Roberto Benigni'nin unutulmaz filmi Hayat Güzeldir ile, Alman Filmleri Festivalinde 7 yıl sonra yeniden gösterilen Elveda Lenin! filmi hemen hemen aynı coğrafyada farklı dönemlerde yaşanan olayları ele alır. Üstelik iki film de olayları çok benzer bir tarzda sunar. Wolfgang Becker'in 'Goodbye Lenin! filmi gösterildiği 2003 yılında da çok beğenilmişti. 7 yıl sonra tekrar gösterildiği Alman Filmleri Festivalinde (Ruhr 2010 Alman Filmleri Haftası Filmwoche Ruhr 2010) izlediğimiz film Demokratik Almanya Cumhuriyeti ve Sovyetlerin çöküşüyle paralel olarak Almanya'nın doğusunda sosyalizme kendini adamış bir kadın ve ailesinin hayatından kesit sunar. Kocası tarafından önce terk edildiğini söyleyen ancak sonradan olayın çok farklı olduğunu anlatan kadın, bir sosyalist aktivisttir ve geçirdiği kalp krizi sonucu uzun süre yattığı koma halindeyken Berlin Duvarı yıkılmış, sosyalizm Almanya'da da çökmüştür. Ailesi, daha doğrusu oğlu yeni bir şokun, yeni bir kalp krizine neden olmasından endişe duyarak annesinin çevresinde kurmaca bir dünya yaratır. Duvarın yıkılışını annesinden gizlemek isteyen çocuğun çabası gerçekten olağanüstüdür. Elveda Lenin!'den önce çekilmiş olan Roberto Benigni'nin hem yönetip hem başrol aldığı Hayat Güzeldir filmi de çocuğuna 2. Dünya Savaşının, özellikle yahudiler üzerinde yol açtığı yıkımı kurmaca bir oyunmuş gibi yansıtma çabasını anlatır. Benigni'nin Guido rolüyle çocuğu için gösterdiği çaba yine olağanüstüdür. Elveda Lenin! filminde Demokratik Almanya'nın çöküşü ve iki Almanya'nın birleşmesinden hemen önce Berlin Duvarı'na yürüyen toplulukta sosyalist annenin oğlunu gözaltına alınırken görmesiyle kalp krizi geçirmesi, devamında annenin, duvarın yıkılışından etkilenerek yeni bir kalp krizi geçirmesinden korkulması rejim ile birey arasında tercih sırasını ortaya koyar. Oğlu için kalp krizi geçiren anne, oğlunu gözaltına alan rejim güçlerinin yenilgisinden duyacağı üzüntüden uzak tutulmaya çalışılır. Tabii bu arada rejim ile rejim uygulayıcılarının algılanış farklılığı da su yüzüne çıkar. Sosyalist Almanya çökmemeli ama duvarın yıkılması için yürüyen oğul da gözaltına alınmamalıdır. İdeoloji-birey-uygulayıcılar sıralanışında çatışma filmin temelini oluşturur. Anne filmin sonunda ikinci ve öldürücü krizi rejimin yıkılışını öğrendiği için değil, çocuklarının babası için söylediği yalanı itiraf ettiği zaman geçirir. Çocuğun annesi etrafında yarattığı kurmaca sosyalist dünya bize rejimlerin yansıtılış ve yaşanış tarzlarını anlatır. Kurgulanmış haber bültenleri, eski düzenden artakalmış konserve kavanozları, içki şişeleri, marş söyleyen çocuklar ve posterler üzerinden bir kadın ciddi bir süre boyunca çökmüş bir rejimin halen devam ettiğine inandırılır. Oysa marketler, caddeler, televizyonlar, binalar, konserveler, ambalajlar, kafe-barlar renklenmiş; annenin bayıldığı bezelye konservelerinin yerine Hollanda'dan konserveler ithal edilmeye başlanmıştır. Birleşen iki Almanya'nın tek takımda toplanan futbolcuları Dünya Kupası için mücadele vermektedir ve annenin sosyalist düşünceleri kendisi farkında olmadan nostaljik kostümler halinde pazara çıkmıştır. Medya olmayan bir şeye inandıran bir araçtır türünden bir Naom Chomsky söylemine hiç girmeden filmde medyanın ne olduğuna değinildiğini belirtirsek yeterli olur sanırım. Benigni'nin Hayat Güzeldir filminde, hatırlayabildiğim kadarıyla, 2. Dünya Savaşı İtalya'sında esir kampına ayrılan bir anne ile bu annenin 6-7 yaşlarındaki oğlu ve eşi 'çok eğlenceli' ve gerçekçi bir oyunun sonunda buluşmak üzere ayrılırlar. Bir çocuğa yaşanan o dramı başka türlü kabul ettirmek mümkün değildir ama kolay da değildir. Çatışmalar, esir kamplarında çalıştırılmalar, berbat yemekler, berbat koğuşlar, ölümler, yaralanmalar, kaçışlar, yakalanışlar baba Guido'nun olağanüstü çaba ve yeteneğiyle çocuğa bir oyunmuş gibi anlatılır. Elveda Lenin!'dekinden daha gerçekçi ve daha trajik sahneleriyle aklımızda yer eden film, Nazi Almanya'sının zulmü sona erene kadar devam eder ve baba Guido'nun ölümüyle ABD askerlerinin sahneye çıkarak çocuğu kurtarmasıyla son bulur. Benigni'nin bu filmiyle Elveda Lenin! filmi arasında başvurdukları çarpıtma tarzı açısından benzerlikler hemen dikkat çekiyor zaten. Ama benim şahsen ilgimi çeken bir başka ilişki de Benigni'nin filminin Nazi Almanya'sının zulmünü ve çöküşünü Elveda Lenin! filminin ise sosyalist Almanya'nın şiddetini, bunalımını ve çöküşünü anlatmasıdır. Detaylı benzerliklere girmeye gerek duymadan ama Wolfgang Becker'in Elveda Lenin! filminin Benigni'nin Hayat Güzeldir filminden esinlenmiş olma ihtimali de düşünüldüğünde iki film arasındaki ilişkinin sosyalizm ile zıddı faşizm arasındaki ilişkiye indirgenmesine de tanık oluyoruz. Aşağı yukarı 4-5 yıl arayla çekilmiş ve Avrupa coğrafyasında geçen olayları anlatan bu iki filmin neredeyse arkaik yalnızlığa terk edilmiş iki ideoloji arasında bir düzleme üstü örtük olarak işaret etme ihtimali bile bence filmler arası ilişki bakımından önemlidir. Ama bu düzlemin ne olduğunu ben şahsen bilmiyorum. Sadece, sosyalist annenin yalancı olarak karakterize edilmesi, annenin kızının gelenek dışı duygusal ilişkisi, fedakar ve cefakar oğlun özgürlük çığlığıyla Almanya'nın dünya şampiyonu olması sonucu patlayan havai fişeklerin aynı anda verilmesi, son sahnede ise müteveffa sosyalist annenin küllerinin savrulmasına yeni Alman rejiminin izin vermediğinin belirtilmesi muhafazakar mesajlar olarak dikkatimi çekti diyebilirim. Yazan: Cumhur Özkaya