İlmihalsiz dindarlık olur mu?

Çocukluk çağı altın yıllardır, kıymeti bilinmelidir. İleriki yaşlardaki kişilik ve yaşantıya dair olumsuzlukların temelleri büyük ölçüde bu yıllarda atılmaktadır. Hadis-i Şerif?te buyrulduğu gibi?Her çocuk İslam fıtratı üzerine doğar.? Daha sonra anne-babası ve çevresi çocuğu şekillendirirler.

Her müslüman için en büyük vecibedir ki, mensup olduğu mukaddes İslam dini hakkında yeterli derecede bilgi sahibi olsun, bu bilgisine göre dini vazifelerini yapsın, dini hayatını düzenlesin.

?Vacip olan kurban görevi, Hak yolunda fedakarlığın bir nişanıdır. Yüce Allah?ın verdiği nimetlere karşı yapılan bir şükürdür. Bunun sonucunda sevaba ulaşmak ve birtakım belalardan korunmaktır.

? İslam ahlakı,

İşte dini eğitim, özelde de ilmihal eğitimi dediğimizde bu kavramların ete kemiğe büründüğü, hayatın içine girdiği bir dokudan bahsediyoruz demektir. Yani kişinin hem Rabbiyle hem de insanlarla ve diğer varlıklarla hukukunu idrak ettiği bir insan ve böyle insanlardan oluşan toplum yapısı... Eğer bu olumlu bir çaba olarak görülüyorsa başlangıcında ve merkezinde ilmihal eğitimi olmak zorundadır.

Ömer Nasuhi Bilmen?in kurbanın dışında dinin gerekliliği, namaz, oruç, zekat, hac, ilim, aile, ahlak gibi konulara dair de sosyolojik yorumlarda bulunduğu ve ikna edici olduğu görülür. Merhum Bilmen, muamelatla ilgili konulara da önemli bir yer vererek gündelik hayatın dine göre şekillenmesi gerektiğini belirtir. Gündelik hayatta halk dindarlığının ilmihal çerçevesinde şekillenmesinin önemine işaret eder. Ömer Nasuhi Bilmen hazretleri hem İslami ilimlere olan vukufiyeti hem de İslam hukukçusu olması dolayısıyla son derece güzel bir eser yazmıştır. Hoca?nın samimiyeti ve bütün ömründeki takva ehli hali eserine de yansımış ve büyük bir tecevvüh görmüştür, görmektedir.

Diğer taraftan bu anlama ve yorumlama sırasında değişik anlayışlardan hareketle farklı ekollerin ve mezhepleşme sürecinin de başladığı görülür. Nitekim İslam?ın ilk üç asrı bitmeden bugüne ulaşan itikadi ve ameli hak mezhepler teşekkül etmiş durumdadır.

İlmihal Türleri

Osmanlı?nın son döneminde eğitim üzerine çalışmalarıyla öne çıkan Satı Bey?in (d. 1880 - ö. 1969) ilmihal eğitimi konusundaki yazısından bir bölüm şöyle:

Efendimiz s. a. v.?in tebliğ hayatı Mekke ve Medine olmak üzere iki safhadan oluşur. Siyasi ve sosyal şartlar farklı olduğu için süreçler de farklı gelişmiştir.

Bizim dünyamız müslüman bir dünya. Telakkimiz de böyle olmalı. Arka plan ve kültür dünyamız müslüman bir ailenin ve cemiyetin kültürü ve anlayışı çerçevesinde oluşmalıdır. Şair Sezai Karakoç?Çocukluğumuz? şiirinde bir çocuğun nasıl bir anlatıma ihtiyaç duyduğunu çok güzel dile getirir:

? Zekat ve fıtır sadakası,

İslam alimlerimizin hayatını okuduğumuzda ilk dini eğitimlerini çoğunlukla ailelerinden aldıklarını görürüz. Mesela Kur?an?ı annesinden, namaz kılmayı babasından öğrenmiştir. Ailenin dindar bir birey yetiştirmede büyük rolü vardır. Çocuk Kur?an eğitimine onların teşvikiyle başlar, namazı onlardan öğrenir, babasıyla camiye gider gelir. Efendimiz s. a. v.?in mübarek ahlakını, hayatını, çocuklarını, sahabilerini onlardan dinler. Büyüklerine özenerek oruç tutar, kurban ibadetini onlarla yaşar. İslam ahlakını, sadaka vermeyi, mukaddesata hürmeti büyüklerinden öğrenir.

İlmihal ve fıkıh kitaplarından faydalanırken öncelikle hangi mezhebe göre hazırlandığına dikkat etmek gerekiyor. Ülkemizde çoğunlukla Hanefi ve Şafiiler olduğu için bu mezheplere göre eserler yayınlanmaktadır. Özellikle Hanefiler için hazırlanmış eserler pek çoktur. Şafiiler için de son çeyrek asırda yapılan çalışmalar vardır. Bu konuda Halil Gönenç Hocaefendi?nin Büyük Şafii İlmihali ilk akla gelen eserdir. Yine son on yılda Semerkand Yayınları tarafından yayınlanan Hasip Asutay ve Siraceddin Önlüer?in çalışmaları büyük bir boşluğu doldurmaktadır. Fakat yine de bu sahada yeni çalışmalara ihtiyaç duyulduğu bir gerçektir.

Özellikle Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı?nın ilk üç asrında?fakih?lik kurumu çok yaygın biçimde din öğretiminde kullanılıyor ve on binlerce fakih köylerde, kasabalarda, şehirlerin cami ve mescitlerinde öğretici olarak görev yapıyorlardı. Dolayısıyla camiler dini hayatın en güzel ve yaygın biçimde öğretildiği yer konumundaydı. Cumhuriyet döneminde bu durum resmi olarak zayıflamış ise de, gayret sahibi nice imam cemaatine Kur?an ve ilmihal öğretmeye devam etmiş ve etmektedir. Özellikle son yıllarda Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yaz aylarında camilerde yoğun biçimde eğitim faaliyeti yürütülmektedir. Kış aylarında ise daha çok cami cemaatine yönelik eğitim faaliyetleri devam etmektedir.

Bütün bir İslam coğrafyası göz önüne alındığında -bugün elimize geçmeyenler bir yana- farklı dillerde on binlerce ilmihal yazılmıştır. Allah dostlarının bile bu konularda kaleme aldıkları birçok eser vardır. Mesela Seyyid Yahya Şirvani, Cemal Halveti, İmam-ı Rabbani, İsmail Hakkı Bursevi ve Mevlana Halid Bağdadi gibi zatlar akait sahasında eserler yazmışlardır.

? Kerahet ve istihsan, yani helal, haram, mübah ve mekruhlar bahsi,

İlk öğretmenler: Ashab-ı Kiram

? İbadetlere ve muamelata ait hükümler,

Cenab-ı Hakk?ın varlığı fikri kendilerine etraflarında gördükleri eşya ve olaylardan bir Yaratıcı?nın varlığı delillendirilmek şeklinde anlatılmalıdır. Cenab-ı Hakk?ın sıfatları da yalnızca tesirleri ile anlatılmalı, bu sıfatların sadece isimlerini söyleyerek ve kısımlara ayırarak anlatmaktan uzak durmalıdır. Efendimiz s. a. v.?in peygamberliği fikri de bir iki cümlenin kapalı ve soyut tarifleri ile değil, birçok siyer ve kıssa vasıtasıyla öğretilmelidir. Hazreti Peygamber s. a. v.?in başlıca menkıbeleri, çocukların nazar-ı dikkatine en çok çarpacak, onların kalplerini en çok etkileyecek güzellikler anlatılmalıdır.

?Ben Allah?ın rasulü ve nebisiyim. Beni emirlerini insanlara tebliğ etmem için gönderdi. Seni Hak olan Allah?a çağırıyorum. Vallahi o Hak?tır. Ey Ebu Bekir, seni bir olan, ortağı bulunmayan Allah?a davet ediyorum. O?ndan başkasına ibadet etmemeye, O?nun emirlerine boyun eğmeye çağırıyorum.?

Bu dört kısım hüküm hakkında pek ayrıntılı, mükemmel kitaplar yazılmış olduğu gibi, pek kısa, basit kitaplar da yazılmıştır. Bununla birlikte bu dört kısımdan her biri çok kere başka başka kitaplar halinde yazılmış, bu dört kısmı bir araya toplayan eserler nisbeten az bulunmuştur.

Şu gerçek bilinmeli ki, insanların ihtiyaçları için yeryüzünde binlerce hayvan kesiliyor. Fakat bunlardan yalnız durumları yeterli olanlar yararlanıyor. Kurban bayramında ise Hak rızası için birçok hayvan kesiliyor. Bunların etlerinden ve derilerinden çok fakir kimseler de yararlanıyor. İktisadi olan mesele, dini ve ahlaki bir mahiyet kazanıyor. Şahıs menfaati yerine toplumun menfaati bulunmuş oluyor. Bunun için kurban kesilmesi, İslam?a ait insani ve sosyal büyük bir fedakarlıktır. Kurban kesilmekle, kesilen hayvanların sayısı çok artmış olmaz çünkü kurban kesilen günlerde kasapların kestiği hayvan sayısı azalır ve böylece o günlerde aynı miktarda hayvan kesilmiş olur.

?Bilindiği gibi İslam dininin içerdiği hükümler başlıca şu dört kısma ayrılır:

Bir kitap türü olarak ilmihalin tarihi seyri incelendiğinde, eldeki mevcut bilgilere bakarsak, ilmihal ismi verilen eserlere ancak yakın dönem Osmanlı?da rastlanılmaktadır. Fakat çağlar boyunca değişik isimler altında yazılan başucu eserler bu sahadaki ihtiyaca cevap vermişlerdir.

İlkokul çocuklarına başlangıç olarak itikada dair öğretilebilecek şeyler, Cenab-ı Hakk?ın birliği, Hazreti Muhammed s. a. v.?in peygamberliği ve bir hesaplaşma gününün, kıyametin varlığı? gibi meselelerdir. Bunlarda bile kendilerine yalnız anlayabilecekleri şeyleri söylenmelidir. Şartlar, rükünler, taksimler, tasnifler daha o yaşta çocukların zihinlerinin alamayacağı şeylerdir.

?Bütün derslerde olduğu gibi ilmihal derslerinde de bir meyve alabilmek için konuları çocukların fikri durumuna indirmek ve daha somut olanlardan başlayarak soyut olanlara doğru bir derecelendirmeye uymak gereklidir..

Günümüzde oldukça çeşitlenmiş olan ilmihal kitaplarının yanında, oldukça zayıf kalan ilmihal eğitimimize geçmeden önce Fahr-i Kainat Efendimiz s. a. v. rehberliğinde İslam?ın nasıl öğretildiğini görelim.

Mezheplerin oluşmasından önceki döneme ait, fıkhi konuları içeren birtakım risaleler günümüze ulaşmakla birlikte asıl yazma faaliyetinin mezheplerin teşekkülünden sonraya denk geldiği görülmektedir. Bu sürecin ilk örnekleri arasında Ebu Hanife rh. a.?in (v. 150/767) el-Fıkhü?l-Ekber, el-Fıkhü?l-Ebsat, er-Risale, el-Alim ve?l-Müteallim ve el-Vasiyye adlı beş eseri gelir. Ancak bunlar fıkhi konuları değil de inanç konularını içermektedir. Ebu Hanife rh. a. de dahil olmak üzere mezhep imamlarının fıkhi konulardaki içtihatları kendilerinden sonra öğrencileri tarafından derlenmiş ve böylece ilk yazma faaliyeti başlamıştır. Bununla birlikte Ahmed b. Hanbel rh. a.?e (ö. 241/855) Kitabü?s-Salat ve Kitabü?l-Eşribe gibi risaleler atfedilmektedir. Yine onun fıkıh, akaid ve ahlaka dair sorulara verdiği cevaplar bazı talebeleri tarafından Mesail adıyla bir araya getirilmiş ve bu derlemelerden bazıları günümüze ulaşmıştır.

Ebubekir Sifil, Semerkand dergisi Ekim 2001 sayısında kulluk sahasını ve gereklerini şöyle izah ediyordu:

Büyük İslam İlmihali

Bir eğitim kurumu olarak camilerimiz

Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Ömer, Hz. Osman ve diğer ilk müslümanları da -Allah onlardan razı olsun- bu sözlere yakın ifadelerle İslam?a davet etmiş, önce Allah?ın bir olduğunu öğretmişti. Sonra da kulluğun gereği olarak abdest almayı ve namaz kılmayı, ayrıca Allah?ın kullarına yakışan dürüstlüğü ve ahlakı...

Fahr-i Kainat Efendimiz s. a. v. peygamberliğinin ilk günlerinde Hz. Ebu Bekir r. a.?ı İslam?a şöyle davet etmişti:

İslam tarihi bir süreç olarak göz önüne alındığında başlangıç dönemi olan Asr-ı Saadet?te dini ihtiyacın karşılanması, doğrudan vahiyle ve bizzat Hz. Peygamber s. a. v. ile olmuştur. Sahabe karşılaştığı problemleri Allah Rasulü s. a. v.?e arz etmiş, duruma göre çözüm bazen vahiy şeklinde, bazen de Hz. Peygamber?in bir sözüyle olmuştur. Sahabe ve sonraki nesil olan Tabiun döneminde ise Kur?an-ı Kerim?in yanında sahabenin Hz. Peygamber s. a. v.?den ve tabiunun sahabeden duydukları ile ortaya çıkan problemler çözüme kavuşturulmuştur. Böylece Kur?an ve Sünnet, karşılaşılan sorunlarda iki ana kaynak olmuştur. Bu süreçte ayet ve hadislerin yorumlanmasında içtihad veya fetvanın da kaçınılmaz olarak devreye girdiğini belirtmemiz gerekir.

Halihazırda Diyanet İşleri Başkanlığını yürüten Prof. Dr. Mehmet Görmez?in göreve geldiğinde ilk icraatlarından biri merkezi vaaz sistemini kaldırması olmuştu. Gerekçe olarak da merkezi vaaz sisteminin imamları tembelleştirdiğini, cemaatine faydalı olamadığını göstermişti. Gerçekten de Osmanlı ve öncesindeki fakihlik kurumunun görevini, belli ölçüde bugünün imamları üstlenmiş durumdalar. Dolayısıyla her imam önce cemaati, sonra da çevresi için bir fakih konumundadır. İmamlarımızın kendilerine bir de bu yönden bakmaları, gayret göstermeleri dinimizin öğretilmesi bakımından büyük önem arz eder. Sadece iyi hazırlanmış cuma vaaz ve hutbeleri bile son derece kıymetlidir.

Hicret?ten sonra Medine?de müslümanlar rahatladılar ve İslam?ı baskı altında kalmadan öğrendiler. Bu konuda Sahabe-i Kiram efendilerimiz çok gayretlilerdi. Her fırsatta Allah Rasulü s. a. v.?e sorular soruyorlardı. Onlar sormadıklarında da Allah Rasulü s. a. v. çoğu zaman bir soru ile konuşmaya başlıyor, dikkatleri konuya yönlendiriyor ve sonra meseleyi izah ediyordu. Zaten her yeni hüküm O?nun tarafından mescidde insanlara tebliğ ediliyor, sonra da Medine sokaklarında duyuruluyordu. Nitekim içkinin haram olduğu böyle duyurulmuş, sonrasında Medine sokaklarında dökülen şaraplar akmıştı.

? İtikada ait hükümler,

? Kurban, diğer hayvanlar ve avlar,

?Annemin bana öğrettiği ilk kelime / Allah, şahdamarımdan yakın bana benim içimde / Annem bana gülü şöyle öğretti / Gül, O?nun, o sonsuz iyilik güneşinin teriydi.?

İlmihal kapsamına giren bilgiler, dinin mükellef saydığı herkesin öğrenmesi gereken bilgilerdir. Çünkü her müslümanın dini hayatını tanzim ederken lazım olanı bilmesi bir borçtur. Dolayısıyla ilmihal denince, bir kitap türünden önce İslam?ın bir müslümanın hayatına tatbiki anlaşılmalı ve bu mantık üzerinden ilm-i hal denen bilgiler öğrenilmelidir.

İlmihal kapsamına giren bilgiler, dinin mükellef saydığı herkesin öğrenmesi gereken bilgilerdir. Çünkü her müslümanın dini hayatını tanzim ederken lazım olanı bilmesi bir borçtur.

İlk Müslümanlar Mekke?de Efendimiz s. a. v. ile gizlice görüşüyor ve O?ndan İslam?ı öğreniyorlardı. Özellikle Darü?l-Erkam denilen toplanma yeri bu yönüyle hem ilk okul, hem de ilk mescid hükmündeydi. Orada gizlice toplanıp Kur?an okuyorlar, İslam?ın hükümlerini öğreniyorlar ve namaz kılıyorlardı. Dışarıdan geçenler duymasınlar diye sureleri gizlice okuyorlardı. Nitekim daha sonra müslümanlar emniyete kavuşmalarına rağmen bu günlerden kalan bir sünnet olarak öğle ve ikindi namazları cemaatle kılındığında gizli okumaya devam ettiler.

Yine kolay ezberlensin diye manzum -şiir halinde- yazılmış birçok ilmihal de günümüze kadar ulaşmıştır. Osmanlı döneminde yazılmış, yazarı belli olmayan Mızraklı İlmihal de üslubunun kolaylığı sebebiyle Türkçe konuşulan bütün İslam coğrafyasına yayılmış; mekteplerde, camilerde okutulmuştur. Günümüzde de yaygın biçimde okunmaya, okutulmaya devam edilmektedir.

Ali SÖZER

Çocuklara İlmihali Nasıl Öğretmeliyiz?

? Taharet ve sular,

Amele dair bilgilere gelince, bunları yaptırarak ve göstererek öğretmelidir. Öncelikle bu amellerin şartlarını, rükünlerini, farzlarını, vaciplerini değil, onlar nasıl yapılmak ve işlenmek lazımsa öylece öğretmelidir. Abdest şöyle alınır, önce böyle yapılır, sonra şöyle yapılır, namaz böyle kılınır diye bizzat göstermeli ve tarif eylemelidir.

Müslüman denince akla gelmesi gerekenlere bir bakalım: Takva, samimiyet, fedakarlık, cömertlik, diğergamlık, vatan sevgisi, sevgi-saygı, nezaket, cesaret, tevazu, kanaat ve buna benzer insanlığın muhtaç olduğu değerler...

Kendi zevkleri için her gün binlerce hayvanın kesilmesini çok görmeyenlerin, senede bir defa Allah rızası için bir miktar hayvanın muhtaçlar yararına kurban adı altında kesilmelerini çok görmeleri, doğrusu büyük bir düşüncesizliktir.?

? İsimleri Kur?an?da zikredilen büyük peygamberlerin mübarek siretlerine ve tarihçelerine dair.

İlmihallerde esas, yukarıda da belirttiğimiz gibi sade bir dille inanç, ibadet ve ahlaka dair konuların anlatılmasıdır. Mesela amentü diye bildiğimiz esaslar bir cümleden meydana gelir ve Cibril hadisindeki ifadelerin?Allah?a, meleklerine, kitaplarına... inanıyorum? şeklinde uygulanmış halidir.

Doğrudan ilmihal başlığı altına girmeyen bu tür eserlerin her biri, ilmihalle amaçlanan dini bilgiyi vermeyi esas alan eserler olarak işlev görmüşlerdir. Bazen bu tür eserler sonradan yeni başlıklar eklenmesiyle genişletilmiş, böylece ilmihal kitaplarının oluşum süreci yaşanmıştır. Bahsedilen bu süreçte zaman zaman inanç, ibadet ve ahlak esaslarının bir araya geldiği görülmektedir.

? Ahlaka ait hükümler.

Okullarımız ve ilmihal

Günümüzde Hanefiler için en ideal eser Ömer Nasuhi Bilmen hazretlerinin (d: 1882 v: 1971) ilmihalidir. Bu kıymetli eserin kıymetini biraz daha idrak edebilmek için biraz tanıtalım. Merhum Bilmen, eserini şöyle takdim ediyor:

Ailede ilmihal eğitimi

Osmanlı toplumunda çok okunmuş ilmihal kitaplarının başında gelen Mızraklı İlmihal yalnız okunmakla kalmayıp aynı zamanda ezberlenmiş, hatta İstanbul, Rumeli ve Anadolu?da sıbyan mektepleri gibi resmi eğitim kurumlarında da din bilgisine başlangıç kitabı olarak okutulmuştur. Etkinliği günümüze kadar devam etmiş olan eser günümüzde birkaç kez günümüz Türkçesine çevrilmiştir. Son olarak da Semerkand Yayınları tarafından basılmıştır.

Asırlar boyunca İslam toplumları çocuklarına dinini öğretmeyi öncelik bilmişlerdir. Ebeveyn, çocuklarına ilmihal bilgilerini, İslam?ın kavramlarını öğretmelidir. Sonra İslam tarihini sevdirecek, öğretecek, çocuğun o dünyaya girmesini sağlayacak kitaplar, belgeseller tercih edilmelidir. Bu yöntem de bıktırmadan, usandırmadan, tepki doğurmadan tatbik edilmelidir.

Son yarım asırda ülkemizde Hanefi mezhebine tabi olan müslümanların en çok kullandığı ilmihali yazan Ömer Nasuhi Bilmen hazretlerine göre, iyi bir ilmihalde bulunması gereken en önemli özelliklerden biri, ne çok basit ve kısa yazılması ne de çok uzun ve ayrıntılı olmasıdır. İyi bir ilmihal, bu ikisinin ortası olmalıdır. O şöyle der :

Mızraklı İlmihal?in konuları arasında abdest, gusül, teyemmüm, namaz, oruç, hac, peygamberlerin sıfatları, imanla ilgili hususlar, meleklere ve kitaplara iman, Allah?ın sıfatları, elli dört farz, iman-İslam-ihlas, küfür ve şirk gibi hususlar vardır.

Bunun temel sebebi kuşkusuz, ülkemizde din konusunun büyük ölçüde ideolojik/politik bir arka plan üzerinden ele alınmasıdır. Oysa mesele basit ve nettir. Bugün bütün dünyanın fark ettiği üzere din eğitimi belli hükümleri, ibadetleri öğrenmekten ibaret bir süreç değil, aslında ve öncelikle bir?değerler eğitimi?dir. Dini eğitim, nesiller arası iletişim kanallarını işler kıldığı için geçmişi bugüne bağlayan, böylece sosyal ve kültürel bütünlüğü sağlayan, bireye toplumsal sorumluluklarını öğreten komple bir süreçtir.

Elbette ayrıntılı eserlere ihtiyacımız yok diyemeyiz. Fakat öyle uzun uzadıya yazılmış eserleri okumaya, onlardan kendisi için en lüzumlu meseleleri ayırt etmeye de herkesin gücü yetmez. Mesleği ve vakti de buna elverişli olmaz. Pek kısa yazılmış eserler ise ihtiyacı yeteri derecede karşılayamaz, maksadı temin edemez. Hele bu gibi eserler pek kapalı ibarelerle yazılmış bulunursa istenilen faydaların elde edilmesi büsbütün güçleşir.?

Efendimiz s. a. v.?den İslam?ı öğrenen sahabilerin her biri yeterli bilgiyi öğreniyor ve kendi ibadet hayatlarının yanında, özellikle müşriklerle girdikleri tartışmalarda onlara galip geliyorlardı. İmana, ibadetlere, adalete ve sosyal hayata dair hükümleri en ince ayrıntısına kadar öğreniyorlar, bilmediklerini Efendimiz s. a. v.?e soruyorlardı. Bu sayede Efendimiz s. a. v. ile birlikte diğer müslümanlar da İslam?ı tebliğ ediyorlardı. Bunu bizzat Efendimiz s. a. v. buyuruyor, kendisinden duyduklarını diğer insanlara iletmelerini söylüyordu.

? Namazlar,

İlk ilmihaller

Efendimiz s. a. v. hac mevsiminde Medine?den gelen altı kişiyi İslam?a davet etmiş ve onlar da ertesi sene, ilk Akabe Biatı denilen görüşmeye sayıları artarak gelmişlerdi. Bir sonraki sene sayıları yetmişi geçmişti. Allah Rasulü s. a. v. de onlarla birlikte Mus?ab b. Umeyr r. a.?ı İslam?ı öğretmesi için göndermişti. Mus?ab r. a. Medine?ye varır varmaz kolları sıvamış ve İslam devletinin ilk merkezi olacak bu şehrin insanlarına İslam?ı öğretmişti.

Semerkand Dergisinden Alınmıştır.

Ashab-ı Kiram?dan günümüze dinin öğretilmesinde, resmi görevlilerin dışında özel gayretlerin büyük etkisi vardır. Tarih boyunca mutasavvıflar, meşayih, salih zatlar, ihvan öncelikle dini yaşamayı, sonra örneklemeyi ve öğretmeyi hedef edinmişlerdir. Günlük hayatlarında, sohbetlerinde, kitaplarında daima bu esasa göre hareket etmişlerdir. Nitekim tasavvuf erbabı dinin yayılmasında asırlar boyunca birinci etken olmuştur. Dinin öğrenilmesindeki bu rolü sebebiyle dergahlara?halk mektebi? de denmiştir. Günümüzde de bütün İslam coğrafyasında dergahlar, cemaatler, onların sohbet meclisleri ve vakıfları aracılığıyla bu eğitim faaliyeti -şükürler olsun- devam etmektedir.

?İslam dairesine giriş itikad ile, orada kalış ise fıkıh ile mümkündür. Kelime-i şehadeti dil ile ikrar, kalp ile tasdik etmek suretiyle?kurtuluş gemisi?ne ilk adımı atan kişi, o andan itibaren hayatını ilahi emir ve hükümlere riayet ederek yaşama konusunda Yüce Yaratıcı?ya söz vermiş oluyor. Hayatı O?nun muradı doğrultusunda yaşamak, ancak O?nun emir ve yasaklarını hakkıyla kavramak ve detaylarıyla hayata intikal ettirmek suretiyle mümkün olur. İşte bunu sağlayacak olan, ancak ve yalnız fıkıhtır.?

? Hac,

Mızraklı İlmihal Osmanlı geleneğinde ilmihal kelimesinin geçtiği ilk eserdir. Eserin müellifi tespit edilememiştir. Ancak Süleymaniye Kütüphanesinde, Yazma Bağışlar nr. 1164?de kayıtlı bulunan nüshada müellifle ilgili?Mızraklı Efendi? kaydı geçmektedir. 1260?da (1844) istinsah edilen bu nüshanın girişinde Halebi ve Mülteka?dan faydalanıldığından bahsedilmesi, kitabın telif tarihi hakkında bazı ipuçları vermektedir. Bu bakımdan Mızraklı İlmihal?in 16. yüzyıldan sonra telif edilmiş olma ihtimali söz konusudur.

Ömer Nasuhi Bilmen hazretleri ilmihalin gerekliliğini, önemini ve özelliklerini sosyolojik olarak temellendirdiği gibi, ilmihalin konularını ele alırken de zaman zaman gerek duydukça ibadetin sosyal boyutlarına girmektedir. Buna toplumumuzda tartışılan bazı konulardan dolayı ihtiyaç duyduğu anlaşılmaktadır. Mesele İlmihal?in yedinci bölümünde kurban bahsinde?Kurbanın mahiyeti, gerekliliği ve hikmeti? başlığı altında söyledikleri bunu doğrular:

İlk dönemde dini eğitim

Yukarıda belirttiğimiz gibi İslam?ın temel hükümleri itikad, ibadetler ve muamelat, helal, haram, mübah, mekruh ve ahlaka dairdir. Onlarca ciltlik eserlerden küçücük namaz hocalarına kadar her eser bu konuları detaylı yahut kısaca ele almaktadır. Bu konuların her birinin önemi anlaşılmalı ve öğrenilmesi için gayret sarf edilmelidir.

Konuların müstakil ele alındığı özel kitap çalışmaları da vardır. Mesela akaid, abdest, namaz, oruç, zekat, hac, alışveriş, hanımların özel halleri, evlilik ve nikah gibi konularda yazılmış birçok eser mevcuttur. Bu gibi eserler de daha detaylı bilgi edinme imkanı sağlamaktadır.

Okullar, günlük hayatın rutininden mesleki yetkinliğe kadar bütün eğitimin verildiği kurumlarımız. Buralar çocuklarımızın kişiliklerinin oluştuğu, kimliklerini edindikleri/pekiştirdikleri, dünyaya ve hayata dair bilgileri öğrendikleri yerler. Neredeyse nüfusunun tamamına yakını müslüman olan ülkemizde, okullarda din eğitimi ihtiyacın çok uzağında.

Yine Osmanlı?nın son yıllarında Mehmet Zihni Efendi?nin kaleme aldığı Ni?metü?l-İslam çok kısa sürede büyük yaygınlık kazanmıştır. Günümüzde en çok okunan ilmihalin sahibi Ömer Nasuhi Bilmen hazretleri de Büyük İslam İlmihali?ni, Nimetü?l-İslam ve İbn Abidin hazretlerinin oğlunun Arapça kaleme aldığı ilmihal olan Hediyyetü?l-Alaiyye?yi esas alarak günümüz şartlarına göre yazmıştır.

Günümüzde, müslüman değilken ihtida edip müslüman olan kişilerin İslam öncesi ve sonrasındaki hayatında maalesef önemli bir değişiklik olmuyor. Bunun temel sebebi İslam?ın kuldan istediği görevlerin ve bütün bir hayat tarzının yeterince öğrenilmiyor olmasıdır. Biz müslümanlar İslam olmuş kişilere dinimizi öğretemiyorsak bu konudaki eksikliğimizi görmemiz gerekiyor. Aynı şekilde aileden müslüman olan fakat kul olarak görevlerini yerine getirmeyen milyonlarca kişi, kimi zaman çeşitli sebeplerle dine yöneliyor, dinine muhabbet beslemeye başlıyor. Ancak yine günlük hayatında bir değişiklik olmuyor. Dolayısıyla?ilmihalsiz bir dindarlık? ortaya çıkıyor.

? Akaid,

?Müslümanlar için her hususta bilgi sahibi olmak bir vazifedir. Din hususunda bilgi ise?İlmihal? adını alarak en birinci vazifeyi teşkil eder.

İslam dünyasının her yerinde olduğu gibi müslüman çoğunluğun yaşadığı Anadolu?da da halkın bilgilenme ihtiyacına dönük olarak sade bir üslupla yazılmış akaid ve temel bilgileri içeren küçük fıkıh kitaplarıyla karşılaşıyoruz. Osmanlı?daki amentü şerhleri, inanç esasları ve ilmihal bilgilerini içeren eserler bu meyandadır. İbadet ve muamelatla ilgili bütün konuları içeren eserlerin yanında yalnızca namaz, oruç veya hacla ilgili kaleme alınmış risalelere de rastlanmaktadır. Mev?ize, irşad ve nasihat türü eserler de ilmihallerde yer alan ahlak ve adap ile ilgili konuları anlatan kitaplar arasında yer almaktadır.

Mızraklı İlmihal

Dolayısıyla ilmihal denince, bir kitap türünden önce İslam?ın bir müslümanın hayatına tatbiki anlaşılmalı ve bu mantık üzerinden ilm-i hal denen bilgiler öğrenilmelidir.

? Helala, harama, mübah ile mekruha ait hükümler,

Yazarın da belirttiği gibi, eser on bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler şunlardır:

İlmihal , içinde bulunulan duruma dair bilgi demektir. Gündelik hayata dair dini bilgiler bütününe bu ismi vermek adet olmuştur. Osmanlı Anadolusu?nda temel dini bilgileri içeren kitaplar bu isimle anılmaya başlanmış, böylece yaygınlaşmıştır.

İslamiyet?in başlangıcında ilim camilerde okutulurdu. Sonraları medreseler ve mektepler yapıldıysa da, alimler halka dönük derslerini camilerde vermeye devam ettiler. Nitekim yakın tarihe kadar İstanbul ve Türkiye?nin bütün şehir ve kasabalarında bazı medrese dersleri camilerde okutulurdu.

Zaten bütün insanlığın bir manevi ruhu karşılığında olan dine, din bilgisine ihtiyaç duymaması düşünülemez. En eski zamanlardan beri gerek ilkel kavimlerden gerekse medeni milletlerden hiçbiri yoktur ki dine bağlı bulunmuş olmasın.?

Bu hususlarda daha fazla açıklama vermeye ancak çocuklara gerek itikada ve gerekse amele dair yeterli derecede uygulamalı bilgi verildikten sonra başlanmalıdır. İlmihal dersinin ikinci tabakasını teşkil edecek olan bu açıklamalar da aşama aşama anlatılmalıdır. O vakte kadar anlatılan ameller ve itikadlar arasından farzları, vacipleri, sünnetleri, müstehapları, haramları, mekruhları ayırmalı, fakat işe bunları isimlendirme veya tarif ile girişmemeli, öncelikle bunların neticelerini göstermelidir. Mesela?Her müslüman oruç tutmaya mecburdur; oruç tutmazsa günah işlemiş olur. Fakat bununla da kalmaz da oruç tutmak lazım değildir derse dinden çıkar.?, ?Abdest alırken yüzünü yıkamalı; eğer insan unutsa da yıkamazsa abdesti boşa gider, yeniden abdest almak lazım gelir.?, ?Abdest alırken ağzını, burnunu yıkamalı; yıkamazsa abdest boşa gitmez, fakat yıkayan sevap kazanır.? yolunda bilgi verilmeli. Bu şekilde değişik ameller arasında netice itibariyle olan farklar gösterildikten sonra bunlar kısımlara ayrılmalı: ?Hani bazı şeyler söylemiş idik ki, insan onları yapmak gerektiğini inkar ederse kafir olur; işte böyle olan şeylere farz derler.? yolunda tarifler yapılmalı, daha sonra farzlar ile vacipler arasındaki farkı göstererek birinciler hakkındaki emrin kesin, ikinciler hakkındaki emrin zanni olduğu söylenmelidir. İşte böyle yapıldığı vakit, çocukların zihnine temelli, köklü dini bilgi verilmiş olur.

İlmihal muhteva çerçevesi belirlenirken genellikle?Cibril Hadisi?nden istifade edilmiştir. Bu hadis, Hz. Peygamber s. a. v.?e sahabilerle bulunduğu bir sırada Cebrail a. s.?ın gelip din hakkında bazı sorular sorması, bu soruları Hz. Peygamber s. a. v.?in cevaplaması şeklindedir. Bu sorular?İman nedir?, İslam nedir? ve?İhsan nedir? şeklinde vuku bulmuş, böylece dinin üç temel unsuru olan inanç, ibadet ve ahlak gündeme getirilmiştir. İşte ilmihal kitapları bu üç esastan hareketle ve bu hadisi delil alarak telif edilmişlerdir.

İslami bir kavram olarak ilmihal, kişinin kendisine, yaratıcısına ve çevresine karşı nasıl davranacağını belirleyen, günlük ihtiyaçlara cevap veren asgari bilgiler toplamını ifade eder.

?Çeşitli mesleklere ayrılmış olan dindaşlarımızın dini ihtiyaçlarını yeterli derecede karşılayabilecek bir ilmihal kitabı yazılmasına birçok zat tarafından lüzum gösterilmekte ve bu hususta acizlerine müracaat edilmekteydi. Bunun üzerine mukaddes dinimizin itikada, temizliğe, ibadete, kerahet ve istihsana, ahlaka dair başlıca hükümlerine ve bir kısım büyük peygamberlerin mübarek siretleri ile İslam dininin tarihçesine ait ve on kısımdan oluşmak üzere oldukça büyük bir ilmihal kitabı yazmayı bir vazife bildim. Allah Teala hazretlerinden yardımlar dileyerek bu vazifeyi yerine getirmeye başladım. En muteber, en kıymetli kitaplarımıza müracaat ettim. İbadetler kısmını daha uzunca yazmaya çalıştım. O cömert ve çok feyizler verenin lütuf ve yardımıyla ortaya çıkan bu esere Büyük İslam İlmihali adını verdim.?

? Oruçlar, yeminler, adaklar ve kefaretler,

?Kellimu?n-nase ala kaderi ukulihim.? Yani insanlarla akılları derecesinde konuşun!?

Başucu kitap ihtiyacı

Ömer Nasuhi Bilmen hazretleri Büyük İslam İlmihali?nin önsözünde ilmihalin gerekliliğini şöyle anlatır:

İslam?ın yayılışı ve öğretilmesi de Sahabe-i Kiram ile oldu. Onlar dinimizi öğretmek için ilk olarak komşu kabilelerden başlayarak topluca gitmişlerdi. Hatta bazı seriyyeler bu öğretmen sahabilere saldırılması sonucu gönderilmiştir. Medine?de dinin öğrenilmesinde Suffe Ashabı denilen yoksul ve Mescid-i Nebevi?nin bitişiğinde yaşayan sahabilerin payı büyüktür.