Yahudilerle ilişkiler

Yahudiler kendilerini son hak dinin temsilcileri olarak gördükleri için Hz. İsa a. s.?ın zuhurunu hazmedemediler ve o yüce peygamberi öldürmeye kalktılar. Hıristiyanların İslam?a ve onun muazzez peygamberine bakışı da aynen böyle oldu. Kur?an?ın nüzulü ve Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz?in peygamberler silsilesinin son halkası olarak zuhuru, Ehl-i Kitab?ın her iki kanadı tarafından bu sebeple asla hazmedilememiştir.

O esnada nazil olan Rum Suresi bu duruma değinmiş, bir süre sonra ikinci bir savaş yapılacağını ve bu defa Bizanslılar?ın galip geleceğini ve mü'minlerin sevineceğini haber vermişti (Rum, 2-4). Bunun üzerine Hz. Ebu Bekr r. a. müşriklerle Bizans?ın 3 yıl içinde galip geleceği konusunda bahse tutuşmuş ve konuyu Efendimiz s. a. v.?e de bildirmişti. Efendimiz s. a. v., süreyi 9 yıla uzatıp, bahsi de artırmasını söyledi. Hz. Ebu Bekr r. a., Efendimiz s. a. v.?in buyurduğu gibi süreyi uzatıp bahsi artırdı. Nihayet aradan 9 yıl geçtikten sonra Hudeybiye barışı zamanında Bizans ile Sasaniler arasında ikinci bir savaş daha oldu ve bu defa Bizans galip geldi.

Efendimiz s. a. v.?in yahudilere muhalefet tavrı, Aşure orucu meselesinde de net bir şekilde gözlenmektedir. Medine?ye ilk hicret vaki olduğunda buradaki yahudilerin Muharrem ayının 10. günü oruç tuttuğunu gördüler. Efendimiz s. a. v., Hz. Musa a. s.?ın İsrailoğulları?nı Mısır?dan çıkarışının anısına tutulan bu orucu hemen benimsedi; ancak yahudilere muhalefet olsun diye Muharrem?in 10. gününe, öncesinden veya sonrasından bir gün daha eklenmesini emir buyurdu.

Efendimiz s. a. v., tebliğ vazifesi çerçevesinde, komşu devlet başkanlarına ve kabile reislerine İslam?a davet mektupları göndermiştir. Bu meyanda hicretin 8 veya 9. yılında Efendimiz s. a. v., Necran hıristiyanlarına da bir davet mektubu gönderdi. Bunun üzerine Necran hıristiyanları, başlarında ileri gelen din adamları ve kabile reisleri olmak üzere 60 kişilik bir heyeti Medine?ye gönderdiler.

Heyet konunun ciddiyetini anlayıp, ilahi gazaba muhatap olmaktan korktuğu için lanetleşmeye yanaşmadı ve Efendimiz s. a. v.?in şartlarını kabul ederek Necran?a döndü.

Tarihte Ehl-i Kitab?ın İslam?a ve müslümanlara bakışı, insaf, hakkı teslim etme, doğruyu ikrar etme noktasına hiçbir zaman ulaşmamıştır. Geçen ay Katoliklerin ruhani lideri Papa 16. Benedikt?in sarf ettiği sözler de bunun açık bir örneği olmakla yeni bir durum değildir. Dinler arası ilişkiler söz konusu olunca?ortak zemin teşkili? gibi bir şeyin olabileceğini düşünmek ya sanrılı bir hayal ya da kasıtlı bir aldatmadır. Ferdi hidayet hikayeleri dinlemek için buna gerek yok.

?İslam dünyasına yönelik büyük bir haçlı seferberliğine hazırlanan Vatikan, İslam?a karşı başlattığı savaş ve mücadele politikasını kamuoyuna açıkladı. Milan?daki Katolik Üniversitesi profesörlerinden Vittorio Parsi tarafından yazılan ve İtalyan Papazlar Konferansı?nda okunan bildiri, İngiliz gazetesi Daily Telegraph?ta yayınlandı.

Öte yandan ne Ehl-i Kitap?tan ne de müslümanlardan, İslam ile diğer dinler arasında ortak noktalar temin ve tesisine çalışmak gibi bir çaba müşahede edilmiştir. Herkes kendi dini ve kültürel varlığını muhafaza etmiştir. İslam?ın diğerlerine tebliği dışında müslümanlarla Ehl-i Kitap arasındaki ilişki, İslam alimleriyle diğer dinlerin müntesipleri arasında ilmi münakaşa ve münazaralar cereyanı şeklinde vücut bulmuştur.

İslam dünyası, alışık olmadığı bu tavır karşısında önce bir süre kararsız ve mütereddit davrandı. Arkasından yavaş yavaş bu çağrıya olumlu karşılık verilmesi gerektiğini dile getirenler görülmeye başlandı.

Ebubekir SİFİL

Günümüzde durum

Bu sözleşmenin metnini yakından inceleyenlerin, hakim mevkide bulunanlar ile teba arasındaki ilişkileri düzenleyen bir hava sezmemesi mümkün değildir. Bundan daha tabii bir şey olamaz. Zira Medine?nin iki hakimi olan Evs ve Hazreç kabileleri müslümandır ve yahudiler de bu iki kabile ile aralarında bulunan anlaşmalar çerçevesinde orada ikamet etmektedir. Efendimiz s. a. v. buraya hicret ettiğinde İslam?ın hakimiyeti tartışmasız biçimde tescillenmiş ve ilan edilmiş oldu.

Tarihi durum

Fakat milletlere asıl karakterini veren dini inanç, değer ve kabulleri bir araya getirip ortak bir zemin tedarikine çalışmak beyhudedir. Eşyanın tabiatına aykırı bu çabanın sonuç verebilmesi, ancak tabiatınızı değiştirmenize, inancınızı dönüştürmenize bağlıdır.

Mekke döneminde Efendimiz s. a. v., tebliğe memur kılındığı yüce hakikatleri önce yakınlarına ve yakın çevresindeki insanlara, ardından da Taif?teki Abduyeliloğulları gibi civar kabilelere tebliğ etti. Bu aşamada Efendimiz s. a. v. ile gayrimüslimler arasındaki ilişkinin daima?tebliğ? zemini üzerinde yürüdüğü görülmektedir.

Medine dönemi

Bir süre sonra Medine?deki bu yahudi kabileleri birer birer sözleşmeyi ihlal etmeye başladığında, kendilerine karşı Hayber, Beni Kaynuka, Beni Mustalık... gazveleri düzenlenmiş, kimi Medine dışına sürülmüş, kimi de daha sıkı şartları kabul ederek Medine?de kalabilmiştir.

Bununla birlikte geçtiğimiz yüzyılda önce Katolik dünyası tarafından (1962-65 yılları arasında yapılan 2. Vatikan Konsili?nde alınan kararlar doğrultusunda) dile getirilen, arkasından da diğer birçok hıristiyan mezhep tarafından paylaşılan bir anlayış kendisini yavaş yavaş hissettirmeye başladı. Bu anlayış, savaşın kimseye fayda getirmediğini, insanlığın ortak problemlerine dinler tarafından ortak çözümler getirilebileceğini söylüyor, daha da önemlisi, dinlerin arasında?ortak noktalar? bulunduğunu ileri sürüyordu!

Hz. Ömer r. a. bununla da kalmamış, fetih için yabancı topraklarda bulunan İslam askerlerine kendi giyim-kuşam tarzlarını, yemeklerini, hatta davranış biçimlerini değiştirmemeleri konusunda uyarılarda bulunmuştur ki, bunların İslam askerlerini gayrimüslimlere benzeyerek?kültür erozyonu?na uğramaktan korumaya dönük tedbirler olduğu açıktır.

Daha sonraki dönemler

Bu dönemde hıristiyanlarla ilişkiler de yoğun bir mahiyet arz etmiştir. Bilhassa Yemen tarafında bulunan Necran hıristiyanları ile ilişkilerin önemli bir yere sahip olduğunu görüyoruz. Al-i İmran Suresi?nin ilk 80 küsur ayetinin inişine sebep teşkil eden hadise şöyle gelişmiştir:

Nihayet Hz. Ömer r. a. dönemi geldiğinde Medine?de kalan küçük gruplar da taşkınlığa devam ettikleri için buradan sürülmüştür.

Gerek Ehl-i Kitap ile, gerekse diğer din mensuplarıyla mesela içki ve uyuşturucu kullanımı, fuhuş, insan ticareti, organ kaçakçılığı... gibi insanlığın ortak problemlerinin çözümü için işbirliği yapabiliriz. Fakat herhangi bir din ile ortak zemin arayışlarına, İslam dışındaki herhangi bir dinin de Hak Din olduğu ve Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz?in peygamberliğini kabul etmenin zorunlu olmadığı anlamına gelebilecek tavır ve beyanlardan mutlaka uzak durmalıyız.

Bugün itibariyle başta hıristiyanlar olmak üzere diğer din mensuplarıyla, görüşmeyi, konuşmayı, birlikte hareket etmeyi ve ortak noktalar tesisini amaçlayan oluşumlar, varlığını İslam dünyasında sürdürmektedir. Bu durum ülkemiz için de söz konusudur.

Bu tavır, Ehl-i Kitab?ın müslümanlara bakışını net olarak gösteriyor. Onlardan farklı bir tavır beklentisi içinde değiliz. Sorun biz müslümanların Ehl-i Kitap?tan iyi niyet bekleme hatasına düşmemiz. Ehl-i Kitap ile olsun diğer gayrimüslim kesimlerle olsun, ilişkilerimizi farklı zeminler üzerine kurmak durumundayız.

Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz Mekke?de İslam?ı tebliğe başladığında, ilk muhatapları müşrikler olmuştu. Çünkü Mekke?de o dönemde Ehl-i Kitap?tan kimse ikamet etmiyordu. Hz. Hatice validemizin amcasının oğlu Varaka b. Nevfel ve köle olduğu anlaşılan birkaç hıristiyan dışında ne yahudi, ne de bir başka din mensubunun Mekke?de ikamet ettiğine dair bilgi yoktur. Varaka b. Nevfel?in, Efendimiz s. a. v.?in çağrısının Hak olduğunu ikrar ettiği ve kendisine icabet edilmesi gerektiğini vurguladığı malumdur.

Efendimiz s. a. v. Ehl-i Kitab?a muhalefeti fiili olarak ortaya koyduğu gibi, ümmetine de?Ehl-i Kitab?a muhalefet edin.? talimatını vererek , bunun bir?davranış biçimi? haline getirilmesini istemiştir.

Hıristiyanlarla ilişkiler

Günümüzde de yahudiler ve hıristiyanlar ne dinlerinden ne de kültürlerinden ve tarihi geçmişlerinden vazgeçti. Tam aksine, İslam?a ve müslümanlara karşı her zamanki kin, düşmanlık ve fırsatçılıklarıyla hareket ediyorlar. İsrail?in son Filistin ve Lübnan saldırıları, Amerika ve İngiltere?nin başını çektiği batılı devletlerin Afganistan ve Irak ile başlayan ve nerelere kadar uzanacağı kestirilemeyen işgal politikaları ve nihayet Papa 16. Benedikt?in İslam?a hakaret içeren mesajları bütün açıklığıyla bu gerçeği teyit ediyor.

Bu bakımdan meselenin Kur?an ve Sünnet çerçevesinde arz ettiği manzara ile tarihi durumun netleştirilmesine ihtiyaç bulunduğunu düşünüyoruz.

Daha önce Kasım 2003 tarihinde Vatikan İslam?a karşı resmen entellektüel düzeyde savaş açmış ve yeni bir strateji belirlediğini açıklamıştı. Bir yıl sonra ise Vatikan askeri düzeyde de savaş ilan etti. Bu savaşın ana hedefi İslam dünyasında müslüman hükümetlerin iktidara geçmesini engellemek. Vatikan geçtiğimiz aylarda yayımladığı?Milyonlar Muhammed?e karşı? raporunda da İslam dünyasındaki yeni misyonerlik çalışmaları hakkında detaylar sunmuştu...?

Ancak gerek teorik zeminde, gerekse uygulamalar seviyesinde bu oluşumların doğurduğu bir takım önemli problemler var ki, zaman zaman İslam?ın tek ve son Hak Din olduğu gerçeğinin tartışma gündemine getirilmesi gibi sonuçlar dahi doğurabilmektedir.

Geçmişten devralınan miras

Burada hatırlanması gereken bir diğer nokta da, Habeşistan?a hicret meselesidir. Gayrimüslimlerle ortak hareket edilmesi anlayışında bu olayın da etkili olduğu görülmektedir. Ancak hatırlamalıyız ki, bir hıristiyan olan Habeşistan Necaşisi, ülkesine hicret eden müminleri dinledikten sonra Efendimiz s. a. v.?in Hak Peygamber olduğunu belirtmiş, Hz. İsa a. s. ile Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz?in tebliğleri arasında herhangi bir farklılık bulunmadığını söylemiştir.

Bütün bunlar bir noktayı açık biçimde dikkatimize sunmaktadır: Tarih içinde müslümanlar ile Ehl-i Kitap arasında hep savaşa, çatışmaya, gerginliğe dayalı bir ilişki yürütülmüş değildir. Aksine, İslam toplumunda yaşayan Ehl-i Kitab?ın, ülkenin asli unsuru olan müslümanlardan ayrı bir millet olarak varlığını sürdürmesi, kendi dini ve kültürel kimliğini muhafaza etmesi temin edilmiştir.

Bu sebeple tarih boyunca müslümanlar, Ehl-i Kitap ile bir arada yaşamış olmasına rağmen asla onlarla kaynaşmamış, onların değerlerini paylaşmamış, onlara ihtiram ve saygı anlamına gelecek davranışlardan titizlikle uzak durmuştur. Zira onların inanç ve değerlerine saygı göstermek, küfre saygı göstermek demekti.

Heyet geldiğinde Efendimiz s. a. v. ile görüşmelerde bulundu ve mesele gelip Hz. İsa a. s.?da kilitlendi. Onlar Hz. İsa a. s.?ın -haşa- ilah olduğu iftirasını tekrarlayınca, Al-i İmran Suresi?nin 61. ayeti indi. ?Mübahale/lanetleşme ayeti? denen bu ayette Efendimiz s. a. v.?e Necran heyeti ile?Allah?ın, lanetini yalancılar üzerine yağdırması için? lanetleşmesi emir buyuruldu.

Son ikiyüz elli yıldır İslam dünyasına hakim olan Batılılaşma anlayışıyla birlikte son derece önemli bir mesele gündeme geldi: Gayrimüslimlerle, özellikle de Ehl-i Kitap ile ilişkilerimiz nasıl olmalıdır? Ülkeler arasında anlaşmalar, birliktelikler, paktlar olur; bu uluslararası siyasetin gereğidir. Peki dinler arası ilişki nasıl olmalıdır?

Aralık 2004?te basına yansıyan bir haber şöyleydi:

Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz Medine?ye hicret ettiğinde, Mekke?deki durumun aksine müslümanlarla yahudi ve hıristiyanlar arasında yoğun münasebetler oluştu. Mekke?de iken müşriklere muhalefet temel strateji idi ve bu bağlamda Ehl-i Kitab?a kısmi bir yakınlık söz konusu idi. Hatta hıristiyan Bizans İmparatorluğu ile mecusi Sasani İmparatorluğu arasındaki savaşta Sasaniler?in galip gelmesi müşrikleri sevindirmiş, mü'minleri üzmüştü. Müşrikler, ?Siz de kitap ehlisiniz, onlar da. Şimdi kitap ehli hıristiyanlar Fars kardeşlerimiz tarafından nasıl mağlup edildiyse, siz de bizimle karşılaştığınızda aynen öyle mağlup olacaksınız!? diyerek müminleri tahkir ediyorlardı.

Daha sonra Emeviler, Abbasiler ve nihayet Osmanlılar döneminde Ehl-i Kitab?ın müslümanlarla birlikte iç içe yaşadığını, ancak genel olarak din ve kültür farklılığının hep muhafaza edildiğini görüyoruz. Bürokraside bir yabancının çıkabileceği en üst mevkilere kadar çıkabilmiş olmaları Ehl-i Kitab?ın İslam toplumlarında herhangi bir baskıya maruz kalmadığını gösteren en önemli göstergedir.

Keza Medine?ye hicretin ilk zamanlarında -tıpkı Mekke?deki gibi- namazlarda Beyt-i Makdis?e doğru dönülürken, bilahare Kur?an?ın emriyle kıble olarak Kabe tayin edilmiştir (Bakara, 141-144). Burada da yahudilere muhalefet tavrını görmemek mümkün değildir.

?Şurut-u Ömeriyye? diye bilinen bu tedbirler, gayrimüslimlere müslümanlara mahsus kıyafetleri giymekten, çocuklarına müslüman isimleri koymaya kadar birçok hususta yasaklama ve sınırlama getiriyordu.

Ülkeler arasında çıkara dayalı birliktelikler kurulabilir. Bunun için siyasi, ekonomik, askeri... unsurlar bir araya getirilebilir. Çünkü bunların bir araya gelmesi milletin kimliğine, şahsiyetine bir zarar vermez.

Medine döneminde gayrimüslimlerle ilişkilerin biraz daha farklı bir zeminde geliştiği görülmektedir. Efendimiz s. a. v.?in burada uygulamaya koyduğu?Medine Sözleşmesi?, yahudi kabilelerini de içine alan bir çerçeve getirmiş, yahudilerle ilişkiler belli kurallara riayet ettikleri sürece barış zemininde yürütülmüştür.

Ancak belirtmeliyiz ki, müminlerin Ehl-i Kitap ile kısmi yakınlığı Medine döneminde tamamen ortadan kalkmıştır. Zira bu dönem, müşriklerin etkinliğinin tamamen yok edildiği, buna mukabil İslam?a Ehl-i Kitab?ın cephe aldığı bir dönem olarak dikkat çekmektedir.

Özellikle Hz. Ömer r. a. döneminden itibaren yaygınlaşan fetihler sonucunda İslam ülkesinin sınırlarının hızla genişlemesi, başta Ehl-i Kitap olmak üzere farklı dinlere mensup toplumlarla yoğun bir ilişkiler süreci yaşanmasına yol açtı. Müslümanlarla fethedilen bölgelerde yaşayan yerli halk arasında yaşanabilecek kaynaşma ve etkileşimin doğurabileceği sakıncaları ortadan kaldırmak üzere Hz. Ömer r. a., temelini Efendimiz s. a. v.?in uygulamalarında bulan bir dizi tedbir aldı.

Hz. İsa a. s.?ın tebliğ ettiği tevhit inancını asli safiyetiyle muhafaza eden bu adil hükümdar ülkesine hicret eden sahabilerin tebliği sonucunda çok geçmeden müslüman olmuş, yıllar sonra bir müslüman olarak ruhunu teslim ettiğinde vefat haberi Medine?de bulunan Efendimiz s. a. v. tarafından mucizevi bir şekilde Sahabe?ye bildirilmiş ve cenaze namazı kılınmıştır.

SEMERKAND DERGİSİ