Türkler kahvehanesiz yaşayamaz Kahvehanelerine mektebi irfan, kıraathane ya da halk üniversitesi gibi isimler veren başka bir millet de bulamazsınız yeryüzünde. Hayat Fakültesi' nin hazırlık sınıf diyenler de vardır. Kadınlardan kurtulmak isteyen erkekler için sığınma evleri diyen de... Ünlü hikayecimiz Sait Faik "Dekansız, doçentsiz, bütçesiz, fakültesiz ve yüzde yüz bağımsız üniversiteler olan kahveler, insanların nabzının ne yolda olduğunu, hızlı mı atıyor, yoksa atışta hoplamalar mı var, şipşak ortaya koyarlar." diye anlatır kahvehaneleri. Kahvehaneler bir çeşit psikolojik tedavi merkezleridir aynı zamanda. Kimisi kimi maç seyretmek için, kimi tavla, okey, 51, batak, king... oynamak için tutar kahvenin yolunu. Kiminin maksadı ise bedava gazete okumaktır. Orada hükümetler kurulur, hükümetler devrilir, bakanlar değiştirilir... Takımlara taktik verilir... Ne olursa olsun, kültürümüzde çok nemli bir yeri vardır bazen kısaca kahve, bazen o 'h' yi de yutup kave de dediğimiz bu mekanların. Tabii, bizim kahveleri şimdiki "cafe"lerle de karıştırmamak lazım, onların adı da kahveden geliyor ama onlar bambaşka bir kültürün uzantıları olan bambaşka yerler. Açıkçası da "Cafe" bizi bozar. KAHVECİLERİN PİRİNasıl bizim tıbbın Hipokratı varsa, kahvecilerin de vardır ve adı da Şeyh Şazeli'dir. Salah Birsel "Kahveler Kitabı''nda tarihçi Ahmet Efendi' ye dayanarak kahveyi Şeyh Şazeli isimli bir dervişin bulduğunu anlatır. Tekkesinden kovulan ve sürgüne gnderilen bu derviş Arabistan'da Moka yresinde açlıktan bitkin bir halde dolaşırken, o blgeyi kaplayan bir ağacın meyvelerini kaynatıp içmeyi dener. Üç gün yalnız bu suyla yaşar. Bu sırada arkadaşlarından ikisi, onun haline üzülerek kendisini bulmak ve ona yardım etmek için sürgün yerine gelirler, ancak bunların her ikisi de uyuza yakalanmışlardır. Dervişin yaşamasını borçlu olduğu içeceği merak edip tadarlar. Kokusunu çok beğenirler. Orada kaldıkları sekiz gün boyunca hep ondan içerler, sekizinci gün sonunda hastalıklarından kurtulunca da iyileşmelerini bu içeceğe yorarlar. O zaman haber Moka'da hızla yayılır. Herkes kahve adıyla anılan bu meyveleri toplamaya, suyunu kaynatıp içmeye başlar. Bylece de kahve Arabistan'da yaygın olarak kullanılan bir içecek olur. Bu hikayeye gre kahveci esnafı, kahveyi bulan Şeyh Şazeli' yi "pir'' kabul ederler. Osmanlıların son dnemlerine kadar İstanbul'daki kurukahveci dükkanlarında "Ya Hazreti Şeyh Şazeli'' yazan levhalarının nedeni de işte budur. OSMANLININ KAHVEYLE TANIŞMASITarihçi Solakzade, kahvenin Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferinden sonraki yıllarda Müslüman tüccarlar tarafından 1519'da İstanbul'a getirilmiş, ancak fazla rağbet grmemiş olduğunu anlatır. Kahve, asıl Yemen Valisi zdemir Paşa sayesinde ünlenir. Paşa, Yemen'de içip lezzetini çok beğendiği kahveyi Kanuni Sultan Süleyman'a da ikram eder. Padişah da saraydakiler de pek hoşlanırlar bu ilk defa tattıkları içecekten. Bylece saraya giren ve çok beğenilen kahve kısa zamanda saraydan halka da yayılır. Kahire'den gemilerle çuval çuval kahve İstanbul'a getirilmeye başlanır. Tabii saraya kahvenin girmesiyle derhal bir kahvecibaşı makamının kurulduğunu sylemeye bile gerek yok. Üstelik kahvecibaşılık, yle herkese nasip olan bir makam da değildir. Bunlar sadık ve sır tutmayı bilen kişiler arasından zenle seçilir. Kahvecibaşılıktan sadrazamlığa yükselenler dahi olurmuş diyelim de makamın değeri iyice anlaşılsın. İstanbul'da ilk kahvehaneler de 1555 yılında biri Halep'ten diğeri Şam'dan gelen Hakim ve Şems isimli kişiler tarafından Tahtakale' de açılıyor ki, Tahtakale o devirde İstanbul'da ticaretin merkezi, can damarıdır. Bugünkü Tahtakale de ticaret merkezi ama, eski çapında değil elbette; sahte Viagra, kaçak telefon, ucuz Çin malı oyuncaklar... merkezi. Kim bilir bu kahvelerin olduğu binaları kimler kaç kere yıkıp kaç kere yeniden yapmışlardır. Keşke bu hem bizim hem de dünyanın ilk kahvehanelerini koruyabilmiş olsaydık, bu yerler ne çok turist çekerdi düşünebiliyor musunuz? Birazcık tarihimize, kültürümüze sahip çıkma bilincinde olsak, ah. Tahtakale'dekilerin peşi sıra da şehrin birçok yerinde ardı ardına pek çok kahve açılır. İnsanlar akın akın buralara gelmeye başlarlar. Ne var ki, halkın kahveye ve kahvehaneler gsterdiği bu aşırı ilgi imamları, hocaları çok rahatsız eder, hatta zamanın Şeyhülislamı Ebussuut Efendi "Kmürleşme derecesinde kavrulan her şeyin yasak'' olduğu şeklinde bir fetva bile verir. Çünkü, bir mahalleye "bir ekmekçi fırınına mukabil, on kahvehane'' isabet etmesinden de anlaşılacağı gibi durum o kadar vahimdir ki, iş İstanbul'a kahve getiren gemilerin dipleri delinerek batırılmasına kadar bile gider. Ama, tabii yasaklarla bir yere varılmıyor. Tüm bunlara karşılık kahvelerin sayısı her geçen gün artar da artar. nce şairlerin, yazarların ve zamanın entelektüellerinin buluştukları, memleket meselelerini konuştukları tartıştıkları yerler olan kahveler, dnem dnem yasaklansa da giderek sosyal hayatın ayrılmaz pir parçası olarak toplumdaki yerlerini alırlar. Mahalle kahveleri, esnaf kahveleri, yeniçeri kahveleri, tulumbacı kahveleri, aşık kahveleri, semavi kahveleri, meddah kahveleri, esrarkeş kahveleri... gibi türlü türlü kahveler açılır. Hatta bir zamanlar seyyar kahveler bile varmış. Tarih boyunca bizde bir kıraathane-kahvehane kültürü gelişir. Oralarda sadece kahve içilmeyip sohbetler edilir, dertleşilir, tartışılır, şiirler sylenir, çalgı çalınır, kitap okunur, tavla, kağıt, domino oynanır, nargile içilir. BUGÜNÜN KAHVELERİ Günümüzde, her mahallede hatta neredeyse her sokakta bir mahalle kahvesi vardır. Bir gazete haberine gre ülkemizdeki kahve sayısı 400.000'in üzerinde iken kütüphane sayısı ancak 1.500 kadarmış. Bizim Çehov' umuz Sait Faik şyle anlatır zamanının kahvehanelerini: "Severim kıraathaneleri. Bir ihtiyar gzlüğünü takmıştır. tekisi elinden bir türlü gazeteyi bırakmayana içerlemektedir. İki yaşlı-başlı adam, çocuklar gibi olmuş, domino oynamaktadır. Üç kişi hiç aklınıza bile gelmeyen bir siyasal düşüncededir. Bir küçücük, sizin dikkatinizi bile çekmeyen bir haberden neler de neler çıkarılır Yarabbi! Sonra birdenbire hiç ummadığınız birinin karaborsayı nasıl ortadan kaldıracağını anlatışına dalarsınız. Düşünceleri nce size gülünç gelir. Sonra: Hani hiç de yanlış değil, dersiniz. Soğuk, temiz, beyaz mermerli, ince belli çay bardaklı, mavi, sarı, turuncu fincanlı, kylü zayıf garsonlu, sarı yüzlü ocakçılı İstanbul Kıraathaneleri! İstanbul'u, İstanbul halkını, derdini, beğenisini, bilgisini, becerikliliğini sinemalardan, yılışık, ciddi tiyatrolardan, dahası, evlerden daha çok siz temsil ediyorsunuz. Siz birer tembel yatağı değil, birer bağımsız üniversitesiniz. Üniversiteden daha bağımsızsınız.'' AVRUPA KAHVEYİ DE KAHVEHANEYİ DE BİZDEN ĞRENDİAvrupa' nın kahveyle tanışması Osmanlı ve Venedikli tüccarlar aracılığıyla olmuştur. 1615 yılında İtalya' ya gtürülen kahve, uzun süre seyyar satıcılar tarafından limonata gibi sokaklarda satılmış, ilk kahvehane ancak 30 yıl sonra 1645'de de Venedik'te açılmıştır. Yani bugünkü Starbucks'ların... Gloria Jeans'lerin belki de ataları diyebileceğimiz ilk kahvehane. Kahveyi Fransızlar da Avusturyalılar da İngilizler de sayemizde tanımışlardır. Kahve, 1669'da XIV. Louis devrinde elçimiz Süleyman Ağa tarafından "sihirli içecek'' adıyla Paris sosyetesine tanıtılır ve çok beğenilir, rağbet grür. Beğenilmez mi, Fransızlar ağızlarının tadını bilen insanlardır. 1686'da da Caf de Procope ismiyle Paris'in ilk gerçek kahvehanesi açılır ve hatta o zamanın Rousseau, Diderot ve Voltaire gibi pek çok ünlü kişileri bu mekanda kahvenin tutkunu olurlar. Avusturyalıların kahveyle tanışması ise 1683 yılında IV. Mehmet zamanında başlatılan ve bozgunla biten II. Viyana Kuşatması sonrasında olmuştur. Osmanlı ordusu geriye çekilirken arkasında deve, sığır, katır, koyun ile çuvallar dolusu buğday, pirinç, bal gibi yiyecek maddeleri ve 500 çuval da siyah, hoş kokulu taneli ne olduğu bilinmeyen bir şey de bırakmıştır. Ne deveyi, ne kahveyi tanıyan Viyanalılar, nceleri bu taneleri deve yemi sanırlar. Hatta bir kısım çuvalları yakıp bir kısmını Tuna nehrine bile atarlar. Ama, uzun seneler Türklerin arasında yaşadığı için kahvenin ne olduğunu bilen ordunun tercümanı Georgi Kolschitzky, savaşta gsterdiği başarıların karşılığı olarak bu çuvalların kendisine verilmesini ister. Bu uyanık Polonya'lı, nce ev ev dolaşarak, sonra çadır kurup halka bedava kahve ikram ederek Viyana' lıların bu içeceği tanımalarını sağlar. Bu da, günümüzde de Nescafe'cilerin uyguladıkları yntemin her halde ilk şeklidir. Kahvenin sevilip aranılır olmasıyla Viyana'da ilk kahvehaneler ardı ardına açılmaya başlar. İngilizler de kahveyi Oxford' da 1637'de bir Türk sayesinde tanırlar. Kahve zellikle ğretim üyeleri ve ğrenciler tarafından çok benimsenir ve hatta Oxford Kahve Kulubü bile kurulur, şehirde de 1650' de Angel ismindeki ilk kahvehane açılır. Bir İngiliz gezgin olan Charles MacFarlane' in bundan kaç yüzyıl nce sylediği sz aynen geçerli: Türkler kahvesiz yaşayamaz