11. Hz. Peygamber, memurlarının maslahata göre gereken tedbirleri alabilecek ve içtimai disiplini ayakta tutabilecek ruh yapısına sahip olmalarını arzu eder, zayıf olanları tayin etmezdi. Emirlik için adı geçen Ebu Zerr?e söylediği söz bu açıdan önemlidir.

?Bir devlet memuriyeti istemeyiniz; Zira senin isteğin üzerine bu iş sana tevdi edilecek olursa, sen bu işteki kifayetsizliğinden/yetersizliğinden dolayı sorumlu tutulursun, böyle olmayıp da sen istemeksizin bu iş sana tevdi edilecek olursa, yardıma eriştirilirsin.? (Müslim, İmare/13; Ebu Davud, İmare/2; Tac, III, 80)

Hz. Peygamber, Muaz?ı uğurlarken, ?Yeni bir mesele ile karşılaştığında nasıl hareket edeceğini? sormuş, o da?Allah?ın Kitab?ına başvuracağını? bildirmişti. Hz. Peygamber?in, ?Aradığın meselenin hükmünü onda bulamazsan ne yaparsın? sorusuna?Rasulullah?ın Sünnet?ine başvururum? cevabını vermiş, ?Şayet Sünnet?te de bulamazsan ne yaparsın? sorusuna ise, Muaz , ?İctihad ederim? cevabını vermişti.

?... Emaret/resmi görev hususunda da insanların hayırlısı, böyle bir göreve gelmeden emareti hırsla istemeyen kişilerdir...? (Sahih-i Buhari, Tecrid-i Sarih Tercemesi, IX, 215 vd. h. no: 1421)

5. Hemen bu hadisten anladığımıza göre, Hz. Peygamber?in memurlarında, bürokratik engeller yoktur. Hz. Peygamber, milletin işini zorlaştıran, işleri kasıtlı olarak yavaşlatan, işi yürütmekle beraber halka karşı sert davranan, hatır-gönül inciten devlet memurlarına asla müsamaha etmezdi. Bir duası, bu konuya ışık tutar:

1. Hz. Peygamber, memurlarında kuvvetli iman, takva ve salih amel arıyordu. Buna göre onun memurları, Allah?ın emir ve yasaklarına titizlikle uyacaklardı; özü sözü bir, davranışı düşüncesini doğrular bir şahsiyet sahibi olacaklardı.

Bu hadisin sebeb-i vürudu şudur: Ebu Musa el-Eş?ari , iki amcaoğlu ile Rasulullah?ın huzuruna girmişti. İkisi de ısrarla, hırsla görev istiyorlardı. Peygamber Efendimiz, az önce mealini naklettiğimiz hadis-i şerifi bunun üzerine buyurdu ve istekli olan iki kişiyi görevlendirmedi, öte yandan hiç bir istekte bulunmayan Ebu Musa el-Eş?ari Hazretlerini, Yemen?e vali olarak görevlendirdi. (Bk. Müslim, M. Sofuoğlu Tercemesi, VI, 16)

?Sizlerden her kimi bir işe tayin ettik de o da bir iğne ve daha yukarı değerde bir şeyi bizden gizledi ise, bu meblağ, kıyamet günü onun getireceği bir hıyanet ve hırsızlık metaı olmuştur.? (Müslim, İmare/30 (VI, 30)

14. Hz. Peygamber, memurlarının hizmet alanlarında mesai arkadaşları ile iyi geçinmeleri hususunda önemle durmuş, hizmette verimliliğin buna sıkı sıkıya bağlı olduğunu belirtmiştir.

12. Hz. Peygamber, memurlarının yüksek seviyede sorumluluk duygusuna sahip olmalarını ve adaletten ayrılmamalarını tembih ederdi. Bu konuda üç hadis nakledelim:

Rasul-i Ekrem Hazretleri, Muaz?ın meseleye bu tarz bakışından çok hoşnut olmuş ve böyle bir valiye sahip olduğu için Cenab-ı Hakk?a hamd etmiştir. (Tirmizi, Ahkam/3; İbn Hanbel, Müsned, V, 230; Şibli, Asr-ı Saadet, I, 447 vd. d; Tahirü?l-Mevlevi, Müslümanlığın Medeniyete Hizmetleri, I, 124)

Peygamber Efendimiz , devlet kademelerine atama yaparken belli usul ve kaideleri göz önünde bulundurmuştur. Bu konuyu maddeler halinde açıklamaya çalışalım:

Prof. Dr. Hüseyin ALGÜL

Demek ki, Hz. Peygambere göre hizmet alanlarında işler engelsiz yürüyecekti, bürokratik engeller şöyle dursun, işlerin yavaşlatılması bile günahtı ve onun memurları böyle bir günahtan kaçmak durumunda idiler.

Ebu Zerr , şöyle demiştir: ?Ya Rasulallah! Beni bir yere vali olarak tayin etmeyecek misin? dedim. Bunun üzerine Peygamber , eli ile arkama vurdu ve sonra: ?Ey Ebu Zerr! Sen zayıf bir adamsın, bir yerin valisi olmak, kıyamet gününde hüsran ve pişmanlıktır. Ancak hakkı ile o vazifeyi alan ve elindeki vazifeyi eksiksiz yapan kimse, bu hüsran ve pişmanlıktan yakayı kurtarır? dedi. (Tac, III, 81 vd. Müslim-Ebu Davud?dan)

Rasulullah , Esed Kabilesinden İbn Lütbiyye adlı kişiyi, zekat memuru tayin etmişti. Vazifesini tamamlayıp Medine?ye döndüğünde yanında çok eşya getirdi ve:

Said b. Ebi Dürre ?den, babasının şöyle dediği rivayet edilmiştir:

Konu Gayet güzel,

6. Rasul-i Ekrem?e göre halk hizmetlerinin yürütülmesi, bir çeşit sosyal cihaddı. Memurlar da bunu yürüten inançlı, dirayetli, bilgili-becerikli, iyi davranış sahibi, iyi niyetli kişilerdi. Hizmetini, bu duygu ve düşüncelerle yerine getiren bir memur, aynı zamanda ibadet sevabına erişiyordu. Çünkü Cenab-ı Hak, kullarının işlerini görüveren ve kolaylaştıran yetkililere, öteki dünyada kat kat mükafat vaat ediyordu. Zalim, kötü niyetli, işleri bile bile zorlaştıran, bozguncu, sevimsiz, merhametsiz kişiler ise, mükafat yerine ceza göreceklerdi. Onlar, bu durumda herhangi bir ibadet sevabını alamadıkları gibi, günah işlemiş de oluyorlardı.

9. Hz. Peygamber , istihdam ettiği memurunun zaruri ihtiyaçlarını devlet hazinesinden karşılıyor ve yetecek kadar da maaş veriyordu. Rasul-i Ekrem Hazretleri, memuruna aile fertleriyle rahatça kalabileceği bir mesken sağlıyor, yani konut problemini hallediyor, ev işlerine yardım edecek bir hizmetçi için tahsisat ayırıyor, işyerine gidip gelebilmesi için bir binit veriyordu.

10. Hz. Peygamber , isteyeni değil, liyakatli olanı seçmekle, seçtiğini de ekonomik bakımdan tatmin etmekle rüşvetin de önüne geçmiş oluyordu. Çünkü O, memuruna sosyal bir refah temin ettikten sonra alacağı her kuruşun?bir kusur, haddi tecavüz veya hırsızlık sayılacağını...? belirtiyordu. Devletin öngördüğü maaşın dışında, hizmeti yürütürken, ahaliden maddi bir şey sağlamak şöyle dursun, görev başında hediye kabulü bile yasaklanıyor, bunlar da bir çeşit rüşvet sayılıyordu. Bu konuda Müslim?de kaydolunan İbn Lütbiyye olayı fevkalade anlamlıdır:

?Şu, size ait verilmiş zekat malıdır, şunlar ise bana hediye olarak verilmiştir? dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz, minbere çıkıp Cenab-ı Hakka hamd ü sena ettikten sonra şöyle buyurdu:

Yine Ebu Zerr Hazretlerinden naklolunduğuna göre Sevgili Peygamberimiz, emirliğin?emanet? olduğunu belirtmiş?Emanetin gereğini yerine getirmeyenlerin, kıyamet gününde küçük düşeceklerini ve pişman olacaklarını...? ifade buyurmuştur. (Müslim, İmare/16 (VI, 18)

13. Hz. Peygamber, memurlarının yüksek muhakeme gücüne, olayları iyi değerlendirme kabiliyetine, Kitab ve Sünnet?ten hüküm çıkarmayı bilerek ictihad yapabilme kuvvetine sahip olmalarını arzu ederdi. Yemen?e vali olarak gönderirken Muaz b. Cebel ile aralarında geçen konuşma, bu konuya açıklık getirmektedir.

3. Hz. Peygamber, memurlarında İslam düşüncesine samimiyetle bağlılık arardı. O?nun memurları, bir İslam idealisti idiler. Gittikleri yerlerde hizmet vermekte oldukları kişilere, her yönüyle örnek olmakta idiler. Nasıl ki, Hz. Muhammed , ümmetin bütünü için örnekse, memurları da bulundukları beldenin ahalisi için örnek olmalıydılar. Hiç kimse, memurun şahsında İslam?a ve Hz. Peygamber?e söz getirmemeliydi. Diğer bir ifadeyle hiçbir memur, icraatı ile Hz. Peygamber?e laf getirmemeliydi. Peygamber adına yanlış uygulama yapmamalıydı, Peygamber?in verdiği yetkiyi kötüye kullanmamalıydı.

8. Hırs gösterenin, devlet kademelerinde istihdam edilmemesi durumu ile adam kayırma ya da iltimas denilen şey de önlenmiş oluyordu. Yani bir kimse, ne kadar arzu etse, hatta araya adam da koysa yine de istediği bir göreve gelemeyecekti. Çünkü bu, hak etmediği bir görevdi. Şayet hak ettiği bir vazife ise, zaten araya adam koymaya gerek yoktu. Nitekim bu anlamda, devlet idaresi ve devlet hizmetleri, emanete benzetilmiştir. Ve İslam?emanetin korunması prensibini? getirmiştir. Bununla ilgili bir hadis şöyledir:

?Haberiniz olsun ki, hepiniz çobansınız ve idareniz altındakilerden sorumlusunuz. İnsanlar üzerinde yönetici olan kişi, bir güdücüdür ve güttüğünden sorumludur...? (Müslim, İmare/20 (VI, 21)

?Adalet edenler, Allah katında nurdan minberler, yüksek menziller üzerinde olacaklardır. Bunlar kendi ahali ve idarelerinde bulunanlarla ilgili hükümlerinde her zaman adalet ederler.? (Müslim, İmare/18 (VI, 19)

4. Hz. Peygamber, memurlarının halka karşı anlayışlı, sempatik, müjdeleyici, güler yüzlü ve hoşgörü sahibi olmalarını arzu ediyordu. Böylece memurlar, halkın işini günü gününe ve hızla yürütmekle kalmayıp, davranışlarıyla da örnek olacaklar, adeta bir mürşid ve mübelliğ, bir öğretmen durumunda olacaklardı. Problemlerinin dirayetli, özü-sözü bir, vicdanlı, merhametli, şefkatli, sevimli devlet adamlarınca çözümlendiğini gören halkın, İslam devletine ve onun lideri olan Hz. Muhammed?e güvenleri artacak, sadakat ve bağlılıkları kuvvetlenecekti. O?nun bu konudaki talimatı şudur: ?Kolaylaştırınız, güçleştirmeyiniz; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz!? (Buhari, İlim/11; Müslim, Cihad/5)

?Nasıl oluyor da bizim göndermiş olduğumuz bir vergi tahsildarı dönüp geliyor ve: ?Bu size aittir ve şu ise benimkidir? diyebiliyor. O, anasının yahut babasının evinde oturup kalsaydı da görseydi bakalım, kendisine herhangi bir hediye gelecek miydi? (Müslim, İmare/26-29)

Bir başka rivayette de?... Birbirinize uyun, ihtilafa düşmeyin? kaydı vardır. (Tac, IV, 705)

Bu hadisi Rasul-i Ekrem , Abdurrahman b. Semure ?ye söylemiştir.

?Emanet zayi edildi mi, kıyameti bekle!? buyurmuş, ?Emaneti zayi etmek nasıl olur? diye sorulunca da: ?İş, ehil olmayana verildi mi, kıyameti bekle!? demiştir. (Sahih-i Buhari Tecrid-i Sarih Tercemesi, I, 67, h. no: 54)

?Allah?ın, bir halk topluluğunu güdüp idare etmek vazifesini verdiği her kul, öleceği gün idare ettiklerine aldatıp zulmetmiş olarak ölürse, Allah , ona Cennetini muhakkak haram kılacaktır.? (Müslim, İmare/21 (VI, 22 vd); Müslim, Zekat/91 (III, 222)

?Allah?ım! Her kim, ümmetimin işinden bir şeyi üzerine alır da onlara meşakkat verirse, sen de ona meşakkat ver. Her kim de, ümmetimin işlerinden bir şeyi üzerine alıp onlara lütuf ve merhametle muamele ederse, sen de ona lütuf ve merhametle muamele yap!? (Müslim, İmare/19, Sofuoğlu Tercemesi, VI, 20)

Devlet malından bir iğne değerinde eşyayı bile zimmetine geçirenin büyük günah işlemiş olacağına dair Sevgili Peygamberimizin şu uyarısını da nakledelim:

Dergi isminide ilkkez duydum, İnceleyeceğim.

7. Hz. Peygamber , halk hizmetlerinde görev almakta ısrar edip hırs gösterenleri, istihdam etmiyordu. Bunun sebebi, memuriyeti bir dünyalık gibi görmeyi önlemek, bu yolla kanunsuz kazanç peşinde koşulmasına engel olmak; kendisini dizginleyemeyen zayıf iradeli, macera düşkünü kişileri de devlet kademelerinden uzaklaştırmaktı. Buna dair pek çok hadis-i şeriften dördünü burada nakledelim:

?Ey Ebu Zerr! Ben seni zayıf kalpli görüyorum. Kendim için istediğim her hayır ve saadeti, senin için de isterim. Böyle yufka yürekli olduğun sürece, iki kişi söz konusu olsa bile sakın emir olma, herhangi bir yetim malı idaresini de üzerine alma!? (Müslim, İmare/17 (VI, 18)

?Peygamber , babam ile Hz. Muaz b. Cebel?i Yemen?e gönderdi ve kendilerine: ?Her ikiniz de kolaylaştırın, güçleştirmeyin müjdeleyin, nefret ettirmeyin ve birbirinize uyun!? dedi.? (Tac, III, 102 ; IV, 705)

?Kim ki, amme ile ilgili bir iş ister de bunda ısrarla tama? ederse , biz onu istihdam etmeyiz.? (Buhari, İcare/1; Müslim, İmare/14; Şeyh Mansur Ali Nasıf, Tac, çev. Bekir Sadak, III, 81)

Hadis-i şeriflerden açıkça anlaşıldığına göre Efendimiz , ısrarla isteyeni değil, arzulu olmayan fakat vasıflı, liyakatli, takva sahibi kişileri görevlendiriyordu. Takva sahibi ve alim de olsa -Mesela Ebu Zerr meselesinde olduğu gibi- hizmet yerinde otoriteyi sağlayabilecek niteliklerden uzak olanları da görevlendirmiyordu. Şayet bir kişi, kendi ısrarıyla bir göreve gelmişse güçlükle karşılaştığında yalnız kalacak, isteği olmaksızın göreve getirilmişse Cenab-ı Hakk ve O?nun kalplerini yönelttiği kişiler, öylelerine güçlükle karşılaştığında yardım edecekti. Yine Ebu Zerr hadisinden anlaşıldığına göre, hakkıyla vazifesini yapabilecek olanların vali ve benzeri görevlere gelmeleri esastır. Aksi halde yapamayacakları bir vazifeye gelmek istemeleri, vebalden başka bir şey değildir.

2. Hz. Peygamber, memurlarında ilmi dirayet arıyordu. Özellikle İslam Hukuku alanında ihtisas sahibi olmalarına dikkat ediyordu. Kur?an ve Sünnet?in inceliklerine vakıf olmalarını arzu ediyordu. O?nun memurları arasında, cahil kimselere tesadüf edilmezdi. En azından İslam?ın bütünü hakkında öz ve doğru bilgiye sahip bulunurlardı.