EDEP Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: ''Beni Rabbim terbiye etti ve edebimi ne güzel yaptı.''9 Edep, kulun zahirinin ve batınının yani dışının ve içinin terbiye ile güzelleştirilmesidir. Kulun zahiri ve batını güzelleşince edepli bir sufi olur. Kim, sünnetin edebine sarılırsa, Allahu Teala onun kalbini marifet nuruyla nurlandırır. Allah'ın Habibi Hz. Muhammed'e , emirlerine, fiillerine ve ahlakına uymaktan, bir de söz, fiil, inanç ve niyet olarak onun edepleriyle edeplenmekten daha şerefli bir makam yoktur. Kul ile yüce Allah arasındaki işler genelde üç alanda gerçekleşir. Bunlar yardım isteme, gayret ve edeptir. Yardım istemek kuldan; tövbesine yardım etmek ise yüce Allah'tandır. Gayret kuldan, başarıya ulaştırmak Allah'tandır. Edep kuldan, ikram ve ihsanlar Allah'tandır. Kim, salihlerin edebiyle edeplenirse, o keramete ve ilahi ihsanlara kavuşur. Kim evliyanın edebiyle edeplenirse, o, ilahi yakınlığa alınır. Kim, sıddıkların edebiyle edeplenirse, o, müşahedeye ulaştırılır. Kim, peygamberlerin edebiyle edeplenirse, ona, ünsiyet/özel muhabbet ve dostluk nimeti bahşedilir. Kim, edepten mahrum olursa, bütün bu hayırlardan mahrum kalır. Meşayihin/kamil mürşidlerin emirlerine uymayan ve edeplerine razı olmayan kimse, tek başına Kur'an ve sünnet ile gerçek edebi elde edemez. Terbiye yolunun başındaki kimselere gereken edebi koruyamayan kimse, nasıl olur da terbiyenin sonuna gelmiş yüksek makam sahibi velilerin makamlarına ulaştığını iddia edebilir? Yüce Allah'ı tanımayan kimse, O'na yönelmez. O'nun emir ve yasaklarına dikkat etmeyen kimse, edepten çok uzaktadır. Yüce Allah'a hizmet ve kulluğun edebi; kul ne kadar çok amel de yapsa, kendisini o amele sevkeden yüce Rabb'ine nazar edip bütün yaptıklarını hiç görmektir. Kul, yaptığı taatiyle cennete girer; edebiyle yüce Allah'a erer. Tevhid, imanı gerekli kılar; imanı olmayan kimsenin tevhid inancı yoktur. İman da dine uymayı gerekli kılar; dine uymayan kimsenin gerçek bir imanı ve tevhid inancı yoktur. Din de edebi gerekli kılar; edebi olmayan kimsenin gerçek manada bir dini, imanı ve tevhid inancı yoktur. Edebi terketmek, kovulmayı gerektirir; kim huzurda edebini bozarsa, kapıya kovulur; kim kapıda edebini bozarsa, ahıra hayvanların hizmetine gönderilir. Edeplerin en güzeli, dinde fakih olmak , dünyadan gönlünü çekmek ve yüce Allah'ın senin üzerindeki hakkını bilmektir. Arif, yüce Rabbine karşı edebini terkederse, helak olanlarla birlikte helak olur. Şöyle denilmiştir: ''Üç şey var ki, onları yapan kimse garip ve yalnız kalmaz. Bunlar, dinde şüphe edenlerden uzaklaşmak, güzel edebi korumak ve kimseye eziyet yapmamaktır.'' Din ehlinin en çok üzerinde durduğu edepler; nefislerini güzel ahlakla süslemek, azalarıyla ilgili edepleri yerine getirmek, helal-haram sınırlarına dikkat etmek ve kötü arzularını terketmektir. Seçilmiş velilerin daha çok üzerinde durduğu edepler ise; kalplerini temizlemek, sırlarının hal ve yönelişlerine dikkat etmek, sözlerini yerine getirmek, içinde bulunduğu vaktin hakkını korumak, vaktin gereğini yapmak, kalbe gelen boş düşüncelere fazla iltifat etmemek, yüce Allah'tan bir şey talep ettikleri ve ilahi huzurda bulundukları zaman güzel edep içinde olmaktır. Kim, nefsini edeple ezip terbiye ederse, o, yüce Allah'a ihlasla kulluk yapar. Denilmiştir ki, ihlas; Allahu Teala'yı şeksiz şüphesiz bir şekilde tanımaktır. Şöyle denilmiştir: Allahu Teala buyurur ki: ''Kim, isim ve sıfatlarıma imanla birlikte kulluğa sarılırsa, onu edeplendiririm. Kim, zatımın hakikatini açığa vurmak isterse, ona kızarım. Artık sen bunlardan hangisini istersen onu seç!'' Kim, içinde bulunduğu vaktin edebini muhafaza etmezse; vakit onun için bir kınanma ve azap sebebi olur. Bir mürid/hak yolcusu, edebi terkederse, geldiği yere geri döner. Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam'ın şöyle dediği nakledilir: ''Mekke'de bulunduğum sıralarda çoğu kez Kabe'nin hizasında otururdum. Bazan da, ayaklarımı uzatmış halde sırt üstü yatar, dinlenirdim. Bir gün bu halde uzanmış yatarken kadın velilerden Mekkeli Aişe yanıma geldi; beni o halde görünce, 'Ey Ebu Ubeyd! Senin ilim ehli bir zat olduğunu söylüyorlar; bir söz de benden al: Yüce Rabb'inin huzurunda edeple otur; yoksa ismin Allah'a yakın veliler defterinden silinir!' diye uyardı. Bu kadın, Hak dostu ariflerdendi.'' Ariflerden biri der ki: ''Zahiren ve batınen/dışın ve içinle edebe sarıl. Zahirdeki edebi zayi eden kimse, zahiren cezalandırılır; iç alemindeki edebi zayi edin kimse ise, batınen/iç aleminde cezalandırılır.'' Edep, kuvvede ve yaratılışta olan bir şeyi fiiliyata çıkarmaktır. Yaratılışı ve tabiatı güzel olan kimselerde, hak olan güzel işler meydana çıkar. İnsanın tabiatının şekillenmesi, Cenab-ı Hakk'ın işidir; onun yaratılmasında insanın bir kuvveti yoktur. Bu durum, çakmak taşında ateşin bulunmasına benzer. Çakmak taşında ateşin bulunması yüce Allah'ın işidir; onun meydana çıkarılması ise insanın işidir. Edepler de böyledir; onun kaynağı güzel tabiatlar ve kula verilen ilahi ihsanlardır. Allahu Teala, sufilerin iç alemlerini olgun ve olgunluğa erecek şekilde hazırlamıştır. Onlar güzel terbiye ve riyazet yolları ile Allahu Teala'nın nefislerinde yerleştirdiği kabiliyetleri ortaya çıkarırlar; böylece edepli ve güzel ahlaklı kimseler olurlar. 9-Süyuti, el-Camiu's-Sagir, nr. 310. Hadisi, Sem'ani, Edebü'l-İmla adlı eserinde, İbn Mes'ud'dan rivayet etmiştir. Bk. Sehavi, el-Makasıd, s. 45; Acluni, Keşfü'l-hafa, nr. 164; M. Nasıruddin el-Elbani, Daife, nr. 72. Kaynak:İmam Gazali-Hak Yolunun Esasları TurkishOnlyTurkish