Nereden nereye?

19. yüzyılda dağılma sürecine giren ve batılı çevrelerde ölümü yaklaşan bir?hasta adam? olarak görülen Osmanlı İmparatorluğu?nun, bizzat kendisinin de kabul ettiği bu kötü durumdan çıkma adına başta Tanzimat olmak üzere batılı anlamda çeşitli düzenlemelere gittiği malum. Mustafa Reşit Paşa döneminde hızlanan bu düzenlemelerin dış politika ayağında ise 19. yüzyılın süper gücü olan İngiltere?nin desteğini kazanmak çabası söz konusuydu. Hislerden çok menfaatlerin geçerli olduğu uluslararası ilişkilerde, özellikle Almanya ile İngiltere arasında bir denge politikasının takip edildiği II. Abdülhamid döneminde, padişaha karşı meşrutiyet mücadelesine giren batıcı Jöntürklerin ilgi odağında yine İngiltere vardı. Uzun bir meşrutiyet geleneğine sahip olan İngiltere, Jöntürkler için bir?model? ülke konumundaydı. Nitekim ülke dışındaki siyasi faaliyetlerde her fırsatta Osmanlı Devleti?ni ve padişahı Avrupa?ya şikayet eden Jöntürklerin bir kısmı Meşrutiyet?in ilanı yolunda İngiltere?nin desteğini aramışlar, Transval Savaşı örneğinde olduğu gibi bu yolda trajikomik bazı teşebbüslerde bile bulunmuşlardı.

Vardı aklından o gün her kimi gördümse zoru.

Sanki zincirdekiler hep boşanıp zincirden

Büyük oranda Sultan Abdülhamid?in kendisini?suyun akışına bırakma? iradesinin bir sonucu olarak ilan edilen II. Meşrutiyet sonrasında İstanbul?da yaşananlar, yapılan sevinç gösterileri, kendisi de meşrutiyet yanlısı olmakla beraber her şeyden önce yere sağlam basmayı şiar edinen Mehmet Akif?in anlatımı doğrultusunda cereyan etmişti. Her yeniliği bir coşku vesilesi yapmayı bilen halk, dünyanın her yerinde olduğu gibi bizde de aynı tavrı göstermiş, yeni rejim hakkında fazla bilgi sahibi olmayan İstanbul ahalisi?aydınların? önderliğinde günlerce Meşrutiyet?i kutlamışlardı. Kuşkusuz daha iyi bir gelecek umuduyla gerçekleştirilen, bununla beraber akıl ve mantık sınırlarını zorlayarak imparatorluk başkentini şairin tabiriyle?tımarhane?ye çeviren bu kutlamaların en ilginci ise İngiltere büyükelçisinin Londra?dan İstanbul?a gelişi sırasında gerçekleşmişti.

Jöntürklerin İngiltere sevgisi ve sempatisini en açık ve en bariz bir şekilde gösteren olaylardan birisi ise Meşrutiyet ilanının ilk haftasında İstanbul?da yaşanmıştı. Yeni rejimin başarıya ulaşması yolunda başta kendileri olmak üzere iç dinamiklerden çok İngiltere?nin yardımına güvenen, Türkiye?nin selametini?hür ve medeni? İngiltere?nin yanında arayan Jöntürkler, İngiliz elçisi Sir Gerard Lowther?in İstanbul?a gelişi sırasında o zamana kadar?Dersaadet?te yaşanmamış bir ilke imza atmışlardı. Büyükelçi şerefine Sirkeci garında, başta dönemin önemli gazetecileri ve aydınlarının organize ettiği büyük bir karşılama töreni düzenlenmiş, bu törenin tertipçilerinden birisi olan Servet-i Fünun sahibi Ahmet İhsan Tokgöz?ün anlatımıyla, tören sonunda heyecana kapılan gençlerden bir kısmı elçinin bindiği arabanın koşumlarını çözerek atların yerine kendileri geçmiş ve arabayı çekmeye başlamışlardı. Tokgöz, 1930-31 yılında yayınlanan Matbuat Hatıralarım adlı eserinde yıllar sonra olayı şöyle anlatır:

Sonra ne mi oldu? Büyükelçi 6 Ağustos 1908 tarihinde Yıldız Sarayı?na Sultan Abdülhamid?e itimadnamesini sunmaya giderken de halk aynı heyecanı gösterdi. Seçimler yapıldıktan sonra Meclis?in açılışına katılan İngiltere büyükelçisi Sir Gerard Lowther, aynı açılışa gelen Sultan Abdülhamid?den daha fazla alkış aldı. Meclis?i temsilen aralarında Talat Paşa?nın da bulunduğu parlamento heyeti İngiltere?yi ziyaret etti. Bununla beraber Jöntürkler ve İttihat ve Terakki, Osmanlı İmparatorluğu?nu?hasta adam? olarak kabul eden İngiltere?den umdukları desteği hiçbir zaman göremediler. Bunun sebebini anlamak için elçinin gelişinden bir gün sonra, yani 31 Temmuz 1908 tarihinde Sir Gerard Lowther?a?özel? damgalı bir talimat gönderen Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey?in yazdıklarına bakmak yeterli.

Yazdığı şiirlerle yaşadığı dönemi en somut bir şekilde belgeleyen şairlerden birisi olan Mehmet Akif Ersoy, Safahat?ın ikinci kitabında II. Meşrutiyet?in ilanı sonrasında İstanbul?da yaşanan hürriyet sarhoşluğunu Süleymaniye Camii?nde vaaz eden bir hocanın ağzından kendisine has ironiyle şu şekilde tasvir etmişti:

?Şayet Türkler anayasayı tam olarak ayakta tutar ve kendileri de kuvvetlenirse bunun sonuçları bizim şimdi göremeyeceğimiz kadar uzaklara gidebilir. Bu hareketin Mısır?daki tesiri inanılmayacak kadar büyük olacaktır; kendisini Hindistan?da da hissettirecektir? Şayet Türkiye?de anayasa iyi işler ve Türkiye?de işler iyi giderse Mısır?da ayaklanmalar olacaktır. Bu vaziyette bizim durumumuz çok garip kaçacaktır? Bu hususun haricinde bütün reform hareketlerini tutuyor gibi görünün ve bana bilgi verin.?

?Reform hareketlerini tutuyor gibi görünün?

Galeyan geldi mi mantık savuşurmuş? Doğru:

Naradan çalkanıyor! Öyle ya, hürriyet var!

Ali Kemal Meram?ın (Belgelerle Türk-İngiliz İlişkileri Tarihi, İstanbul 1969) yayınladığı belgeye göre Grey?in söyledikleri gayet açık. Meşrutiyet?in Türkiye?de başarılı olması Mısır ve Hindistan?da İngiltere?ye karşı ayaklanmalara yol açabilir. Dolayısıyla İngiltere?nin çıkarı için Türkiye?nin girdiği bu yeni yolda başarılı olmaması lazım! Meseleye her şeyden önce kendi çıkarları açısından bakan, başka ülkelerin parlamenter ve anayasal rejim taleplerini bu çıkarlar penceresinden değerlendiren, velhasıl İmparatorluğun geleceği ile ilgili tasarılarının adım adım gerçekleşmesini bekleyen İngiltere, Meşrutiyet?in kökleşmesi yolunda Türkiye?ye yardım etmek yerine?reform hareketlerini tutuyor gibi görün?mekle yetinir. Bir başka deyişle Meşrutiyet?i ilan etmekle İngiltere?yi yanına çekeceğini düşünen, başka bir ülkenin yardımıyla bütün güçlükleri aşabileceğini hesap eden Jöntürkler yanılırlar. Bulgaristan, Bosna-Hersek, Trablusgarp, Balkan toprakları birer birer gitti. Birinci Dünya Savaşı?nda imparatorluk ile İngiltere karşı saflarda yer aldı. Neticede savaş kaybedildi ve Osmanlı İmparatorluğu da yıllardır özellikle kendi evlatları eliyle yaşadığı müzmin sıkıntılardan kurtuldu!

Büyükelçinin arabasını çeken göstericiler!

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

Ne olursa olsun Osmanlı tarihini iyi bilenler için bu karşılama oldukça dikkat çekici ve manidar. İmparatorluğun parlak dönemlerinde yabancı elçiler sessiz sedasız İstanbul?a gelirler ve devlet görevlileriyle görüşmek için uzun süre, bazen aylar boyunca ikamet ettikleri yerlerde beklemek durumunda kalırlardı. İmparatorluğun sonuna doğru ise yukarıdaki örnekte olduğu gibi büyükelçiler adeta bir devlet başkanı, kral ve imparator gibi karşılanacaktı. Nereden nereye?

Bir de İstanbul?a geldim ki bütün çarşı, pazar

Kimse farkında değil, anlaşılan yaptığının

Kafalar tütsülü hulya ile, gözler kızgın

Biraz abarttık galiba!

Yıkıvermiş de tımarhaneyi çıkmış birden

Büyükelçi Lowther ise Londra?ya gönderdiği elçilik raporunda İstanbul?da çok iyi karşılandığını belirterek detaylara girmez.

Yıllar önce Ahmet İhsan Bey?in hatıralarından öğrendiğim bu olay beni epeyce düşündürmüş, ne yalan söyleyeyim biraz da incitmişti. Ancak meseleye başka açıdan baktığımızda bu olay bizi başka sonuçlara ulaştırıyor. Dönem aydınlarının ve bir kısım devlet adamlarının diplomatik teamülleri alt üst edercesine böyle bir karşılama töreni düzenlemesi, törenin sonunda elçinin arabasının atlarının gençler tarafından çekilmesi, aslında Meşrutiyet?in hangi temele oturduğunu göstermesi ve imparatorluğun geleceği ile ilgili işaretler vermesi bakımından önemli.

Aynı olaya hatıralarında yer veren bir başka isim meşhur Midhat Paşa?nın oğlu Ali Haydar Midhat Bey?dir. İngiliz elçinin?yakın dostu? olan Ali Haydar Midhat Bey 1946 yılında yayınladığı Osmanlı?dan Cumhuriyet?e Hatıralarım adlı eserinde?Halk, İngiliz Sefiri Sir G. Lowther?in arabasının hayvanlarını sökerek, arabayı ta sefarethaneye kadar bizzat çektikleri zaman? diyerek Ahmet İhsan Tokgöz?ün anlattıklarını teyid eder.

İngiltere büyükelçisini karşılama töreni ile ilgili bilgiler sadece Ahmet İhsan Tokgöz?ün ve Ali Haydar Midhat Bey?in hatıralarıyla sınırlı değil. Bu hadisenin yaşandığı günlerde İstanbul?da çıkan gazeteler de konuyla ilgilenmişler ve törenle ilgili geniş bilgiler vermişlerdi. Ahmet İhsan Tokgöz?ün o dönemde günlük olarak gazete formatında çıkardığı Servet-i Fünun bunlardan birisiydi. Gazetenin 31 Temmuz 1908 tarihli, yani büyükelçinin geldiği günün ertesinde çıkan nüshasında konuyla ilgili bir haber ve törene katılan Hüseyin Cahit Yalçın?ın yazdığı bir makale bulunmaktaydı. Bu yazı ve makaleye göre karşılama töreni için aralarında Ahmet İhsan Tokgöz, Hüseyin Cahit Yalçın, Halid Ziya Uşaklıgil ve Emrullah Efendi gibi önemli aydınların bulunduğu yaklaşık 5000 kişi Sirkeci garında toplanmıştı. Ayrıca İkdam, Sabah, Tercüman-ı Hakikat, Yeni Gazete ve Servet-i Fünun gibi İstanbul?un önemli gazetelerinde yazan gazeteciler ile çeşitli okullardan getirilmiş öğrenciler ellerinde Osmanlı bayraklarıyla ön sırada yer almışlardı. Elçi için düzenlenen karşılama törenine Sultan II. Abdülhamid?in de önem verdiği, törene gönderdiği protokol müdüründen anlaşılmaktaydı. Protokol müdürü padişahı temsilen büyükelçiyi trende ziyaret etmiş ve trenden birlikte inmişlerdi. Toplumun ve devletin her kesiminden temsilcilerin katılımıyla adeta bir?devlet töreni? haline gelen bu karşılamada Dışişleri Bakanlığı tercümanı yukarıda adı geçen aydınları büyükelçiye tanıtmış ve akabinde Emrullah Efendi?Millet-i Osmaniye? adına elçiye hitaben Fransızca bir nutuk çekerek şükran duygularını dile getirmişti. Emrullah Efendi?nin çektiği nutka?diplomatik? bir şekilde teşekkür eden Büyükelçi Lowther kendisini Beyoğlu?ndaki elçilik binasına götürecek olan arabaya binmişti. Araba hareket edince orada toplanan göstericiler arabanın iki yanına geçerek?Yaşasın İngiltere, Yaşasın Osmanlılar, Yaşasın Hürriyet!? sesleriyle elçiye tezahüratta bulunmuşlar ve bir müddet arabanın yanında koşmuşlardı. Gazete haberinde Ahmet İhsan Tokgöz?ün ve Ali Haydar Midhat Bey?in anlattığı gibi gençlerin atları çözüp elçinin arabasını çektiklerine dair bir bilgi yer almıyor. Kim bilir kamuoyundan ve tarihten çekinen gazeteciler?biraz abarttık galiba? diyerek belki de kendi kendilerine sansür uygulama yoluna gittiler. Bununla beraber Mehmet Akif Ersoy?un çizdiği tabloyu düşündüğümüzde Meşrutiyet coşkusu yaşayan gençlerden bir kısmının İngiltere gibi büyük bir devletin büyükelçisi yanında heyecana gelip böyle bir işe girişmeleri muhtemel görünüyor. Arabayı çekmemiş olsalar dahi bir elçi için ancak müstemleke ülkelerinde düzenlenebilecek böyle bir tören bile koskoca imparatorluğu küçük düşürmek için yeterli değil midir?

Ali Şükrü ÇORUK

?1908 inkılabında aydınların ruhunda derin bir İngiliz sevgisi vardı ve bu o kadar yüksekti ki 1908 Temmuzunun 23?ünde (30 Temmuz?da y. n.) İstanbul?da bulunmayan İngiliz elçisi Malett şehrimize döndüğü zaman, Sirkeci istasyonunu baştanbaşa doldurmuştuk. Elçiyi candan ve gönülden alkışlıyorduk. Sonunda coşkun gençler elçinin arabasını çeken atları söktüler, arabayı kendi kollarıyla çektilerdi!?