Büyük Veba Salgını, Kara Ölüm ya da Kara Veba, 1347-1351 yılları arasında Avrupa'da büyük yıkıma yol açan veba salgınıdır. Asya'nın güney batısında başlayarak 1340'lı yılların sonlarında Avrupa'ya ulaşmıştır. Salgına "Yersinia pestis" adı verilen bir bakterinin yol açtığı düşünülmektedir. Amerika'daki Kızılderili Soykırımları'ndan sonra bilinen bütün büyük salgınlardan ve savaşlardan daha fazla can alan salgında Fransız vakanüvis Jean Froissart'ın gerçeğe yakın olduğu kabul edilen saptamasına göre Avrupa nüfusunun yaklaşık üçte biri öldü. Salgın, Ortadoğu, Hindistan ve Çin de dahil olmak üzere yaklaşık 75 milyon kişinin ölümüyle sonuçlanmıştır. Veba salgınının Avrupa'da yıllara göre yayılımı Çin ve Orta Asya'dan başlayan veba, 1347'de Kırım'da bir Ceneviz ticaret merkezini kuşatan Kıpçak ordusunun vebalı cesetleri mancınıkla kentin içine atmasıyla Avrupa'ya taşındı. Vebadan ölen soylular arasında Aragon kralı IV. Pedro'nun karısı Kraliçe Leanor ve Kastilya kralı XI. Alfonso'nun oğluyla evlenmeye giderken Bordeaux'da ölen, İngiltere kralı III. Edward'ın kızı Joan da vardı. İki Canterbury başpiskoposu art arda vebadan öldü. Şair Petrarca yalnızca pek çok şiirinin esin kaynağı Laura'yı değil, koruyucusu Giovanni Colonna'yı da salgında yitirdi. Kara Ölüm'ün Avrupa'nın nüfusu üzerinde büyük bir etkisi olmuş ve Avrupa'nın sosyal temellerini değiştirmiştir. Roma Katolik Kilisesi için de büyük bir darbe olan Kara Ölüm; Museviler, Müslümanlar, yabancılar, dilenciler başta olmak üzere azınlıklara zulmedilmesine yol açmıştır. Günlük yaşamın belirsizliği insanları o günü yaşamaya itmiş, ve bu da Giovanni Boccaccio'nun 1353'de yazdığı Decameron'una yansımıştır. Benzer salgın hastalıkların Avrupa'ya her yeni nesille geri döndüğü düşünülür; etkileri 1700'lü yıllara kadar devam etmiştir. Bunların arasında 1629-1631 yıllarında gerçekleşen İtalya salgını, Büyük Londra Salgını (1665-1666), Büyük Viyana Salgını (1679), Büyük Marsilya Salgını (1720-1722) ve son olarak da 1771 Moskova salgını bulunur. Salgının tanımı üzerine birçok tartışma mevcuttur, ancak Avrupa'da 19. yüzyılda ortadan kalkmıştır. 14. yüzyılda bu salgına "Büyük Ölüm" dense de, daha sonraki yıllarda "Kara Ölüm" olarak tanımlanmıştır. Bunun sebebi de, genel inanca göre, bu hastalık sonucunda deri altı kanamalar yüzünden derinin siyaha dönmesidir. Aslında bu ad mecazi anlamda kullanılmış olup, "kara" burada kasvetli, sıkıntılı, kederli anlamına gelir. Tarihi kayıtlara göre bu salgında kasıklarda şişmeler meydana gelmekteydi. 19. yüzyılda Asya'da görülen veba hastalığında aynı belirti gözlemlendiği için 20. yy. başlarındaki araştırmacılar Kara Ölüm'ün Yersinia pestis adlı bakterinin yol açtığı, sıçan yardımıyla ve pireler tarafından taşınan aynı hastalık olduğuna hükmetmişlerdir. Ancak, bubolar başka hastalıkların da belirtisi olabildiği için Kara Ölüm'ün bir veba salgını olduğu kesinlik kazanmamıştır. Günümüzde bu salgının sebepleri hala araştırılmaktadır. Tıp Tarihinin En İlginç Figürlerinden Biri: Veba Doktoru Görsel: Paul Fürst, 1656 Tıp tarihinin ilgi çeken figürlerden biri de özel kıyafetleriyle veba doktorudur. Günümüzde hala Venedik Karnavala ında kullanılan ve şehire giden turistlerin dikkatini çeken bu maske ve kostümler geçmiş yüzyıllardaki büyük veba salgınlarının hala, özellikle de "kara ölüma olarak hatırlandığı Avrupaa da, toplumsal bilinçte nasıl yer ettiğinin bir göstergesi gibidir. Veba doktorları bu gerekli ve ilginç kıyafeti bulaşıcı hastalıkla mücadele ederken giyiyorlardı. Kıyafetin en dikkat çekici yönü kocaman bir gagayı andıran maskeydi. Maskenin içi vebanın hava yoluyla bulaşmasını engellediğine inanılan karabiber veya başka baharatlar, kurutulmuş bitkiler vb. maddelerle doldurulurdu. Ayrıca maskenin göz delikleri de camlıydı. Tüm vücudu bileklere kadar örten kıyafet ise balmumuyla kaplanırdı. Hastalarla teması mümkün olduğunca azaltmak için de sopalar kullanırlardı. Tehlikeli bir iş olduğu için veba doktorları genelde ikinci sınıf veya deneyimsiz genç doktorlardan çıkıyordu. Maaşlarını ise devlet veya şehir yönetimi öderdi. Yine tehlike dolayısıyla Veba doktorları da karantina altında halktan ayrı tutulurdu. Önlemlere rağmen Veba doktorları da sıklıkla hastalığa yakalanıp ölüyordu. Tarihteki en ünlü veba doktorlarından biri de Nostradamus olarak bilinen kahindir. Nostradamus ayrıca veba tedavisiyle ilgili olarak da çalışmalar yapmıştır. Nostradamusa un veba tedavisi hastaların temiz hava ve suya erişiminin olması ve kuşburnuna dayanıyordu. Veba doktorları hastalığa karşı özellikle hastadan kan alma, yaralara kurbağa koyma gibi başka yöntemler de kullanmaktaydılar. Tüm bunların etkisi ise sınırlı olmuş ve 14. Yya da Avrupa nüfusunun 3a te 1a i vebadan ölmüştür. Veba etkisini asırlar boyu dönem dönem tekrar göstermiştir. Bugün veba antibiyotiklerle tedavi edilebilen bir hastalıktır. Dünyada yıllık vaka sayısı da sınırlı sayıda ülkede birkaç bini geçmemektedir. Veba Maskesi Hakkında Bir Makale Kara Ölüma ün Maskesi Veba salgını Avrupaa yı yıkıp geçerken, ücra köylerde yaşayan insanlar dünyanın sonunun geldiğine inanmaya başlıyordu. Kilise hastalığın çaresini bulamamıştı, köylüler inançlarını kaybediyordu. Ölülerini gömdükleri hendeklerin başında, herkesin sözünü ettiği o gizemli yabancıyı bekliyorlardı: Kuş-Adama ı. Yabancının bir ismi, sesi ya da kişiliği yoktu. O, tek bir kişi ya da bir birey değil, kostümünün temsil ettiği kimlikten ibaret bir varlıktı. Aslolan, üniformaydı; kostümün içindeki kişi sadece kostüme can vermeye, ona hareket yetisi kazandırmaya yarayan bir cevher gibiydi. Yabancının doğaüstü güçleri olduğu, Kara Ölüma ü tanıdığı ve onu kovmayı bildiği söyleniyordu. Ufukta belirmesi, kalan sayılı günlerini nasıl geçirmeleri gerektiğini buyuran hedonist vaizlerden sıkılmış köylüler için hem bir umut ışığı, hem de bir felaket habercisiydi. Kuş maskeli haberci nihayet köylerini ziyaret ettiğinde, köylüler hayvan-insan-melek hiyerarşisinde onu nereye oturtacaklarına bir türlü karar veremiyorlardı; oysa bu ağır kostümlerin içindekiler, korkudan tir tir titreyen tecrübesiz, genç doktor adaylarıydı sadece. On yedinci yüzyılın veba doktoru bu kostümün ağırlığı altında kalarak kendi kimliğini yitirmiş ve bir silüete, figüre ya da simgeye dönüşmüştü. Aralarında Nostradamus gibi ünlülerin de bulunduğu veba doktorlarının ürkütücü kostümü, Avrupaa da durup dururken yeniden hortlayıvermiş Kara Ölüm üzerine çarpıcı düşünceleri olan Charles de La orme tarafından tasarlanmıştı. De La orme dört dil konuşabilen, kibar, kültürlü ve pratik zekası çok gelişmiş bir hekimdi. Doktor üniforması Pagan inanışlarından, çileci keşişlerden, şamanlardan, hatta Ölüm Meleği tasvirlerinden izler taşısa da, aslında simgesel olmaktan çok işlevseldi. Mediciler gibi aristokrat ailelerin hekimliğini yapmış, hatta bizzat Kralın kardeşine hizmet etmiş parlak bir doktor olan De La orme, veba doktoru üniformasını geliştirirken yalnızca seçkin aileleri değil, aşağı sınıfları da düşünmüştü. Bu açıdan bakıldığında, canavar görünümlü doktor üniforması, dönemin en a insancıla tasarımlarından biriydi. Kostümün amacı, içindeki doktoru hastalıktan korumaktı; bu sayede doktor şatolarında saklanan asilzadeleri de, hastalığa yakalanmış yoksul köylüleri de aynı güvenle ziyaret edebilecekti. Kara Ölüm demokratikti, insanlar arasında ayrım gözetmiyordu; o zaman, doktorlar da öyle yapmalıydı. Böylece, kendini kanıtlamak isteyen genç hekim, kostümünü giyip uzun yolculuklara çıktı. Kostüm, başta ona güven verdi: Köy yollarında yürürken kendini karnavalda halkın arasına karışmış bir kral gibi hissetti. Ancak bu bir karnaval değil trajediydi ve kostüm git gide ağırlaşmakta, genç hekim git gide kostümün içine hapsolmaktaydı. Üniforma, başına buyruktu; içindeki insanın dış dünyayla bağlantısını neredeyse tamamen koparıyordu. Amaç da tam olarak buydu zaten, çünkü De La orme Kara Ölüma e dokunmanın, onunla aynı havayı solumanın insanı öldüreceğini düşünüyordu. Doktorun giydiği uzun manto şövalye zırhlarından esinlenilerek yapılmıştı ve koruyucu yağlarla yağlanıp balmumuyla kaplanmıştı; bununla yürümek çok zordu. Eldivenleriyle botları da ağırlık yapıyor, hareketlerini kısıtlıyordu. Artık ikinci derisi haline gelmiş bu giysiler, onu dokunma duyusundan tamamen mahrum bırakmışlardı. Köy çocukları Kuş-Adama ı görür görmez onun eteklerine yapışıyor, ağlaşan kadınlar üstünü başını çekiştirip duruyorlardı. Doktor, soğukkanlılığını koruyarak yürümeye devam etmek zorundaydı. Bu arada, olası ten temaslarını önlemek için, elindeki tahta değneği sallayarak insanları uzaklaştırmaya çalışıyordu. Bu değneğin bir işlevi daha vardı: Kuş maskesi ve başa takılan kaskatı şapka hastayı duymayı ve onunla konuşmayı engellediğinden, doktorun elinden gelen tek şey, hastaya ne yapması gerektiğini bu değnekle işaret etmek ve muayene sırasında onu bu şekilde, bir kukla gibi yönlendirmekti. Koyu renk mantosu, büyücü asasına benzeyen değneği ve hiç konuşmaması ona esrarlı bir hava veriyordu; ama uğruna şiirler yazılan bu saygın, iyiliksever ve ürkütücü kişinin asıl gizemi, taktığı kuş maskesindeydi. Maskenin gaga kısmının içi gül, nane, lavanta gibi otlarla doldurulmuştu. Bu bitkilerin şifalı olduğuna ve Kara Ölüma ü korkutup kaçıracağına inanılıyordu; tıpkı kem gözleri kaçıran bir muska gibi. Aynı zamanda, bu hoş kokulu otlar ölümün kokusunu bastırıyor, doktorun çürümüş bedenleri incelemesine olanak veriyordu. Maskenin göz yerlerinde ise iki adet yuvarlak, kalın cam parçası vardı: Dış dünyaya açılan iki küçük pencere. Doktor ve hasta arasında bir gaga boyunu geçmeyen, ama aşılması da mümkün olmayan bir mesafe vardı artık. Duyma, dokunma ve koku alma duyularını kullanmaktan aciz veba doktoru, yalnızca gözlerine güvenebilirdi. Adını kurbanlarının kül rengine dönen derilerinden alan Kara Ölüm, tam anlamıyla görsel bir hastalıktı: Maskenin kalın camının ardındaki bozuk görüntü, kostümünün içinde hareket edemeyen, konuşamayan, nefes alamayan genç hekimin eğitimsiz gözlerine nasıl görünüyorsa öylea ¦ Yabancı vebayı tedavi edemiyor, sadece muayene ettiği kişinin hastalığa yakalanmış olup olmadığını söyleyebiliyordu. Tek yapabildiği teşhis koymak ve hastanın ölmesini beklemekti; insanların kaderini belirleyen, doğaüstü güçlere sahip bir yargıç ya da rahip gibi. Efsanelerde kem gözleri def etmek için kullanılan maskeler, muskalar ve tılsımlar aslında kem gözün dikkatini çekmekten başka bir işe yaramıyordu belki de. Kara Ölüm, yüz milyondan fazla insanın ölümüne yol açmıştı ve bu insanların arasında veba doktorları da vardı. Şifacının maskesi, sonunda, yenmeye çalıştığı hastalığın simgesi haline geldi. Veba doktoru kostümünün en ilgi çekici parçası kuş gagası ise bugün kendi trajedisinden soyutlanarak steampunk yazarları, pop grupları ve performans sanatçıları tarafından sahipleniliyor; bu kez, maskenin ardındaki sanatçıyı bir efsaneye dönüştürmesi için. :clover: :clover: :clover: :clover: :clover: :clover: :clover: Kaynaklar:Zeynepalpaslan. tumblrWikipediaHemensaglik