Ebu Bekir Zekkak rh. a.:

Sonunda Allah Teala Hz. Yakub a. s.?ın bu marifetini doğru ve güzel bularak onu kendisine nisbet etmiştir:

?Şüphesiz o ilim sahibiydi. Çünkü ona biz öğretmiştik.? (Yusuf, 68)

?Ama Allah?tan hiçbir şeyi sizin üzerinizden savamam. Hüküm ancak Allah?a aittir. Ben yalnız O?na dayandım. Tevekkül edenler yalnız O?na dayansınlar.? (Yusuf, 67)

?Yüce Allah?ın verdiği rızıktan bir hırs ve tamah göstermeden yemek içmektir.?

Sebeplerin tesiri konusuna gelince, Allah Teala?nın bazen sebeplerle tesir yaratması ve böylece sebeplerin tesir icra etmesi mümkündür. Bunun gibi bazen de tesir yaratmaması ve çaresiz sebeplerin hiçbir tesir göstermemesi de mümkündür. Nitekim biz günlük hayatta ikisine de şahit olmaktayız.

Hz. Yakub a. s. burada sebepleri dikkate alırken işini Allah?a ısmarlamaktan da geri kalmamıştır. Nasihatinin devamında şöyle demiştir:

Tevekkülün dereceleri

İbn Mesruk rh. a.:

Sebepler bir şeyin görünürdeki nedenleridir. Hamuru kızgın fırına koymak ekmeğin pişmesinin sebebidir. Tevekkül ise, gerekli gişimleri yapmakla birlikte sonuçlar hususunda sadece Allah?a güvenmek, her şeyin ilahi takdirle gerçekleştiğine inanmaktır.

Kur?an-ı Kerim?de Cenab-ı Hak, Peygamberimiz s. a. v.?e hitap ederken sebeplerin aracılığına işaret etmiş ve şöyle buyurmuştur:

?Tevekkül, sadece içinde bulunulan günün geçim derdine düşmek, yarın düşüncesini kalpten silmektir.?

Tefviz halinin en güzel örneklerinden biri Hz. İbrahim a. s.?ın ateşe atılırkenki halidir. Hz. İbrahim a. s. ateşe atıldığı zaman, daha havadayken Cebrail a. s. kendisine gelerek,

razı olan allahın rızasına erebilir.

?Tevekkül Hz. Peygamber s. a. v.?in hali ve ahlakıdır. Çalışıp kazanmak Rasulullah s. a. v.?in sünnetidir, peygamberin yolundan gitmek isteyen sünnetini terk etmesin.?

?Ey oğullarım! Şehre hepiniz aynı kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin.? (Yusuf, 67)

Velilerden tevekkül tarifleri

Ebu Ali Dekkak rh. a. tevekkülün üç derecesi olduğunu söylemiştir:

?Öyleyse Rabbinden kurtulmayı dile!? deyince, İbrahim a. s.,

İmam-ı Rabbani k. s. gerçek tevekkülün aslında sebepleri gözetmek olduğunu şöyle açıklar:

?Tevekkülün dereceleri sırasıyla tevekkül, teslimiyet ve tefvizdir. Tevekkül eden kimse, Allah?ın vaadine güvenir. Teslimiyet sahibi halini Allah?ın bilmesiyle yetinir. Tefviz sahibiyse Allah?ın her hükmüne razı olur.?

?Sendense hayır!? dedi. Cebrail a. s.,

?Deveni önce sağlam kazığa bağla, sonra Allah?a tevekkül et? sözünü duymuşuzdur. Aslında bu söz bir hadis-i şeriftir. ?Devemi serbest bırakıp Allah?a tevekkül etsem olur mu? diye soran bir sahabiye Allah Rasulü s. a. v.?in verdiği cevaptır. Bu cevap, müslümanların sebeplere dikkat etme ve tevekkül konusundaki tavrının özeti mahiyetindedir.

Sehl bin Abdullah Tüsteri rh. a.:

Gerçek manada tevekkül sahibi olanlar ne babalarına ne evlatlarına ne servetlerine ne de hünerlerine güvenirler. Onlar hangi halde olurlarsa olsunlar, bütün işlerini sadece Allah?a havale ederler.

Gerçek manada tevekkül sahibi olanlar ne babalarına ne evlatlarına ne servetlerine ne de hünerlerine güvenirler. Onlar hangi halde olurlarsa olsunlar, bütün işlerini sadece Allah?a havale ederler, başka hiçbir güce ve merciye güvenip dayanmazlar.?

tevekkul bizden takdir allahtan boşa denmemiş.

Semerkand Dergisinden Alınmıştır.

?İstememe ne gerek var. O?nun benim halimi bilmesi bana yeter!? diye cevap verdi.

Bu açıklamalardan anlaşıldı ki, sebeplere sarılmak bazı kıt görüşlülerin iddia ettiği gibi tevekküle engel değildir. Hatta sebeplere sarılmanın hakiki tevekkül olduğunu söyleyebiliriz.?

?Tevekkül, ilahi kaza ve hükümlere itirazsız teslim olmaktır.?

Hallac-ı Mansur rh. a.:

Sebepleri gözetmek

?Gerçek tevekkül sahibi olan kimse, bulunduğu beldede kendisinden daha muhtaç biri varken orada bir şey yemez.?

Ebu Ali Dekkak rh. a.:

?Peygamberler sebepleri gözetirlerdi. Buna rağmen işlerini Allah?a ısmarlamayı da ihmal etmezlerdi. Nitekim Yakup a. s. göz değmesinden korkarak oğullarına şu nasihatte bulunmuştu:

?Tevekkül, ihtiyaç halinde Allah Teala?ya dayanmak, zaruret halinde Allah?a güvenmektir. Başa bir musibet geldiğinde gönül rahatlığı ve kalp huzuruyla Allah?a bağlanıp metanet göstermektir. Rabbine tevekkül edenler, başlarına gelen her şeyin Allah?ın takdiriyle meydana geldiğini bilirler. Kendilerini o sıkıntılardan kurtaracak bütün sebepler de yine her şeyi kudretiyle yaratan Yüce Yaratıcı?nın hükmü altındadır.

Mükerrem Mete

?Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olanlara Allah yeter.? (Enfal, 64)

Sebeplere en iyi şekilde sarılanların da, tevekkülü en güzel gözetenlerin de başında peygamberler gelir. Bize düşen de peygamberleri örnek almaktır. Onların çalışmaları, beklentileri, sevinçleri, üzüntüleri hep Allah rızası içindi. Yüce Rabbimiz onların güzel ahlakını bize sevdirsin.

Allah dostları tevekkülü şu şekillerde tarif etmişlerdir:

Başvurduğumuz sebepler bazen sonuç verirken bazen vermemektedir. Sebeplerin tesirini kökten inkar etmek kuru bir inattır. Bu bakımdan sebeplerin etkisini kabul etmek gerekir. Fakat bununla birlikte sebebin tesiri, tıpkı sebebin kendisi gibi Allah?ın yaratmasıyla var olmuştur. Fakirin bu konu hakkındaki görüşü işte bundan ibarettir. Allah en iyi bilendir.

?Herhangi bir ihtiyacın var mı? diye sordu. Allah?ın peygamberi,

İmam Gazali rh. a. tevekkülü şöyle açıklar: