KALBİN ASKERLERİ Bil ki, Allahu Teala'nın kalpte, ruhlarda ve diğer alemlerde görevlendirdiği sınıf sınıf orduları vardır. Onların hakikatini ve sayılarını ancak yüce Allah bilir. Biz burada, konumuzla ilgili olan kalbin askerlerinden bazılarına işaret edeceğiz. Bil ki, kalbin iki cins askeri vardır. Biri gözle gözükür, diğeri ise ancak basiretle görülür. Kalp bir sultan hükmündedir; askerleri ise hizmetçileri ve yardımcıları durumundadır. Kalbin gözle görülen askerleri; el, ayak, kulak, göz ve dildir. Kalbin bütün askerleri üç sınıfta toplanır. Birinci sınıf, faydalı ve uygun olan şeyleri elde etmek için harekete geçen duygudur. Mesela, şehvet yani aşırı arzu ve sevgi gibi. Ya da zararlı ve uygun olmayan şeyleri defetmek için harekete geçen duygudur; gazap gibi. Kalpte harekete geçen bu duyguya ''irade'' denir. İkinci sınıf, yukarıda zikrettiğimiz hedef ve maksatları ele geçirmek için harekete geçen kuvvettir; buna ''kudret'' denir. Bu askerler, diğer azaların içinde yayılmış durumda mevcutturlar. Üçüncü sınıf, casus ve gözcü gibi faydalı ve zararlı şeyleri tanıyan ''idrak'' kuvvetidir. Bu idrak işitme, görme, koklama ve dokunma kuvvetlerini kullanarak olur. Bu kuvvet, bu askerler için bir alet durumundadır; o etten, kemikten, sinirden, yağdan ve kandan meydana gelen zahiri azalarda yayılmış halde bulunur. Bu sınıftaki askerlerin yaptığı işe ''ilim'' ve ''idrak'' denir. Bu sınıf, diğer bütün askerlerin yaptığı işleri bir araya getirip ne olduğunu idrak etmektedir. Diğer kısım askerler ise, batında yerleşmiş askerlerdir. Bu askerler, dimağın iç boşluğunda bulunmaktadırlar. Onlar da beş tane olup hiss-i müşterek, hayal, tefekkür, tezekkür ve hıfzdır. Hiss-i Müşterek Hiss-i müşterekin vazifesi; zahiri organlar idrak ettikleri şeyleri, bu hisse ulaştırırlar, orada bu gelen şeylerin bir resmi oluşur ve onun üzerinden bir değerlendirme yapılır. Bu, aynanın karşısında duran şeylerin aynada şekil almasına benzer. Bu kuvvetin hareket ve tasarruf yeri, dimağın iç boşluğunun ilk bölümüdür . Hayal Hayal, hiss-i müşterekin hazinesidir; orada şekil alıp resmedilen şeyler, hacet olunca kullanılmak üzere burada saklanır. Hiss-i müşterek için kabul ve hıfz kuvveti yoktur. Hayal için, hıfz kuvveti vardır, fakat kabul ve karar kuvveti yoktur. Hayal kuvvetinin tasarruf yeri, dimağın iç boşluğunun geri kısmıdır. Vehim Vehim kuvvetinin tasarruf yeri, dimağın gerisinin ön kısmıdır; çünkü vehmin tasarrufu, hayalde saklanan suret ve şekillerin değişik parçalarında olmaktadır. Vehim, hayalden aldıklarını değiştirerek kullandığı için, derece olarak ondan sonra gelmektedir. Hafıza Kuvveti Hafızanın tasarruf yeri, dimağın geri kısmının iç kısma bakan geri bölgesidir. Hıfz , vehim kuvvetinin tasarrufundan sonra oluşur; çünkü vehim onun hazinesidir. Mutasarrıfe Kuvveti Bu kuvvetin tasarruf alanı, dimağın ortasıdır; zira o, en şerefli kuvvettir. Bu kuvvet, bilgi ve resimleri değişik şekillerde hayalden alır ve onu farklı derecelerde uyku ve uyanıklık hali içinde hafızaya verir; bunlardan unuttuğu şeyleri lazım olunca ondan geri ister. Bu kuvvetin, yukarıdaki iki kuvvetin tam ortasında bulunması haline en uygun olanıdır; çünkü bu durumda o, her iki kuvvetle rahat çalışır; onlardan bir şey alması ve onlara bir şey vermesi kolay olur. Yüce Allah en iyisini bilir. Kaynak:İmam Gazali-Hak Yolunun Esasları