Dünye-vü-ukbayı tamir eylemekten vaz geçmişiz,

Nerden gelip gittiğini

Derdiyle kul olmadan,

1638 de Medrese tahsilini tamamlayarak icazet alan divan sahibi Tanrısal ilimler üzerinde çalışarak bilhassa tefsir, hadis, fıkıh ve tasavvuf alanlarında yavaş yavaş adını çevresine duyurmaya başlamıştır. Tasavvufu daha başlangıçta iyi şekilde kavramasıyla yaptığı va'azları da o derece etkili oluyor ve büyük ilgi topluyordu. Babasının bir Nakşibendi tarikatı mensubu olmasına rağmen, henüz 21 yaşında genç bir vaiz iken Halveti tarikatı şeyhi Malatyalı Hüseyin efendiye intisab etmiş ve sonuna kadar bu tarikatta kalarak coşkun bir sofi olmuştur.

Yılda bir kez hac olursa Kabe?de ey hacegan,

güzel bir kitap tavsiye ederim...

Varlığı ndan soyunup uryan olan anlar bizi.

Nefsini sen bilmeden, sübhanı arzularsın.

Tut Niyazi?nin sözün bunda aç gör can gözün,

Niyazi Mısri :Hikmet sofraları

Kahr-u lutfu şey-i vahid bilmeyen çekti azap,

Başına bu devlet kuşu konar olur sultan kamu.

Hak mezhebi mezhepleri, deryayı zat meşrepleri,

Ana girerse bir kişi gider gönülden teşvisi

Gurbetliğe düşmeden mihnete sataşmadan

Dört yıla yakın bir süre devam eden tahsil devresinin sonunda Niyazi bir gece rüyasında "Abdülkadir-i Geylani" hazretlerini görür. Geylani rüyasında Niyazi'ye nasibinin bu şehirde olmadığını ve Anadolu tarafını işaret eder. Bunun üzerine şeyhinden ısrarla izin ister, rüyasını duyan şeyhi, kendisine hilafet vermeyi teklif eder ise de O gitmede ısrar eder ve izin alıp Anadolu yoluyla İstanbul'a gelir. Sokullu Mehmet Paşa Medresesi'nde bir hücrede irşada başlar (1646).

Çünkü bildim mü?minin kalbinde Beytullah var

Benden görüp işiteni, bildim ol canan imiş!..

Man arefe nefsehu, fakat arefe rabbehu

Zahir ile ey fakih Kur?anı arzularsın.

Dem be-dem batıl tasavvur etme hakkullah var.

Gözsüzlere pinhan imiş.

Atma okun ileri,

Zat-ı Hak?ta mahrem-i irfan olan anlar bizi,

Karıncalar gibi sen

Var semme vechullahı bul ta görüne sana bu yol

Yüzün Hakk?a dönmeden ihsanı arzularsın.

Derman aradım derdime, derdim bana derman imiş,

Savm-u salat hac ile sanma biter zahid işin,

Ben taşrada arar idim,

Terkeylemişler kıyl-ü kal lal olmuş onlara bu dil

Her kim ki ol şehre gelir her korkudanazad olur,

Nice hakkın emrine fermanı arzularsın.

Seyranı arzularsın.

Cevizin yeşil kabını yemekle tat bulunmaz

Ey Niyazi katremiz deryaya saldık biz bugün,

Layık mıdır insana kim yer ola zindan kamu.

1676 tarihinde sürüldüğü Limni Adası'nda 1691 senesine kadar sürgün hayatı yaşadıktan sonra affedilir. Ahmed II. devrinde Türk ordusunun Avusturya üzerine hareketine karar verildiği zaman Bursa'da oturan Niyazi-i Mısri, Allah rızası için gazaya gideceğini bildirir. 1104 (1693) te müridlerinden 200 kişiyi etrafına toplar. Niyazi'nin, Bursa'da yeni kaplıca civarındaki Bademli Bahçe'de çadır kurdurup yola çıkmaya hazırlandığı duyulunca, mürüdleri çoğalan şethlerin huruc davasına kalkıştıkları ve bu yüzden kan döküldüğü göz önünde tutularak kendisine Bursa'da kalıp hayır dua ile meşgul olması için Hatt-i Humayun gönderilir.

Cümle biliş, yok asla yad birbirine ihvan kamu.

Ol sırra vakıf olanı Hak eyledi mihman kamu.

İymanı arzularsın.

Ol azaptan kurtulup Sultan olan anlar bizi.

Zahide ayık dururken anlamazsın sen bizi,

Bir gün gidersin ansızın görmez seni giryan kamu.

Henüz 25-26 yaşlarında bulundukları sırada hem Arapça lisanını ilerletmek, hem de tanınmış sofilerle görüşmek ve onların kemal ve zevklerine erişme yollarını araştırmak maksadıyla şeyhinin ve ailesinin müsaadelerini alarak gezisine Bağdadtan başlayarak bütün Arap yarımadasını dolaşmış, o zamanlar hocası yalnız Mısırda bulunan "Miftah-ı Ulumil Gayb" ilmini öğrenmek üzere Mısıra gidip Ezher Camii civarında bir Kadiri şeyhinin yanına yerleşmiştir. Divan sahibi bir yandan Gayb ilmi tahsiline devam ederken, bir yandan da Ezher Camii'nde va'azlar veriyor ve tanınmış ilim adamları ve sofilerle ilişkiler kurarak, onlarla ilmi ve tasavvufi sohbetlerde bulunuyordu.

Olur riyazatın sonu dertlerine derman kamu.

Bu durum karşısında Sadrazam, Mısri Efendi eğer derhal sürgün edilmezse büyük bit karışıklık çıkacağını padişaha telkin ederek Şeyhin Limni'ye gönderilmesi hususunda bir ferman alır. Şeyh Efendi hemen Tahtırevana bindirilip Boğazhisarındaki Kaptan Paşa'ya sevk olunarak Limni'ye gönderilir. 20 Recep 1105 (16 Mart 1694) Çarşamba günü

Katre nice anlasın umman olan anlar bizi.

Candan riyazat-ı ta?ab çeksin anı edip talep

Senden sana eyler sefer kim edesin seyran kamu.

Savm-u salat-ı hac ile

Anlamayan hayvan imiş.

Mürşid gerektir bildire, Hak?kı sana hakk-el yakın

Gel tende koma canını a-laya çık bul kanını

Ol can içinden canan imiş.

İşit Niyazinin sözün

Bürhan aradım aslıma, aslım banma bürhan imiş!..

Şehr-i hakikattır adı Hak sırrını anda kodu

İlm-i sırda bahri bipayan olan anlar bizi.

Zünnarını kesmeden

Padişahım, ben seni esirgerim, sana benim su-i kasdım yoktur. Senin hayırhahınım. Senin düşmenim, beni sana yanlış bildirir. Bu dahi malumun ola ki enbiyada ve evliyada kizb ve hilaf ve müdahene olmaz. Bizim sana su-i kasdımız yoktur. Dediğimize itimat edin ve nüdemadan birisini şunu azl veya katleyle demem. Bu senin hizmetine layık değildir. Ancak umum üzre adleyle deyu nasihat ederiz, kabul edersen senin izzetin ziyade olur; aziz olursun; kabul etmezsen zararı kendinize edersiniz. İsa nüzul etmesün deyu ferman verüp geru reddedemezsin. Ancak bir miktar ta'ciz edersen, me'yus olunca sonra nazarı Hak erişüp ol me'yusa necat verir.. "el-Hasıl enbiyaya muhalefette olmaktan men ederim. Nasihati kabul edersen, tahtında sabitkadem olursun. İsa Aleyhisselam, kendi hakkında ala mele'innas haza mehdiyyüzzeman deyu şehadet eder. Şehadetini Allah taala kabul eder, cümle halk dahi kabul eder. Ve illa muhalefetin zararı kenduye aidolur, bilürsün. Nasihatim budur. Bu mektubu kendu şeyhine gösterme ve re'yiyle amil olma. Şeyhu-l İslama ve ulemaya göster, anların re'yiyle amil ol. Alim kavli şeyhulislamı müşirdir. Anların işaretleriyle amil ol Ahmed adedidir 254 Vesselamü ala men ittebe'a'l-hüda".

İnsan-ı kamil olmaya

Sanma biter zahid işin,

Özleri canlardan aziz sözleri baldan leziz,

Yoktur onlarda ihtilaf günden ayandır bi-hilaf,

Niyazi, Padişahın emrine kulak asmıyarak Tekfur Dağına kadar gittiği gibi, yapılan te'kide de ehemmiyet vermemiş idi (Silahtar, tarih, II,704). Hadiseyi duyan padişahın, şeyhe mahsus bir koçu araba, dervişler için de para gönderdiğine ve onu Tekfur Dağında karşılattığına bakılırsa Niyazi'yi çok saydığı anlaşılır. (Reşid, tarih, II,216). Niyazi-i Mısri'nin Edirne'ye yaklaşması ve padişaha, iş başında bulunan hainleri keramet ile birer birer haber vereceği şayiası, pek çok kimselerin de şeyhi sabırsızlıkla beklemeleri devlet adamları arasında telaş uyandırır. Sadrazam Bozok'lu Mustafa Paşa, Mısri Efendi'nin duasını almak istiyen ve sonra sefere çıkılmasını münasip gören Ahmed II yi, bu zat geldiği takdirde büyük bir fitne zuhur edeceği yolundaki telkinleriyle fikrinden vazgeçirdi. Niyazi, 26 Şevval, 1104 (30 Haziran 1693) Salı günü Edirne'ye gelip va'zetmek üzere Selimiye Camiine indiği zaman, halk caminin etrafını almış, kalabalıktan içeriye girilemez olmuş idi.

Kimseye ta?netme ey dil sırrı hakka vakıf ol,

Nadanı terketmeden yaranı arzularsın

Her halleri hakka delil hep mazhar-ı Rahman kamu.

"Padişahım, "İnne mesele isa kemeseli Adem" buyuruldu. Mümasili ilmül-esmada yığıldı. Kabul edene meslek dendi, kabul etmiyene şeytan dendi. Kazalik İsa, nüzulünde ilmü'l-esma ta'lim eyledi. Kabul edene melek ve mehdi dendi, etmiyeneşeytan ve deccal dendi. Ondan nüzul-i İsa'ya gelince ne kadar enbiya ve rüsul geldiyse anlara muhalefet eden padişahlardan kanğısı behremend oldu, muradına erdi? Cümlesi makhur oldular. "Padişahım, muhale ferman vermek akil işi değildir. Bir kevkebe tulu etmesün deyu ferman versen, yahut borusu tutmuş avret doğursa padişaha asi olur mu?

Yok anda sen, ben, siz, biz birlikte yeksan kamu.

Gir gönüller kabesine nice hacculah var.

Her mürşide dil verme kim yolunu sarpa uğratır

Cür?ayı safi içip mestan olan anlar bizi.

Pes enel hak defterinden al sebk ey zat-ı hak,

Hayvanı sen geçmeden, insanı arzularsın.

Günahını bilmeden, gufranı arzularsan.

Dost yüzünü görsen deyü

Zahidin dilinde zikri var ise çün la ilahe

Hasıl kamu matlapları kadr içredir her an kamu.

İçindeki kenz?i biyanı arzularsın.

Kebap olup pişmeden püryanı arzularsın.

Canını terketmeden

Şeytan onları görmedi anda olan pinhan kamu.

Cümle eşya nur-u haktır sanma gayrullah var.

Lazım olan irfan imiş.

Nerden gelir yolun senin

Dünyaya anlar gelmedi geldiysede eylenmedi

Öyle sanırdım, ayrıyem; DOST ayrıdır, ben gayrıyem

Anlar yolu yanılmadı evsafları Kur?an kamu.

İşit Niyazi?nin sözün, bir nesne örtmez Hak yüzün

Her birisi ahsen sıfat her müşkile bürhan kamu.

Sultanı arzularsın.

Padişahın Niyazi'ye gönderdiği mektup aynen şöyledir: "Mısri Efendi, selamımdan sonra sefere kasd ve azimetiniz olduğu mesmu-i hümayunum oldu. Sefere teveccühünüzden ise halvetinizde duaya meşgul olmanız ensebdir. Mahallinizden harekete rızay-i hümayunum yoktur. Huzur-i hatır ile zaviyenizde oturup asakir-i İslamiyye ve ğuzat-i mücahidine teveccüh-i tam ile mansur ve muzaffer olmaları duasında olmanız me'muldür vesselam." Niyazi, padişahın bu isteğini kabul edemeyeceğini şu mektubu ile bildirir:

Hep erenler meclisinde ana eyvallah var.

"Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillahi Rabbilalemin. Vassalatü vesselamü ala Seyyidina Muhammedin ve alihi ve sahbihi ecmain. Vesselamü ala halifeti'l Mehdiyyi.

Bir nesne örtmez hak yüzün

Sağ ü solu gözler idim

Var Niyazi yürü,

Arifin her bir sözünü duymaya insan gerek

Ya nereye varır menzilin,

Sen bu evin kapısın, henüz bulup açmadan

İstanbul'dan Bursa'ya gidip orada Veled-i Enbiya Camii kayyimi Ali Dede'nin evinde ve Ulu Cami yakınındaki medresede oturan Niyazi-i Mısri, yine bir rüya üzerine Uşak'a giderek Halvetiyyenin Elmalı'lı Yiğitbaşı Ahmet Efendi kolundan ve Ümmi Sinan Halifelerinden Şeyh Mehmed'e intisabedip tecdid-i biat eyler. Ümmi Sinan ile Elmalı'ya giderek şeyhinin dergahında imamlık, hatiplik ve şeyhinin oğluna öğretmenlikte bulunur. Bir aralık İstanbul'a bir seyahat yapar. 1065 (1654-1655) te kendisine Ümmi Sinan tarafından hilafet verilmesine müteakip Uşak'a ve Kütahya'ya, Ümmi Sinan'ın ölümünden sonra tekrar Uşak'a oradan Bursa'ya gidip Hacı Mustafa adlı birinin kızı ile evlenir. Bir kız çocuğu olur. Abdal adlı bir tüccar, Niyazi'ye bir dergah yaptırır. Bu dergah 1080 (1669-1670) tarihinde merasimle açılır. Sadrazam Köprülüzade Fazıl Ahmet Paşa'nın daveti üzerine Edirne'ye giden Niyazi, fazla değer verdiği cıfra dayanarak bazı sözler söylediğinden 1087 (1673) te Rodos'a sürülür. Dokuz ay sonra affedilerek Bursa'ya döner.

Aşıkı sadıkların kalbinde illallah var.

Şehre mürsel gelmedi anları davet kılmadı

NİYAZİ MISRİ

Var ol hakikat şehrine er anda hakikat sırrına,

Dar-ül emandır ol şehir lakin girer yüz binde bir

Ufak ufak yürürsün,

Yollarda bellerde kalır dev ve peri şeytan kamu.

Kenz-i mahfidir hakikat ey Nesimi ebsem ol,

Dağlar gibi kuşatmış BENLİK günahı seni

Olmaz onlarda fest Buğz-u kibr-ü inad,

Her ne var ademde var ademden iste hakkı sen,

Mürşidi, kamil olanın yolu gayet asan imiş.

Sanma ana dahil olur Hur-u melek rıdvan kamu.

Hak?tan ayan bir nesne yok,

Cananı arzularsın,

Olma iblis-i şaki ademde sırrullah var.

Her taraftan yıkılıp viran olan anlar biz.

Pehlivandır şol kişi ki nefsini katleyledi,

Sağı solu gözler idim, DOST yüzün görsem deyu,

Meleklerden ileri

Niyazi-i Mısri hazretlerinin asıl adı Mehmet dir. İkinci Osman devrinde 1617-1618 yıllarında (Hicri 1027) Malatyada şimdiki adı Soğanlı olan "İşpozi" kasabası'nda doğmuştur. Babasının adı Ali Çelebidir.

Şerbeti sen içmeden sarhoş u mest olmadan

Dolsun senin de gönlüne derya olup irfan kamu

Biz şol abdalız, bıraktık eğnimizden şalımız

Hak?tan açık bir nesne yok, gözsüzlere görülmezmiş!

Bu fena gülzarına bülbül olanlar anlamaz,

Vech-i baki hüsnüne hayran olan anlar bizi.

İNSAN-I KAMİL olmaya, lazım olan İRFAN imiş...

Sırrını faş etme bu yolda çok gümrah var.

Ehline anlar bellidir zira bilir bir ellidir,

Her işleri hakka muzaf ruh eylemiş yezdan kamu.

Bu cihanda sanmaki hayvan olan anlar bizi.

Niçin izzet etmedin ol evdeki Allah var.

Ben taşrada arar idim, ol can içinde CAN imiş!..

Mürşidi olmayanların bildikleri güman imiş

Taşra üfürmekle yalazlanır mı ocak?