E-196. Değirmenciler gözlene; değirmende tavuk beslemeyeler ki, halkın ununa ve buğdayına zarar etmeye. Ve adetlerinden artuk almayalar ve iri öğütmeyeler ve kesmüklü buğdayı değiştirmeyeler ve illa muhkem ve müntehi hakkından geleler.

İ-46. Hammamcılar, hammamları gözedeler, yunmuş ola, ıssı ve sovuk su ile araste ve dellakleri cest ve çalak ola. Usturası keskin ola. Şöyle ki, usturası altında kimesne zahmet çekmeye ve nazır olan fotaları pak duta; Müslümana verdüği fotayı kafire vermeye.

İ-5. Un kapanında olan kapan taşlarını, mahkeme kararıyla muhtesib daim görüb gözede. Ta ki, hile ve telbis olub un alan ve satan kimesnelere zarar ve ziyan olmaya.

İ-21. Etmekçiler, standart olarak alınan ekmeği narh üzere pak işleyeler, eksik ve çiğ olmaya. Etmek içinde kara bulunursa ve çiğ olursa, tabanına let uralar; eksük olursa tahta külah uralar veyahud para cezası alalar. Ve her etmekçinin elinde iki aylık, en az bir aylık un buluna. Ta ki, aniden bazara un gelmeyüb Müslümanlara darlık göstermeyeler. Eğer muhalefet edecek olurlarsa, cezalandırıla.

İ-73. Fil-cümle bu zikr olunanlardan gayrı her ne kim Allah ü Te?ala yaratmışdır, hepsini de muhtesib görüb gözetse gerekdir, hükmi vardır.

B-74. Ve hamallar na?lsuz at istihdam etmeyüb ve dağ yükünün iki yükünden ziyade götürmeye.

E-195. Tabibler dahi gözlene; bimarhane tabiblerine göstereler, imtihan edeler, kabul etmedikleri kimesneleri men` edeler. Cerrahlar dahi gözlene; san`atlarında kamil olalar.

II. Bayezid döneminde dünyanın ilk Standartlar Kanunu, ilk Belediye Kanunları, ilk Tüketiciyi Koruma Kanunları ve ilk Gıda Nizamnameleri hazırlandığı söylenmektedir. Bu kanunlardan bazı örnek maddeler zikrederek anlatabilir misiniz?

İ-66. Ve dahi hekimlere ve attarlara ve cerrahlara, muhtesib in hükmi vardır; görse ve gözetse gerekdir.

Evet doğrudur. II. Bayezid devrine ait en mühim kanunlardan birisi şüphesiz ki, Bursa, İstanbul ve Edirne İhtisab Kanunnameleridir. Bu kanunname, dünyanın en mükemmel ve en geniş belediye kanunu olmakla kalmamakta, aynı zamanda dünyada ilk tüketici haklarını koruyan kanun, ilk gıda maddeleri nizamnamesi, ilk standartlar kanunu, ilk çevre nizamnamesi ve kısaca asrına göre çok harika bir hukuk kodudur. Bu kanun, hem Osmanlı örf adetlerini ve hem de İslam hukukunu çok iyi bilen Mevlana Yaraluca Muhyiddin tarafından hazırlanmıştır. Hazırlanış tarihi 1502 ila 1507 tarihleri arasındadır.

İ-24. Bakkallar ve attarlar ve bezzazlar ve takyeciler, onun on bire satalar, ziyadeye satmayalar. Ziyadeye satarlarsa, muhtesib dutub te'dib ede. Amma bu babda ve gayride mahkeme kararı bile ola.

E-198. Ve camilerde dilenci taifesin yürütmeyeler.

İ-40. Ve sirke ve yoğurda su koymayalar. Su katılmış olub bulunursa, teşhir edeler veyahud tahta külah uralar, gezdireler.

İ-38. Ve kile ve arşun ve dirhem gözlenile; eksüği bulunanın hakkından geleler.

E-7. Aşcılar bişürdükleri aşı pak bişüreler ve çanakların pak su ile yuyalar ve tezgahlarında kafir olmaya. Ve iç yağiyle nesne bişürmeyeler. Ve bir akçelik eti her ne narh üzerine alurlar ise beş pare olur. Bir akçelik aş alanın aşına bir pare koyalar. İki pulluk dahi etmek vereler. Bir akçelikden artuk alsalar ya eksük alsalar, bu hisab üzerine vereler. Cemi? Edirne'nin aşcıları ittifakiyle teftiş olundı.

İ-4. Eyle olıcak ekmek gayet eyü ve arı olmak gerekdir.

Hayvan haklarının 20. yüzyılın başında savunulmaya başlandığı düşünülürse, bu maddenin çok ileri bir hukuk anlayışının mahsulü olduğu daha iyi anlaşılır.

İ-42. Ve iplikçilerin ipliği tire ipliğine beraber ola. Ve astar ki, şehirde işlene, sekiz arşun ola, eksük olmaya. Olursa hakkından geleler.

İ-29. Kuyumcular, sade işi dirhemine bir akçe; minekari işde dirhemine iki akçe ve altun sade ise miskaline üç akçe; müşebbek işde miskaline beş akçe ve gümüş düğmeler iriyi ve hurdayı gayet eyü halis işleyeler, bakır koyub işlemeyeler. İşleyenin muhtesib gereği gibi haklarından gele.

E-58. Ve ayağı yaramaz bargiri işletmeyeler. Ve at ve katır ve eşek ayağını gözedeler ve semerin göreler. Ve ağır yük urmayalar; zira dilsüz canavardır. Her kangısında eksük bulunursa, sahibine tamam etdüre. Eslemeyeni gereği gibi hakkından gele. Ve hammallar ağır yük urmayalar, ma?kul üzerine ola .

E-194. Berber gözlene; kafir başın tıraş etdükleri ustura ile Müslüman başın tıraş etmeyeler. Kafir yüzin sildikleri fota ile Müslüman yüzin silmeyeler. Usturaları keskün ola.

Şöyle bileler, her kim muhalefet ve inad ederse, itaba ve ikaba müstahak olur?

Prof Dr. Ahmed Akgündüz

Biz, her biri 100 küsur maddeyi bulan bu üç kanunnameden sadece bazı maddelerini, tüketici hakları açısından arz ediyoruz :

?İ-45. Ve mahkeme kararıyla yiyecek ve içecek ve giyecek ve hububat ki; çarşıda ve pazarda vardır, gözedilüb her meslek sahibi teftiş oluna. Eğer terazuda ve kilede ve arşunda eksük bulunursa, muhtesib haklarından gele.

İ-33. Ve boyacıları dahi gözedeler, kalb boyamayalar; boyarlarsa gereği gibi hakkından geleler.

Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, c. II, sh. 188-230, 286-304, 387-402.

Osmanlı insan haklarında gerideydi diyenlere kapak olsun.

İ-70. Ve her san?atı aydan aya kadı ile teftiş ede ve dahi göre ve gözede. Her kangısı kim ta?yin olunan narhdan eksük sata, muhtesib hakkından gelüb teşhir ede.