"Taklidi iman sahipleri" olarak vasıflandırılan insanların ülkemizde hangi sosyal gerçekliğe tekabül ettiği tartışmalıdır. Herhangi bir ilmihal kitabından öğrendiğimiz üzere, insanlar ilk başta ana babalarından tevarüs ettikleri din üzere bulunurlar ve ona göre amel ederler. Burada doğrudan bir kabul, bir taklit göze çarpmaktadır. Lakin bu durum, pek çok fakih ve müçtehid tarafından kafi görülmemiş, kısa zamanda daha yükseklere çıkma gereği her fırsatta dillendirilmiştir. Müminler, imanlarını taklidi seviyeden, tahkiki seviyeye çıkarmak durumundadırlar. Fakat Türkiye ölçeğinde belli bir topluluğu nokta-i nazara alarak böyle insanların büyük bir kısmının vefat ettiğini de söyleyebiliriz. Hayatlarının son demlerini yaşayan bir kısım yaşlılarımızın en genel özellikleri ve dertleri, ülkenin zor günlerinde hayat herc ü merci içinde ayakta durmaya çalışmak oldu. Derd-i maişetten çok çektiler, kanaatle yaşadılar. Erkekler eve ekmek getirmekle mükellefti, bazısının gençlikleri serkeşlikle geçtiyse de, üzerlerine düşen dünyevi vazifeleri yerine getirdiler. Kadınlar, ev hanımı olmayı, kendilerini çocuklarına adamayı bir vazife saydı; en büyük düşünceleri aileleri oldu. Hayatının debdebesinde sürüklenmelerine rağmen, kendileri için yaşamamayı, dürüst kalmayı bildiler. Bu insanlar, dini ciddiye alır; bunların pek çoğu elinden geldiğince namazlarını kılar, Ramazan orucunu tutar ve imkan buldukça da bir köşeye üç-beş kuruş atardı. Bu şekilde bazıları hacca gitti, bazıları da bu ümitle yaşadı. Bu insanlar; bir düşmüş gördüklerinde elden geldiğince yardım etmeye, akrabalarının dertlerine derman olmaya ve zekatlarını vermeye çalıştılar. Dini bilgileri erkekler, ekseriyetle Cuma ve Ramazan vaazlarından; kadınlar ise çeşitli sohbetlerden ve birbirlerinden öğrendiler. Bir de takvim yapraklarını unutmamak lazımdır ki, hala takvim yapraklarının yere atılmasını -üzerinde ayet-hadis yazılı olduğundan- hoş görmezler. Bunların bilgileri belli ölçüde eksik ve yanlıştır. Allah'ın varlığı konusunda söyleyecekleri; "Olmaz olur mu haşa, bak her şeyin bir sahibi ve yapanı var!" ve bunun gibi birkaç yarım cümleden ibaret olacaktır. Kendi vefatlarından bahsederken yan eve taşınmayı konuşuyor gibidirler. Onları korkutan ölmek değildir; geç ölmek, hastalıklarla ele güne eziyet vermek veya arkalarında muhtaç bırakmaktır. Onların ölüme bakışları müspettir. Ahirete imanları tamdır; ama bu mevzuda da söyleyebilecekleri üç-beş cümleden ibarettir. Netice itibariyle bu insanların imanları taklididir; fakat dini prensipler bir şekilde hayatlarına serpiştirilmiştir. Her ne kadar bu sosyolojik analiz, havassın, avamı küçümseyen bir bakışını ima ediyorsa da, ne kadar uğraşırsak uğraşalım, ömrümüzce edineceğimiz ilim, 'havadaki toz' misalinden ibaret kalır. Dolayısıyla karanlıkta ışığın zor seçildiği dönemlerde meselenin ne kadar vahim olduğu düşünülmelidir. Matematikte büyük sayıların yanında küçük sayılar ihmal edilir; sonsuzun yanında, 1-10-1.000 aynıdır. Bu çerçevede alimin, en kesif cahilden tek farkı şudur: Cahil, cehaletini alime bakarak kavrar; alimse sonsuzluğa bakarak... "Alimliğin derecesi, kişinin kendi cehaletine imanıdır." ifadesi cahilliğe methiye olarak anlaşılmamalı; diğer yandan bu, yüksek ilim sahiplerine saygısızlık manasına da gelmemelidir. Türbeden şirkle dönmek Yukarıdaki bakış farklılıklarına bir örnek olarak, avam ile havassın türbe ziyaretleri hususundaki farklı yaklaşımları verilebilir. Kabir ziyareti insana ölümü hatırlatması hasebiyle faydalıdır; fakat bilhassa bilgisizlik sebebiyle belli hususlara dikkat edilmediğinde, kabir ziyaretinde, faydadan çok zarar görülebilir. Günümüzde çaput bağlamanın lüzumsuzluğu üzerinde -avam olsun, havas olsun- çoğunluk hemfikirdir. Peki, çocuk sahibi olabilme düşüncesiyle veya hastalığa şifa beklentisiyle türbelere giderek dua etmenin ölçüsü nedir? Kabir ziyaretlerinde dua ederken dikkatli olunmalıdır. İnsan dua ederken kabirdekinin sadece bir vesile; duayı işitenin ve duaya icabet edenin ise, Allah olduğunu düşünmezse, şirke düşer. Bazı görüşlere göre, türbelere gitmek bid'attır, bunlara göre kabirdekiler vesile edilerek Allah'tan bir şey istenemez. Hastalığının şifa bulması için ilaç içen biri, hakiki tesiri ilaca verirse, fiilinin sadece vesile olduğunu unutup şifayı ilaçtan beklerse, gizli şirke düşer. Kader inancımıza göre kul, kendi niyet, irade ve çeşitli dua dilleriyle ister, Allah-ü Teala da yaratır; kul kendi fiillerinin yaratıcısı değildir. "Ben yaptım-ettim, neticede şöyle oldu." veya "İlaç içtim iyileştim", meselesinde şu farktan bahsedilebilir: Havas, itikadının sınır ve derinliklerini daha net çizgilerle belirlemeye çalışır; avam ise, daha muğlak çizgilerle... Avam veya havas, inanan herkes her şeyi Allah'ın yarattığına inanmaktadır, herkesin külli ve cüzi iradeye imanları tamdır. Bu iman sahipleri cüzi iradeye bağlı fiillerinden mesul olduklarına ve ahirette hesap sorulacağına da iman ederler. Aradaki fark, avamda külli ve cüzi irade arasındaki münasebet arada hiçbir birleştirici bağlantılar olmadan öylece durur. Havas ise, külli ve cüzi irade arasındaki münasebetin işleyişini derinlemesine anlamaya çalışır. Bu noktadan avamın imanı taklidi olarak kalır. Avama kaderin cüzi iradeyle bağlantısı sorulsa, bunu cevaplayamaz, anlatılsa kafası karışır; ama neticede avam da kadere iman etmektedir. Kader ve külli irade, tahkiki iman sahibi için özel durumlarda ne kadar tezahür ediyorsa, avamın türbe ziyaretinde de o kadar tezahür etmektedir. Kaldı ki, türbe ziyaretinin bir müspet tarafının olduğunu belirtmeliyiz. Orada asıl "hakiki tesir sahibi-vesile" münasebeti daha iyi kurulur. "Allah'ım, şu mübarek zatın hatırına..." şeklinde dua edilir ki, bu tutturulması gereken bir dengedir. Üstelik son derece safiyane bir niyet söz konusudur. Bir makamdan önemli bir istekte bulunulurken o makam sahibinin kıramayacağı kişiler araya sokulur. Aynı metoda En Yüce Makam'dan samimiyetle bir şey istenirken de müracaat edilebilir. Aynı yaklaşım "Medet Ya Rasulullah!" demede de müşahede edilir; hangi niyet ve bilgi ile söylendiğini dikkate almadan bunu şirk-i hafi olarak görmek doğru değildir. Hz. Ömer'in yağmur duasında Hz. Abbas'ı Peygamberimiz'in amcası olması münasebetiyle vesile kılması "Allah'ım bu Sen'in Resulü'nün amcası!" diyerek talepte bulunması ve yağmurun da yağması böyle bir vesileliğe güzel bir örnektir. İfrat-tefrit mukayesesi Bediüzzaman: "İfrat, tefritten daha tehlikelidir. Zira, ifratın muhatapta aksü'l-amel yapıp eldeki kıymetlerin reddedilmesine de yol açma ihtimali var." der. Sorgulayıcı aklın 'bir yerlerde' durmasını ihtar eden güzel bir ikazdır bu! Uygun strateji tespit edilmeden ve muhatabın anlayış seviyesi dikkate alınmadan, imanının tahkiki hale gelmesi arzulanan yaşça büyüklere bir şeyler anlatılırken, yukarıdaki ölçüye dikkat edilmelidir. Yoksa var olanlar da elden kaçırılabilir. Dini ilimlerle meşgul olanlar, bu hususu çok daha dikkate almalıdır; zira zarar verecekleri şey, dindir. Faziletin formülü yüzyıllardır değişmemiştir. Allah kullarının faziletli olmasını ister. "Elinden ve dilinden diğer insanların emin olması" fazilet sahibi hakiki mü'minin en net tarifidir. Günümüzde iman sahibi avamın hala büyük kısmı, faziletli insanı temsil konumundadır. Taklidi iman sahibi bundan önceki nesil, dini konulardaki eksikliğini çocuklarını yetiştirirken hissetti. Çocuklarına sağlam bir inanç aşılayamadı; çünkü her şeyden önce kendileri tahkiki imana sahip değillerdi. Yeni nesil de artık, aileden beslenmiyordu. Aralarında eğitim farkı da olduğundan ebeveynler evlatlarıyla din hususundaki diyaloglara daha baştan ezik ve eksik başlıyordu. Neticede böyle ailelerin çocukları, içine düştükleri materyalist eğitim ve medya ortamında ebeveynleri kadar bile dini ciddiye almadılar. Bu nesilden bazı talihliler ise, her şeye rağmen temiz kalmış ortamlarda daha 'şuurlu' yetiştirildiler ve tahkiki iman sahibi oldular. Ebeveynler, ilk gruptakilerin zamanla kendilerine benzeyeceğini ümit ediyorlardı, "Belli yaştan sonra aklı başına gelir." düşüncesi bu anlayışın, tek besleyicisiydi. Zamanla şuur sahibi, imanlı gençlerin bazıları da ebeveynlerini beğenmemeye başladı. Bunlar ebeveynlerinin ve dedelerinin kıldıkları namazdan 'bihaber' olduklarını; tesettürlü kızlar, eşarp takan annelerinin 'örtünmenin ruhundan habersiz' olduklarını düşünüyorlardı. Onlara göre ebeveynlerinin yaşadığı, alışkanlık ve göreneklere dayanan kültür Müslümanlığıydı. Bu durum bir başka zaviyeden tahkiki imana sahip okumuş insanların, taklidi imana sahip sahih dini okumalardan mahrum kalmış olanlara bakışı olarak da yorumlanabilir. Oysa şu hakikatlerin gözden kaçırıldığı açıktır: 1. Herkes imanı ve şuuru ölçüsünde mükelleftir. Hiç kimse bu mevzuda birbirini ayıplamamalıdır. 2. Her insan yaşadığı çağın çocuğu olduğundan, inançlarını çağın anlayışı ve ruhu içerisinde yaşamaya çalışırken, ister istemez bulunduğu çevre ve zamanın tesirinde az veya çok kalabilir. 3. Davranışa ve inanca dönüşmeyen bilginin çok fazla manası yoktur. İnsanlar arasındaki düşünce farklılıkları, bilgiden çok mizaç, çevre, kültür ve alışkanlık gibi faktörlerden kaynaklanır. 4. "Kömürcünün imanının, kelamcının imanından daha saf olduğu"na dair vecize, bugün belki daha geçerlidir. Zira asrımızdaki zihni karışıklık cehaletten değil, bilimden gelmektedir. Dolayısıyla avam insanların fıtraten hakikate yönelmeleri, onları küçültmez. 5. Dünyadaki imtihan sadece "çok bilenler" için değil, herkes için geçerlidir. Mühim olan da bu imtihanın nasıl verildiği, nasıl bir hayat yaşandığıdır. Herkesten aynı derecede insan-ı kamil olması beklenemez. Biri Ecdadima Küfrettimi boğarim. Boğamasamda yanımdan kovarım.. Yumuşak başlıysam kim dedi uysal koyunum.. Kesilir ama çekmeye gelmez boynum.. Mehmed Akif Ersoy