Rüya Tabiri İnsanın uyku halinde gördüğü düşler de, mevcut bilim-sel verilerle açıklanması kolay olmayan, dinler ve çe-şitli kültürler tarafından değişik açıklama ve ilgilere konu olan bir muammadır. Sebebi ve kaynağı nasıl açıklanırsa açıklansın tari-hin hemen her devrinde insanların rüya ile ilgilendiği, onları yorumlayarak manalar çıkarmaya çalıştığı görülür. İlk dönemlere ait birçok kültürde rüyada yaşananların uyanıkken yaşananlar kadar net ve gerçek olduğu var sa-yılırdı. Eski Mısırlılar, Babilliler ve Asurlular'da rüya tabiri gelenek haline gelmişti. Kahin ve büyücülerin en önemli görevlerinden biri rüyaları yorumla-maktı. Kitab-ı Mukaddes de dahil olmak üzere birçok Or-tadoğu ve Asya kaynaklı metinde kehanet içeren rüyalar-dan bahsedilir. Kur'an ve Sünnet'te rüya konusuna sıkça değinilir. Kur'an-ı Kerim'de Hz. İbrahim, Hz. Yusuf ve Mısır hüküm-darının gördüğü rüyalardan söz edilmekte (Yusuf 12/5, 43, 100; el-İsra 17/60; es-Saffat 37/105), Hz. Peygamber'in gördüğü bir rüyanın yüce Allah tarafından doğru çıkarıl-dığı belirtilmektedir (el-Feth 48/27). Hadislerde ise rüyanın insan hayatındaki yerine ve önemine çeşitli de-falar temas edilmiştir. Resulullah'a ilk vahiy uykuda rüya-yı sadıka şeklinde gelmiş ve altı ay müddetle bütün vahiyler rüyada vuku bulmuştur. Bir hadiste yirmi üç yıllık vahiy müddeti içerisindeki altı aylık zaman dili-mi kastedilerek "Müminin sadık rüyası nübüvvetin kırk altı cüzünden biridir" buyurulmuş ve "Sadık ve salih rüya vahiy cümlesindendir" denilerek rahmani rüyanın vahiy derece-sinde mübarek bir telkin niteliği taşıdığına işaret e-dilmiştir (Buhari, "Ta'bir", 1-5; Müslim, "Rü'ya", 3-9; Ebu Davud, "Salat", 148; "Edeb", 88). Hadis kitaplarında konuyla ilgili özel başlıklar açılarak Resul-i Ekrem'in rüyalarına genişçe yer verilmiştir. İslam bilginleri, ayetlerdeki sınırlı bilgilerden, özellikle de Hz. Peygamber'in rüya ile ilgili açıklama-larından hareketle, ayrıca kişisel tecrübe ve bilgileri-nin de yardımıyla rüyanın mahiyeti, çeşitleri ve yorumu konusunda zengin bir bilgi birikimi ve literatür oluş-turmuşlardır. İslami kaynaklarda üç türlü rüyanın bulun-duğu ifade edilir. 1. Rahmani rüya. Buna rüya-yı sadıka, rüya-yı saliha veya sadece "rüya" da denir. Bu tür rüya-lar Allah tarafından doğrudan doğruya melekler vasıta-sıyla gelen hak telkinlerdir. Hz. Peygamber bunu müjde-leyiciler anlamında "mübeşşirat" diye isimlendirip nü-büvvetin kırk altıda biri (1/46) olarak nitelendirmiş, nübüvvetin bitiminden sonra da mübeşşiratın devam edece-ğini bildirmiştir (Buhari, "Ta'bir", 5; Tirmizi, "Rü'ya", 2-3; İbn Mace, "Ta'bir", 1). Bu tür rüyalar insanlar için yol gösterici ve ışık tutucudur. 2. Şeytani rüya. Şeyta-nın aldatma, vesvese ve korkutmalarından doğan karışık hayaller, yalan ve batıl düşler, insanı kötülüğe sevkeden telkinlerdir. Bunları anlatmak ve tabir ettir-mek tavsiye edilmez. 3. Nefsani rüya. Nefsin hayal ve kuruntuları, uyku esnasındaki dış etkiler ve günlük meş-galelere ilişkin rüyalardır. Rüyada görülen şeyin kısa bir zaman önce uyanık olarak idrak edilmiş olup sureti-nin hayalde devam etmesi, üzerinde önceden düşünülen veya gelecekte vukuu beklenen türden olması, üşüyen ki-şinin kar, harareti olan kişinin ateş görmesi gibi mizaç değişikliği ile bağlantılı olması bunun örnekleri olarak sayılabilir. İslam bilginleri insanın içinde bulunduğu iç ve dış şartlardan kaynaklanan nefsani rüyanın psikolojik ve fizyolojik şartlarla ilgili olabileceğini kabul etmekte ve peygamberlerin gördüğü sadık rüyaları vahiy kapsamın-da olduğu için tartışma dışı tutmaktadır. Peygamberler dışında kalan kişilerin gördükleri salih rüyaların kay-nağı konusunda ise şu görüşler ileri sürülmektedir: Mu'tezile kelamcıları uyku halinde idrak olamayacağını ileri sürerek rüyada görülenlerin hayal olduğunu iddia ederken, kelamcıların çoğunluğu bunları mana aleminden rü'yet alemine semboller şeklinde indirilen "ilham" ola-rak değerlendirmektedir. İslam filozofları rüyaları ha-yal aleminden ortak duyuya düşen suretlerin izlenimleri olarak nitelendirmekte, tasavvuf ehli ise ruhun uykuda misal alemini seyretmesi ve bu esnada gördüklerini uya-nınca hatırlaması şeklinde açıklamaktadır. Son iki yüzyıl içinde psikoloji, fizyoloji, metabiyoloji gibi modern bilim dallarında önemli geliş-meler kaydedilmiş, bu dönemde rüyanın mahiyeti, kaynağı, içeriği ve süresi gibi konularda yoğunlaşan bilim adamı ve araştırmaların sayısı da bir hayli artmıştır. Bununla birlikte rüyalar deney ve gözleme konu olmadığı ve her-kes kişisel tecrübe ve duyumundan yola çıkarak bir tah-minde bulunduğu için modern bilimin açıklamaları sınırlı kalmaktadır. Çünkü netice itibariyle rüya da, Allah'ın en güzel şekilde yarattığını beyan ettiği insanın, üze-rindeki sır perdesi henüz açılmamış gizemli bir dünyası görünümündedir. Bunun için de bu konuda kişisel izlenim-lerle, bir de ayet ve hadislerin verdiği sınırlı bilgi-lerle yetinmek durumundayız. İslam dünyasında da Batı'da da bilginlerin rüyanın kaynağı ve mahiyeti konusuna özel ilgi duyduğu ve bu konuda bazı açıklamalar yapmaya hatta teoriler geliştir-meye çalıştığı, esasen insan merkezli bilimsel araştır-maların her geçen gün daha bir önem kazandığı doğrudur. Ancak geniş halk kesimleri öteden beri rüyanın mahiye-tinden çok yorumuyla, yani görülen rüyanın gerçek ve günlük hayatla ilgisinin ne olabileceği konusuyla ilgi-lenmiştir. Rüya sözlü olarak değil sembollerle görülmek-tedir. Her varlık ve olay rüyada bir sembol ile ifade edildiğinden, rüyaların yorumu da bu sembollere göre yapılmaktadır. Bu işe de rüyada görülen olayların yorum-lanması anlamında rüya tabiri denilir. Zamanla rüya ta-biri özel bir uğraşı alanı olmuş, bunu konu alan ve "ta-birname" denilen kitaplar telif edilmiştir. Kur'an-ı Kerim'de rüyaların yorumu "ta'birü'r-rü'ya" (Yusuf 12/43), "te'vilü'r-rü'ya" (Yusuf 12/100), "te'vilü'l-ahlam" (Yusuf 12/44), "te'vilü'l-ehadis" (Yu-suf 12/6, 21) ve "ifta" kelimesinin türevleri ile (Yusuf 12/43, 46) ifade edilmekte, Hz. Yusuf'a rüyaların yoru-munun öğretildiği (Yusuf 12/6, 21), Hz. İbrahim, Hz. Ya'kub ve Hz. Yusuf'un gördükleri rüyaları tabir ederek bu yorum ışığında hareket ettikleri bildirilmektedir (Yusuf 12/4-6; es-Saffat 37/102). Kaynaklarda Hz. Peygamber'in sabah namazından sonra "Rüya gören var mı?" diye sorduğu, varsa tabir ettiği kaydedilmekte (Buhari, "Ta'bir", 47; Ebu Davud, "İman", 10, Darimi, "Rü'ya", 13), eğer kendisi rüya görmüşse anlattığı, ashaptan biri veya kendisinin tabir ettiği, görülen güzel rüyaları anlatıp tabir ettirilmesini hoş karşıladığı, kötü rüyaların an-latılması veya tabir ettirilmesini ise istemediği belir-tilmektedir. Sahabe ve sonraki dönem alimleri arasında isabetli rüya tabirleriyle meşhur olmuş birçok şahıs vardır. Peygamberimiz'in rüya meselesiyle ilgili olarak üze-rinde durduğu bir husus da, kişinin gerçekte görmediği halde, sanki rüya görmüş gibi birtakım şeyler anlatması-dır. Resul-i Ekrem bu işin çok yanlış olduğunu hatta bazı rivayetlere nazaran kişinin imanının eksikliği veya yokluğu anlamına geleceğini ifade etmiştir. İslam bil-ginleri görülen bir rüyanın her önüne gelene, hele hele kötümser kimselere anlatılıp, onlara tabir ettirilmesi-nin yanlışlığı üzerinde durmuşlardır. Rüya tabirine i-lişkin olarak söylenecek ilk sözün, rüyayı gören kişinin ruhunda meydana getireceği etkinin önemini kavramış olan bilginlerimiz, rüyanın iyimser, her şeyi hayra yoran kimselere tabir ettirilmesinin uygun olduğunu belirtmiş-lerdir. Bu anlayışın bir sonucu olarak, "Bir rüya gördüm" diye söze başlayan kişiye, duyan kişi ya da kişilerin hemen "Hayırlara gelsin" temennisinde bulunmaları adeti yerleşmiştir. Rüya, özellikle onu gören şahsı ilgilendiren bir ha-disedir. Bu sebeple gördüğü rüyanın yorumunu en iyi ya-pabilecek olan da o şahsın kendisi olmalıdır. Başkasının gördüğü bir rüyayı tabir etmek de kolay değildir. Tabircinin, uyku esnasında görülen sembolleri ve işaretle-ri ayırt edip, bir karine ile onlarla o şahsın gerçek dünyası arasında ilgi kurması ve onlardan bu yönde bir anlam çıkarması gerekmektedir. Öte yandan her bir rüya-nın ve sembolün, rüyayı gören şahsın konumuyla sıkı i-lişkisi bulunduğundan bu konuda kategorik ve genellemeci yorumlar da isabetli olmaz. Bu itibarla, günümüzde "rüya tabirleri" adıyla yayımlanan kitapların içeriğinin, rü-yanın gerçek manasıyla pek ilgisi yoktur. Bu sebeple rüyanın tabiri, bir bakıma tahmin ve temenni niteliğin-dedir. Daha sonra gerçekleşen olaylar yapılan rüya tabi-rine uygun düşerse isabetli bir tabirden, değilse tabi-rin isabetsiz oluşundan söz edilerek konu kapanır. Böyle olunca rüyayı, keşif ve sezgi gibi vasıtalarla birlikte ilham kapsamında mütalaa etmek, ancak ilhamın objektif bir delil değil sadece o şahsı ilgilendiren bir delil olabileceğini unutmamak gerekir. Özetle belirtmek gerekirse, peygamberlerin gördüğü veya tabir ettiği rü-yalar dışında kalan rüya ve tabir kesin bilgi ifade etmez. Bu sebeple rüyalarla dini hükmü belirlemek veya geçersiz kılmak ve buna göre de hayatı yönlendirmek caiz değildir. Rüya gibi rüyanın yorumu da rüyayı gören şahsı ilgilendirdiğinden başkalarının bu yorumu esas alarak onun üzerine hüküm bina etmesi uygun olmaz. KAYNAK My