teşekkürler paylaşım için

Türkiye bir referandum nedeniyle sandık başına ilk kez 1961 Anayasası için, 9 Temmuz 1961 tarihinde gitti. Kırmızı 'hayır' kampanyasının neredeyse suç olduğu referandumda sandıktan yüzde 38 hayır çıktı. 'Hayır' diyen şehirlerden biri de İzmir'di. İlk referandumda darbeye kırmızı kart Eğer Meclis'te uzlaşma denen mucize gerçekleşmezse Türkiye bu yaz bir referanduma daha gidiyor. Bu Türkiye'yi sandık başına götüren altıncı referandum olacak. 49 yıl önce, 61 Anayasası için düzenlenen, o günkü adıyla 'halk oyu' bu referandumlardan ilkiydi. "Devletin dini İslam"dır diyen 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun yerine konan 1924 Anayasası sadece muhaliflerin temizlendiği yeni Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylanmış ve yeni rejim referandumla devrimi riske atmak istememişti. 27 Mayıs 1960 darbesini yapan Milli Birlik Komitesi'nin Sıdık Sami Onar Başkanlığı'ndaki asker ve profesörlerden oluşan bir kurula hazırlattığı 1961 Anayasası ise "İkinci Cumhuriyet" iddiasına uygun olarak referanduma götürüldü. Darbenin birinci yıldönümü olan 27 Mayıs 1961'de askerlerin atadığı Kurucu Meclis'te oylanan dönemin tartışmalarındaki adıyla "İkinci Cumhuriyet Anayasası'na iki çekimser oya karşı 261 evet oyu çıktı. Halk oyu için tarih 9 Temmuz'du. "Hayır" pusulalarının rengi kırmızı, "evet" diyeceklerin rengi ise beyaz olarak belirlendi. 15 Haziran'da başlayacak resmi propaganda süresi ise çok kısaydı. Ortada bir "hayır" kampanyası da yoktu. "Evet"çi Beyaz Cephe'de aslında bütün devlet vardı: Başta Devlet Başkanı Cemal Gürsel ve Milli Birlik Komitesi üyeleri, İsmet İnönü liderliğindeki CHP, büyük basının tamamına yakını, valilerden kaymakamlara tüm devlet. "Evet" kampanyası için çalışmalar valilerin koordinasyonunda yürütülüyor, Anayasa için Anadolu yollarına şehirleri aralarında bölen Milli Birlik Kurulu üyeleri düşüyordu. Resmi kampanyanın başlamasından bir gün önce İsmet İnönü ve Hava Kuvvetleri Komutanı İrfan Tansel Başbakanlık'ta Cemal Gürsel ile biraraya gelerek durum değerlendirmesi yaptı. Sessiz ve derinden 'hayır' kampanyası Aslında ortada açıktan bir "hayır" kampanyası yoktu. Gazetelerde her gün anayasaya karşı hareket eden, "evet" posterlerini yırtan hayırcı "hainlerin" haberleri yer alıyordu. Ama büyük halk desteğine sahip DP'yi deviren darbecilerin halkın karşısındaki bu ilk sınavlarında korktukları şey tam da bu "sessizlik"ti. 27 Mayıs'ı demokrasiyi diktatörlükten korumak için yaptığını ileri süren askerler seçimlerde yönetimi sivillere devretme sözü vermişlerdi bir kere. Şubat 1961'de Yassıada'da yargılanmaları süren Demokrat Parti'nin devamı olduğu bilinen isimler 27 Mayıs Darbesi sırasında 3. Ordu Komutanı olan Orgeneral Ragıp Gümüşpala'nın liderliğinde Adalet Partisi'ni kurmuşlardı. Gümüşpala, albaylar cuntası tarafından yapılan darbeye karşı "Darbenin lideri benden rütbeli değilse ordumla gelip isyanı bastırırım" diyen bir paşaydı. Cuntanın Orgeneral Cemal Gürsel'e apar topar Ankara'ya bu tehdit nedeniyle getirdiği söylenir. Adalet Partisi dışında iki parti daha siyaset sahnesine çıkmıştı: DP'den ayrılarak Hürriyet Partisi'ne geçen Ekrem Alican liderliğindeki Yeni Türkiye Partisi ve DP'nin onun seçilmesine kızarak Kırşehir'i ilçe yaptığı Osman Bölükbaşı liderliğindeki milliyetçi Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi. Adalet Partisi'ne kapatma tehdidi Ama bu üç partiden hiçbiri "hayır" demiyordu. Ekrem Alican ve Bölükbaşı'nın "evet"leri ikna ediciydi. Ama Adalet Partisi'nin günaşırı anayasadan yana açıklamaları onu "takiyyecilik" ten kurtaramıyordu. Referandumdaki tavrını belirlemek üzere toplanacak olan AP yönetimi aynı gün gazetelerden çıkan bir haberle sarsıldı: Toplantının yapılacağı gün Ankara Savcısı da AP ile ilgili dava açıp açmayacağına karar verecekti. Adalet Partisi'nin ve anayasaya "hayır" diyenlerin üzerindeki tek Demokles'in Kılıcı bu kapatma davası tehdidi de değildi. Yassıada'da süren mahkemede ne tesadüf ki tam anayasa referandumu tartışılırken gündemine Anayasa'yı İhlal Davası'nı aldı. 400 DP'linin mahkum olacağı davanın haberleri gazetelerde halk oyu haberleriyle birlikte veriliyordu. Adalet Partisi'nin bu kritik toplantısından yeni anayasaya destek açıklaması çıktı. Ama askerler ve gazeteleri bu da tatmin etmedi. İstedikleri Gümüşpala'nın çıkıp seçmenlerini Anayasa'ya "evet" demeye çağırmasıydı. 28 Haziran tarihinde gazetelerin manşetlerinde yer alan bir haber ise şartların ne kadar ağır olduğunun bir delili gibiydi. İstanbul'da tutuklanan ihtilal hazırlığındaki bir gizli teşkilatın üyelerinin Adalet Partili olduğu ortaya çıkmıştı. Habere göre bu gizli teşkilatın üyeleri aynı zamanda komünistti. Olay üzerine açıklama yapan Devlet Başkanı Cemal Gürsel, Adalet Partisi'ni "küçük hesaplara sapmakla" suçladı. Birkaç gün sonraki gazetelerde bu kez Adalet Partisi "halkı evet pusulasının renginin kırmızı olduğu yönünde kandırmakla" suçlanacaktı. Eleştiri tonunu sertleştiren Gürsel açıkça AP'yi başına gelecekler konusunda tehdit etmeye başladı. Bunun üzerine bir türlü "hayır"cı olmadığına kimseyi ikna edemeyen Ragıp Gümüşpala partisine radyoda ayrılan propaganda konuşmasında Adalet Partilileri referandumda "evet" demeye çağırdı. 9 Temmuz gününe sayılı günler kala ortada anayasaya resmen "hayır" diyecek kimse kalmamıştı. Evet cephesi ise hareketliydi. "Evet" lehine 3 Temmuz günü İsmet İnönü, Taksim Meydanı'nda miting yapmış, Gürsel ve MBK üyeleri radyodan halka seslenip bir yanlış olmamasını tavsiye etmişlerdi. Gazetelerdeki haberlere göre üniversite hocaları öğrencilerine anayasayı anlatıyor, "evet" kampanyasına "din adamları" bile destek veriyordu. İş o kadar şansa bırakılmamıştı ki Seçim Komisyonu Yassıada'da yargılanan Demokrat Partililer'in oy vermemesi için "Yassıada muhtarlık değil, askeri garnizondur" diye bir karar bile almıştı. Demokrat İzmir 'Hayır' dedi Halk oyuna iki gün kala yasal propaganda süresinin sonra erdiğini duyuran gazetelerde sürenin bitimine rağmen "hayır" lehine kampanya yapan dokuz kişinin tutuklanma haberi de yer alıyordu. Aynı gazetenin manşetinde ise Devlet Başkanı Cemal Gürsel'in yasağa rağmen "evet" lehine yaptığı konuşma vardı. Seçim günü Milliyet gazetesinin "Vatandaş Anayasa'ya oy vermek için sandık başına" manşetine Bedri Koraman'ın yaptığı karikatürde sandığa giren oyun renginin beyaz olması da bu yüzden yasağı ihlal sayılmazdı. Ama sandıktan beklenmedik bir sonuç çıktı. Propaganda süresi boyunca kırmızı giymenin ve "hayır" demenin cesaret gerektirdiği ülkede devletin bütün zorlamasına rağmen halkın ilk tepkisi sandığa gitmemek oldu. Katılım Türkiye standartlarına göre düşük olan yüzde 81'de kaldı. Adalet Partisi dahil tüm partilerin evet cephesinde yer aldığı referandumda "evet" oyları yüzde 61.7'de kaldı. Resmen bir kampanya yapılmamasına rağmen sandıktan yüzde 38.3 kırmızı "hayır" oyu çıktı. "Hayır" oylarının "evet"leri geçtiği şehirler arasında en dikkat çekici olanı şimdilerde ulusalcılığın kalelerinden olan İzmir. Menderes'in memleketi Aydın, büyük bir farkla Bursa, Bolu, Denizli, Samsun, Manisa da anayasaya "hayır" diyen şehirler oldular. İstanbul'un ilçelerinden ise sadece Şile'de 'hayır'lar 'evet'leri geride bıraktı. 49 yıl sonra Türkiye'nin bu ilk halk oyundan geriye ise Gölcük'te referandum günü doğduğu için "Yasa" ismi verilen bir bebek kaldı. kaynak