İnsan, kendisine canlılık kazandıran ruh ve ona mekan teşkil eden beden olmak üzere iki unsurdan meydana ge-lir. Bunlardan beden duyulur aleme, ruh ise duyular öte-si aleme ilişkin birer gerçektir. Ruhun mahiyeti, iç yüzü ve beden ile bağlantısı öteden beri insanlığı en çok düşündüren konulardan biri olduğu gibi, eski ve yeni felsefi akımları ve İslam bilginlerini de bir hayli meş-gul etmiştir. Kur'an ayetleri ruhun varlığından haber vermekte, o-nun Allah'ın emirlerinden biri olduğunu ve insanlara bu konuda az bir bilgi verildiğini bildirmektedir (el-İsra 17/85). Bu ifade insanın dünyada ruhun mahiyetini kavramasının imkansızlığına, çünkü bunun bir bakıma insanın kendi kendini tam anlamıyla çözmesi demek olduğuna işa-ret etmektedir. İnsanın yaratılış evrelerinden söz eden ayetlerden (el-Mü'minun 23/12-14) ve Hz. Peygamber'in anne karnındaki cenine belli bir zaman diliminden sonra ruh üflendiğini belirten açıklamalarından (Buhari, "Bed'ü'l-halk", 6; "Kader", 1; Müslim, "Kader", 1), ruhla-rın cesetlerden sonra yaratıldığı anlaşılmaktadır. Ruhun mahiyeti konusunda yukarıda temas edilen ayet ve hadislerle sınırlı bir nakli bilgiye sahip olunduğu-na, bunlarda da daha fazla ayrıntı verilmediği özellikle vurgulandığına göre, İslam bilginlerinin bu hususta ile-ri sürdükleri görüş ve teorilerin bir yorum ve tahmin mahiyetinde olduğu, diğer din toplumlarının kültürlerin-den de bazı unsurlar içerdiği söylenebilir. Müslüman toplumlarda ruh etrafında oluşan kült ve çeşitli inanış-lar da böyle bir yapıya sahiptir. RUH ÇAĞIRMA İslam akaidine göre ruh sonradan yaratılmış olduğu için zatı gereği yok olabilir. Fakat Allah onu yok ol-maktan korumuş, ilahi irade onun ebediliği yönünde ger-çekleşmiştir. Bu sebeple insan ölünce ruhu yok olmaz, bir başka aleme yükselir. Kur'an-ı Kerim'de, "Allah, ö-lüm vaktinde canları alır; ölmeyenin de uyku zamanında ca-nını alır. Eceli gelen canı tutar; gelmeyeni, eceli gelin-ceye kadar salıverir. Bunda düşünen insanlar için ibretler vardır" (ez-Zümer 39/42) buyurulmuştur. Hz. Peygamber de, kabzedilen ruhun göklere çıkarıldığını, meleklerin iyi ruhları selamladıklarını, alemlerin rabbinin huzuruna getirildiklerini, sonra da dünyaya döndürüldüklerini; kafirin ruhunun ise şiddetle zindana atılmakta olduğunu haber vermiştir. Ruhların tekrar bedenle ilişkisinin kabirde mi yoksa kıyamette mi başlayacağı konusu ihtilaflıdır. Ancak, kabir azabının ruh ve beden birlikte oldu-ğu görüşü -ahad haberlere dayanmasına rağmen- akaid kitaplarında itikadın bir parçası olarak yer almaktadır. Bunun karşı-sında ruhun bedene dönüşünün kabirde değil, kıyamette olacağı kanaatine sahip bilginler de vardır. Ruh beden-den ayrı olduğu anlarını ayrı bir alemde geçirir. Kur'an-ı Kerim'de, "Rabbin Adem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini aldı ve onları kendile-rine şahit tutarak 'Ben sizin rabbiniz değil miyim?' dedi. 'Evet buna şahidiz' dediler" (el-A'raf 7/172) buyurulmaktadır ki, bu ayet insan ruhlarının bedenlere girmeden önce ruhlar aleminde bulunduğunu ifade etmektedir. İslam bil-ginlerinden bir kısmı şahsiyet halinde ruhun, insan be-denine girdikten sonra başladığını söyleyerek, "ruhlar alemi" tabirini öldükten sonra bedenlerden ayrılan ruh-ların vardıkları yer anlamında ele almaktadırlar. Ölen kişilerin ruhlarının, arkalarından yapılan hayır ve hasenattan haberdar edileceğine dair haberler var ise de, bu ruhların yaşayan insanlarla irtibatta bulunacağı-na dair herhangi bir ayet ve hadis veya kabul görmüş bir inanç yoktur. İnsanların gayb alemi ile irtibatı doğru-dan doğruya Cenab-ı Hakk'ın vahyi, meleklerin aracılığı, şeytan ve cinlerin bilgilendirmesi vasıtalarıyla olabil-mektedir. İnsanların ölmüş kişilerle, rüya gibi hayal veya ilham alemi hariç, buluşması mümkün görülmemiştir. Melekle görüşüp ondan haber alma peygamberlere has bir özellik olmakla birlikte, cin ve şeytanların insanlardan kendilerine yakın kabul ettikleri kişilere haber ilet-tiklerine dair bazı naslar da vardır (el-Hicr 15/18; eş-Şuara 26/223; es-Saffat 37/10; Buhari, "Tefsir", 31; Müs-lim, "Selam", 35; Tirmizi, "Tefsir", 36). Bu ve benzeri bilgilerden anlaşıldığına göre, insan-ların duyular ötesiyle irtibat vasıtalarından birisi cinlerdir. Onların bilgileri sınırlı, gayb onlar için de kapalı olmakla birlikte cinlerin insanlar için nisbi gayb sayılan bazı olayları bildiği veya müşahede edebil-diği sanılmaktadır. Fakat onlar bildikleri ve müşahede ettikleri olayları yalanlarla karıştırıp insanlara akta-rırlar. Bu yüzden, insanlara aktardıkları bazan doğru, bazan da yalan çıkar. Cinler insanları etkilemek için bazı büyücü ve kahinleri seçtikleri gibi bazı spiristleri yani ruh çağırıcıları da seçerler. İşte ruh-çuların ruh çağırma seanslarında kendilerine geldikleri-ni söyledikleri varlıkların bu cinler olması kuvvetle muhtemeldir. Bunlar kendilerini medyumlara ruh diye ta-nıtıp, söylediklerinin doğru çıkmasıyla da onları kendi-lerine bağlarlar. Nitekim Hz. Peygamber şeytanın çeşitli şekillere bürünerek insanlara görüneceğine ve onları aldatacağına dikkat çekmiştir. İslam dini duyular ötesi aleme ilişkin araştırma yap-mayı yasaklamaz, üstelik teşvik eder. Zaten insanın böy-le bir araştırma isteği ve merakı doğasında vardır. An-cak bu alanda elde edilen bilgilerin kötü amaçla, dünye-vi menfaat sağlama maksadıyla kullanılmasını, İslam i-nancına uymayan inanış ve telakkilerin benimsenmesini kabul etmez. Ruh çağırma olaylarına parapsikoloji ve modern bili-min diğer ilgili dallarının da belli açıklamalar getir-diği görülür. Onların izah tarzı ile din bilginlerinin açıklamaları şöyle bağdaştırılabilir: Parapsikologların "ruh" diye isimlendirdiği varlık fizik yapısı olmayan bir varlıktır. Dini verilere göre, cinleri böyle bir varlık anlayışı kapsamında düşünmek mümkündür. Oysa din-de ruh kavramı daha dar anlamlıdır. Bu duruma göre, din-de "cinlerle haberleşme" diye kabul edilen görüş ile spiristlerin "ruh çağırma seansları" arasında paralellik kurulabilir. Ruh çağırma iddia ve olaylarının izahı ba-kımından böyle bir sonuca varılabilirse de, bu yoldan elde edilecek bilgilerin bir hüküm ve davranışa dayanak sağlamayacağını, aksi halde kişiyi pişmanlıkla sonuçla-nacak büyük bir günaha katabileceğini ifade etmek gere-kir. Öte yandan böyle bir yöntemin, inanç yönünden de önemli sakıncalar taşıdığı, insanları Allah'tan başka varlıklardan medet umma eğilimine yönelteceği, bunun da İslam'ın tevhid akidesine aykırı olduğu açıktır. Oysa İslami öğretilere göre insanın görevi, kendi gücü ala-nında yapabileceği her türlü gayreti sarfetmek, bunun ötesinde yardımı hiçbir araç olmaksızın yalnız Allah Teala'dan beklemektir. Buna göre, gerek inanç gerekse davranış bakımından büyük sakıncalarla yüklü olmasının yanı sıra, çıkar ve istismar aracı olarak kullanılmaya çok elverişli olan ruh çağırma faaliyetlerinin İslam dinince caiz sayılabileceğini söylemek mümkün değildir Tenasüh İslami literatürde tenasüh, ölüm sonrasında ruhun, bir başka bedene girmek suretiyle yaşadığına, yani ruh göçüne inanış anlamında kullanılır. Aynı kavram Batı terminolojisinde, aralarında ince anlam farkları bulunmakla birlikte metempsychosis, transmigration, reincarnation , incarnation gibi kelime-lerle ifade edilir. Ölümden sonra canlıların ruhlarının herhangi bir be-den içerisinde yeniden yeryüzüne döndüğü inancının, be-denden bağımsız olarak var olan ruhun ölümden sonra da mevcudiyetini devam ettirdiğini kanıtlamak endişesiyle ilkel kavimlerde ortaya çıktığı, eski Hint, Mısır, Yunan din ve kültürlerinin hemen hemen tamamında değişik biçim-lerde de olsa bu inancın korunduğu söylenebilir. Hıristi-yanlığın aksine benzeri bir inanış Yahudilik'te de görü-lür. Ancak Ortodoks yahudiler bu inanca açıkça karşıdır-lar. Kur'an ve hadislerde ruhla ilgili ayrıntılı bilgi mevcut olmamakla, ayrıca tenasühü açıkça reddeden bir ifade bulunmamakla birlikte bu iki kaynakta hayat, ölüm ve ölüm ötesi hakkında yapılan açıklamalar tenasühün İslam'ın esaslarına ve akide sistemine aykırı olduğunu, böyle bir inancın İslam dininde kabul edilemeyeceğini gösterir. İslam dininin inanılmasını zaruri kıldığı ahiret ale-mi inancı ile tenasüh akidesini bağdaştırmak mümkün de-ğildir. Zira Kur'an, Sünnet ve icma ile sabit olduğuna göre İslam'ın inanılmasını farz kıldığı ahiret alemi İsrafil'in sura birinci defa üflemesinden sonra kıyame-tin kopması ve evrenin kozmolojik düzeninin bozulup dün-yada yaşayan bütün canlı varlıkların aynı anda ölmesi; İsrafil'in ikinci defa sura üflemesinin ardından ise dünyada hayat sürmüş bulunan bütün insanların aynı anda ruhlu-bedenli varlıklar olarak diriltilip dünyada yap-tıklarından hesaba çekilmek üzere mahşer yerine sevkedilmeleri ve hesap işlemini takiben inanç ve amel-lerine göre cennete veya cehenneme atılmaları safhala-rından oluşur. Bu itibarla tenasüh inancını İslam'ın ahiret akidesi ile bağdaştırmanın mümkün olmadığı açık-tır. Zira tenasüh inancı böyle bir ahiret alemini inkar edip onun yerine ölenlere ait ruhların bu dünyada başka bedenlere intikal ederek yaşamaya devam ettiklerini ve bunun böylece ebediyen sürüp gideceğini iddia etmekte, kıyametin kopmasını ondan sonra yeniden başlayıp ve çe-şitli safhalarla sürecek olan öbür alemi reddetmektedir. Kur'an-ı Kerim'de ölüm anında dünya hayatına geri dö-nüp iyi işler yapmak isteğini dile getiren insanın bu arzusunun boşuna olduğu, zira ölen kimsenin dünya ile ahiret alemi arasında bir merhaleyi teşkil eden berzah alemine intikal edeceği ve diriltileceği güne kadar bu-rada kalacağı açıkça bildirilmiş (el-Mü'minun 23/100), belli bir süreyi tamamladıktan sonra evrenin kozmolojik düzeninin bozulacağı, insanların ruhlu-bedenli varlıklar olarak diriltilecekleri ve yaptıklarından hesaba çekile-cekleri tereddüde yer vermeyecek şekilde açıklanmıştır (Yasin 36/78-79; Kaf 50/4; ez-Zümer 98/68). Bununla bir-likte İslam muhitinde de zaman zaman bazı yazarların yaygın terimiyle reenkarnasyon inancına temel bulmaya gayret ettiği, böyle bir inanışın İslam akaidine uygun olduğunu ileri sürdüğü de bilinmektedir. Tenasüh inancını İslam akaidiyle uzlaştırmak ve dini öğretiden temellendirmek isteyenler görüşlerine delil olarak bazı ayetleri ileri sürerler. Bunlar içinde ilk bakışta tenasüh lehinde yorumlanmaya müsait gibi görülen ayetler şunlardır: "Sizi ölü iken dirilten Allah'ı nasıl inkar ediyorsunuz! Sonra sizi öldürecek, sonra sizi diril-tecek ve sonunda ona döndürüleceksiniz" (el-Bakara 2/28), "İnkar edenler şöyle derler: Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de günahlarımızı itiraf ettik. Bu ateşten çıkmaya bir yol var mıdır?" (el-Mü'min 40/11). Bunlardan birinci ayetin "ölü idiniz, Allah sizi diriltti" şeklindeki başlangıç kısmı insanların ölü halde bulunan topraktan yaratıldıklarını ifade etmektedir. Bundan an-laşıldığına göre insanın varlık sürecinde üç safhası mevcuttur: Yaratılış safhası, ölüm safhası ve ahirette tekrar diriliş safhası. Şu halde bu ayetin açık veya gizli bir şekilde tenasüh inancıyla hiçbir ilgisi bulunmadığı, aksine onu reddettiği görülmektedir. İkinci ayet ise, kafirlerin cehennemde Allah'a yakarış-larını tasvir etmekte olup onların sözünü ettiği birinci ölüm dünya hayatının sonunda, ikinci ölüm ise kabirde ilk sorgulama sonrasında vuku bulacaktır. Birinci di-riltme kabirde sorgulama için, ikincisi ise kıyametten sonraki ebedi hayat içindir. Bir başka açıklama olarak da kafirlerin cehennemde uğradıkları azaptan dolayı öle-cekleri, azabı tatmaları için diriltilecekleri ve bu işlemin iki defa tekrar edeceği şeklindedir. Bu yorumu destekleyen bazı ayet ve hadisler de yok değildir (bk. en-Nisa 4/56; Buhari, "Tevhid", 24). Bu itibarla ayetteki iki defa öldürülüp iki defa diriltilmenin dünya hayatıy-la ve tenasühle bir irtibatı yoktur. Tenasüh inancı naslara aykırı olduğu gibi akli bakım-dan da tutarsız görülmekte, metafizik ve mantık ilkele-rine dayanan bazı haklı eleştirilere tabi tutulmaktadır. İnsan bilincinin sürekliliği ve kişisel kimliğin korun-ması açısından ele alınacak olursa, reenkarnasyon iddia-larının makul olabilmesi için insanın, şu anda neticesi-ni yaşadığı ileri sürülen önceki hayatını mutlaka hatır-laması gerekirdi. Halbuki hiç kimse daha önce bir beden-de yaşadığını hatırlamamakta, aksine insan, kendisinde onun diğer varlıklardan ayrı bir kişiliğe sahip olduğunu gösteren bir benlik şuuru bulunduğunu hissetmektedir. Diğer taraftan tenasüh akidesi ahlaki nedensellik ihti-yacını tatmin etmekten ve dolayısıyla insanın sorumlulu-ğunu temellendirmekten de uzaktır. Bu tutarsızlıklarının yanı sıra tenasüh akidesi hem insanın kalıtım yoluyla ebeveynden çocuklara intikal eden ruhi-bedeni özelliklerini açıklayamamakta, hem de dünyada sürekli olarak devam eden nüfus artışına makul bir izah getirememektedir. Zira bugün bilim insanın ka-lıtım yoluyla kazandığı ruhi-bedeni özellikleri bulundu-ğunu kesin olarak kanıtlamıştır. Tenasüh iddiasına göre ölümle birlikte başka bir bedene intikal eden ruhun ken-di karakterine uygun bir bedeni nasıl seçtiği ve bu du-rum karşısında kalıtımın nasıl açıklanacağı bilinememek-tedir. Yine tenasüh inancına göre evrendeki ruhlar belli sayıdadır. Bu durumda dünya nüfusunun statik olması veya azalması gerekirdi. Halbuki realite bunun aksini göster-mektedir. Yukarıda temas edilen dini ve bilimsel gerekçeler se-bebiyledir ki, tenasüh inancı İslam'ın ilkeleriyle ve akidesiyle bağdaşmaz. Günlük hayatta sıklıkla karşılaşı-lan tenasüh iddialarından çoğu magazin haberciliğinin üretimleri, geri kalanları da kişisel fantazi ve yanıl-gılardır. Olayın gündemde kalması ve zaman zaman geniş kesimlerin ilgisini uyandırması ise, bir yönüyle dini bilgi ve şuur eksikliğinden, diğer yönden de insanların ruhlar aleminin ve ölüm ötesinin gizemine olan derin ilgisinden ve bu alana ait iddiaların çürütülmesinin de kolay olmayışından kaynaklanmaktadır. KAYNAK