3. Şeyhlere hürmet etmeye büyük değer vermek ̧

Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

5. Vird ve zikre devam etmek ̧

?Güzel yüzünün sabahına kavuşmak için bir ömürdür ̧ ihtiyar dünya ̧ her seher çağı evrad okuyor.? 17

Virde riayet varidin doğmasına yol açtığı gibi ̧ varidi olmayanın virdinin de olmayacağı ifade edilmiştir. Yani Allah?ın feyzi ve lutfu olmadan kulun virdini gerçekleştiremeyeceği dile getirilmiştir. Bu minvalde Ebu Hasan Seyrevani; ?Sufi ̧ evradla değil ̧ varidatla bulunan zattır.? demiştir. Bir başka ifade ile zahit virdi ile arif varidi ile meşguldur.12

Gönül dağınık ve batın karışık iken meşgul olmak ̧ sadece kapıda bağırmak gibidir. Gaflet ̧ aynanın paslanması ve suretlerin görünmemesine benzer. Önce mahallini hazırlamak sonra tecelliyi beklemek gerekir. Mücerred vird ve intisaba dayanmamalıdır.21

Hadis kitaplarında Hz. Peygamber?in bizzat kendisinin ̧ günde yetmiş veya yüz defa tevbe ve istiğfar ile meşgul bulunduğunu gösteren? rivayetler bulunduğu gibi ̧ önce fakir sahabilere özel olarak ̧ daha sonra diğer sahabilere ve bütün ümmete öğretip benimsettiği tesbihat vardır.?

Evradın Vakti

2. Heva-heves ve bid?atlara tabi olmamak ̧

Evet vird kelimesinin çoğulu varidattır ve ilahi esintilerdir. Allah razı ola dedeali hoca,

Bir diğer husuş sufiler nazarında vaktin geçmesiyle evrad terk edilemez. Gündüz yapılamayan gece ̧ gece yapılamayan gündüz kaza edilir. Bu kaza şeriatta da ̧ tarikatta da vacip değildir. Ancak feyzi talep manası taşıdığından vacip gibidir.20

Vird ve zikirde batıni teveccüh ̧ kalbi huzur şarttır. Amelin kabulü için hem zahir hem de batın edebine riayet edilmelidir Kur?an?da?Rabbinin yüce adını tesbih et.? buyurulmuştur. Gaflet ̧ esneme ̧ zahiri ve batıni huşuun bozulması gibi durumlarda zikirden sakınmak Hakk?ın ismini tenzihtendir. Dili vird ile meşgulken ̧ kulağı insanların konuşmalarında olan zaman zaman zikri kesip meclisinde bulunanlara laf yetiştiren ve sonra tekrar zikri ile meşgul olan kimse sufilerin yolundan çok uzaktır. Kalp huzuru ve zihin berraklığı olmadıkça sadece evradın vaktine riayet etmek de fayda vermez.

Benzeri sözleri ile tasavvuf erbabı;

Evet fark ettim hocam, teşekkür ederiz.

En çok seher vakti diye biliyorum, Ama 101 bin'i olan geceden başlar...

?Allah?ın kuldan istediği şey?e vird ̧ ?kulun Allah?tan beklediği şey?e varid adı verilmiştir. Ebu Ali ed-Dekkak (ö.405/1014)?ın; ?Varidat evrada göre olur. Zahirde virdi olmayanın sırrında ve batınında varidi bulunmaz.? 10 şeklindeki ifadesiyle evradı azalan sufinin varidat ve füyuzatı da azalacaktır. Kulluk ve maneviyat yolunun belli şartlarına riayet etmemesi kendisini manevi sıkıntılara sokacaktır.11

Evradın Kalb Huzuru ve Zihin Berraklığı İle Okunması

Tasavvufi Açıdan Evradın Anlamı

Virdden maksat vakti bereketli kılmak ve zamanın zayi edilmemesini sağlama meşgalesidir. Virdin aslı istiğifar sonra salavat ̧ daha sonrada zikrullahtır. Amelin neticesi sayının sırrına bağlı olduğundan evrad ve ezkarın belirlenen sayısına riayet etmek esastır. Zikredilecek esma-i hüsnanın tertibinde hangi sayıda olacağı mürebbi ve mürşide bırakılmıştır. Herkesin her türlü ismi dilediği kadar zikretmesi söz konusu değildir. Yoksa bazı tesirlerinin zuhuruyla dimağın bozulmasına ve tab?ın değişmesine sebep olur.16

Tasavvufi hayatı benimseyen müridin ruhi hayatı tamamen şeyhinin kontrolü altındadır. Müridin anlattıklarından ̧ hissettiklerinden ve gördüğü rüyalardan hareketle müridine değişik zikirler telkin eder. Müridin yaptığı zikre vird ̧ okuduğu duaya hizb denir. Bir iş yaparken okunan Arapça ̧ Farsça veya Türkçe dualara ise?tercüman? adı verilir. Her tarikat pirine nispet edilen hizb ve dualar vardır. Şaziliyyenin piri Ebu?l-Hasan Şazeli?nin hizbleri meşhur ve yaygındır.4

Nafile ibadet ve ezkara bu kadar itina gösteren Husri ̧ bir gerçeğin de altını çizmektedir. Farzların açıktan yapılması teşvik edilirken ̧ nafilelerin belli gizlilik dahilinde yapılması ve riyadan uzak kılınmasıdır. Bir başka sözünde de Husri; ?Manevi hakikatlere ulaştığını iddia eden kişide bunun alametleri görülmezse ̧ zahir ve aşikar bulunan şahit ve deliller onu tekzip eder.?13 Kişiyi manevi hakikatlere ulaştıracak bu alametlerin altı husus olduğunu beyan eden İbrahim en-Nasrabazi (ö.367/977) aynı zamanda bunları tasavvufun esasları kabul ederek şu şekilde sıralamaktadır:

Kur?an-ı Kerim?de günün değişik zamanlarında Allah?ı zikir ve tesbih emredilmekle beraber vird kelimesi bu anlamda kullanılmamıştır. Hz. Peygamber farklı zaman ve mekanlarda zikir ve dua ile meşgul olmuş ve bunu Müslümanlara tavsiye etmiştir. Bu da İslam?ın ilk asırlarında özellikle hadisçiler arasında?amelü?l-yevm ve?l-leyle? adı verilen bir kitap türünün meydana gelmesine sebep olmuştur. Hz. Peygamberin günlük dua ve zikirlerini ve bununla ilgili tavsiyelerini ihtiva eden bu eserler Hasan b. Ali el-Ma?meri (ö.295/908) ile başlamış ̧ Nesai ̧ İbnü?s-Sünni ̧ Ebu Ömer Talemenki ̧ Ebu Nuaym el-Isfahani ̧ Münziri ̧ Cemaleddin Ahmed b. Musa b. Cafer ve Suyuti ile devam etmiştir.2 Başta Buhari ve Müslim olmak üzere belli başlı hadis kitapları da dua ve zikir konusuna birer bölüm ayırmışlardır. Ashab-ı kiramın okuduğu rivayet edilen dua ve tesbihler de ezkar ve evrad kitaplarının vazgeçilmez bölümlerini meydana getirmiştir.3

çoğulu evraddır yazcaktım hata olmuş orası. metinde yazıyor zaten de...

Tasavvufi kaynaklarda yer alan bilgilerden anlaşıldığına göre ilk sufiler vird kelimesiyle her gün okudukları belli ayetleri kastetmişlerdir. Ayrıca virdi Kur?an okumak ̧5nafile namaz kılmak ̧6belli dualar okumak ̧7 tefekkür etmek ve ağlamak8 anlamında da kullanmışlardır. Tasavvufi hayatın sekiz edebini sıralayan Azizüddin Nesefi (ö.700/1300) ̧ bunları belli vakitlerde yapılan evrada riayet şeklinde sunmaktadır.9 Sufiler ilahi feyze mazhar olmayı belli dualara bağlamışlardır. Kişinin vird ve vazifesini fazlalaştırmasıyla Allah?ın o kişi üzerindeki ilahi lutfunun ziyadeleşeceğini ve o kişide manevi vecdin husule geleceğini beyan etmişlerdir.

Doç. Dr. Kadir Özköse

Nebatat için de doğrudur tüm mana-madde biz duyamasak da "Allah" zikrini çekerek dönüyor her bir zerre kainatta. Hasılı sık ve yeşil ağaçlar derken sadık vird sahiplerini; rahmet yağmurları derken de onların kazanacağı ilahi esintiler, tecelliyat ve nimetleri anlatmak istedimdi...

1. Kitap ve sünnete dört elle sarılmak ̧

?Geceleri pek az uyurlardı ̧ seher vakitlerinde de istiğfar ederlerdi?18

varidad ne peki

Fihi Ma Fih?in yirmi dokuzuncu bölümünde Mevlana ̧ kişinin virdi ile Allah?ın kudret tecellisine mazhar olması gerektiğini ̧ iç alemindeki ilahi saltanat ve kudreti seyretmenin önemini şu şekilde sunmaktadır:

6. Ruhsat ve te?villere göre hareket etmeyi terk etmek.14

Evet, Rahmetin neticeleridir bütün nebatat...

İlk Dönem Sufilerinin Evradı

Yer ile gök arasında bulunan hersey zikir halindedir, ama bizlerin şuuru anlamaz...

Sufiler nazarında ̧ vird sahibi de ̧ virdi terk eden de mel?undur. Vird sahibinin mel?un olması ̧ virdden gafil olması sebebiyle Hakk?ın feyzinden mahrum olacağı anlamındadır. Çünkü o ̧ Rabbiyle alay eder gibi olduğundan kabul kapısından uzaklaştırılmıştır. Yağmur duası yağmuru celb ettiği gibi ̧ huzur içinde yapılan vird ve zikir ortamında zikredilenden varid ve feyz kaybolur.25

Evrad okumanın en faziletli vakti gündüzün ilk vakitlerinden gün ortasına kadar olan vakittir. Çünkü bu vakitte tecelliler ve keşf halleri daha çok olur. Bu gerçeği ifade sadedinde Mevlana Divan-ı Kebir?indeki bir gazelinde şöyle seslenir:

?Erenlerin virdlerine gelince anlayabileceğin kadar söyleyeyim. Sabahleyin kutlu canlar ̧ tertemiz melekler ̧ Allah?tan başka kimsenin bilemediği kimseler onları dolaşmaya ̧ onlara selam vermeye gelirler. ?İnsanların bölük bölük Allah?ın dinine girdiklerini görürsün.?22 ̧ ?Melekler de her bir kapıdan onların yanına sokulacaklar?23 Sen onların yanına oturmuşsun ̧ fakat göremezsin onları ̧ duyamazsın o sözleri ̧ o selamları ̧ o gülüşleri. Buna neden şaşıyorsun ki? Hasta ölüme yakın hayaller görür ̧ yanı başında oturandan haberi bile yoktur ̧ ne dediğini duymaz bile.

Meraklikız, mirasçı olabilmenin şartı nedir?...

4. yaratılanı mazur görmek ̧

Hadis kitaplarında Hz. Peygamber?in bizzat kendisinin ̧ günde yetmiş veya yüz defa tevbe ve istiğfar ile meşgul bulunduğunu gösteren? rivayetler bulunduğu gibi ̧ önce fakir sahabilere özel olarak ̧ daha sonra diğer sahabilere ve bütün ümmete öğretip benimsettiği tesbihat vardır.

Bir Alimde ilim hususunda talep etmeli ki İlmi öğrendiği kisinin mirasçısı olsun...

O gerçekler bu hayallerden bin kere latiftir. Bu hayalleri bile insan ̧ öylesine hastalanmadıkça göremiyor; o gerçekleri de ölmedikçe ̧ ölümden önce göremez. Erenlerin hallerindeki inceliği bilen ̧ onların kıymetini anlayan ziyaretçi ̧ onların huzuruna bu kadar sayısız meleğin ve seçkin şahsiyetlerin geldiğini bilir ve şeyhe zahmet vermemek için bekler ve vakti kollarlar. Hani padişahın kapısında ̧ sarayında kullar vardır. Kimi uzaktan hizmet ederler ̧ padişah bakmaz onlara; görmezlikten gelir onları. Fakat kullar padişahı da görürler ̧ ne yaptığını da görürler. Adam padişah oldu mu virdi şudur artık: Kullar her taraftan onun hizmetine gelsinler; çünkü kulluk kalmamıştır artık. ?Allah?ın ahlakı ile ahlaklanınız? hükmü yerine gelmiş olur.?24

Evradda Sayıya Riayet

Dünkü muhabbetten açıldı konu, belirtmiştik...

sayıya riayetle ne eksik ne fazla olmalı ki hastalık iyileşme seyrine girsin. şöyle gibi diyebilir miyiz: "Rahmet yağmurlarını sık ve yeşil ağaçlar çeker." herşey sebeplere bağlandığı için yağmurların gelmesi de evrada bağlanmıştır. diye

Vird kelimesinin çoğulu olan evrad; Allah?a yaklaşmak için belirli zamanlarda ve belli miktarda yapılan nafile ibadet ̧ dua ve zikri ifade eden bir tasavvuf terimidir. Sözlükte?gelmek ̧ çeşmeye varmak ̧ suya gelen topluluk ̧ akan su ve dere? gibi manalara gelmektedir. Türkçemizde?dilimin virdi? ̧ ?dilime vird edindim? gibi örf mecazları ̧ Osmanlıcada?vird-i zaban etmek ̧ edinmek? gibi sözler ̧ vird kelimesinin daima okunan ̧ okunması ̧ söylenmesi gerekli ̧ bir vazife sayılan sözler anlamından meydana gelmiştir.1

Aynen öyle 'talep etmeyenin payı yoktur'...

Kendisini nafile ibadetlerle ̧ belli vird ve zikirle meşgul olmamakla suçlayan yakın çevresine Husri (ö.371/981); gençliğinden beri sürekli olarak kıldığı ve vird haline getirdiği bir takım nafile ibadetlerinden bahsetmekte ve sözlerinin devamında bunlardan bir rekatını terk etse İlahi ihtara muhatap olacağını söylemektedir.

Mevlana?nın bu çağrısına kulak verenler evradında samimi olanlardır. Virdinde Allah?tan gayrı maksat gütmeyenlerdir. İç dünyasına dalıp ̧ nefis muhasebesi yapan ve manevi murakabeye dalan Hak dostlarının dillerine kalbleri de eşlik eder ̧ onların halleri bir başkadır. Meleklerin seyirgahıdır onlar.

duası olmayanın geliri olmaz mı demek bu?

evrad için zihin berraklığı ve sakin kalp lazım ya; tasavvuf erbabı, evrad için en çok seher vaktini mi yoksa geceyi mi tercih etmiştir.?

Kur?an ve Hadis Kaynaklarında Evrad

Biz teşekkür ederiz...

Vird ve zikre devamı Nakşiliğin temel esası olarak gören Ya?kub Çerhi (ö.851/1447)?nin Kur?an?dan her gün belli cüzleri okuyarak haftada bir hatim yaptığı rivayet edilmektedir.15

?Gecenin bir kısmında uyanarak sana mahsus bir nafile olmak üzere namaz kıl. Böylece Rabbi?nin seni ̧ övgüye değer bir makama göndereceğini umabilirsin?19 gibi ayetleri kendilerinin kişilik aynası olarak görmüşlerdir.