Karşılaştırmalı incelemeye geçmeden önce, ağıt ve ağıt söyleme geleneğinin kültürel derinliği ve coğrafi boyutları hakkında kısa bir bilgi vermek istiyorum.

Tabancalar patladı

dizeleriyle ifade edilirken; bir Gagauz ağıdında,

Gagavuz Türk'ü

7. Kemal, Yaşar. Ağıtlar. İstanbul: Toros Yayınları, 1992

şeklinde rastlamaktayız.

Ortadaki Türkeş yanında duranlar ise Gagauz Türkleri - Ağustos 1991.

Bana Urum, Bulgar derler

Gurbet temasının yoğun olarak işlendiği &amp;#8220;Yeşil kurbağalar&amp;#8221; adlı bir Eğin-Erzincan ağıt türküsündeki;

Bir köye gelirim

Düşman çabuk yenildi

kimse gözükmez

Ağıda, Özbekler &amp;#8220;Matemname&amp;#8221;, Kazak ve Kırgızlar &amp;#8220;Coktav&amp;#8221;, Azeriler &amp;#8220;Ağı&amp;#8221;, Batı Türkistan sahasında yaşayan Türkmenler &amp;#8220;Ağı, Tavs, Tavşa&amp;#8221;, Kuzey Kafkasya&amp;#8217;da ve Dobruca&amp;#8217;da yaşayan Nogaylar ise &amp;#8220;Bozlau / Bozlaw&amp;#8221; adını verirler 3.

mısralarına; Gagauz Türkleri arasında yaygın olan ve 1877 &amp;#8211; 1878 Osmanlı &amp;#8211; Rus savaşıyla ilgili bir ağıtta;

Ne olduğumu gizlerler

Bu kısa süre içinde Türk dünyasının çeşitli yerlerinden örneklerini sunduğumuz ağıtlar, birbirine benzemenin ötesinde, hemen hemen aynı edebi yaratmalardır. Benzer edebi yaratmaların Türk dünyasının batı ucunu temsil eden Anadolu, Gagauz ve Kosova Türkleri arasında bulunduğunu tesbit etmek bu bildirinin amaçlarından sadece biridir.

Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içinde kalan Doğu Türkistan&amp;#8217;da yaşayan Uygurlar ağıt türü şiirlere &amp;#8220;Mersiye koşukları&amp;#8221;, Kuzey Kafkasya&amp;#8217;da yaşayan Kıpçak lehçesiyle konuşan Karaçay &amp;#8211; Malkar Türkleri &amp;#8220;Küv&amp;#8221;, Kerkük Türkleri &amp;#8220;Sazlamağ&amp;#8221;, Kırım Tatarları &amp;#8220;Taqmaq&amp;#8221; adını vermektedirler.

Birden, aralarından iki tanesi koptu, üzerimize doğru geliyor. İlerleyen yıllarda şehitlik mertebesine ulaşan Mehmet ile göz göze geldik. Belli ki tanklardan kurtuluşumuz yok! Aynı anda kelime-i şehadet getirdiğimizi hatırlıyorum.

Tarihi Verilerle Karamanlı Ortodoks Türkler

mısralarına benzer mısralar, yukarıdaki Gagauz ağıdının devamında;

Aynı Eğin ağıt-türküsünün devam eden aşağıdaki,

İsmimi bilirler

Bir adam gördüm

Bir Kosova ağıdında,

şeklinde söylenirken, Çukurova&amp;#8217;dan derlenen ağıtlarda şöyledir :

mısraları ile aşağıdaki Gagauz ağıt &amp;#8211; türküsündeki mısraları birbirinden ayırmak adeta imkansızdır.

"Şu Ruslara bak! Parayı almışlar, bize Türk kardeşlerimize ateş emri verdiler. Biz de isyan edip buraya geldik. Şimdi durumlar eşittir, merak etmeyin"

Ben Türk evladı vatansız kaldım

İnsanlar, başta ölüm olmak üzere çeşitli sebeblerle sevdiklerinden ayrılmak durumunda kalırlar. Kişilerin hastalanması, evden gelinin çıkması, delikanlının askere gitmesi, vatan toprağının kaybedilmesi, sevgilinin gidip de dönmemesi, sel baskını, zelzele, yangın, salgın hastalık gibi büyük felaketlerin meydana gelmesi, sevilen hayvanların kaybı ve ölümü üzerine söylenen ezgili şiirler ağıt türünden eserlerdir. Bütün bunlardan hareketle ağıt; &amp;#8220;İnsanoğlunun; ölüm karşısında veya canlı &amp;#8211; cansız bir varlığını kaybetme, korku, telaş ve heyecan anındaki üzüntülerini, feryatlarını, isyanlarını, talihsizliklerini, düzenli &amp;#8211; düzensiz söz ve ezgilerle ifade eden türküler&amp;#8221; olarak tarif edilmiştir ı.

Dilimi bilmez

Giderim, giderim

Yüreğin titreyişi sonucu söylenen ve milli şiirlerimizin en dokunaklısı olarak adlandırdığımız ağıtlar, ölenin ardından dökülen göz yaşları ve çekilen gönül ıstırabının acı dolu terennümleridir 2.

Ağıtlarda ortak temalardan birisi de; mezarın kimler tarafından ve nereye kazılacağı, etrafına dikilecek bitkiler ve başucuna yazılacak yazının da belirtilmesidir. Kırım ve Dobruca Tatar ağıtlarında da gördüğümüz benzer durum, Anadolu coğrafyasının Afyonkarahisar &amp;#8211; Emirdağ yöresinden derlediğim bir ağıtta;

Benzer şekilde; Anadolu&amp;#8217;da &amp;#8220;Çanakkale Ağıdı&amp;#8221; olarak bilinen ve &amp;#8220;Çanakkale içinde aynalı çarşı&amp;#8230;&amp;#8221; mısrası ile başlayan,

Ağıtların ortaya çıkışının temel sebebi ayrılıktır. Bu bakımdan ağıtları; ayrılığın doğurduğu ıstırap sebebiyle ortaya konulan lirik ürünler olarak değerlendire biliriz. Biz bu bildiride, Anadolu Türkleri ile Gagauz ve Kosova Türklerinin ortak en eski geleneklerinden birisi olan &amp;#8220;ağıt&amp;#8221; türü ve &amp;#8220;ağıt söyleme&amp;#8221; geleneği hakkında kısa bir inceleme yapacağız. İmparatorluk günlerinin bitmesiyle birlikte birbirinden siyasi anlamda koparılan Gagauz ve Kosova Türkleri ile Anadolu Türkleri arasın daki ortaklık, kültürel anlamda devam etmiştir. Siyasi sınırlar her ne kadar aynı kökten gelen, aynı geleneğe sahip olan insanları birbirinden ayırmaya çalışsa da, onların kültürel muhtevadaki beraberlikleri sınırları aşarak devamlılığını muhafaza etmektedir.

Düşman karşısında

Ama gizlerler

mısraları ile aşağıdaki Gagauz ağıt &amp;#8211; türküsü arasında anlam bakımından hiç bir fark yoktur.

Türktür soyumuz, temizdir kanımız!

İşte biz burada, bu beraberliğin &amp;#8220;ağıt söyleme geleneği&amp;#8221; etrafında nasıl oluştuğunu ortaya koymaya çalışacağız. Bildirimizin konusunu elimizdeki malzemenin imkanları ölçüsünde incelemeye çalışacağımız, Gagauz ve Kosova Türkleri&amp;#8217;nin ağıtlarının, Anadolu ağıtlarıyla karşılaştırılması oluşturmaktadır.

Kapıya vurdum

Hristiyan Gagavuz Türkleri

Nikolay Babaoğlu

Ben kimsesiz kaldım

Her Gagauz evladı,

Türk kültüründe oldukça köklü bi r maziye sahip olan ağıt ve ağıt söyleme veya ağıtcılık geleneği, ilk çağlardan beri var olan ve tarihin çeşitli devirlerinde, çeşitli Türk boyları tarafından günümüze kadar yaşatılan bir gelenektir.

Soyum, kanım Türktür

Fakat iki tank tam bulunduğumuz yere geldiklerinde birden namlularını karşı tarafa çevirip ateşe başlayınca şaşırdık. İşte o anda, tankların telsiz antenlerine takılı, mavi zemin üzerine BOZKURT işareti olan Gagavuz bayrağını gördük. Daha sonra tanktan inip yanımıza gelen Gagavuz asıllı teğmenin şu sözleri benim açımdan "özel tarih" tir.

Doç. Dr., Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Öğretim Üyesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi / Sayı 51 171

GAGAUZ VE KOSOVA AĞITLARI İLE ANADOLU AĞITLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Eğilmez başımız

Kimse işitmez

Düşmana göğüs gerdi

Vatanım da vardır

Hristiyan Gagavuz, din kardeşini çiğneyip kan kardeşinin yanında duruyor...

dizeleriyle hemen hemen aynı şekilde ifade edilmiştir.

Yolum tükenmez

Sene 1990... Dağlık Karabağ savaşının Akdam Cephesi'nde Azerbaycan milis teşkilatı lideri Katır Mehmet?le birlikteyiz. Türkiye'den gelen bazı Ülkücüler yeni şehid oldular, onların üzüntüsü var içimizde... Ermeniler Kızıl Ordu generallerine rüşvet vermişler, bölgedeki Rus tank birliği bizim bulunduğumuz bölgeyi cehenneme çeviriyor.

TARİHİ VERİLERLE KARAMANLI ORTODOKS TÜRKLER - Yonca ANZERLİOĞLU

Gagavuzlar Ortodoks Hristiyan. Tıpkı Ermeniler ve Ruslar gibi. Azerbaycan Türkleri ise Müslüman...

Hey düşman, kara düşman!

HACI BEKTAŞ-I VELİ

Türklüğümü de hep gizlerler

mısralarına, bir Kosova ağıdında;