Mahiyetleri icabı birey ve toplumu yönlendiren ve yö-neten en eski kurumlardan olan din ve siyaset arasındaki ilişki, tarihin çeşitli dönemlerinde çeşitli toplumlarda değişik biçimlerde kendini göstermiştir. Burada, din ve siyaset konusu ya da din-devlet ilişkisi konusu bütün ayrıntılarıyla değil, klasik İslam siyaset anlayışının mahiyetini kavramaya ve günümüzde aktüel olandan hareket-le bir bakış oluşturmaya imkan verecek şekilde genel hatlarıyla ele alınacaktır. Hıristiyan Batı'nın din-siyaset ilişkisi alanındaki tecrübesine de bir mukayese yapabilecek ölçüde yer verilecektir. Önce hıristiyan Batı'da din ve siyaset ilişkileri, ardından müslüman Doğu'da din ve siyaset ilişkilerinin tarihsel süreçteki macerası ana hatlarıyla ortaya konulacak ve son olarak her iki dünyada din ve siyaset ilişkilerinin geldiği noktaya işaret edilecektir. Din ve siyaset konusunda önce tarihsel tecrübelere yer verilmesi, klasik siyaset teorilerinin pratikle ve sosyopolitik şartlarla sıkı bir ilişki içinde olması, hatta çoğu kere ona göre şekillenmesi gerçeğiyle alakalı bir durumdur. Son bir-iki yüzyıldır ülkemizde Batı'nın din-devlet ilişkisi tecrübesi örnek alınmaya çalışıldığı için o tecrübenin bilinmesinde yarar vardır. Din-devlet ilişki-leri konusunda Batı-hıristiyan tecrübesinin ve bu tecrü-be etrafında şekillenen siyaset teorilerinin bilinmesi Doğu-müslüman siyaset teorilerinin benzer ve farklı yön-lerin, daha iyi kavranabilmesi için de gereklidir. Günü-müzde Batı siyaset geleneğinin demokrasi, insan hakları, laiklik gibi temel kavram ve teorilerini konu alan zen-gin bir literatür oluştuğu gibi, Batılılaşma sürecini yaşayan ülkelerde de bu yönde farklı temayüller ve fikri oluşumlar gözlenmektedir. Ancak burada, ayrıntıya giril-meksizin Batı siyaset geleneğinin tarihi süreci ve temel kavramları, ileride yapılacak atıf ve mukayeselere zemin teşkil edecek ölçüde ana hatlarıyla ele alınacaktır. KAYNAK BATI'DA DİN ve SİYASET Avrupa'da devlet ile din, daha doğrusu devlet ile ki-lise arasında yüzyıllar boyu süren gerilimli bir ilişki söz konusu olmuştur. İsa'nın, "Sezar'ınkileri Sezar'a; Tanrı'nınkileri de Tanrı'ya verin" meşhur sözü ve hüküm-ranlığın bu dünyada olmadığı şeklindeki ifadesi, Hıris-tiyanlığın, başlangıçta insanların sadece manevi yönle-rine seslenmek ve o yönden etki etmek, onları doğru yola sevketmek iddiasında olduğu ve onun siyasi ve hukuki bir talebinin bulunmadığı anlamında yorumlanmıştır. Başlangıçta Hıristiyanlık ile Roma arasında bir ikti-dar sorunu çıkmamıştır. Hz. İsa'nın havarilerinden St. Pavlus hıristiyanlara, "Herkes, üzerinde egemen olan hükümete tabi olsun; hükümete karşı gelen Allah'ın dü-zenlemesine karşı gelmiş olur. Hükümdarlar iyi iş yapan-ları değil, kötü iş yapanları korkutucudur. Hükümetten korkmamak istersen, iyi olanı yap! Fakat kötü olanı ya-parsan kork; çünkü kılıcı boş yere taşımıyor" şeklinde öğütler vererek uzlaşmacı ve siyasal iktidarın alanıyla ilgili talep içermeyen bir tavır sergilemişti. Yine Pavlus'a göre, hıristiyan için kötü yönetici işlenen günahların cezasıydı ve itaat edilmesi gerekliydi. Fakat hıristiyan için devlet manevi alanda otorite değildi. Hiçbir dünyevi-siyasal talepte bulunmayan Hıristiyan-lığın ilk yayılış yıllarında, genel olarak başlangıçtan IV. yüzyıla kadar, hıristiyanlar büyük sıkıntı çekmiş ve eziyet görmüşlerdir. Hıristiyanlara yönelik baskı ve işkenceler, özellikle din konularında oldukça tutucu olan Diocletianus'un 303 tarihli İznik fermanıyla büyük bir ivme kazanmıştır. Hıristiyanların toplantılarını yasaklayan, kilise ve kutsal kitapların ortadan kaldı-rılmasını öngören ve hıristiyanların vatandaşlık hakla-rını ellerinden alan hükümler içeren bu ferman "büyük kıyım" döneminin başlangıcı kabul edilmiştir. Bu kıyım döneminden sonra hıristiyanlar, 313 yılında İmparator Constantinus ve Licinius'un birlikte kararlaştırıp ilan ettikleri "Milano Fermanı" ile birlikte büyük bir rahatlığa kavuştular. Constantinus 325'te İz-nik'te ilk konsilin toplanmasına da ön ayak olup destek-lemiş ve 330 yılında İstanbul'u Doğu Roma'nın başşehri yapmıştır. Bu tarihlerden itibaren Hıristiyanlık Roma İmparatorluğu'nda hızla yayılmaya başlamış ve -özellikle Doğu'da- "devlet dini" olma sürecine girmiştir . Batı'daki hıristiyanların durumu ise, siyasi ve askeri karışıklıklar sebebiyle Doğu'daki kadar iyi olma-mıştır. IV ve V. yüzyıllardaki yabancı istilaları sebebiyle Roma'nın gücü gitgide zayıflıyordu. Hatta bizzat Roma, istilacı toplulukların liderlerine askeri kumandan unva-nı ve topluluğa da federe niteliği vererek bir anlamda onların varlıklarını meşrulaştırıyor ve imparatorluk sınırları içinde yerleşmelerini kabul ediyordu. Bu yak-laşım, istilacı topluluklarla Roma dünyasının önce bir arada yaşamalarının ve sonra kaynaşmalarının başlangıcı-nı teşkil etmiştir. İstilacı toplulukların hıristiyanlaşması da bu birlikte yaşama ve kaynaşma sü-recinin sonucunda gerçekleşmiştir. Dinleri sebebiyle çeşitli eziyetlere maruz kalan hıristiyanlar V. asrın ortalarından itibaren Roma'yı daha da fazla sarsan ve zayıflatan Norman ve Macar istilaları karşısında tepki vermemişler ve dünyanın günahkar devle-ti olarak gördükleri Batı Roma 476 yılında çökünce hıristiyanlar dinlerini daha rahat yaşayıp yayabilecekleri bir ortama kavuşmayı ummuşlardır. Batı Roma'nın yıkılmasından sonra, Ortaçağ boyunca sürecek olan feodalitenin çekirdeğini oluşturan birtakım küçük krallıklar/siyasi birlikler teşekkül etmeye başla-dı. Bu krallıkların meşruiyet sorunu, kilisenin manevi otoritesinin tanınması yoluyla çözümlendi. Bundan böyle krallar siyasi alanda hükümran olmakla birlikte, kilise-nin manevi otoritesini de tanımak zorunda olacaklardı. Böylece siyasal otoritenin yanı sıra kilise de ruhani-manevi bir otorite haline gelerek iki ayrı otoritenin varlığı kabul edilmiş, hatta ikincinin birinciye üstün-lüğü belirginleşmiş oluyordu. Bu siyasal birliklerin çeşitli nedenlerle zayıflama-sıyla Batı Avrupa'da ortaya çıkan ve yaklaşık olarak IX. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar süren Ortaçağ'ın tipik toplumsal ve siyasal düzeni olan feodal düzen içinde kuvvetli derebeyler karşısında acze düşen kralların pa-palardan yardım istemesi kilise otoritesinin güçlenmesi-ne yol açtı. Otoritesinin güçlenmiş olması kiliseyi ken-dine yeni bir resmi doktrin kurmaya yöneltti. Bu doktri-nin temelini, ruhun bedene üstünlüğü gibi, "ruhani ikti-darın dünyevi iktidara üstünlüğü" düşüncesi oluşturmak-taydı. Ruhani iktidarı temsil eden kilise, İsa ile bedenlenmiş kutsal bir kurum idi. Bu kutsal ve dokunulmaz kurumun başı olan papa da doğal olarak ma-sumdu ve açıkladığı şeyler, bütün inananlarını bağlayı-cıydı ve insani her güç papalığın emirlerine uymak zo-rundaydı. Bu doktrin, kabaca söylenecek olursa, İsa'nın tanrılaştırılmasından sonra, kilisenin İsa'laştırılması, dolayısıyla Tanrılık güç ve yetkilerine sahip kılınması esasına dayanmaktadır. Böylece Tanrı'nın İsa'ya yükledi-ği misyon, kiliseye, dolayısıyla din adamlarına yani ruhban sınıfına yüklenmiştir. Bu misyon Katolik teokra-sinin ayırıcı vasfını teşkil etmektedir ve bu misyon sayesinde dünyevi iktidarı denetleme hakkı seçkin din adamları sınıfına ait olmaktadır. Bu doktrin temellendirilirken St. Paul'un, "iktidarın kaynağının ilahi olduğu" şeklindeki ifadesiyle St. Augustinus'un "Civitas Dei" anlayışından istifade edilmiştir. Vizigotlar'ın Roma'yı ele geçirip yağmalamaları (410) üzerine, imparatorluğun uğradığı felaketleri, Hıristiyanlığın yükselmesine kızan tanrıların intikamına bağlayan paganların suçlamalarına cevaben parça parça yayınladığı Tanrı Devleti adlı ese-rinde St. Augustinus, ilk günahın ürünü olan ve bu yüz-den şeytani bir kurum sayılması gereken geçici "dünya devleti"nin karşısına "ilahi devlet"i koydu. Sonraki yüzyıllarda tanrısal devletin kapsamı genişletilerek bu devlet kilise ile özdeşleştirilecektir. İmparatorun oto-ritesi yanında, kilisenin/kilisenin başı olan papanın da bir otoritesi bulunduğu düşüncesi ortaya çıkmış ve Papa I. Gelase'in, V. asırda dini işlerde piskoposun, dünyevi işlerde imparatorun üstünlüğünü ilan etmesiyle, iki oto-ritenin varlığı bir anlamda tescil edilmiş ve bunların etki ve yetki alanları birbirlerinden ayrılmış oluyordu. Thomas Aquinas'ın Summa Theologica adlı eserinde kili-senin geleneksel tezi etraflıca ele alınmıştır. St. Thomas Tanrı kanunlarının üniversel ve ebedi prensipler olarak siyasal iktidar sahiplerinin uygulayacakları te-mel değişmez prensipler olduğunu ileri sürüyor ve siya-sal iktidarın görevinin adaleti ve ortak yararı gerçek-leştirmek olduğunu söylüyordu. XIII. asrın sonlarından itibaren kilise otoritesi tartışılmaya ve sarsılmaya başladı. Kilisenin sadece manevi/ruhani otorite ile yetinmeyerek dünyevi iktida-ra/otoriteye de sahip olma iddiaları zamanla papalarla imparatorların arasını açmıştır. Papa ile imparatorlar arasındaki bu mücadelenin ilk safhasında kilise üstünlük sağlamış, hatta IV. Henri papanın ayaklarına kapanıp af dilemek zorunda kalmıştır. Ancak kilise ile siyasal iktidar arasındaki gizli ça-tışma ve otorite yarışı burada noktalanmadı, aksine daha da derinleşti. Fransa'da ve İngiltere'de saldırgan bir ulusal kralcılık eğilimiyle, keyfi bir Katolik teokrasi-sini karşı karşıya getiren bu çatışma, kilisenin otori-tesinin niceliğini sorgulamayı da hızlandırmış oldu. Bu süreçte, devletin kilisenin etki ve otorite alanından çıkması gerektiğini, kilisenin devlete bağlanmasını ve yarı laik bir sistemi savunan aydınlar seslerini yükselttiler, bu tezi işleyen çeşitli eserler kaleme alındı. Papa XIII. Leon da dünyevi ve ruhani kuv-vetlerin ayrılığını ve bunların birbirlerine karşı ba-ğımsız olduklarını kabul etti. Hıristiyan Batı siyaset teorisi ve geleneği ile müslüman Doğu siyaset teorisi arasında derin farklılıklar bulunmakla birlikte bazı noktalarda iki gelenek arasında bazı benzerliklerin bulunduğu da söylenebilir. Mesela Petrus'a ait olduğu söylenen (Matta, 16/19) çözme ve bağlama hakkı, müslüman siyaset teorisindeki ehlü'l-hal ve'l-akd anlayışını; yine hıristiyanların kilisenin ve onun başı olan papanın konumuna ilişkin anlayışları, fonksiyon açısından Şii doktrindeki masum imam anlayışı-nı ve Sünni doktrindeki icma teorisini çağrıştırmakta-dır. Kilise, İsa ile bedenlenmiş kutsal bir kurumdur. Bu kutsal ve dokunulmaz kurumun başı olan papa da doğal olarak masumdur ve açıkladığı şey, bütün müminleri bağ-layıcıdır. Bu anlayışta Tanrı'nın İsa'ya yüklediği mis-yon, din adamlarına yüklenmiş olmaktadır. KAYNAK