Son yıllarda açık sistem kavramına ek olarak açik kaynak kodu, parasız yazılım, zgür yazılım kavramları ne çiktı. Linus Torvalds nderliğinde Linux, en yaygın web sunucusu Apache, Unix ve NT sistemlerini başarıyla konuşturan Samba, Mozilla'nın kaynak kodunu açması, MacOS'un kaynak kodunu açması bunun nemli rnekleri arasındadır. `Free' szcüğü İngilizce'de hem parasız hem de zgür demek. Para denmeyen ve kaynak kodu şeklinde dağıtılan yazılımların lisansı içinde bir çok farklı modeller var. Biz bu yazıda bu konuları zetlemeye çalışacağız. GNU projesinin mimarı Richard Stallman 1970'lerde M. I. T'nin Artificial Intelligence laburatuarında çalışmaya başladı ve ılk nemli işi Emacs editrünü yazdı. Emacs dos, ve win32 dahil hemen her işletim sistemine taşinmış, `context sensitive' zelliği olan, herkesin kendine gre uyarlıyabileceği, lisp kullarak büyütebileceği bir editrdür. Aslında Emacs'a editr demek yanıltıcı olabilir; o daha çok bir program geliştirme/hesaplama ortamı, bir kabuk gibi kullanılmaktadır. Emacs içinden e-posta, haber grubu okumak, program derlemek, hata aramak, başka programları çalıştırmak mümkündür. Stallman 1983'te GNU Manifestosunu yayınladı ve GNU projesi 1984'te başladı. GNU desteklemek için Free Software Foundation ve daha sonra Leage of Programming Freedom kuruldu. GNU'nun kişa açılımı Lisp'in yinelemeli yapısını aktarır: GNU ``GNU's Not Unix''in kısaltılmasıdır! Meraklışia not: Gnu adında keçiye benzeyen bir canlı Güney Afrika'da yaşamaktadır. GNU projesinin amacı, Unix benzeri ama onu aşan, `free' bir işletim sistemi geliştirmektir. Kullanıcıların kopyalamakta, dağıtmakta, değişiklik yapmakta zgür olduğu bir işletim sistemi sz konusudur. GNU projesinin ilk ürünlerinden biri C derleyicisidir. Bu gün ansi, optimizasyon zelliği olan GCC, VMS, dos, win32/NT dahil pek çok işletim sistemine taşınmış; bazı n ve son işleyiciler ile de, C++, Objective C, pascal, fortran için de derleyici haline gelmiş, Unix dünyasının vazgeçilmez bir derleyecisi olmuştur. GNU ekibi kernel dışında bir işletim sistemi ve geliştirme için pek çok aracı geliştirmiştir. Linus Torvalds'in Linux kerneli yazması ile GNU araçlarının kullanılacağı bir işletim sistemi ortaya çikmıştır. Populer olarak bilinen Linux sistemini GNU/Linux olarak tanımlamak çok daha doğrudur. Linux, ``GNU generasyonun'' bir ürünüdür. Linux dünyasın kernel dışında dağıtım ve kurulumun mekanizmaları kurarak Linux'un ve dolayısıyla GNU ve `Free' yazılımın çığ gibi büyümesini sağladı. Herkesin bildiği gibi tüm büyük donanım ve yazılım firmaları Linux trenine destek veriyorlar. GNU/Linux'un dışında kaynak koduyla dağıtılan ve pratik olarak bedava olan bir başka sitem daha var: Berkeley Üniversitesinde geliştirilen BSD. FreeBSD, NetBSD sürümleri olan BSD de tam bir işletim sistemidir. Iki temel Unix varyansonundan biri olan BSD, TCP/IP'nin geliştirilmesinde, mailx/sendmail/bind gibi temel programların geliştirilmesinde nemli katkıdai bulunmuştur. Ilk BSD ekibinde zalp Babaoğlu, Bil Joy gibi devler de vardı. BSD doksanların başında, Linux'dan nce BSD386 adıyla bir heyecan dalgası yaratmıştı. GNU/Linux, ve BSD dışında kaynağına erişebilen ve parasız olarak kullanılabilecek pek çok yazılım var: Mosaic, Pine, TeX sistemi, Listproc, X-windows, Apache, PHP, Python, Mozilla, MacOS gibi. Bu yazılımların hemen hepsi sizden kullanmak için para istemezler, ama hermen her birinin lisansı farklıdır. Bu yazılımları istenilen amaçla kullanabilmek, kopyalamak, başkalarına kopyasını vermek, değiştirebilmek, ve değişen kopyanın sahipliği ve dağıtım hakları konusunda nemli farklar vardır. GNU felsefesinde `free' parasız olmasına değil, zgürce kullanılmasına, değıstirilebilmesine, ve dağıtılabilmesine yneliktir. `Free' szcüğü zgürlük anlamında algılanmalıdır. Tabii bu, büyük lçüde parasız, ya da fiyatın makul lçüde olmasını beraberinde getirmektedir. `Free' yazılım felsefesine uyan bir programı bir kullanıcı: 1) herhangi bir amaç için kullanabilir, 2) programın kaynak kodunu inceleyip, kendi ihtiyacına gre uyarlıyabilir, 3) kopyaları yapıp, eşine dostuna, komşusuna verebilir, 4) programı geliştirip, değişikliği genel kullanıma açabilir. Parasız olarak kaynak koduyla dağıtılan her program bu ilkelere uymaz. Kimini ticari olarak kullanamazsınız. Hemen hepsi tam olarak, değişiklik yapmadan dağıtma hakkı vermektedir. nemli farklılık, değişiklik yapma hakkı ve ortaya çıkan yeni yazılımın sahipliği ve dağıtılma hakkında çıkmaktadır. Bazılarında, programda değişiklik yaptınızsa bunu kimseye dağıtamazsanız. Programın kodunu geliştirip yeni üründe kullanmak konusunda farklılık var. Dolayısıyla her parasız dağıtılan yazılım, zgür yazılım değildir. GNU felsefesi bu zgürlükleri sürekli korumak için kendine zgü bir copyright kavramı geliştirdi ve ona adını verdi. Burada amaç, bu zgür yazılımın bir gün firmaya zgü, `kapalı' ya da `proprietary' yazılım haline dnüşmesini engellemektir. rneğin bir yazılımı kullanıcılar, kimseden izin almadan kullanırlar ve değiştirebilirler; ama sz konusu yazılımın bir gün `kapalı' bir yazılım olmasını engelleyecek bir mekanizma yoktur. her kullanıcının programı değiştirme ve dağıtma hakkını sonsuza kadar koruma arayışına bulunan bir çzümdür. Copyleft'li bir yazılımı geliştirip, sonra da `zgür yazılım' dağıtım sekilleri dışında dağıtmak mümkün değildir. Diğer bir deyişle, copyleft yoluna giren bir yazılım, ilke olarak, oradan hiç çıkamaz. "Free" yazılım kavramına giren yazılımların nemli bir blümü GNU copyleft lisansı altındadır. zgür yazılım felfesinin ortaya çıkan ürünlerin kalitesine olumlu katkılar yaptığı ortadadır. Tüm işletim sistemi ve bir dizi yazılımın çeşitli düzeylerde kaynak koduyla, parasız yada CD parasına dağıtılması, bilgisayar sektrüne olumlu katkıları olmuştur. Bu zgür yazılımlar, yer yer pazarı domine etmektedir . GNU projesi ve etrafındaki çeşitli düzeydeki zgür yazılımlar, işletim sistemi, unix programları, sunucu alanı ile sınırlı kalmayıp, evdeki ve ofisteki kullanıcı için masa üstü alanına da girmeye kalkmaktadır. GNOME ve etrafındaki projeler, masaüstü için kullanıcının beklediği grafik arayüzünü vaad etmektedirler. Meksika nümüzdeki 5 yılda 140 000 laburatuar'da GNOME arayüzlü GNU/Linux sistemleri kuracaktır. Fransa, Almanya ve Kanada benzeri projeler başlatmıştır. 28-30 mayısta Istanbul Hyatt Regency yapılacak Açık Sistem '99'da GNU projesinin mimari, yazılım devi Richard Stallman davetli konuşmacı olarak katılacak ve akabinde Ankara ve İzmir'de konuşmalar yapacaktır. Stallman, Association for Computing Machinary'den Grace Hooper dülünü, Isveç Royal Institute of Techonology'den onursal doktora, ve Electronic Frontier Foundation'dan Linus Torvalds ile birlikte Pioneer dülünü almıştır. çok güzel bir yazı alıntı..