YOKSA İLAHİ ADALET KAVRANAMAZ.

İBN RÜŞD, İLAHİ ADALETİN İNSANLARDA GÖRÜLEN ADALET GİBİ ALGILANMAMASI GEREKTİĞİNİ ÖNEMLE BELİRTİR.

ibn miskveyh El Fevzü`l Asgar isimli kitabında Türk Milletinden şu şekilde bahsetmiştir:

Herkese eşit davranmak adalettir. Devlet başkanının fazileti adil davranmaktır. Halka verilmesi gereken şey de adalettir. Yöneticide dört şey zorunludur ki bunlar; adalet, akıl, sabır ve haya?dır.

Fikirlerini tarihi olayları inceleyerek ve sosyal olayları gözlemleyerek ortaya koyan İbn Haldun, farklı politik zeminlerde çeşitli devlet görevleri yapmıştır. Toplumun ve yönetimin içinde yer alarak oluşan sosyal ve siyasi görüşleri doğrultusunda eserlerini vermiştir.

Bu bir imtihan meselesidir. Allah, hayır gibi şerri de hayır için yaratmıştır. Şerrin yaratılması adaletin gereği ve tabii sonucudur. Hayatta her şey zıddıyla birliktedir.

İbn Haldun, umran ilmini tarih için bir vasıta olarak görmüştür.

Her şeyde itidal halinin adaleti sağladığını düşünen İbn Haldun, düşüncelerinin temeline adalet kavramını yerleştirmiştir. Adaletsizliğin söz konusu olduğu konuları?zulüm? üzerinde durarak ifadelendirmiştir. Onun adalet fikri hayatın her alanındadır.

İbn Miskeveyh olgun insandan bahseder. Onun olgun insanı bilge ve adildir. Böyle olan kişide zulümle ilgi davranışlar görülmez. Ölçülüdür ve adaletin hakkını verendir.

İbn Rüşd, zulüm ve adaleti Faslu?l-Makal adlı eserinde de birbirine zıt iki kavram olarak ele almıştır.

Toplumu etkileyen olguları ve nedenlerini açıklamak, tarih ilmiyle uğraşan tarihçilerin görevidir.

onlara yaranmak amacıyla gerçeği yansıtmayacak tarzda haberler bildirmeleri ve içtimai hadiselerin tabiatını bilmemelerini İbn Haldun, tarih ilmindeki hatalar olarak görmüştür.

Gazali?ye göre, devletin toprakları başkanın bahçesidir. Bahçenin ağacı emanettir ve meyvesi adaletle olgunlaşır. Adalet, yönetici için bir kaledir. Yöneticinin adaleti aslında en güçlü askeridir. Bu yüzden devletin başında olan kişi, her anlamda adalet temelli bir siyaseti gerçekleştirmelidir. Adalete dayalı bir vergi politikası izlemeli, devletin menfaati için her türlü israftan sakınmalıdır. Halktan sıradan bir kişiyle nüfuz sahibi olanı aynı kabul etmeli, zengin-fakir ayrımı yapmamalı, Allah?ın emrettiği gibi davranıp haksızlıktan kaçınmalıdır.

İbn Haldun, görüşlerini toplum düşüncesi üzerine kurmakla birlikte, toplum

için vazgeçilmez olan idare, ekonomi ve ahlak üzerinde de pek çok yorumlar

İbn Haldun geçmişi hale benzetir. Ona göre; ?Suyun suya benzemesinden daha çok geçmiş geleceğe ve hale benzer.? Bu maksatla geçmişteki olaylardan çıkarılan kanun ve esaslar, günümüze uygulanarak içtimai felsefeyi meydana getirir.

Çünkü içtimai hadiseler tesadüfi ve rastgele olmazlar.

İbn Sina?da erdemin tanımı, ifrat ve tefritin ortasında olmaktır. İbn Sina erdemleri, iffet, şecaat, hikmet ve adalet olarak dörde ayırır. Arzu gücünün ortası iffeti, öfke gücünün ortası şecaati, bu iki gücün yerli yerince kullanılması da ameli hikmeti sağlar. Bu üç erdemin bir arada bulunması ile de tam bir itidal hali olan adalet gerçekleşir. İnsan bunu ancak düşünme gücüyle gerçekleştirir ki bu da kişiyi en üst dereceye ulaştırır.

İbn Haldun?un düşüncesinde, tarihi olaylar bir sürekliliğe dayalıdır. Ele geçen bir tarihi haberin, tarihi olayların genel yapısı incelenerek, mümkün ya da imkansız olduğu saptanabilir. Bunun anlaşılmasında bir ölçü vardır.

İbn Haldun?un geçmişle yaşanılan zamanı birbirine benzetmesi, gelecek hakkında da isabetli tahminlerde bulunulmasını sağlar. Bu yaklaşım da tarihi, hayranlık duyulan bir yaşanmışlık olmaktan çıkarıp, onun gayet tabii bir hayat olarak görülmesini sağlar.

Bu iki boyut karşılaştırıldığında, olumsuzun varedilmemesine göre varedilmesinin ilahi hikmete ve mutlak adalete daha uygun düştüğü görülür.

? ... Nihayet nefsin onun uzerindeki etkisi güçlenince anlama ve ayırt etme güçleri sayesinde verilen eğitimi de alır. İnsanlık mertebesine oldukça yakın olan bu mertebe behimiyet mertebesidir. Kuzey ve güneyde yeryüzünün en en uzak meskun bölgesinde ve onun civarında bulunan Türk ve Zenciler böyledir. Onlar ile anlattığımız hayvanlığın son mertebesi arasında büyük bir fark yoktur. Onlar yararlarına olan pek çok şeyi anlayacak durumda değillerdir. Kendileri hikmet ortaya koyamadıkları gibi komşu milletlerdekini de kabul etmezler. Bu yüzden durumları çok kötü ve yaşama düzeyleri düşüktür. Gıpta edilecek bir şeyleri olmadığı gibi hayvanların kullanıldığı iş alanlarında köle gibi kullanılmaktan başka bir işe de yaramazlar...

İbn Haldun?a göre insanlar her hal ve davranışları ile, taşıdıkları farklı farklı bireysel özellikleri ile toplumu oluştururlar. Her birey sosyal hayatta bir renktir.

Bu hatalar da tarihçilerin vasıflarındaki eksiklikten kaynaklanmaktadır.

Farabi?ye göre mutluluğun elde edilmesi, insanın yaratılış sebebi ve mutlak

İbn Haldun?un eserleri incelendiğinde, özellikle de fikirlerini açıkça ortaya koyduğu Mukaddime?si ele alındığında, adalet bahsine bir başlık altında direk yer vermediği dikkat çekmektedir. Bu eserinde, İbn Haldun?un bir adalet tanımı yoktur.

Eski Yunan düşüncesinde Sofistlerin insanın mutluluğu hakkındaki düşünceleri en baş konu olmuştur. Mutluluk ve erdem, Platon ve Aristoteles?te derinlik kazanmıştır. Bu konu, İslam düşüncesine de ister istemez girmiş ve etki etmiştir. Özellikle Farabi, insan ve mutluluk konusuna önem vermiş, bu konuda müstakil eserler yazmıştır.

Tam bir inanca sahip olan insanlar, Allah?ın mutlak adil oluşunun yanında iyi ve kötü olan her şeyin de O?nun tarafından yaratıldığını bilmelilerdir.

İbn Haldun?a göre, büyük tarihçilerin yaşadığı dönemler geçince, bu iş akıl ve karakter yönünden zayıf, tarihçi olamayacak kadar kabiliyetsiz insanların eline kalmıştır.

İnsanların adalet hakkındaki bilgileri izafi olabilir. İbn Haldun?un adaleti bireylere yüklemesi de onun anlaşılması noktasındadır. İnsanın adaletin de adaletsizliğin de ne olduğunu kavraması gereklidir. Çünkü gücü dahilinde olan hususlarda adaletsizliğe karşı gereken mücadeleyi yapmalı, adaletin elinde olduğu durumlarda da onu uygulamalıdır.

Adalet, düşüncelerde farklılık arzedebilen ama her zaman da bir devletin varlığı, devamı ve toplumsal düzen için olmazsa olmaz, uygulanması gerekli olan bir ilkedir.

Dolayısıyla bu olayları ve olguları kaleme alan, aktaran tarihçilere çok büyük bir vazife düşmektedir. Tarih, kendi kendine akıp giden bir süreçtir. Bu sürecin aktarılması konumuzun kapsamı açısından önemlidir.

Tarihçilerin zaafları, onların olayların amacını kavramaktan uzaklaşmalarına, bu yüzden de olayın gerçek anlamına ulaşamamalarına neden olur. İbn Haldun bunu bir yetenek sorunu olarak görür. Tarihçileri doğru yazıcılıktan alıkoyan şey, onların kusurlu bir anlayışa, kabiliyetsiz bir bakış açısına sahip olmalarıdır.

değişmiş bir kavramdır.

Adalet farklı algılayışlarla farklı şekillerde geçmişten bugüne kadar uygulanmış, zaman zaman kültür ve geleneğe bağlı olarak anlam ve uygulaması

Onun böyle bir içtimai felsefe kurabilmesinde, tarihin?insanlık ve kültür tarihi? olması etkilidir.

Bu açıdan çok önemli olan adalet, İbn Haldun?un eserlerinde ele aldığı sosyal teorilerinde ve uygulayıcısı olduğu kadılık döneminde önemiyle yer alan bir kavramdır.

İbn Haldun, ders çıkarılması gereken ve yaşanan an için örnekliği büyük önem taşıyan tarihe yalan haberlerin karışmasından duyduğu sıkıntıyı dile getirmiştir. Bu noktada da tarihçilerin hataya düşmesinden kaynaklanan yanlış tarih yazıcılığını ele alır.

İbn Haldun?un tarih anlayışı yalnızca savaşları ve devletlerarası ilişkileri anlatmaz.

Adalet, şehir halkı için müşterek olan iyi şeylerin paylaştırılmasında ve bunların korunmasında ortaya çıkar. Devlet yöneticileri halka haklarını eşit oranda, adaletleri ile dağıtmalıdırlar. Gerçek bir toplum olabilmek için adil bir yöneticiye ihtiyaç vardır.

Bütün bu faziletler, iki kötülüğün ortasındadır ve kendilerine has yerden azıcık saparlarsa kötülüğe yaklaşmış olurlar. Adalet, haksızlık etme ile haksızlığa uğrama arasındadır. Adil olan kişi de tam ortada olandır.

haberin maksadını bilmeden inceleme ve araştırma yapmadan gaflet ve dikkatsizlik halinde aktarma yapmaları,

İbn Haldun?a göre umranın kanunlarını bilmemek asılsız haberin en önemli sebeplerindendir.

Bu ilimle uğraşan kişinin nüfuzlu kişilerin yanında onlara yaranmak için çalışmasını da hazmedemez.

Gazali, akıl ve şeriatı kıyaslarken de insanın adalet bilgisine değinir. Ona göre, akıl kendi başına çok az şey bilir. Detaylar hakkında yeterli bilgiye erişemese de genel olan bazı noktalarda karar verir. Genel bir düşünceyle insan, inancın güzelliğini, adaletle muamelenin ne kadar iyi olduğunu kavrayabilir. Ama şeriata gelince o, insan aklının ulaşamayacağı kadar detaya girer; nelerin adil davranışlar olduğunu tek tek bildirir. Şeriat doğru fiillere işaret eder ve akla yol gösterir.

Özellikle sosyal açıdan ele alındığında; uygulandığında huzur ve güven getiren, uygulanmadığında ise düzensizlikle beraber her türlü olumsuzluğu peşinden sürükleyen bir unsur olmuştur.

evet kardeşim söylediğiniz şeyden çok iyi haberim var, ancak konumuz bu değil, onun için konuya devam etmek istiyorum müsadenizle...

şahsiyetin adalet anlayışının olmaması düşünülemez. Nitekim İbn Haldun, Şifau?s Sail adlı eserinde bir yerde, adaleti?batıni bir fiil? olarak tanımlamıştır. Onun adalet fikri, daha çok çeşitli görüşlerinde ve devlet görevlisi için gerekli vasıflarda kendini göstermektedir. Bu açıdan, düşünceleri arasında İbn Haldun?un adaleti nasıl gördüğü önemlidir.

Toplumsal varlık olan insan, hayatın her yönündedir. Ahlak da, toplum da, siyaset de, iktisat da insanın varlığı ile ortaya çıkan olgulardır. İnsanın varlığı akıl ve düşünce ile ortaya konduğundan, tüm bu olgular da bunlarla şekillenir.

Tarih, asıl olarak toplumun medeniyetini anlatır.

İmam Gazali, yöneticiliğin büyük sorumluluk istediğini Hz. Peygamber?den rivayet edilen hadislere dayanarak anlatmıştır. ?Başkanın bir günlük adil yönetimi, yetmiş yıllık ibadetten daha üstündür.?, ?İnsanların Allah?a en sevgili ve O?na en yakın olanı adaletli devlet başkanı, Allah?a en sevimsiz ve O?na en uzak olanı da zalim devlet başkanıdır.? hadislerini ve daha pek çok rivayeti aktarmıştır.

yapmıştır.

Adil olan devlet başkanı, insanlar arasında adaletle davranan ve zulümden sakınandır. Devletin başı adil olursa, adaletli tutum halkta da etkisini gösterir. Dolayısıyla siyaset, ahlak yönünden insanlara olumlu katkılarda bulunmuş olur.

Bunun için bilmek gerekir. Ama bilgi, uygulamaya geçilmedikten sonra faydasız bir ilimden ibarettir. İbn Haldun?a göre insanların huzuru da mutluluğu da adaletten geçer. Refaha ve güzelliklere de adalet ulaştırır.

Tarihçi olayı, umran ilminden elde ettiği verilerle ve bu bakış açısıyla incelemelidir. Tarih yazıcısına düşen görev, elindeki olgulara derin bir düşünce ile bakmaktır. Olayları tarafsız, doğru bir yaklaşımla, durumun hakkını verecek adaletli bir tutumla ele almalıdır.

İbn Sina?nın düşünce sisteminde, derece derece yükselen insan aklı gitgide yetkinliğini tamamlar ve böylece akıllar aleminde şerefli olur. Bu, gerçek mutluluğun elde edilmesidir. Mutlu olan nefis, birtakım melekelerin kazanılmasıyla mutluluğa ulaşmıştır. Ahlaklı olan kişi ara sıra erdemli fiiller işleyen değil, hayatı boyunca şuurlu davranandır. Düşünme, insanın doğruya ulaşmasını sağlar ve düşünen nefs şuurlu davranandır.

İbn Haldun?a göre; ?Tarih, bir çağa veya bir nesle has haberlerin anlatılmasıdır.? Tarih faziletli bir ilimdir. Faydası çoktur ve şerefli bir amaca hizmet etmektedir. Geçmişle ilgili verdiği bilgilerle, amacı ibret almak olan kişiye fayda sağlamış olur.

Devlet başkanı olan kişi adaleti ve adalet ehlini sevmeli, zulümden ve zalimlerden nefret etmelidir. Farabi?ye göre gerçek devlet başkanı tebaanın mutluluğunun sebebidir.

İbn Rüşd?e göre, ayetler incelendiğinde Allah?ın bütün fiillerinin adaletle nitelendirildiği görülür. Allah, bazı insanların kötülüğe yönelmelerine sebep olan şeyleri aslında kötülüğe sebep olmaktan daha çok iyiliğe sebep teşkil ettikleri için yaratmıştır.

ALLAH?IN ADALETİ İNSANLAR GİBİ KEMALE ERMEK İÇİN BİR ARAÇ DEĞİL, ALLAH?IN SAHİP OLDUĞU MUTLAK YETKİNLİĞİN TEZAHÜRÜDÜR.

Herkesin üzerinde ittifak edeceği devlet adamı bulmak çok zor. Ve de herkesi memnun etmek imkansız.. Levlake sultanına pusu kurup zehirlemeye çalışacak, üzerine taş atıp ezmeye yeltenecek, Mağaradaki ikinin ikincisini içine sindiremeyip onunda Halifeliği oldu bittiye getirildi diyecek, Peygamber damadının evini kuşatıp Kuran okurken öldürme canavarlığını üstlenecek, Adaletin eş anlamlısı Hz. ömeri, Şecaatin ve kahramanlığın kalesi Hz. Aliyi sırtından hançerleyecek zihniyet mutlaka toplum içinde kanserli hücre gibi her dönem bulunacaktır..

Burhan kitaplarını insanların en değerli sınıfına bütünüyle yasaklamanın zulüm, bu konuda adaletin ise; bilmeye yetenekli olanların özüne uygun olarak öğrenmelerini sağlamak olduğunu söylemiştir.

Farabi, mutluluğa ulaşmak maksadıyla kurulan şehri anlatır ve bunu faziletli şehir olarak tanımlar. Bu şehrin başkanı üstün özelliklere sahip, o topluluk içinde en mükemmel, herkese payını eşit dağıtan bir kişi olmalıdır.

Farabi?ye göre adalet, sevgiye tabidir. Toplumun oluşumunda ve devamında sevgi ve adalet mutlak prensiptir. Sevgiyle kurulan devlet adaletle devam eder.

Bunun için de ahlaklı, güvenilir, dürüst, adil tarihçilere ihtiyaç vardır.

Devletin adalet ve yargı düzeninin bozulduğu bir sırada kadılık görevine gelen İbn Haldun, adaletsizlikle mücadele etmiş, toplumsal problemleri çözmek için adaletin uygulanması gerektiğini ortaya koymuştur. Onun adalet anlayışı sadece teorik kalmamış, uygulayan da olmuştur. Yönetimde, sosyal alanda, iktisatta adaleti vurgulamıştır.

Tarihçilerin çeşitli görüşlere, mezheplere aşırı derecede taraftar olmaları,

İbn Haldun, bu duruma isyan eder. Amacı; insanlık için önemli olan tarih ilmine yeniden saygınlık kazandırmaktır.

İnsan, ihtiyaçlarını karşılamak için diğerleriyle bir arada yaşamak zorundadır. Dolayısıyla ahlak ve siyaset iç içedir. Siyaset, ahlaki kuralların toplumda uygulanmasını hedefler. Fakat, ahlaki kuralların uygulanması ancak ahlaki erdemlerin kazanılması ile mümkündür. Allah, bunun için kutsal akıl derecelerine sahip peygamberlerini görevlendirmiştir. Onların görevleri; tam bir mutluluk için gerekli bilgi ve ahlaki erdemlerin öğretilmesidir. Ahlaki erdemler de ifrat ve tefritin ortası olan tam itidali sağlamakla, yani adaletin gerçekleşmesiyle var olur.

İbn Haldun, insanlarda ortaya çıkan, fiillerine yansıyan iyi ve kötü özellikleri uzun uzun saymıştır. Bunların toplumsal yapılarda gösterdiği farklılıklar üzerinde durmuş ve davranış değişikliğine neden olan sebepleri her açıdan incelemiştir.

İbn Haldun, tarihçiye herhangi bir mezhebin, grubun ya da herhangi bir fikrin taraftarı olarak önyargılı olmasını ve bilerek yanlış haber yazmasını yakıştıramaz.

Devletin yıkılması söz konusuysa, yıkan da ancak zulümdür. İbn Miskeveyh?e göre, insanla ilgili iradi fiiller iyilik ve kötülük olmak üzere iki gruba ayrılır. İyilik, insanın yaratılış amacına ulaşmak için gösterdiği çabayla oluşan; kötülük de insanın ilgisizlikleri sebebiyle iyiliğe ulaşmasını engelleyen şeydir. İnsanın mutluluğu ya da mutsuzluğu da iyiliği veya kötülüğü tercih edişindedir.

İbn Haldun, tarihçilerin içine düştükleri hatalardan bahseder ama bunların bir kısmının kasıtsız, bir kısmının da kasti olduğunu söyler. Tarihçilerin kasıtsız olan hataları, yanılmaları ve vehme kapılmalarıdır. Kasıtlı olan hataları ise bilerek yalana başvurmaları ve sahte olana yönelmeleridir. İbn Haldun?a göre tarihçinin hatasının sebebi ister bilmemesi, ister aldanması olsun, isterse de yalan olsun; o, hepsini yalan bilgi olarak kabul etmektedir. Çünkü bilgi doğru değildir. Tarihçinin de bu hatalara düşmeyecek kadar doğru ve güvenilir olması gerekir.

yüksek mevki ve nüfuz sahiplerine yaklaşmak için,

durumla olayı birlikte değerlendirememeleri,

Adalet varsa tüm ahlaki erdemler yerini bulmuş demektir. Önemli olan adaletin uygulanmasıdır. Hayatın her alanında en büyük kazanç adaletin gerçekleşmesiyle elde edilir.

İnsan ancak doğru düşünce ile yetilerini doğru yönde kullanır.

Miskeveyh, adalet kelimesinin eşitlik anlamından türetildiğini söyler. Eşitlikten türetilen adalet, şu üç yerde bulunur: Malların ve şereflerin dağıtımı, alım satım gibi iradeyle yapılan işlerde ve haksızlık bulunan şeylerde. İbn Miskeveyh?e göre, bütün bu işlerde orta yolu belirleyen hukuktur. Çünkü insan, yaratılışı gereği toplumsallaşmaya yatkındır ve toplum hayatında dengeyi hukuk sağlar.

Ellerindeki malzemeyi doğru-yanlış incelemesi yapmadan, eleştirel bakış açısından uzak bir biçimde aktarmaya başlamışlardır.

gelen haberi nakledene güvenerek ve ne ise olduğu gibi kabul etmeleri,

Farabi?nin felsefesinde psikolojiyi ahlaktan, ahlakı da siyasetten ayırmak çok zordur. Ahlak mutlu olmayı, siyaset de mutlu etmeyi gerçekleştirmek içindir.

gayesidir. İnsan mutluluğa ulaştıran işlerle ne kadar meşgul olursa o kadar güçlü ve o kadar mutlu olur.

Gazali, yöneticinin amellerini Allah ile arasında olan ameller ve insanlarla arasında olan ameller diye ikiye ayırmıştır. Yöneticinin insanlarla arasındaki ameller; halka adaletle hükmetmek ve zulümden uzak durmaktır. Çünkü Allah, zulmü bağışlamaz.

Bu açıdan bakılırsa tarih de bir çeşit umran ilmidir.

"Farabi?ye göre gerçek devlet başkanı tebaanın mutluluğunun sebebidir."

İbn Rüşd bunu?mutlak adalet? olarak tanımlar. Adalet ve zulüm konusunda birbirleriyle çelişiyormuş gibi görünen ayetlerin varlığının hikmeti, durumun her seviyeden insana anlatılmasına imkan sağlaması açısındandır.

Tarihi olayların, olguların insanlara doğru bir biçimde aktarılması tarih ilminin amacıdır.

Bütün bunların sonunda gerçek olmayan haberler yayılmaktadır. Bu durum tarih yazarında olması gereken ahlakiliğe sığmaz.

Ama hayatı boyunca yürüttüğü görevlerde adaletle davranmayı amaç edinen bir

Öncelikle İslam düşüncesinde adalet kavramıyla ilgili bilgileri aktarmak yararlı olacaktır.

İbn Miskeveyh, insanlar için dört üstün faziletin olduğu görüşündedir. Bunlar; hikmet, iffet, şecaat ve adalettir. Varolan her fazilet zıddıyla mevcuttur. Dört üstün faziletin zıddı ise; bilgisizlik, açgözlülük, korkaklık ve haksızlıktır. Bu dört faziletin içinde en üstünü adalettir. Çünkü adaletin gerçekleşmesi için diğer üç faziletin sağlanması gerekir. Adalet, insan nefsine insaflı olma yetisini kazandırır. Dostluk, ülfet, insanlarla iyi ilişki içinde olmak, iyi muamele, sevgi, kin gütmemek, kötülüğe iyilikle karşılık vermek, her durumda insanlıktan ayrılmamak, yararlı olmayan söz ve davranışları terk etmek, yanlış karşısında hareketsiz kalmamak, kazanç uğrunda kötü yollara başvurmamak vb. faziletler adaletin kişiye kazandırdıklarıdır.

Tarihçiler pek çok hataya düştükleri için tarihe asılsız haberler karışmıştır.

İbn Rüşd, adalet kavramını farklı bir açıdan ele almıştır. Ona göre, insanda adaleti besleyen faziletlerin zıt yönünde ciddi eğilimler vardır. Düşünürlerin?hayırşer?, ?husün-kubüh? gibi başlıklarla işledikleri problemi, ?ta?dil ve tecvir? yani adalet ve zulüm adıyla incelemiştir. Bir şeyin iyilik ve kötülüğünün dinden mi yoksa akıl tarafından mı belirlendiği hususunda iki boyutunun olduğunu düşünmüştür.

Gazali, ideal bir devlet başkanının, bir yöneticinin her anlamda nasıl olması gerektiği hususunda müstakil bir eser yazmıştır. Burada devlet başkanına öğütler vermiş, yönetilen tebaaya nasıl davranılması gerektiği hususunda ayet ve hadislere dayalı ciddi tavsiyelerde bulunmuştur. Bu eserde?adalet kavramı? oldukça öne çıkmaktadır.

İbn Haldun bu hatalardan uzun uzadıya bahsetmiş ve tarihçide olması gereken vasıflar üzerinde durmuştur.

Genel olarak bakıldığında adalet, İbn Haldun?un düşüncesinde sık sık geçen ve fikirlerini etrafında topladığı kavramlarla yakından alakalıdır. Sosyal açıdan, siyasi açıdan ve iktisadi açıdan görüşleri incelendiğinde bunun böyle olduğu görülecektir.