Birleşik Devletler Afganistan'daki askeri harekatın sekizince yılını doldururken ve ABD askeri gücünü artırma planları yapılmaktayken biz de Çinli bilge Sun Tzu'nun 2.500 yıl evvel yaptığı bir gözlem üzerinde düşünebiliriz: "Hantal savaşlar olduğunu işittim fakat uzun savaşlarda herhangi bir maharete asla şahit olmadım. Uzatmalı savaşlardan hiçbir ülke karlı çıkmamıştır." Bugün Afganistan dediğimiz misafir sevmez arazide kendilerini savaşa çekilmiş halde bulan süpergüçlerin kıssasını anlatıyor bu sözler. Kolay bir zapt ve ardından gelen boyun eğmez bir ayaklanma hikayeleri unutulmaz bir şekilde birbirine benzer; Büyük İskenderin İ. Ö.329 tarihinde yaptığı Afganistan seferi hakkında yazılmış ilk metinlere bakınca, büyük savaşçının İran'da yaptığından daha uzun, daha vahşi ve daha maliyetli bir mücadele bulduğu görülür. Moğollar altı asır boyunca Afganları dize getirmeye çalışmamışlardı bilhassa da Peştunları. Muhakak ki İngilizlerin ve Sovyetlerin feci seferlerini de kaydetmeli. Amerika'nın en uzun savaşı olacak bir mücadelede öteden beri çok düşük olan kazanma şansını değiştirmeye yeltenmek Obama yönetimine bağlıdır. Afganistan'daki imparatorlukların başarısızlıkları belki sadece kaderdi. Her biri aynı hataları işlemişlerdi en çok da Afganları hafife alma hususunda. Önde gelen Afganistan tarihçisi Luis Dupree, yabancı askerlerin Afgan topraklarını işgal etmesinin emperyal çöküşe nasıl yol açtığını izah etmiştir: Halkın rağbet göstermediği emirlerin tahta geçirilmesi, Afgan nüfusunun işgalci desteğindeki kesminin Afganlı düşmanlarına karşı acımasız davranmaları, aşiret reislerine ödenen teşviklerin azalması ve sonucunda emperyal çöküş gerçekleşmiştir. Birleşik Devletler, genelleştirişmiş bir direnişle yüzyüze kalan bir diğer işgalci kuvvet olma noktasına henüz varmamış olabilir ancak gittikçe de yaklaşıyor. Aslında daha önce gelmiş ve tarihi olarak işgalcilerin başarısızlığa uğradıkları doğu ve güney kesiminde Peştun ayaklanmasıyla yüzyüze gelen Moğollarınkiyle benzerlik taşıyor . ABD'nin etkinlikten uzak yardım programları, potansiyel müttefikleri teşvik etmeye yeterli gelmiyor. Hamid Karzai gibi halkın rağbet göstermediği bir lider ülkenin başında. Ve böylece Amerika, geçmişin muhteris devletlerinin başarısızlığa uğramış planını izlerken buluyor kendisini. Afganistan, her ne kadar fethedilmediyse de potansiyel bir işgalciden nadiren beri kaldı. Ve tüm bu imparatorluklar, Dupree'nin izah ettiği dört afete yenik düşmüşlerdir. Büyük İskender, Afgan muharabe meydanında neredeyse krallığını kaybedenlerin ilki olabilir ama peşinden diğerleri de geldi. Obama'nın tarihten ders devşireceği en yalın vakadır bu. Afganistan, 19. yy'ın başlarında, emperyal Rusya nüfuzunu Orta Asya'ya doğru genişletir İngiltere ise Hint alt-kıtasındaki denetimini pekiştirirken, amansız fakat nihayet başarız olmuş fetih teşebbüsleriyle geçen asırlardan sonra kendisini yine mağdur olarak buluverdi. Rusya ve Büyük Britanya, çarpışma güzergahına girdiler. Afganistan onların arasında casusluk, diplomasi ve uydu savaşları şeklinde süren ve yüzyılın geri kalanında sürecek "Büyük Oyunun" taşıma noktası oldu. 1839-1842'deki ilk Anglo-Afgan savaşı, İngiliz yönetimindeki Hindistan'ın batı yakasını koruma ihtiyacından dolayı yapıldı. Rusya, İngiliz imparatorluğuna sokulma niyetindeydi şüphesiz; Hindistan'daki İngiliz valisi, Aralık 1838 tarihinde Rus yanlısı Afganistan Emiri Dost Muhammed Han'ın taht'tan indirilmesini emretti ve İngiliz ordusu Afganistan üzerine yürüdü. Kolay bir girişti; İngiliz kuvvetleri Kandahar ve Gazne'den sakince geçip 1939 Ağustos'unda Kabil'e varmış ve kendi adamları Şah Şuja'yı tahta oturmuşlardı. İlk ölümcül hataydı bu. Afganistan'daki İngiliz kuvvetleri, yerinden edilen Emir'in oğlunun liderliğinde 1841'e kadar kanlı bir ayaklanmayla karşılaştı. 1 Ocak 1842 tarihinde, işalin üçüncü senesinde, 16.500 İngiliz ve Hintli askerlerden oluşan birleşik bir ordu, güvenli geçiş antlaşması çerçevesinde Kabil'den çekilmeye başlamıştı bile. Hiç de güvenli bir geçiş olmadı; çekilen kuvvetler, Celalabad'a yüz mil uzaklıkta karla kaplı dağlık geçitte Peştun Gilzay savaşçılarının sürekli saldırılarına hedef oldular. İmpatorluğun tarihindeki en ezici mağlubiyetlerden biriydi bu ve İngiliz askerlerinin geri kalanı Celalabad'a otuzbeş mil kala topyekun kılıçtan geçmişti. Yürüyüşten sağ kurtulan tek kişi bir askeri tabipti. Dört ay sonra da Şah Şuja suikaste uğradı. Britanya, bu hataları 1878'deki kısa bir savaşta tekrarlayacak ve Afganlıların bin civarında İngiliz ve Hintliyi öldürdükleri Kandahar'a yaklaşık 50 mil uzaklıktaki Meyvand'da aşağılayıcı bir mağlubiyete uğrayacaktır. Bir asır sonra İngilizlerin başarısız olmuş oyununu bu kez kendi Afganistan maceralarına 1979'da, yılbaşı arefesinde başlayan Sovyetler oynadı. Afganistana "sınırlı sayıda bir askeri kuvvet" gönderme kararını "Amerika'nın, Sovyetlerin Orta Asya cumhuriyetlerine karşı Afganistanı kullanmayı plandığını" savunan uydurma bir istihbarat bilgisine dayanarak almışlardı. Sovyetler Birliğinin Afganistan üzerindeki emperyal emelini örtbas etmeye yarayan bu iddialar yaşlı ve hasta liderleri Leonid Breznev'in doktrinini destekliyordu. Böylece işgal başlatıldı. Sovyet akını vahşi bir beceriyle ilerledi. Başı beladaki Afgan lider Hafızullah Emin suikaste uğradı; Kabil emniyete alındı ve Hafızullah Emin yerine kendi Emir'leri Babrak Karmal'ı oturttular. Taht'a bir diğer yanlış lider oturtulmuştu. Zahmetsiz görünüyordu ve ilkin sanki Politbüro doğru yapmış gibi duruyordu; neredeyse hiçkimsenin ruhu duymadan Afganistana şöyle bir girip çıkacaklardı. Başkan Jimmy Carter, Afganistanı çok fazla düşünemeyecek kadar İran'daki rehine kriziyle fena halde meşgul olmalıydı muhakkak yahut Kremlindi böyle düşünen. Tam olarak öyle değildi. Carter, kararlı bir şekilde tepki verdi. Buğday satışından karşılıklı konsolos gönderilmesine kadar SSCB ile varılacak bir dizi anlaşmayı iptal etti, 1980 Moskova olimpiyatlarını boykot kararını yürürlüğe koydu ve Sovyetlere karşı direnişlerinde Afgan halkına yardımı -silah yardımı dahil - örgütlemesi için CIA'i görevlendiren başkanlık kararını sessizce imzaladı. 40'ıncı kızıl ordu, savaşlarının beşinci yılında, sınırlı birlik olmaktan çıkıp ülke çapında işgal yürütecek yaklaşık 120 bin kişilik bir işgal kuvvetine döndü. Yine bir dış güç, Afgan topraklarını budalaca işgale yelteniyordu. Sovyet kuvvetleri arttıkça Afgan direnişi arttı; 1980'lerin ortalarına gelindiğinde 250 bin civarında tam veya yarı zamanlı mücahit vardı. Sovyetlerin gayreti bocalama içinde düştü ve 1986'da yeni bir Sovyet lideri, Mikail Gorbaçev, Afganistanı "kanayan yaraya" benzetti. Durumu düzeltmeleri için komutanlarına bir yıl süre verdi. Olmadı ve 1986 savaş mevsiminin sonunda Sovyetlerin durumu daha da kötüleşti. 1987 savaş mevsimi için yüksek geçitlerdeki karlar erirken diplomatik faaliyetler de yoğunlaşıyordu. Bir yıl sonra, 14 Nisan 1988 tarihinde, Afganistan'da Sovyet mevcudiyetini sona erdiren Cenevre Mutabakatı imzalandı. Sovyetler dokuz ay sonra Afganistanı terk ettiler. Sovyetler, dokuz yıllık Afgan macerasında muharebe sırasında 15 bin askerlerinin öldürüldüğünü, onbinlerce askerin yaralandığını ve yine onbinlerce askerin hastalık nedeniyle öldüğünü kabul etti. Afgan nüfusu dehşet verici kayba uğramıştı; bir milyondan fazla ölü, 1.5 milyon yaralı, yurt içi ve dışı altı milyon sürgün. Sovyetlere maliyetine gelince, 15 Şubat 1989'daki çekilmelerini müteakip yaşanan nefes kesici olaylarla fırlayışa geçti. Macaristan, Sovyet korkusu taşımaksızın Mayıs ayında Avusturya sınırlarını açtı; bir ay sonra Polonya Dayanışma Hareketi lideri Lech Walesa seçimleri kazandı ve Polonya'daki komünist hakimiyete son verdi; Doğu Almanya halkı 1989 yaz mevsimi boyunca caddelerdeydi, Berlin Duvarının nihai olarak ihlal edildiği 9 Kasım 1989'a kadar. Dünya, Berlin'de yaşananları daha yeni yeni sindirmeye başlamışken, bir ay sonra bu kez Vaclav Havel Çekoslavakya'da kadife devrimi gerçekleştirdi. Berlin Duvarının yıkılışından 329 gün sonra Almanya NATO içerisinde yeniden birleşti, Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı ölüm bekleyişindeydi. Afganistan harekatı aslında Sovyetlerin ölüm çanıydı. Ancak Afganistan kısa bir zaman sonra ABD'nin belası olacaktır. Dünyanın dikkati neredeyse tümüyle Doğu Avrupa'daki tarihi olaylar üzerinde odaklanırken, Soğuk Savaş sonunda Afganistan'da sergilenen dramaya çok az dikkat gösterilecektir. George H. W. Bush yönetiminin üst düzey makamlarında geriye dönüp bakmak diye bir şey söz konusu değildi. Enerjinin tümü Sovyetlerin akıbeti ve sonrasına istif ediliyordu. Bu ihmal, vahim bir hata olacaktır. Sovyet işgali süresince yapılan cihad çağrısı İslam dünyasının her köşesine yayılmış, gençlisi ve yaşlısı pek çok Arabı kendisine çekmiş ve bir İslam ülkesini işgal edenlere karşı çeşitli saiklerle ellerine silah almışlardı. Aralarında insani görevler için samimi gönüllüler, ihtişam yolunda macera arayanlar ve selefi psikopatlar vardı. Savaş sürüp gittikçe bazı Arap devletleri hapishanelerini boşaltıp bir daha dönmemeleri umuduyla tutukluları Afgan cihadına gönderdiler. Savaşın sürdüğü on yıl boyunca 25 binden fazla Arap, Pakistan üzerinden Afganistana geçmiş olabilir. s@rd@