Menşe ve teşekkül tarzı ile hizmet ettikleri gayeler ve kullandıkları usuller bakımından muhtelif türbe ve tekke tipleri bulunabileceği ve hatta zamanla ayni tekkenin hayatında büyük değişiklikler olabileceği aşikardır. Bu hususda Husluck?un yukarda 14 numaralı notta ismi geçen etüdlerinde etraflı malumat vardır. Zaviye tipleri arasında Anadolu?da Seyyid Battal Gazi, Hüseyin Gazi, Melik Gazi ile İstanbul?daki Eyüb Sultan türbeleri gibi sekizinci ve dokuzuncu asırların mücadeleleri esnasında ölmüş bulunan Arab kahramanlarının mezarları olduğu farzedilen yerlere hususi bir mevki ayırmak lazım gelir. Bu mezarlar çok defa bir rüya veya keramet vak?asile keşf ve tesblt edilmiştir. Bundan başka Hasluck?un dikkate çok değer bazı misallerini verdiği üzere Osmanlı devrindeki zaviyelerden bir kısmının eski Hıristiyan azizlerine atfedilen halk peristişgahlarının yerinde kurulması ve bir müddet sonra oralarda gömülü farz edilen azizlerin ismi değiştirilerek Türk fütuhatı devirlerine mensub gösterilmesi ve bazı tekkelerin eski manastırlar olması da mümkündür. Bu suretle bu mezar hakkındaki mahalli eski halk itikadlarının İslamileşmiş bir şekil altında devam edeceği tabiidir. Bazı yerlerde tekkenin veya iki taraflı peristişgahların mecnunlar, sar?alılar ve kısır kadınlar üzerinde şifa verici bir şekilde müessir olmak hususunda haiz oldukları farz edilen hassalarından Hıristiyan ve Müslüman halkın müştereken istifade etmekte bulunmaları ile son zamanlarda bektaşilerin diğer tarikatlerin mübarek yerleri ile birtakım aşiret ziyaretgahlarını benimsemek için kullandıkları usullerin müessiriyetine aid misaller bu hususdaki imkanların nevileri hakkında dikkate şayan misaller vermektedir. (sf. 24, 27)

Gibbons?un Türkçeye Prof. Ragıb Hulusi Özdem taralından Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu namı altında çevrilmiş olan kitabının bazı fasıllarının ismini gözden geçirmek bu hususta kafi bir fikir verecek mahiyettedir: Birinci mebhas: Osman, tarihde yeni bir ırk zuhur ediyor (s. 1-38). İkinci mebhas: Orhan, yeni bir millet teşekkül ediyor ve garb alemiyle temasa geliyor (s. 39-91).

f. Zaviyelerin İdaresi ve İşleyiş Tarzı

I. Ertoğrul hal-i hayattayken bir gece düş gördü. Bir aceb vakfa görüb ol vakıadan, uyanıb bu düşi, fikr iderek, Allahı zikr iderek durdu, sabah namazını kıldı. Suret değişdirüb doğru Konya?ya vardı, anda bir muabbir kişi vardı. Adına Abdülaziz dirlerdi... Amma bazılar didilerkim bu düşi tabir iden bir aziz şeyh idi... (Giese?nin neşrettiği Tarih-i Ala-i Osman sf. 11.)

Görülüyor ki; zaviyelerin pek çoğu boş toprak bulmak ve kendilerine yer ve yurt edinmek için gelib yeni açılan Rum memleketlerine yerleşen muhacirler tarafından kurulmaktadır. Filhakika, yeni açılan veya boş bulunan bu topraklar üzerinde zaviyelerin tesisi oralarını şenlendirmek, imar ve iskan etmek hususunda büyük bir rol oynamaktadır. Boş toprak aramak, dağdan ve bayırdan toprak açmak, iskan edilemeyecek bir halde ıssız, tenha ve vahşi bir tabiat ortasında, hırsız yatağı yerlerde yerleşmek gibi işlerin ise ancak azimkar insanlar ve hayatiyeti yüksek bir millet tarafından yapılabileceği aşikardır. Hatta biraz sonra göreceğimiz veçhile, zaviyelerin ekseriya devlet tarafından bilhassa seyahat ve mübadele işleri için tehlikeli addedilen yerlerde tesisi teşvik edilmektedir ve bu bakımdan dağlarda korkunç boğazlarda tesis edilen melcelere, jandarma karakollarına benzemektedirler.

Cevab: Hacı Belktaş, Hatun Anaya ısmarladı, nesi varsa. Kendi bir meczub budala azizdi, şeyhlikden ve müridlikden fariğ idi. Abdal Musa dirlerdi bir derviş vardı. Hatun Ananın muhibbi idi ol zamanda şeyhlik ve müridlik iken zahir değildi, silsileden dahi fariğlerdi. Hatun Ana ol azizin üzerine mezar itdi. Geldi bu Abdal Musa bunun üzerinde bir nice gün sakin oldu. (Aşık Paşa Zade tarihi sf. 205).

Bursa?nın fethini müteakib, Evliya Çelebinin kaydettiği gibi Belh, Buhara ve Horasan taraflarından nice erenlerin gelip tavattun etmesi de manidardır. Ve esasen, Bursa?da türbesi olanlardan Şeyh Abdal Murad Horasan erenlerinden olub Bursa fethinde bulunmuşdur. Şeyh Abdal Musa Yesevi fukarasındandır ve Hacı Bektaş ile Ruma gelmiştir. Emir sultan Hüseyni nesebdir. Buharada doğmuş büyümüştür. Şeyh Geyikli Baba Sultan da fukarayi Yeseviyedendir. Konya?da, bazı aşiretler arasmda Geyiklü Baba dervişlerinin bulunduğuna nazaran, bu taraflardan gelmiş bir Türkmen kabilesine mensub olması lazim gelen. Geyikli Baha?nın, Bursa?nın fethini müteakib Orhan Gazi ile münasebetlerine ait aşağıdaki fıkra da, naklettiği menakibi işliyen motifler bakımından, dikkate şayandır. Bu kayıttan anladığımıza göre; bu sıralarda İnegöl civarında ve Keşiş dağı yanında gelip yerleşen dervişler bir nicedir ve bu dervişler tercihan kırlara ve köyler civarına yerleşmişlerdir. Bunlar, Baba İlyas müridlerinden ve Seyyid Ebu Elvan tarikatindendirler. Az çok kendi alemlerinde kendi kuvvetlerinden emin, çekingen bir halde yaşamakta ve zamanın Padişahının harekatını uzaktan takib etmektedirler. Aşağıdaki kayıtta görüldüğü üzere Geyikli Babanın kendisile o kadar görüşmek istiyen Sultan Orhan?a karşı istiğnası, günün birinde Bursa?ya çıkageldiği zaman hediye olarak bir ağaç getirib dikmesi de manidardır. Kendisini mekanında ziyaret eden Padişahın verdiği kıymetli eşyayı red ile dervişin?Şol karşuda duran tepecikden beri yerceğiz dervişlerin avlusu olsun? seklinde arazi temlik edilmesini teklif etmesi ve Padişahın gerek kendi nefsine ve gerek nesline bu dervişlerin makbul dualarını temin etmiş olmak hususunda gösterdiği alaka da ayrıca kayda değer:

Bu zaviyelere uğrayan yolcular orada herkese açık bir misafirhane, yatacak yer ve yiyecek bulabilmektedirler. Hatta bunlardan bazılarında mevcut kazan ve tepsilerin adedi hiç olmazsa ayin ve bayram günlerinde büyük mikyasta yemek dağıtıldığını isbat etmektedir. Mesela. Hasköyün köylerinde Yağmur Oğlu Hasan Baba zaviyesinde 16 kazan, 37 tepsi ve 16 bakraç vardır ve senede 350 kadar adak koyun kesilmektedir . Çirmende Hızır Baba zaviyesinde sekiz kazan, 16 tepsi vardır. Diğer birçoklarında gerek yemek takımları gerek halı, yatak ve yorgan çoktur. 63 numarada kayıtlı bulunan Ahi Ana zaviyesinin eşyalarına da bakınız.

Tekkeler ile konak yeri ve zaviye arasındaki bu vazife birliğini aşağıdaki kayıtlarda da görmekteyiz: Nigeboluda Hezar Gırad civarında Bali Bey Oğlu Yahya Beyin tekkesi Tutrakan gibi Kümelinde şekavet yeri olarak tanılan ve halk ağzında, son zamanlara kadar. «Tutrakandan gelmiyorum yani o kadar kaba değilim, şeklinde dolaşan bir sözün yaşamasına sebeb olan bir yerde, kurmuştur: «zikrolan mahal, ifratla mahuf ve harami yatağı olmağın, ol yerde mezkur tekkeyi bina eyleyüb ve haymanadan ayende ve revendenin atlarına ot biçüb odun getürmek içün mezkur kafirleri cem eyleyüb teskin etdirmiş. Ol vakitden berü zikrolunan mahal, mezkur Bey sebebiyle müemmen olub müslümanlar bila havf gelüb gider olmuşlar... Bu suretle meydana gelen 162 haneli köy kaydının kullandığı tabir ile Padişah tarafından «Bali Bey zaviyesine vakfedilmiştir . Aynı şekilde Bozokda yalnız yol üzeri olmakla kalmayub aynı zamanda bir ılıcası bulunan köyde, gelüb gidenlerin inmesine ve hizmet görmesine mahsus olarak yapılan bina «tekke misali bir ev olarak tavsif edilmekledir.

Askeri istilalarla birlikte, ilerde tetkik edeceğimiz bir şekilde, bir çok aşiretlerin veya köylü ve asker halkın kendiliğinden gelip yerleşmesi ile veyahut mecburi iskan ve sürgünlerle birlikte gelen ve aynı cereyanın bir başka şekildeki ifadesi olarak derviş sıfatlı insanların az çok bir teşkilata tabi akınları, hoş yerlere gelip yerleşmeleri ve orada bir nevi Türk?uzletgah ve manastırlarını tesis ettikleri ve oralarını yavaş yavaş bir köy, bir kültür ve tarikat merkezi halinde teşkilatlandırdıkları görülmektedir. Bidayette Türk nüfusunun mütemadiyen garbe doğru taşmasının o kadar tabii bir tezahürü olan bu teşekküller, Anadolu içinde bu taşıb yayılmanın bütün merhalelerini tespit etmeğe hizmet edecek vaziyette adım adım ilerlemişlerdir. O kadar ki bu kolonizatör Türk dervişlerine ve onların köylerde tesis ettikleri zaviyelere, Türk istilası ile birlikte ilerleyen bir şekilde, bütün Anadolu?da tesadüf edilmektedir. Aynı muhacir akını garbe doğru taştıkça bu akının öncüleri olan dervişler ve onların kurdukları ma?mureler garbe doğru ilerlemiş ve çoğalmıştır. Bu yayılış hakkında oldukça tam bir fikir vermeğe yardım edecek birçok kayıtları ihtiva etmesi, tetkimiz için iddia edebileceğimiz kıymetli noktalardan birini temin etmektedir. Türk tarihi için bu kadar büyük ve ehemmiyetli bir meselenin halli için bundan böyle girişilecek mesainin kıymetli yardımcılarından biri gibi telakki edebileceğimiz bu kayıtları ne şekilde anlamak lazım geleceğine ait burada verdiğimiz izahat ise, ancak bu «deneme mahiyetindedir.

Bu makale, bir makale klasiğidir. Kopyalayıp bilgisayarıma alıyorum.

Bu hususta bir fikir edinmek için bazı zaviye kayıtlarını gözden geçirmeğe devam edelim. Bu suretle zaviyelerin dağdan, bayırdan yer açmak ve yeni köyler tesis etmek hususunda oynadıkları rolü daha iyi anlıyacağız:

Baş tarafta, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu meselesini tetkik ederken, Prof. Fuad Köprülü?nün o zamanlar Anadolu?da kuvvetli bir teşkilat halinde mevcut olan bu Ahi zümrelerine mensub şahsiyetlerin bu devletin kuruluşunda büyük bir rol oynadıklarına ait fikirlerinin hulasasını kaydetmiştik. Bu neviden dini teşkilat, mevcut delailden anlaşıldığına göre diğer Anadolu Beyliklerinin teşekkülünde de büyük bir rol oynamıştır. Anadolu?da, Osmanlılardan evvel teşekkül etmiş olan diğer beyliklerin de Osmanlılar gibi muhtelif tarihlerde Anadolu?ya gelen veya nakledilen Oğuz yani Türkmen boylarının Bizans ve Kilikya hudutlarına yerleştirilmesi neticesi meydana geldiği düşünülecek olursa, Türkmen kabileleri arasında yayılmış olan dini tarikatlerin ve bu tarikatleri temsil eden şahısların nüfuzu kendiliğinden meydana çıkar. Selçuk devletinin sarsılmasında bu Türkmen kabilelerine istinad eden Babailerin isyan ve propagandalarının tesiri olduğu gibi, aynı Babai şeflerinin Ertoğrul ve Osman Gazi zamanında faaliyette bulundukları ve Karamanoğullarının da müstakil bir devlet kurmasında Babailiğin ve Babai şeflerinin büyük bir rol oynamış olduğu anlaşılmaktadır. Bu mühim meselelerin tafsilatiyle tetkikini yapacak ve bu hususta kat?i bir fikir beyan edecek vaziyette bulunmamakla beraber; biraz ilerde toprak mülklerini ve vakıflarını tetkik edeceğimiz dervişlerin hakiki şahsiyetleri hakkında bir fikir edinebilmek için, esasen herkes tarafından bilinen bazı kayıtları burada zikretmeği münasip görmekteyiz:

Bu etüdümüz ve bunu takip edecek olanlar, Osmanlı İmparatorluğunda, Kuruluş Devrinin Toprak Meseleleri ismini taşıyacak olan eserimizin medhali mahiyetindedir ve zaviyetlerle dervişlerden sadece toprak meselelerinin şu veya bu şekil almasında mühim bir amil olmuş olan bir iskan ve kolonizasyon metodu münasebetiyle bahsetmektedir. Okuyucularımızdan makalemizi bu husustan göz önünde bulundurarak mütalaa etmelerini bilhassa rica ederiz.

X. Murad Hudavendigar zamanında dirler ki ol vakit Kala?-i Ankara Ahilar elinde idi. Sultan Murad Han Gazi yakın geliyecek Ahiler istikbal idüb kala?yi teslim etdiler. Çünki sultan Murad Han Gazi şehre girdi, üzerine akçeler nisar udiler, kullar ol akçeyi yağma itdiler. (Neşri tarihi, Yp. 55).

islamiyetin yayılması ve topraklarımızın korunmasında türk dervişlerinin büyük bir önemi var hem gerektiğinde kahramanca savaştılar hemde dinimizi temsil ettiler

paylaşım için teşekkürler dostum faydalandık...

Bu hususta Glese?nin tercümesi Türkiyat Mecmuasının I. cildinde (st. 151-171) neşredilen makalesi ile, bu makale hakkında Fuat Köprülü?nün Hayat Mecmuası?nda yazdıklarına (sayı 11 ve 12, 1922) bakınız. F. V. Hasluck?un Prof. Rağıp Hulusi tarafından Bektaşilik tetkikleri namı altında tercüme edilen (1928) makalelerine de bakiniz (st. 83).

Bizim burada tedkik ettiğimiz dervişlerle XVI. asır eski Osmanlı şairlerinin tasvir ettiği şekilde, çıplak gezen, esrar yiyen, kaşlarını, saç ve sakallarını tıraş eden, vücutlarında yanık yerleri ve dövme Zülfikar resimleri ve ellerinde musiki aletleriyle dolaşan serseri dervişler arasında büyük bir fark mevcud bulunması lazım gelir. Prof. Fuad Köprülü, Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi?nde yazdığı abdal maddesinde; XVI. asırdan beri Türkiye?de yaşayan abdal lakaplı şeyhler ile abdallar yahud ışıklar ismi verilen derviş zümreleri hakkında izahat verirken, onları bir takım gezginci derviş zümreleri gibi tasvir etmiştir. Bu İzahata göre onlar ayin ve erkan İtibariyle olduğu gibi akideleri bakımından da müfrit Şii ve Alevi heterodoze bir zümre idi (sf. 36). Diğer serseri derviş zümreleri gibi evlenmeyerek bekar kalırlar ve şehir ve kasabalardan ziyade köylerde kendilerine mahsus zaviyelerde yaşarlardı. Bunların arasında bilhassa daha fazla Kalenderiye tarikatından müteessir olanların dünya alakalarından tamamen uzak olmak, geleceği düşünmemek, tecerrüd, fakr, dilenme ve melamet başlıca şiarlarıdır. Bununla beraber, bütün Rum abdallarının her zaman ve her yerde dilencilerden, serseri ve çingene dervişlerden ibaret olduğunu farz etmek doğru değildir. Esasen, Prof. Fuad Köprülü de bütün abdalların ayni seklide yaşamadığını ve bazı abdal zümrelerinin, mucerred kalmak prensibinden ayrılarak, sair Kızılbaş zümreleri kabilinden bir secte halinde Türkiye?nin muhtelif sahalarında köyler kurup yerleşmiş olmaları ihtimalini kaydediyor. Aynı suretle Profesör, İran Türk aşiretleri ve Hazer ötesindeki Türkmenler arasında abdal adını taşıyan Türk oymaklarına tesadüf edilmesini ve Eftalit?lerin daha asırlarca evvel abdal adını taşımış olmalarını da tedkike şayan görerek hatırlatmıştır. Bu vaziyette, abdal sözünün bir tasavvuf ıstılahı olmadan evvel bir aşiret veya zümre ismi halinde bulunup bulunmadığı ve bu nam altındaki bütün dervişlerin bidayette Orta Asya?dan gelmiş abdal aşiretlerinin mümessili birer aşiret evliyası olup olmadığı meselesi tedkike muhtaç gözükmektedir. Serseri derviş zümrelerinin döküntülerinin toprağa yerleşerek köyler vücude getirecek yerde, köyler vücuda ektirecek şekilde toprağa yerleşmekte olan göçebe aşiretlerin bir takım, derviş zümreleri meydana getirmeleri daha fazla muhtemeldir. Esasen Prof. Fuad Köprülü de, bu abdalların kendilerini Horasan?dan gelmiş göstermelerini, eski Oğuz rivayetlerinin aralarında hala yaşamasını, bunların etnik menşe?lerinin yani Türklüklerinin tesbiti bakımından çok mühim addetmekte (sh. 39) ve abdalları Türklüklerinden en ufak bir şüphe bile caiz olmayan ve eski Türk şamanizminin izlerini hala saklıyan Anadolu Alevi Türklerinden ayırmağa imkan görmemektedir. Şu halde, abdalların dilencilerden ve çingenelerden ibaret olacağına tıpkı bu Alevi Türkler gibi, kısmen göçebe olmakla beraber, kısmen de eski zamanlardan beri toprağa bağlanmış ve ekincilik hayatına geçmiş Türk oymaklarından çıkmış olmaları lazım gelmez mi? (26 numaralı nata da bakınız)

V. Çünki şeyh, Osman?ın düşünü böyle tabir etdi, derviş Durgud adlı şeyhin bir müridi vardı, anda hazırdı, ayıtdı: Ya Osman! Sana Padişahlık virildi, bize şükrüne ne virirsin, didi. Osman ayıtdı, sana bir şehir vireyin, derviş ayıtdı, şol köyceğize dahi razıyım, dedi. Ve bana mektub vir, didi. Osman ayıtdı, ben yazı yazmak bilmezin, işte bir maşraba ve bir kılıcım var sana vireyin, ta ki sana nişan olub anları evladım gördükde ibka edeler. Ol maşraba ve ol kılıç anlarda nişan kaldı. Ve şimdi dahi Padişah olanlar anı görüb ziyaret idüb ol dervişin evladına inamdar ve ihsanlar ideler. Ve bu Edebali de diğimiz şeyh yüz yirmi yaşında vefat itdi. Ömründü hemen iki hatun aldı, birin cıvanlıkda ve birin pirlikde. Evvelki hatunun kızın Osman Gaziye virdi, sonraki hatunı Taceddin Kürd kızı idi. Hayreddin Paşa ile bacanaklar idi. Ve bu münasebet ve bu, menakıb Edebali oğlu Mehmed Paşadan naklolundu. (Neşri tarihi, Yp. 24).

Aynı şekilde, Nigeboluya tabi Dervişler köyü de su şekilde teşekkül etmiştir: Koyun Baba dervişlerinden Ali Kocu nam dervişin zaviyesinin vaktiyle hiç bir evkafı ve varidatı yokmuş. Bu zat öldükten sonra ahbapları toplanıp «kendi yetiştirdikleri bağlardan ve bahçelerden hasıl eylediklerini zaviyede gelene geçene sarf etmeğe başlamışlar. Bu mıntakada boş ve defterden hariç bir mezrayı tapulayub, bedel-i öşr senede 200 akçe vermek üzere, Padişahtan hüküm almışlar. Ondan sonra, bu mezrea içinde iki değirmen bina etmişler ve bu suretle zaviyenin vakfı olan mezrea yavaş yavaş büyümeğe başlamış, hariçden kimsenin yazılısı olmayan kafirlerden de 14 nefer kadar kafir toplanarak mezrea 45 hanelik bir köy haline gelmiş ve zamanın Padişahı da bu köyü bütün hukuku ve rüsumu ile, nüfuz ve kudretini bu suretle göstermiş olan zaviyeye vakfetmiş .

Aşağıya dercettiğimiz kayıttan da Şeyh Edebalinin nüfuzlu bir Ahi Şefi bulunduğu, kardeşinin de bir Ahi olduğu anlaşılmaktadır. Filhakika Bursa fethinde Orhan?a yoldaşlık eden Ahi Hüseyin, mevzuubahis Şeyh Edebalinin kardeşi Ahi Şemseddin oğlu idi:

İlk Osmanlı membalarının, Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşunu izah ederken Osmanlı Padişahlarının mensub olduğu soyun nereden ve ne zaman geldiğine, dinine, uç beyliklerinde bulundukları zamanki sosyal hacimlerine, göçebe, köylü veya şehirli oluşlarına, hristiyanlar ve diğer Türk beylikleri ile olan münasebetlerine ait verdiği malumat eksiktir ve baştan aşağı yeniden tetkike muhtaçtır. Bundan başka, meselenin anlaşılması için bilinmesi şart olduğu halde, Osmanlı imparatorluğunun teşekkül edeceği sıralarda Anadolu?nun içinde bulunduğu siyasi ve sosyal vaziyet de, şimdiye kadar, ilmi bir şekilde tetkik edilmiş değildir. Bu sebeble, Osmanlı membalarında olduğu kadar, Garblı tarihçilerin eserlerinde de Osmanlı tarihi bir göç hikayesiyle başlar: Dört yüz çadır halkından cihangirane bir devlet kuran aşiretin Bizans hududlarında yerleşdiği yer, Bahri Muhit ortasında yalnız başına bir ada gibi, Türk ve İslam dünyasından uzaktır. Bu itibarla, sürülerine otlak aramak üzere buralara kadar gelmiş olan bu göçebelerin bir müddet sonra muntazam bir ordu teşkil ettikleri, bir imparatorluk kuracak kadar çoğaldıkları görülünce hayrete düşürmektedir. Halbuki, Prof. Fuad Köprülü?nün yapmak istediği, şekilde, hadisata biraz daha geriden ve ilmi bir gözle bakmak sayesinde bu nevi hayretlere mahal bulunmadığı ve her şeyin izahı mümkün bir şekilde cereyan ettiği anlaşılmaktadır:

Nitekim Prof. Fuad Köprülü tarihi vesikalarda, XII. ve XIII. asırlara doğru yapılan büyük çapta iskan işlerine ait mevcut kayıtları tetkik ve toponymie tetkikatıyla tamamlamak suretiyle, Selçukilerin iskan siyasetlerinin bazı esaslarını tesbit etmek imkanı bulunduğunu kaydetmektedir. Anadolu?da muhtelif tarihlerde vukua geldiği muhakkak olan mühim hacimlerdeki nüfus hareketlerinden başka, vekayiin ilmi bir şekilde anlaşılması için aynı surette ehemmiyetli olan, Anadolu?daki nüfusun göçebe, köylü ve şehirli nisbetleriyle; orta Asya, Mısır, Suriye ve Rusya arasındaki büyük muhaceret ve ticaret yolları üzerinde kurulmuş olan Selçuk devletinin ekonomik ve kültürel terakkileri gibi mühim meseleleri de gözden geçirmek lüzumuna kani olan Profesör, ayrıca Moğol İstilasıyla Anadoluda hadis olan yeni vaziyet üzerinde bilhassa durmak lazım geldiğini tebarüz ettirmiştir.

Filhakika, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu meselesinde bu mütekaddim hadiselerin büyük rolü olduğunda kimsenin tereddüdüne meydan vermeyecek kadar bu hususlar aşikar gözüküyor:

Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu hadisesini, Anadolu?dan gelen bir muhacereti akvam; daha doğrusu Anadolu?da istikrarını bulamayan bir muhaceret akınının ve toprağa yerleşmek üzere olan bir nevi muhacir göçebelerin temsil ettiği kudretin kendisine yer bulmak için önüne geçen siyasi hudutları yıkıp takatinin yettiği bir yere, Tuna boylarına ve Arabistan çöllerinin içlerine kadar yayılması hadisesi gibi tetkik ve mütalea etmek lazım geleceğini yukarıda söylemiştik, imparatorluğun teşekkülünden evvel Anadolu?da büyük bir izdiham halinde tekasüf eden orta Asya göçlerinin öteden beri bu istikametlerde yayılmağa namzet bir kudret temsil ettiklerini ve ilk Osmanlı Padişahlarının imparatorluğun kurulması için lazım gelen askeri ve bu imparatorluğa bir Türk devleti damgasını vuran her nevi kuvveti bu büyük insan hazineleri içinden bulmuş olduklarını da görüyoruz.

Babinger?in neşrettiği Uruc Bey tarihinde ise, Ertoğrul?un gördüğü rüyayı tabir eden şeyh, Konya?da oturan ve sultan Alaüddin?in dahi itikad ettiği meşhur ve zengin bir şahsiyetti. Yukarıdaki kayıtta ismi geçen Abdülaziz ise, sultan Alaüddin?in veziridir. Sultan Osman Konya sultanının askerleriyle birlikte İstanbul Tekfuruna karşı yaptığı bir mücadeleyi müteakib, ganaimden öşrünü çıkarıp Konya sultanına göndermesi üzerine, sultan tarafından kendisine gönderilen sancak ve saire ile birlikte şeyh Edebali?nin kızını da getiren işte bu vezirdir. Aşağıya dercettiğimiz kayıttan anlaşılacağı veçhile, Osman Gazi?ye bu kızı ne için alması lazım geldiğini izah ederken, babası Ertoğrul?un gördüğü rüyadan şu şekilde bahsetmektedir:

Bir çoğu aynı zamanda tekke misillu, müşterek bir ayin ve ibadet yeri de olan zaviyelerin, gerek mutad olan vakitlerde yolculara temin ettikleri yatak ve yiyecek ve gerekse müşterek büyük merasim günlerinde hazırladıkları yiyecek hakkında bir fikir edinmek için onlardan bazılarının sahib oldukları eşyanın gözden geçirilmesinin faydalı olacağını zannediyoruz. Şayanı memnuniyettir ki, tetkik ettiğimiz defterlerdeki zaviye kayıtları çok defa bu gibi malumatı da ihtiva etmektedir. Fakat, bu hususta bu defterlerde ne buldu isek almış olmakla beraber bir zaviyenin iç hayatını ve dini vazifelerini tetkik için başka menbalardan ayrıca istifade etmeğe de lüzum vardır. Bu hususlar ayrica yapılacak işlerdir. Biz burada yalnız su kadarını hatırlatmakla iktifa edelim: Umumiyetle büyük bir çiftlik, bir zirai merkez ve malikane manzarasını arzeden zaviyelerde her türlü zirai işler, bahçıvanlık, meyvacılık, fırıncılık, değirmencilik yapılmaktadır ve bilhassa hayvan yetiştirilmektedir. Bu hususta bir misal vermek için Aydın taraflarında Umur Paşa türbesi evkafının bu şekilde büyük bir zirai işletme halinde bulunduğunu hatırlatalım . Filhakika bu vakıf çiftlikte 32 baş su sığırı, 70 baş kara sığır mevcut olduğu gibi; vakfın diğer bir çiftliğinde de 73 kara sığır mevcuttur. Bundan başka, bu çiftliklerin ayrıca, yoncalıkları, koruları, yaylak ve kışlakları, ortakçıları ve ihtimal «ortakçı kulları mevcuttur. Fakat, böyle büyük bir işletme mahiyetinde olan bir vakfın zamanla maruz kalacağı buhranlar ve ziyalar da bu kayıtlarda görülmektedir. Çünkü, bir çok vakıflarda vaktiyle kaydedilmiş bulunan, sağmal ineklerle diğer çift hayvanları ve kullar, böyle bir çiftlik manzarasını arz eden bir vakıfta uzun zaman idare edilememektedir. Kullar zamanla hürler arasına karışıyor, zaviyede nüfuz ve mevki kazanıyor; hatta bir kısmı derviş ve şeyh oluyorlar. Hayvanlar bakımsızlık yüzünden ölüyor ve kayboluyorlar, idaresizlik ve su-i istimal de kendisini hissettiriyor. Bu itibarla, en sağlam ve devamlı zaviyeler, diğerleri kadar zengin olmamakla beraber, bizzat sahihleri tarafından işlenen ve aile vakfı olarak verilmiş olan zaviyelerdir. Kulların çalıştırıldığı bir çiftlik şeklinde idare edilen bir zaviye misalini Bursa livasında Karış dağında Şeyh Akbıyığın tesis ettiği zaviyede görmekteyiz. Bununla beraber; ekseri zaviyelerin, çift hayvanları, kovan, inek ve saire ile birlikte bir kaç beyaz veya arab kula sahib olduklarını da bu zaviyelerin eşya listelerinden anlamaktayız . Müessir bir din propagandası merkezleri olan birçok zaviyelerin bilhassa Rumelinde bazı müridlerini de müslüman olmuş kullar ve hristiyan reaya arasından temin etmiş oldukları nazarı dikkati celb etmektedir. Birçok dervişlerin Abdullah Oğlu olarak kayıtlı bulunmaları bazı mütevellilerin kul ve kuloğlu olmaları bu hususu işaret etmektedir. Eski hıristiyanlardan yapılmış dervişlerin daha mutaassıb ve hararetli bir din propagandası vasıtası olacakları da aşikar olduğu gibi; uzun seneler, zaviyede oturan hristiyan hizmetkarların, coşkun ve esrarlı dini ayinlerin tesiri alımda müslümanlığı kabul etmemelerine de esasen imkan yoktur. Hıristiyan memleketlerinde çalışan Türk misyoner dervişlerinin bu neviden faaliyetleri, hristiyan iken sonradan müslüman olmuş dervişlerin bazı tarikat/erin ayin ve erkanı üzerinde yapacakları tesirler de ayraca tetkik edilecek mevzulardır. Aynı şekilde, bu, tarikatlerin içtimai hayat idealleri ve muhtelif içtimai meseleleri telakki tarzları da ayrıca tetkike değerse de, bu hususlar maalesef bizim için malum değildir. Yalnız, birçok dervişlerin komünist bir hayat yaşamak için bir araya toplandıkları ve beraber çalışıp beraber yemenin ve böyle müşterek bir hayat sürmenin zevklerini tercih ettiklerini kabul edebiliriz. Bundan başka, son zamanlarda Rumelinde bazı dervişlerin beraber çalışıb elde ettikleri mahsullerini iki gözlü anbarlarma taksim ederek bir gözün muhtevasını kendilerine ve diğer gözdeki mahsullerini yolcuların fukaralarına tahsis etmek üzere kullandıkları nakledilmektedir. Bu hareket tarzları, onların hayır ve beni nevine hizmet gayesine kendilerini hasretmiş olduklarını istidlal ettirebilirler. Her halde muhakkak olan bir şey varsa, o da bir içtimai yardım müessesesi olduğu kadar, bu tekkelerin, aynı zamanda bir imar ve iskan, vasıtası bulunması ve emniyet ve münakalatın temini ve dini propaganda bakımından birinci derecede ehemmiyetli tesisler olmasıdır.

Not. 11

Osman Gazi zamanında. Ulemadan Tursun Fakih vardı ve fukaradan Baba Muhlis ve Osman Gazinin kayın atası Edebali vardı, bunlar duaları makbul azizlerdi. Ñ (Aşık Paşa Zade Tarihi Sf. 199).

Zaviyelerin bir kısmının tesis ve muhafazasının sebebini, boş toprak bulub yerleşmek ihtiyacında olan muhacirlerin nüfuzlu mümessilleri tarafından yeni açtıkları toprakların geliri mukabili olarak, devlete ait umumi hizmetlerden bir kısmını kendi üzerlerine alarak yolculara ve nakliyata yardım etmek suretiyle muafiyetlerini idame ettirmek teşebbüsü gibi telakki edebiliriz. Filhakika, unutmamak lazım gelir ki, hükümetin zaviye sahihleri gibi iç kolonizasyon işlerinin faal ajanları vaziyetinde olan dervişlere karşı uzun zaman bir takım imtiyazlı vaziyetler tanıması için, onların tesis ettikleri zaviyelerin, hakikaten mahallinde açılmış olması ve müessir bir şekilde yolculara muavenette bulunabilmesiyle kaimdir. Aksi takdirde ya numaralı kayıtta görüleceği üzere, yol üzerinde vaki olmadığı için zaviye olmağa salahiyeti olamayacağından bahsedilerek; veyahut numaralı kayıtlarda olduğu gibi, şeyhlerinin «ayende ve revendeye hizmette kusuru veya «bel?iyatı zahir olduğundan bu zaviyeler ilga ve yahut sahihlerinin elinden alınub başkalarına verilmektedir. Diğer taraftan, devlet için malum birçok zaviyelik yerler boş ve harab olduğu zaman, oralarını tekrar şenletmeğe ve zaviyeyi işletmeğe iltizam edenlere tekrar verilmektedir. Nitekim, Kütahyada Şeyh Saltık zaviyesinin vaktiyle tımara verildiği için harab olmuş bulunduğunu gören bir vilayet muharriri, onu merkeze «tamir ider kimesne bulunur diye bildiriyor. Bu suretle bu zaviye şeyhliği talibi uhdesine havale edilmek üzere, adeta askıdadır . Bu şekilde münhal olan diğer bir zaviye şeyhliği için ise; Kütahya kadısı Ahi Hızır?ın münasib olduğunu bildirmektedir . Aynı şekilde Kütahya?da harab bir halde bırakılmış olan Şeyh Bahsayiş zaviyesinin «imaretine Isa Fakih «iltizam gösterdüğü ecilden kendisine sadaka olunmuştur . Aynı suretle Karaman?da öyüklü Viran denilen mezreayı derviş Bahsayiş «tamir ve ayende ve revendeye hizmet eylemeğe iltizam gösterdiği sebebden Cem Sultan işaretiyle mezkur dervişe kaydolunmuştur. Daha sonraki bir tarihde de ayın zaviye «gayet mahallinde bir zaviye olduğu ecilden kaydiyle «mukarrer kılınmıştır ve bu şeyhin evladı bu vaziye civarında «kendi çiftçileriyle ziraat idüb ayende ve revendeye hizmet ettikleri mukabilinde rüsum ve avarız virmezler imiş [36|. Kadı olanların kime dilerlerse verdikleri diğer bir zaviye hakkında da; «Hacı Hızır, tamirine iltizam itmekle eline berat verilmiş, o da zaviyeyi, yeniden inşa ile gelene ve geçene hizmet etmeğe başlamış olduğu kaydını görmekteyiz . Bursa?da bir kaç defa yandıktan sonra yenisi yaptırılamayan bir zaviyenin; «yol üzerinde ve ayende ve revende yatağı olduğu ileri sürülerek bu defa asıl vakıf köy içinde kurulduğunu görüyoruz. Sivas taraflarında yol üzerinde «memerrinasta «mahalli hatar bir takım viraneleri «şenledüb ve zaviye bünyad idüb ayende ve revendeye hizmet itmeğe bir takım dervişler «iltizam etmişlerdir . Çorumlu livasında; «haric-ez-defter. «mahuf ve tahaffuzu vacib bir yerde Mezid Fakih bir mescit ve bir karbansaray bina idüb şenlenmek içün gelecek halka bir takım, muafiyetler bahsedilmesini temin etmiş bulunduğundan; bu şekilde «konağı muhafaza için istimalet ile cem olanlarla teşkil edilen bu köyün malikane hissesi «zaviye ye ait bulunmaktadır. Bu kayda nazaran; «zaviye kelimesi gayet umumi bir mana ifade etmekte ve bazan bir tekke, bir konak yeri, veyahut burada olduğu gibi, bir karbansaray bile zaviye addedilmektedir. Filhakika, numaralı kayıttan da anlaşılacağı veçhile; zaviye, yolcuların emniyetle inüb istirahat edebilecekleri, hatta yiyecek bulabilecekleri bir yerdir ve zaviyenin biraz büyüğü bir imaret addedilebilir. Bu kayıtda vilayet muharriri, Silifkenin, Kıbrıs fetholunandanberi gayetle geçit yeri olduğu sebebden, zaviye değil hatta imarete külli ihtiyacı varken zaviye vakfının medreseye verilmesini çok manasız buluyor ve gelüb gidenlerin yatacak yer hususunda müzayaka çekmelerini münasib görmiyerek «her karar-ı sabık taam çıkmak üzere zaviyelik üzere tasarrufunu deftere geçiriyor. Nitekim Bursa civarında da Samit Dede isminde bir derviş Bursa ile İnegöl arasında Aksu kenarında böyle karbansaraylı bir merkezi idare etmektedir. Bu yeri kendisinden evvel Çiçek Dede şenletmiştir . Bu kayıtlar bize göstermektedir ki, mevzuubahs ettiğimiz Dedeler ve Şeyhler yalnız ufak zaviyelerin değil, bu zaviyelerin daha büyümüş şekillerinden başka bir şey olmayan tekkelerin ve karbansaraylı konak yerlerinin de başında bulunmaktadırlar.

Leş origines de l?Empire Ottoman (Paris 935) namındaki eser, Profesörün Sorbon Üniversitesinde Türk Etüdleri Merkezi?nde verdiği konferansların bir araya getirilmesi suretiyle vücude gelmiştir.

İlk Osmanlı Padişahının bu surette akrabalık münasebetleri tesis ettiğini gördüğümüz bu şeyh Edebali kimdir, ve böyle nüfuzlu bir adamla bir nevi siyasi anlaşmayı tahakkuk ettiren bu izdivaç ne gibi şartlar altında yapılmış ve neticesi ne olmuştur? Diğer tarihler de, rüyayı gören şahsın Ertoğrul değil Osman Gazi olduğunu ve şeyh Edebalinin davarı, nimeti çok, misafirhanesi daima dolub boşalan, zengin ve halk üzerinde nüfuzlu bir şeyh olduğunu ve Osman Gazi?nin bu şeyhe, sık sık misafir olduğunu kaydetmektedirler. Rüyada bu şeyhin kuşağından çıkan bir ay Osman?ın koynuna girmekte ve oradan gölgesi bütün alemi tutan bir ağaç halinde yükselmekte olduğuna göre rüyayı gören şahsın bu şeyh ile tanışık olması ve gölgesi alemi tutan bir ağaç hayaline sahib olacak kadar siyasi emeller besleyecek vaziyette bulunması; rüyayı tabir eden şeyhin de hiç olmazsa, böyle bir rüyanın ifade ettiği fikrin tahakkukunu mümkün telakki edecek kadar hadisatın bu hususta hazırlamakta olduğuna dair bir sezi; ve tecrübeye sahib olusu hakikaten manalıdır. Bu nevi rüyaların Osmanlılardan evvel diğer hanedan müessislerine de gördürülmüş olması, bu nevi hikayelerin alelade bir masal ve fantazi olduğunu kabul ettirse bile, bu rüya hikayesi münasebetiyle Osmanoğullarının böyle bir şeyhle sıkı münasebetlerini öğrenmekte ve şeyhin kızıyla mevzuubahis olan bu evlenme hikayesini hakikaten manidar bulmaktayız. Şu halde yalnız bu bakımdan, yani tarihi folklor da malum bir mevzuu işlemek için o cemiyetten alınan motifler dolayısiyle, hadisenin hakikatte ne şekilde cereyan etmiş olduğunu bize tasavvur etmek için lazım gelen malzemeyi temin edecek olan hikayeyi muhtelif menbalardan takib edelim:

d. Açılacak Toprak Arayan Muhacir Dervişler

XI. Göynük ve Tarakluya hazırlanan bir akında «Osman Gazi Köse Mihalın bu vech tedbirini savab bilüb guzatı cemidüb gelüb Beş taş zaviyesine konub şeyhine Sakarı -suyunun geçidin sordular, şeyh ayıtdı... (Neşri, 26) (Aşık Paşa Zade, 12).

Boş bir köye gelip yerleşen ve orayı ihya eden Molla Mehmed?in Kurdi unvanını izah için vilayet muharriri şöyle bir hikaye naklediyor: Müşkül bir meseleyi Acem uleması halledemeyib kendisine gönderdikleri zaman, o meseleyi, bu adam ulemanın kurdudur şeklinde bir takdir uyandıracak tarzda, halletmiştir. Fakat, ilmi bu dereceyi buldoğu halde gelib bir köyde ziraatle meşgul olan bu Türk aliminin Kurd?lukla olan münasebeti ayrıca tetkike değer bir mesele teşkil edeceği meydandadır, içlerinde ehl-i ilm ve müderris olanları da bulunan ve bu suretle bulundukları yerlerde neşir-i maarif eden, fakat daima ziraatle de meşgul olan dervişlere, diğer kayıtlarda da tesadüf edilmektedir . Aynı şekilde, akraba ve taallukatiyle gelib bir mınlakayı şenlendiren, köyler tesis eden, derbendleri bekliyen, köprüler, cami ve değirmenler kuran ve ancak bu gibi hizmetleri mukabilinde kendilerine şeyhlik rütbesi verilen ve muafiyetler bahşedilen sahib-i velayet ve keramet şahsiyetlere ait daha birçok misaller zikretmek, bizim için, mümkündür. Mesela numaralı kayıtta mevzuubahs olan mefharü?l-arifin Yakub Halifenin akrabası ve taallukatı, Trabzon?da Kortun kazasında, elinde toprak olan 35 ve topraksız olarak 38 olmak üzere cem?an 73 hane halinde o civarda beş köy tesis edecek şekilde dağılmış bulunmaktadır. Bu aile buradaki Yakub Halife ve Süleyman Halife köprülerine; Yakub Halife ve Bakacak derbendlerine hizmet ettikleri için öşür ve rüsumdan muaf addedilmektedir ve mahsulatlarını hanedan-ı mezkureden her kim şeyh olursa ayende ve revendeye sarf etmektedir. Aynı şekilde numaralı kayıtta da, yol üzerinde olduğu halde otuz kırk yıldanberi harab olan bir yeri aşiretlerden adam bulub şenlendirmek şartile Sinan Beye kadimlik ve Yurdluk olarak ve oturub şenlik olmasına sebeb olsun maksadile vermişlerdir. Bu zat da orada bir cami ve tekke bina edib yeni yerler açıb çiftlik haline sokuyor ve bu suretle mülkü haline giren bu toprağı zaviyeye vakfediyor.

Tekkelerin halk üzerindeki nüfuzundan istifade etmek için, bu sıralarda Rumeli ve Anadolu?da teşekkül eden ayan ve mütegallibe de tekke ve tarikatlerle sıkı bir münasebet halinde idiler. (sf. 32) Haluck?a göre, bu yarı müstakil derebeylerinin, ahenk ve müsalemet içindeki idareleri ve Hristiyanlara karşı muameleleri arkalarında mevlevilik ve bektaşilik gibi hür prensipli dinlere aid serbest teşkilatın mevcud olduğunu farzettirir. Osmanlı imparatorluğunda son zamanlara kadar devam eden Mevlevi-Bektaşi nüfuz mücadeleleri de herkesin malumudur. Yeniçeriler Bektaşilik tarafından tutulmakta idi. Sultan Mahmud devri ıslahatında yeniçerilikle birlikte Bektaşiliğin de mahkum edilişinde Mevlevi teşkilatı büyük bir rol oynamış gözükmektedir (sf. 132). Yeniçeri-Bektaşi ittifakının pervasız bir düşmanı olan vezir Halet Efendi, mevlevilerle sıkı bir münasebet halinde idi. Galatadaki Mevlevihaneyi o yaptırmıştı.

Saruhanda Nif nahiyesinde Kapu Kaya demekle maruf mevzii Hamza Baba nam derviş dest-i rencile açub ihya idüb, su getirüb bir zaviye bina idüb, bağ diküb Allah rızası için oradan gelip geçene hizmeti dokunduğu sebeble; Sultan Bayezid tarafından öşürden effedilmiştir . Kütahya köylerinden birinde Gene Abdal ismindeki derviş, bir zaviye bina ederek zaviye civarında kafir zamanından kalmış kör yerleri dervişleri muavenetiyle açıp ziraat etmiş olduğundan; Kütahya kadısı, bu dervişlerin kafiri körden yer açub, ziraat idüb zaviye bina itdüklerini Padişaha bildirince, ellerine bazı vergilerden muafiyet için hüküm verilmiş bulunuyor ; aynı şekilde, Kütahyada Beşparmak isminde bir dağın altında Hüsam Dede namında seccade nişin bir aziz kendi çapasiyle otuz beş dönüm kadar yer açub bir mikdar yere bağlar dikmiş; oraya evler, ahırlar, hankah ve mescit yapmış ve bu suretle meydana çıkardığı mülklerinin gelirini gelene geçene, sarfedilmek üzere vakfetmiş. Sonra, oraya daha bir çok dervişler gelüb sakin olmuşlar ve çalışub hasıl ildiklerinin öşrünü ve resm-i zeminlerini sahib-i arza virmekle beraber, ayrıca oradan gelüb geçenlere de hizmet idiyorlarmış ; Saruhanda Şeyhler köyündeki zaviyenin arz-ı beyzasına Dede Bali b. Şeyh Toğrul arak-ı cebiniyle bağ ve bahçe idüb ziraat olunan arzın öşrü zaviyeye vakfedilmiş . Yine Saruhanda, Akkaya adlu dağ içinde Şucca? Abdal ve arkadaşları müştereken «suvarından bir pare yer tapulayub taş ve ağacın arıdub on akçe haraciyle yurd idinüb ihya idicek Fatih Sultan Mehmed tarafından kendilerine muafiyetname verilmiş . Aynı şekilde Malatya?da bir zaviyenin vakfı olan toprak, mevatdan ihya edilmişdir . Bu dervişlerin yalnız «mevat dan, «kafiri kör den toprak açub taşını budadığnı arıdub bağ ve bağçe yetiştirmekle kalmayub; gayet iyi cinslerde meyve ağaçları, limon, portakal ve gül bağçeleri yetiştiren mahir bağcıvanlar, değirmen arğı ve binası inşa eden, kuyu kazub su çıkaran ve araziyi sulamasını bilen muktedir mühendisler olduğu da anlaşılmaktadır. Zamanın teknik vaziyeti düşünülecek olursa, münasebetli bir yerde bir değirmen bina etmek ve onu işletmek gibi işler, büyük bir meharete ve tecrübeye mütevakıf addedilebilir. numaralı kayıtlardaki zaviyelerin vakıfları içinde gül ve limon bağçesi, armutluk, zeytinlik ve kestanelikler ve diğer meyve ağaçları zikredilmektedir. numaralı kayıtta da Delü Baba seccadesi üzerinde oturan Hacı Baba, zaviyesine iki değirmen ile mülk zeytin bağçesi ve armutluk vakfedilmiştir ve şeyhin oğulları ziraatle meşgul olmaktadırlar.

Yukarıda ismi geçen Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi?ndeki Kumral Abdal maddesine bakınız (sf. 58).

Zaviyelerin din propagandası bakımından oynamış bulundukları rolün büyük olması lazım gelir. Cahil halk yığınları için azizlerin mezarlarına, onların metrukatına ve kerametlerine inanmak daha basit ve kolay anlaşılabilir bir din teşkil etmektedir. Bu sebeble, bahsettiğimiz zaviyelerdeki dini hayat kolayca evliya perestlik şekline girmiş bulunduğundan halk arasında büyük bir tesir icra edecek vaziyettedir.

Mesela, numaralı kayıtlarda mevzuubahis Ahi Musa ailesine Gelibolu?da bahsedilen imtiyazlar ve arazi bu hususta tetkika şayandır. Ellerinde bulunan ve 767 tarihinde tanzim edilmiş olan vakıfname mucibince; bu ailenin mülkü evladlık vakıf olarak Ahi Musa?nın evladına ve evladı inkıraz bulduktan sonra akrabalarından veya köylülerinden her kime Ahilik icazeti verilmişse ona; şart konulmuştur. Bu şart, Ahiliği teşvik ve himaye eylemek üzere konulmuş olduğu gibi Ahilik teşkilatının ehemmiyetini de göstermektedir. Bundan başka istilayı müteakib birçok dervişler ve Ahi unvanını haiz kimselerle birlikte Kümeline geçen bu şeyhin, ilk Osmanlı Padişahları nezdindeki itibarlı mevkii bu ailenin ele geçirdiği diğer mülklerle de göze çarpmaktadır. Filhakika aynı Ahinin çiftliklerinden başka, Malkara şehrinde bir bashane ile dükkanı ve değirmenlerinin mevcut bulunması bu keyfiyeti isbat eder. Nitekim Ahi Musa evladından ve hatta azadlı kullarından diğer bazıları da, bu civarda evladlık vakıf olarak bazı çiftliklere sahib olmuşlardır. Aynı şekilde Gelibolu taraflarında bir Kara Ahi köyü, diğer bir Ahi Zule zaviyesi de mevcuttur.

II. Ey oğul atan Ertoğrul gördüğü düş buydıkim, şeyh Edebali ol düşi tabir etmişdi...

XIV. Ve hem bu Rumda dört, taife vardır kim misafirler içinde anılar. Biri «Gazi-yan-ı Rum biri «Ahiyan-ı Rum ve biri «Abdalan-ı Rum ve biri «Baciyan-ı Rum.

Esasen bu gibi zaviyelere daha ziyade «mevat dan açılmış veya hali ve harabeden satun alınmış olan ve bu itibarla hukukan kendilerini işleyecek olanların mülkü olabilir bir vaziyette bulunan topraklar vakfedilebilmektedir. Å Bazan öşür veren bir mülk toprak, zaviye vakfı olduktan sonra da öşür vermekte devam ettiği gibi; vaktiyle sahibinin sefere eşmek mecburiyetiyle elde ettiği bir yurtluk toprak da; zaviye vakfı olduktan sonra da yine sefere eşkünci göndermek mecburiyetinde bulunmaktadır. Mesela, numaralı kayıtlardaki zaviye vakfı topraklar, öşür ve haraç vermekte devam etmektedir. numaralı kayıtlarda gördüğümüz veçhile, harbe giden veya yerlerine adam gönderen zaviye şeyhlerinin bulunması, daha evvel Osman Gazi?nin ve Orhan?ın bir çok silah arkadaşlarının Ahi ve Derviş unvanı taşıyan muharib dervişler olduğunu yukarıda gördüğümüz için, bizi hayrete düşürmemelidir. Nitekim; Ahilerden bahseden İbn-i Batuta da onların Anadolu?da Türkmen akvamı arasında her köy ve kasabada mevcut olub eşkıyayı tenkil için büyük bir kudret temsil ettiklerini söylemektedir. Şüphe yok ki, bugünkü bazı Faşist rejimlerdeki fırka milisleri gibi, Ahilerin emri altındaki gençlik teşkilatı da, silah kullanmasını öğrenmiş oluyor ve icabında Ankara Ahilerinin yaptıkları gibi, idari bir istiklale kadar varan sağlam bir teşkilat kabiliyetini gösterebiliyorlardı. Bundan sonra göreceğimiz veçhile; tenha ve ıssız yerlerde adeta bir emniyet karakolu ve bekçi vazifelerini gören zaviye şeyhlerinin bu hususi zaviyeleri de ancak kendilerinin temsil ettikleri bu harb ve tenkil kuvveti ile izah edilebilir.

Engin bir konu ama Ömer Lütfi Barkan ve Ahmet Yaşar Ocak haricinde pek eğilen tarihçimiz olmamış..

Şeyh ayıtdı, ya yiğit düşinin tabiri budurkim bir oğlun ola, adı Osman ola ve benim dahi bir kızım ola Rabia aldu, benim kızımı senin oğlun Osman?a vireler... (Sf. 8).

a. Kolonizatör Türk Dervişleri

İktisat Fakülteleri Mecmuası?nın III. cildinden başlayarak Osmanlı İmparatorluğunda, Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Sürgünler başlığı altında neşredilecek olan yazılar.

Hatta daha ileri giderek bazı delillere göre diyebiliriz ki, orta zaman hristiyan hukukıyatına karşı yeni bir sosyal nizam ve adalet telakkisi taşıyan ve esrarengiz bir din propagandası şekline bürünen misyoner Türk devrilişlerinin telkinatı ordularla birlikte ve hatta ordulardan evvel fütuhata çıkmış ve karşı tarafı daha evvel manen fethetmiş bulunmaktadır. Demek oluyor ki, Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşu işinde çalışan kuvvetler böyle tevettürü yüksek derin ve uzak membalardan gelmekte ve Hristiyan ve İslam dünyaları gibi iki ayrı alemin maddi ve manevi bütün kuvvetleriyle karşılaşması şeklinde tarihi islemektedir.

Cild: II, sf: 133, 137.

Rica ederim hocam..

Osmanlı İmparatorluğunun kuruluş devirlerinde dini tarikat ve teşkilatın oynamış olduğu rollere mümasil tesirleri, son zamanların tarihi vak?alarında da müşahede etmek mümkündür. Hasluck, Turkçe?ye Bay Ragıb Hulusi taralından Bektaşilik Tedkikleri namı altında tercüme edilen (1928) etüdlerinde bu hususda dikkate şayan misaller vermektedir: Yanyalı Ali Paşa (vefatı 1822)nın Tisalya ve Arnavudlukta tesis ettiği bektaşi tekkeleri tamamen siyasi maksadlar için kullanılmıştır. Her biri en işlek yollara hakim sevkulceyş noktalarında kain olan bu tekkeler, etraflarındaki ahali için siyasi içtima merkezleri idi. Mesela, Tisalyada Tempe boğazı medhalindeki Hasan Baba tekkesi, o boğazdan geçen mühim bir ticaret yolunun kontrolü için Ali Paşa tarafından tesis ve himaye edilen bir bektaşi tekkesi idi. Tırhalada da bizzat Ali Paşa tarafından inşa edilen ve mühim bir geçidi murakabe eden büyük ve mamur bir tekke mevcuddu (et. 35). Ali paşa bu tekkelerin şeyh ve müridlerini muntazam memurlar gibi kullanıyordu.

Diğer taraftan, Prof. Fuad Köprülü?ye göre, Gibbons?un iddiasının tamamen aksine olarak bu asırda Anadolu ve Osmanlıların yaşadıkları uç beylikleri ile diğer Türk ve müslüman dünyası sıkı bir münasebet halinde bulunmakta idi. Bu devirde putperest Moğollara karşı islamlaşmakda devam eden Anadolu?da tahrikatta bulunan Altın Ordu devleti ile, Suriye ve Mısır Memlukları velhasıl İslam ve Türk aleminin her tarafı, Anadolu ile sıkı bir münasebet halinde bulunmakta idi. Hudutların yalnız göçebe değil, Türk-islam dünyasının her tarafından gelmiş şehirli unsurları ve o meyanda ulema, şeyh ve zanaat sahibi her türlü muhacir kafilelerini cezbetmiş olması, bu noktai nazarı teyid etmekte idi.

beratla bu vakfa tasarruf eden 24 haneden ve beratsız olarak tasarruf eden diğer 31 haneden ayrıdırlar. Ayrıca bu vakfa hizmet ettiği için muaf addedilen 53 hane mevcuttur . Aynı şekilde, Eskihisarı Zagrade berveçh-i timar tasarruf edilen Mümin Baba zaviyesinin de 30 nefer dervişleri olduğu gibi , Şeyh Ömer Dede zaviyesinin dervişleri de şeyh-i mezkurun nesli olduğu ve bizzat kendileri çalısıb zaviyeyi işletmekte oldukları tasrih edilmektedir .

işte mevzuubahs cereyanları bulmak ve is basında göstermek teşebbüsü, Prof. Fuat Köprülü?nün, Osmanlı imparatorluğunun sür?atle kuruluşu mucizesini izah etmek için, ortaya attığı fikirlerin ve yaptığı ilmi yardımların en mühimlerinden birini teşkil etmektedir. Zira, ancak bu sayededir ki; Osmanlılaştırılmış Bizanslılar, devşirmeler, İslamiyeti kabul etmiş esirler faraziyesine müracaat etmeğe lüzum kalmadan, Osmanlı İmparatorluğunun kurulması için lazım gelen kan ve kol kuvvetini, akıl ve siyaset adamını Osmanlıların, bilhassa ilk zamanlarda, nereden bulmuş olduklarını anlamak mümkün gözükmektedir. Filhakika, Osmanlı tarihinde, bilhassa İstanbul?un fethine kadar, kütleler halinde İslamlaşma ve devletin kozmopolitleşmesi mevzuubahs değildir. Bilakis, Osmanlı idare teşkilatı Selçuki ve İlhanilerin devlet ve idare an?anelerine göre tesis edilmiş ve devlet işlerinde bidayette daha fazla Selçuk idari teşkilatına mensub yüksek Türk aristokrasisi ve memurları kullanılmıştır. Bu Türk idare adamları devşirme unsurlar lehine ancak XV. asırdan sonra azalmağa başlamıştır. Esasen Fuad Köprülü?ye göre, muhtelif unsurlardan teşekkül eden her büyük imparatorluk için sarayın bir müddet sonra atsızlar ve soysuzlardan mürekkeb bir Kapu Kulu yaratması ve kozmopolitleşmesi mukadder bir hadisedir. Abbasiler ve Bizanslılar için tabii addedilen bu hal, Osmanlı imparatorluğunda neye Türklerin kabiliyetsizliğine veriliyor? Bizansta birçok imparatorların yabancı unsurların yetişmiş olması, Bizans Rumlarının idare kabiliyetini haiz olmadığını mı isbat eder?..

Bu işin izah edilmesi matlup bir mesele teşkil ettiğinin farkına varan daha yeni ve ecnebi tarihçiler ise; Türkler hakkında tetkik edilmeden kabul edilmiş batıl itikatları kafalarına koymuş olmalarından ve meseleyi muhtelif cephelerden ve/daha geniş kadrolar içinde mütalaa etmeğe hazırlıkları ve ellerinde mevcut malzeme kafi gelmediğinden, içinden çıkılmaz faraziyelerle tarihi hakikati tahrif etmeğe mecbur kalmışlardır. Mesela, henüz son zamanlarda bu meseleyi tetkik etmiş bulunan Gibbons gibi müelliflere göre; Osmanlılarla Asya insan kaynakları arasındaki muvasalanın rakib civar beylikler tarafından kesilmiş olması lazım geldiğinden, bu devletin kurulması için lüzumlu unsurlar ancak yerli Rumlar arasından tedarik edilebilirdi. Bu görüş tarzına nazaran yeni İslam olmuş Türklerle İslamlaşan Rumlardan hasıl olan Osmanlı milleti faraziyesi, bütün müşkülleri hal ile lazım gelen izahın anahtarını vermiş oluyordu. Bu suretle Türkler, ancak bu sayede yeni ve büyük bir devleti kurmak için lazım gelen idarecileri, imparatorluk harblerinde kan dökecek askeri bulmuş ve Osmanlı imparatorluğunu Osmanlılaşmış Rumlar ve Bizans?ta gördükleri teşkilat ile kurmuş oluyorlardı.

Bütün yayınlarını tabir-i caizse hatmettiğim bir sosyo-iktisat tarihçisi.. Kısaca fütüvveti ele almış..

Ahilikle Babailiğin ve burada muhtelif mümessillerinin isimlerini zikrettiğimiz muhtelif tarikatlerin yekdiğerleriyle olan münasebetlerini layikiyle tayin edememekle beraber, bu tarikatler mümessillerinin Türkmen kabileleri üzerinde telkinatta bulunduğu, Türkmenlerle birlikte onları temsil eden bu dervişlerin ve tarikatlerin de orta Asya?dan gelmiş olduğunu söyleyebiliriz. Diğer tarikatler gibi Ahiliğin de yalnız şehirlerdeki Burjuva sınıflarına has bir teşkilat, mesleki zümrelere ait teşekküller olmadığı ve bir çok Ahi rüesasının köylerde yerleşmiş olduğu da nazarı dikkati celb etmektedir. Ve biz burada, henüz layikile tenvir edilmemiş olan bu meselelerin üzerinden atlayarak, gerek Ahileri gerek diğer tarikat müessiselerini köylerdeki faaliyetleriyle, bilhassa köylerde tesis ettikleri zaviyeler ile, memleketin imar ve iskanı ile dini propaganda işlerine yaptıkları yardım bakımından ve tamamen hususi bir zaviyeden tetkik edeceğiz. Anadolu?da dinlerin tarihi, şehirlerin ve şehre ait teşekküllerin tarihi bizim mevzuumuzdan hariçtir. Bununla beraber, bu hususta daha fazla malumata sahib olmak bizim isimizi de çok kolaylaştırabilirdi.

Sultan Alaüddin vefat idüb oğlu Gıyasüddin kim tahta geçdi idi çok zulümler itmeğe başladı, akıbet bir sebeb ucundan Baba İlyasdan havf idüb leşker gönderdi. Babaileri kılıçtan geçürdü. Anun dahi başka bir hikaye vardır, Aşık Paşa oğlu Elvan Çelebi menakibinde malum itmişdir.

Murad Hüdavendigar?ın Rumelinde ilk işgal mıntıkaları üzerinde bulunan Malkara köylerinde, Yegan Reise bir köy bağışladığı ve bu köye oraya yerleşen Yegan Reis evladları namına izafeten Yegan Reis köyü denildiği gibi Yegan Reisin bu köyde bulunan zaviyesi vakfı oğlu Ahi İsa ve evladı elinde bulunmakdadır . Aynı mıntıkada yine Murad I. Zamanından beri Aydın Şeyhe vakfedilmiş bir yer bulunmaktadır . Aynı şekilde Yıldırım Bayezid?in de Dimetokada diğer bir Ahiye bir zaviye yapdırıb, ayrıca şehir içinde bina ettirdiği bir bashanenin gelirini bu zaviyeye vakfetmiş olduğu görülmektedir . Yenice Zağrada Kılıç Baba zaviyesi . Çirmende Musa Baba zaviyesi hep bu devirlerde tesis edilmiş zaviyelerdir. Ve yalnız Paşa livasında ekserisi bu suretle ilk zamanlarda tesis edilmiş bulunan 67 zaviye mevcuttur.

Ve haric-ez-defter bazı mahuf derbend ve memerr-i nas vaki? olan kurada kadimden zaviyeler vaz? olunub, ahalisi Kızılbaş fetretinde perakende olub gitmek ile kura ve zevaya hali ve harab kalub, bervech-i tahmin yazılıb timara virilmiş imiş. Öyle olsa, vilayet-i mezbure müceddeden kitabet olundukda, o hali ve harab olan kuranın ehalisinden ba'zı kayd-ı hayatda olanları hazreti hüdavendigar-ı gerdun iktidarın eyyam-ı adaletinde il ve vilayet emn-ü eman üzere asude hal olmağla gelüb her biri yerlü yerine mütemekkin olub şenlenüb, ehali-i vilayet-i mezbure zikr olan hali ve harab zaviyeler ihya olunması labud ve lazımdır, memalik-i mahrusaya dahi intifa'ı vardır deyü rica eyledükleri baisden, vukuı üzere der-i devlet nisaba arzolundukta padişahımız e'azzallahü ensarühu hazretlerinin hayrat-ı amme meyl-i tammesi olub ba'zı evvelden harab ve yebab olub girü ihyası lazım olan kuraya ve ba'zı mahuf derbendlerde ber-karar-ı sabık ihdası labüd olan mahallerde zaviyeler vaz' idüb evkafını hullide mülkünu kibelinden her hangi karyede vaki' olmuş ise mahsulünden birer çiftlik ta'yin ve takdir idesin diyü emrolunmağın ber muceb-i emr-i münif lazım olan mahallerde ba'zı ihya ve ba'zı ihdas zaviyeler vaz' olunub sebt olundu. (İstanbul Başvekalet Arşivi 917 numaralı defter.) Bu kanunun bütünü, yakında neşredilmiş bulunacak olan Osmanlı İmparatorluğunda. XV. ve XVI. Asırlarda, Zirai Ekonominin Hukuki Ve Mali Esasları isimli kitabımızın birinci cildinde XX numaralı kanun olarak mevcuttur (sf. 74).

Zikredilen eser, p, 39, 58-59, 118, 120.

Filhakika, koskoca bir imparatorluğun kuruluşu nev?inden muazzam bir hadise, bizde uzun zaman, sadece Padişahların dirayet ve şecaati veya Allah?ın bu saltanatın kurucularına karşı gösterdiği lütuf ve inayet ile izah edilmek istenilmiştir. İlk Osmanlı membalarında kaydedilmiş görülen Sultan Osman?ın rüyası, mucize nevinden vukua gelen bu hadisenin izahını ancak ilahi takdir ile yapmak mümkün olduğuna inanışın bir ifadesidir.

İmdi Hacı Bektaş Sultan bunların içinden Baciyan-ı Rum-ı ihtiyar itti kim o «Hatun Ana dır, anı kız idindi, keşf ve kerametini ana gösterdi, teslim itdi, kendi Allah rahmetine vardı.

Prof. Fuat Köprülü, İnfluence du Chamanisme Turco - Mongol sur les ordres mysttiques musulmans Memoires de l?tnstitut de Turcologle de l?universite d?İstanbul, 1929.

Bu suretle, muhtelif memleketlerden gelmiş muhtelif insanların ve onların temsil ettikleri telakkilerin kaynaştığı Osmanlı İmparatorluğu; o zamanki Türk-İslam alemi içinde yeni bir dünya, bir başka Amerika teşkil ettikten sonra, her türlü yeniliklere sahne yeni bir hayatın hazırlandığı yeni bir alem haline girmiş bulunuyordu. Dünyanın her tarafından gelmiş her fikir, her türlü insan ve malzeme kuvveti onun zamanın cihanşümul bir Türk ve İslam dünyası imparatorluğu olarak kurulmasına hizmet ediyordu. İmparatorluğun kuvvetini aldığı menbaların çokluğu ve bu nevi kozmopolitliği, kuruluş devirlerinde bu devletin kurucuları yanında toplanmış olan şahsiyetlerin muhtelif cereyanların mümessili olan muhtelif menşe?li kimselerden teşekkül etmesiyle sabittir. Bu suretle bu şahsiyetlerin kimler olduğunu tesbite çalışmak bu adamların şahsiyetinde imparatorluğun kurulması için iş başında olan kuvvetleri çalışırken görmek demek oluyur. Bu bakımdan isimleri bir tesadüf gibi tarihlere geçmiş olan bazı şahsiyetler ve onlar hesabına imal edilmiş olan pek saf ve pek basit gözüken menakıb, bize tetkikatımızm istikbali için geniş ufuklar açan kıymetli görüşler ilham edecek vaziyette bulunmaktadırlar.

Zikredilen eser. p. 109-111.

Bittabii Osmanlı İmparatorluğu teşekkül edeceği devirlerde Anadolu?ya doğru yapılmış olduğunu, gördüğümüz bu derviş akını ve bu dervişlerin köylerde yerleşerek toprak işleri ve din propagandası ile meşgul olmaları hareketi ve zamanın beylerinin bu gibi kolonizatör dervişlere bir takım muafiyetler, haklar ve topraklar bahşetmek suretile onların kendi memleketlerine yerleşmelerini temine çalışmaları, Anadolu istila ve iskanları kadar eskidir ve bu istilaların şiddetiyle mütenasib bir şekilde kuvvet ve ehemmiyet kazanmakta bulunmuştur. Bu itibarla, Osman oğulları beyliğinin kuvveti gün geçtikçe artmakta olduğu sıralarda bu teşkilatın Anadolu?da ancak öteden beri mevcut cereyanları temadi ettirdiğini ve belki ancak son siyasi hareketler dolayısiyle daha fazla bir hareket ve faaliyete meydan vermiş olduğunu kaydedebiliriz. Nitekim; tetkikimizin kayıtlar kısmında görebileceğimiz, 24, 25, 26, 28, 29 ve 217 numaralı kayıtlara göre Anadolu?da tesadüf edilen zaviyelerin çoğunun Osmanlılardan evvelki beyliklerin himaye ve nişanlariyle kurulmuş Ahi zaviyeleri olması lazım gelir. Bu Ahiler ve şeyhler, biraz sonra Osman oğulları zamanında olduğu gibi, bu devirlerde mevcut hak ve imtiyazlarını ayende ve revendeye hizmet etmek mukabilinde almışlardır . Hatta bazıları bu yerlerin kafirin kovub gelüb oralarda yerleşmişlerdir . Aynı şekilde, mesela Ahi Mahmud Aydın taraflarında Isa Bey nişanıyla bir takım araziye mülkiyet üzere tasarruf etmekte idi . Bu gibi eski devirlerden müdevver olmak üzere Saruhanda Ahi Aslan, Ahi Farkun, Ahi Şaban, Ahi Çarpık, Ahi Yahşi ve oğullarına Ahi Yunus, Kandırmış şeyh, Adil şeyh, Duruca Daha, Nusrat şeyh, Saru İsa, Saru şeyh, Kutlu Bey. Kızıl Emeli zaviyeleri ile Menteşede Ahi Yusuf, Ahi Feke, Ahi Debbağ, Ahi Ummet, Ahi İsmail zaviyelerinin mevcut bulunması da bu hususu teyit eder. Amasya?da ve Tokat?da da aynı şekilde eski devirlerde tesis edilmiş olması muhtemel bulunan pek çok Ahi zaviyesi mevcuttur . Nitekim meşhur seyyah İbn-i Bututa da Ahileri?Bilad-ı Rum?da sakin Türkmen akvamının her vilayet ve belde ve karyesinde mevcut? olarak tasvir etmiştir.

11 ve 18 numaralı notları okuyunuz.

KOLONİZATÖR TÜRK DERVİŞLERİ VE ZAVİYELER

Filhakika, Prof. Fuad Köprülü?nün tetkiklerine istinaden müslüman mistik tarikatlarının teşekkülünde Türk-Moğol şamanizminin tesirleri olduğunu ve binnetice Orta Asya?dan gelen akınlarla birlikte Anadolu?ya yeni birtakım dini cereyanların sokulmuş olduğunu kaydedebiliriz. İşte bizim burada mevzuubahis etmek istediğimiz dervişler, kendilerile beraber memleketlerinin örf ve adetlerini, dini adab ve erkanını da beraber getiren insanlardır ki bunların içinde Türk-İslam memleketlerinden Anadolu?ya doğru mevcudiyetini kayıt ve işaret ettiğimiz muhaceret akınını sevk ve idare etmiş müteşebbis kafile reisleri, bu istilanın öncüsü olmuş kolonlar, gelip yerleştikleri yerlerde hanedan tesis etmiş soy ve mevki sahibi mühim şahsiyetler vardır. Bu dervişlerin nazarı dikkati celb eden din ve cihan telakkileri, daha eski Türk memleketlerinden gelen muhacir kitlelerinin getirdiği din ve cihan telakkilerinin aynı olduğu gibi, müridleri de ekseriya kendi aile ve soyları azasıdır. Bu sebebledir ki bu unsurlar sayesinde Anadolu, ayrı bir teşkilat ve an?anelere sahib insan yığınlarıyla beraber, onların getirdiği dini ve mistik cereyanların da kaynaşmasına bir sahne teşkil etmekte idi. Bu sıralarda karşımıza çıkan şayan-ı dikkat şahsiyetlerin haklarında bilahare uydurulmuş menakıbde umumiyetle kabul edildiği gibi derviş, tarikat müessisi ve keramet sahibi insanlar gibi tasvir edilmiş olmalarına rağmen; maşeri psikolojinin malum kanunlarına uyarak kendilerini ihata eden bu dini halenin hakiki manasını keşfetmek güç değildir. Onlar yeni bir dünyaya, yani diğer bir Amerikaya gelip yerleşen halk yığınları için, içtimai ve siyasi büyük bir rol oynamış büyük kahramanlar, bu hengameli devirde halkın içinden yetişmiş mümessil şahsiyetlerdir ve bu itibarla onları son zamanın dilenci dervişlerinden dikkatle ayırmak lazım gelir. Bittabii biz burada ne Anadolu din tarihinden ne de muhtelif tarikatlerin birbirine benzeyen ve benzemeyen taraflarından bahsetmek niyetinde değiliz. Dervişlerle ve zaviyelerle alakamız, onların Osmanlı İmpratorluğunun kuruluşu meselesinin anlaşılması için üzerinde ısrarla durduğumuz bu garbe doğru akın işinde bize birer mümessil ve öncü gibi gözükmelerinden ileri gelmektedir. Bir çok köylere ismini veren, elinin emeği ve alnının teriyle dağ başlarında yer açıp yerleşen, bağ ve bahçe yetiştiren dervişler; ve daima garbe doğru Türk akını ile beraber ilerleyen benzerlerini doğuran zaviyeler ve bu zaviyelerin harbe giden, siyasi nüfuzlarını Padişahların hizmetinde kullanan, zaviyelerinde Padişahları kabul eden ve onlara nasihat veren şeyhler, bizim alakamızı celb etmek için bir çok vasıfları haizdirler. Hele onların daha fazla yarı göçebe Türkmenler arasında telkinatta bulunuşu, köylerde yaşayışı, toprak işleriyle meşgul gözükmesi ve benimsemek için dağdan ve bayırdan toprak açması bu alakayı şiddetlendirmektedir. Filhakika, bilahare tanıyacağımız dervişlerin şehirlerdeki tekkelerde ayin ve ibadetle meşgul olan ve sadaka ile geçinen mümesillerinin aksine olarak, mütemadiyen kırlara, boş topraklar üzerine yerleşen ve henüz bir devlet memur ve aylıkçısı şekline girmemiş olan bu dervişlerin hayatı ve onları oralara iten kuvvetlerin manası anlaşılmağa layıktır.

Bu mistik tarikat ve teşkilatın ne büyük bir kuvvet temsil ettiğini, aralarına aldığı halk kütlesini muayyen sosyal nizamlar için nasıl harekete getirerek zamanlarının vekayiinde büyük roller oynamış olduklarını tarih esasen kaydetmektedir: Selçuk devletinin en kuvvetli bir zamanında Babai?lerin Anadolu?daki bütün Türkmen aşiretlerini birden harekete getirmek süretile bu devleti fena halde sarsmış oldukları malum bir hakikattir. Fütuhatı başarmak için Osmanlı ordularına yalnız teşkilatlı ve imanlı muharib temin etmekle kalmayıp, bu misyoner dervişlerin dini ve sosyal fikirler propagandasıyla da, halk kütleleri arasında çok faal bir maya gibi faaliyete geçerek, o memleketlerin sosyal bünyesinde ve siyasi kuruluşunda büyük yenilikler yapmak için müsait kaynaşmayı yaratmakta, temsil ve fütuhat işlerini kolaylaştırmakta amil oldukları da muhakkaktır. Rum İlinin İslamlaşmasında bu misyoner derviş grublarının oynadığı rol her halde büyüktür.

numaralı kayıtta ise; Tufan Dede namıyla meşhur şeyhin kendi bina ettiği zaviyesinde gelene geçene sarf edilmek üzere vakfettiği mülkler arasında, değirmen, haraçlu bağçe ve şaire yanında, meşhur bir cins armut yetiştiren «Koz deresindeki Abası armutluğu da bulunmaktadır. Hele değirmen yapub vakfetmek hemen hemen umumi bir usul sayılabilir: Yamada Akyazılu Baba zaviyesinin dervişleri birçok değirmenler yapmışlar ve değirmenlerin etrafında bağ ve bağçe yetiştirerek zaviyelerine vakfetmek için müsaade almışlardır. Fakat vaktiyle aldıkları bu müsaadeler sayesinde resimden affedilen değirmenlerle öşrü alınmayan bağ ve bahçeleri zamanla çok büyümüş olacak ki, muahhar bir fermanla «fakat sair değirmenlerin resmin ve Batava nehrinin ve Varna etrafında olan bağlarının ve bağçelerinin öşrün vermemek caiz değildir denilmektedir. Filhakika, bu zaviyede, zamanla dervişlerin sayısı muhtelif tarihlerde 5, 10, 19 olarak arttığı gibi, iki göz değirmen de 4, 6 değirmen olmuştur .

Türklerin, Osmanlı imparatorluğunu kurmak için kendilerine lazım gelen kuvvetleri nereden bulduklarını göstermek itibariyle, Fuad Köprülü?nün o asırlarda Türk Anadolu?daki dini ve sosyal hareketlere ait verdiği malumat ta, yukarıda söylediğimiz gibi, çok kıymetlidir ve bu husustaki esas fikir şu şekilde hulasa edilebilir.

İlk Osmanlı Padişahları da, aynı ananeyi idame ettirerek mevcut zaviye şeyhlerini muhafaza ettikleri gibi; bir çoklarının yeniden yerleşip zaviye açmasına da yardım etmişlerdir. Osman Beyin ve Orhan Gazinin şeyhlerle olan münasebetlerine dair bazı tarihi kaynaklarda gördüğümüz kayıtları yukarıda zikretmiştik. Burada, arazi tahriri defterlerinden çıkardığımız diğer bazı kayıtlara istinaden; bu hanedanın şeyh, Ahi ve saire gibi birer dini teşkilata merbut kimselerle olan münasebetlerini takib edeceğiz: Mesela kayıtlar kısmında bir çok numunelerini çıkardığımız veçhile, 544 numaralı Bolu evkaf defteri ilk Osmanlı Padişahlarının ve silah arkadaşlarının vakıf ve mülklerini ihtiva etmektedir. Bunlar arasında pek çok şeyh, Fa-kih ve Ahi mevcuttur. Bundan başka numaralı kayıtlar da gerek Osman ve gerek Orhan Gazinin bu gibi şahsiyetlere verdiği mülklerden bahsetmektedir. Nitekim numaralı kayıt da, Ezine kasabasını Süleyman Paşanın Ahi Yunus?a vakf ve kendisini her türlü tekaliften muaf kılmış olduğunu; şehrin sahibinin ise artık kendisine ait olan bu şehrin varidatını gelene geçene hizmet edilmek üzere zaviyesine vakfetmiş bulunduğunu göstermektedir. Aynı Süleyman. Paşa zamanında Geliboluda Hacı Izzeddin isminde bir zat Hudavendigarın başı sadakası olarak Ümid Viranını ve Kavak?daki bağı yanında çiftliği ile Kavak Ahisine, Emir ilyas çiftliğini ise İshak Fakihe vakfetmiştir . Bu kayıtlarda mevzuubahs olan Kavak Ahisi, Kavak kasabasındaki Ahi manasına alınacak olursa, her köy ve kasabada bir Ahi reisi mevcut bulunduğu anlaşılmaktadır. Kayda göre Kavak Ahisi vefat edince bu yerler diğer bir Ahiye verilmiştir.

Bu dervişlerin geldikleri yerlerde fevkalade imtiyazlarla karşılaştığını da zannetmek doğru değildir. Bir asker gibi harb edebildiği halde yine bir köylü gibi çalışan bu dervişlerin çoğu bu devirde henüz öşürden bile muaf değillerdi. Mesela, numaralı kayıtta görüleceği üzere, Anadolu?dan gelip Şumnıya tabi bir köyde yerleşen Hüseyin Dede ve yerine geçen beş oğlu, o köyde bina edilmiş olan zaviyede gelene geçene hizmet mukabilinde cemi? rüsumdan muaf olmakla beraber, öşürlerini köy Sipahisine vermekte devam etmektedirler. Filhakika, bu devirlerde gördüğümüz dervişler, henüz bizzat ziraatla meşgul olan ve bağ bahçe yetiştirmekle zaviye ve değirmen inşa etmekte mahir olan işgüzar insanlardır. Vakitlerini ayin ve ibadetle geçirdiklerine, başkaları sırtından yaşadıklarına dair ortada henüz hiç bir delil mevcut değildir . Nitekim, bilahare bir çok vakıflara sahib büyük bir dergah halini alacak olan, Varnaya tabi Kaligra kalesi içinde bulunan Sarı Saltık Baba türbesi dervişleri de henüz bu sıralarda işledikleri bağ, bahçe ile, ellerindeki sazlık, çayır ve çiftliklerinin mahsulünden bir kısmını Sipahiye ve Padişaha verdikten sonra geriye kalanı zaviyede gelene ve geçene yedirmektedirler. Bu suretle bu mezar da henüz büyük ve zengin bir tekke halinde değildir .

Görülüyor ki bu şeyh dünyası ve davarı çok olan bir adamdı, bütün zevahir onun mali kudretinin ve siyasi nüfuzunun büyük olduğunu gösterir. Misafirhanesi hiç bir zaman boş kalmamaktadır. Bununla beraber, Aşık Paşa Zadeye göre, bütün, bu alametlerle beraber, bu meşhur adam bir dervişti de.

Merhaba Ali hocam.. elektronik süreli yayınlar konusunda size aşağıdaki linki önerebilirim.

Şu halde Prof. Fuad Köprülü?nün kuruluş meselesini vazediş şekli nedir, ve ne için bir çok hadisatın anlaşılması ve izah edilmesi için kendimizi vazetmemiz zaruri olan noktai nazarı temsil etmektedir?

Diğer taraftan, Kümeline ilk Osmanlı Padişahlarıyla birlikte geçen ve fütuhatı beraber yapan bu dervişlere dair hakikaten şayan-ı dikkat bazı malumatı ihtiva eden kayıtlar da mevcuttur. Bu hususta bir fikir edinmek için numaralı kayıtlan gözden geçirmek kafidir: Dimetoka kazasında medfun Es-seyyid Ali namı diğer Kızıl Sultan diyar-ı Rumeli şeref-i İslam?la müşerref oldukta bile geçüb zikrolan köylere 804 tarihli bir mülkname ile mutasarrıf bulunmaktadır. Ve o tarihten beri Kızıl Delü oğullarının tasarruflarında olan Tatar Viranı ve Tatarlık gibi mezralar zaviyelerine inen yolculara hizmet etmek mukabili evladlık vakıf olarak kayıtlıdır. Ve şayan-ı dikkattir ki, vaktiyle, Tatarlar tarafından iskan edilmiş olan bu viraneler bir derbend köyüdür. Ve babaları hissesine mutasarrıf olan Ahi ören ve Bahsayiş, vakfın müessisi ve ataları adına izafeten Kızıl Delü Derbendi ismi verilen bu derbendi kendileriyle birlikte olan dervişleriyle beraber hıfzetmektedirler ve bu derbend onlar sayesinde 58 Müslüman ve 23 kafir haneli bir köy haline gelmiştir. Demek oluyor ki, Allahın dağında böyle asayişin ve yolculuğun temini için şenlendirilmesi lazım gelen bir derbend yerinde zaviyeyi tesis ve köy vücude getirilmiş olan bu Bektaşi şeyhleri aynı zamanda hizmetleri takdir edilen jandarmalar, dağ başlarında emniyeti temine kadir tabiatta insanlardır. Ve, ilk zamanlarda Ancak bu gibi hizmetleri mukabilinde örfi tekaliften muaf tutulmuşlar ve kendilerine dağ başında ancak bir harabenin mülkiyeti bahsedilmiştir. Filhakika, bu devirlerde henüz yüzlerce köylerden haraç toplayan Bektaşi dergahlarından eser yoktur. Dağ başlarını, hali ve çorak toprakları işlemek için yerleşen, evladları çoğalınca köyler tesis eden ve yerleştikleri toprakları yavaş yavaş bir kültür ve iktisat merkezi bir ma?mure haline sokan bir takım muhacirler mevcuttur. Dağ başlarında yerleşen bu muhacirlerin orada tutunup çoğalmaları da onların kuvvetini göstermektedir. Bunlar gözü pek ve azimkar Türk kolonları, bu memlekete yalnız bir fatih ve işgal ordusu olarak gelmeyen Türklerin memleket ve toprak açılarıdırlar . Yeni fethedilen bir hristiyan memleketinde, bu şekilde gelip dağ başlarında yerleşecek, oraların imar ve emniyeti ile meşgul olacak ve tesis ettikleri merkezlerle Türk dil ve dinini yaymağa başlayacak misyonerlere ve gönüllü muhacirlere malik olmak ise; yeni kurulmakta alan Türk devletinin en büyük kuvvetini temsil etmekte olduğu meydandadır, imparatorluğu kuran kuvvet işte kendisinden bu kadar emin, kendiliğinden taşan ve atılgan bir istila kuvveti idi.

Aynı mes?ele hakkında tafsilat Aşık Pasa Zade tarihinde 60. sayfasında da mevcuttur. Fakat mevzuubahis tarihe göre, şeyh Edebali?nin müridi olan ve Osman?a?bize bir kağıt vir imdi? diyen ve atasından kalmış bir kılıcı nişan olarak alıkoyan şeyh Durgud adlu derviş değil, Kumral Dededir. Ve bu defa kendisine bir şehir vadedilmis gözükmektedir. Burada Ertoğrul Beye ait olarak gösterilen kılıç, dervişin elinden köyünün sonra gelecek Padişahlar tarafından geri alınmaması için verilmiştir. Her ne kadar bu iki tarihte görülen isim farkları, aynı vak?anın iki anlatış tarzına ait gibi görünüyorsa da, Osman?ın bu tarikattan birçok dervişlere yardım mukabilinde sadece bir köy değil belki birçok köy ve kasabalar vadetmiş olmasını da hatırlatabilir. Osman?ın mezkur bir çok dervişlere yazılı nişan yerine kılıç verişi ise zikri geçen tarihçilerin izah etmek istediği gibi, Osman?ın yazı bilmemesine değil, belki henüz resmen nişan vermek salahiyetine sahib olmayışı veya sıkışık vaziyette bu tarikatin dervişlerine yazılı bir kağıttan çok daha kıymetli ve kendisinden sonra gelecek evladları üzerinde de müessir olacak bir ata kılıcı vermeğe mecbur edilmesiyle, yahut da kendisinin her türlü şübheyi izale edecek bir garanti vermek istemesiyle izah edilmelidir. Yoksa Osman Gazi?nin muhitinde herhangi bir senedi veya nişanı hazırlayacak kimselerin mevcut bulunup bulunmadığından şübhe etmek caiz değildir. Ehemmiyetine binaen Aşık Paşa Zade tarihinin verdiği malumatı da aşağıya dercedelim:

Evliya menakıbının, birçok dervişleri ziraatle meşgul ve toprak işleriyle ilgili gösterdiği gibi, Osman Bey?i de gece ve gündüz çift sürmekle meşgul olarak tasvir etmesi manalıdır. Bu hususta İstanbul şehri İnkılab Müze ve Kütüphanesinde M. Cevdet yazmaları arasında 5 numarada kayıtlı bulunan Velayetname-i Hacı Bektaş-ı Veli sf. 157?ye bakınız. Aynı suretle halk ağzında dolasan ve bektaşi dervişini elinde çapa tasavvur eden şu söz de manalıdır: ?Bektaşinin çapası, mevlevinin çivisi...?

Selçuk-Bizans hudutlarında yaşayan bir uç beyliğinin, diğer emsalinin mazhar olmadığı bir talihle, pek kısa bir zaman içinde tarihin seyrini asırlarca değiştirecek kuvvetli bir imparatorluk haline girivermesi hadisesi, son zamanlara kadar birçok malumları noksan bir muadele şeklinde vazedildiği veyahut Türk ırkının tarihi varlığı hakkında mevcut ve an?ane halinde müesses dar ve kısır noktai nazarlara esir kalındığı için, içinden çıkılmaz bir mesele teşkil etmekte idi.

Bu hususta daha açık bir fikir vermek için tetkikimizin Defteri Hakani kayıtları kısmında bulunan bazı zaviye tarihçelerini gözden geçirelim:

Å Hukuk Fakültesi Mecmuasının VII inci cildinin 1-2 inci sayılarında (1341) Sultanların temlik hakkı ve mülk toprakları ismini taşıyan makalemize bakınız (si. 489).

Fakat bizim burada tetkik edeceğimiz türbeler ve bazen o türbelerin etrafında teşekkül eden zaviyeler, daha başka mahiyette ve daha manalı müesseselerdir ve çok defa zaviyede yatan ölüler o zaviyenin tesisinde bir gaye değil ancak bir vesile ve timsal hizmetini görmektedirler. Filhakika, bizim tetkik etmek istediğimiz zaviyeler, içtimai ve dini mühim cereyanların doğurduğu mühim propaganda ve kültür müesseseleri, yeni açılan memleketlerde yerleşen Türk muhacirlerinin yerleşme ve teşkilatlanma merkezidirler. Mevzubahis zaviyelerin müessisleri veyahut namına kuruldukları şeyhler ve dervişler de umumiyetle o köylerde yerleşen muhacirlerin o mıntıkada öncüleri ve kafile şefleri veya büyük babalarıdırlar.

b. Bazı Tarihi Simalar

Karaman iline evvel Yunan dirlerdi, Karaman denmesine sebeb anuncun bu hikayeti getürdük: Bir gice nagah sultan Gıyasüddin Padişahı kulları tepelediler, oğlu ve kızı memleket hali kaldı. Babailerden Muhlis Paşa bir sebeble Padişah oldu. Babaileri kıranlardan intikam alub ol leşkerden kim varsa hep, kılıçdan geçürdi, kırk |gün beylik itdi. Bazılar altı ay beylik itdi didi. Andan sonra Babailerden Halife Göre Kadı Baba llyas zamanında üç ile Halife olmuşdu. Meğer ol Göre Kadının beş yaşında bir oğlu kalmışdı, adına Karaman dirlerdi. Muhlis Paşa ol oğlanı getürüb tahta geçürdi, Padişah eyledi, Nefes idüb itdi ki, bu nesil bu vilayeti duta, Padişah ola, didi, Karaman vilayetine. Karaman didiklerine sebeb budur. (Uruç Bey, Tevarih-i Al-i Osman, sf. 11. Babinger tab?ı 1925).

Topkapı Sarayında, Hazine Kütüphanesi Kitabları arasında No. 1612 ye bakınız.

Cild: I, sf. 331.

Böyle bir imparatorluğun kurulması hadisesinin büyük mikyasta nüfus kitlelerinin yer değiştirmesi nev?inden demografik yahut, métanastasiques hadiselerle aynı zamanda vukua gelmiş olduğunu göstermek için; istilalarla birlikte göçebe unsurların bu harekatı temin edecek bir şekilde kolaylıkla ve muvaffakiyetle ileri sürülmüş olmalarını, muhtelif mıntıkaların imar ve iskanı için kullanılan sürgün usullerini ve topraklandırma ve toprağa yerleştirme siyasetinin bu hususta oynamış olduğu rolü de başka bir yerde izah edeceğiz. Biz şimdilik burada bu nüfus hareketlerinin ve büyük çapta kolonizasyon işinin şayan-ı dikkat tezahürlerinden birini gözden geçirelim:

Bazı zaviye müessislerinin numaralı kayıtlarda gördüğümüz Kız Bacı, Ahi Ana, Sakan Hatun, Hacı Fatma zaviyeleri gibi bazı zaviye şeyhlerinin de aynı suretle kadınlar olması nazarı dikkati celp etmektedir. Bu hususta bir misal olarak numaralı kaydı zikretmek isteriz: şöyle ki, Kütahya evkafı içinde Od Yakan Baba namındaki dervişin bir köyde bina ettiği tekke, civardan gelen adaklar ve kurbanlarla az zamanda inkişaf bulup dini mühim bir merkez haline girmiştir ve bu inkişafta bu zaviyeyi idare etmiş olan Hacı Bacı nam saliha ve mütedeyyine ehl-i velayet hatunun ve kendisinden sonra yerine geçen Hundi Hacı nam hatunun ve ondan sonra zikrolan ocağı ihya etmiş olan Sume Bacı nam bir aziz ve satiha ve bakire hatunun büyük hizmetleri olmuştur. Ve hatta bu sonuncu Bacı, kendi zamanında tekkeye maylettiği çiftliklerle, bağ, bahçe, değirmen ve sairenin, kendi ölümünden sonra akrabasından kimsenin müdahale etmemesi için, kendi parasiyle temin edilmeyip hayrat-ı müsliminden toplanan para ile satın alınmış olduğunu herkesin önünde ikrar ve zabta geçirmiştir. Filhakika, bu asırlarda Anadolu?da kadın tekke şeyhleri görmek bizi hayrete düşürmemelidir. Yukarıda zikrettiğimiz gibi, Aşık Paşa Zade bu kadın dervişlerden «baciyanı Rum namı altında bahsetmektedir ve Hacı Bektaş?ın Rum Ahileri, Rum Abdalları ve Rum Gazileri gibi grublar içinden Baciyan-ı Rumi ihtiyar edip, kadıncık ana isminde bir kadına, bütün kerametini göstermesi ve tarikatı ona ısmarlaması bu bakımdan manidardır:

Mesela, numaralı kayda nazaran; a?n cemaatin dervişlerile diyar-ı Horasandan gelmiş olan şeyh Hacı İsmail, Larende kazasında kendi ismini verdiği bir köyü kurmuştur ve bu suretle şeyhin evladı ve akrabalarıyla teşekkül eden bu köy halkı, Yavuz Sultan Selim zamanında yazılan bir defterde 95 yetişkin erkeği ihtiva etmektedir. Bu köyde oturan Şeyh Hacı İsmail oğullarının yaylak ve mera işlerinde civarda oturan Türkmen aşiretleriyle olan iştirakleri ve sair münasebetler, bu ailenin bu cemaatlerden ayrılmış ve toprağa yerleşmiş bir cemaat olduğunu ve belki de bu memleketlere komşu cemaatlerle aynı zamanda gelmiş olduklarını göstermektedir. Diğer taraftan; bu aile gün geçtikçe bu köyde yerleşmekte ve çoğalmaktadır: Şeyh İsmail?in oğlu Musa Paşa burada bir zaviye bina etmiş ve onun oğlu da ikinci bir zaviye yaptırmıştır. Aynı cemaatten Yunus Emre namında bir zat, bir mezrayı Karaman oğlu İbrahim Beyden satın almıştır ve elinde mülknamesi vardır. Bundan başka, bu ailenin efradı ve dervişleri avarızdan, resm-i ganemden ve resmi çiftten muaflardır. Ve öşürleri de bu zaviyede sarf edilmektedir.

Bu faraziyeler, bizim tedkik ettiğimiz dervişlerin ve o dervişlerin temsil ettikleri grupların orta Asya?dan gelmiş muhacir göçebelerin mümessili ve bu muhaceret akınının öncüleri olduklar hakkındaki iddialarımızı tenvir edecek mahiyette olduğu gibi bizim burada zikrettiğimiz misallerle daha fazla da kuvvet kazanmış olmaları lazım gelir.

Aynı müellifin 1933 senesi Varşova?da toplanmış olan beynelmilel tarihi ilimler kongresi?nde yaptığı bir komünikasyonun mevzu?unu teşkil eden Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri Hakkında Bazı Mülalıazalar ismindeki etüdü de Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası?nın birinci cildinde neşredilmiş bulunmaktadır, (sf. 165-313). Bu meseleye dair, yine aynı müellifin, Hayat Mecmuasında (sayı 11 ve 12. 1924) çıkan tenkidi makalelerine bakınız.

VI. Şeyh Edebalikim Osman Gazi?nin düşini tabir eyledi ve Padişahlığı kendüye ve neseb ve nesline muştaladı. Yanında şeyhin bir müridi vardı «Kumral Dede dirlerdi, ol derviş ayıdır: Ey Osman, sana Padişahlık virildi, bize dahi şükrane, didi. Osman Gazi ayıdır: Her ne vakit kim Padişah olam, sana bir şehir vireyin, didi. ?Derviş ider, ?bize bir kağıt virimdi, dir. Osman Gazi ayıtdı ben kağıd yazmak bilirmiyim ki benden kağıd istersin, didi. Amma atamdan bir kılıç kalmışdır sende dursun, nişan. Beni Allahü Teala Padişahlığa irgörürse benim neslim ol kılıcı göreler, köyünü almayalar, deyü virdi. Şimdi dahi ol kılıç Kumral Dede neslindedir. Al-i Osman?dan her kim ki Padişah olsa ol kılıcı ziyaret iderler. (Sf. 6).

Bu zaviyelerin her birinin en lüzumlu ve tenha yerlerde mamur bir konak yeri hizmetini gördüğünü, derece derece muhtelif büyüklükte olanlarının, imaretli ve karbansaraylı şekillerinin mevcut bulunduğunu da biliyoruz. Zaviye şeyhlerinin aynı zamanda gerek zaviyenin ve gerek civarın emniyetinden de mes?ul bulunduğunu hatırlıyalım. Filhakika; Osmanlı imparatorluğunda aylıkla asker ve memur kullanacak kadar para ekonomisi münkeşif bir halde bulunmadığından, her vazife ve memuriyet toprak gelirinden bir kısmının hasr ve tahsisi veya sadece bazı vergilerden muafiyet mukabili olarak iyfa edilmektedir. Hu vaziyette yolların ve memlketin emniyeti ile alakadar olan devlet; çok defa bu emniyeti temin edecek vaziyette olan kimselere, harb adamlarına veya cemaat reislerine bir köyün timarını veya bir derbend yerinin bac resmini vermektedir; veyahut o hizmet mukabilinde cemaati ile beraber o civarda yaşayıp her türlü vergi vermekten affedilmiş olmasını kabul etmektedir. Fakat bu kabil kimseler, bu gibi muafiyetler mukabilinde, o yerin emniyetinden mesuldür. O civarda bir hırsızlık veya katil vakası vuku bulursa onlar tazmin etmekle mükelleftirler. Suret-i umumiyede derbend teşkilatına has olan bu nizamlar zaviyelerin bir çoğunda caridir. . Dağ başlarında ve isimlerinin ifade edeceği veçhile mesela, Yalnız Kuyu demekle maruf viranelerde , Ahi Çukurunda , «begayet gereklü yerlerde tesis edilen zaviyelerin, yukandanberi gösterdiğimiz veçhile kırlarda emniyet ve konak hizmetleri olduğu gibi; numaralı kayıtta görüleceği üzere, açıkça «ıssuz ve korkuluk yerleri görüb gözetmek içün bir tekke kurub oralara yerleşen ve sefer olduğu zaman asker gönderen yerler gibi zaviyeler de pek çoktur. Filhakika, o zamanın münakale tekniğinin çok geri vaziyetine rağmen, ancak bu sayededir ki ticaret re ziyaret maksatlariyle seyahat büyük mikyasla kolaylaşmış, teminat altına alınmış bulunmaktadır. Çünkü, yol boyları ve menziller hesablı bir şekilde yerleşdirilen köyler, zaviyeler ve karbansaraylar tarafından itina ile muhafaza edilmektedir. Ve şayanı dikkattir ki, bugün ancak devletin salahiyetdar dairelerinin bir plan dahilinde tasavvur idüb meydana getireceği bu neviden etraflı düşünülmüş ve ilerisi görülerek tahakkuk ettirilmiş eserler, o zamanlar daha ziyade hususi teşebbüslerle ve pek çok defa kendiliğinden meydana gelmekte bulunmuştur. Devletin bu hususta takib ettiği hattı hareket ise, bu gibi teşebbüslerin teşvik edilmiş olması için zaruri olan müsaadeleri, muafiyetleri ve hatta idari-mali muhtariyetleri bahşetmekten çekinmeyerek, her mahallin ihtiyaçlarını o mahalde bulunub hissedenlerin rey ve teşebbüsleriyle becerebilmesi için adem-i merkeziyetçi ve mümkün olduğu kadar her tesise kendi mahiyetine uygun bir şekilde inkişaf edebilmesi için müdahalelerini az hissettirir bir tavır ihtiyar etmiş olmasıdır, işte tetkik ettiğimiz zaviyeler de, umumiyetle vakıf müesseselerine bahsedilmiş olan bu idari - mali muhtariyetten istifade etmektedirler ve zamanına göre yolların emniyetini en kolay, en müessir ve en ucuz bir şekilde temini için bulunmuş en iyi çareyi temsil etmektedirler.

Prof. Fuat Köprülü, Osmanlı heyeti içtimaiyesinin bünyesindeki hususiyetlerle o zamanlar mevcut sosyal fikir propagandalarının nasırı dikkati celbedecek mahiyette olduğunu göstermek için, Avrupa?da rönesansın öncülerinden biri gibi telakki edilen fakat hayatının bir kısmını Türkler arasında ve Osmanlı sarayında geçirmiş olan Pleton isminde bir zatın memleketinde ortaya attığı sosyal reform fikirlerinin teşekkülünde İslam aleminde o zamanlar mevcut dini ve sosyal cereyanlardan ve Türk cemiyetinin sosyal bünyesini taklit arzusundan mülhem olup olmadığının tetkike değer bir mevzu olduğunu kaydediyor (p. 112).

Bu suretle kendiliğinden bir iskan ve kolonizasyon şekli olmaktan çıkarak hükümetin mütemadi kontrolü altında çalışsan bir umumi hizmet müessesesi şeklini aldıklarını ve zaviye şeyhliklerinin resmi bir memuriyet haline girdiğini ve bu suretle memleketin nakl ve mübadele işlerinin muntazam işlemesine yardım etmek sayesinde, refahın ve zenginliğin artması için ne kadar büyük bir mevkii olduğunu büyük idare memurlarının çok iyi takdir etmiş olduklarına diğer bir misal de Erzincan evkaf kanununda bulunmaktadır. Bu kanunun muhtelif maddelerinde uzun süren harbler neticesinde harab olan bir memleketi şenlendirmek, asayiş ve emniyetini temin ederek halkı celb edebilmek için düşünülen tedbirler arasında; (madde, 3) eski zaviyelerin ihyası ve münasib mahallerde yenilerinin ihdası hususu, vilayet muharririne devlet merkezi tarafından sarih bir talimat şeklinde tafsilatiyle emredilmiş bulunmaktadır. Bundan başka, zaviyelerin oynadığı rol hakkında bir fikir edinmek için Sultan Süleyman tahrirlerine göre; bu sıralarda Anadolu vilayetinde 623, Karaman?da 272, Rum vilayetinde 205, Diyarbakır?da 57, Zülkadiriye?de 14, Paşa livasında 67, Silistire livasında 20, Çimen livasında 4 zaviye mevcut bulunduğunu hatırlatmak da lazımdır.

Allah dostları gökteki yıldızlar gibidirler, bakarak yolunuzu bulabilirsiniz, çehrenizi aydınlatırsınız... yeter ki insanlar nefislerine zulüm etmesinler, sapıtmasınlar... yoksa araya kara bulutlar girer insan bırakın yıldızları attıkları adımları göremezler... ehil olanı dinleyeceksin ki mutluluğa eresin...

Bu ve buna benzer kayıtlar, birçok zaviyelerin nasıl tesis edilmiş olduklarını açıkça göstermektedir. Filhakika, bu dervişler buralara akvam ve akrabalariyle gelib yerleşmiş olan muhacirlerdir ve böyle hali bir yerde bir zaviye bina etmek işi, oraların iman ve asayişinin temini için olduğu kadar, ailenin imtiyazlı mevkiinin muhafazası için de tesisi lüzumlu umumi bir hizmet müessesesi kurmak demek oluyor ve imar ve iskan taahhüdünün ifa edilmiş olmasının fiili bir alameti sayılıyor. numaran kayıtta da, Akça Kurum demekle maruf bir zemin üzerinde bir takım muafiyetlerle toprağı işleyen sadat görülmektedir. Diğer bir köy de yine şenlendirilmek şartiyle dervişlerin elindedir , Nitekim, Yatağan Abdal zaviyesinin Bozdağ?da Karlı Oluk deresi ve Kaba Koz denmekle meşhur yerleri bu şeyhe verilmiş yurtluk yerlerdir , Aynı şekilde Şarki Karahisarda kadimlik yurdları üzerinde zaviyedar olan bir Abdalın taallukatının, aynı zamanda fatih-i vilayet olanların evladı da olmaları dolayısiyle ve yol üzerinde bir yerde oturub gelene geçene hizmet ettikleri için, salb ve siyaset icab etmedikçe hiç bir kimsenin müdahade edemeyeceği bir istiklal içinde, o mıntıkayı idare ettikleri anlaşılmaktadır . Bu zaviye sahihlerinin fatih-i vilayet olanların evladı olarak anılmaları da dikkate şayandır. Filhakika, diğer taraflarda da bir çal dervişlerin bizzat o memleketlerin fethine iştirak etmiş Gazi askerler oldukları da malumdur. Ekseriya bu gibi hizmetler mukabili olarak kendilerine verilen boş topraklar üzerine aileleriyle birlikte yerleşmektedirler. Bu surede birçok köylere isimlerini veren şeyhler mevcuttur.

e. Derbend Bekleyen Dervişler ve Zaviyelerin Emniyet ve Menzil Vazifeleri

VII. Orhan Bursa fethine giderken babasının önünde yer öpüb itaat gösterdi. Ve yine Köse Mihalı ve Torgut Alpı Orhan Gaziye yoldaş koşdu. Ve anda bir aziz vardı ana Şeyh Mahmud dirler idi. Anunla Edebali didikleri azizin bir karındaşı var idi. Ahi Şemseddin dirler idi. Anın oğlu Ahi Hüseyin?i Orhan Gazi atasından isteyüb Osman Gazi dahi virdi ve hilece gönderdi. (Neşri tarihi, sf. 38).

Sual: Bu Hacı Bektaş hazretlerinin bunca müridi ve muhibbi vardır, bunların biatleri ve silsileleri nerede olur?

Tedkik ettiğimiz zaviye şeyhlerinin umumiyetle bir cemaat beyi veya kabile reisi olması, bizim burada iddia ettiğimiz fikrin doğruluğunu isbat hususunda, ehemmiyetli bir delil teşkil edecek mahiyettedir. Bu gözle tedkik edildiği takdirde, bir aşiretin muhtelif parçalarının muhaceret dolayısile gidip yerleştikleri uzak noktalarda hep aynı nam altında köyler ve zaviyeler kurması ve evliyalar kabul etmiş bulunması keyfiyetini de kolayca izah edebilir. Hasluck da yukarda ismi geçen makalelerinde, haklarında uydurulan, menakıb ne olursa olsun, birçok tekkelerin bir aşiret evliyası mezarı olarak kurulduğunu farz ve kabul etmektedir. Bu suretle, Karaca Ahmed?in, Ak Yazılı Babanın, Sarı Saltuğun muhtelif yerlerdeki mezarlarını ve bu isimlerde müteaddid köylerin mevcudiyetini, hep ayni aşiretin muhtelif yerlere dağılmış olan muhtelif parçalarının eserleri gibi kabul ediyor ve evliya isimlerindeki sarı, kızıl gibi renk sıfatlarının ayni kabilenin muhtelif parçalarının yekdiğerinden ayrılması için kullanılan sıfatlar olması lazım geleceğinden, bu suretle mevzuubahis sıfatları taşıyan evliyaların kabilevi menşeini isbata çalışıyor.

Osmanlı imparatorluğunun kurulmakta olduğu zamanda Anadolu?daki uç beylikleri, medeni bir hayatın kaynağı olan Türk ve İslam dünyasının her tarafından gelmiş her sınıftan ve meslekten adamlarla doludur: Iran, Mısır ve Kırım medreselerinden çıkan hocalar, orta ve şarki Anadolu?dan gelmiş Selçuki ve İlhami bürokrasisine mensub şahsiyetler, muhtelif tarikatlerin mümessilleri İslam şövalye ve misyonerleri diyebileceğimiz dervişler. Bunlar arasında bilhassa, Paşazade tarihinde Gaziyanı Rum diğer tarihlerde Alpler veya Alp Erenler namı altında zikredilen ve daha İslamiyetten evvel bütün Türk dünyasında mevcut olan eski ve geniş bir teşkilata mensub Türk Şövalyeleri mevcuttu. Fiahakika: Osman Gazinin arkadaşlarından bir çocuğun unvanı olan bu Alp tabiri dikkate şayandır. Bunlardan şehirlerde ve İslam dünyasına mensub bazı dinilerin tesiri altında kalmış olanların ise unvanı bilahare Gaziye tebdil edilmiş gözükmektedir. Yine aynı kitapta ismi geçen Ahıyanı Rum yani Anadolu Ahileri ile; Horasan Erenleri de denilen Abdalan Rum yani «abdal ve «baba ismini taşıyan ve bilhassa Türkmen kabileleri arasında telkinatta bulunan ve umumiyetle Osmanlı Padişahlarıyla bütün harplere iştirak etmiş bulunan delişmen tabiatlı ve garib etvarlı dervişler bulunmakta idi. Aşık Paşazade tarihinin Bacıyanı Rum yani Anadolu kadınları dediği ve haklarında tafsilata malik olmadığımız teşkilat veya tarikatten sarfınazarla, diğerlerini ele alacak olursak, banların her birinin Türk ve İslam dünyasının her tarafında şubeleri olan ve bu günkü Komünist yahut farmason teşkilatına benzeyen teşkilatı bulunan tarikatler olduğunu görürüz. Kökleri bu suretle geniş Türk ve İslam dünyasına yayılmış olan bu gibi teşkilat vasıtasıyla her tarafla temas halinde bulunan Osmanlıların ise. Osmanlılaşmış Rumların yardımına muhtaç olmadan daha evvelki emsali Türk imparatorlukları gibi büyük bir imparatorluk kurmak teşebbüsünde bu kuvvetlerden istifade etmiş ve kendilerine lazım gelen her türlü unsurları bulmuş olduklarına şüphe yoktur. Burada, yalnız bazı büyük şehirlerde ve burjuvalar muhitinde değil, uç beyliklerindeki köylerde de bilhassa şubeleri olan Ahi teşkilatının Anadoludaki faaliyetlerinin Osmanlı imparatorluğunun kurulmasında büyük rol oynamış olduğunu kaydetmek icabeder. Prof. Fuad Köprülü?ye göre; «Gazi Osman?ın kayın pederi şeyh Edebali ile silah arkadaşlarından bir çoğunun hatta Orhan?ın kardeşi Alaeddin?in bu tarikate mensub bulunuşu, ilk piyade askeri üniformasının Ahi üniforması oluşu ve Yeniçeriler için Ahi başlığının kabul edilmiş olması, bu bakımdan son derecede manidardır.

İsmi geçen eser, p. 17.

Atına sivar olub doğru Konya?ya vardı. Meğer Konya?da bir mu?abbir muteber kişi vardı, şeyh Edebali dirlerdi. Sahib-i kemal idi. İlm-i rüyayı hub bilürdi. Kerameti zahir olmuş kişidi, dünyası çoğdı. Ol vilayetde Meşhurdı, sultan Alaüddin dahi ana itikad etmişdi...

Yukarıda mevzuubahis ettiğimiz gibi, Osman oğulları ile beraber, bir çok şeyhler gelip Anadolu?nun garb taraflarında yerleşmişlerdi. Bu yeni gelen derviş muhacirlerin bir kısmı gazilerle birlikte, memleket açmak ve fütuhat yapmakla meşgul bulundukları gibi; bir kısmı da o civarda köylere veya tamamen boş ve tenha yerlere yerleşmişler ve oralarda müridlerile beraber ziraatle ve hayvan yetiştirmekle, meşgul olmuşlardır. Filhakika, o zamanlar bu şayanı dikkat dini cemaatlere hemen her tarafta tesadüf edilmekte idi. Onların, tercihan boş topraklar üzerinde kurdukları zaviyeleri, bu suretle büyük kültür, imar ve din merkezleri haline giriyordu. Bu zaviyelerin ordulardan daha evvel hudut boylarında gelip yerleşmiş olması, onların harekatını kolaylaştıran sebeblerden biri oluyordu. Aşağıdaki kayıt bu noktayı göstermektedir:

Bu suretle, Osmanlı Padişahlarını Rumelindeki fütuhatları ve icraatları esnasında da bir takım Ahiler, Şeyhler ile münasebette görüyoruz. Aynı teşkilat, aynı akın Rumeline de geçmiş ve kendisine mahsus usullerle oraları da Türkleştirmeğe, İslamlaştırmağa ve imar etmeğe çalışmağa koyulmuştur:

IV. ... kendülerin arasında bir aziz şeyh vardı, hayli kerameti zahir olmuştu. Ve cemi halkın mutemedi idi. Ve illa dervişlik batınında idi dünyası nimeti ve davarı çokdu ve sahib-i çerağ ve alemdi, daim misafirhanesi hali olmazdı. Ve Osman Gazi kim bu dervişe konuk olurdu... (Aşık Paşa Zade tarihi, İstanbul basımı sf. 6).

Bu kayıtlara göre, bidayette ve asliyet halinde bu şekilde kendiliğinden bir kolonizasyon hareketini temsil eden bu zaviyelerin müessisliği ve şeyhliği vazifesi, yavaş yavaş devlet teşekkül ettikçe, bir me?muriyet şekline girmiş ve nihayet bu devlet müesseseleri de soysuzlaşarak bir nevi tufeyliliğe müncer olmuşlardır. O kadar ki, son devirlerin dilenci dervişleri ve tenbelhane haline inkılab etmiş tekke ve türbeleriyle mevzuubahis ettiğimiz müesseseler arasında hiç bir münasebet kalmamıştır.

İktisat Fakülten Mecmuasının l, 2 ve 4 üncü sayılarında çıkmış olan Osmanlı İmparatorluğunda Toprak İşçiliğinin Organizasyonu Şekilleri: L, Kulluklar Ve Ortakçı Kullar başlıklı makalelerimize ve bunlar içinde bilhassa 47 numaralı notun bulunduğu yere ve XXXV numaralı kayda bakınız.

Demek oluyor ki, Osmanlı imparatorluğu teessüs etmeğe başladığı zaman, bu kadar geniş hudutlar içinde kaynaşmakta olan bir alemin dört bucağında tekevvün eden dini ve sosyal cereyanları, bilgi ve tecrübeye sahib insanları ve manevi kuvvetleri kendi arkasında buldu.

Ñ Baba Muhlis hakkında naşir Ali beyin ilave ettiği not: Cengiz fetretinde Anadolu?ya gelerek Amasya kurbünde bir mahalde tavattun eyleyen Şeyh Baba İlyas Horasanı?nın oğludur. Devleti Selçukiyenin inkısamında altı ay Konya?da Emir olmuş ve badelistifa sultan Osman ile gazalarda bulunmuştur. Aşık paşanın pederidir.

Bu şekilde mutarıza içinde zikredilen rakamlar, tetkikimizin sonunda sıralanmış olan Kayıtların sıra numaralarıdır.

Tarihçilerin daima kaydettiği üzere, Osmanlı idaresinin yabancıları cezbeden «adilane hareketinin mevcudiyetine de istinad ederek bu fikrin doğru olduğunu kabul edebiliriz.

Mevzuubahis etmek istediğimiz mes?ele; hali ve tenha yerlerde, boş topraklar üzerinde bu Orta Asyalı muhacirler tarafından kurulan bir nevi Türk manastırları, i olan zaviyelerle, yeni bir memlekete gelip yerleşen kolonizatör Türk dervişleridir. Dervişlerle tekkelerin son zamanlardaki soysuzlaşmış şekillerine ait taşıdığımız kanaatleri sarsacak mahiyette ve iddialı olduğu kadar garib de gözükecek olan bu fikrimizi haklı gösterecek bazı vesikaları bu tetkikimizde zikredebilecek vaziyette olduğumuzu zannediyoruz. Meselenin bu suretle izah edilmesi matlub birtakım vakıalar şeklinde hazırlanıp bahse mevzu edilmesi ise, bizim tetkikimizin yeniliklerinden biri olacaktır.

Derviş ve zaviyelerin hakiki hüviyet ve mahiyetleri ile, sarih bir şeklide yer tayin etmek suretlle onların coğrafi yayılış tarzlarını, adetlerini ve dervişlerin ellerindeki vesikalara nazaran zaviyelerin tercüme-i hallerini ve muhitleriyle olan münasebetlerini nakleden bu kayıtların, Fatih Mehmed, Selim ve Kanuni Süleyman devirlerinde yaptırılmış elan umumi nüfus ve arazi tahriri defterlerinde resmi bir vesika mahiyetini kazanarak muhafaza edilmiş bulunmaları onların kıymetini büsbütün arttırmaktadır. Her hangi bir seyyahın tesadüfen naklettiği sathi müşahedelerden veya halk arasında nakledilen rivayetlerin toplanması suretiyle elde edilen malumattan farklı olarak bu kayıtlarda tahrir eminleri bir devlet memuru sıfatiyle bizzat mahallinde yaptıkları tedkiklerle bu dervişleri isimleriyle kaydetmişler ve bilhassa zaviyelerin eşyasını, tarlalarını, değirmen ve bahçe gibi emlakini ayrı ayrı sayıp dökmek, mevkiin ehemmiyeti ile zaviyenin ifa etmekte olduğu vazifeler ve bu vazifelere mukabil istifade ettiği imtiyaz ve muafiyetleri ayrı ayrı bildirmek suretlle bizim için çok kıymetli malumatı toplamışlardır. Bu tahrirlerin mahiyeti hakkında İktisad Fakültesi Mecmuası?anı ikinci cildinde neşrettiğimiz makalelere bakınız.

Çirmen nahiyesinde Timur Taş Bey Oğulu Hızır Baba?ya, verilen ve kendisi tarafından da zaviyeye vakfedilen yerler üzerinde de az zamanda 22 hane derviş toplanmıştır. Bu dervişler bizzat 35 mudluk tohum ekilen bir toprağı işlemektedirler ve 300 kadar armut ağacı yetiştirmişlerdir .

Linki sık kullanılanlara aldım. Çok istifade edeceğim.. Teşekkürler..

Buraya kadar Osman oğullarının bir devlet kurmak teşebbüslerinde ilk günden itibaren esrarengiz gözüken bazı şahsiyetlerin ve onlar vasıtasiyle bir takım dini ve siyasi teşekküllerin yardımından istifade etmiş olduklarını ve bu yardımların daima kendilerine bir takım arazinin mülkiyet haklarının veya sadece toprağın temin ettiği menafiin terki şeklinde mükafatlandırılmış olduklarını görmeğe alışdık. Bundan sonra, bu hususu daha fazla derinleştirerek, aynı meselenin tenvir edilmesine yardım etmeğe çalışalım. Bu hususta, Osman Gazi?nin kayın atası Şeyh Edebali ve müridlerine Osman Gazi?nin daha Padişah olmadan vadettiği köyler ve ellerine verilen nişanlardan sonra; aynı şekilde Anadoluda son zamanların siyasi vekayiinde büyük bir rolleri olan tarikatlar mümessillerinden birine, Bursa?da türbesi olan Geyikli Babaya verilen araziden bahsedelim:

Görülüyor ki, Şeyh Hacı İsmail köyünü kuran derviş, bizim bildiğimiz dervişler gibi elinde asa, belinde teber dolaşan cezbeli bir aşık değildir. Belki de bir cemaat beği ve bir kabile reisidir. Her halde nüfuzlu bir şahsiyettir. Çünkü, bir çok imtiyazlarla buraya gelib yerleşmiş olan bu Horasanlı muhacirlerin devlet hemen hiç bir işlerine karışmamaktadır. Bu sıralarda onların zaviyelerine misafir olmuş olan seyyahların kendilerini hanedandan bir kişinin, bir Derebeyinin konağına inmiş addedeceğinde şüphe yoktur. Bir köyde bir zaviye inşasiyle öşrün oraya tahsisi de, bugün devlete ait olan umumi hizmet işlerinden birinin, yani yolun ve yolculuğun temini hizmetinin bu ailenin müstakil olarak ifasına terkedilmesi şeklinde anlaşılabilir. Aynı şekilde, Ankara?da Tapu ve Kadastro Umum Müdürlüğünde muhafaza edilmekte olan 537 numaralı Erzurum Evkaf defterinde, Kuzey nahiyesinde Kurdi köyünde şu izahat mevcuttur:

XII. Hikayet-i Geyikli Baba Hazretleri: Rivayet olunur ki, çünki Sultan Orhan Gazi Bursaya geldi. Bursada bir imaret yabdırüb dervişleri teftiş itmeğe başladı, inegöl yöresinde Keşişdağı yanında bir nice dervişler gelüb karar itmişlerdi. Amma içlerinde bir derviş vardı, dağda geyikcikler ile bile yürürdü. Turgut Alp ana gayet muhabbet itmişti, dayim anınla musahebet iderdi Turgut Alp ot vakit gayet pir olmuşdu - Sultan Orhan Gazinin dervişleri teftiş ittüğün işidüb adem gönderüb ayıtdı: benim köylerim dayiresinde bir nice dervişler gelüb tavattun itmişlerdir, içlerinde bir derviş vardır, geyikcikler ile musahabet ider, hiç bir hayvan undan kaçmaz, hayli kimesnedir, deyü haber gönderdi. Sultan Orhan Gazi işidib kimin müridlerindendir sorun diyüb yine kendüden istifsar itdiler. Andan dervis ayıtdı: Baba İlyas muridlerindendir ve Seyyid Ebu Elvan tarikatindenim, dedi. Gelüb Sultan Orhan Gazi?ye didiler, adem gönderüb varın ol dervişi bunda getürün, didi. Varub dervişi da?vet itditer gelmedi, ayıtdı: Zinhar Orhan dahi bunda gelüb beni günaha koymasın. Bu haberi Sultan Orhan Gaziye didiler. Yine adem gönderüb ayıtdı, bizim lıazretimiz ite didar görüşmek gayet muradımızdır, niçün gelmezsiz, veya niçün bizi anda varmağa komazsız, didi. Derviş yine cevab virdi ki dervişler gözcü olur dua iderüz, deyüb bunun üzerine bir kaç gün geçdi. Bir gün ol derviş bir Kavak ağacın omzuna koyub getürüb Bursa hisarında Bey sarayı havlusının kapusının iç yanında bu kavağı dikmeğe başladı. Tiz Sultan Orhan Gaziye haber verdilerkim ol derviş bir kavak ağacı getürmüş dikeyordu. Sultan Orhan Gazi dahi sormadan derviş haber virdikim bizim teberrükümüş oldukça budur. Amma dervişlerin, duası sana ve senün nesline makbülüdr, deyüb hematiden dua idüb ve durmayub yine dönüp gitti. Ol kavak ağacının şimdi eseri vardır, saray kopusunun iç yanındadır, gayet yoğun ve büyük ağaç olmuşdur, Padişahımız al ağaca timar idüb daima kurucasın giderirler. Sonra Sultan Orhan Gazi dahi ol dervişin mekanına varub bir vafir eşya virmek mürad idüb derviş ayıtdı: Ey Han bu mülk ve mali hudayi mütte?al ehline virir biz bunların ehli değiliz, yine mal sizlere layıkdır, didi. Sultan Orhan Gazi ibram idüb ayıtdı: Derviş elbetde sözü kabul eyle, didi. Derviş ayıtdı, Padişahım senin sözün sınmasun sol turşuda duran depecikden beri yerceğiz dervişlerin avlusu olsun, didi. Sultan Orhan Gazi kabul idüb dervişin yine hayır duasın alub gitdi. Sonra ol derviş vefat ediycek Sultan Orhan Gazi üzerine türbe yapub yanına bir tekye ve bir cami dahi yapdı. Şimdiki halde anda beş vakitde dua olunub ihya olunmuşdur. Geyikli Baba zaviyesi dirler. (Neşri, Yp. 50) (Aşık Pası Zadeye de bak, Sf. 46).

Böyle ilmi ve derin sebebleriyle Anadolu tarihi tetkik edilecek olursa, Osmanlı tarihi XIII. asırda Anadolu?da cereyan eden sosyal ve siyasi büyük tahavvüllerin bir temadisi gibi gözükecek ve bu sayede bir çok meseleleri anlaşılmağa daha yakın bir şekilde vazetmek imkanı bulunacaktır. Esasen, her şeyden evvel hatırda tutmak lazım gelir ki, daha Selçukiler zamanındaki Anadolu fütuhatı da, garbe doğru devam eden büyük Türk muhacereti için, sistematik bir iskan ve kolonizasyon işi olmuştu.

Hasluck yukarda ismi geçen etüdlerinde, Evliya Çelebi tarafından tesbit edilen Saltuk Menkıbesini tedkik ile, Sarı Saltuğun Kırımdan gelen muhacir Tatar kolonları tarafından Baba çağa ithal edilen bir aşiret evliyası olduğunun farz edilebileceğini (sf. 68) ve onun Kırım?da Sodak civarındaki şehre ismini veren Baba Saltuk ismindeki veli olması lazım geldiğini, ilk defa İslamiyeti kabul etmiş bir Türk hükümdarı olmak üzere maruf efsanevi bir şahsiyet olan Saltuk Buğra (944-1038) ile Sarı Saltuk arasında bir sirayet hadisesi mevzuubahis olabileceğini, Kürd halk rivayetlerinde mevcud Sarı Saltı unvanlı dervişin Sarı Saltık efsanesinin garba doğru intikalinde bir menzil teşkil ettiğini söylüyor. Sarı Saltuk ancak bilahare ziyaretgaha memur edilen dervişler ve halefleri tarafından Hacı Bektaş halkasına idhal edilmiş bir aşiret evliyasıdır. Sarı lakabı umumiyetle aşiretlerin inkısama uğrayan şubelerini ayırd etmeğe yarayan renk sıfatlarından gelmektedir. Yine Hasluck?a göre, bu mıntakada teşekkül eden Sarı Saltuk menkıbeleri arasında Bulgar halk rivayetlerinde İlyas Peygambere aid bulunan menkıbeler mevcuddur. Arnavudlukda ise eski Ayayorgi hikayeleri kontrolsüz bir şekilde benimsenilerek, eski Hristiyan bir azizin yerine bir Müslüman evliya kaim olmuştur.

Aşikardır ki, ilmi olmak ve izah etmek iddiasında bulunmalarına rağmen, esaslı tetkiklere istinat ettirilmeyerek ortaya atılan bu nevi faraziyeler, sadece göçebe olduğu zannedilen Anadolu Türklerinin yalnız başına bir imparatorluk kurmadıklarına ve kuramayacaklarına ait olan batıl, fakat düne kadar umumi bir itikada istinad etmekte ve, herhangi bir tenkide dayanamayacak kadar esassız bulunmaktadırlar.

Osmanlı imparatorluğunun menşe?leri ve kuruluşu meselesine dair yapılan tetkiklerin şimdiye kadar saplanıp kaldığı bu dar ve an?anevi telakkilerin manasızlığını, son zamanlarda neşrettiği etüdlerinde Prof. Fuad Köprülü, ilim alemine göstermiştir. Üstadın Orta Zaman Türk Tarihinin bu çok mühim olduğu kadar çok davalı da olan meselesini büsbütün yeni bir şekilde vazetmiş olmak itibariyle, ilme ve ihtisasa feyizli çalışma yolları açan etüdlerinin bazı ana fikirlerini burada hatırlatmağı münasip görmekteyiz. Çünkü ancak bu sayededir ki, makalemizin mevzuunu teşkil eden meseleyi ne münasebetle ve hangi görüş tarzının tesiri altında tetkik etmiş olduğumuz daha iyi anlatabileceğimizi zannediyoruz. Filhakika, etüdümüzün esaslarından birçokları, Prof. Fuad Köprülü?nün kitablarında daha evvel vaz ve işaret ettiği mühim meselelerden bir kaçının daha muayyen ve mahdud kadrolar içinde ve elde mevcut arşiv malzemesiyle işlenmesi suretiyle bir kıymet ve mana kazanabilmişlerdir.

Zaviye kurmak için vesile ittihaz edilen sebeb ne olursa olsun, o zamanki iktisadi ve içtimai bünyenin ve dini hislerin tabii ve zaruri bir neticesi olarak her tarafta zaviyeler kurmak ve hayatı bu zaviyeler etrafında manalandırmak ve teşkilatlandırmak büyük bir ihtiyaç halinde hissedilmektedir. Devrin hususi şartları içinde zaviyelerin tebarüz ettirilmeğe değer bir mana ve vazifesi olduğu şüphe götürmez bir hakikattir. Bu dikkate şayan kudret tezahürlerine, dini ve tasavvufi cereyanların kendi organlarını yaratma faaliyetine bilhassa köylerde tesadüf edilmesi ise; o devirlerde köy hayatının bugün olduğu gibi şehirlerin tabii artık ve ek bir mevcudiyeti yaşamaktan ibaret olmaktan ziyade; kendilerine mahsus bir alemi ve hayatı yaratmakta devam edecek kadar müstakil ve hayatiyeti bol bir uzviyet teşkil ettiklerini bütün hayat prensiplerini kendi içlerinde bulduklarını, kuvvetli bir şekilde köklerinin kendi toprakları içinde olduğunu göstermektedir.

IX. Ertoğrul zamanında Baba İlyas divane vardı. Ruma Ertoğrulle bile gelmişlerdi ve Koçum Seydi vardı. Baba İlyasın Halifesi idi bunların kerametleri zahir olmuş duaları makbul azizlerdi.

Bu imar ve iskan işinin vüs?ati hakkında bir fikir vermek için, ayrıca şu misalleri de zikredebiliriz: Kümelinde, Yağmur oğlu Hasan Baba zaviyesi, Tanrı dağı kurbünde hail ve viran bir mezraa üzerine kurulmuş olmakla beraber, kendisine cezbettiği kalabalık ve cıvarında bina edilen değirmen ile bahçe sayesinde, buraların mamur olmasına ve gelene gecene faydalı durak ve uğrak mahalli haline gelmesine sebeb olmuştur. Bu zaviyede 28 nefer derviş toplanmıştır . Hasköy civarındaki Osman Baba zaviyesi de, Osman Babanın tapaladığı boş yerler üzerinde kurulmuş olmakla beraber, bu şeyhin maiyeti defterde 69 kişi olarak kayıtlıdır. Bu zaviyenin eşyası arasında 16 kazan, 37 tepsi, 16 Bakraç ve saire mevcut olduğunu, merasim günlerinde pişen yemeğin ehemmiyeti hakkında bir fikir vermek için zikretmek mümkündür. Filhakika, bu zaviyeye senede 356 kadar kurbanlık koyun gelmekte olduğu yine kayıtlardan anlaşılmaktadır. Aynı şekilde zaviyelerle birlikte o zaviye civarında toplanan kalabalığa bir misal olarak, Dimetoka civarında Elmalu mezreasmda yerleşmiş olan Temurhan Şeyhe ait bir kaydı da zikredebiliriz. Bu zaviye civarında sahibi vakıf evladından 128 hane mevcuttur ve bunlar bilfiil

VIII. Alaüddin vefat itdi. Hicretin 659?unda oğlu sultan Gıyas tahtına geçüb Padişah oldu, hükmü hükümet itdi. Amma zuIüm itmeğe başladı. Meğer ol zamanda bir şeyh vardı, adına Baba İlyas dirlerdi. Acemden, gelmişdi. Sultan Alaüddin zamanında gelüb Amasya nahiyesinde Çat dirler bir kasabada karar itmişdi. Hazret-i Mevlana Celaleddin dahi ol vakitte Konya?da olurdu. Ol zamanda çok ulular ve şeyhler vardı. Zira sultan Alaüddin şeyhlere muhib olduğu için kamu onun memleketine gelmişlerdi...

Her şeyden evvel, müellifin ortalığı mevcut hazır fikirlerden temizlemek için kullandığı sıkı ilmi tenkid usulünü tebarüz ettirmek münasib olur. Böyle bir tenkid karşısında ilk Osmanlı membalarının izah tarzı kadar, düne kadar yabancı alimlerin saplanıp kaldıkları noktai nazarlar da kıymetini tamamen kaybetmekte ve zamanımızın ilmi tarih usullerine göre geri, ve kör körüne ananeci gözükmektedirler. Şöyle ki:

Zikredilen eser, p. 38-41.

Bu zaviye şeyhliklerinin ekserisi, vaktiyle o zaviyeleri tesis etmiş olanların evladları elinde ve evladlık vakıf olarak bulunmakla beraber; zamanla evlat münkariz olunca veya şeyhlerin bazı yolsuzlukları görülünce, yerine devlet tarafından başkalarının tayin edildiği ve bu suretle vakfın evlatlık vakıf halinden çıkarak bir amme vakfı haline girdiği görülmektedir . Diğer tarafdan bu zaviyelerden bir kısmının doğrudan doğruya devlet tarafından açılmış olması da mümkün olduğu gibi, bazı vakıflar şart olarak «hakimü?l-vakt, her kim bu makamın hizmetine elyak ise anı şeyh nasb ider kaydını koymuş bulunmaktadırlar . Filhakika, diğer vakıflar gibi, zaviyeler de vakıfların tayin edeceği şartlar dahilinde idare edilmektedirler, onların da bazan mütevellileri ve nazırları vardır . Fakat topraklar, daha ziyade, vaktiyle yurtluk olarak verilmiş olub ailenin müşterek malı vaziyetindedir. Bu vaziyette, bittabii bazan şart-ı vakıf iyice tasrih edilmediği için, evlatlık vakıf halinde idare edilen zaviyelerde meşihat «bervech-i iştirak tasarruf edilmektedir . Fakat çok defa, bir zaviyenin idaresine seksen kişi karışmasın diye, «iştirak merfu olmağın ibaresiyle berat hak sahiblerinden yalnız birine verilmektedir . Filhakika, yukarıda pek çok misallerini gördüğümüz veçhile, bu zaviye müessislerinin evlat ve akrabaları pek kalabalıktır. Nitekim, herkesin hissesine sahib olmak istemesi üzerine büyük ihtilaflar çıkmış plan, Kengırıda Kozlu Dede boynundaki, iki zaviyenin sahihleri 50 kişi idi. Bu sebeble hükümet, hisse usulünü tamamen kaldırıp bu zaviyelere tarikatleri üzere kim şeyh ve seccade nişin olur ise yalnız onların nazır olmasını emretmiştir . Bu zaviyeler bazan aynı tarikate mensub diğer daha eski zaviyelerin bir şubesi mahiyetinde bulunduğundan, yeni zaviyenin şeyhleri ana zaviyedeki dervişlerin aslahı olarak seçilmektedir .

Filhakika, 1242?de Erzurum?u alan Moğollar, Sivas ve Kayseri?yi yağma ettikten sonra çekildilerse de, Selçuk devleti onların tabiiyetine girdi ve bu istiladan sonra, Moğol imparatorluğunun diğer aksamıyla teessüs eden münasebet dolayısıyla, yeni bir takım göçlere yol açıldı. Bu suretle Anadolu muhtelif devirlerde kadınları, çocukları ve davarlarile beraber gelen Moğol işgal ve tedib orduları, Moğol valilerin maiyet askerleriyle doldu. Bu vaziyet karşısında, Garbe doğru akın o kadar tabii ve zaruri bir hadise haline gelmiş bulunuyordu ki, Profesöre göre, eğer Anadolu?da hasıl olan bu kesafet, fütuhat sayesinde Garbe doğru boşaltılmamış olsaydı, içtimai vücutte derin huzursuzluk doğurarak dahili karışıklıklara ve mevcut sosyal nizamın tahrib edilmesine sebeb olabilirdi.

Görülüyor ki, mevzuubahis ettiğimiz dervişler, zahit ve tufeyli bir zümre teşkil etmekten ziyade; çalışmak ve toprağı açmak muhabbetiyle müteharrik bir sınıf kolon, kırlara doğru taşmakta ve yayılmakta olan bir cemiyetin doğurduğu canlı ve müteşebbis bir tip yeni insandır. Ve esasen, istifade etmekte oldukları ehemmiyetsiz bazı muafiyetler, bilhassa bidayette taşıdıklarını gördüğümüz büyük hizmet ve fedakarlık duygularına karşı hakikaten yerinde ve adil bir mükafat teşkil edecek şekilde verilmiş bulunmaktadır. Böylece boş ve tenha yerleri ihya etmiş gözüken dervişlerin bile, birçok vergilerden muaf tutulmadığı, öşür verdikleri ve örfi rüsum için de miriye maktu bir şey ödedikleri görülmektedir. Sıkı bir devlet kontrolü de bu derviş isimli çiftçilerin bilahare yaptıkları gibi mühim bir içişim devlet gelirini ellerine geçiren bir mütegallibe ve istismarcı sınıf haline gelmesine mani olmağa çalışmaktadır. Şu halde bu dervişler tetkik ettiğimiz devirlerde, cemiyet içinde duyulan bir ihtiyacın ifadesi olmanın verdiği bir hayatiyetle canlı kalarak binbir müşkülata rağmen kendilerinden yerleştikleri yerlerde toprağa yapışup tutunmakta ve oralarda muvaffakiyetle üremektedirler.

Mevzuubahs Sarı Saltığa ait bildiklerimizi biraz hatırlamak, bu dervişlerin Kümelinin işgalinde oynamış oldukları mühim rol hakkında bize bir fikir vermeğe de hizmet edecektir. Filhakika; gerek Evliya Çelebi?de ve gerek diğer Saltıknamelerde verilmiş malumat, efsanevi hikaye ve menakıb mahiyetinde olmakla beraber, çok manidardırlar. Bilhassa, Dervişin eski bir Türk vatanı olan Dobruca ile diğer hristiyan memleketlerindeki faaliyeti, Osmanlı istilası ile birlikte ve ondan evvel Balkanları işleyen din ve fikir propagandasının ve bu propagandanın faal ajanları olan dervişlerin rolü hakkında bizi düşünmeğe sevk edecek mahiyette görülmektedir.

III. Meğer Osman?ın halkı arasında bir aziz şeyh vardı. Adına Edebali dirlerdi ve dünyası bi nihaye idi. Amma derviş siyretin dutardı. Hatta derviş diyü lakab iderlerdi. ?Bir zaviye yapub ayende ve revendeye hidmet iderdi. Kah kah Osman onun zaviyesine misafir olurdu. (Neşri tarihi, Yp. 24, Veliyüddin efendi kütüphanesindeki nüsha).

Bu nevi rüya hikayelerinin tarihi bir hakikat gibi telakki edilemeyeceği ve Prof. Puad Köprülü?nün tedkiklerinin gösterdiği gibi, onların Reşidüddin?de ve Paris nüshası bir Anonim Selçukname?de daha evvel kaydedilmiş bulunan eski Bir Oğuz efsanesinin yeniden canlandırılmış bir şeklinden ibaret olduğu muhakkak ise de; biz yine, ilk Osmanlı menbalarmın buna benzer hikayeler ile derviş menakıbını süslemek için kullandığı motifleri hatırlatmanın, hiç olmazsa bu tarihçilerimizin yazdıkları zamanlarda, kuruluş devrine aid kanaatlerin mahiyetini anlatmak bakımından faydalı olabileceğine inanıyoruz. Bu sebeble burada, bu nevi derviş menakıbını, bu menakıbın teşekkül ettiği zamanın psikolojik halini ve onun arkasından tarihi hakikatin kendisini bulabilmek gayesiyle tahlil ediyor ve bu arada mevzuubahis hikayelerde umumiyetle dervişlere atfedilen nüfuz, çokluk ve toprakla alakadarlık vasıflarını hakikatin yakın bir ifadesi olarak alıyor ve onlarla umumi nüfus ve arazi tahriri defterlerindeki kayıtları yekdiğerlerini tamamlar vaziyette görüyoruz.

Cilt: II, s.9, 16.

XIII. Molla Mehmed Kurdi ulema-i izamın mevdudı idi. Diyarı Acemden olub, Ak koyunlu zamanında Ruma gelüb Kürdi nam karye hati iken ihya idüb, zira?at hıraset idüb, talebeye talimi hasbi ve kut-ı layemuta vefa edecek nafakısı kendi kisbi imiş... (Kayıt, 159).

vücudu nasıl kalp yönetirse, devletide manen bu kalp adamları yönetir... ama bilen az olur...

c. Köylerde Zaviyeler Nasıl Kurulur

Hukuk Fakültesi Mecmuasında (1940 senesi, VI. cildin birinci sayısından neşredilmiş olan «Evladlık Vakıflar başlıklı yazımıza bakınız.

Prof. Dr. Ömer Lütfi BARKAN

İSTİLA DEVİRLERİNİN

İktisad Fakültesi Mecmuası?nda neşredilmekte olan Osmanlı İmparatorluğunda Büyük Nüfus Ve Arazi Tahrirleri Ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri isimli etüdümüze bakınız .

Prof. Fuad Köprülü?nün, tetkikimizin muhtelif fasıllarında mevzuubahs toprak mes?eleleri münasebetiyle ve bazı yeni vesikaların yardımiyle işlemek fırsatını bulduğumuz ve etüdümüzün manasının anlaşılması için zaruri bir methal telakki ettiğimiz bazı esas fikirleri aşağı yukarı bunlardır. Bu fikirlerden hareketle, biz Osmanlı tarihinde imparatorluğun teşekküliyle beraber, içtimai bünyesinin kendisine mahsus hususi şeklini alması için yoğurulması hususunda iş başında çalışan demografik ve dini amilleri tesbit etmeğe çalışacağız. Kanaatımızca, yine aynı fikirlerin kuvvetle ortaya koyduğu gibi, Türk tarihinin bir muharebeler ve muahedeler tarihi, bir hanedan destanı olmaktan kurtarılarak hakiki bir izahını yapmak ve anlaşılmasını temin etmek için bu mes?eleleri vaz? ile hemen işe başlamak lazım gelmektedir. Bu sebeble, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşu mes?elesini daha iyi izah edebilmemize yarayacak olan böyle bir faraziyeyi takviye edecek mahiyette gördüğümüz bazı vesikaları, çok hususi bir noktai nazardan yapmağı tecrübe ettiğimiz kısa izahlarla birlikte, okuyucularımıza arz edeceğiz.

Türk orta zamanının edebi, sosyal ve bilhassa dini tarihi üzerinde uzun senelerden beri giriştiği çok verimli ve orijinal mesainin verdiği bir salahiyetle Prof. Fuad Köprülü?nün kitabında bu asırlarda Anadolu?da husule gelen dini cereyanların ve müslüman mistik tarikatlerinin teşekkülünde Orta Asya?dan gelen akınların ve Türk Moğol şamanizminin tesirlerinin oynadığı rolü hatırlatması, kayda şayan olduğu gibi; Moğolların öncüsü olarak gelen göçebe Türkmenlerle Anadolu nüfusunun işbaa geldiği bir sırada, imparatorluğun sosyal ve hukuki kadroları içinde sıkışan bu göçebe unsurların ne büyük bir kuvvet teşkil ettiklerini ve ne geniş bir teşkilat içinde birbirine bağlı bulunduklarını Babai isyanında Selçuk devletini pek fena bir halde sarsmış olmalarıyla göstermiş olduklarını tesbit etmesi. de bizim bu makaleyi yazarken daima göz önünde bulundurduğumuz fikirlerden birini teşkil etmektedir.

Umumiyetle bizim şehirlerde gördüğümüz türbe ve mezarlar, sahihlerinin ölümden sonraki hayatlarının temini için, bir takım hayır işleri ve umumi hizmetlere tahsis edilen gelirlerle vakıflandırılmışlardır. Bu suretle ayende ve revendenin yani gelenin geçenin çeşmesinden su içip hayır sahibi için dua ettiği türbeler olduğu gibi, vakit vakit fukaraya yiyecek ve giyecek dağıtmak, yolcu ve misafirlere yiyecek ve yatacak yer temin etmek için vakıfları olan türbeler de vardır . Bu hususta en müteammim olan usullerden birisi de, bırakılan vakıf para ile türbeyi bekleyen kimselerin ölünün istirahat-i ruhi için gece gündüz ibadete yahut Kur?an okumağa memur edilmeleridir. Aynı şekilde müteammim olan diğer bir usul de, zamanın zengin ve nüfuzlu şahsiyetlerinin yine kendi ruhlarının selameti hesablariyle, bazı evliyaların veyahut eshabtan bazı kimselerin mezarlarını tamir ve ihya ile bu büyük ölülerin yardımını kendi üzerine çekmek istemeleridir. Bu gibi mezarları ziyarete gelenlerin getireceği adaklar ve sadakalarla zengin olmağı veya kolayca yaşamağı düşünerek bir evliya mezarı ihdas ve ihya idüb kendisini türbedar tayin ettirmek isteyen insanlar da bittabii mebzulen mevcut bulunmuştur.

9 numaralı nota bakınız.

Filhakika, Osman Gazi?nin silah arkadaşları kimlerdir, kimlerle konuşmuş ve kimlerin yardımını ve hayır duasını istemiştir. Bu hususta elimizde mevcut kayıtlar, umumiyetle zannedildiğinden çok daha manidardır. Bu kayıtlara dair fikir vermek için bazı tarihçilerin Osman Gaziye diğerlerinin ise babası Ertoğrula gördürdükleri meşhur rüya hikayesini ele alalım:

Osmanlı tarihi, bütün diğer tarihler gibi, bir hanedanın destanını yapmak isteyen tarihçilerin kaydettikleri şekilde münferit ve müstakil bir seri vekayiden ibaret değildir. Her hadise kendisini hazırlayan bir sürü sosyal, ekonomik ve dini şartlarla işlenmiş ve harici tesirlerle dünya yüzünün değişmesi nev?inden bir oluşla yavaş yavaş tabii olarak hazırlanmıştır. Bu bakımdan siyasi şahsiyetler ve vekayi arkasında onları hazırlıyan içtimai sebebleri aramak lazımdır.

Diğer taraftan, bahse mevzu zaviyeleri kuran veya idare eden dervişler çok defa yerel hristiyanları temsil kabiliyeti dikkate şayan bir derecede büyük bir takım dini cereyanların ve tarikatlerin mümessilleridirler. Bu tarikatlerin ekserisinde bilahare bektaşilikte olduğu gibi İslam dini yerli halk tarafından benimsenebilmek için lazım gelen bütün kolaylıkları ihtiva eden bir şekle girmiş münevver, müsamahakar ve telife bir mahiyet alarak hazan yerli ayin ve itikadları da benimseyebilmiştir. Bütün insanların kardeşliği, işe ve vicdan temizliğine nazaran dini ayin ve ibadet sahasındaki şekilciliğin kıymetsizliği gibi, her dervişane düşüncede gizli bir şekilde mevcud bulunan fikirler, dini kaynaşmayı büyük nisbette kolaylaştırıyordu; Hasluck?a nazaran, İslamiyet?in ehl-i sünnet haricinde kalan bu uzlaştırıcı ve munis şekillerinin tesiri altında cahil Hristiyanların din değiştirmeleri pek kolay olmuş ve bu suretle fatih bir ırk veya misyoner teşkilatına malik bir ruhban sınıfı tarafından ecnebi memleketlere getirilen bir din. ikna ve intibak kuvvetiyle kendisini yerli ayinler üzerine ilave ve ilzam etmiştir. Bu suretle dini kaynaşmayı mümkün kılarak Hıristiyanlar için İslamlığı kolayca kabul edilir bir şekle sokmak hususunda bektaşiliğin ne suretle çalıştığını göstermek isterken Hasluc?un iki taraflı ziyaretgahlar hakkında vermiş olduğu malumat da dikkate şayandır. Bektaşiler ve onlardan evvel diğer tarikatler bu nevi tekke ve ziyaretgahlarda yatan Müslüman evliyanın mezarında bir de Hıristiyan aziz bulunduğunu veya eski Hıristiyan azizin gizlice Müslümanlığı kabul etmiş bulunduğunu ileri sürerek türbeleri her iki din salikleri için ziyaret edilebilir bir hale sokmuşlar ve bu iştirakten kendileri için büyük faydalar ummuşlardır (st. 53, 62). Böylece Hasluck?a göre, Selçuk hanedanının cismani ve mevlevi dervişlerinin ruhani merkezi olan Konya?da, ayni suretle gerek Hıristiyan ve gerek Müslümanlar tarafından hiç bir vicdani endişe olmaksızın ziyaret edilen dört peristişgah vardı. Bu gibi imkanlarla Konya sultanları zamanında Hıristiyanlık ve İslamlık birbirine yaklaşıyor ve kaynaşıyordu. Orta zaman Anadolusunun gayrı mütecanis ahalisi arasında bir kaynaşma zemini hazırlayan bu nevi dini cereyanlar, sultanlar için siyasi bakımdan, mevleviler için ise felsefi görüşten arzuya şayandı ve bu ihtiyaca cevap vermek için doğmuşa benziyorlardı. XV. asırdaki Şeyh Bedrüddin isyanının muharrik kuvveti de temsil ettiği fikirlerin bu nevi bir dini kaynaşma ihtiyacının hazırladığı bir zemin üzerinde kolaylıkla yayılabilir bir mahiyette olmalarından geliyordu (sf. 141).

Barkan, Ömer Lütfi, Vakıflar Dergisi, s. II, Ankara, 1942, sf. 279-304.

Bu nüfuzlu şeyh ile Osman Gazi?nin münasebetleri mes?elesi, Osman Gaziye verilen bu müjde ve mevzuubahs münasebetlerin temin ettiği yardım mukabilinde, kendisi Padişah olduğu takdirde gerek bu şeyhe ve gerekse müridlerine yani bütün zümreye ve teşkilata, bir şey vadetmesi lüzumu mevzuubahis edilince, hakiki bir siyasi anlaşma şeklini almaktadır. Filhakika, Neşrinin şeyh Edebali?nin oğlu Mehmet Paşadan naklettiklerine göre, bu şeyh ve müridlerinin Osmanlı memleketlerinde işgal ettikleri mevkie bakılırsa, bu sıkı münasebet ve kız alma hikayesinin hakikatte mütekabil bir anlaşmadan ibaret olduğu meydana çıkmaktadır: