Dolandırılmamış olurduk. Giderken motora sopa falan soksaydık keşke

VTOL ve çok fonksiyonluluk bütçeyi arttırmış olabilir. Tabii bir de lojistik kısmı da var. F 22 ve F117, ciddi anlamda komple uçaklar olsalar da, temelleri ABD ekonomisinin en güçlü zamanlarından birinde atılmıştı. Şu an ise, o zamanlara göre daha farklı bir ekonomi var.

F-35 en başında F-15, F-16, F-18 ve Harrier uçaklarının yerine geçmesi için tasarlanan ve ABD'nin demesiyle en gelişmiş multi role uçaktır. Bu bilgi kalsın, devamı geliyor. ABD eskiden her rol için bir uçak tasarlardı. Örneğin hava - yer taarruzları için F-15 kullanırken, hava - hava taarruzları için F-15, F-16, F-18 kullanırdı. Uçak gemisinde kullanılan ve yine benzer görevlere çıkan uçak da F-18 idi. F-35 ile birlikte ABD bu 3 uçağın yapabildiklerini tek uçakta toplamak istedi. Böylece farklı farklı uçaklar için geliştirme, AR-GE ve yapım maliyetleri düşerek tek uçakta her şey çözülecekti. Gelelim yapılan hataya. Projenin bu kadar uzayıp, hayvani maliyetlere ulaşmasındaki sebep tek uçağa deli gibi görev yüklemek ve ABD'nin sürekli ''şunu da ekleyelim, bak burası da iyi olsun'' demesidir. Bu felsefeyle ilerlediler ve uçağa zorlama getirdikleri birçok şey hem sırıtıp hem de istenileni vermedi. İngiltere gibi projeye 1. dereceden ortak olan ülkeler F-35'in gidişatı hakkında büyük kuşkulara girdi. Birkaç NATO ülkesinin maliyetler yüzünden uğradığı şüpheler ülkede siyasi olarak iç karışıklıklar getirdi ve projenin sonunu sorgulayacak duruma geldiler. Bizde böyle bir olay yoktur. Biz uçağın fiyat/performansını sorgulamayız, tartışmayız. Ancak yurt dışında bu projeye deli gibi para bağlayan ülkeler yapıyor ve ABD'yi, Lockheed'i sıkıştırıyor. @SideWinder ABD F-35B'de STOVL teknolojisini daha ileriye taşımak için Yakovlev'den know how satın aldı. Lockheed, Boeing, Northrop, GE gibi şirketler ne kadar büyük ve sağlam olsa da eksik kaldıkları noktalar oluyor, bunu da gerek Avrupa'dan gerek de doğu bloğundan tamamlıyorlar. Amerikalılar Vietnam'da topsuz avlanan F-4 uçaklarından da ders çıkarmayıp yine bu uçakta başarısız bir top girişiminde bulundular. Füzesi biten veya Migler'in önüne geçen F-4'ler topları olmadığı için sinek gibi avlanmıştı... F-35 her ne kadar sorunlu ve birim fiyatları tavana vurmuş/vuracak bir silah olsa da sahip olunan ülkeyi üst seviyeye taşıyacaktır. Özellikle Türkiye gibi her görev için farklı uçak alamayan ülkelere tek platform ve sistem üzerinden avantaj sağlayacaktır.

F'35'in maliyetine en büyük etkisi 3 kuvvetinde isterlerini karşılamaya çalışması. Bu 3 kuvvetin isterlerini tek platformda birleştirmeye çalışmak hemen zamansal olarak hemde maddi olarak süreci zora sokuyor. Donanma F-35C istiyor, USMC F-35B istiyor, hava kuvvetleri F-35A istiyor hepsi farklı kriterlerde uçak istiyor. En basitinden uçak gemisine inecek uçağın yapısal dayanımı daha yüksek olması lazım bu da ayrı mühendislik ayrı metalurji bilimi vs demek. İşin içinde çok değişik etkenler var ama bu Amerika'nın parayı cukkaladığı gerçeğini değiştirmiyor.

Tabii ki de ABD her durumda kendi çıkarına uygun hareket etti. Kast ettiğim, F 35 olmasa da olurdu demek. F 35 gerek aviyonikleri, gerek VTOL sistemi, gerekse uçuş bilgisayarları ve radar sistemleriyle yeni bir ufuk oldu.

Şahsen Japonlar da bu noktada sağlam değil. Onlar da bizim gibi günün sonunda ABD ya da Avrupa uçaklarına muhtaçlar. Tabii, sektörleri ve üretimleri bizden ileri bir noktada. Ancak günün sonunda tablo aynı. F-2 var onlarda da. F 35, kısaca NATO üyesi birkaç ana ülke için yalancı emzik.

Aynen Amerikalılar havacılık konusunda geri kalan dünyadan baya bir kaç level üstteler orası kesin

O yıllardaki dolar ile bu yıldaki dolar arasında değer olarak kaç kat var biliyor musunuz? Biraz araştırma yaptım ama pek bir sonuç bulamadım. Sonuç çok yüksek çıksa dahi bu kadar büyük bir paraya ulaşmadı kanaatimce.

Aynısı ortaya çıkardı. Boeing, Lockheed Martin, Northrop Grumman, General Dynamics... Amerika'daki bu şirketler, F 35 programına katılmak ve üretimde pay almak için birbirlerini yerlerdi. Zaten yanlış hatırlamıyorsam, en azından Boeing bir prototiple katılmıştı, Lockheed'in X 35'ine karşı. Daha da sorunsuz olurdu bana göre. Bana göre ABD'nin bu uçağı birkaç NATO müttefikleriyle yapmasının iki temel gayesi var: Sus payı ve teknoloji transferi. Ancak sus payı daha önde bana göre. Sürprizbozan: Lockheed X 35 ve Boeing X32

@mrtcN0 teknoloji ve tasarımın %80'i ABD tarafından sanırım, belki daha fazlası. Ki, bunu Lockheed Martin tek başın yapıyor düşün.

Lockheed Martin'in tek başına yaptığı veya diğer Amerika merkezli havacılık şirketleri ile yaptıkları uçaklar geliştirme aşamaları daha sorunsuz ve daha az maliyetli gerçekleşiyor. Örnek vermek gerekirse F-22'nin tüm AR-GE maliyetleri ve 196 adet uçağın üretiminin toplam fiyatı 60 milyar dolar. F-35 için 1 trilyon dolar gibi çok ciddi bir rakam söyleniyor ve uçak hala hazır değil.

Belki kendi başına üretse daha az sorunlu olurdu fakat yeni nesil bir teknoloji olduğu için kesinlikle maliyeti daha fazla ve üretim süreci daha uzun olurdu.

Tam olarak bilmiyorum. Ancak 80 ve 90'larda daha değerliydi diye biliyorum. Tabii bunu ABD'nin kendisi ile karşılaştırıyorum, yoksa hala güçlü bir ekonomisi var.

F-35, Amerika'nın müttefikleriyle beraber geliştirdiği sayılı uçaklardan biri. F-35'in birçok sorunu bulunmakta. Mesela GAU-22/A topunun birçok sorunu var ve makineli topun isabetliliği çok düşük. Kendi başına geliştirdiği uçaklar daha sorunsuz, daha az maliyetli ve uçuşa hazır. Amerika Birleşik Devletleri, F-35'i tek başına geliştirseydi sizce daha az maliyetli ve daha sorunsuz bir uçak olur muydu sizce?

Zamanında F-35'den daha iyi uçaklar geliştirmişler. RAM boyaları ve özel kompozit malzemeler ilk kez kullanılıyor. Bunların sıfırdan geliştirilmesi gerekli. İlk kez yapmana rağmen tüm maliyetleri toplasan bile F-35 programının çeyreği bile değil.

Amerikan Ordusunun isteklerini de göz ardı etmemelisin. Sadece NATO'ya pazarlanmak için yapılan sözde bir uçak olsaydı asla bu kadar komplike sistemler için uğraşmazlardı. Amerikan ordusunun da yüklü bir siparişi olduğundan ve bu uçağı uzun yıllar kullanmayı düşündüklerinden projeyi kendi amaçları doğrultusunda başlattılar, yürüttüler.

Sorununu bilemem fakat maliyeti fazla olurdu.

Bizim gibi ülkeler yani gelişmekte olan ülkeler için iyi her ne kadar kazıkta olsa da. Tam anlamıyla değil ama yine de bilgi birikimi sağladığı aşikar. Teknolojilerdeki bilgi noksanlığı Osman'lı'dan bize miras kalanlardan. Üstüne bir de Atatürk sonrası vizyonsuz liderlerin gelmesi tuzla biber olmuştur. Japonya projeye dahil değil kendi uçağını yapmak için kendi firmaları çalışma sağlıyor. Yaşanılan sorunların farkında ve herkesin olan senin değildir deyip ülkenin gelişmesine daha fazla katkı sağlayacak yerli firmayı destelemek onlar için mantıklı. Amerikalı'lara istediği kadar pahalı olsun dolar basım gücü ellerinde ve bunu da ellinde tutmak uğruna Irak venezüella Libya... Gibi ülkelere bakmak yeterli. Nitekim Raptor, Predator ... gibi en gelişmiş en pahalı uçakda onlarda. Doğu bloğu gittikçe Çin sayesinde güç kazanıyor ve okyanus ötesinden müdahale edebilmeye sebepler oluşturuyor. Demokrasi dağıtıyor, ortak uçak yapıyor, petrol çıkartıyor, hammadde sağlıyor... Aksi olursa birliği dağılıp sömürge olur. Özetle ticari anlamda F35 yapar ucuz olur ve otu boku bozulup parça bağlamında kendisine mahkum kılardı.

Aynen zaten sıçrama dönemi oydu. Ayrıca savaş hiç Amerika topraklarına gelmediği için rahatça üretim ve geliştirme yapma imkanı buldular. En sonunda kontrolü ele aldılar. Ama tabii günümüz ekonomisi buna müsaade etmiyor. O zamanlar zaten mecbursun. Başkası sana uçağını vermez savaş halinde.

@painkiller evet, aslında fuselage denen kısımları dışarıya yaptırdılar, bu bazı noktalarda kar olarak döndü tabii ki. Ancak işin kilit tarafları yine Amerikan'larda kaldı. 2. Dünya Savaşı'nın sonlarından, Vietman Savaşı bitimine, oradan da 80'lerin ortasına kadar yaptıklarını bayağı araştırmıştım ben. Hani insan, o zamanlardaki endüstriyel çarkı nasıl işlettiklerini görünce, neden nirvanaya ulaştıklarını anlıyor. Zaten saydığım firmalar da bu zamanda parlamış firmalar. Sonrasında daralan ekonomi yüzünden birçoğu birleşti zaten.

@Cruslan evet, kesinlikle öyle. Bir kere tüm sürecin tek bir ülkede, yani tek bir sistem içinde geçmesi maliyetleri ciddi anlamda azaltıyor. Bunun dışında, özellikle 70'ler ve 80'lerden sonra, havacılığın nirvanasını yakalamış firmalar bunlar. Hani abartmak ya da hayranlıktan değil, lakin Avrupalı'ların toplanarak yaptığı ortak uçak projelerini, bu firmalar ceplerinden çıkarır.

F 15E, F18 Hornet, F 16 ve ABD'nin kendisi için F 22'ler gayet güzel uçaklardı. Bunları modernize edip gayet de güzel kullanmak varken, F 35 projesine isteyerek girdiklerini düşünmüyorum. NATO ülkeleri, müttefik olan ABD'den teknolojik ve askeri işbirlik istedi. ABD de tarihin en karmaşık ve pahalı projelerinden biriyle ortaya çıktı.

F-35'in neden hala 1 trilyon dolar tuttuğunu hala anlayamadım. Buna bakacak olursak F-22 ve F-117'nin de çok pahalı olması gerekiyordu. Bir de bu uçaklar gerçek anlamda ilk Stealth uçaklar. Daha önce hiç yapılmamış yani RAM boyalarının, gövde şeklinin ve kompozit malzemelerin icat edilmesi gerekiyordu. Bu malzemeler meşhur "Area 51" denilen askeri üste gizli gizli geliştirildi. F-35, belli bir birikimin üzerine yapılıyor. Proje maliyetlerinin bu kadar artmaması gerekiyordu diye düşünüyorum. İlk kez yaptıkları F-22 ve F-117 projeleri maliyetli olsa da hiçbir zaman F-35 programının maliyeti olan 1 trilyon doların çeyreğine bile ulaşmadı ve bu projelerde bu kadar aksaklık ve sorun çıkmadı. Daha ucuz olması gerekirdi diye düşünmekteyim.