YÜKSEKLİĞE BAĞLI OLUŞAN HASTALIKLAR YÜKSEKLERE TIRMANMANIN VÜCUT ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Deniz seviyesinden yükseklere doğru çıktıkça soluduğumuz havadaki oksijen basıncı azalır, dolayısıyla kanımızdaki oksijen basıncı düşmeye başlar. 1500 metreye kadar pek fark edilmeyen bu değişiklikler, 1500 metreden sonra belirgin olmaya başlar: soluduğumuz havanın oksijen basıncı ; -deniz seviyesinde 160 mm Hg iken, -2000 metrede 125 mm Hg -3000 metrede 110 mm Hg -4000 metrede 95 mm Hg ya kadar düşer. Yükseklere çıktıkça her 150 metrede ısı 1C derece düşer, rüzgar artar. Çıkılan yüksekliğin seviyesine, çıkış hızına ve o yükseklikte kalma süresine göre çeşitli hastalıklar oluşabilir. Yükseklere yavaş yavaş veya hızlı çıkmaya ve buralarda kalma sürelerine bağlı olarak vücudumuzda çeşitli uyum mekanizmaları harekete geçer: -Solunumun derinliği artar . -Kalp atım sayısı hızlanır. -Böbreküstü bezlerinden daha fazla adrenalin ve kortizon salgılanır. -Yüksek ortamlarda uzun süre kalanlarda, dolaşımdaki yetersiz oksijen nedeniyle hayati organlara daha fazla oksijen taşımak amacıyla alyuvar üretimi artar. Oysa bu artış, kanın akışkanlığını azaltarak, pıhtı oluşumunu kolaylaştırır; bu ise dolaşım bozukluklarına ve kalbin yükünün artmasına neden olur. YÜKSEK ORTAMLARIN SINIFLANDIRILMASI YÜKSEK ORTAM : 1500 - 3500 m (5000 - 11500 ft) Yaratacağı sorunlar : -Oksijen taşınmasında hafif azalma (SaO2 % 90↓) -2500 m (8000 ft) nin altındaki yüksekliklerde pek sorun yaşanmazken, 2500 metrenin üzerindeki yüksekliklerde hızlı tırmanma "yüksek ortam hastalığına" neden olabilir. ÇOK YÜKSEK ORTAM : 3500 – 5500 m (11500 - 18000 ft) Yaratacağı sorunlar : -En yüksek SaO2 % 90 Pa02 60 mm Hg ↓ -Ciddi yüksek irtifa hastalığı için sınır yüksekliktir AŞIRI YÜKSEK ORTAM: 5500 m ve üzeri Yaratacağı sorunlar : -Ağır hipoksemi, -Hipokapni -İklimlenme bozulur 8848 m yükseklikte olan Everest'in tepesine iklimlenmeden çıkan birisi, -45 saniyede bilincini kaybeder -4-6 dakikada ölür. YÜKSEK ORTAMDA PATOFİZYOLOJİ -Yükseklere çıkıldıkça, havadaki oksijen yoğunluğu %21 olmasına rağmen, düşen basınç nedeniyle, her bir soluk giderek azalan miktarda oksijen molekülü taşır. Bu sebeple, akciğerler daha fazla oksijen temin etmek için daha fazla çalışır . -Bilindiği gibi, kandaki karbon dioksit oranı normalin üzerine çıktığında, beyindeki solunum merkezini uyarılarak, nefes alıp vermeyi sağlar; işte bu nedenle karbondioksitin kandaki seviyesi anahtar görevine sahiptir. Oysa, yüksek ortamlarda, havadaki azalan oksijenden daha fazla yararlanabilmek amacıyla başlayan derin solunum, uzun süre devam ettiğinde, kandaki karbondioksit seviyesi normalin çok altına düşer. Sonuçta, beyindeki solunum merkezi yeterli uyarı alamayacağı için solunum görevini aksatacaktır. -Uyanıkken, solunum merkezinin uyarılması azalsa bile kişi nefes alış verişini bilinçli olarak sürdürür. Ancak, gece periyodik solunum olarak da adlandırılan, düzensiz bir solunum modeli ortaya çıkar; normal soluk alıp-verme, soluğunu tutma ve hızlı solunum birbirini izler. Soluk tutma devresi 10 - 15 saniye sürebilir. Bu durumun yükseklik hastalığı ile ilişkisi yoktur, ancak, aklimatize olunduğunda bir miktar hafifleyebilirse de, alçak irtifalara dönülmedikçe düzelmez. AKUT DAĞ HASTALIĞI Akut Dağ Hastalığı, vücudun mevcut yükseklikteki, düşük oksijen koşuluna, uyum sağlayamadığının bir göstergesidir Yüksek ortamlara tırmanan herkes etkilenebilir. Hastalık öncelikle, tırmanış hızı ile ilişkilidir. Henüz başlamış bir tırmanışta (2500 metrenin üzerinde) baş ağrısı ile birlikte aşağıdaki belirtilerden bir veya birkaçı ortaya çıktıysa, Akut Dağ Hastalığı olasılığını düşünmelisiniz Oldukça fazla sayıda insan, yüksek ortamlarda görülen baş ağrısının "normal" olduğunu düşünür. Oysa ki baş ağrısının nedeni çoğunlukla yükseklik hastalığıdır HAFİF SEYİRLİ AKUT DAĞ HASTALIĞINDA BELİRTİ VE BULGULAR : -Baş ağrısı -Keyifsizlik -İştahsızlık -Bulantı-kusma -Sersemlik -Hareketle artan solunum güçlüğü -Kuru öksürük -İdrarda azalma ACİL BAKIM -Hastalığın tedavisinde erken tanı çok önemlidir. Hafif belirti gösterenler 300 metre, daha ağır belirti gösterenler ise 1000 metre aşağıya indirilmekle düzelirler. -İstirahat, mümkün olduğunca az hareket, iyileşmeyi hızlandırır -Gereksinime göre verilecek Oksijen tedavisi, belirtilerin gerilemesinde etkilidir. -Bol su içmesinde yarar vardır -Aspirin, hem baş ağrısı ve hem de uykusuzluk için yararlıdır. -Buna karşılık, sinir sistemini yatıştırıcı, uyku ilaçları ve alkol kesinlikle sakıncalıdır. AKUT DAĞ HASTALIĞINDAN KORUNMAK İÇİN -Vücudunuzun ortama uyum sağlamasına imkan sağlayacak akılcı bir tırmanma programı uygulayın : 3000 metrenin üzerindeki yüksekliklerde, her 300 metre yükselişte bir gece geçirin, her 1000 metre yükselişte ise aynı yükseklikte ikinci bir gece daha geçirin -Akut Dağ Hastalığı belirtileri varsa asla tırmanışa devam etmeyin. Durumunuz daha da kötüleşebilir ve hayatınızı kaybedebilirsiniz. Bu son derece önemlidir, zira bu durumda iken, daha yüksek ortamlara yapılan bir gündüz yürüyüşü bile büyük bir tehlike demektir. Belirtiler tamamen geçinceye kadar olduğunuz yerde kalın. Tüm belirtilerin geçmesi, aklimatize olduğunuzun bir işaretidir. Artık tırmanmaya devam edebilirsiniz. -Belirtiler ortaya çıktığında tırmanışı kesip, alçalmak yapılabilecek en akıllı harekettir. Bu, hastalığın düzelme sürecini hızlandırır. YÜKSEK ORTAM BEYİN ÖDEMİ BELİRTİ VE BULGULARI: -Yorgunluk -Baş ağrısı -Zihinsel donukluk -Adalelerde uyum bozukluğu -Bölgesel sorunlar : Paralizi , Parestezi YÜKSEK ORTAM AKCİĞER ÖDEMİ BELİRTİ VE BULGULARI: -Dinlenme anında da görülen solunum güçlüğü -Bitkinlik , halsizlik -Ortopne; yatarken oluşan solunum güçlüğünün, oturma pozisyonuna geçildiğinde daha rahatlamasıdır -Hemoptizi -Siyanoz -Akciğer sesi dinlendiğinde sıvı birikiminin göstergesi olan raller duyulur. YÜKSEK ORTAM AKCİĞER VE BEYİN ÖDEMİNDE ACİL BAKIM -Hemen tırmanışa son verin!!! -Tırmanmaya ara verildiği halde düzelme olmazsa ve kaslarda uyum bozukluğu, bilinç düzeyinde gittikçe kötüleşme, pulmoner ödem bulguları görülürse, hemen daha alçaklara inin -Yatak istirahati ile mümkün olduğunca az hareket etmesini sağlayın -Gereksinimi doğrultusunda oksijen başlayın -Akciğer ödemi gelişmişse; - Yüksek yoğunlukta oksijen başlayın - Mümkünse basınç odasına nakledin -Lasiks veya morfin vermeyin -Beyin ödemi gelişmişse; - Yüksek yoğunlukta oksijen başlayın - Doktor önerisine göre Steriod verilebilir YÜKSEK ORTAM HASTALIKLARININ ÖNLENMESİ -2500-3000 metreden yüksekte, vücudun uyum sağlayabileceği hızda tırmanmalıdır. -Bir önceki gece uyunan yerden, en fazla 300m daha yüksek bir yerde uyumalıdır. -Bol bol su içilmelidir. -Karbonhidrat zengini az yağlı yiyecekler yenilmelidir. YÜKSEK ORTAMA BAĞLI OLARAK GÖRÜLEBİLECEK DİĞER SORUNLAR "Cheyne Stokes" Solunumu : Yüksek ortamlarda, özellikle uyku esnasında ortaya çıkar. Kişi aniden uyanır, nefessiz kalmıştır, tedirgindir ve uyku uyuyamaz. En etkili tedavi: yemekten önce Diamox 125 mg almaktır. Diamox, düşük oksijen yaratacağı etkiyi önler. Uyku hapları kesinlikle kullanılmamalıdır. Üst soluk yolu enfeksiyonları ve bulguları : Yüksek ortamlardaki soğuk ve kuru hava bir çok kişide, soğuk algınlığı benzeri bulgular ile, rahatsız edici ve sürekli öksürük oluşabilir. Gece alınacak, Benadryl 25 mg veya benzeri bir antihistaminik, öksürüğü önleyecektir. Başı ve yüzü saran, havadaki nemi tutan yünlü ya da ipekli başlık/ kaşkol/atkı da önemli koruyuculardır. Enfeksiyon halinde antibiyotikler yararlıdır. Yapılan araştırmalara göre üst soluk yolu enfeksiyonları Akut dağ Hastalığına zemin hazırlamaktadırlar. Periferal ödem : Yüksek ortamlarda, göz çevresinde, parmaklarda, ayak bileklerinde şişlikler oluşabilir. Ancak bu bulgular, başka ADH bulguları ile birlikte görülmüyorsa, ADH ile ilişkili olmayabilir. Başka ADH bulguları yoksa bunların da tedavi edilmesi gerekmez. Yüksek ortam baygınlığı : Bu çok bilinen ancak sorun oluşturmayan, zararsız bir durumdur. Genellikle tırmanıştan hemen sonra oluşur, kişiyi sırt üstü yatırarak ve bacaklarını biraz yükselterek sorun çözümlenebilir. KAYNAK