12 Eylül Anayasası'nın oylandığı referandumda 'hayır'ın rengi mavi idi. Mavi renk öyle bir paranoyaya neden olmuştu ki Evren, 'Atatürk'ün gözleri mavi' diyenleri "halkı hayır lehine kandırmakla" suçlamıştı. Kim demiş gök mavi diye Bir kadınla bir erkek deniz kenarında yürüyüşe çıkmışlar. Kadın: Denize bak! Bugün her zamankinden..." Erkek: Evet her zamankinden daha ma... Yani ŞEY" Kadın: Gökyüzünün rengi de ŞEY Erkek: Evet, evet ŞEPŞEY Hasan Cemal'in 12 Eylül Günlüğü'nün ikinci cildi olan Demokrasi Korkusu 7 Ekim 1982'de genel yayın yönetmeni olduğu Cumhuriyet'te çıkan bu Behiç Ak karikatürüyle başlıyor. Cumhuriyet'in iki karikatüristinin dillerine doladıkları mavi, 7 Kasım 1982 tarihinde 82 Anayasası'nın oylanacağı Türkiye'nin ikinci referandurumunda 'hayır' pusulasının rengi. 'Evet'in rengi ise 61 referandumunda olduğu gibi yine beyaz. 21 yıl arayla yapılan bu iki referandum arasındaki benzerlikler bununla da sınırlı değil. "Evet özgürlükleri kıstık" Her şey Danışma Meclisi'nin anayasa taslağını hazırlamak üzere kendi içinden 15 kişilik bir komisyon seçmesiyle başlar. "Türk milleti dünyanın en çok anayasa tecrübesi olan milletidir" diyen Meclis Başkanı Sadi Irmak'ı haklı çıkarırcasına 54 kişinin aday olduğu komisyonun başkanlığına en çok oyu alan Anayasa Profesörü Orhan Aldıkaçtı getirilir. 23 Kasım 1981'de çalışmaya başlayan komisyon 236 gün sonra taslağını tamamlayıp Danışma Meclisi'ne sunar. Taslak gazetelere de yansıyınca 1961 Anayasası'na kıyasla daha açık bir tartışma ortamı oluşur. En gür sesle Türk-İş sendikal haklardan, Gazeteciler Cemiyeti basın özgürlüklerinden, Barolar Birliği hukuk devleti açısından taslağı eleştirir. Cumhuriyet, Milliyet gibi gazetelerde taslak aleyhinde yazı ve haberler çıkmaya başlar. Hatta Milliyet taslakla ilgili bir telefon hattı kurup vatandaşlardan da düşüncelerini gazeteye bildirmelerini ister. Taslağa en net destek ise TÜSİAD'dan gelir. Esas hararetli tartışmalar Danışma Meclis'inde yaşanır. Tartışmalarda hararet o kadar artar ki Kenan Evren ve kuvvet komutanlarının da izleyip not aldığı bir oturumda üye İsmail Arar taslağı sert sözlerle eleştirdikten sonra kalp spazmı geçirir. Eleştirilerle dalga geçip "Hacı Bayram'a gidip tövbe edeceğim" diyen Aldıkaçtı anayasasını savunurken açık sözlüdür: Bu anayasayla sosyalist devlet tehlikesi bertaraf edildi. Fert hak ve hürriyetlerine çok sert kısıtlamalar getirdik. Danışma Meclis'inde 53 gün süren tartışmada "özgürlük" kelimesinin "hürriyet" ile değiştirilmesi gibi değişikliklere uğrayan taslak, aralarında Kamer Genç'in de olduğu yedi üyenin karşı oyuna rağmen 120 oyla kabul edilerek esas makası elinde tutan Milli Güvenlik Konseyi'ne gönderilir. Evren'in kefil olduğu anayasa 23 Ekimde Milli Güvenlik Konseyi'nden anayasa iki sürprizle çıkar: Referandumda anayasa ile birlikte Kenan Evren'in cumhurbaşkanlığı da onaylanacak, eski siyasilere 10 yıl siyaset yasağı getirilecektir. Tam bu noktada yükselen eleştirilerin hedefi artık Aldıkaçtı değil, "Bu anayasaya kefil oluyorum" diyen Kenan Evren'dir. Referanduma kısa bir süre kala yurt gezilerine başlayan Evren'in ise bu eleştirilere izin vermeyecek bir üslubu vardır. Bir komün tecrübesi olan Fatsa'dan gezilere başlamak isteyen Evren güvenlik nedeniyle ilk olarak Trabzon'da halkın karşısına çıkar. Hedefinde ortada olmayan "hayırcılar" vardır. Birkaç hafta önceki bayramda atılan kartpostalların altına "Anayasaya hayır deyin" yazanlar olduğunu hatırlatır, hayırcıları "ASALA ile birlikte hareket etmek, komünist radyolarından talimat almakla" suçlar. Aslında ortada bir 'hayır' kampanyası yoktur. Kenan Evren'i esas korkutan da bu sessizliktir. Amigo Birol'lu mitingler Milli Takım amigosu Birol'un kitleleri coşturmak için dolaştırıldığı, insanların ellerine "Yeni anayasayla gençlik gerçek benliğine kavuşacaktır" türü manasız pankartların tutuşturulduğu, öğrencilere, resmi görevlilere getirilen katılım zorunluluğuna rağmen 'evet' mitinglerinin sönüklüğü Evren'i endişelendirmektedir. Bu yüzden de İzmir Mitingi sırasında bir anda kaldırılan S. O. S yazılı pankart, arkasında "kurtar bizi" yazmasına rağmen bir protesto zannedilip Sırrı Süreyya Önder'in Beynelmilel filmindeki benzer bir kargaşaya neden olur. Bu hayali hayırcılar ilk kez 28 Ekim'de gazetelerde boy gösterir. İstanbul'da 'hayır' kampanyası yapan aralarında TKP, Devrimci Halkın Birliği ve Akıncıların olduğu 60 kişi suç aletleri olan bildirilerle birlikte ele geçirilmiştir. Mavi Korkusu Referandum yaklaştıkça darbecilerin mavi korkusu yükselir. O günlerde USA Today'in mizanpajını örnek alıp renklerini, kırmızıdan maviye çeviren Yeni Asır'ın sahibi Dinç Bilgin'i "nereden çıktı bu şimdi" diye uyarır Evren. Mavi paranoyasının şahikası ise Evren'in yurt gezileri için gittiği İzmit'te söyledikleridir. Şöyle der Evren: Birileri Atatürk'ün gözünün denizin, gökyüzünün renginin mavi olduğunu söylüyor. Sağduyu sahibi vatandaşlar buna pabuç bırakmaz. Gök maviymiş, deniz maviymiş. Bunlar çocukça girişimlerdir. Kimse kanmaz." Referandum günü Hürriyet gazetesi "Evet, söz milletin" manşetiyle çıkar. TRT günlerce 'hayır' diyenler aleyhinde yayınlar yapmıştır. Gazeteler kampanya boyunca sadece Kenan Evren'in mitinglerinden bahsetmiştir. Buna karşılık 'hayır' kampanyası ise ancak Viyana'daki Galatasaray- Avusturya Wien maçında sahaya atlayan bir Dev-Sol militanın açtığı pankart ve yine Dev- Sol üyelerinin Amsterdam'daki Türk Büyükelçiliği'ni basmasıyla haber olabilir. 'Hayır' çağrısı yapan bir grup aydının sesi bile duyulmaz. 7 kasım günü sandık başına giden 19 milyon seçmeni (seçime katılım oranı yüzde 91'di) ise bir sürpriz beklemektedir. Askeri rejimin mavi paranoyası kuvveden fiile geçmiştir: Oy pusulalarının içine konulacağı şeffaf zarfın dışından içerdeki oyun mavi olup olmadığı görülebiliyordur. Sandıktan anayasaya yüzde 91 oranında 'evet' çıkmasında ve 'hayır'ların sadece yüzde 8.63'te kalmasında tüm bu 'evet' lehine şartların etkili olduğuna şüphe yok. Ama yine de 'evet'lerin bu kadar yüksek çıkmasının başka bir açıklaması olmalıdır. Bir açıklama "halk 12 Eylül öncesi politik şiddetten gerçekten de korkmuştur" der. Bir başka açıklamaya göre ise "Anayasaya 'hayır' çıkarsa bu halk bizden memnun demektir" diyen Evren'den kurtulmanın tek yolunun anayasayı onaylayıp sivil hükümete geçmektir" diyenler de evet demiştir. Sonuçta geldiğimiz noktada bu öngörü değil, Danışma Meclisi'nden anayasası kabul edilince kürsüye çıkıp "Bu ihtilal anayasasının bir süre daha değiştirilmemesi lazım. Sebebi ideolojiktir" diyen Aldıkaçtı'nın öngörüsü haklı çıkmıştır. 7 Kasım günü oy vermek için eşi ve kızıyla gittiği sandıkta kaydı çıkmayınca az kalsın kendi yaptığı anayasaya bile oy veremeyecek olan Aldıkaçtı nın öngördüğü o "bir süre" üzerinden 28 yıl geçmesine rağmen hala dolmadı. 82 Anayasası'na karşı bir aktivist: Baykal Eski siyasetçilere anayasa hakkında konuşma ve siyaset yapma yasağı getirilmiş olmasına rağmen 1982 Anayasası'na en yüksek sesle karşı çıkanların başında sürpriz bir isim göze çarpıyor: Deniz Baykal. 18-Ekim 1982'de Milliyet Gazetesi'ne manşet olan Baykal, bugün savunmak durumunda kaldığı 82 Anayasası için şöyle demiş: Bu anayasanın betonarme hesapları yanlıştır. Öngörülen denge bu sıkleti çekmez. Statik denge milli irade dışına taşmıştır. Baykal'ın milli irade vurgulu eleştirilerinden hem Cumhurbaşkanı hem Genelkurmay Başkanı kalmak isteyen Kenan Evren bile nasibini alır. Baykal anayasaya karşı sadece gazetelere de demeç vermekle yetinmez. Aktif olarak anayasa karşıtı sivil toplum faaliyetlerine de katılır. 8 ekimde İstanbul'da Gazeteciler Cemiyeti'nin toplantısında, 16 ekimde ise Ankara'da Makine Mühendisleri Odası'nın anayasa sempozyumunda yaptığı konuşmalarda "Bu anayasayla çağdaş demokrasiye geçemeyiz" diyecektir. Milli Referandum Tarihimiz-1 kaynak