Ermeni meselesiyle devlet adamlığı! Türkiye'nin bazı meseleleri vardır ki hiç yakamızı bırakmaz. Yılan hikayesi gibi bin yıldır Türkiye gündemindeki yerlerini korumaya devam ederler. Çünkü, Türkiye'nin geleceğine taş koyan, Türkiye'yi sürekli geren bu meseleleri gündemden düşürebilecek çapta ve olgunlukta, siyasal deneyim ve kararlılığa sahip devlet adamlarından yoksun kalmıştır bu ülke. Bu meselelerden biri Kürt sorunu ise, diğeri 'Ermeni meselesi'dir. Her 24 Nisan tarihi yaklaşırken Türkiye gerilir. Washington'dan Ermeni soykırımı kararı çıkacak mı, Amerikan Başkanı soykırım diyecek mi, demeyecek mi diye bir kıvrantı başlar siyaset sahnesinde. Yine aynı şey yaşandı. Obama, 'soykırım' demedi ama... Büyük Felaket dedi. Ve kıyamet koptu. Şimdi bir an düşünelim. Bir Amerikan Başkanı ilk kez mi 'Büyük Felaket' deyimini kullandı? Hayır. Bunu ilk kez kullanan Başkan George W. Bush oldu. 2003 yılında Büyük Felaket'i İngilizce olarak söyledi. Başkan Obama'nın Bush'tan farkı, açıklamasında bunun Ermenicesini kullanmış olmasıdır. Demek ki Büyük Felaket bir ilk değil. Ya soykırım?.. Hiç kullanılmadı mı? Bu da kullanıldı. Reagan 1980'de Başkan seçilmesinden sonra 1981'deki bir konuşmasında 'Ermeni soykırımı' demişti. Bir de öncesi var. Amerikan Temsilciler Meclisi'nden 1975'de 'Ermeni soykırımı'nı içeren bir karar çıkmıştı. Bu arada gelmiş geçmiş Amerikan başkanları arasında, 1915'in Ermeni soykırımı olmadığını düşünen bir başkana rastlayamazsınız. Ancak onlar da, Türk-Amerikan ilişkilerinin nezaketi dolayısıyla her 24 Nisan'da soykırım dememiş de olsalar, açıklamalarında bu deyimi aratacak ifadelere yer vermişlerdir. Obama da 'Büyük Felaket' dedi. Şimdi ne olacak? Bundan dolayı Türk-Amerikan ilişkileri mi kötüye gidecek? Türkiye'yle Ermenistan arasındaki normalleşme bir başka bahara mı kalacak? İkisi de yanlış olur. Türk-Amerikan, Türk-Ermeni ilişkilerini soykırım kıskacına almak akıllı, mantıklı bir tavır değildir. Dün de değildi, bugün de değildir. Türkiye'yle Ermenistan ilişkilerini normalleştirmek için gerekli teknik, diplomatik altyapı özenle hazırlanmış, bir yol haritası ortaya çıkmış durumda. Ankara ve Erivan'dan eşzamanlı olarak yapılan resmi açıklamalar da işin rayına oturduğuna işaret ediyor. Buna devam etmek lazım. Türkiye-Ermenistan sınırının açılması dahil normalleşme adımlarının sürdürülmesi için gereken siyasi iradeyi kesintiye uğratmak hata olur. Düşünmekte yarar var. Suriye yıllar yılı PKK'yı destekledi. Öcalan'ı barındırdı. Hatay'ı haritalarında kendi sınırları içinde gösterdi. Bütün bunlara rağmen Türkiye'yle Suriye ilişkileri kesilmedi. İran, 1979 Humeyni ihtilaliyle birlikte Türkiye'deki rejime düşman gözüyle baktı, Türkiye'yi destabilize etmek için çaba sarfetti, ama Tahran'la da ilişkiler kesilmedi. Yunanistan'la ilişkilerimiz, Kıbrıs ve Ege sorunlarına, hatta 'Yunan derin devleti'nin PKK desteğine rağmen devam etmişti. Lafı uzatmak yersiz. Türk-Ermeni normalleşmesi, hem Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan açısından, hem Kafkasya'da istikrar ve barış açısından, hem de bu üç ülkenin ABD ve AB ilişkileri açısından olumlu bir gelişmenin altını çizer. Ermenistan elbette işgal altında tuttuğu Azeri topraklarından bir an önce çekilmelidir. Yukarı Karabağ sorunu elbette çözülmelidir. Ama bu sorunlar ve 'Büyük Felaket' ya da 'Soykırım', Türkiye'yle Ermenistan arasında sınır kapısının açılması dahil normalleşmenin başlamasına engel olmamalıdır. Ankara'yla Erivan arasında öngörülen 'yol haritası'na bağlı kalmak, Kafkaslar'da barış ve istikrara açılan yolda yürümekle eşanlamlıdır. Türkiye'nin Başkan Obama'nın 'Büyük Felaketi'ne devlet olarak bir tepki göstermesinin anlaşılır bir yanı var. Ama burada ölçü önemli. Dışişleri Bakanlığı'nın açıklamasında bu ölçünün tutturulduğu söylenebilir. Ama aynı şey Başbakan Erdoğan'ın açıklamaları için söylenebilir mi? Sanmıyorum. Ve Kürt sorununda olduğu gibi, Ermeni meselesinde de aşırı milliyetçi söylemin cazibesine kapılarak istikrar ve barışa hizmet edilebileceğini düşünmüyorum. Yinelemekte yarar var. 1915'e ister soykırım, ister büyük felaket, ister trajedi, ister kırım, kıyım deyin, fakat Osmanlı döneminde Ermeniler bu topraklarda çok büyük bir acı yaşamışlardır. Her şeyden önce bu acıyı anlamaya çalışmak, bu acıya saygı göstermek gerekiyor. Elbette biliyorum. Birinci Dünya Savaşı'yla sonrasında Türkler de, Kürtler de, Rumlar da acı çektiler. Ermenistan işgali altındaki Azerbaycan topraklarındaki evlerinden barklarından olan kaç yüzbin Azeri göçmen de 1990'lardan beri bir büyük acıyı yaşıyorlar. Hiç biri unutulamaz acıların. Biliyorum, acılar birbiriyle mukayese de edilemez. Doğru olan, bir yandan acıları karşılıklı olarak anlamaya, acılara karşılıklı olarak saygı göstermeye çalışmaktır. Ama öte yandan uzak veya yakın geçmişte yaşanan acıların ya da tarihin bugünü esir almasına da kırmızı ışık yakmaktır, doğru olan... Devlet adamlığı da bunu gerektirir. Hasan cemal/MİLLİYET

Türkiye-Ermenistan normalleşmesinin 'yol haritası'nın içeriği, ayrıntılı biçimde açıklanmadı. Açıklanmadı ama kısmen sızdı. Bu konuyla ilgili olanlar, ta Ağustos 2007'den beri İsviçre'nin gözetiminde Türk ve Ermeni diplomatların yoğun bir 'teknik altyapı' çalışması yürüttüğünden haberdar bulunanlar ve Türkiye-Azerbaycan-Ermenistan üçgenindeki gelişmeleri ve üç eşbaşkanlı Minsk grubunun Yukarı Karabağ sorununun çözümünün neresinde durduğunu izleyenler açısından ortada büyük bir muamma yok. 'Normalleşme'nin iki ana sütunu var: Diplomatik ilişkiler ve kapalı kara sınırının açılması. Azerbaycan'ı doğrudan ilgilendiren ikincisi. Türkiye'nin Ermenistan ile diplomatik ilişkiler kurması, yani Ankara ve Erivan'da karşılıklı bir büyükelçilik binası bulunması veya örneğin Kars ve Gümrü'de karşılıklı başkonsoloslukların açılması Azerbaycan'ın illa karşı olduğu ya da olacağı bir şey değil. Türkiye, Sovyetler Birliği dağıldığı vakit, bağımsızlığını ilan eden tüm Sovyet cumhuriyetleri gibi Ermenistan'ın da bağımsızlığını ve yanıbaşındaki bağımsız Ermenistan Cumhuriyeti'nin 'meşruiyeti'ni tanımıştı. Tanımasına tanımıştı ama diplomatik ilişki kurmamıştı. Diplomatik ilişkir kurmamış olmasını, -zımnen de olsa- '1915'e bakış' ya da bir başka deyimle 'soykırım' konusundaki pozisyon farklarına ve aynı şekilde Ermenistan'ın 1921 Kars Anlaşması'nı kabul ettiğini resmen ilan etmemesine dayandırmıştı. Erivan'ın 1921 Kars Anlaşması'nın kabul ettiğini resmen açıklamaktan kaçınmasının, Ankara tarafından yorumu, "Ermenistan'ın Türkiye'den 'Batı Ermenistan' olarak tanımlanan Doğu Anadolu'dan toprak talebinde bulunabileceği" idi. Ermenistan'ın tutumu ise 'Türkiye ile sınırlarımızı belirleyen 1921 Anlaşması bize sorulmadan, biz taraf olmadan Ankara ile Moskova'daki Sovyet hükümeti arasında imzalanmıştı. Taraf olmadığımız bir anlaşmayı niye kabul ettiğimizi ilan edelim. Ama, de facto olarak bu anlaşmayı sınır sonuçlarıyla birlikte kabul ediyoruz' şeklindeydi. Bir dizi hukuki yaklaşım ve yorum farkı, ön yargılar ve çeşitli siyasi mülahazalar, Türkiye ile Ermenistan arasında diplomatik ilişkiler 1991'de kurulabilecek iken, bunu engelledi. Sovyetler Birliği'nin 1991'de yok olmasından sonra, bıraktığı alanda dağılmasıyla üç Baltık cumhuriyeti , üç doğu Avrupa cumhuriyeti , beş Orta Asya cumhuriyeti ve üç Kafkasya cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu olmak üzere 15 bağımsız devlet üredi. Bunların arasında Türkiye'nin diplomatik ilişki kurmadığı sadece Ermenistan'dır. Ve diplomatik ilişki kurmama gerekçesi yukarıda anlattıklarımızdır. Yani? Türkiye-Ermenistan diplomatik ilişkilerinin kurulmamasında Yukarı Karabağ sorununun hiçbir ilgisi, ilişkisi yoktur. Ermenistan, 1991'de bağımsız olduktan iki yıl sonra 1993'te Türkiye-Ermenistan kara sınırı kapatılmıştır. Yani? Türkiye'nin diplomatik ilişkiler kurmadığı Ermenistan ile kara sınırı 1991-1993 arasında iki yıl açık kalmıştır. Yanisi, bir ülke ile diplomatik ilişki bulunmaması sınırların kapalı kalması anlamına gelmiyor. Nasıl, bir ülkenin meşruiyetini tanıyor olmanız, diplomatik ilişkiyi otomatik haline getirmiyorsa; diplomatik ilişki bulunmaması da sınırı kapatmıyor. Peki, Ermenistan'ın bağımsızlığından itibaren iki yıl açık bulunan Türkiye-Ermenistan kara sınırı 1993 yılında niçin kapatıldı? Çünkü, Ermenistan, Azerbaycan ile arasındaki Yukarı Karabağ ihtilafı üzerine Karabağ'ın çevresindeki, Azerbaycan'a ait toprak parçalarını birbiri ardından işgal etmeye başladı. Yukarı Karabağ ile Ermenistan anakarası arasında doğrudan bağlantı yok. En yakın nokta, 'Laçin Koridoru' adı verilen ve Azerbaycan'a ait dar alan. Azerbaycan idari dilinde Rusçadan geçtiği haliyle 'reyon' adı verilen, Türkiye ölçülerinde ilçe ya da belde sayılabilecek yedi nokta, Laçin'in yanı sıra Ermenilerce, Yukarı Karabağ'ı askeri bakımdan güvence altına alma mantığıyla işgal edildi. Türkiye-Ermenistan sınırı, Ermenistan üzerinde 'ekonomik abluka' yoluyla baskı oluşturmak ve Azerbaycan topraklarından çekilmesini sağlamak amacıyla, 1993 yılında söz konusu bu gelişmeler sonucu kapatıldı. Yani? Yani, Türkiye-Ermenistan arasındaki diplomatik ilişkilerin kurulmamış olmasının değil ama kara sınırının kapatılmasının Yukarı Karabağ sorunu ile genel anlamda- ilişkisi var. Ancak, dikkat: Doğrudan Yukarı Karabağ ile de ilişkisi yok. Ya neyle var? Yukarı Karabağ çevresinde işgal altına girmiş Azerbaycan topraklarıyla veya aynı anlamda ama farklı bir deyişle Azerbaycan topraklarının Ermeni işgali altına girmesiyle doğrudan ilişkisi var. 'Nüans'tan öteye önem taşıyan bunun önemi şu. Türkiye-Ermenistan kara sınırının açılmasını, Yukarı Karabağ sorununun nihai çözümüyle eşleştiremezsiniz. Kara sınırının kapanması, Karabağ'ın değil, Karabağ çevresindeki Azerbaycan toprakları işgali nedeniyle oldu. Dolayısıyla, kara sınırı, o topraklardan Ermeni işgalinin kalkacağına ilişkin bir Azerbaycan-Ermenistan mutabakatı ortaya çıkınca mümkün olur. Bu arada sürekli olarak 'kara sınırı' vurgusu yaptığımızın farkında olmalısınız. Evet, 'kara sınırı' zira Türkiye ile Ermenistan arasında tüm sınırlar kapalı değil. Hava sınırı ve hava trafiği açık. Hem de 1995'ten beri! 1995'ten bu yana 14 yıldır Ermenistan havayollarına bağlı uçaklar İstanbul-Erivan ve Erivan-İstanbul arasında sefer yapıyorlar. 2004'ten itibaren buna Türk bayrağı taşıyan, Türkiye'ye kayıtlı özel şirket uçakları da katıldı. Yani, sınırların kapalılığı bile yarım yamalak bir durum. Hava açık, kara kapalı. 'Yol haritası'nın Türkiye-Ermenistan normalleşmesi yönünde 'makul bir zaman dilimi'nde yol alması bekleniyor. Bu, çok yakın gelecek içinde adımların atılmaya başlanması demek. 2007 yaz sonundan beri Cenevre'de yürütülen görüşmeler, Kars Anlaşması ve 'soykırım' konusunu ele alacak 'ortak tarih komisyonu' gibi konularda Türkiye-Ermenistan mutabakatı sağladı. Bu bakımdan, her iki ülkenin Gürcistan başkenti Tiflis'teki büyükelçilerinin karşılıklı 'akredite edilmesi'yle diplomatik ilişkilerin kurulmasının önünde bir engel yok. Fazla zaman geçirmeden Ankara ve Erivan'da büyükelçilikler ve sınırın iki yanında konsolosluklar açılabilir. Peki kara sınırı ne zaman açılabilir? Karabağ'da çözüme yönelik ve bu çerçevede işgal altındaki Azerbaycan topraklarından Ermenilerin çekilme takvimi konusunda bir mutabakat belgesi çıktığı vakit. Bu ne zaman gerçekleşebilir? Mayıs ayının 7'sinde Prag'da İlham Aliyev ile Serj Sarkisyan biraraya geliyorlar. Bir hafta arayla Moskova'da Rus muadilleri Medvedev'le yoğun görüşmeler yaptıklarını unutmayalım. Rusya, aktif biçimde devrede. İlham Aliyev ile Sarkisyan, zaten son bir yıl içinde Rusya'da St. Petersburg ve Moskova'da iki kez biraraya geldiler. İlham Aliyev ile Serj Sarkisyan'ın, 7 Mayıs Prag buluşmasına ek olarak, haziran ayında da bir kez daha biraraya geleceklerini önceki gün öğrendik. Türkiye'nin dışında Minsk eşbaşkanlarının, Amerika ve Rusya'nın yoğun biçimde devrede bulunduğu girişimlerin sonucunda mayıs ve haziran aylarında Aliyev-Sarkisyan zirvelerini takiben ortaya çıkacak Azerbaycan-Ermenistan mutabakat zaptı ya da belgesi, Ermenistan normalleşmesini Karabağ'a ilişkin gelişmelerle 'paralel' götürme sinyali vermiş olan Türkiye'nin kara sınırını açmasının anahtarı olabilir. Yani? Yani, Türkiye-Ermenistan kara sınırının birkaç ay içinde açılması kimseyi şaşırtmasın. CENGİZ ÇANDAR-RADİKAL...