Balkanlar, Osmanlı İmparatorluğu'nun Rumeli-i Şahane'siydi. Türklerin ve Müslümanların, her milletten Hıristiyanların yan yana yaşadığı, barış ve huzurun hüküm sürdüğü bir halklar tapınağıydı. Ta ki 19. yüzyılda kin ve düşmanlığın çığlığı yükselene kadar. Yunan, Sırp, Bulgar, Karadağlı ya da Romen; Osmanlı'dan bağımsızlaşan her ülke, Avrupa devletlerinin koruması ve gzetimi altında etnik bakımdan temiz bir toprak yaratma yoluna girdi. Biri 1877-78'de, diğeri 1912-13 yıllarında gerçekleşen iki savaşla Osmanlı, Balkanlar'dan atıldı. Onun uzantısı sayılan Türkler ve Müslümanlar topraklarından sküldü. Milyonlarca kişi süngülerin nünde Türkiye'ye sürüldü. Kyler, şehirler basıldı, yağmalandı, yakıldı; 900 bine yakın Türk ve Müslüman katliamlarda, sürgün yollarında can verdi. Yüzyıla yayılan etnik temizlik hareketi sonucunda Türkler, Balkanlar'ın hayatından tart edildi. Geride küçük ve unutulmuş bir azınlık, içli Rumeli türküleri, hazin anılar ve tüyler ürpertici kıyım hikayeleri kaldı. Atlas, bir zamanlar Balkanlar'ın pek çok blgesinde toplam nüfusun çoğunluğunu oluşturan Türklerin ve onlarla zdeşleşmiş Arnavut, Boşnak, Pomak gibi Müslüman halkların tabi tutulduğu sürgün ve kıyımları araştırdı. Yüz yıldır sorulmayan bir sorunun, 'O Türkler neredeler şimdi? Onlara ne oldu' sorusunun cevabını aradı. Yazı: Kemal Tayfur / Fotoğraflar: Tijen Burultay Osmanlı'nın zaferiyle sonuçlanan Kosova Savaşı, Priştine yakınlarındaki geniş bir ovada gerçekleşti. Yenilgi, 19. yüzyılda Sırpların ulusça 'kutladığı' milli bir güne dnüştü. Bu yaklaşım, Arnavutların yurdu Kosova'yı sahiplenmeyi de beraberinde getirdi. Sırplar, 1980'li yıllarda, Padişah Sultan Murad'ın türbesinin bir iki kilometre tesine, Gazimestan mevkiine bir anıt diktiler. Kaidede Sırp Prensi Lazar'ın şu szleri yazılıydı: 'Her kim ki Sırp ve Sırp kkenlidir ve Kosova Ovası'na Türklerle savaşmaya gelmez; onun ne erkek, ne dişi, zürriyeti olmasın. Onun hasadı olmasın!' Sırp lider Miloseviç, Kosova Savaşı'nın 600. yılı anısına 1989'da burada bir miting düzenledi. Mitinge bir milyondan fazla Sırp katıldı. nce Bosna'yı, ardından Kosova'yı kana boğan süreç byle başladı. Gazimestan'daki Sırp anıtı şimdi uluslararası gücün koruması altında. Arnavutlar, anıtın kaldırılmasını istiyor. Kosovalı bir gazeteciydi, savaşın tam gbeğindeydi ve felaketi günü gününe dünyaya duyurmak zorundaydı. Haber diye anlattığı her şey onun trajedisiydi; kardeşlerinin katlini, yaşadıkları topraklardan sürülüp atılmalarını, şanslı olanların malını mülkünü, evini barkını kaybetmek pahasına- mülteci olarak kurtulabildikleri bir dünyanın halini duyuruyordu. Bir gün sıranın kendisine geleceğini, bir sığınmacı durumuna düşeceğini aklına getirmiyordu. Burbuçe Ruşiti, henüz bir genç kızken çocukluk arkadaşı Sırplarla ortak hayallerin ve umutların peşinde koştuğu yılları sürerken gün gelip duyurduğu olayların tanığı olacağını düşünemezdi. Oysa dedesi onu uyarmıştı: 'Unutma, Sırp komşu yastığının altından bıçağı eksik etmez!' Burbuçe, Kosova'da gerginliğin tırmandığı günlerde, çocukluğunu ve gençliğini paylaştığı Sırp arkadaşıyla karşılaştı. Arkadaşı onu grmemiş gibi yapıp yüzünü çevirdiğinde, yastığın altındaki bıçağın çıktığını anladı. 'Tarih Balkanlar'da durmadan yineleniyor' diye düşündü. Kim bilir, belki de bıçak yastığın altına hiç girmemişti. Hem sadece Kosova'da değil, bütün Balkan ülkelerinde yüz yıldan fazla bir zamandır bıçağın işi hiç bitmemişti. Kimi sakin dnemler vardı ki, o da bıçağın bilendiği aralara tekabül ediyor olmalıydı. Ve herkes biliyordu bıçak, Avrupa'ya bir tokat gibi uzanan Balkanlar'ın üzerinde parıldadığında, bu, yüz binlerce insanın katli, milyonlarcasının yerini yurdunu terk edip sığınacak bir kapı araması anlamına geliyordu. Peki hangi kapı? En son Kosovalı Arnavutlar o kapıları zorladı. Arkalarında kol gezen lümün hışmından kaçarken nereye sığınabilirlerdi? Arnavutluk'a mı? Makedonya'ya mı? Sınırlar kuşatılmış, yollar kapanmış, çoluk çocuk halkın geçebileceği yerler mayınlarla dşenmişti. Gene de her iki ülkeye yüz binlerce Arnavut sığındı. Bir o kadarı kara, soğuğa aldırmadan dağlarda, ormanlarda saklandı. Binlercesi de otobüslerle, trenlerle sınırları aştılar, Türkiye'ye sığındılar. Bir kısmı Kırklareli'ndeki gçmen kampına alındı, kimileri Türkiye'deki akrabalarına konuk oldu. Bazıları da, Türkiye'deki evlerine gelip yerleşti. Onlar, Burbuçe'nin babası gibi bu meşum günleri düşünerek çok nceden Türkiye'den ev almış olanlardı. Buna hiç şaşırmadım. Bir haftadır Kosova'daydım ve herkeste Türkiye'ye ilişkin aynı duygularla karşılaşıyordum. Sorduklarında, İstanbul'dan geldiğimi sylüyordum. Hemen düzeltiyorlardı: 'Başistanbul!' İşte o duygu; Balkanlar'da Türk olsun, Arnavut, Boşnak, Goralı, Rom, Tatar, Pomak, Çerkes olsun her Müslüman'ın ortak hasleti byle beliriyordu. Hepsi Türkiye'yi ikinci bir vatan olarak algılıyordu. Hayır, hepsi dememeliyim; Türkler, Kosova'nın yalnız ve sahipsiz Türkleri için Türkiye hep anavatandı. O yüzden Bosna'da savaş patladığında, Kosova'da silahlar gürlediğinde, Makedonya'da, Yunanistan'da, Romanya'da, Bulgaristan'da ırkçı saldırganlık Türklerin ve Müslümanların üzerine bir kabus gibi çullandığında Türkiye'ye uzanan yollar, gçmen kafileleriyle dolup taşıyordu. 'Neden Türkiye' diye sormaya kimsenin hakkı yoktu. Başlarına gelen her şey; ldürülmeleri, aşağılanmaları, tecavüzlere uğramaları, malları mülkleri yağmalanarak yurtlarından sürülmeleri Türkiye ile doğrudan ilgiliydi çünkü. Onlar yaşadıklarından Türkiye'yi sorumlu tutmadılar, bunu asla dile getirmediler. Ama felaketle sonuçlanan her savaşın, her saldırının Osmanlı'nın bu topraklardaki 600 yıllık tarihinden -ki bu onların da tarihidir- bağımsız olmadığını da biliyorlardı. Priştine yakınlarındaki Milosevo kyünde konuk olduğum Arnavut aile, Türkiye'den geldiğimi ğrendiklerinde nasıl da hayıflanmışlardı. Savaş patladığında komşuları Türkiye'ye gitmeye can atarken Esat Berişa, Hollanda'daki oğlunun çabalarıyla bu ülkeye gidebildiklerini syledi. Savaş bitince yerle bir olmuş kylerine geri dnmüşlerdi. Karısı İfaket Hanım sze girdi, 'Komşuları dinleyince Türkiye'ye gitmediğimize çok pişman olduk' dedi. Kırklareli kampının olanakları daha iyi olduğu için değil. 'Hollanda'da kampımızı ziyarete gelirlerdi; kimi bizi merak ettiği için, kimi yardım etmek için. Ama bizi grdüklerinde yüzleri ağrırdı.' Evet aynen, Türkçe kelimelerle byle syledi: 'Yüzleri ağrırdı.' Avrupa'nın ortasından gelen bu savaş mağdurlarını ziyaret ederek kendi insancıllığını hatırlamak isteyen Avrupalı, 'namaz kılan, takkeli, Doğulu yüzlerle' karşılaştığında, elinde olmadan suratını ekşitiyordu. Ülkelerinde rekabet içinde oldukları halkların tepkisi ise hiç de 'yüzlerin ağrımasıyla' ifade edilecek gibi değildi: Sırpların, Bulgarların, Romenlerin, Yunanların gzünde Türk olsun olmasın her Müslüman, Osmanlı'ydı, yani Türk'tü. Osmanlı'nın bu topraklardan atılması, onun mirası Müslümanların da toptan kazınması demekti. 'Mademki Türk'sünüz, Müslümansınız' derlerdi, 'bu topraklarda yaşama hakkınız yok. Yeriniz Türkiye'. Yugoslavya bunun son rneğiydi. 1989 Haziran'ında Sırbistan'ın her yerinden yüz binlerce Sırp Kosova Ovası'na, Gazimestan mevkiine aktı. Arnavutlar, Türkler, Boşnaklar evlerine kapandı. Sırplar, tam 600 yıl nce, Osmanlı nünde bozguna uğrayan Sırp Krallığı'nın anısını canlandırıyor ve dünyada yenilgilerini 'kutlayan' ilk ulus olma sıfatını kazanıyordu. O gün, Sırpların faşist lideri Miloseviç, büyük Sırbistan'ın müjdesini verdi ve 'Bir daha kaybetmeyeceğiz' dedi. Burada hedef elbette ki Arnavutlar ve Boşnaklardı ama onlar da Türklerin uzantısı sayılıyordu. Türklerle savaş bitmemişti demek ki. O yıllarda Balkanlar'ı dolaşan Amerikalı bir gazeteci de Balkan halklarının tek bir ortak noktada buluştuklarını tespit etmişti: Türk düşmanlığı! Yüz yıl nceki duygu alabildiğine canlıydı. Bu ylesine katı, fkeli bir duyguydu ki, Osmanlı'nın tarihten silinmesi, Türklerin ve diğer Müslümanların ldürülüp sürülmeleri yetmemişti. Bağımsızlığına kavuşan her Balkan ülkesinin giriştiği ilk iş 'etnik bakımdan temiz bir toprak' yaratmak olmuştu. Kitleler halinde insanlar ldürülmüş, onların kültürlerinden izler taşıyan yapılar, camiler, kprüler, evler, hatta diktikleri ağaçlar bile yakılmıştı. Beş on yıl nce Kosova'da, Bosna'da, yirmi yıl nce Bulgaristan'da olduğu gibi. Kosova'nın Yakova kasabasında bir kahvede drt kişi okey oynuyordu; biri Arnavut, biri Boşnak, biri Türk, biri de Hırvat'tı. Giyim kuşamları ve davranış biçimleriyle birini diğerinden ayırmanın imkansız olduğu bu insanlar ortak dil Türkçeyi kullanıyorlardı. Ataları da onlar gibi bir arada yaşamıştı ve o zamanlar komşular arasında Sırplar ve Karadağlılar da vardı. 'İşte Osmanlı bu!' diye düşündüm. Prizren'deki Melamilerin şeyhi 40 yaşındaki Abdullah Rahte, Goralıların yaşadığı Brod kyünde, bir keşif daha yapmamı sağladı. Çocukluğunun geçtiği sokaklarda bize rehberlik ediyordu. Kolumdan tutup beni bir evin nüne gtürdü. 'Bak' dedi, 'işte Osmanlı!' Eve baktım. Beyaz badanalı, küçük, mütevazı bir ky eviydi. Sokağa bakan penceresi yoktu. Abdullah Rahte, o güzelim Kosova Türkçesiyle açıkladı: 'Penceresi yok, üyle mi? Yok çünkü, evin bir huzuru olmalı. Sokağa da huzur gerek!' Osmanlı'nın Balkanlar'daki varlığı bundan daha güzel anlatılamazdı. Huzur&#8230; Türklere ve Müslümanlara ve hangi milletten olursa olsun bütün Hıristiyanlara ve Yahudilere&#8230; Halkların ve dinlerin yüzyıllarca kardeşçe bir arada yaşamasının sırrı buydu. Mutlu bir altın çağdan sz ettiğim sanılmasın; fethedilip egemenlik altına alınan her yerde olduğu gibi, burada da kimi zaman Bulgar'ın, kimi zaman Sırp'ın ya da Arnavut'un devletle problemi oldu; zulüm ve terr, isyan ve tenkil burada da yaşandı. Ama Osmanlı ynetimi altında bu halkların birbirinin boğazına sarıldığı vaki değildi. Avrupalının pek aşina olduğu 'ırklar savaşı' henüz bu coğrafyaya çok yabancıydı. Ta ki 1800'lü yılların başında, bugünkü Yunanistan'ın güney ucunda, Mora Yarımadası'nda kin ve düşmanlığın çığlığı yükselene kadar: 'Hıristiyanlara huzur! Konsoloslara saygı! Türklere lüm!' Balkanlar'ın Türklerden temizlenmesine dnük ilk hareket Yunan başpiskoposunun tarihe armağan ettiği bu sloganla başladı. Mora'da başlayan 1821 isyanı, buradaki Türklerin toptan katline dnüştü ve tüm Balkan ülkelerine model oldu. İsyan ve Batılı Müdahale Model şuydu: 'Bağımsız bir Yunanistan yaratma amacına uzanan yolda Türkler, bir engel olarak grülmekte idiler.' Buradaki Türk varlığı, Osmanlı müdahalesi için bahane oluşturabilir ve Türkler doğal olarak Osmanlı'ya bağlılık duyarlar diye varsayılıyordu. 'Çare, kkten kazıyıp yok etme idi.' Nitekim, Mora'daki ayaklanma, doğrudan sivil Türkleri hedef aldı. O sırada Mora'da 30 bine yakın Türk yaşıyordu. İki ay içinde çoğu kıyımdan geçirildi. Yunan ayaklanmasını anlattığı 1861 tarihli kitabında George Finlay, şunları yazdı: 'Adamlar, kadınlar ve çocuklar hiç acımadan ve sonra da pişmanlık duyulmadan ldürüldüler. Yaşlılar hala taş yığınlarını parmakla gsterip, gezginlere, &#8216;İşte şurada Ali Ağa'nın kulesi vardı; burada hem onu, hem eşlerini ve hizmetkarlarını ldürdük' diye anlatırlar. Ve bunu anlatan yaşlı adam, yolu üzerinde bir ç alıcı meleğin bekliyor olabileceğini aklına bile getirmeden, bir zamanlar Ali Ağa'nın olan tarlaları sürmek için yürür gider. İşlenen suç bir ulusun suçu idi&#8230;' Finlay'i bu denli dehşete düşüren şey, savaş ya da isyanlarda grülecek türden ldürmeler değildi. Yunan çeteci ve kylülerin, düpedüz karşılaştıkları her Türk'ü çocuk, kadın, yaşlı, hasta demeden doğramalarıydı. Kasabalar basılıyor, Türkler toplanıp 'bir dere yatağına' ya da uygun bir yere gtürülüyor ve orada katlediliyorlardı. Alison Phillips 1897'de yayımlanan kitabında katliamın boyutlarını şyle anlattı: 'Her yerde daha nceden kararlaştırılmış bir işareti almış gibi, kylüler ayaklanmakta ve yakalayabildikleri bütün Türkleri, erkeğiyle, kadınıyla, çocuklarıyla kıyımdan geçirmekte idi. &#8216;Hiçbir Türk kalmayacak! Ne Mora'da, ne dünyada'; ağızdan ağza dolaşarak bir kkten kazıma savaşının başlangıcını ilan eden şarkı byle diyordu... Ayaklanmanın patlak vermesinden sonraki üç hafta içinde, kentlere kaçabilenler dışında, bir tek Müslüman bırakılmamıştı.' Amerikalı tarihçi Justin McCarthy, lüm ve Sürgün adlı kitabında, ldürülen Türklerin 25 bin kişi olduğunu yazdı. Burada lenlerin sayısından daha nemli olan, bunun bir arındırma politikası olması ve Balkanlar'ın tarihine damgasını vurmasıydı. Olayların Osmanlı başkentindeki yankıları yakıcıydı. Katliamlar karşısında halkın kapıldığı infial ve fke o denli büyüktü ki, İstanbul'daki Rumlara karşı her an misilleme hareketleri başlayabilirdi. Padişah Mahmud da fkesini dizginleyemeyenlerdendi. Kayseri, Edirne, Tarabya, Edremit piskoposları ile İstanbul'daki patrik Gregorius'un idam fermanını verdi. Ortodoksların davranışlarından patrik sorumlu tutulmuştu. Patrik, Fener'deki patrikhanenin 'Orta Kapı'sında asıldı ve yaftası gğsünde üç gün teşhir edildi. te yandan, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa komutasındaki ordu, Mora'ya çıktı. İsyan kısa zamanda ve şiddetle bastırıldı. Ama işte tam da bu anda, Batılı devletler müdahale çarkını işletti. İsyana sevk ettikleri, destekleyip ynlendirdikleri Yunanistan'ın daha doğmadan lmesine izin veremezlerdi. Ordularını Mora'dan çekmesi için Osmanlı'ya ynelen baskı ve tehditler işe yaramayınca, dünya askerlik tarihinin en utanç duyulacak saldırısını gerçekleştirdiler. İngiliz, Fransız ve Rus gemileri, Navarin'de demirli bulunan Osmanlı-Mısır donanmasını, savaş ilanına gerek duymadan topa tuttu; savaş hali olmadığı ve herhangi bir saldırı beklemediği için müttefik gemilerinin gelişini seyretmekle yetinen 57 Osmanlı gemisi batırıldı. Sekiz bin denizci oracıkta ldürüldü. Fransa, denizcilik tarihine 'şanlı bir zafer' yazdıklarını açıkladı. İngilizler temkinliydi; bir yanlışlık olmuş gibi davrandılar. Osmanlı'nın Mora'dan çekilmesi için bu da yeterli olmadı. Bu kez, İbrahim Paşa üzerindeki baskılar artırıldı. Sonunda İbrahim Paşa ikna edildi ve isyanı bastıran ordu Mora'dan çekildi. Osmanlı hala Yunanistan'ın bağımsızlığını kabul etmiyordu. Artık tek yol kalmıştı: Savaş. Rusya'nın saldırısı (1828) bu koşullar altında başladı ve Osmanlı'nın yenilgisiyle sonuçlandı. Edirne Antlaşması'nın imzalanması Yunanistan'a bağımsızlık, Sırbistan'a da zerklik getirdi. Osmanlı'dan koparılan bu ilk ülkenin kralı da Almanya'dan geldi; Bavyera Prensi Otto, beyaz bir atın üzerinde muzaffer bir komutan gibi Atina'ya girdi. Antlaşmada adına 'bağdaşmazlık ilkesi' denen yeni bir anlayış da yüzünü gsterdi: Buna gre, 'çatışmaları nlemek için' Mora'daki Türklerin çıkarılması ngrüldü. zerkleştirilen Sırbistan'daki Türkler de, Belgrad ve bir iki kale hariç ülkeden sürüldüler. Balkanlar'ı kana boğacak, ileride mübadeleye gerekçe oluşturacak olan da işte bu Batılı ilkeydi. Bağımsızlık fitilini tutuşturan her Balkan halkına, aynı toprakları paylaşan Türk ve Müslümanları sürme, gerekirse yok etme işareti verilmişti. 93 Harbi Artık isyanların niteliği de, pratiği de farklı bir yol izleyecekti. Daha nce yeniçeri zulmü, ayan baskısı, ktü ynetim gibi haklı gerekçelere dayanan başkaldırmalar, yerini milliyetçi bir içerik kazanan, doğrudan Batılı devletlerin ynlendirmesi ve koruması altında gerçekleşen isyanlara bırakacaktı. Ve her isyan, başlar başlamaz sivil Türk ve Müslüman unsuru hedef alacaktı. Nitekim otuz yıl kadar sonra Karadağ, Hersek, Sırbistan ve Romanya'da patlayan isyanlar, derhal Hıristiyan-Müslüman çatışmasına dnüştü. Osmanlı bu kez çabuk davrandı ve isyanları çok fazla yayılmadan bastırdı. Ama Yunan isyanında olduğu gibi, Batılı devletlerin müdahalesiyle bu ülkelerde de isyancılar düllendirildi. Osmanlı ordusunun Karadağ'daki ilerleyişi durduruldu. zellikle Fransa'nın dayatmasıyla Memleketeyn zerk Romen Prensliği ile birleştirildi. Prensliğin başına da Hohenzoller hanedanından Prens?arl getirildi. Sırbistan'da başta Belgrad olmak üzere Türklerin denetimindeki kaleler, savaş tehdidiyle boşalttırıldı; Türk ve Müslüman nüfusun buraları terk etmesi sağlandı. te yanda, Girit isyanı da tamamen bastırılmıştı ki; Fransa, Rusya ve İtalya Osmanlı hükümetine bir nota vererek zerklik talebinde bulundular. Gene de Osmanlı, bu süreci Balkanlar'da büyük kayıplara uğramadan atlatmıştı. On yıl süren bir sükunet evresinden sonra çark yeniden işlemeye başladı. nce Hersek, ardından Bulgarlar ayaklandı (1876). Hersek isyanı, Avusturya'nın girişimiyle duruldu ama Bulgaristan'da Türkler ve Bulgarlar kanlı bir çatışmanın içine sürüklendiler. Karşılıklı katliamlar 39 gün boyunca devam etti. Kimi tarihçilere gre bin Türk, drt bin Bulgar ldü. O tarihteki Amerikan konsolosluk grevlisinin 12 bin Bulgar'ın ldürüldüğüne ilişkin tahmini ise fazlasıyla abartılıydı. Ancak abartı bununla sınırlı değildi. Batı basınında 'Türk vahşetine' ilişkin haberlerin ardı arkası kesilmiyordu. Kıyım haberleri kamuoyunun ilgisini çekmiyor olmalıydı ki, gazeteler düpedüz hikayeler üretmeye başladılar. Bu hikayelerin en etkilisi de, Hıristiyan Bulgar kızlarının kle olarak satıldığı ya da Müslümanların haremlerine kapatıldığı yolundaydı. İngiltere'de etkili olan bu kampanya sonucu kamuoyu ve muhalefet, hükümeti müdahale etmeye çağırdı. Liberal politikacı Gladstone, çzüm olarak şunları sylemişti: 'Artık Türkler ktülüklerini mümkün olan tek yolla ortadan kaldırsınlar, yani oradan çekilip gitsinler&#8230; Hepsi ama hepsi, umarım çle çevirdikleri bu topraklardan pılı pırtılarını toplayıp defolurlar.'Rusya, teden beri planladığı saldırı için İngiltere engelinin devre dışı kaldığını anladığı anda, 24 Nisan 1877'de, harekete geçti: 'Avrupa iradesi, Hrıstiyanlık vicdanı ve medeni dünyanın arzusu adına &#8216;suçlu Türk'ü cezalandırmak' ve &#8216;zavallı Bulgarları kurtarmak' misyonuyla' savaş ilan etti. Romanya, savaşı fırsat bildi ve tarafsız kalmak için Osmanlı'dan bağımsızlığını tanıması talebinde bulundu. Bu talep reddedilince, topraklarını Rus ordularına açtı. Ruslar, 22 Haziran'da savaşmadan Tuna'yı geçtiler ve birkaç hafta içinde Balkan Dağları'nı aştılar. Aralık ayında Osmanlı İmparatorluğu'nun Bulgaristan topraklarının işgali tamamlandı, ocakta Edirne düştü. Osmanlı için kesin ve sert bir yenilgiydi. Rus orduları, İstanbul'a bir adım mesafedeki Yeşilky'e kadar gelmişlerdi. Burada imzalanan Ayestefanos Antlaşması'nın şartları o denli ağırdı ki, çıkarlarının tehlikeye girdiğini gren başta İngiltere olmak üzere Batılı devletler paniğe kapıldılar. İngiltere donanmasını Marmara'ya soktu ve Rusya'ya karşı savaş vaziyeti aldı. İngiltere, Osmanlı'nın elde kalan topraklarının korumasına yardım ediyordu ama bu hizmetinin bir karşılığı olmalıydı: Osmanlı'dan Kıbrıs'ın kendilerine bırakılmasını istedi ve istediğini de kabul ettirdi. Ardından toplanan Berlin Kongresi (1878), barışın şartlarını belirledi. Makedonya, Osmanlı'ya bırakıldı. Bulgaristan toprakları ikiye blündü. Kuzeyde Osmanlı Devleti'ne bağlı bir Bulgaristan Prensliği, güneyde de başında Hıristiyan bir valinin bulunduğu Doğu Rumeli vilayeti kuruldu. (Doğu Rumeli 1885'te Bulgaristan tarafından ilhak edildi.) Bosna-Hersek ve Yenipazar sancağı Avusturya'ya verildi. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsızlıklarını elde etmekle kalmadı; Niş Sırbistan'a, Antivari Karadağ'a, Dobruca Romanya'ya verildi. Savaşın galibi Rusya, Beserabya, Kars, Ardahan ve Batum'u aldı. Teselya Yunanistan'ın hissesine düştü. Fransa'nın kazancı ise kongre kararlarında değil, kulislerde belirlenmişti; Tunus Fransa'nın olacaktı. İngiltere zaten Kıbrıs'ı almıştı. Ama Mısır'ı da hanesine yazdırmıştı. Büyük Muhaceret Tarihimize 93 Harbi diye geçen bu savaş, Balkanlar'da sivillerin doğrudan hedef alındığı ilk savaştı. Mesele toprak kayıplarının çok tesindeydi. Kaybedilen topraklarda ve sonradan Bulgaristan olacak ülkede yaşayan Türkler, toptan kıyıma ve sürgüne tabi tutulmuşlardı. Bir milyonun üzerinde insan süngülerin nünde yollara düşmüş ve bunların yüz binlercesi can vermişti. Bulgaristan, Türklerin en yoğun yaşadıkları Balkan ülkesiydi. Savaştan nce, yani 1877'de, sonradan Bulgaristan olacak Tuna vilayeti ile Edirne vilayetinin Filibe ve İslimye sancaklarında yaşayan Türklerin sayısı 1 milyon 500 bin ila 1 milyon 700 bin civarındaydı ve toplam nüfusun yarıya yakınını oluşturuyordu. Bulgarların sayısı kimi kaynaklara gre Türklerden biraz daha az, kimine gre biraz daha fazlaydı. Osmanlı, Rus, İngiliz, Fransız kaynakları her iki halkın nüfusunun aşağı yukarı aynı olduğunda birleşiyordu. Tarihçi Justin Mc Carthy, Türk nüfusun 1 milyon 500 bin olduğunu sylüyor. Nüfusla ilgili kaynakları değerlendiren tarihçi mer Turan ise savaştan nce Bulgar olmayanların (1 milyon 949 bin), Bulgarlardan (1 milyon 793 bin) daha çok olduğunu, Bulgar olmayanların yüzde doksanını da Türklerin oluşturduğunu sylüyor: Buna gre, Türkler 1 milyon 600 bin civarındaydı. Rum, Ulah, Yahudi, Ermeni gibi Bulgar olmayan toplulukların sayısı da 350 bin kadardı. Demek ki, 'Bulgar devletinin kurulması hazırlıklarının yapıldığı blgede Bulgarlar çoğunluğu teşkil etmemektedirler.' Bu durum işgal sonrasını planlayan Rus Prens Panslavist Çerkaski'nin başkanlığında kurulan Bulgaristan Mülki İdare Teşkilatı'nca da tespit edilmişti. rneğin Tuna Vilayeti'ne bağlı Ruscuk, Sofya, Tulça ve Varna sancaklarında Türkler; Vidin ve Tırnovo'da ise gayrimüslimler çoğunluktaydı. Diğer Hıristiyan unsurlar dışta tutulunca, hiçbir yerde Bulgarların, etnik bir grup olarak çoğunluğu sağlayamadıkları anlaşılıyordu. Tarihçi Turan, Bulgaristan Mülki İdare Teşkilatı'nın Tuna ve Edirne vilayetlerindeki Türkleri ve Müslümanları 'def etmeyi veya yok etmeyi' amaçlayan 'nüfus ihtilali'nin, blgenin bu demografik durumunun tespitiyle planlandığını belirtiyor. Açıkçası katliam ve sürgünlerin nedeni kurulacak Bulgar devletinin Slav çoğunluğa dayanması fikriydi ve nceden planlanmıştı. Savaş ve ardından yürütülen saldırılarla Türk nüfusun bir milyon kadarı topraklarından sürüldü. Bunun 515 bini sığındıkları topraklarda kaldı. Sığıntıların 105 bini Edirne'ye, 60 bini Selanik'e, 140 bini Kosova ve Manastır'a, 120 bini İstanbul'a, 90 bini de Anadolu'ya yerleştirildi. Bazıları da savaştan sonra geri dndü. Bulgaristan'ın 1887 yılı nüfus sayımına gre kalan Türlerin sayısı 672 bindi. Savaştan sonra da 52 bin Türk'ün Osmanlı ülkesine gçtüğü kayıtlıydı. Bunlara, Osmanlı ellerinde kalmış 515 bin de eklendiğinde, başlangıçtaki 1 milyon 500 bin rakamına ulaşmak mümkün olmuyordu. Tarihçi mer Turan da Türk nüfusun savaştan sonra yarı yarıya azalarak 800 bin kişiye düştüğünü belirtiyor. Bunun 515 bini gçmen olarak Osmanlı topraklarına yerleştirildiğine gre, 250 binden fazla (McCarthy'ye gre tamı tamına 261 bin) Türk'ün akıbeti meçhuldü. Meçhul değildi aslında, nüfus tablolarında 'telefat' hanesinde gsterildiğine gre, bu insanlar lmüştü. Peki bu kadar insan nasıl ldü? Bir kısmı kuşkusuz, savaşlarda ve çatışmalarda can vermişti. Ama ezici çoğunluğu katliama uğramıştı, sürgün sırasında açlık, hastalık ve soğuğa kurban gitmişti. Vahşi Tümen Bu katliamın sorumlusu Rus ordusu, bu ordunun Rus kazaklarından oluşturulmuş dehşetengiz birliği Vahşi Tümen ile Bulgar çeteleri idi. Vahşi Tümen, Rus düzenli ordusunun ardı sıra gelerek, Bulgar çetelerle işbirliği halinde Türk kylerine kıyım ve yağma saldırıları düzenlediler. Sivil halkın dehşete kapılıp korku içinde topraklarını terk etmeleri için her türlü şiddete ve rezilliğe başvurdular. Düzenli ordu da onlardan geri kalmadı; geçtikleri her yer 'çle dndü'. Bulgar çetelerinin sırtına ise daha da kirli grevler yüklenmişti. Osmanlı ordusunun ikmal yollarına sabotaj ve saldırılar düzenlemek sıradan işleriydi. Asıl grevleri ky basmak, tecavüz ve yağmaydı. Rusların cinayetten imtina ettiği durumlarda, kuşatılmış kylere girip kıyıma kalkışmaktı. Sürülenler geri dnmesin diye kyleri ve çiftlikleri yakıp yıkmaktı. Türklerin 'tarlalarını, evlerini, besi hayvanlarını ve her türlü mallarını ellerinden almak'tı. En canice eylemleri ise savaş meydanlarındaki yaralı Osmanlı askerleri ve esirlere son darbeyi indirmekti. Yapılanlar yle yaygındı ki, diplomatlar ve gzlemciler, yaşananların 'istisna değil, olağan' olduğunu bildiriyordu. Justin McCarthy, lüm ve Sürgün adlı yapıtında 'Olayların çoğunda Müslümanlara zulmeden Bulgarların sıradan kylüler olduğunu' sylüyor. 'Hatta bazen, halkı karma olan kylerde yüzyıllardan beri babaları dedeleri Müslümanlarla yan yana yaşamış olan kylülerdi. Bunların o çeşit eylemlere girişmelerinin nedeni, Müslümanlara karşı nefret duyuyor olmaktan ya da milliyetçilikten çok, mal kapma hevesiydi.' O yüzden sadece Müslümanların değil, Yahudilerin de malları talan edildi. Savaştan nce 'Türk vahşeti'ne ilişkin haberler yapan Batılı gazetelerin muhabirleri ortak bir bildiri kaleme almak gereğini duydular. Aralarında Times, New York Herald, Republique Français, Frankfurter Zeitung, Daily Telegraph gibi büyük yayın kuruluşlarının da bulunduğu 21 gazete ve derginin muhabiri 'Bulgaristan'ın suçsuz Müslüman ahalisine karşı işlenmiş insanlık dışı eylemlerin bir zetini imzaya bağlamayı grev' saymışlardı. Olaylardan Rus ordusunu sorumlu tutan gazeteciler 'kurbanların büyük çoğunluğunun kadınlarla çocuklar olduğunu' da bildiriyordu. Ayrıca blgede grev yapan Batılı devletlerin konsolosları, bağlı oldukları bakanlıkları olaylar hakkında günü gününe bilgilendirmişlerdi. rneğin Burgaz'daki İngiliz Konsolosu Brophy, 'Türk ynetiminin en ktü olmuş haline kıyasla dahi, szde büyük bir Avrupa devletinin ynetimi altında durumun eskisine gre on kat daha fazla ktü olduğunu' grmüş ve pek büyük şaşkınlığa kapılmıştı. Edirne Konsolosu Blunt, Türklerin yaşadığı kıyımları derlemişti. Bir başkası, 'Rusların kararlı benimsedikleri amacın, bütün Müslümanları ülkeden sürüp çıkarmak' olduğunu tespit etmişti. Bu tanıklıklar ve araştırmacı Bilal?imşir'in yayımladığı sayısız İngiliz belgesi, bu büyük kıyımın büyük devletlerin gzü nünde işlendiğini gsteriyor. Kıyımın bir başka boyutu da Osmanlı uygarlığının izleriyle ilgiliydi. Ekrem Hakkı Ayverdi'ye gre bugünkü Bulgaristan topraklarında, Türk evleri ve dükkanları dışında, 3 bin 339 Osmanlı mimari eseri vardı. Bunların 2 bin 356'sı cami, 415'i eğitim yapısı, 174'ü tekke ve zaviye, diğerleri de han, hamam, hastane, çeşme, kprü gibi yapılardı. Çoğu savaş sırasında, geri kalanlar da savaştan sonra şehir planlarını bozdukları gerekçesiyle yerle bir edildi. rneğin Filibe şehrinde 33, Sofya'da 82 cami bulunmaktaydı. Savaş sonrasında her iki şehirde de birer cami kalmıştı. Yüzyıllardır hakim unsur olarak yaşadıkları topraklar üzerinde Türkler, birdenbire azınlık durumuna düşmekle kalmamışlar, mal ve mülklerini, camilerini, okullarını, hatta mezarlıklarını bile kaybetmişlerdi. Gene de Bulgaristan'daki Türklerin sayısı, Bulgarlar için hala tehdit edici düzeydeydi. Bosna Hersek'in bazı blgelerinde, Balkan ülkelerinin gzlerini diktiği ve her birinin üzerinde hak iddia ettiği Makedonya ile Trakya'da ise Türk ve Müslümanlar mutlak çoğunluktaydı. Müslüman nüfusu rahatsız ederek uzaklaştırma siyaseti, o yüzden, savaştan sonra da devam etti. Makedonya'da sivil halka ynelik çete saldırılarının ardı arkası kesilmedi. Bulgaristan'ın 1885'te Doğu Rumeli'yi, Avusturya'nın da 1908'de Bosna Hersek'i ilhakı üzerine, Hıristiyanların ynetimi altında bulunmayı kabul etmeyen Müslümanlar dalgalar halinde Türkiye'ye gçtü. Karadağ'da neredeyse tek bir Müslüman kalmadı. te yandan Ege adalarındaki Türkler de bir daha dnmemek üzere Anadolu'ya taşınıyordu. rneğin Girit'te, 1821'de Türklerin sayısı 160 bindi. Bu sayı 1876'da 95 bine, 1897'den sonra da 33 bine düştü. Sonuçta bütün bu blgelerden, savaştan sonra gerçekleşen gçlerle yaklaşık 340 bin kişi daha Osmanlı ellerine sığındı. Balkanlar'ın Müslüman nüfusu eriyordu. Son darbeyi Balkan Savaşları vuracaktı; ama bir farkla: Bu kez ldürülenlerin sayısı gç edebilenlerden, İstanbul ve Anadolu'ya sığınabilenlerden çok daha fazla olacaktı. Elveda Balkan'ım Yüz yıl nce, Balkan şehirlerini ziyaret eden Batılı gazeteciler ve yazarlar, rahatsızlık duyacak kadar Doğu manzarasıyla karşılaşmışlardı. Osmanlı etkisi tahammül edilemeyecek kadar derindi. O günleri bir tarafa bırakalım. Amerikalı gazeteci Robert Kaplan, 1990'larda 'Üsküp'te gümüş kubbelerden süzülen Türk minareleri' ve 'tavla oynayan beyaz takkeli adamlar'la karşılaştığında 'Asya karmaşasının&#8230; korkunç ve caydırıcı' etkisiyle irkilmişti. Nazizmin kaynağını bile Balkanlar'a akıtılmış 'Doğulu zorbalığın ve çküntünün zehri'nde arayan bu ırkçı Amerikalıyı okurken Prizren'deydim. Aynı rahatsızlığı burada da duymuş olmalı. Prizren, Kosova Türklerinin yoğun olarak yaşadığı şehirlerden biri. Bistrica Irmağı'nın kıyısındaki kalenin etekleri Osmanlı devrini yaşıyor hala. O zamandan kalma camileri, tekke ve dergahları, avlulu evleri, dar sokakları, ırmak üzerindeki kprüleri, çarşısı, insanları ve insanlarının alışkanlıklarıyla bu şehir, mirasını ve kimliğini, Türkiye'dekilerden daha iyi korumuştu. ?air ve ressam Zeynel Beksaç, 40-50 yıl nce şehirde herkesin Türkçe konuştuğunu hatırlayanlardan. ?imdi o kadar yaygın olmasa da şehrin her yerinde, lokantada ya da postanede, çarşıda pazarda derdimi Türkçe anlatmakta hiç zorluk çekmedim. Kosova, Balkan Savaşları'nda Osmanlı'nın ilk kaybettiği topraklardandı. Sırplar, Kosova Savaşı'nın intikamını Kumanovo galibiyetiyle almışlardı ve tüm Kosova ellerine düşmüştü. Bir hayır kurumu grevlisi Mary Edith Durham, o sıralar Karadağ'daydı. Çarpışmalar bitince Britanya askeri ataşesi ile birlikte Prizren'e gitmek istedi, ancak Sırp yetkililer izin vermedi. Durham, savaş alanlarından dnen Karadağlılara, gitmesine neden izin verilmediğini sorduğunda şu cevabı aldı: 'Tek bir Arnavut'un suratında burun bırakmadık da ondan!' ?aka mıydı bu? Hayır; Durham, sonradan Arnavutluk'un kuzeyinde burunları ve üst dudakları kesilmiş esir Osmanlı askerleriyle karşılaştığında infiale kapıldı: 'Savaş, insan soyunun en aptal yanlarını ortaya çıkarır; iğrenç, hayvani gaddarlık kendine bir erdem süsü verir. Balkan Slavlarına ve onların bozulmuş Hıristiyanlığına gelince, bana yle geliyor ki bütün uygarlık ayağa kalkıp onları daha çok vahşetten alıkoymalı.' Korkunç suçların işlendiği Kosova ve Makedonya'ya gazetecilerin, daha doğrusu tarafsız gazetecilerin girmesi yasaktı. Genel olarak Batı basınında tam bir 'sessizlik komplosu' sz konusuydu. Bunu, o sırada gazeteci olarak Balkanlar'da bulunan Rus Devrimi'nin ikinci büyük nderi Troçki sylemişti. Troçki, Rus ve Batı basınının tavrı karşısında hiddete kapılmıştı: 'nde gelen bütün gazetelerin, tüm dnemimize bir onursuzluk lekesi vuracak o gaddarlıkların ahlaki açıdan sorumluları ve destekçileri durumuna girdiklerini' haykırdı. Danimarkalı bir gazeteci de Priştine'de beş bin Arnavut'un ldürüldüğünü, 'Sırp harekatının, Arnavut halkına ynelik dehşet verici bir katliama dnüştüğünü' yazmıştı. Katolik bir papaz, grdükleri karşısında suskun kalamamış, Daily Telegraph da onun sylediklerini haber yapmıştı. Üsküp Katolik başpiskoposunun Vatikan'a verdiği rapora greyse, Ferizaj'da yaşı 15'in üstünde olan Müslüman Arnavutlardan yalnızca üçü sağ bırakılmış, Gjilan çarpışmadan teslim olduğu halde oradaki Müslüman nüfus katliamdan geçirilmiş, Yakova ise tümüyle yağmalanmıştı. Prizren'de de durum korkunçtu. 'Kent lüm krallığı gibi grünüyor. Arnavut evlerinin kapıları çalınıyor, erkekleri dışarı çıkarıp anında vuruyorlar&#8230; Yağma, talan, ve tecavüzlerin ise haddi hesabı yok&#8230; Bütün bu dehşet yetmiyormuş gibi bir de komutan Bozo Yankoviç elinde tabancayla kent ileri gelenlerini Kral Petar'a teşekkür telgrafı gndermeye zorluyor!' Bir Sırp gazeteci grüp de yazamadıklarını Troçki'ye anlatmıştı. 'Ferizaj'da askerlerin piliç kızartıp Arnavut ldürdüklerini, esir ve yaralıların işlerini süngüyle bitirdiklerini' sylemişti. Sırp gazeteci, askerlere çıkışmıştı: 'Niye tıpkı eşkıyalar gibi hareket ediyorsunuz?' Aldığı cevap şu olmuştu: 'Hayır, yle değil işin aslı. Biz, düzenli ordu, belirli sınırlara uyduk ve on iki yaşın altındakileri asla ldürmedik. Komitacılar hakkında kesin bir şey sylemem mümkün değil, onlar başka bir grup.' Komitacılar denilenler, 'işsiz güçsüz, serseri takımından devşirilmiş, cinayet, soygun ve şiddeti kendileri için vahşi bir eğlence haline getirmiş' çetecilerdi. Troçki'yi asıl şok edense, serseri denilen komitacılar arasında, 'entelektüeller, fikir adamları ve ateşli milliyetçilerin' de bulunduğunu ğrenmesiydi. Aslında ordunun uyguladığı terrün yanında, komitacılarınki küçük şiddet eylemleri olarak kalıyordu. Onlar, daha çok düzenli ordunun darmadağın ettiği ky ve kasabalara dalıp nasılsa sağ kalmış insanları ldürüyor, kalan kırıntıları talan ediyorlardı. Troçki'nin aktardığı şu üç sahne, vahşet ve yağmada sınır tanımayanların sadece serseriler olmadığını gsteriyor. Birincisi, Sırp toplumunun tepe noktasındaki şahsiyetle, Kral Petar ile ilgilidir. Kral, Kumanovo'ya giderken bir grup esirle karşılaşır. 'Bu adamlar benim ne işime yarar' diye bağırır. 'ldürülsünler, yalnız kurşunlanarak değil; o, cephane israfı olur, değneklerle dvülerek.'İkincisi Sırp Veliaht Prensi Aleksandar hakkındadır. Prens, bir subayın elinde kağıda sarılı bir şey taşıdığını grür. 'O nedir elinizdeki' der, 'verin bir bakayım'. Kağıdın içinden, zengin bir Arnavut'tan gasp edilmiş altın bir hançer çıkar. 'Sırp veliaht prensi oracıkta, mülksüzleştiriciyi mülksüzleştirir.' Üçüncüsü de bir askerin yaptıklarıdır: 'Kaç tane Arnavut ldürdüm bilmiyorum. Ama bir tekinin bile üzerinden para edecek bir şey çıkmadı. Sonra bir bula ldürdüm, üzerinde on tane altın lira buldum.'Bu üç olay, esir ve sivillerin katledilmesi ve yağmalanması olgusunun ne denli yaygın ve olağan olduğunu gsteriyordu. yle ki, Sırbistan'ın drt bir yanından yürüyerek gelen Sırp kylüler de bu yağma ve cinayetlerde rol alıyordu. ldürülenlerin sayısına ilişkin Üsküp Katolik başpiskoposunun verdiği rakamlar korkunçtu. Buna gre Kosova'da ldürülen Müslümanların sayısı 25 binden fazlaydı. Binlerce kişi de gç yollarına düşmüştü. Bir Avusturya yetkilisi, Yakova'dan 20 bin, Prizren'den 30 bin kişinin evlerini terk ettiğini, yreden 21 bin kişinin de onlara katıldığını kaydetmişti. Kaynaklar, o sırada Kosova'dan ayrılan Türk ve Arnavutların toplam sayısının 120 bine ulaştığını, Karadağ'daki 16 bin Müslümanın sürüldüğünü belirlemişti. Bu blgelerden Türkler, geri çekilmekte olan Osmanlı ordularının izlediği hattı takip ederek Türkiye'ye doğru sonu belirsiz bir yolculuğa çıkmışlardı. Çünkü yolları üzerinde bir taraftan Bulgaristan, bir taraftan da Yunanistan onlara doğru ilerliyordu. Her yandan kuşatılmışlardı. Arnavutların çoğu ise, Arnavutluk'a kaçmıştı. Ancak Arnavutluk da Sırplar ve Karadağlılar tarafından işgal ve talan edilmiş, halk yiyecek maddesi bile bulamaz hale getirilmişti. Edith Durham, sığıntıların nemli bir kısmının açlıktan ldüğünü bildirmişti. Bu lüm ve sürgün operasyonunun tek nedeni, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında olduğu gibi, işgal edilen toprakların 'nüfus istatistiklerini' değiştirmekti. Troçki, 'Sırplar etnografik istatistiklerde kendi işlerine gelmeyen verileri düzeltme ynünde ulusal bir çabayla, tamamen sistemli bir şekilde Müslüman nüfusu yok etmektedirler' diye yazdı. Savaştan sonra blgede inceleme yapan uluslararası soruşturma komisyonu da aynı sonuca varmıştı: Evler ve kyler kül yığınına dnüştürülüyor, silahsız ve masum insanlar katlediliyor; bylelikle 'Müslümanların yaşadığı blgelerin etnik kaderinin bütünüyle değiştirilmesi' amaçlanıyordu. Kosova'da Arnavutlar çoğunluktu ve Türklerle birlikte burası tam bir Müslüman yurduydu. Burada etnik temizlik, koca bir ülkeyi insansızlaştırmak demekti. Kosova'da Türk olsun, Arnavut olsun konuştuğum pek çok kişiye Balkan Savaşları'nın anılarını sordum. Yüz yıl içinde defalarca yanmış yakılmış, her seferinde bir ncekinin acılarını unutturacak dehşet olaylarını yaşamış bir coğrafyada olduğumu hesaba katmamıştım. Onların anılarını belirleyen, kendilerinden nceki kuşakların değil, bizzat kendi yaşadıklarıydı. Arnavut tarih ğretmeni Esat Berişa, Balkan Savaşları'nı biliyordu elbette, Arnavutların ve Türklerin çok acı çektiğini de. Bir kıyaslama yaptı: 1999 yılındaki savaşta bir milyon Arnavut'un, aynen o eski savaşta olduğu gibi mülteci durumuna düştüğünü, 121 bin evin yakıldığını, binlerce kişinin ldürüldüğünü, yüzlercesinin hala kayıp olduğunu syledi ve '20. yüzyılın sonunda bunlar yapılabildiğine gre, 1912'de yaşananlar hayal bile edilemez' dedi. Türk şair Agim Rıfat Yeşeren ise daha geniş bir tarih belleğiyle, 'Balkanlar'ın ortak alın yazısı, ortak tarihi var' diyerek Avrupa'nın rolüne işaret etti: 'Avrupa sınırlarını açıyor, burada yeni sınırlar yaratıyor. Balkan Savaşları'ndan beri devam ediyor bu durum ve her seferinde felaketle sonuçlanıyor.'Melami Şeyhi Abdullah Rahte ise dedesinin anlattıklarını nakletmişti: Türk ordusu çekilirken, subaylar Türk ahaliyi toplamışlar ve şyle demişler: 'Biz gidiyoruz. Bundan byle yeni bir devletiniz olacak, biz gelinceye kadar itaat edin.' Düşmanlığın, fkenin, kinin boyutlarını o subaylar da, Türk ahalinin nde gelenleri de tasavvur edememişlerdi. 'Ktülüğün sınırı yoktu. O kadar fenalık yaptılar ki, bak, yüz yıl sonra kendi ktülüklerinde boğuldular.' Sırpların bugün düştüğü durumu, ilahi adaletin tecellisi olarak grüyordu Abdullah Efendi, Türk subayların verdikleri szü tutacaklarına ve bir gün geleceklerine olan inancını da yitirmiş değildi. Üsküp Yolunda Üsküp'e dik yamaçlarını Arnavut ve Boşnak kylerinin süslediği bir vadiden geçerek ulaştım. 1999'daki Sırp vahşetinden kitleler halinde kaçan Kosovalı Arnavutlar da bu yolu kullanmıştı. Yol boyunca her ky, Kosova'nın neredeyse tamamında olduğu gibi, yeniden inşa edilmişti. Eski evlerin sayısı parmakla gsterilecek kadar azdı. Üsküp'te Vardar Nehri üzerindeki tarihi kprüden geçip kalenin eteklerinde uzanan eski kent merkezine girdiğimde hayatiyetini hala sürdüren bir Osmanlı kentinde olduğumu anladım. Lokantaları, kahveleri, Osmanlı sivil mimarisinin en güzel rneği evleri, arnavutkaldırımı dşeli sokakları ve bu sokaklarda çınlayan Türkçe ile Osmanlı damgası buraya silinmemecesine vurulmuştu. Makedonya Türklerinin nde gelen şahsiyetlerinden yazar ve politikacı Fahri Kaya, yanıldığımı syledi. Hayatını Makedonya'da Türk kimliğinin yaşamasına adamış bir mücadele adamıydı ama artık iyimser olamıyordu. 'Biz burada başka uluslarla yaşamak zorundayız. İki yol dayatılıyor bize: Konserve olmak ya da gettolaşmak. İkisi de mahvolmak demek.' Fahri Bey, Yugoslavya dnemindeki kimlik, dil, eğitim ve kültür hayatına ilişkin anayasal haklarını kaybetmiş Türklerin bugün gettolaşmaya sığındığını sylüyor. Türkiye'nin, Balkan Türklerinin acılarını ve anılarını kullanmak yerine onların sorunlarına el atması gerektiğini belirtiyor. Aksi halde yüz yıllık savaş ve sürgünlerin başaramadığı şeyi, 'yeni süreç' halledecek! Çocuklarının eğitimini ve geleceğini düşünen aileler ve 'yarınsızlık korkusu' ile büyüyen çocuklar Türkiye'ye ynelecek. Ya da Bulgar okullarında okuyan, dilini ve kimliğini yitirmiş kuşaklar ortaya çıkacak. Gene de Makedonya Türklerinin durumu, Kosovalılara gre daha iyiydi. Kosova'da tamamı 15 bin civarında bir Türk kalmıştı ve onların durumunu Ferhat Derviş dile getirmişti: 'Artık savaşa da gerek yok. Barutsuz, kurşunsuz, hiç zorluksuz asimilasyona uğruyoruz.' Oysa Üsküp, sırf Türk kimliği nedeniyle, Balkan Savaşları'nda en çok acı çeken kentlerden biri olmuştu. Kumanovo yenilgisinin ardından Üsküp'teki Osmanlı askerleri kentten çekilmişlerdi. Talan, yağma ve sivil halka saldırılar, daha Sırp orduları Üsküp'e girmeden başladı. Türklerin bir kısmı, asker çekilirken onların arkasına takılıp gitmişti; bir kısmı da çetelerin saldırısı üzerine yollara düştü. Sırplar, Üsküp'e veliaht prensin komutası altında trenle girdiler. Üsküp'te neler olduğuna ilişkin hiç bilgi sızmıyordu. Ama ne olmuşsa olmuş, Türkler ve Arnavutlar can havliyle kenti terk etmeye koyulmuşlardı. Sırpların açıklamasına gre, 'Müslüman sakinler, şehirde kalmak veya gç etmekte serbest bırakılmışlardı' ve 'çoğu da gçü tercih etmişti'. Ermeni gazeteci Aram Andonyan, 'Kadınlar ve çok sayıda yalınayak çocuklar, hazin kervanlara katılıp Selanik'e doğru inmeye başladılar. Çokları Sırp komitacılar &#8230; tarafından soyuldular. Uğradıkları felaket soyulmakla bitmedi. Birçok gçmen katledildi, kadın ve kızlar kaçırıldı veya tecavüze uğradı, hatta küçük çocuklar boğazlandı&#8230; Korkunç bir vicdansızlık ve merhametsizlikle davrandılar. Bütün Makedonya'da amansız katliamlara giriştiler.' Üsküp'le ilgili belli belirsiz vahşet yküleri dolaşıyordu dillerde. Troçki, kendisi giremediği için, Üsküp'te olanları yine Sırp gazeteciden ğrendi ve yazdı: Onun anlattıklarına gre, Üsküp yolunda her yer yanıyordu: 'Arnavut kyleri bütünüyle yangın sütunlarına dnüşmüştü.' Bu tablo, Sırp sınırından Üsküp'e kadar devam ediyordu. Sırp gazeteci Üsküp'e girdiğinde sessizliğe gmülmüş bir kentle karşılaştı. Grdüğü ilk canlı manzara, sarhoş Sırp askerlerinin iki Arnavut'u kamalarla doğramak üzere olduğuydu. '?ehirde çıt yoktu. Ama gecenin gelmesiyle birlikte komitacılar işlerine başladılar. Türk ve Arnavut evlerine girip her seferinde aynı işi yapıyorlardı: Yağmalayıp ldürmek.' Dehşet günlerdir devam ediyordu. ?ehirdekiler bir sabah uyandıklarında, 'Vardar üzerindeki esas kprünün altında, yani şehrin ta gbeğinde, yığın yığın cesetlerle, kafaları kesilmiş Arnavut ve Türk cesetleriyle' karşılaşmışlardı. O şehirde bunlar olurken belki gazeteci yoktu ama büyük devletlerin konsolosları işlerinin başındaydı. Yani katiller ancak bu kadar temkinli olabiliyorlardı. Yabancı bir gzün asla erişemeyeceği, kırsal yrelerde, ky ve kasabalarda olanlar ise büyük şehirlerde yaşananları mumla aratıyordu. Türk ve Arnavut kyleri sanki hiç var olmamışçasına yok ediliyordu. Çamura bulanmış yollarda, aç ve sefil 'kr yürüyüşünü' sürdüren muhacirler kurşunlara ya da süngülere kurban gitmiyorlarsa açlıktan ve salgın hastalıklardan telef oluyorlardı. 'Korkunç bir durum&#8230; Radovişta ile İştip arasında yaklaşık iki bin Türk gçmen, çoğu kadın ve çocuk, açlıktan ldüler-sahiden yalnızca açlıktan.' Çoğu kez muhacirlerin ancak yarısı, güvenli sayılabilecek blgelere ulaşabildi. Bir Sırp subayı, yaşananları savaşın istenmeyen sonuçları olarak değerlendirmiş ve şunları sylemişti: 'Sırp ordusunun, Bulgar ve Yunan ordularından kıyaslanmayacak lçüde daha insancıl olduğunu sylemem gerek. Bulgarlarla Yunanlılar nereden geçtilerse, bir ateş kasırgası gibi geçtiler.' Sırp ordularının insancıllığının ne menem bir şey olduğunu biliyoruz artık. Ama Bulgar ve Yunan işgalinin yaşandığı blgelerde olanlar gerçekten de çok daha utanç vericiydi. Batıda Sırpların, kuzeyde Bulgarların, güneyde Yunanların genişleyerek kendi sınırlarına kattığı Makedonya ve tede Trakya bir cehenneme dnmüştü. İngiliz konsolosluk raporlarından birinde, 'Hiç abartmaya düşmeden denilebilir ki, Kavala ve Drama yrelerinde Bulgar komitacılarının ve yerel Hıristiyan halkın elinden çile çekmemiş tek bir Türk kyü bile yok gibidir. Çoğunda düzinelerle erkek kıyımdan geçirilmiştir, ırza geçmeler ve talan etmeler olmuştur' diye yazılmıştı. Bulgarlar, Rainovo, Kilkis ve Plantza'da Türkleri toplu halde yakma yoluyla infaz etmişlerdi. Rodop mıntıkasında Pomak kyleri 'insanları ve hayvanlarıyla birlikte' top ateşine tutularak yok edilmişti. Dimotike'de 'silahsız Türkleri nehre atıp yaban rdeklerine ateş eder' gibi avlamışlardı. Mustafapaşa'da hayat bir 'şeytan oyununa' dnüşmüştü. Makedonya Lejyonu denen katiller çetesinin geçtiği her yerde, rneğin Tırnova'da, Kırcali'de, kadını ve erkeğiyle Müslümanlar 'boğazları kesilmiş' olarak yatıyorlardı. 'Türk çocuklarının cesetleri de &#8230; o kurtarıcı lejyonun muzaffer yolu'nu işaretliyordu. Troçki, Bulgar ordularına esir düşen ya da savaş meydanlarında yaralı ele geçirilen Türk askerlerinin de katledildiğini duyurmuştu. Sadece Bulgar askerlerince değil, grevi yaralılara yardım etmek olan sıhhiyecilerin de bu suça katıldığını belirterek, 'Kastettiğim &#8230; Bulgar komutanlarının emriyle, savaş meydanlarındaki yaralı Türklerin süngülenerek veya hançerlenerek soğukkanlı bir şekilde ldürülmesinden başka bir şey değil. Birçok yaralı Bulgar askeri, bana üzerlerine kalkan süngüleri dehşet içinde seyreden o silahsız adamların nasıl katledildiğini, gzlerini benden kaçırarak anlattı' diye yazmıştı. Yunanlılar ise rneğin, 'Pravişta kazasında Türkleri toplayıp Kasrub Çayı'nın yatağına gtürdüler, hepsini ldürdüler ve cenazeleri, orada becerdikleri işin tanığı olarak bıraktılar'. Doyran, Gevgili ilçelerinin tüm kapsamında hemen hemen bütün ileri gelen Müslümanları ldürdüler. Yanya'da, Arnavutluk'un güneyinde Yunanlıların giriştiği kıyım ve yağma olayları, kylerin yakılması konsoloslarca rapor edilmişti. Gene de Yunanlılar hakkındaki suç dosyasının, diğerleri kadar kabarık olmamasının bir nedeni, savaşı izleyen gzlemci ve gazetecilerin çoğunun 'Hellen aşığı' olmasıydı. Diğer bir nedense, işgal altındaki Arnavut topraklarının gazetecilerce tercih edilmemesiydi. Justin McCarthy, lüm ve Sürgün adlı yapıtında, Bulgar ve Yunan işgali altındaki blgelerde yaşanan olayları tek tek anlatıyor. Trakya'dan geçen demiryolu boyunca tüm ky, kasaba ve kentlerin tamamen talan edilip yakıldığını, kaçamayan Türklerin ldürüldüğünü anlatıyor. Dedeağaç, Tekirdağ, Kırklareli, Edirne; Çatalca'ya kadar bütün Trakya bu ldürme ve talandan paylarını almıştı. Ama Gümülcine, Kavala'da, Serez'de, Ustrumca'da ldürülenlerin sayısı hesapsızdı. rneğin Kavala'da yerliler hariç, buraya sığınmış yedi bin muhacir katledilmişti. Serez'de ldürülenler beş bin kadardı. Manastır en talihsiziydi. İngiliz Konsolos Greig durumu rapor etmişti: 'Yalnız Müslümanların yaşadığı kylerin yaklaşık yüzde 80'i ve karışık nüfuslu kylerin Müslüman kesimleri, Manastır kazalarından Kirçevo, Florina, Serfiçe, Kialar, Kozan, Elassona, Grevena, Neseliç ve Kastoria'da her yer talan edilmiş veya bütünüyle yakılıp yıkılmıştır.' Bütün bu blgelerde savaştan nce Müslümanlar çoğunluktaydı. Savaşla birlikte bu nüfusun kimi yerde tamamı, kimi yerde de çoğu yok olmuştu; bir kısmı gç etmişti, bir kısmı da katliama uğramıştı. Bütün bu suçlar, Birinci Balkan Savaşı bitip de İkinci Balkan Savaşı başlayınca ortaya çıktı. Yunanlılar Bulgarların, Bulgarlar Yunanlıların suçlarını sayıp dkmeye başladılar. Bazı Avrupa ülkelerinin gazeteleri Yunan taraftarı olarak Bulgar zulümlerini anlatırken Bulgar yanlısı Rus gazeteleri Yunan dehşetini tefrika ettiler. Dünya 'zavallı Türklerin' başına gelenlerin bir kısmını bu sayede ğrendi. rneğin Bulgar yanlıları bildirdiler ki, Türkler Selanik'i Yunanlılara değil de Bulgarlara teslim etseydi, o feci olayları yaşamazlardı. Yunanlılar Selanik'i bir protokol ile savaşsız ele geçirmişti. Protokolde Selanik'teki Türklerin ve savaş boyunca buraya doluşmuş on binlerce sığıntının hayatları garanti edilmiş, talan ve yağmaya gz yumulmayacağı taahhüt edilmişti. Tam tersi oldu. Türklerin ve bu arada Yahudilerin ne canı ne de malı korundu. Koca şehir terre teslim edildi. 'Büyük karışıklık ve katliam başladı. Epey Müslüman ve Musevi hayatlarını kaybettiler.' Bir Alman gazeteci, Selanik'in fethini şyle duyurdu: 'Selanik'teki Ayasofya Camii üzerinde haç yükseliyor yeniden. Yeni fatihler haçı diktiler; ama hani nerede Hıristiyanlık ve insanlık belirtileri? Talan, katliam, ırza geçme, korkunç oranlara yükseldi. Çeteler civar kylerdeki Müslümanlara yapmadıklarını koymadılar. Çok sayıda gçmen açlıktan ya da süngüyle ldü. Yunanlıların beslemeyi taahhüt ettikleri silahtan tecrit edilmiş Osmanlı askerlerinden çoğu keza açlıktan ldü.' Belirtmek gerekir ki, teslim olan Osmanlı askerlerinin sayısı yaklaşık 25 bindi. Times muhabiri de 'Yunanistan'ın zaferini ne yazık ki fazla takdir edemiyoruz' diyerek olanları zetlemişti. Bütün bu cinayetler işlenirken İngiliz ve Fransız donanması Selanik Krfezi'nde demirliydi ve olan biteni izlemekle yetinmişlerdi. lüm Yürüyüşü Balkan Savaşları, Balkanlar'daki Türk ve Müslüman nüfus için sabrın, direncin ve tahammülün son sınırıydı. Balkan ülkeleri, Osmanlı'ya karşı zafer elde etmişlerdi ama onların asıl zaferi savunmasız sivil halka karşıydı. Bunun kanıtı şuydu ki; bağlaşıkların birbirine düştüğü İkinci Balkan Savaşı'nda, yani Yunanlılar, Bulgarlar, Sırplar birbirleriyle savaşırken bile olan sivil Türk ahaliye olmuştu. Osmanlı'ya karşı yürütülen ilk savaştan sonra sağ kalabilenlerin çoğu bu ikinci savaş sırasında topraklarından atıldı. Savaş suçlarını soruşturmak üzere kurulan Carnegie Komisyonu, ikinci savaş boyunca Selanik'e gelen gçmen sayısının 135 bin olduğunu tespit etti. Düşünün ki, Osmanlı'ya karşı savaşta olduğu gibi Bulgarların, Yunan ve Sırplara karşı savaşında da sürülenler Türkler oldu. lümden kurtulup güvenli blgelere ulaşanların gç yollarında yaşadıklarıysa, pek soğukkanlı gzlemcilerin bile yüreklerini sızlatmıştı. Fransız gazeteci Stephane Lauzanne, ilk sürgün kafilesine İstanbul'a 20 kilometre mesafede rastladığını sylüyor. 'Ondan sonra ardı arkası kesilmedi. Bazı fakirler, ihtiyarlar, kadınlar, çocuklar ufuktan bize doğru, kendilerini kovalayan grünmeyen güçten korkarak, suskun ve telaşlı kaçıyor, kaçışıyorlardı.' Muhacirlerin yığın yığın biriktiği İstanbul'un insan haritası değişmişti. Hastaneler, Ayasofya Camii dahil pek çok ibadethane, sokaklar ve yıkıntı halindeki Çırağan Sarayı bile savaş mağdurlarını ağırlıyordu. 'İstanbul'un yolları geçilmez bir hal aldı. Kaba bir rtü ile rtünmüş küz arabası konvoyu gz alabildiğine uzanıyordu. Bütün bu zavallılar, &#8230; sokaklarda, meydanlarda ve cami civarlarında açıkta uyuyorlardı.'Askeri bir hezimet olarak Balkan Savaşı'nı değerlendiren Enver Paşa ise şunları yazıyor: 'Başıboş sürünen bozguna uğramışlar ordusuna, Rumeli'nin bağlarından kopup gelen, daha perişan yüz binlerce muhacirin sürüne sürüne, eriye eriye kalan kafilelerini de eklemeliyiz. Evet Rumeli gçüyordu. Rumeli Türkleri akıp geliyorlardı&#8230; Bu yangının alevleri içinde bilinmez geleceklere doğru akıyorlardı.' Hazin Unutuş İşgal edilen blgelerdeki Müslümanların savaştan nceki ve sonraki nüfusları ele alındığında, 96 yıldır grmezden gelinen büyük bir insanlık suçu ortaya çıkar. Osmanlı'nın 1906 yılı nüfus istatistiklerine gre Makedonya'da 1 milyon Türk, 750 bin de Arnavut olmak üzere toplam 1 milyon 750 bin Müslüman (Selanik'te 485 bin, Kosova'da 752 bin, Manastır'da 460 bin); Ulahlar ve Sırplar da dahil olmak üzere 627 bin Rum, 575 bin Bulgar, 200 bin civarında da Yahudi, Ermeni, Katolik ve Protestan bulunuyordu. Avrupalı kaynaklar da Müslümanları 1 milyon 200 bin ila 1 milyon 500 bin arasında gsteriyordu. Ama Avrupalılar, Hıristiyanların toplam nüfusunu biraz daha fazla gstermeye gayret ediyorlardı. Balkan Savaşları'ndan nceki nüfus hareketlerini de hesaba katan Justin Mc Carthy, yeni gçlerle 1911'de Makedonya'yı oluşturan üç vilayette Müslümanların iki milyona ulaştığını sylüyor. Osmanlı Rumeli'sindeki diğer Müslümanların sayısının da (Edirne vilayetinde 760 bin, Yanya vilayetinde 245 bin, İşkodra vilayetinde 218 bin olmak üzere) 1 milyon 223 bin olduğunu hesap ediyor. Buna gre Balkan Savaşları'ndan nce Osmanlı Avrupa'sı da denen Rumeli topraklarında toplam 3 milyon 242 bin Müslüman yaşıyordu. Bulgarların sayısı 1 milyon 220 bin , Rumların ise 1 milyon 558 bin idi. Müslümanlar tek tek her vilayette ve blgenin tamamında mutlak çoğunluğu ellerinde tutuyorlardı. Savaşla birlikte Edirne vilayeti dahil Osmanlı toprakları tamamen işgal edildi. Daha sonra Osmanlılar Edirne'yi kurtardı ve buradaki Bulgarlarla, Bulgaristan'da kalan Türklerin bir kısmı mübadele edildi. 1911 yılı istatistiklerine gre hesaplandığında Yunanistan, Bulgaristan ve Sırbistan tarafından işgal edilen blgelerde bulunması gereken Müslüman nüfus 2 milyon 315 bindi. Savaşın başladığı 1912 yılından itibaren Osmanlı topraklarına sağ salim ulaşabilmiş sürgün sayısı 413 bin 922 kişiydi. Türk-Yunan mübadelesi gereğince, 1921-1926 yılları arasında gelen gçmen sayısı da 398 bin 849 idi. Bu da Balkanlar'dan Türkiye'ye 1912'den 1926'ya kadar toplam 812 bin kişinin ulaştığını gsteriyordu. Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan'da 1920'li yıllarda yapılan sayımlar ise buralarda kalan Müslümanların sayısını 870 bin olarak veriyordu. Bunlar, Türkiye'ye sığınanlarla birlikte 1 milyon 682 bine ancak ulaşıyordu. Bu nüfus savaştan nceki miktardan (2 milyon 315 bin) düşüldüğünde 632 bin kişinin kayıp olduğu ortaya çıkıyordu. Kayıpların tümünün katledildiği, açlık ve hastalıklara kurban gittiği kesindi. Savaşlarda len, esirken ldürülen on binlerce asker ile devlet grevlisi olduğu için Balkan nüfusundan sayılmayan binlerce kişi bu sayılara dahil değildi. Sonuçta Balkanlar'daki Müslüman nüfusunun yüzde 35'i sürülmüş, yüzde 27'si kıyıma uğramıştı. Kalanlar artık azınlıktaydı. 'Irklar savaşı' meyvesini vermiş, yüz yıla yayılan etnik temizlik hareketi sonucunda Türkler, Balkanlar'ın hayatından tart edilmişti. Türkiye'ye ve Türklere de bunu kabullenmek düşmüştü. Hayır, kabullenmek de yetmemişti. Unutmak gerekmişti. Trakya'dan Anadolu'nun en ücra kşelerine kadar yayılan gçmen kylerinin, kasaba ve şehirlerinin; o şehirlerdeki gçmen mahallelerinin, konusu sürgün ve lüm olan pis bir oyunun hazin dekorları olduğu hatırlanmak dahi istenmemişti. Balkanlar'ı gezenler, Balkanlar üzerine yazanlar, szüm ona Anadolu'daki soykırımların çetelesini tutanlar, bir kez olsun, yalnızca bir kez olsun, bir zamanlar Balkanlar'ın çoğunluk nüfusunu oluşturan Türklere ne olduğunu sormadılar. Vicdanlı bir kalem, temiz bir kalp, kirlenmemiş bir beyin; Leon Troçki bundan 96 yıl nce, 'kültürden nasibini almış her insanın, hissetme ve düşünme aczi yaşamayan herkesin tüylerini ürpertecek, midesini bulandıracak suçları' bir bir sıraladı ve haykırdı: 'Neredeler şimdi? O binlerce yaralı Türk nerede? Onlara ne oldu? Onları ne yaptınız? Bize bu soruların cevabını verin!'Bu soruya kimse cevap vermedi. Ne yazık, o gün bugündür, bir daha kimse sormadı. Hatalıysam... aramızda kalsın ;)