle- halen de sabit, baki olduğuna kail olmaktan ibarettir. Mesela: On sene evvel hayatta olduğunu bildiğimiz bir kimsenin vefatı hakkında bir bilgi bulunmayınca bugün de berhayat olduğuna kail oluruz ki, bu bir istishab meselesidir. 29 - : Varlığına delil bulunmayan herhangi bir şeyi nefy ve inkar etmektir ki, doğru bir istidlal tarzı değildir. Çünkü delilin yokluğundan medlulün yokluğu lazım gelmez. 30 - : Başkasının ef'al ve harekatına ittiba etmektir. Istılahata taklit "Bir zata ittibaın vücudu için bir delil olmadığı halde mücerret muhik olduğuna itikat ile intisap ve ittiba etmekten ibarettir. Mesela: Muayyen bir müctehide ittibaın vücubu için bir delil yoktur. Fakat efradı ümmet, ictihada bihakkın muvaffak olan ulemayı İslamiyeden herhangi birine ictihadında muhik görerek tabi olabilir ki, bu, bir meşru taklitten ibarettir. 31 - : Akılların şahadetile iştihar edip tab'an kabul edilen herhangi müstahsen şeydir. Her tarafta cari, varım gayrı muayyen olursa "örfü am", bir mahalle mahsus, bir taifai muayyeneye ait bulunursa "örfü has" adını alır. 32 - : Nefislerde müstakir, selim tabiatlerce makbul olan mütekerrir umurdan ibarettir, örf ile müteradif gibidir. Adete "teamül" de denir. 33 - : Faide, maslahat, garez, illeti gaiye eşyanın hakikatlerini olduğu gibi bilmek ve muktezasına göre hareket etmek manalarında müstameldir. Cem'i: hikemdir. Bir mesele hakkındaki hükmü şer'i ile istihdaf edilen maddi, manevi faide, maslahatı amme, menafi ictimaiye o hükmün hikemi şeriyesindendir. Bunlara "hikmeti teşriye" denir. 34 - : Bir işin salahına, hayriyetine, bais ve saik olan şeydir. Dini ve dünyevi kısımlara ve saireye ayrılır. Mukabili "mefsedet"dir. 35 - : Zihni hurafelerden, batıl fikirlerden tecrit etmek, fikri tenmiye, nefsi tezkiye, ahlaki tehzip ve terbiye ederek ruhu güzel itikatlar ile, güzel ameller ile tezyin ve tekmil eylemektir. Bu gayelere hadim olan her şeyde maslahatı diniyye mündemiçtir. 36 - : Dünyevi işlerin intizamını temine kadim, bir takım muzir şeylerin meydana gelmesine mani, ictimai hayatın refah ve saadetine vesile olan herhangi bir şeydir. 37 - : Nefsi, dini, aklı, nesli, ve malı siyanete kadim herhangi bir şeydir. Mesela: Münakehat, nesli vikaye, cihat da dini himaye maslahatına mebni meşru bulunmuştur. Müskiratın hürmeti de aklı, malı, şerefi muhafaza gibi maslahatlara müstenit bulunmuştur. 38 - : Nasın zaruret derecesine baliğ olmayan ihtiyaçları ile ilgili olan herhangi bir maslahattır ki, bunun fıkdanı halinde cemiyetin hayatında müzayaka, meşakkat yüz gösterir. Müzarea, selem, istisna, beyibilvefa gibi muamelelerin meşruiyeti bu kabil maslahatlara dayanmaktadır. 39 - : Bir zaruret veya hacetten dolayı değil, mücerret evla olanı ihtiyar, insanın kadrini ila kabilinden olan maslahattır. Bazı haşaratın ve tab'ı insaninin nefret edeceği habaisten sayılan şeylerin haram olması, bu maslahata müstenittir. 40 - : Şer'i şerif tarafından itibar edildiği de, itibar edilmeyip iptal ve ilga edildiği de bilinmeyen, meskutün anh bırakılmış olan maslahattır ki, bazı hususlarda bir delil olarak kabul edilir. Sirkat gibi bir cürümle müttehem olan bir kimsenin cürmünü ikrar etmesi için hapis veya darp ile sıkıştırılması gibi. İmam Malik Hazretleri, bu maslahatı mürsele ile amel etmiştir.

HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU Hukuki İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye" Kamusu için neler yazmışlardır? HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU"NUN TEMİN EDECEĞİ BÜYÜK FAYDALAR Hak ve adaletin en büyük ve feyizli kaynaklarından olan İslam hukuku asırlarca en medeni milletlerin ihtiyaçlarına cevap verdiği halde bugün mukayeseli hukuk sahasında layık olduğu yeri alamamış bulunmaktadır, Roma hu. kuku, kaidelerinin zaman ve devlet şekilleri içinde geçirdiği istihale ve haya. tın zaruretlerine intibak bakımından, ilim aleminde büyük bir kıymet arzettiği halde İslam hukukunun; aynı istihaleleri geçirmiş, hayat şartları birbirinden farklı ve ayrı yarı medeniyetlere sahip olan Türk, Arap, Iran, Hint gibi müteaddit İslam milletlerinin içtimai bünyelerine uymuş ve ihtiyaçlarına cevap vermiş olmasına ve bugün de içinde adalet ve faziletin en esaslı hükümleri saklı bulunmasına rağmen mukayeseli hukuk sahasında ve hukukun tekamülünde bugün bir rolü bulunmaması hukuk ilmi namına esefle karşılanmak icabeder. Bugün İslam hukuku esaslarının meydana konması, bunların ehemmiyet ve kıymetlerinin dünya hukuk alemi ve ilmi içinde belirtilmesi bu ilmin inkişafı bakımından büyük bir hizmet olacaktır; çünkü İslam hukuku üzerinde mukayeseli hukuk kaide ve usulleri dahilinde yapılacak tetkikler bir taraftan bu hukukun ehemmiyetini meydana koyacak bir taraftan da birçok meselelerde cemiyetin en adil hareket kaidelerini bulmağa yardım edecektir. Mazide İslam hukukunun gelişmesinde ve hadiselere tatbikinde büyük hizmetleri dokunmuş olan Türk hukukçularına bugün de bu hukukun zaman kıymet hükümleri dahilinde tetkik ve izahı vazifesi düşmektedir. Fakat bi' mühim işe başlamak için seleflerimizin bir bahri-bipayan diye tavsif ettikleri Fıkıh ilmini, İslam hukukunu bütün incelikleriyle ortaya koymak lazımdır. Asırlar ve kıtalar içinde, milletler ve medeniyetler arasında yayılmış muazzam bir hukuk manzumesini bugünkü nesillerin anlayabileceği bir şekilde ve toplu olarak ortaya koymak her ilim ve hukuk adamının yapabileceği bir iş değildir. Değerli Alimimiz ve Müftümüz Ömer Nasuhi Bilmen büyük bir bilgi ve ihatanın, yorulmak bilmez bir mesainin mahsulü olan bu kıymetli eserleriyle bu çok güç işi başarmış bulunuyorlar. Bugünün ve yarının hukukçuları orijinal mukayeseli hukuk tetkiklerine, kanun yazıları hazırlıyacakları kanunlara esas olacak bilgileri bu değerli eserde bulacaklardır. Bu kitapla Türk Hukuk edebiyatı kıymetli bir eser kazanmış bulunuyor. Üniversite böyle bir eseri neşriyatı arasında görmekle büyük bir haz ve memnuniyet duymaktadır. Eserin fazul müellifini bu büyük başarısından dolayı tebrik ederken bu eserleriyle biz hukukçulara yapmış oldukları kıymetli yardımlarından dolayı şükranlarımı sunmağı da bir borç sayıyorum. İstanbul Üniversitesi Rektörü Ord. Prof. Dr. Sıddık Sami ONAR "HUKUKİ İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU" YAYINLANIRKEN Milli medeniyet, bir bakıma, milli olanla yabancı olan her nevi kıymetlerin ve müesseselerin devamlı ve şuuru' bir surette milli icaplara göre telif ve terkip edilmesi yolu ile bir milletin hayatında teessüs eyliyen tarihi devamlılıktan ibarettir. Milletlere, insanlık camiası içinde, hususi hüviyetlerini kazandıran bu tarihi devamlılık vakıası, kaynağını milli mazinin derinliklerinden alarak istikbale yönelen milli hayat hamlesinin ifadesidir. Milletlerin medeni yet seviyeleri ve yaşama kabiliyetleri bu hayat hamlesinin kuvvet ve istimrarı ile mütenasiptir. Bu zaviyeden bakıldığı zaman, milli tarihimizin başka milletlerin tarihinde rastlanmıyan çok dikkate değer bir vasıf taşıdığı görülür. Bilhassa Atatürk inkılabı ile tarihimizin seyrinde vukua gelen bariz değişiklik ve tarihi devamlılığımızda hasıl olan sarsıntı düşündürücü bir keyfiyettir. Milli hayat hamlemizin Şarktan Garba sert ve kat'i bir hareketle yönelmesinden ileri gelen bu sarsıntı bir tarihi anın doğurduğu bir arıza olmaktan ziyade Tanzimattan beri başlamış olan önüne geçilmez tekamülün bir neticesi sayılmak icab eder. Filhakika, memleketimizin yüz şu kadar seneden beri Garpla Şarkın bir mücadele sahnesi oldu. Bu mücadele Şarkın eski medeniyet kuvvetlerinden yıpranmış olanların Garbın zinde kültür ve teknik kuvvetleri önünde ergeç hezimete uğraması tabi idi ve, esas itibariyle, matlüp olan da bu idi. Fakat itiraf etmek lazımdır ki, bu çarpışmayı uzun yıllardan beri sevk ve idare eden bir avuç münevver zümresi de, çarpışmaya ekseriya mütevekkilane seyirci kalan büyük halk kitlelerimiz de çok kere hatalı bir düşünüşe kapıldılar. Umumiyetle zannedildi ki, Türk milleti Şarkla Garp arasında mutlaka kat'i bir tercih yapmak, birbirine zıd ve hatta düşman sanılan bu medeniyetlerden birini bütünü ile kayıtsız, şartsız kabul etmek, diğerini ise toptan ve kayıtsız, şartsız red ve inkar etmek mecburiyetindedir. Bu düşünüş, eski bir medeniyet patrimuvanına sahip olan Türk cemiyetinde her iki istikametten gelen tesirlerin" birbirini toptan ve tamamen il na etmesinin imkansızlığına binaen, telakkilerimizde o müesseselerimizde hala devam eden Şark-Garp ikiliğine sebep oldu. Halbuki karşılıklı nüfuz ve tesirlere her devirden fazla tabi bulunan bir medeniyet dünyasında böyle bir düşünüşün sakatlığı aşikardı; doğru olan Garbın iyisini almak, Şarkın iyisini yaşatmak ve bunları, milli zaruretlere göre, telif ve terkip etmekti. Aksi kanaatte bulunanlar böyle bir ayıklamanın ve terkibin zorluğunu, hatta imkansızlığını her vesile ile ileri sürerek bir çeşit fatalizme düştüler. Maahaza iddialarında hakikat payı yok değildi. Garba kapılarımızı alabildiğine açtıktan sonra oradan gelecek iyi, kötü muhtelif tesirler ve müesseseler bir nevi gümrük muayenesine tabi tutulmazdı. Lakin asıl mesele başka idi. Asıl mesele, kanaatimizce, Garp-Şark probleminin ötedenberi vazedile tarzı da, Garpla Şarkın gerek beşeri, gerekse milli zemin üzerinde, birbirini tamamlayabileceklerine, birbiri ile, hiç değilse bazı noktalarda, kaynaşabileceklerine inanmamakta idi. Bu inanmamazlık memleketimizin ve milletimizin tarihi ve coğrafi realitelerine nazaran, büyük bir hata idi ve çok uzun yıllardanberi için çırpınıp durduğumuz intikal devresinin ve onun doğurduğu maddi ve manevi buhranların devam edip gitmesine meydan verecek mahiyette idi. Atatürk inkılabı ile kapalı ve eskimiş bir Şark camiası olmaktan kurtulan ve Garptan gelen her şeye bilatefrik, bol bol yer veren Türk milleti, ciddi bir ayarlama ve müvazelendirme devrine girmiş bulunmaktadır. Bundan sonra, Şark-Garp problemini Şark veya Garp lehine mutaassıp taraftarlıktan sıyrılarak vazetmemiz lazımdır. Artık başarılan inkılapların sağlam temelleri üzerinde muhtelif medeniyet ve kültür çevrelerinden gelen tesirlere şuurlu bir şekilde açık, onları şekilden ziyade ruh ve esasa yönelterek milli şartlarımızla en makul tarzda telif ve terkibe muktedir, kendisi ve insanlık camiası hakkındaki vazifelerini daha fazla müdrik, olgun, köklü bir millet haysiyetiyle hareket etmek mükellefiyetindeyiz. Varlığımızın temeli ve dinamizm manasını ifade eden inkılapçılığımızın rehberi olmak gereken liberal ve uyanık bir tarihi devamlılık şuurunun ilk şartı her iyi, doğru ve güzel olan yeniye de, eskiye de aynı derecede saygı göstermektir. Son zamanlarda müşahede etmekte bulunduğumuz bazı fikir hareketleri ve teşebbüsler bize bu karakterde bir tarihi devamlılık şuurunun canlanmağa başladığını ifade eder gibi görünüyor. Milli benliğimize mal olmuş bulunan İslami terbiyenin, layık umdeler titizlikle korunmak şartiyle, ailede ve mektepde kuvvetlendirilmesi ceryanı, Ankara Üniversitesinde bir İlahiyat Fakültesinin açılması kararı, İstanbul Hukuk Fakültesinde bir Mukayeseli Hukuk Enstitüsünün kurulması, yine İstanbul Hukuk Fakültesinde bir Türk ve İslam Hukuk Tarihi Enstitüsünün yakında tesisi tasavvurları bu hareket ve teşebbüsler cümlesindendir. Bu suretle geniş ve müsbet bir ilmi zihniyetine dayanan, milletimizi yersiz aşağılık duygusundan olduğu kadar manasız gurur hissinden de uzaklaştıracak ve onu şerefli mazisinden aldığı kuvvet ve imanla istikbalin ileri hedeflerine ulaştıracak olan olgun bir fikir hareketinin başlamış bulunduğunu sanıyoruz. Son senelerin demokratik inkişaflarına bağlı olan bu fikir hareketinin her gerilik devrine veya, ekseriyetle, inkılap zamanlarına has ifrat ve tefritlerden azade salim bir istikamette inkişafı temenniye şayandır. İstanbul Müftisi muhterem Ömer Nasuhi Bilmen tarafından telif edilen bu Kamus böyle bir fikir havası içinde intişar ediyor. İntişarı, bu sebeple, çok mes'ut bir tesadüf eseri olduğu kadar çok değerli bir mana da taşımaktadır. Çünkü bu güzide telif, değer ve manasını daha iyi belirtmek maksadiyle, geniş hatlarıyle hatırlattığımız tarihi tekamülümüzün mühim bir merhalesini tesbit etmekte, müşahede eylediğimiz fikir hareketinin yüksek bir ifadesini vücude getirmektedir. Hukuk Fakültesi, muhterem selef Ord, Prof. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu'nun Dekanlığı zamanında bu eserin neşri hakkındaki isabetli kararı vermekle duyulan büyük bir ihtiyaçı karşılamak istemiştir. Zira, İslami esaslara dayanan eski hukukumuzun çoğu hukuk tarihimize intikal eden ve bu itibarla milli bir kıymet taşıyan müesseselerinin izahına yarayacak böyle bir Kamusa şiddetle ihtiyaç vardı. Muhterem hocam Ord. Prof. Ebül'ula Mardin, Yargıtay Reislerinden muhterem Ali Himmet Berki ve emsali gibi birkaç hukuk üs-tadı müstesna olmak üzere, eski hukuki müesseselerimizi bihakkın izaha muktedir zevat nadir denecek derecede azalmıştır. Bu müessif vaziyet gözönünde tutulursa bu vasıfta bir Kamusun hukuk tarihimizi tetkik edecek olan bugünün ve yarının genç hukukçuları için ne değerli bir yardımcı olacağı anlaşılır. Eser çok uzun ve geniş bir tetebbüün mahsulü olan derin bir vukufla hazırlanmıştır. En muğlak meseleler sehli mümteni denecek bir vuzuhla şerh ve izah edilmiş, en ince teferrüat dahi gözden kaçırılmamıştır. Muhterem müellifinin ön yazısından da anlaşıldığı veçhile birinci cildi teşkil eden bu eseri İslam Hukukunun muhtelif kısımlarına taalluk eden daha beş cilt takip edecektir. Fakültemiz onların da yakın zamanda intişar sahasına çıkmasını çok arzu eder ve bu hususta hizmette bulunmağı bir vazife bilir. Neşri evvelce kararlaştırılmış olan bu kıymetli eser için bu naçiz satırları yazmak fırsatına kavuşmuş bulunmakla şahsan ayrıca şeref ve bahtiyarlık duymaktayım. Eserin fazul müellifine İstanbul Hukuk Fakültesi namına teşekkürlerimi sunar, ilim hazinemize kazandırdıkları bu güzide Kamusun hazırlanmasında masruf büyük himmetlerinden dolayı hayranlıklarımı ifade eylemeği derin bir zevk telakki ederim. İstanbul Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Hüseyin Nail KUBALI HUKUKİ İSLAMİYYE KAMUSU, NİÇİN VE NASIL NEŞREDİLDİ? Uzun asırlardan beri milletimizin hukuk nizamını temin etmiş ve 1926 yılında Türk Medeni Kanununun kabulüne kadar memleketimizde tatbik edilmiş bulunan İslam Hukukuna ait tam ve müdevven bir Kamusun yapılmamış ol ması hukuki hayatımızda çok büyük bir eksiklik teşkil ediyordu. İstanbul Müftüsü, Fatih Müderrislerinden çok muhterem Ömer Nasuhi Bilmen'in uzun yılların mesaisi neticesinde böyle bir eser meydana getirdiğini, Hukuk Fakültesi Dekanı bulunduğum sırada haber alınca, bunu Fakültemiz hesabına neşretmeyi düşündüm. O sırada eserin Fakültemize tabettirilmesine mütedair muhterem müellifinden de yazılı bir telif aldım. Ancak herhangi bir hukuki eserin Fakülte hesabına bastırılabilmesi için, Üniversitemizde müesses usule göre, o eserin salahiyetli fakülte Öğretim üyeleri tarafından incelenmesi ve bu hususta bir rapor verilmesi iktiza ettiğin. deri, İslam Hukuku Kamusunun müsveddelerinin tetkiki işi, bu sahadaki geniş salahiyeti, vukufu malum ve müsellem olan Medeni Hukuk ve Toprak Hukuku Ordinaryüs Profesörü çok muhterem üstad Ebül'ula Mardin'den rica olundu. Eseri baştan başa inceleyen muhterem Profesör, Dekanlığa, bu Kamusun Fakültemize bastırılmasının fayda ve lüzumuna dair müdellel bir rapor verdi ve bu suretle hukuk edebiyatımıza büyük bir kıymet ilave edecek olan eserin basılması imkan dahiline girdi. Bu defa Kamusun birinci cildinin tamamlanması müyesser olmakla, eserin takdimi zımmında bir mukaddime yazılması, gerek muhterem müellif ve gerek muhterem üstadım Ord. Prof. Ebül'ula Mardin tarafından istendiğinden, şu birkaç sabrı yazdım. Böyle muhalled bir eseri Türk hukuk alemine ihda etmeğe muvaffak oldukları için, onun değerli ve muhterem müellif ini bütün samimiyetimle tebrik ve kendilerine teşekkür etmeği bir vazife bilirim. Hukuk Fakültesi Medeni Hukuk Ord. Profesörü Dr. Hıfzı Veldet VELİDEDEOĞLU

EMREDİLEN ŞEYİN LİAYNİHİ VEYA LİGAYRİHİ HASEN OLMASI 246 - şarihakim tarafından emrolunan bir şeydeki güzellik, ya liaynihi bir hüsündür veya ligayrihi bir hüsündür. Yani: memurünbih, ya kendi zatındaki bir güzellikten dolayı hasendir, veya başkasında sabit bir güzellikten dolayı hasendir. Mesela: biz iman ile memuruz. İmandaki hüsn ise bir hüsni zatidir. Bu hüsn başkasından alınmış değildir. Binaenaleyh iman, lizatihi hasen olan bir Memurün bihtir. Biz cihad ile de memuruz. Fakat cihad haddi zatında insanları tazibe, beldeleri tahribe sebep olacağı için lizatihi güzel değildir. Belki dini ilaya, İslam yurdunu müdafaaya vesile olduğu için güzeldir. Binaenaleyh cihad, lizatihi değil, ligayrihi hasendir. 247 - Liaynihi hasen de iki kısımdır. Birisi ligayrihi hasene hiç benzemeyen hasendir ki, buna "hakikaten liaynihi hasen" denir. Allahü Teala'ya iman gibi. Diğeri, ligayrihi hasene benzer gibi olan liaynihi hasendin ki, buna da "hükmen liaynihi hasen" denilir. Oruç, zekat, hac gibi ki, bunlar kendilerinde biraz zahmet veya maldan mahrumiyet bulunduğundan ligayrihi hasene benzerlerse de haddi zatında yüksek birer ibadet oldukları cihetle liaynihi hasendirler. 248 - Hakikaten bizatihi hasen olan memurün bihler de iki türlüdür. Birisi hüsni zail, hakkındaki teklif asla sakıt olmayan memurün bihtir. limanda rüknü asli olan tasdik gibi ki, bunun hakkındaki teklif asla kalkmaz. Cebir ve ikrah halinde de bu tasdikin kalbde mevcut bulunması icap eder. İkraha mebni itikadı tebdil etmek caiz olmaz. Diğeri; teklifin sukutunu kabul edecek bir halde bulunan memurün bihtir. limanın rüknü zaidi sayılan lisanen ikrar gibi ki, bu ikrah veya Aciz halinde sakıt olur. Bu ikranın bulunmamasından dolayı mes'uliyet teveccüh etmez. Kezalik: namazda Allahü Teala'ya tazime ve arzı şükrana vesile olduğu için hakikaten lizatihi hasendir. Fakat ikrah veya hayiz ve nifas gibi özünlere mebni hakkındaki teklif sakıt olur. 249 - Ligayrihi hasen olan Memurün bihler de iki tünlüdür. Birisi; öyle bir Memurün bihtir ki, onu yapmakla ona hüsn veren o gayirde yapılmış olur. Cihad ve cenaze namazı gibi. Bunları ifa edince bunların mabihilhüsnü olan ilayi din, hakkı meyyite riayet gayesi de ifa edilmiş olur. Diğeri; öyle bir Memurün bihtir ki, onu işlemekle o gayr de işlenmiş olmaz. Abdest gibi ve cuma namazına koşmak gibi ki, abdest namazın şartı olduğu için hasendir. Fakat abdest almakla namaz vücude gelmiş olmaz. Cuma namazına koşmak da cuma namazına kavuşmaya vesile olduğu için hasendir. Fakat mücerret bu koşmakla cuma namazına iştirak edilmiş olmaz. 250 - Alelitlak liaynihi hasen olan bir Memurün bihin hükmü, onun ya eda ile veya vücubünü izale eden bir şeyin uruzile sakıt olmasıdır. Mesela: Farz bir namaz liaynihi hasendir. Eda olunmakla zimmetten sakıt olacağı gibi cinnet veya hayiz ve nifas gibi bir Arızadan dolayı da sakıt olur. Ligayrihi hasen olan Memurün bihin hükmü de onun hüsnüne vasıta olan şeyin vücubile vacib, sukutile sakıt olmaktır. Mesela: abdest ligayrihi hasendir. Bunun hüsnüne vasıta olan namazdır. Binaenaleyh namaz vacip olunca abdest de vacip olur. Namaz vacip olmayınca abdest de vacib olmaz. Kezalik: bazı manialardan dolayı dini ilahiyi neşre çalışmak vacib olmayınca cihad da vacib olmaz. Müsaleha yapmış bir düşmana karşı cihad edilmemesi gibi. 251 - şarimübin tarafından vukubulan bir emir, liaynihi mi hasen, yoksa ligayrihi mi hasen olduğuna dair karine bulunmayan bir Memurün bihin sukuta ihtimali olmayan hakikaten liaynihi hasen kısmından olmasını iktiza eder. Çünkü mutlak, kemaline masruftur. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU

EMİRLERİN MAHİYETİ VE MUKTEZASI 232 - Emir, bir lafızdır ki, onun vasıtasile başkasından bir işin yapılması isti'la tarikile cezmen istenilir. , , ibarelerindeki kil, ver, et, lafızları gibi. Amir, varil emreden, kendisini memurdan, yani emrettiği kimseden yüksek görerek ondan bir işin yapılmasını kat'i surette istemiş olur. Bu istenilen şey, "memurün bih" den ibarettir. 233 - Amir, memurdan ya hakikaten veya kendi nazarında yüksek bulunur. Böyle olmayıp da, bir kimse kendisine müsavi gördüğü bir şahıstan emir sigasile bir şey isterse, mesela: "Filana şöyle bir kitap al ver" derse buna tavsiye denir. Kendisinden yüksek bulunan bir zattan bir şey isterse ona da dua. niyaz, istirham denilir. Mesela: Bizim Cenabıhakka yalvararak: "Yarabbi bizi affet, bize dünyevi ve uhrevi saadet ver". diye yaptığımız hitaplarımız, -haşa- emir değil, birer duadan, tazarrudan ibarettir. 234 - Emrin muktezası vücubdur. Yani: şarimübin. bize bir şey ile emrederse o şeyi yapmak bizim için bir farz olmuş olur. Mesela: Allahü teala Hazretleri, bize: َ َ ٖ ُ َّ ٰ َ َ ٰ ُ َّ ٰ َ diye emrediyor. Binaenaleyh bizim için namaz kılmak, zekat vermek birer farize olmuş bulunuyor. Resulü Ekrem de: diye emrediyor. Binaenaleyh Peygamber Efendimizin kıldığı veçhile namaz kılmak ve mallarımızın kırkta birini zekat olarak fukaraya vermek bizim için birer vecibe bulunmuş oluyor. 235 - Şarihakim tarafından evvelce nehyedilmiş olan bir şeyin muahharan yapılması hakkında bir emir sadır olsa bu emrin muktezası da vücub olur. Mesela: Sarhoş olanlar hakkında: َ َ ْ َ ُ َّ ٰ َ َ َ ْ ُ ْ ُ َ ٰ Sarhoş olduğunuz halde namaza yaklaşmayınız diye bir nehyi ilahi vardır. Bunlar, bu halin zevalinden sonra yine namaz kılmakla memurdurlar ve bu baptaki emir, vücub içindir. Kezalik: Bir Müslümanı veya bir zimmiyi öldürmekten Müslümanlar nehyedilmişlerdir. Fakat böyle bir şahsın riddeti veya yol kesiciliği takdirinde katledilmesi için de şarimübinin bir emri vardır. İşte bu emir de nehiyden sonra olmakla beraber vücub ifade etmektedir. 236 - Nehiyden sonra vukubulan emrin vücub için olmadığına bir karine bulunursa bu emir, ibahe için olmuş olur. Mesela: Hac vecibesini ifa eden bir müslim, ihramda iken kara hayvanlarını avlamaktan memnudur. İhramdan çıktıktan sonra ise av avlaması,: َ ِ َ َ َ ْ ُ ْ َ ْ َ ُ ayeti ceilesile emrolunmuştur. İşte bu emir, ibaha içindir. Çünkü av ile iştigal esasen mübah bir şeydir. Bu iştigal, sırf insanların menfaatleri için dünyevi bir harekettir, yoksa bir emri teabbüdi değildir. ُ ِ َّ َ ُ ْ َ ْ ُ ْ َ ْ ِ Size deniz hayvanlarını avlamak halal kılınmıştır) ayeti celilesi de saydın sırf halal bir şey olduğunu ifade ediyor, yoksa her halde yapılması lazım bir şey olduğunu ifade etmiyor. Artık bu gibi karinelerle anlaşılıyor ki, av hakkındaki emir, vücub için değil, ibahe içindir. Böyle bir delil, bir karine bulunmadığı takdirde ise ba'delhazr, yani: nehy ve men'den sonra vaki olan emrin de vücub ifade edeceği şüphesizdir. 237 - Mutlak olan, yani: karineye mukarin bulunmayan bir emir sigası, tekrarı iktiza etmez. Memurün bih bir kere yapılmakla emre imtisal edilmiş ve memurun vazifesi nihayet bulmuş olur. Mesela: bir zata su vermesine emrolunan kimse, o zata bir defa su vermekle bu emri yerine getirmiş olur, artık ona tekrar su vermekle mükellef bulunmuş olmaz. Kezalik: Bir kadını kocaya vermeğe memur olan kimse, onu bir defa kocaya yerse vazifesi nihayet bulur. Artık onu dul kalınca tekrar kocaya veremez. Kezalik: Bir kadını boşamaya vekil olan kimse bu babdaki emre binaen kadını boşasa, tecdidi nikahtan sonra tekrar boşayamaz.. 238 - İfası emrolunan ibadetlerin tekerrürü, haklarındaki emirlerin tekrarı iktiza ettiğinden dolayı değildir. Belki o ibadetlere mahsus sebeplerin tekerrürüne mebnidir ve şariin o babdaki sair beyanatına müstenittir. Mesela: Namazların tekerrürü, َ ٖ ُ َّ ٰ َ "namazı ikame ediniz" emrinden dolayı değildir. Belki sebepleri olan vakitlerin tekerrüründen ve Resulüllahın bunları o vakitlerde daima kılmış bulunmasından dolayıdır. Kezalik: َ ِ ْ ُ ْ ُ ْ ُ ُ ً َ َّ َّ ُ cünüp olunca temizlenmeğe çalışınız) ayeti kerimesindeki "fattahheru" emri, bizzat tekrarı muktezi değildir. Belki bir vasıf ile, yani: cünüblük halinin sübutile mukayyet olduğundan dolayı guslün tekerrürünü iktiza etmektedir. Çünkü: "her cünüb olduğunuzda yıkanınız" mealinde emredilmiş, binaenaleyh cünüblük hali tekerrür ettikçe taharetin vücubü de tekerrür etmekte bulunmuştur. 239 - Memurün bihin edası, ya muayyen bir vakit ile mukayyet olur veya mukayyet olmayıp mutlak bulunur. Vakti mukayyet öyle bir vakittir ki, onun çıkması o vakte mahsus olan bir vecibenin eda sıfatını izale eder. Mesela: her günde beş vakit namaz kılmakla memuruz. Bu namazlardan her birinin muayyen bir vakti vardır. O namaz bu vakit içinde kılınmazsa eda sıfatını kaybeder, kaza namını alır. Binaenaleyh namazların vakitleri, birer mukayyet vakittir. Ramazanı şerif orucunun vakti de böyledir. Vakti mutlaka gelince: bu öyle bir vakittir ki, bunun fevt olması, o vakitte yapılacak bir ibadetin, bir teslim muamelesinin eda sıfatını izale etmez. Mesela: laakal nisap miktarı bir mal üzerinden bir sene geçince zekatını vermek lazımgelir. İşte bu zekat hakkındaki vakit, bir vakti mutlaktır. Hemen sene nihayetinde verilmesi eda olacağı gibi bir müddet sonra verilmesi de yine eda olmuş olur, kaza sayılmaz. 240 - Mutlak emrin, mutlak olan vaktinde yapılması, bu emre hemen imtisal edilmesi, mendub ise de, her halde lazım değildir. Mesela: Zekatın senesi içinde veya senesi hitamında hemen verilmesi mendubdur Fakat her halde vacib değildir, bir müddet sonra da verilebilir ve yine eda olmuş olur. Emri mutlak, böyle fevri iktiza etmezse de bir karineye mukarin olunca fevri, yani: derhal yapılması icap eder. Mesela: Bir efendi, hizmetçisine: "Bana bir bardak su ver" diye emretse bu emir, her ne kadar mutlak ise de hal ve makam karinesile mukayyettir. Hizmetçi suyu bir müddet tehir ederse bu emre imtisal etmemiş sayılır 241 - Emirlere ve memurün bihlere mahsus mukayyet vakitler üç türlüdür. (1) - Vakti müvessa'dır Buna "zarf" da denir. Namaz vakitleri gibi ki, kendisinde eda olunacak memurün bihe maa ziyade kafidir ve kendisinde ayni cinsten bir ibadet daha yapılabilir. Mesela: öğle namazı vaktinde öğle namazı kılınır, yine vaktin bir kısmı kalır, başka bir namaz kılınmasına da müsait bulunur. "Bu nevi vakitler, nefsi vücubün sebebidir. Şöyle ki: Böyle bir vaktin tamamı, o vakitte eda edilecek namazın zarfıdır. Bu vaktin bunda kılınacak farz namaza takaddüm eden ilk cüz'ü de bu namazın farziyetine sebeptir. Bu gibi vakitler, ibadetler için bir miyar değildir. Yani: yalnız o ibadetlere müsait olmakla kalmayıp ayni cinsten başka ibadetlere de müsaittir. Bu veçhile böyle zarf olan vakitlerin hükmü kendilerinde eda edilecek ibadetlere niyet ederken o ibadetleri tayin etmektir. Mesela: öğle namazı kılınacak ise onu niyette tayin etmek, bugünkü öğle namazını kılmaya niyet ettim, demek lazımdır. Çünkü böyle zarf olan bir vakit mazruf olan namazdan geniş olduğundan bunda nafile veya kaza namazı da kılınabileceğinden bu tayine hacet vardır. (2) - Vakti maliktir. Buna "miyar" da denilir ki, ancak bir memurun bihin edasına müsait olur. Ramazanı şerif orucunun vakti gibi ki, bir ramazan gününde yalnız bir oruç tutulabilir. Fazla tutulamaz. "Bu nevi vakitlerde bunlarda eda olunacak memurün bihin vücubuna birer sebeptir. Ramazanı şerif orucuna, ramazanı şerif ayının sebep olması gibi. Çünkü bir mükellefe orucun farz olması, bu vakte yetişmesi sebebiledir. " Bu miyar nevinde niyeti tayine lüzum yoktur. Mesela: ramazan gününde mutlak oruca niyet edilmesi kafidir. Ramazan orucu diye tayine hacet yoktur. Zira bu vakit, başka oruca müsait değildir. Hatta bir mükellef, ramazan gününde nafileye bile niyet etse yine farz olan ramazan orucunu tutmuş olur. Vaktin miyar olması bunu muktezidir. (3) - Vakti meşkuktür. Buna "müşkil" de denir. Bu bir vakittir ki, bir bakımdan müvessa, diğer bir bakımdan da miyara benzer. Hac vakti gibi ki, bir sene ancak bir hacce müsait olduğu cihetle miyara müşabihtir. Fakat bir senenin yalnız bazı aylarında hac erkanı yapılıp tamamında yapılmadığı cihetle de müvessea müşabih bulunur. Hatta İmam Muhammed'e göre hac, müvessean farzdır. ömrün herhangi bir senesinde yapılabilir. İlk iktidar senesinde yapılması icap etmez. Şu kadar var ki, muktedir olduğu halde ilk sene hac etmeyen kimse, bilahare hac etmeden vefat ederse asim olur. İmam Ebu Yusüf'a göre ise hac, muzayyakan farz olur. Yani: ilk iktidar senesinde edası icap eder. Şu kadar var ki, ondan sonraki senelerden birinde yapılınca yine eda sayılır. İşte hac vakti, bu ihtilaf bakımından müşkildir. Bir cihetten namaz vakitlerine, bir cihetten de oruç vaktine müşabih görülmüştür. Vakit, haccin şartıdır. Beytullah ise haccın sebebidir. Bu sebep tekerrür etmediği için hac farizesi de tekerrür etmez. "Bu nevi vakitlerin hükmü, memurun bihin, mesela: haccın her hangi bir senei hayatiyede yapılsa sahih ve eda olmasıdır ve yapılma. dan vefat vukuunda da mükellefin günahkar olmuş bulunmasıdır. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU Gila

Sünni mezheplerin dışında kalan fıkhi mezhep ve ekollerin, müntesipleri itibariyle en önemli kısmını Şia grubunda yer alan fıkhi ekoller teşkil eder. Şia esasen başlangıçta siyasi, devamında da itikadi bir gruplaşma iken mezhepleşme sürecine bağlı olarak kendine özgü fıkıh doktrin ve uygulaması da geliştirdiğinden Şia'nın üç büyük fırkası aynı zamanda birer fıkıh mezhebi olarak da görülebilir. İmamiyye akaid ve fıkıhta Ca`fer es-Sadık'ın görüşlerini esas aldığından Ca`feriyye olarak da anılır. Ca`feri fıkhında Sünni kesimdeki ehl-i hadis ehl-i re'y ayırımına kısmen andırır tarzda iki temel eğilim görülür ve bunların temsilcileri Ahbariler ve Usuliler diye anılırlar. Birinciler hüküm çıkarmada hadisleri esas alır ve Kur'an'ın da ancak bu hadislerle anlaşılabileceğini söylerken ikinci grup kitap, sünnet, icma ve akıl şeklinde dört delilden söz eder. Ancak Şia'nın sünnet ve icma anlayışı Sünni mezheplerinkinden oldukça farklı olup Hz. Peygamber'in ve masum imamların söz, fiil ve tasviplerini ölçü alır, sadece Ehl-i beyt'in rivayet ettiği hadisleri kabul ederler. Müt`a nikahını caiz görme, abdestte çıplak ayakların üstüne meshi yeterli sayma, boşamada iki şahit zorunluluğu, beş vakit namazı cem` yoluyla üç vakitte kılma, zekatı din adamları eliyle toplama gibi bazı farklı görüş ve uygulamaları vardır. Şia'nın diğer kolu olan Zeydiyye, fıkhi görüşleri itibariyle Hanefi mezhebine bir hayli yakındır. Mest üzerine meshi, gayri müslimin kestiğini yemeyi ve Ehl-i kitap'tan bir kadınla evlenmeyi caiz görmezler. Esasen birer siyasi-itikadi fırka hareketi olan Şia'nın diğer kolları veya Haricilik fıkıh alanında bazı farklı görüşlere sahip ise de bu tür fıkhi farklılıklar diğer Sünni fıkıh mezhepleri içinde de mevcut olduğundan fazla bir önem taşımazlar. c) Mezhebe Bağlılık ve Telfik İslam dünyasında ilk dönemlerden itibaren yoğun bir ictihad ve re'y faaliyetinin sürdürüldüğü, bunun tabii sonucu olarak çeşitli bölgelerde ilim halkalarının, ilmi gelenek ve ekolleşmenin oluştuğu IV. yüzyıldan itibaren de fıkıh sürecinin halk nezdinde de hızlandığı bilinmektedir. Abbasiler'den itibaren İslam devletlerinin kadılkudatlık ve resmi mezhep uygulaması, mezhep fıkıhlarını esas alan tedvin ve tedris faaliyeti gibi amillerin yanı sıra Eyyubi ve Memlükler dönemi uygulamaları neticesinde Sünni müslümanlar arasında yaklaşık olarak V. yüzyılın sonlarından itibaren bugünkü dört fıkıh mezhebinin takarrur ettiği görülür. O tarihlerden itibaren de mezhep, mezhebe bağlılık, ictihad, taklid ve telfik gibi meseleler gerek avami gerekse entelektüel boyutta tartışılagelmiştir. aa) Mezhebe Bağlanmanın Tarihi ve Fikri Temelleri İslam hukuk tarihinde mezhepler konusunu iyi tahlil edebilmek için şu üç başlığı birbirinden ayırt etmek gerekir: 1. Mezheplerin ortaya çıkışı ve oluşması. 2. Mezheplerin istikrar kazanması . 3. Mezheplerin belirli bölgelerde yayılmış ve tutulmuş olması. Birinci başlıkla ilgili olarak şu kadarını söylemek herhalde yeter: Farklı anlaşılmaya müsait yazılı bir kaynaktan hüküm çıkarma durumunda bulunan hakim veya hukukçuların farklı yöntemler izleyebileceklerini hukuk nosyonuna sahip herkes kabul eder. Bundan ayrı olarak İslam hukukunun ikinci asli kaynağı olan sünnet malzemesinin sınırlandırılmasında önemli bakış farklılıklarının olması vakıası hatırlanırsa görüş ayrılıklarının yeni bir boyut kazanmış olacağını kavramak güç olmaz. Üçüncü başlıkla ilgili olarak, yani bir mezhebin belirli yerlerde yayılmasının amilleri etrafında İslam hukuk tarihi yazarları değişik tesbitler ortaya koymuşlardır. Bu çerçevede bir mezhebin belirli dönemlerde devletin desteğini almış olması veya bir mezhebin eğilim ve ilkeleriyle belirli bir bölgenin kültürünün ve sosyal yapısının uygunluk arzetmesi gibi amiller anılabilir. Bir mezhebe bağlanmanın gerekli olup olmadığı ve birden fazla mezhepten yararlanmanın sakıncalı olup olmadığı sorusuna sağlıklı bir cevap bulabilmenin yolu ise, yukarıdaki ikinci başlığın tetkikinden yani "mezheplerin istikrar kazanmasının temelinde hangi ihtiyacın yattığını" tesbit etmekten geçer. Sahabe-i kiram ve tabiun dönemlerinde henüz mezhepler oluşmamıştı. Bir müslüman karşılaştığı dini bir mesele için, güvendiği alimin görüşüne başvuruyor, tutumunu buna göre ayarlıyordu. Hakimler de önlerine getirilen hukuki ihtilafları ya kendi ictihadları ile ya da ittiba ettikleri bir müctehidin ictihadına göre çözümlüyorlardı. Zamanla, İslam ülkesinin farklı bölgelerinde farklı hükümler uygulanıyor olmasının toplumda önemli rahatsızlıklara yol açmaya başladığı anlaşılmaktadır. Esasen, bir meselede delil ve yorum farklılığı sebebiyle birbirine taban tabana zıt iki çözümü ilmi açıdan izah etmek çok güç olmayabilir. Mesela, bir fakihin tazminat ödenmesi gerekeceğine hükmettiği bir olayda başka bir fakih tazminata gerek olmadığına; bir fakihin kadının hakim hükmüyle evliliğin sona erdirilmesi talebinin kabul edilmesi gerektiğine hükmettiği bir olayda bir başka fakih hakime böyle bir yetki verilemeyeceğine, hatta bir fakihin kısas gerekeceğine hükmettiği bir olayda başka bir fakih kısas yapılamayacağına hükmedebilir ve bu ictihadların ikna edici ilmi izahları olabilir. Nitekim fıkıh kitapları bu tür görüş ayrılıklarıyla doludur ve bu farklı görüşler değişik bilginlerce savunulagelmiştir. Yine, farklı ülkelerde veya bir ülkede olmakla beraber farklı zamanlarda, bu birbirine zıt çözümlerin herkese uygulanması halinde, -taraflardan biri mahkeme kararını kendisi için ağır bulsa bile- bu hükümlerin kişilerin adalet duygularını rencide etmeden varlığını koruması çok güç olmayabilir. Nitekim "Şeriatın kestiği parmak acımaz" vecizesi bu anlayışı yansıtmaktadır. Fakat aynı toplumda yaşayan fertlere, kaza alanında farklı hükümlerin uygulanmasına imkan verilmesi halinde bu, kısa zamanda önemli sancılar meydana getirir ve hukuk anarşisine yol açar. İşte Abbasi hilafetinin başlarında İslam ülkesinde bu istikamette gelişen gidişatı farkeden devlet sekreteryasında görevli Abdullah b. Mukaffa`, devlet başkanına sunduğu genel bir raporda, hukuk anarşisini giderici tedbirler alınmasını önerme ihtiyacını duymuştur. Bu raporda şöyle deniyordu: "Emirü'l mümininin ... üzerine eğilmesi gereken hususlardan biri de, çok önemli ihtilaflara yol açan birbiriyle çelişkili farklı hükümler meselesidir. Keşke emirü'l-müminin, bu farklı hüküm ve uygulamaların -her bir tarafın sünnetten ve kıyastan dayandığı delillerle birlikte- derlenip bir kitap halinde kendisine sunulmasını emretse, sonra bunlara bakıp birleştirici ve kesin karakterde bir kitap yazsa; umarız ki Allah hata ile doğrunun karışımı olan bu hükümleri tek bir doğru hüküm kılar". Kısaca İbnü'l-Mukaffa` ülke genelinde bir kanunlaştırmaya gidilmesini teklif ediyordu. Şüphesiz fıkhi hükümlerin tedvininin faydalarının yanı sıra birtakım sakıncaları da vardı. Ayrıca İslam hukukunun asli kaynaklarından sünnetin henüz tedvin edilmemiş olması da, bu meyanda dikkate alınması gerekli çok önemli bir husus idi. Bu yüzden İmam Malik, halifenin kanunlaştırma yönündeki teklifini kabul etmedi. Sonuç olarak, İslam dünyasındaki bu ilk kanunlaştırma girişiminin olumlu neticelenmediği görülmektedir. Fakat bu, sözü edilen girişimi harekete geçiren ihtiyacın ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine bu yöndeki ihtiyaç zamanın ilerlemesi ile kendisini daha fazla hissettirir olmuştu. İşte bu açmaz karşısında müslüman toplumlar spontane bir çözümle bu meseleyi halletmek durumunda kalmışlardır. Bu çözüm de mezheplerin istikrar kazanması, bir anlamda, bir mezhebin esas alınıp ona kanun misyonunun gördürülmesi olmuştur. Artık bir mezhebin çözümleri bazı konularda diğer mezheplerdekilere göre -toplumun ihtiyaçlarını karşılama, fakihe ve hakime doyurucu görünme ve hatta adalet duygusunu tatmin etme yönünden- daha zayıf görünse bile, hukuk birliğinin sağlanmış olması diğer yönlerdeki sakıncaları önemli ölçüde hafifletmiş oluyordu. Böylece İslam dünyası -bazı sınırlı ve mevzii düzenlemeler bir yana- birden fazla mezhepten yararlanarak toplum geneline uygulanacak hukuki hükümleri kanun haline getirme yönündeki bir tercihe ancak XX. asrın başlarında (1917 yılında Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi'ni yürürlüğe koyarak) ulaşabilmiş, bir anlamda, "hukuk emniyeti" düşüncesine hukukun diğer fonksiyonlarına nisbetle daha fazla önem verilmiştir. Şu halde, bir mezhebe sıkı biçimde bağlanmanın temel gerekçesi, çelişmezlik ve kendi içinde tutarlılık arayışıdır. Şayet mezheplerin, kendi içinde tutarlılığı sağlayan metotlara sahip birer hukuk doktrini olduğu söylenebilirse, bir mezhebin esas alınması bu arayışı tatmin edecek en iyi yollardan biri sayılabilir. Fıkıh usulü eserlerinin kaleme alınmaya başlandığı ilk dönemlerde ortaya konan tavırlar dikkatle incelenirse, İslam bilginlerinin mezheplere bu nazarla baktıkları yani onu kendi içinde tutarlı kurallar bütünü olarak gördükleri anlaşılır. Bununla birlikte her mezhepte bu hususta eleştiriye açık noktalar bulunabileceği inkar edilemez. Öte yandan, teorik olarak mezhebin usulü kendi içinde tutarlı olsa da, pratik hayatın ortaya çıkardığı ihtiyaçlar ve toplumdaki değişmeler karşısında, ya da dayanılan delilin yeniden gözden geçirilmesi ile, fıkıh alanında uzman kişilerce değişik mezheplerden yararlanma yoluna gidilmesi, çelişmezlik arayışı düşüncesini ihlal etmez. Günümüz şartlarında, hukuki uyuşmazlıklara konu olan meselelerde, bu manadaki ihtiyacın giderilmesi -izlenecek yol açısından- büyük zorluklar taşımaz. Her bir konunun uzmanlarınca, toplumun ihtiyaçlarını karşılayacak ve delili en kuvvetli görüşün belirlenmesi ve bu çözümün kanunlaştırılması; sonra kazai ictihadlar mekanizması ile bir taraftan bu çözümlerin doyuruculuğunun kontrolü bir taraftan da uygulama birliğinin sağlanması; şartlar değiştikçe bu çerçevede gereken değişikliklerin yapılması mümkündür. Dolayısıyla, hukuk alanında tek mezhebe sıkı bir şekilde bağlanma düşüncesi, temelindeki gerekçeyi yitirmiş demektir. İslam fıkhının sadece günümüzdeki çerçevesi ile hukuk alanını düzenlemekle kalmayıp kişinin Allah'a karşı vecibelerini de düzenlediği dikkate alınırsa, konuya müslüman fert açısından da bakmak gereği ortaya çıkar: Dar anlamıyla dini konularda da bir müslümanın kendi içinde tutarlı kurallar bütününü hayatına uygulamak istemesi tabiidir. Hukuk birliğinin olmadığı bir ülkede farklı farklı hükümler uygulanarak bir hukuk anarşisi yaşanması ne kadar rahatsız edici ise, kişinin kendisini ikna eden haklılık gerekçeleri olmaksızın dini yaşantısını değişken, ölçüden mahrum kurallara göre yönlendirmesi de o kadar, hatta mahkeme kararlarında olduğu gibi dünyada olup biten bir hesaplaşma ile sınırlı olmadığı için daha çok rahatsız edicidir. İşte bu yönüyle bir mezhebe bağlılık, kişi için güvenli bir yol sayılabilir. Fakat bu, izlenmesi zorunlu ya da en iyi yol olduğu anlamına da gelmez. Avam açısından konuya bakıldığında, kişinin her bir meselede hükmün dayandığı delilleri ölçüp tartması, bir meselede başka mezhebin hükmünü aldığında metodik açıdan çelişkiye düşülüp düşülmeyeceğini tesbit edebilmesi beklenemez. Şu halde ona, bir mezhebe bağlanmanın verdiği güveni sağlayıcı bir alternatif sunmak gerekir. Bu konuda güven verici bir yöntem olmak üzere biri genel diğeri özel nitelikli iki yol önerilebilir: Genel nitelikli güven yolu, icmaya aykırı olmayan bir çözüm olmak kaydı ile, herhangi bir müctehidin görüşü ile amel edilebileceğinin kabulüdür. Bu yolu izleyen kişi, her bir müctehidin Allah katında doğru olanı araştırmak için azami çabayı harcamış olduğu, hepsinin aynı kaynakları esas aldığı ve Allah katındaki doğrunun bunlardan herhangi birindekine uygun olduğuna dair açık bir delil bulunmadığı noktasından hareket etmiş olacaktır. Felsefi temel itibariyle bu tutum tutarlı sayılır; çünkü kaynaklar birdir ve ictihadla amaçlanan hedef birdir. Metodoloji açısından ise tutarlılığına güvenle bakılabilmesi kolay değildir. Mesela, bir meselede Kur'an'ın mütevatir de olsa sünnetle neshini kabul etmeyen bir müctehidin görüşünü uygularken, başka bir meselede Kur'an'ın mütevatir sünnetle neshini kabul eden bir müctehidin görüşünü uygulamak; bir meselede, bir sahabenin Resulullah'tan rivayet edip daha sonraki tabakalarda tevatür sayısındaki ravilerce rivayet edilen hadise metodik açıdan ayrı bir değer veren müctehidin görüşünü uygularken, başka bir meselede bu tür hadisi haber-i vahid sayan ve ona göre bir metodik rol tanıyan müctehidin görüşünü uygulamak gibi durumlara düşülmeyeceğini garanti etmek mümkün değildir. Bununla birlikte, zaruret, ihtiyaç gibi gerekçelerle kişinin birden fazla mezhep hükmünü dini hayatında bir araya getirmesi de, kıstastan mahrum gelişigüzel bir seçim yapmış olma endişesini ortadan kaldıran bir güvence sayılabilir. Özel nitelikli güven yolu ise, bir meselede hangi ictihadın delillerinin daha kuvvetli ve içinde bulunulan zamanın şartlarına daha uygun olduğuna dair ehliyetli kişilerin veya kuruluşların yaptıkları tercihlerin esas alınmasıdır. Bu tür tercihler, çoğunlukla, metodik çelişki şüphelerinden uzak olup, daha çok, hadislerin sıhhat derecelerinin gözden geçirilmesine, farklı yorumlar yahut maslahatla ilgili farklı değerlendirmeler içinden mevcut şartlara en uygununun belirlenmesine yöneliktir. Bu ikinci yolun, avam açısından, dini yaşantıyı tutarsızlıklara düşmeden sürdürebilmek için izlenebilecek en emin yol olduğu söylenebilir. Bu yolda, tercih edilen görüşün dayanakları ve diğer görüşlerle karşılaştırmasının yapıldığı yayınları takip ederek yürünmesi halinde, bu yolun aynı zamanda kişinin fıkıh kültürünü geliştirmesine ve böylece topluma bu konuda bir seviye kazandırılmasına da yardımcı olacağı şüphesizdir. Bu alanda müslümanları aydınlatma ve onların güvenerek uyabilecekleri tercihleri ortaya koyma hususunda ilgili kuruluşlara önemli görevler düştüğü açıktır. Bu tahliller ışığında tek mezhebe bağlılık ve telfik ile ilgili görüşlere kısaca değinip, mezheplerin kolay hükümlerini izleme hakkında bir değerlendirme yapmak uygun olur. bb) Tek Mezhebe Bağlılık "Telfik" konusu ile "tek mezhebe bağlılık" meselesi arasında sıkı bir bağ olduğundan, önce bu mesele hakkındaki görüşlere kısaca değinmek gerekir. Bu mesele ele alınırken, müctehid olmayan bir mükellefin durumunun söz konusu olduğuna ve böyle bir kimsenin şer`i-ameli konularda daima bir mezhebe göre davranması gerekip gerekmediği sorusuna cevap arandığına dikkat edilmelidir. Gerek devlet gerekse fert planında bir mezhebe bağlanma gereğini ortaya çıkaran tarihi ve fikri temellere daha önce temas edilmişti. İşte bu bağlanmanın "taassup" derecesine ulaşmasını takip eden dönemlerde, bir mezhebe bağlı davranmanın ve hatta hep o mezhep üzere kalmanın vacip olduğu yönünde fikirler ileri sürülür olmuştur. Buna karşılık muhakkık alimler, ictihad edemeyen bir mükellefin hep bir mezhebe bağlı kalmasını gerektirecek şer`i bir delil bulunmadığını, böyle bir kimse için vacip olanın, ehliyetine kani olduğu alimlere sormak, öğrenmek ve buna göre davranmaktan ibaret bulunduğunu ispat etmeye çalışmışlardır. cc)Telfik Telfik, sözlükte, "kumaşın iki kenarını birleştirip dikmek" anlamına gelir. Fıkıh ve usul-i fıkıhta da bu anlamdan hareketle, farklı hükümlerin bir araya getirilmesini ifade etmek üzere kullanılmıştır. Ancak bu ortak noktanın ötesinde fıkıh ve usul-i fıkıh eserlerinde telfik başlıca üç anlamda kullanılmıştır: a) Fıkıh eserlerinde telfik kelimesi bazan, ictihadi ihtilaftan kaynaklanmayan iki farklı hükmü birleştirerek uygulamak anlamında kullanılmıştır. Mesela, "yemin kefaretinde on fakirin bir kısmını yedirmek, diğerlerini giydirmek şeklinde telfik yapılması caiz değildir" denirken bu mana kastedilmiştir. b) Fıkıh usulü eserlerinde telfik bazan, bir meselede önceki müctehidlerin söylemediği ve onların görüşlerinin ortak noktasını ihlal eden yeni bir görüş ortaya atmak anlamında kullanılmıştır. Daha çok icma bahsinde incelenen bu meselenin taklit değil ictihad ile ilgili olduğu açıktır. Buna "ictihadda telfik" denebilir. c) Fıkıh ve fıkıh usulü eserlerinde, telfik denince daha çok şu anlam kastedilir: Belirli bir meselede birden fazla ictihadi görüşü bir arada amel edip ortaya bu müctehidlerden hiçbirinin kabul etmeyeceği mürekkep bir durumun ortaya çıkması. Telfikin dar anlamı budur. Buna "taklitte telfik" denir. İslam tarihinde hicri VII. asırdan itibaren tartışılmaya başlanan bu mesele hakkında mutlak olarak olumsuz görüş belirtenlere karşı bunun caiz olduğunu savunan pek çok alim vardır. Bununla birlikte genellikle muhakkık alimler ve özellikle muasır araştırmacılar bu konuda bazı kayıtlar konması ve bu kayıtlara riayet edilmesi halinde telfikin caiz olacağını kabul ederler. Bu kayıtları şöylece özetlemek mümkündür: a) Telfike ihtiyaç duyulması. b) Daima kolay hükümleri alarak dini hayatın keyfiliğe dönüştürülmemesi. c) Bu yolun "kanuna karşı hile" amacına alet edilmemesi. d) Helal-haram meselelerinde ihtiyata riayet edilmesi. En geniş anlamıyla ele alınırsa telfik değişik mezheplerin hükümlerinden yararlanmayı da , dolayısıyla değişik mezheplerin kişiye kolay gelen hükümlerini seçmeyi de ifade eder. Dar anlamıyla telfik dahi -bazı kayıtlarla- tecviz edilince, bunun tecvizi -belirtilen kayıtlara riayet şartıyla- evleviyet gereği olur. Fakat bunda, "b" şıkkında belirtilen şarta riayet etmeme ihtimali çok kuvvetlidir. Çünkü değişik mezheplerin kolay hükümlerini alırken, kişiyi buna yönelten amil "kolaycılık" düşüncesidir. İslam dinindeki "kolaylaştırma" ilkesi, bu ilkenin amaçlarına uygun olarak kullanılırsa ilke hedefine ulaşmış olur. Fakat bu ilke şahsi arzulara vasıta olarak kullanılırsa, ilke hedefinden sapmış ve dini hayat keyfiliğe dönüştürülmüş olur. Mezhebe bağlılığın tarihi ve fikri temellerini açıklarken belirtildiği üzere, burada üzerinde durulan konu, hukuki ihtilafları çözümleyecek hükümler olmayıp, müslümanın dünya ve ahiret saadetini kazanmak üzere izleyeceği ve müeyyidesi sadece uhrevi olan kurallar, kısaca dini hayatın tanzimi meselesidir. Şu halde, kişi bu konuda tutarlılık fikrine önem vermek, telfik için konan kayıtlara riayetsizlik halinde gerçekte kendisini aldatmış olacağının bilincinde olmak ve azimet yahut ruhsatı tercih konusunda kendisinin fakihi gibi davranmak durumundadır. İslam Konferansı Teşkilatı'na bağlı İslam Fıkıh Akademisi de 21-27 Haziran 1993 tarihleri arasında Bruney Darüsselam'da yapılan VIII. dönem toplantısında aldığı 1 nolu tavsiye kararında, fıkıh mezheplerinin kolaylık sağlayan hükümlerini alıp uygularken başlıcalarına yukarıda değinilen ölçülere riayet edilmesi gerektiğine dikkat çekmiş ve özellikle kişinin böyle bir yol izlerken kendisini vicdanen rahat hissetmesi gerektiğine işaret etmiştir. Bu arada, fıkıh mezheplerine veya mezhep imamlarına bazı meselelerde farklı görüşlerin nisbet edilmesinin tabii karşılanması gerektiğine işaret edilmesi yararlı olur. Şöyle ki: Çoğunluk itibariyle mezhep imamlarının görüşleri rivayet yoluyla sonraki nesillere intikal ettiğinden, fıkıh eserlerinde bir meselede aynı fakihe ait birden fazla görüş yer alabilmiş ve bunlardan hangilerinin daha kuvvetli olduğunu ortaya koymaya yönelik tesbitler üzerinde daima fikir birliği oluşmamıştır. Öte yandan bir fakihin değişik zamanlarda veya farklı değerlendirme sebebiyle aynı mesele için farklı görüşler ortaya koyduğu da bir gerçektir. Özellikle İmam Şafii'nin Mısır'a geldikten sonra birçok görüşü değiştiğinden, genellikle ona nisbet edilen ictihadlarda genelde kadim ve cedid şeklinde bir ayırıma gidildiği görülür.

USULÜ FIKH İLMİNİN MAHİYETİ 205 - Usulü fıkıh ilmi, şer'i hükümleri edillei tafsiliyesinden, yani: muayyen, müşahhas delillerinden istinbata vesile olan bir ilimdir. Başka bir tarif ile "şer'i hükümleri şer'i deliller ile ispat haysiyetile bu hükümler ile bu delilerden bahseden bir ilimdir. Mesela: bey' helaldir. Bey'in bu helal olması, bir hükmü şeridir. Bu hükmü şer'i ise bir delili şer'i olan َ َ َ َّ ّٰ ُ ْ َ ْ َ ayeti celilesinden istinbat olunmaktadır. İşte bize bu gibi istinbat yollarını vuzuh ile bildirecek olan, usulü fıkıh denilen yüksek bir ilimden ibarettir. 206 - fıkıh, ibadata, muamelata, ukubata ait bütün şer'i meseleleri ihtiva eden, İslam Hukukunu vücude getiren malumatın heyeti mecmuasıdır. Bunun mübtena aleyhi, istinatgahı, yegane kaynağı da edillei erbaa denilen kitabullah ile sünneti nebeviyeden ve icmaı ümmet ile kıyası fukahadan ibarettir. İşte bu dört esas, fıkhın usulünü teşkil etmektedir. 207 - Hükmü şer'i, bizim gibi kulların fiillerine müteallik olup şarimübinin hitabile sabit olan farziyet, vücub, nedb, ibaha, hıll, kerahat, hürmet, sıhhat, fesat, butlan gibi şeylerden herhangi biridir. Mesela: mükellef bir insanın yaptığı bir ibadetin farz veya vacib veya sünnet olduğuna ve akd eylediği bir muamelerin sahih, nafiz veya fasid, gayrı nafiz bulunduğuna ancak şarihakimin o husustaki beyanile muttali oluruz. 208 - Delil şer'i, kendisine sahih surette nazar edilmesi, bilinmesi, matlup olan bir hükme insanı kavuşturan nazmı kuraniden veya sünneti nebeviyeden veya icma' ile kıyastan herhangi biridir. Mesela: َ ْ ِ ُ َ َ َ َ ُ ْ ِ َ ِّ َ ٓ ِ nazmı şerifi, bir şer'i delildir. Buna nazar edince izdivacın meşru, halal bir muamelede olduğunu anlamış oluruz. 209 - Kitap ile, yani: Kur'anı mübin ile sünneti nebeviyyenin ihtiva ettiği delillere "edillei semiyye" denir ki, bunlar, şarimübinden sübutları ve birer hükmü şer'iye delaletleri itibarile şöylece dört kısımdır. Bu cihetle matlubu ispat bakımından kuvvetleri de mütefavittir. (1) : Sübutu da, delaleti de kat'idir. Bütün Ayatı kur'aniyenin sübutu kat'idir. Çünkü en muazzam, mükemmel bir tevatür ile Resulü Ekrem'den kelamı ilahi olmak üzere menkuldür. Bunlardan müfesser ve muhkem denilen ayetlerin ise sübutları kat'i olduğu gibi delaletleri de kat'idir. (2) : Sübutu kat'i, delaleti zannidir. Müevvel denilen ayetler ile tevatüren menkul olup elfazı müevvel bulunan hadisler gibi ki, bunların sübutları tevatür ile olduğu cihetle kat'idir. Fakat lafızları müteaddit manalara şamil olduğundan bunlardan hangi birine delaletleri zannidir. (3) : Sübutu zanni, delaleti kat'idir. Haberi Ahad kabilinden olup elfazı, müfesser veya muhkem olan ahadisi şerife gibi. (4) : Sübutu da delaleti de zannidir. Haberi ahaddan olup elfazı müteaddit manalar arasında müşterek olan ahadisi şerife gibi. USULÜ FIKHIN MEVZUU VE GAYESİ 210 - Usulü fıkıh ilminin mevzuu, şer'i hükümleri ispata vasıta olmaları itibarile şer'i delillerdir. Bu ilimde bütün edillei şer'iyenin ahvalinden bahsolunur. Kitabullah ile sünnetin ve icma' ile kıyasın, hususi ve müşterek vasınarından bahsetmek bu iline aittir. Şöyle ki: Kur'anı Mübinin nazmı celile ahadisi şerifenin elfazı mübarekesi; hass, amm, müşterek, müevvel, hakikat, mecaz gibi kısımlara ayrılır. Kezalik: ahadisi şerife; mütevatir, meşhur, haberi ahad kısımlarına münkasim olur ve bunlar; emirleri, nehiyleri ihtiva eder. İşte bütün bunların ahvalinden bahsetmek bu usul ilminin salahiyeti cümlesindendir. Mesela: Başkasının muhterem, mütekavvim bir malını haksız yere elinden almak bir gasptır, asla caiz değildir. Çünkü bir ayeti kerimede: َ َ َ ْ ُ ُ ٓ َ ْ َ َ ُ ْ َ ْ َ ُ ْ ِ ْ َ ِ ِ buyurulmuştur. Bu nazmı celil ise bir delil şer'idir, bir hücceti kur'aniyedir, bununla başkasının malını haksız yere yemek nehy ediliyor. Bu nehy ise hürmeti, memnuiyeti icap eder. İşte usulü fıkh, bu gibi delillerden -böyle hürmeti veya sair bir hükmü şer'iyi müstelzim olması itibarile- bahsederek bunları mevzuu dahilinde bulundurur. 211 - Usulü fıkhın gayesine gelince: bu pek mühimdir. Bu bir hikmeti İslamiyye ilmidir. Ahkam'ı şer'iyenin hikmeti teşriyesini gösterir, bunların anlaşılmasına yardım eder. insanın dünyevi ve uhrevi saadetine vesile olur. Usulü fıkıh ilmi, kuram kerim'in nazmı latifine, ahadisi şerifenin mübarek elfazına hadimdir. Bu sayede şer'i delillerin mahiyetleri münkeşif olur, bunlardan şer'i hükümlerin nasıl istinbat olunduğu tebarüz eder. Bu sayede muhterem müçtehitlerimizin nasıl çalışmış oldukları anlaşılır, ne gibi delillere istinat ettikleri, aralarında münazara kaidelerinin ne veçhile cereyan etmiş olduğu görülür. İslam Hukukunun yüksek mahiyeti ve ne kadar yüksek, muntazam esaslara müstenit bulunduğu tecelli eder. Yine bu ilim sayesinde lafızların. ibarelerin havas ve mezayası anlaşılır, bunlar ile istihdaf edilen maksatlar taayyün eder, sözlerin inceliklerine, şer'i ve bedi vasınarına ıttıla' mümkün olur. 212 - Usulü fıkıh ilminin ihtiva ettiği usul ve kayait, yalnız şer'i delillere, hükümlere münhasır değildir. Bunlar. bütün muhaverata, kavanine, desatire kabili tatbik olduğundan bu sayede insanlarda hukuk fikri inkişaf eder, hukuk bilgisi ilmi bir mahiyet kazanır. kanunları, nizanmameleri tanzim hususunda bu feyizli ilimden pek çok istifade edilir. 213 - Son zamanlarda garp Alimleri; tarihlerde, kanunlarda, tecrübi ilimlerde ve sairede tatbik edilmek üzere denilen mecmuai usulü tedvin ederek ilim sahasında bir muntazam tedkik ve tenkit tariki vücude getirmişlerdir. İslam Alimleri ise bundan bin iki yüz şu kadar sene evvel "usulü fıkh", ilmini tedvin etmişlerdir ki, bu güzide ilim, lisaniyata, rivayata, elfaz ve ibaratın havas ve mezayasına, delillerin derecei kuvvet ve za'fına ve saireye dair en mükemmel menahiç ve kavaidi cami bulunmaktadır. "Usulü hadis" ilmi de bu hususta ayrıca zikre şayandır. Artık bu usul ilminden hiç bir hukuk müntesibi müstağni olamaz. USULÜ FIKHIN TARİHÇESİ 214 - Şer'i hükümlerin ilk mübelliği Resulü Ekrem (sallallahü aleyhi vesellem efendimizdir. Mazhar olduğu vehy ve ilham sayesinde dini hükümleri ashabı kiramına tebliğ etmiş, kudsi hayatının dünyadaki son günlerine yakın َ ْ َ ْ َ َ ْ َ ْ ُ َ ُ ْ ٖ َ ُ ْ ayeti kerimesi nazil olarak şeriati İslamiyenin mertebei kemale erdiği kendisine tarafı ilahiden tebşir başvurulmuştu. Resulü Ekrem Hazretleri vahyi ilahiye mazhar, bu cihetle dini islamın bir şarii, bir muazzam naşiri olduğundan bütün dini hükümlere, delillere şüphe yok ki, muttali idi. Onun ulvi huzurundan feyz alan ashabi gizin dahi şeri delillerin, hükümlerin ledüniyyatına muttali, bu hususta yüksek bir lisan melekesini haiz idiler. Eshabı kirama mülaki olup tabiin" unvanını alan bir çok ali zevat da zamanı saadete yakın bir asırda dünyaya gelmiş, eshabı güzinden ders almış, Arap insanının dekayikine güzelce vakıf bulunmuş oldukları cihetle onlar da şer'i şerifin delillerine, hükümlerine pek mükemmel aşina bulunuyorlardı. Binaenaleyh bunların bu feyizli zamanlarında fıkh ve usulü fıkh, bir ilim şeklinde bir takım kavait ve nazariyat ile mesailden müteşekkil müdeyyen bir halde değildi. 215 - Tabiinin son zamanlarına doğru İslam muhiti pek ziyade genişlenmeye başlamış, muhtelif ırklara mensup bir çok kavimler, İslamiyet şerefini ihraz etmiş idi. Bunlar, Kur'anı mübinin havas ve mezayasına muttali olmak ihtiyacında idiler. Çünkü bu sayede dini hükümlere bihakkın vakıf olabileceklerdi. İçtimai hadiseler günden güne artıyor, muhtelif cereyanlar yüz gösteriyor, bir çok meseleler hal ve izaha muhtaç bulunuyordu. İşte bu ilcaat neticesinde İslam ulemasının harikulade mesaisi tecelli etmeğe başlamış, bir çok ilimler tedvin edilmiş, en başta olmak üzere hadis, fıkh, usulü fıkh ilimleri müdevven bir hale gelmiştir. 216 - Fukaha ve müctehidin namını alan ve yüksek zekalarile, bilgilerile birer harikai kemalat ünvanına bihakkın layık olan bir kısım İslam alimlerinin dini ilimler sahasında gösterdikleri muvaffakiyetler her türlü tasavvurların fevkindedir. Ahkamı fıkhiyeyi kitaplara, kitapları bablara, babları fasıllara taksim ederek bunları tilmizlerine takrir ile zapt ettiren ilk zat, İmamı Azam, Ebu Hanife hazretleridir. Bu cihetle fıkhi mesaili ilim halinde ilk tedvin eden büyük üstad, İmamı Azam ile onun pek kıymetli, dirayetli tilmizleridir. Usulü fıkh ilminin bir kısım kaidelerini, menahicini, mesailini ilk tesis eden zat da İmamı Azamın en yüksek tilmizi olan İmamı Ebu Yusüf Hazretleridir. Şu kadar var ki bu ilme dair bir kitap telif etmemiştir. Bu ilme dair ilk kitap yazmak şerefi İmamı Şafii hazretlerine aittir. 217 - Muahharan usulü fıkha dair pek büyük mufassal mücelledat vücuda getirilmiştir. Bu eserlerin bir kısmında en ziyade ilmi kelam meseleleri üzerinde tatbikat yapılmış, akli istidlal cihetine fazla temayül gösterilmiştir. Şafii alimleri bu tarzı daha ziyade iltizam ettikleri için bu kısma veya denilmiştir. Usul kitaplarının diğer bir kısmında ise daha ziyade fıkhi meseleler hakkında usul kaidelerinin tatbikatına ehemmiyet verilmiş, bu kaideler en ziyade nüketi fıkhiye üzerine bina kılınmıştır. Hanefi fukahası da bu kısmı daha ziyade iltizam ettiğinden bu tarza da veya adı verilmiştir. Daha sonra bazı alimler de bu iki tarzı cem ederek o veçhile usule dair kitaplar telif etmişlerdir. Usulü Hanefiyye, Usulü Şafiiyyeye nazaran daha müşküldür. Fakat hukuku islamiyenin mükemmel surette anlaşılmasına daha elverişlidir. 218 - Fukaha mesleği üzerine yazılan usul kitaplarının en meşhurları şunlardır: (1) Hassaf adile maruf olan Ahmed İbni Ebi Bekir Elrazi'nin eseridir. (2) (Esrarı Debusi Kadı Ubeydullah Ebu Zeyd Debüsi'nin eseridir. (3) Maveraünnehir ulemasından İmam Fahrülİslam Aliyyi Pezdevi'nin eseridir. (4) Fahrülİslam Ebül Yüsr Pezdevi'nin eseridir. (5) İmam Şemsüddin Muhemmedi Serehsi'nin eseridir. (6) Ebubekir Alaeddini Semerkandi'nin eseridir. (7) İmam Hafızüddin Abdullahi Nesefi'nin eseridir. 219 - Mütekellimin mesleği üzerine yazılan usul kitaplarının en meşhurları da şunlardır: (1) : : Mutezile imamlarından Abdülcebbar'ın eseridir. (2) : : Umd'ün şerhidir. Müellifi yine Mutezile imamlarından Ebül Hüseyni Basri'dir. (3) : : İmamülharemeyn Ebül Mealinin eseridir. (4) : : İmam Muhammed Gazalinin eseridir. (5) : Fahrüddin Muhammed Razi'nin eseridir. (6) : Seyfüddin Aliyyi Amidi'nin eseridir. 220 - Fuhaka mesleği ile mütekellimin mesleğini cem eden usul kitaplarının en meşhurları da şunlardır: (1) : : İbnüssaati denilen İmam Muzafferüddin Ahmedi Bağdadi'nin eseridir. (2) : : Buharalı Sadrüşşeria'nın eseridir. Bunun şerhi "Tavzih" dir. Bunun haşiyesi de Taftazaninin eseri olan "Telvih" tir. (3) : : İskenderiyeli İmam Kemalüddin İbni Hümam'ın eseridir. (4): : Kazı Nasırüddin Abdullah Beyzavi'nin eseridir. (5) : : Şemsüddin Ahmed Fenari'nin eseridir. (6) : : Bu iki eser Cemalüddin İbni Hacib'in eseridir. (7) : : Muhammed Molla Hüsrev'in eseridir. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU -

Faideli bilgiler, Allah razı olsun. okuyup öğreneceğimiz daha çok şey var vesselam. en önemliside öğrendiğini öğretmek ve yaşamak M_@

41 - : Bir hükmü vaz ve ispat hususunda şer'i şerifin itibar ettiği illet ve maslahattır. Kumarın, müskiratın memnuiyeti bu maslahatla ilgilidir. 42 - : Şeri şerifin iptal ve ilga ettiği maslahattır. Mesela: riba ve müskirat nassen haramdır. Artık para kazanmak maslahatına mebni bunları irtikap etmek asla tecviz edilemez. Böyle bir maslahat, merduttur, bunun zararı karından ziyadedir. 43 - : Bir lafzın nutuk mahallinde, söz sahasında üzerine delalet ettiği şeydir. Mesela: "Şu kitabı satın aldım" denilse bu lafzın mantuku o kitabın satın alınmış olmasıdır. 44 - : Bir lafzın nutuk mahallinde olmaksızın üzerine delalet ettiği şeydir. Mesela: Bir kimse: "Şu kitabımı sattım" dese bu söz o kitapta malikiyet hakkının o kimseden zevaline delalet eder ki, bu bir mefhumdur. Mefhumlar, mefhumu mutabakat ile mefhumu muhalefet kısımlarına ayrılır. 45 - : Bir ibarede meskütün anh olan şeyin mantuk olan şeye ispat veya nefi itibarile muvafık olmasıdır ki, buna delaleti nas, fehvayı hitap, lahni hitap dahi denir. Mesela: "Anana babana öf deme" mantukuna, onlara darp ve şetm etme" meskütün anhı tamamen mutabıktır. Biri menhiyyün anh olduğu gibi diğeri de menhiyyün anhtir. 46 - : Bir ibarede meskütün anh olan şeyin mantuk ve mezkur olan şeye ispat ve nefyi itibariyle hükmen muhalif olmasıdır ki, buna "delili hitap", "tahsisüşşey bizzikr" de denilir. Mefhumu lakap ve saire adile -aşağıda yazıldığı üzere- sekiz kısma ayrılır. 47 - : Bir ismi cinsinin veya ismi şahsinin hükmünü bunların mütenavil olmadığı şeylerden, kimselerden nefi demektir. Mesela: "Bu mal, erkeklere veya Zeyd'e helal dır" denilse bu malın kadınlara ve Zeyd'den başkasına helal olup olmaması meskutün anh bulunmuş olur. 48 - : Bir vasf ile tahsis ve takyit edilen bir şey hakkındaki hükmün o vasf ile muttasif ve mukayyet olmayan şeylerden nefyedilmesidir. Mesela: "Baliğ ve akil insanlar beyi ve şeraya ehildir." denilse büluğ ve akıl vasfını haiz olmayan insanların, beyi ve şeraya ehil olmadıkları anlaşılır. 49 - : Bir şarta talik edilen bir hükmü, o şartın bulunmaması halinde nefyetmek demektir. "Bu kitabı gelirse filan zata ver" denilmesi gibi. 50 - : Bir gaye ile, bir had ile mukayyed ve Muallak olan bir hükmü o gayenin mabadinde mefkut telakki etmektir. Mesela: Güneş gurub edinceye kadar oruç tutunuz" denilse orucun vücubu güneşin gaybubetine kadar devam eder, ondan sonraya şamil olmaz, denilmiş olur. Ve bir mal bir kimseye bir ay müddetle ariyet verilmiş olsa bu ariyet hükmü, o aydan sonra cereyan etmez. Bu mefhuma "mantuki işaret" denilir ve bunun ulema arasında müttefekun aleyh bir mefhum olduğuna kail olanlar da vardır. 51 - : Müstesnaya verilen hükmün başkalarına şamil olmadığına delaletten ibarettir. Mesela: "La fadıle illa Zeyd = Zeyd'den başka fazıl yoktur" denilse fazıl vasfı Zeyd'den başkasından nefi ile yalnız Zeyde ispat edilmiş olur. 52 - : İnnema = ancak edatı ile beyan olunan şey hakkındaki hükmü maadasından nefiy edivermektir. Mesela: "innemelamalü binniyat= ameller ancak niyetlere göredir" denilince amellerin hükmü, herhalde niyete bağlı olduğu ve niyetsiz bir amelin hükümsüz, kıymetsiz bulunduğu anlaşılmış olur. 53 - : Bir adede tahsis edilen hükmün başka adetlerden müntefi olduğuna delaletten ibarettir. Mesela: "Kadınların adetleri için üç kuru' = hayız veya tuhur" diye bir adet tahsis edilmiş olduğundan adetin iki kuru ile tamam olmayacağı ve ada için dört kuru da icap etmiyeceği münfehim olmuştur. 54 - : Bir hükmün yalnız bir şeye veya bir şahsa kasr ve tahsisine delaletten ibarettir. Mesela: "Elfazılü Zeydün = fazıl Zeyd'dir" denilse fazl vasfı yalnız Zeyd'e tahsis edilmiş olur. Mefhumlar ile istidlal caiz olup olmadığına dair ileride malumat verilecektir. 55 - : Lugatte çıkarmak manasınadır. Istalahta: "Müçtehitlerin istinat ettikleri naslara, kaidelere, asıllara tatbikan şer'i hükümleri istihraç etmektir. Şöyle ki: Bir mezhebi fıkhiye tabi olup o mezhep imamının istinat ettiği naslara ve ilel ve esbaba muttali olarak o mezhepte tasrih edilmemiş olan herhangi bir meselenin hükmünü o mezhep dairesinde istihraç ve tayin eden zata "muharriç, sahibi tahriç" denildiği gibi bu istihraca da "tahriç" denilir. 56 - : Bir manaya münferiden -başlı başına- vaz'olunan lafızdır. Zeyd, Amr, insan, erkek, kadın lafızları gibi. 57 - : Gayrı mahsur, yani: Sayısız müsemmaları ihata eden ve aynı cinsten birçok fertlere birden delalet eyleyen lafızdır. Kavm, cemaat, rical, nisa' lafızları gibi. 58 - : İki veya daha ziyade manaya birinden diğerine nakil suretile olmaksızın başka başka vaz'edilmiş lafızdır. "Ayn" lafzı gibi ki, hem göz, hem de altın, mahiyet gibi manalara mevzudur. 59 - : Şümulsüz, tayinsiz olarak cinsinde şayi olan lafızdır ki, hassın efradındandır. Mesela: "üç gün" denilse bundan laalettayin üç gün kasdedilmiş olur. "Bir kitap okudum" denilse bundan kitap cinsinden laalettayin bir kitap okunduğu ifade edilmiş bulunur ki, bunlar, birer mutlak lafızdır. 60 - : Bir kayıd ile, bir veçhile şuyudan, cinsinin her ferdine şümulden çıkmış olan lafızdır. Mesela: "muttasıl üç gün, fıkıhtan bir kitap" denilse bunlar, birer mukayyet lafız bulunmuş olur. 61 - : Müteaddit manaları müştemil olan bir manayı külliye bir yaz' ile mevzu olan lafızdır. "Hayvan, ağaç" lafızları gibi ki, her zihayata, her çeşit ağaca şamildir. 62 - : Delalet ettiği müteaddit manalardan, vecihlerden bazıları delili zanni ile, reyi galıp ile tereccüh eden müşterek lafızdır. Mesela: Kur' lafzı hayz ile tuhr beyninde müşterektir. Bundan tuhr veya hayz manası tercih edilirse bu, bir müevvel lafz olmuş olur. 63 - : Mevzuu lehinin gayrı bir manada bir münasebet ve alakaya mebni istimali galıp olup bila karine anlaşılan lafızdır. Istılah kelimesine müracaat!.. 64 - : Mevzuu lehinin gayrisinde bir alaka bulunmaksızın sahih bir istimal ile müstamel olan lafızdır. Mesela: "Süreyya" lafzı, muayyen bir yıldızın adı olup herhangi bir şahsa ad olarak istimal edilir. Bunların arasında ise bir alaka yoktur. 65 - : Gayrı mahsur çokluğa bir vaz' ile bila şümul mevzu olan lafızdır ki, üç ve üçten ziyadeye delalet eder. Rical, nisa lafızları gibi. 66 - : Mücerret ibaresi işitilmekte manası bilinen, yani: Söyleyenin maksadı, düşünülmeye muhtaç olmadan anlaşılan sözdür. Mesela: "alış veriş helaldır" sözü zahirdir. 67 - : Söyleyenin cihetinden ileri gelen bir sebeple manası, zahirden daha açık olan lafızdır. Mesela: ilmin şeref ve faziletini bildirmek isteyen bir zat, "Bilenler ile bilmeyenler müsavi olurlar mı?" dese bu söz, bilmek ile bilmemek arasındaki farkı ifade hususunda nas olmuş olur. Te'vile ihtimali olmayan söze, delile de nas denir. 68 - : Beyanı tefsir veya beyanı takrir sebebile manası nas' dan daha vazıh olan sözdür ki, nesihten başka bir şeye ihtimali bulunmaz. Mesela: "Seni azat ettim" sözü bir nasdır. "Seni rıkkiyetten azat edip hürriyete kavuşturdum" sözü de müfesserdir. 69 - : Müfesserden daha kuvvetli olan sözdür ki, nesha da ihtimal yoktur. Mesela: "Bir kimseye kayınvalidesi ebediyen haramdır, cihad kıyamete kadar devam edecektir" sözleri, birer muhkemdir ki, bunlarda nesih cari olamaz. 70 - : Sigasından dolayı değil, bir arızadan dolayı manası kapalı kalan lafızdır. Mesela: "Sarık" lafzı tarrar ile nebbaşe nazaran hafidir. Yankesici, kefen soyucu da hırsızdır. Fakat bunlar, başka birer isim ile yad olundukları için sarık hırsız tabirinin bunlara ıtlakı hali bulunmuştur. 71 - : Manası, kendisinden ne murad edildiği, teemmülsüz bilinemeyecek derecede kapalı olan lafızdır ki, bu kapalı olmak, ya manasındaki incelikten, derinlikten veya kendisindeki bir istiarei bediyeden ileri gelmiş bulunur. Mesela: Gusulde "tetahhur" ile memuruz. Bu tetahhur, ağzın içine de şamil mıdır?. Bunda işkal vardır. Teemmül neticesinde anlaşılıyor ki ağzın içine de şamildir. Kezalik: "Gümüşten şişe bardaklar" tabirinde bir işkal vardır. Bir bardak, şişeden olunca artık nasıl gümüşten olabilir?.. Düşünce neticesinde anlıyoruz ki, bunda bedi bir istiare var, bununla bardağın gümüş kadar beyaz, sırça kadar da şeffaf olduğuna işaret edilmiş oluyor. 72 - : Manası anlaşılamayacak derecede kapalı olup anlaşılması ancak söyleyen tarafından bir beyan ilavesine mütevakkıf bulunan lafızdır. İstimali az olduğu cihetle garaipten sayılan lafızlar ve müteaddit manalara vazedilmiş olan lafızlar ve kendisile söyleyenin ne kasdettiği anlaşılmayan lafızlar bu kabildendir. Mesela: hırsı çok, sabrı az kimse manasına olan "helu" lafzı, garaipten olmakla mücmeldir. Riba lafzı da bu cümledendir. 73 - : Efradı ümmet için kendisile ne murad edildiğini anlamak ümidi munkati olan lafızdır. Bazı mübarek surelerin evvellerindeki Elif Lam Mim, Taha gibi hurufı mukattaa "Yedullah, Vechullah" gibi tabirler bu cümledendir. 74 - : Aralarındaki bir münasebet ve alakadan dolayı vaz'edilmiş olduğu manadan başka bir manada müstamel olan lafızdır. Mesela: Vasiyet lafzının irs, hibe, sadaka manasında istimali mecazdır. Rakabenin bütün beden manasında kullanılması da bu kabildendir. Mukabili hakikattir. 75 - : Hakikat olsun mecaz olsun kendisinden ne kasd edildiği apaşikar anlaşılan lafızdır. "Şu malı sattım, şu eve ayak basmam" sözleri gibi. 76 - : Hakikat olsun mecaz olsun kendisile ne kasdedildiği kapalı olan lafızdır. İstimali mehcur, metruk olan hakikatler birer kinaye olduğu gibi daha mütearef olmayan mecazlar da birer kinayedir. Mesela: Bir kimse, "zevcesine: Benden tesettür et, git ailene iltihak et" dese bu sözleri, niyetine göre talaktan kinaye olur. "Sen bainsin" sözü de böyledir 77 - : Söylenilen bir sözün - nasıl bir manaya mevzu olduğuna muttali olanlarca - münfehim olmasıdır. Delalet lafzı, alamet ve bir şeyin varlığına veya yokluğuna nişane manasında da kullanılır. 78 - : Bir lafzın yaz olunduğu mananın tamamın: olan delaletidir. İnsan lafzının tam mahiyeti olan hayvanı natıka delaleti gibi 79 - : Bir lafzın vazolunduğu mananın bir cüz'üne delaletidir. İnsan lafzının yalnız hayvana, yalnız natıka delaleti gibi. 80 - : Bir lafzın vazolunduğu mananın lazımına delaletidir. İnsan lafzının, ilim ile kitabete kabiliyetli bulunmaya delaleti gibi ki bu kabiliyet, insanın manasının tamamı veya cüz'ü değil, belki mahiyetinin lazımıdır. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU wardom

161 - : Yapılması şarimübin tarafından emrolunduğu kat'i delil ile sabit olan herhangi bir, vazifedir ki, farzı ayn ve farzı kifaye kısımlarına ayrılır. 162 - : Her mükellef için yapılması farz olan vazifedir. Beş vakit namaz gibi. 163 - : Mükelleflerden bir kısmının yapmasile diğerlerinden farziyeti sakıt olan vazifedir. Cenaze namazı gibi. 164 - Şarii mübin tarafından emrolunduğu delil zanni ile sabit olan vazifedir. Her namazda Fatihai şerifenin okunması gibi. Vacip, vecibe tabirleri bazan farz manasında kullanılır. Namaz bir vecibedir, borcu ödemek bir vecibedir, denilmesi gibi. 165 - : Peygamberi Zişan Efendimiz tarafından farz ve vacip olmaksızın bazan terkedilmek üzere bir ibadet kabilinden olarak iltizam buyurulmuş olan herhangi fiil ve harekettir. Sünnete müracaat!. 166 - : Yapılması racih, memduh olmakla beraber terki hakkında men bulunmayan ve dinde daima sülük edilmiş bir tarik olmayan fiildir. Buna "müstehap" da denir. Nafile namaz kılmak, tetavvuan sadaka vermek gibi. 167 - : Şarii mübinin nazarında yapılıp yapılmaması müsavi olan fiildir. Herhangi' halal bir taamı yiyip yememek gibi. Bir şeyi mübah görmekle veya bir taamın yenilmesine, bir malın alıp kaldırılmasına verilen müsaadeye de "ibahe" denilir. 168 - : Yapılması sahih veya mübah olan herhangi bir fiil veya akiddir. Bazan bir fiili, bir akid, sahih olduğu halde caiz olmaz. Mesela: Cuma namazı için ezan okunurken namaza koşmayan mükellef bir Müslümanın yapacağı bir satış muamelesi - dünyevi ahkam itibarile- sahihtir. Fakat uhrevi ahkam itibarile caiz değildir. Çünkü emri ilahiye muhalefeti müstelzim olmakla uhrevi mesuliyete baistir. 169 - : İşlenilmesi şarimübin tarafından nehiy ve men edildiği kat'i delil ile sabit olan herhangi bir şeydir ki, ve kısımlarına ayrılır. Şöyle ki: bizzat kendisi hürmete menşe olan bir haram, liaynihi haramdır. Müskirat gibi. Bizzat kendisi hürmete menşe' olmayıp başka bir sebepten dolayı haram olan bir şey de ligayrihi haramdır. Başkasının malını izni olmaksızın yemek gibi. 170 - : Terki racih olup işlenmesi hakkında kat'i bir nehiy bulunmayan fiildir ki, terki memduh, irtikabı mezmumdur. Böyle bir fiilde "kerahat" bulunmuş olur ve bu kerahat, kerahati tahrimiyye) ile kısımlarına ayrılır. Şöyle ki: harama yakın olan bir kerahat, kerahati tahrimiyyedir. Halala karip olan bir kerahat de kerahati tenzihiyyedir, tenzihen mekruhtur. 171 - : Kulların özürlerine mebni olmaksızın iptidaen meşru kılınan şeydir. Sefer halinde ramazanı şerif orucunun tutulması gibi. 172 - : Kulların özürlerine mebni kendilerine bir sühulet ve müsaade olmak üzere ikinci derecede meşru kılınan şeydir. Sefer halinde ramazanı şerif orucunun tutulmaması gibi. Vukubulan ikraha mebni birisinin malını itlaf etmek de bu kabildendir ki, bu halde bu itlaf hakkında bir ruhsatı şer'iyye bulunmuş olur. Bir hadisede azimet ile ruhsat içtima edince azimet tarikini iltizam etmek, bir tekva nişanesi sayılır. 173 - : Nikah, hibe, vasiyet, bey' ve şira gibi bir muamelei şer'iyyeyi iki tarafın iltizam ve taahhüt etmeleridir ki, icap ile kabulün irtibatından ibarettir. Böyle bir muameleye "mün'akit" denir. Bunun böyle vücude gelmesine de "in'ikad" denilir ki, "icap ile kabulün müteallakinde eseri zahir olacak veçhile birbirine meşru surette taallukudur" diye tarif olunur. Mesela: Bir nikah muamelesi, iki tarafın icap ve kabulile vücude gelir. İşte böyle bir icap ve kabulün birbirine müteallakinde, mesela: zevciyetin husulü hususunda eseri zahir olacak veçhile şer'an irtibat etmesi, bir inikattan ibarettir. Akd yapanlardan birine "Akid", ikisine "Akideyn", daha ziyadesine cemi' sigasile "Akidin" denir. Hakkında akd yapılan şeye de "makudün aleyh" denilir. 174 - : Bir akdi yapmak için ilk evvel söylenilen sözdür ki, akd ve tasarruf onunla ispat olunur. Mesela: bir mal sahibinin müşteriye karşı: "Bu malımı şu kadar kuruşa sana sattım" demesi, bu icaptır ki, bununla müşteri için satın almak salahiyeti ispat edilmiş olur. 175 - : Bir tasarrufu yapmak için saniyen söylenen sözdür ki, akd onunla tamam olur. Mal sahibinin "şu malımı sana şu kadar kuruşa sattım" demesi üzerine müşterinin "ben de onu o veçhile satın aldım" veyahut yalnız "kabul ettim" demesi gibi. 176 - : Şartlarını, rükünlerini, vasıflarını tamamen cami olan herhangi bir fiildir. Bunları böyle cami olmak haline de "sıhhat" denir. Mesela: Mükellef bir kimsenin kendi malını usulü dairesinde birisine satması, bir bey'i sahih muamelesidir. Böyle şartlarını, rükünlerini cami olan bir akde de "akdi sahih" adı verilir. 177 - : Haddi zatinde meşru olduğu halde gayrı meşru bir şeye mukareneti sebebile meşruiyetten çıkan fiildir ki, aslen caiz olduğu halde vasfen caiz olmaz. Meçhul bir şeyi satmak gibi. 178 - : Şartlarını, rükünleri, vasınarını tamamen veya kısmen cami olmayan fiildir ki, aslen ve vasfen meşru olmaz. Gayrı mümeyyiz bir çocuğun bey'i, hibesi gibi. 179 - : Bir hüküm ifade etmesi, mesela: başkasına mülkiyeti müfit olması, başkasının izin ve icazetine muhtaç olan bir fiildir veya akiddir. Başkasının malını füzuli olarak satmak gibi ki, satış muamelesin müşteriye mülk ifade etmesi, sahibinin icazetine bağlı bulunur. 180 - : Hıyarattan hali olan bir akiddir ki, üzerine terettüp eden eserin ref'i mümkün olmaz. Mesela: bir kimse, muhayyer olmamak üzere bir malını bir şahsa şeraiti dairesinde satsa bu muamele, lazım olur, artık bunu bozmaya salahiyeti olamaz. Mukabili: gayrı lazımdır ki, kendisinde muhayyerlik bulunan akd demektir. 181 - : Başkasının hakkı taalluk etmeyen, mesela: icazetine mevkuf bulunmayan muameledir. Şerait ve erkanını cami olan bir akd, bir akdi nafizdir ki, kendisinde muhayyerlik bulunup bulunmamak itibarile lazım ve gayrı lazım kısımlarına ayrılır. Mukabili: gayrı nafiz 182 - : Muhayyerlik demektir ki, iki Akidden birinin veya her ikisinin o akdi şu kadar gün içinde kabul veya fesih etmek üzere muhayyer olmasıdır. Binaenaleyh o müddet içinde akd kabul edilirse lazım olur, edilmezse münfesih bulunur. 183 - : Lugatte alameti lazime manasınadır. Cem'i: şurut ve şeraittir. Istılahta: kendisinin üzerine tesir ve ifza isal bulunmaksızın hükmün vücudü tevakkuf eden şeydir. Mesela: nikahın sıhhatinde şahitlerin vücudü şarttır. Şahit, nikaha müessir ve mufzi değildir, şahit bulunduğu halde nikah akd edilmeyebilir. Fakat bir nikahın sahih surette akdedilmesi şahidin mevcudiyetine mütevakkıftır. 184 - : Bir şeyin malehilkıyamı olan şeydir. Başka bir tabir ile bir şeyin mahiyetini teşkil ve takvim eden herhangi bir şeydir ki, bazan basit, bazan da mürekkep olur. Mesela: Akdi bey'in rüknü, icap ve kabuldür. Bunlar bulunmayınca bey de bulunmaz. Rükünler, "rüknü asli", "rüknü zaid" kısımlarına ayrılır. Rüknü asil; bir rükündür ki, kendisi bulunmayınca ahar bir şey veya hüküm muteber olmaz. Mesela: imana nazaran tasdiki kalbi bir rüknü aslidir. Bu tasdik bulunmayınca muteber bir iman da bulunmaz. Rüknü zaid; bir rükündür ki, kendisinin bulunmamasından bir şeyin veya bir hükmün gayrı muteber olması lazım gelmez. Nitekim imana nazaran ikrar, bir rükündür ki, bunun bulunmamasından imamın her halde bulunmaması icap etmez. 185 - : Lugatte bir gayeye ulaştıran yol, vasıta, urgan, bab manasınadır. Istılahta: "Bir hükme mevzu ve müessir olmadığı halde mücerred bir tarik teşkil eden şeydir. Mesela: bir hırsıza yol gösteren, onun hırsızlığına sebep olmuş olur. 186 - : Lugatte emare, nişane manasınadır. Istılahta: kendisine bir hükmün vücudü veya vücubu taalluk etmeyip yalnız bir hükmü bildiren, ona delalet eden şeydir. Mesela: bir kimse, "hanemi gelecek haziran ayı iptidasından itibaren bir sene müddetle kiraya verdim" dese Haziran ayı bu kira hükmünün müddeti için bir emare olmuş olur. 187 - : Bir şeyin dünyada medhe, ukbada sevaba müteallik olmasıdır. İbadet ve taat gibi. Bir şeyin tab'a mülaim olmasıdır. Ferah gibi. Ve bir şeyin bir sıfatı kemal olmasıdır. İlim gibi. 188 - : Bir şeyin aklen ve şer'an müstehcen olup dünyada zemme, ahrette azaba veya itaba mahal olmasıdır. Küfür gibi, hür kimseyi satmak gibi. Böyle bir şey, liaynihi kabihtir. Bir de ligayrihi kabili vardır ki, haddi zatında meşru iken bir sebepten dolayı çirkin görülen şeydir. Nehy edilmiş olan günlerde tutulan oruç gibi. 189 - : İki veya daha ziyade. kimsenin bir mesele hakkında mütaleaya, kıyam edip bir tarafın müddeasını ispata kıyam etmesine karşı diğer tarafın itirazkarane bir vaziyet almasıdır. Böyle bir itiraza karşı nefsülemre muvafık, hakkı izhara hadim surette verilecek cevaba denir. Bilakis nefsülemre muvafık olmayıp mücerret hasını, muterizi susturmak maksadile verilecek cevaba da sahibine de denilir. Böyle mücerred hasım iskat ve ilzam için cereyan eden münakaşa denildiği gibi bu yolda irad edilen delile de , adı verilir. 190 - : İki şey arasındaki nisbet hakkında, mesela: bir şeyin caiz veya gayrı caiz olması hususunda iki tarafın izharı savap n basiretle nazarda, mütalaada bulunmasıdır. 191 - : Hasının ikame ettiği delile taarruz etmeyip yalnız bu delilin muktezasına muhalif, nakizini müsbit diğer bir delil ikame etmektir. Şöyle ki: iki delilden biri bir şeyin mesela: cevazını, diğeri de emi cevazını iktiza etse bir muaraza vücude gelmiş olur. 192 - : Hasının delilini aynen kendi aleyhine delil olarak irat etmektir. 193 - : Bir meseleyi iltizam ederek hakkında delil irad eden kimseye ilmi adab ıstılahınca müddei, muallil denir. Bunu kabul etmeyen veya hilafını iddia eden kimseye de "sail" denilir. Bir meseleyi mücerret hikaye edip sıhhatini, ademi sıhhatini iltizam etmeyen kimseye de "nakil" adı verilir. 194 - : Bir ilmi mesele hakkında izharı savap için değil belki mücerret hasım ilzam ve iskat için münazarada bulunmaktır ki pek mezmumdur. 195 - : Bir takım mesail ve mebahisin güzelce anlaması için ilgili oldukları bir kısım mebadiden ibarettir. Münazara ıstılahınca: mukaddime, bir şeydir ki, delilin sıhhati, onun üzerine tevakkuf eder. Mesela: bir kıyası mantıkideki suğradan, kübradan her biri bir mukaddimei delildir. 196 - : Bir delilin mukaddimelerinden birini kabul etmeyip hakkında delil istemektir. Buna "münakaza" da denir. Bir hususta böyle yalnız delil istemekle iktifa olunursa ona "men'i mücerret" denir. Fakat onu teyit için bir söz ilave edilirse "men'i maassenet" adını alır. Bu senedi izah için bir söz de ilave edilirse, ona da "tenviri senet" denilir. 197 - : Bir tarafın = muallilin ispat ettiği şeyi diğer tarafın = sailin bila delil kabulden imtina etmesidir. Veya muayyen bir mukaddimeyi men' etmektir. 198 - : Bir delilin mukaddimelerini teşrih ve tayin etmeksizin nefsi delilin butlanını diğer bir delil ile ispat etmektir. Bu veçhile itiraza münazara = adab ilmi ıstılahınca "nakz" da denir. Mesela: Bir maddede müddeinin delili cari olduğu halde hüküm tahallüf ettiği veya müddeinin delili, hususi bir fesadı, mesela: devr ve teselsülü veya iki nakizin içtimaını müstelzim bulunduğu beyan olunarak müddeinin delili iptal edilse bu, bir münakaza olmuş olur. Bu halde münakızın irad ettiği delile "şahid" denilir. 199 - : Bir illet üzerine muktezasının nakizi terettüp etmektir. Mesela: bir şey hakkında hürmeti muktezi gibi görülen bir illet üzerine o şeyin hilli terettüp etse bu, bir fesadı vaz'dan ibaret olmuş olur. 200 - : İddia edilen bir meselenin kıyasa mahal olması, hilafına mevcut bir nasdan dolayı memnu bulunmaktır. 201 - : Bir şeyin diğer bir şeye vücuden ve ademen mukterin olmasıdır. Mesela: Akıl ve büluğ mevcut olunca mükellefiyet de mevcut, bunlar madum olunca mükellefiyet de madum olur. 202 - : Asılda bulunup illiyette medhali olan bir vasfın fer' sayılacak bir şeyde bulunmamasını beyandan ibarettir. Bu halde o asıl, bu fer' için makisün aleyh olamaz. 203 - : Hükümde ihtilaf baki olmakla beraber müddeinin irad ve ilzam ettiği şeyi iltizamdan ibarettir. "irad edilen delil, haddi zatında doğrudur, fakat bu delil, müddeayı ispata kafi değildir, iddia edilen hüküm bununla sabit olmaz." denilmesi gibi. 204 - : Vasfen birbirine mümasil olan iki delilden birinin diğerine fazl ve rüçhanını ispat etmektir. Böyle mütemasil delillerden birini diğerine tercihe muktedir olan zatlara da "ashabı tercih" denilir. Kaynak:HUKUKI İSLAMİYYE VE ISTILAHATI FIKHİYYE KAMUSU