Max Weber?in çalışmalarından etkilenen David Martin, Peter L. Berger ve Brian Wilson1 gibi toplumbilimciler 1960-70?li yıllarda?sekülerleşme dinin toplumsal öneminin azalmasını ifade eden? bir süreçtir görüşünü savunuyordu. Diğer yandan Durkheim?ın görüşlerinden etkilenen Steve Bruce, Thomas Luckmann ve Karel Dobbelaere gibi toplumbilimciler ise sanayi toplumlarındaki işlevsel ayrışmanın, dinin toplumdaki merkezi rolünü ortadan kaldırdığı görüşünü savunmuştur. Sekülerizm, bir düşünce akımı ve bir hayat tarzı olarak Protestan ülkelerde dinin dünyevilikle olan her türlü bağlantısının kesilerek, dinin bireysel hayata indirgenip, hayat ile sosyal bağı kalmamış bir inançlar kompleksi haline getirilmesi olayı olarak görülür. sekülarizasyonun nihai amacı, dinin sosyal yapıdaki otorite ve geçerliliğini yitirmesi, insan aklının dini bağlardan kurtarılması, dinin bir vicdan meselesi haline getirilmesidir. Bu manada sekülerleşmeyi, laiklikle özdeş sayanlar için, kamusal alan, devletin alanıdır. Bu anlamda sekülerleşme ile birlikte din ve onun kurumları artık sadece özel hayatla sınırlı kalmış demektir. Böylelikle kamusal alan denilince ilk akla gelen şey devlete ait olan veya devletin kontrol ve gözetimindeki resmi kuruluş, yer veya mekan olmakta, kısacası kamusal alan resmi bir çerçeveye indirgenmektedir. Kamusal alan resmi alan olarak değerlendirilse de sivil ve resmi alan ayrımı birbirinden tam olarak ayrışan mekanlar değildir. Kamusal alan kavramından resmi mekanlar mı kastediliyor, ortak kullanım alanları mı kastediliyor, bu çok net olarak belirlenen bir durum değildir. Kamusal alanı resmi alanı olarak ele alındığında bu durumda karşımıza sınırları net olarak çizilmemiş bir alan tanımlaması olarak karşımıza çıkmaktadır. Resmi ve sivil alanın sınırları nedir?Bu sınırlar hangi kritere göre çizilecektir? Bu sınırlar kesin belirlenmiş bir sınırlar mıdır? Devletin özel alanı da kamu alanı olarak belirleyip özel alana müdahale etmeyeceğini kim garanti edebilir? Bu sorularda beraberinde keyfiliklere yol açıcı bir kapı aralamaya kadar gitmektedir. Eğer siz bütün resmi mekanları kamusal alan ilan ederseniz, Çankaya Köşkü, Başbakanlık, Bakanlıklar, devlet hastaneleri, devlet daireleri, valilik, belediyeler, kaymakamlık, üniversite koridorları da eşit ölçüde resmi mekanlardır. Bu resmi mekanların birinde farklı bir uygulama, ötekinde farklı bir uygulama varsa burada bir keyfilikten söz etmemek mümkün müdür? Dolayısıyla ortada bir sorun mevcut ve bu sorunun çözümünün tanımı belirsiz ve keyfiliğe açık bir kamusal alan tanımından kalkılarak bulunabileceği de imkansızdır. Türkiye?de Kamusal alanı devletin alanı olarak görenler Müslüman kadınların başörtüsünü, bir siyasi simge olarak yorumlarlar. Bu kesim tarafından Türkiye de kamusal alan tartışmalarını Başörtüsü üzerinden yürütülmektedir. Öyle ki, Türkiye de kamusal alan tanımının sınırlarının nerede başlayıp nerede bittiğini belirlemede başörtüsü bir numaralı faktör olarak görülmektedir. Türkiye?de bazı çevrelerin zaman zaman başörtüsü ile ilgili olarak söyledikleri sözlerde?biz başörtüsüne karşı değiliz?;?biz kamusal alana kızların türbanla çıkmalarına karşıyız, çünkü türban siyasal simge? sözleri de düşündürücüdür. Burada, kesinlikle bir ideolojik saplantı söz konusudur. Başörtüsünü siyasi bir simge saymanın hiçbir mantıksal dayanağı yoktur. Burada başörtüsü ile ilgili siyasi simge olarak görenlerin kamusal alan?ı devletin alanı olduğu konusundaki ısrardan ileri gelmektedir. Çünkü bizde kamusal alanın belirlenmesinde türban ya da başörtüsü öne çıkarılmıştır. Kamusal alan, halkın bütün farklılıklarını özgür bir şekilde sergilediği sivil alan olmaktan ziyade, devletin alanı olarak görülmekteir.

Metin TORUNOĞLU

Avrupa?da 1960?lı yıllarda irdelenmeye Son yıllarda ülkemizde en çok gündemde tutulan ve tartışılan kavramlardan olan kamusal alan kavramı, günümüzde hala kesin bir tanımı yapılamadığı için farklı bakış açılarına göre farklı anlamlar kazanıyor. Kamusal alan terimi, bir hukuk terimi olmak ziyade siyaset felsefesinin bir terimidir. Kamusal alan, modern toplum kuramlarında, toplumun ortak yararını belirlemeye ve gerçekleştirmeye yönelik düşünce, söylem ve eylemlerin üretildiği ve geliştirildiği ortak toplumsal etkinlik alanına işaret etmek için kullanılan kavram.

Avrupa Birliği ülkeleri tek tip din-devlet ilişkisi modeline sahip değil. Yirmi yedi AB üyesi ülkenin her biri kendi tarihsel deneyimleri, toplumsal yapıları doğrultusunda kurgulanmış ve kurumlaşmış din-devlet ilişkisi biçimine sahiptir. Fransa?da, din-devlet ilişkilerinin diğer pek çok ülkeye göre daha keskin hatlarla ayrılmıştır. Bu nedenle kamu okullarında din eğitimi ve öğretimi dersi olmadığı görülmektedir. Ancak din veya dini topluluklar hakkında felsefe, edebiyat ve coğrafya gibi derslerde bilgiler verildiği görülmektedir. İngiltere de ise laikliğin daha farklı yorumlandığı ve uygulandığı görülmektedir. İngiltere?de kamu okullarında din dersi okutulması zorunludur. Ancak isteyen veliler çocuklarını bu dersten çekme yetkisine sahiptir. AB üyesi olan Yunanistan?da ise din-devlet ilişkilerinin daha iç içe olduğu görülmektedir. İtalya?da din-devlet ilişkileri daha farklı algılanmakta, Almanya?da kilise hala bazı ayrıcalıklardan yararlanmaya devam etmekte, İsveç?te ulusal kiliseden vazgeçilmekte Norveç?te ise benzer bir süreç yaşanmaktadır. Din-devlet ilişkilerindeki bütün bu çeşitlilik ilgili ülkelerin din eğitimi ve öğretimi politikalarına da yansımaktadır.

yazarofisi.com

Kamusal alan tartışmalarının arka planını anlayabilmek için din-sekülerleşme ilişkilerini iyi analiz etmek gerekmektedir. 19. yüzyılda A. Comte, H. Spencer, E. Durkheim, M. Weber, K. Marks ve S. Freud gibi düşünürler sanayi toplumunun gelişimine paralel olarak dinin öneminin kaybolacağı görüşünü savunuyordu. ?Dinin ölümü veya yok oluşu? şeklinde ifade edilebilecek bu yaklaşım 19. yüzyıl sosyal bilim anlayışına egemen olan anlayışı yansıtıyordu.

19. yüzyılın etkisinden ve felsefe geleneğinden kurtulamayan aydınlarımız bu sorunu aşırı uçlara taşıyarak, kamusal alanı bütünüyle dinden soyutlamak gerektiği görüşünü dile getirmektedirler. Bu son derece sorunlu bir yaklaşım tarzıdır ve din karşıtı ideolojinin kendisini estetik bir tarzda sunuşundan başka bir şey değildir. Çünkü din, doğrudan insan hayatının farklı formları ile alakalıdır. Farklı yaşantı biçimlerini hayattan dışlama eğilimi hem baskıcı uygulamaları içeren bir yaklaşımdır, hem de insanların bir arada yaşama kültürüne, daha doğrusu bizzat laikliğin ruhuna aykırıdır. Laiklik, hem zihin ve hem de eylem alanında farklı ve bölünmüş bir dünyada bir arada yaşamanın yoludur. Laiklik modern dünyada dini hayatın güvencesidir. Laik tutum, her türlü dini azınlıkların kendi inanç sistemlerini ve kültürel varlıklarını muhafaza etmede bir kalkan olma görevini yerine getirmelidir. Laiklik ifade özgürlüğünün de bir teminatıdır. Bu durumda da farklı inançlara ve yaşantı biçimlerine bir sınırlama getirilmediği gibi dine ve dini yaşantı biçimine de bir sınırlama getirilmemelidir. Özellikle Türkiye de din söz konusu olduğunda kamusal alan sınırları birden daraltılmakta ve her ne şekilde olursa olsun dinin kamusal alanda temsilinin meşru bir durum olmadığı, rejim ve kurulu düzen açısından bunun mümkün olmadığı ileri sürülmektedir. Dini sembollerin kamusal alanda temsilinin rejimi tehdit edebileceği dahi iddia edilmekte ve sivil özgürlükler kısıtlanmaktadır. Kamusal alanda din veya dini sembollerin temsili insan hakları, din ve vicdan özgürlükleri sözleşmeleriyle yakından ilgilidir. Temel insan hak ve özgürlükleri arasında din ve vicdan özgürlüklerinin çok önemli bir yeri olduğu evrensel bir ilke olarak kabul görmektedir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950), Din ya da Kanaate Dayalı Her Türlü Hoşgörüsüzlük ve Ayrımcılığın Kaldırılmasına İlişkin Bildirge (1981) gibi belgeler, çağdaş uluslararası hukukta evrensel düzeyde inanç özgürlüğünün korunması yolunda ciddi adımların atıldığını gösteriyor. Din ve vicdan özgürlüğü, bireylerin kendi dinlerini kamusal alanda ifade etme, dini bilgileri öğrenme ve çocuklarına öğretme gibi özgürlükleri de kapsamaktadır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi bu konuda şunu söylemektedir: ?Hiç kimsenin eğitim hakkı reddedilemez. Devlet, ebeveynlere kendi dini ve felsefi inançlarına uygun olarak bu eğitim ve öğretimi sağlama haklarına saygı gösterir?. Diğer taraftan Amsterdam Sözleşmesi'nin 11. maddesi?AB, üye ülkelerdeki kilise ve dini kurum ve toplulukların tabi olduğu statüye saygı duyar? ifadesine yer vermektedir. Bütün bunlar bize çağdaş ve demokratik ülkelerde kamusal alanın resmi kurum, kuruluş veya devlet dairesi olarak algılanmadığını, toplumu temsil eden bütün kesimlerin serbestçe ama rasyonel bir dille ve iletişim kurmak amacıyla kendilerini ifade ettikleri, uzlaşma aradıkları ve bu arada dini söylem ve sembollerin de serbestçe ifade edilebildiği bir fırsat alanı olarak kabul edildiğini göstermektedir.

Kamusal alan neden sadece dini unsurları sınırlayıcı bir olgu olarak ele alınmaktadır. Kamusal alanda başörtüsü için koparılan yaygara niçin toplumun örf ve adetlerine tamamen zıt başka giyim tarzları için koparılmamaktadır?Bu gün Başörtüsü için koparılan yaygaranın ileride başka dini unsurlar için koparılmayacağını kim garanti edebilir? Kamusal alanla ilgili tamamen dini unsurları sınırlayıcı bir görüş açısı içinde olmak tamamen ideolojik bir saplantıdan başka bir şeyle açıklanması mümkün olmayan bir durum olarak karşımızda durmaktadır. Kamusal alan aslında din ve vicdan özgürlüğünün serbestçe uygulandığı bir alan olması lazımdır. Sadece dine karşı alerjisi olan bazı kesimler istiyor diyerek dini unsurları kamusal alan altında dışlamak son derece yanlış ve sübjektif bir durum olarak algılanmaktadır.

Avrupa'da uzun süre tartışılan kamusal alanın tanımı,1980'li yıllarda Türkiye'yi de etkilemeye başladı.1980 askeri darbesinin ardından, bazı topluluklar, etnik ve kültürel kimliklerinin tanınmasını talep ettiler. Böylece kamusal alan kavramı Türkiye?de özellikle 1990?lı yılların başlarından itibaren çeşitli akademik yayınlarda ele alınmaya, kullanılmaya ve politik konularda tartışılmaya başlandı.

Habermas?ın, kamusal alanı Avrupa ile sınırlayarak, sadece burjuvanın oluşturduğu bir alan olarak görmesi ve diğer sosyal yapıları kamusal alana dahil etmemesi eleştirildi. Oscar Negt ve Alexander Kluge, Habermas?ın burjuva kamusallığına karşı çıkarak, kamusal alanı "mücadelenin savaş dışı yollarla karara bağlandığı? proleter alan olarak tanımlarlar. Richard Sennett ise, ?Kamusal İnsanın Çöküşü? başlıklı kitabında kamusallaşma kavramını; özgünlük ve entellektüel derinlikle kamusal hayat ve özel hayat arasındaki dengesizliğin nedenlerini ve bu dengesizliğin yol açtığı sorunları da irdeleyerek, batı Avrupa kentleri için, insanların belirli mekanlarda yoğun toplumsal ilişkiler kurma olanaklarına sahip olmaları olarak açıklar.

Kamusal alan kavramı, ne önceki anayasalarımızda, ne şimdi yürürlükte olan anayasamızda tanımlanmış ne de kullanılmış olan bir kavramdır. Neye?kamusal? dediğiniz nasıl bir devlet-toplum ilişkisi tasarladığınıza bağlı olarak değişmektedir. Türkiye?de kamusal alan tartışmaları, sosyolojik ve felsefi zeminden çok siyasi zeminde yapıldığı için sağlıklı biçimde yürütülememektedir. Ülkemizde birçok düşünür, aydın ve akademisyen ideolojik saplantılar temelinde kamusal alanı tartışmaktadır. Türkiye?deki kamusal alan tartışmaları daha çok kamusal alanı sahiplenme ve bu sahiplenme ile birlikte kendi gibi düşünmeyen, kendi hayat felsefesini benimsemeyeni dışlama biçimine dönüştüğü için bu kavram anlam kaybına uğramakta ve neticede kişilerin bakış açısına bağlı olarak tanımlanan bir kavram olmaktan öteye gidememektedir. İdeolojik kaygılar yüzünden ülkemizde, bu kavramın ortaya çıktığı Batı ülkelerinden farklı olarak kullanılmaktadır. Kamusal alan Türkiye?de?resmi alan ve devlete ait alan? olarak tanımlanmakta ve?sivil alan ve halka ait olan alan? olmaktan çıkarılmaktadır dolayısı ile sivil olması gereken hatta en belirleyici özelliği sivillik olan kamusal alan, devletin kontrol ve güdümünde bir iktidar alanına dönüştürülmektedir.

Sekülerleşmenin laiklik anlamına gelmediğini savunanlar için kamusal alan?sivil toplum?un alanıdır. Kamusal alan tartışmaları?. kamusal alan, özgür bir şekilde toplumsal kimliklerin oluştuğu ve bu kimliklere uygun bir hayat tarzının geliştirildiği bir alan olarak karşımıza çıkması gerekirken özellikle kamusal alanı bazıları kendilerine göre yorumlayarak kendi düşünmeyenler için bir dışlayıcı unsur olarak görmektedirler. Bu kesim aslında seküler dünya görüşünü benimsemiş, dine ve dini olan her şeye menfi bakan bir kesim olarak karşımıza çıkmaktadır..

Türkiye?nin modernleşmesi ile gelişmiş ülkelerdeki modernleşmesine baktığımız aralarında büyük ölçüde farklılıklar olduğunu görürüz. Avrupa?da modernleşmede aristokrasi, Amerika?da burjuvazi çok önemli bir rol oynamıştır. Hem aristokrasi hem burjuvazi esas olarak sosyal kesimdir. Dolayısıyla modernleşmeyi sağlayan sivil toplumsal kesimler olmuştur. Türkiye?de modernleşme önce devlete ait kurumlarda başlamıştır, kademe kademe topluma yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Dolayısı ile devlet bürokrasiden ibaret olduğu için modernleşmenin öncülüğünü devlet adına bürokrasi yapmıştır. Modernleşmeyi hangi aktör getiriyorsa, modernleşmenin seyrini, değerlerini de belirleyen o oluyor. Toplumsal aktörlerin rol oynadığı modernleşme doğal olarak zengin bir modernleşmedir, farklılaşmaya açık bir modernleşmedir. Dolayısıyla bu modernleşme sürecine tekabül eden kamusal alan farklılıkların olduğu bir alandır, çoğulcu bir alandır. Oysa devletin öncülük ettiği modernleşmede devlet toplumu kendi görüşü istikametinde şekillendirmeye, yönlendirmeye çalışır. Türkiye de devlet modernleşmeyi tek tip bir modernleşme olarak algılamıştır. Türkiye?de modernleşme ile beraber devlet kamusal alanı kendi denetimi altına almıştır.

Kamusal alan en basite indirgenmiş anlamıyla?toplumsal yaşamımız içinde, kamuoyuna benzer bir şeyin oluşturulabildiği bir alanı? ifade eder. ?kamusal alan? kavramı, sosyal bilimler literatürüne Alman düşünür, felsefeci, sosyolog ve siyaset bilimci Jürgen Habermas tarafından hediye edilmiştir.1962 yılında Jürgen Habermas "Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü: Burjuva Toplumunun Bir Kategorisi Üzerine Araştırmalar" adlı kitabında Kamusal alan tanımını ilk defa ele aldı. Habermas kamusal alanı, "özel şahısların, kendilerini ilgilendiren ortak bir mesele etrafında akıl yürüttükleri, rasyonel bir tartışma içine girdikleri ve bu tartışmanın neticesinde o mesele hakkında ortak kanaati, kamuoyunu oluşturdukları araç, süreç ve mekanların tanımladığı hayat alanı" olarak tanımlar. Habermas?a göre kamusal alan 17. ve 18. yüzyılda özellikle burjuva sınıfının katılımı ile farklı aktörlerin özgürce bir araya gelip sorunlarını, beklentilerini ve taleplerini tartışabilecekleri, müzakere edebilecekleri, talep ve şikayetlerini dile getirebilecekleri, ifade ve temsil fırsatı sağlayan bir ortamı ifade eder. Bu manada kamusal alan, devlet otoritesinin belirlediği bir alanı veya resmi bir kamu kuruluşunun sınırlarını değil, özgürce var olma ve toplumsal süreçlere katılım imkanını ifade eder. Bu alan, devletin müdahalesinden ve başatlık kurmasından korunması gereken özgür bir fırsat alanını ifade eder.

TESEV?in 2007 yılında yayınladığı?Değişen Türkiye?de Din, Toplum ve Siyaset? başlıklı raporu Türkiye?de dindarlığın arttığını ancak bunun laiklik açısından bir tehdit ve tehlike olarak algılanmadığına işaret ediyor. Aynı araştırma halkın büyük bir çoğunluğunun din kurallarına dayalı bir devletten yana olmadığını, kamusal alan yasakları arasında yer alan ve üniversitelerde uygulanan başörtüsü yasağının ise kalkmasından yana olduğunu gösteriyor. Yani Türkiye?de gelişen dindarlık anlayışı beraberinde bir din devleti kurulması talebini getirmiyor;ancak özgürlük alanlarının genişlemesini ve kamusal alanla ilgili ezberimizi bozmamız gerektiğini ima ediyor. Türkiye?de din-modernite ve din-laiklik tartışmaları özgürlük, sivillik, katılım ve insan hakları ekseninde yürütülmelidir.

Türkiye?deki kamusal alan tartışmalarında bir kısırdöngü olduğu görülmektedir. Bunun başlıca nedeni kamusal alanın, devlete ait resmi bir alan olarak algılanmasıdır. Demokrasisi kurumsallaşmış ve kök salmış medeni ülkelerde kamusal alan özgür ve sivil bir alandır. Türkiye kamusal alanla ilgili bu şartlanmış bakış açısını değiştirmelidir. Ayrıca Kamusal alanla ilgili tartışmaların başörtüsü üzerinden yapılması son derece yanlış olan bir yaklaşımdır. Laikliğin bir gereği olan din ve vicdan özgürlüğü kapsamında başörtüsü olamayan bireylere gösterilen müsamaha başörtülü bireylere de gösterilmesi gerekmektedir. Kamusal alan sivil alanı sınırlayan bir alan değil asline sivil alanı korumaya çalışan bir alan olarak görülmelidir.

Kamu alanını Habermas?a dayanarak?informel kamu alanı? ve?formel kamu alanı? olarak ikiye ayırabiliriz. Formel kamu alanı kanunların direkt olarak yapıldığı parlamento-senato gibi demokratik kurumların temel organizasyonlarından oluşur. Enformel kamu alanı ise kamuoyunun oluşmasında direkt ve endirekt etkisi olan kamu alanlarıdır. Her türlü yazılı ve görsel medya, üniversiteler, araştırma kurumları, vakıflar, dernekler, konferans, panel ve toplantılar vb kamuoyunun oluşumunda etkili olan alanlardır. (Cooke, 2005: Kamu Alanı?nın tarihi gelişimi ve Bediüzzaman? da Kamusallık konusunda geniş bilgi için bkz: Duran, Köprü, Mart, 2000)