Fütüvvet yoluna akanların karşısına çıkan şartlar genel olarak, namazı bırakmamak, haya ehli olmak, dünyayı terk etmek, nefse uymamak, Allah?a itaat etmek, helal kazanmak, muhtaç olanlara malından vermek, iyiliği emretmek, kötülükten uzak durmak gibi mutasavvıfların öğütlediği temel kaidelerdi. Fütüvvet ehlinden olacakların, karşılarına bir kötülük çıktığında bile müsamahakar olmaları gerekiyordu. Zira, bir fütüvvetnamede?Şunu bil ki düşmanını şefaate başvurmağa muhtaç eden ve onun özür dilemesinden utanmayan, fütüvvet kokusunu alamaz.? denilirdi.

Fütüvvetnameler, Osmanlı gibi ulu bir çınarın köklerini Anadolu?dan alarak 3 kıtaya yayılmasında öncülük etmiş unsurlardan biri olan ahilik kurumunun yapısını anlatması bakımından oldukça önemli. Tarihin satır aralarında kalmış birçok kurum ya da kaynak gibi fütüvvename de o günlerden bugünlere çok şeyler söylüyor.

Cahilliğin ahiliğe yakışmadığını en güzel Burgazi?nin şu sözleri ifade ediyor: ?Pes cahile fütüvvet değmez, cahillik katı aybdur, dünyada hiç cahıllıktan katı?ayb? yoktur.? Burgazi, Peygamberimizin ?Her nesne nesnedür, cahıllık hiç nesnedür.? hadisini hatırlatıyor. Bu geleneğin eğitimi, meslek eğitimi, meşreb eğitimi, ibadet ve sosyal hayat eğitimi başlıkları altında toplanıyordu. Meslek eğitimi ise pişeler tarafından zaviyelerde verilmişti.

tebessüm ke ahike sadaka :)

:)tebessüm...

Zaviyelerde bıçakçılık, terzilik, dericilik gibi zanaatlar bulunurdu. Buralarda aynı meslek grupları bir arada bulunduğu gibi, farklı meslek grupları da beraber yaşayabilirlerdi. Ahi zaviyelerinde, işçi ve çıraklardan başka, hoca, kadı, hatip gibi farklı sosyal gruplardan insanlar da bulunurdu. Bunlar sohbetler yoluyla acemilere telkinde bulunurlardı. Ahiler, namazlarını zamanında ve cemaatle kılmaya dikkat ederler, her namazdan sonra Kur?an-ı Kerim okurlardı. İbadetler, zaviyelerde olduğu gibi toplumda da dayanışmayı sağlıyordu. Cemaat halinde yapılan ibadetler, bir arada olma, kaynaşma imkanını doğuruyordu.

Klasik Türk edebiyatının olduğu kadar fütüvvetnamelerin de kaynağı Kur?an-ı Kerim ve hadislerdi. İster Alevi ister Sünni olsun, müellif, eserinde sünneti referans alırdı.

Ticaret usul ve ahlakını bilen için "rızkın onda dokuzu ticarettedir."

Fütüvvetnamelerin kaynakları

Köken itibarıyla feta kelimesinden türetilen fütüvvet, cömertlik, yiğitlik, yardım severlik anlamlarına geliyor. Fütüvvet zümresine civanmerd, feta, ayyar denilirken, fütüvvet uluları için ahi, ahi-Türk, ahibba deniliyor. Ahi kelimesi, Türkçe?de kardeş ve kardeşim anlamını taşıyor. Ahilik kurumu, kültürel ve ticari hayata ortak olan ve toplumun mayasını diri tutan bir yapı oldu. Ahi ve feta, fütüvvetnamelerde aynı anlamda kullanılmasına rağmen, ahilik, fütüvvet geleneğinin bir devamı olarak kabul ediliyor. Osmanlı?nın ilk tarihçilerinden biri olan Aşıkpaşazade, eserinde, Anadolu?yu İslam?la müşerref kılanların arasında Anadolu gazilerini, Anadolu abdallarını ve Anadolu bacılarını saydıktan sonra Anadolu ahilerine de yer veriyor. İslam?ın Anadolu coğrafyasında tesisinde ahilerin yadsınamaz bir tesiri var.

Ahilik teşkilatı ve Ahi Evren bağlantısı herkesçe malum... Ticaretin Kayseri ile bu kadar bağlantılı olması ise bana göre meçhuldü; Ahi Evren ve Kayseri ilişkisini öğrenene dek... Kayserililer neden ticarette bu kadar iyi diye düşündüğüm sorunun cevabı buymuş demek ki...

İşinde hile yapan, kethüda ve ihtiyar heyetinin kararıyla loncadan ihraç edilirdi. Bu kişi bir daha mesleğe dönemezdi. 13. asırda İstanbul?da bir esnaf, kılıç kabzasını abanoz ağacından yapılmış gibi gösterdiği için meslekten çıkarılmış ve yolsuz ilan edilmişti. Ahilik eğitimi toplumda bu türden durumların yaşanmaması için önemliydi. Bu sebepten, çocuk yaşta eğitime başlanırdı.

Türklerin, Anadolu topraklarına girmesiyle birlikte, bu coğrafyada yayılmalarını sağlayan tesirli güçlerden biri ahilik teşkilatıydı. Ahi Evran?ın kurucusu olduğu kabul edilen ahilik, edebiyatımızda fütüvvetname adıyla yeni bir türü ortaya çıkarmıştı. Kabaca ahiliğin tüzüğü diyebileceğimiz bu metinler ayrıntılı bir şekilde tetkik edildiğinde, verimli oldukları ve uçsuz bir kültürün içerisinde bir zenginlik sundukları görülür.

Ahilik ve fütüvvetnameler

Fütüvvet ehlinin sosyal hayat eğitiminde de hassasiyeti ortaya çıkıyor. Öyle ki, yolda yürüme adabından, su ikram etmeye, yemek pişirmekten hasta ziyareti adabına kadar sosyal hayatla irtibatlı olan pek çok adab-ı muaşeret kuralının eğitimi var. Sözgelimi, su hizmeti görenin elbisesi temiz olmalı, kendisi güzel, iyi huylu, tatlı sözlü olmalıydı. Testiyi nasıl tutacağı, bardağı nasıl sunacağı vs. teferruatıyla anlatılırdı. Mesela Muhtasar Fütüvvetname?de hasta ziyaretinin beş kuralından bahsediliyor: ?Amma ol beş edeb ki hasta sormakdadur; Evvel, ikindüden sonra varmaya. İkinci, güler yüzle gire. Üçüncü, sol yanında dolana sağında dura. Dördüncü, çok oturmaya. Beşinci, du?a kılub kalka.?

Zaviyelerin ehl-i fütüvvet için önemli mekanlar olduğu biliniyor. Zaviyede, acemi bir ahinin emsal alabileceği bir zat olmak zorundaydı. Bu kişilere piş-kadem denilirdi.

Yakup ÖZTÜRK

Fütüvvetnameler tasavvufi bir yapı gösteren eserlerdi. Eserlerin dibace kısımlarında besmele, hamdele ve salvele bulunur, besmeleyle başlanır önce Allah?a hamdedilir, sonra Peygamberimiz?e salat ve selamda bulunulurdu. Kur?an-ı Kerim?in ilk suresinde Allah?a hamdedildiği için, klasik Türk yazma eserlerinde de bu silsileye riayet edilmişti. Fütüvvet geleneğinin başlangıcı Hz. Muhammed?e bağlandığı için salvele yer alırdı. Sadece giriş kısmında değil, Hz. Muhammed?in adının geçtiği her yerde salavat getirilirdi.

Yine başka bir yerde, insanı nakış nakış işlemekten bahsediliyor:

Ahi zaviyelerinde okunan fütüvvetnameler, eğitim tarihimizin de önemli kaynakları arasında yer alıyor. Fütüvvet ehlinin eğitimi de terbiyeydi. Nasıri?nin Fütüvvetname?sinde şu ifadeler geçiyor:

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

Fütüvvet yuvaları, zaviyeler

Fütüvvetnameler, içerik itibariyle fütüvvet ehlinin uyması gereken kuralları, hikmetleriyle birlikte anlatan eserlerdi. Zümrenin hayat düzenini, esnafın birbirleriyle ve toplumla olan münasebetlerini düzenleyen kaideleri anlatan bu metinler, fütüvvetin ahlaki, dini ve mesleki kurallarından bahsediyor, içinde bunlara ilişkin öğütleri barındırıyordu. Dergahlarda ve zaviyelerde belli günlerde okunan fütüvvetnameler, Kur?an-ı Kerim?i ve hadisleri kaynak olarak alıyorlardı.

Konuyla birebir uyumlu değil ama 12. yy Türk Edebiyatına çalışırken öğrendim; Ahi Evren, Hoy şehrinden Kayseri'ye yerleşmiş.

Fütüvvet eğitimi

Ehl-i fütüvvetin özellikleri

?İşleme, toprağı mercan haline kor; taşı, lal-ı bedehşan yapar. Dağ meyvesinin ne sevgisi vardır ne de kokusu. Ne tadı vardır ne de hoş bir lezzeti. Fakat yetiştirildi mi renklenir güzelleşir, sevimli ve tatlı hale gelir. Dağ ağacını şehre getirdiler, aşıladılar, yetiştirdiler mi, halk onu şeker gibi yer.?

Fütüvvet?in şartları şu şekilde sıralanabilir: Helalinden kazanmak, yolsuzluk ve cezası Ahi denen önder eğer yoksa, hemen bir zaviye inşa ettirirdi. Buraları mamur hale getirir, hizmete sunardı. Zaviyelerde sürekli ikamet eden ihvanın yanında, konaklamak için bulunan başka bir grupla birlikte iki sınıf yer alırdı. Zaviyelerde namaz kılınır, yemeklerden sonra Kur?an-ı Kerim okunur, hep birlikte sema yapılırdı. Zaviyenin reisi bir alim ise, ahiler talebe olarak ondan ders alırlardı.

Fütüvvet ehlinden olanların belli sıfatları olurdu. Derece derece bilinen bu sıfatlara sahip ehil, şeyh, halife, nakib, üstaz gibi isimlerle anılırlardı. Helal kazanç için çalışmak, ilim sahibi olmak, edebli olmak, güzel ahlak sahibi olmak, namazı vaktinde kılmak, içki içmemek, zinaya yaklaşmamak, kumar oynamamak, yalan söylememek, iffetli olmak, ayıp örtücü olmak, arkadaşını iyi seçmek, batılı terk etmek, halka yemek yedirmek, güler yüzlü olmak, kötü nazarla bakmamak, kötü ve çirkin sözler söylememek, avret mahallini örtmek, çarşı-pazar ve alış-veriş adabına uymak, hastanın halini sormak, taziyeye gitmek, kabir ziyareti yapmak, mescid adabına uymak, fütüvvet ehline mensup olanların dikkat etmesi gereken kurallardandı.

Fütüvvetnameler, fütüvvet alanındaki ihtiyaca binaen kaleme alındıkları gibi, fütüvvetin rükünlerini ortaya koymak için de yazılırlardı. Bunun dışında kimi zaman değişik kişilerin arzusu ve tavsiyesi üzerine istinsah edilirlerdi. Bu eserler birer tarih vesikası olarak hem geçmişin hem de yazıldığı dönemin kültürel hayatına dair önemli kaynaklardı.

?Terbiyeyle yapraktan atlas yapılır. Adam olmayan, terbiyeyle adam olur. İnsanoğlu terbiye edilmezse kimse onu öküzden, eşekten farkedemez.?

Ahiler, Anadolu Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubad döneminden itibaren Osmanlı?nın kuruluşunda yer aldılar. Ahi Evran, esnaf ve sanatkarları bir şemsiye altında toplayarak Osmanlı?nın mayasının doğru biçimde kullanılmasını sağlamıştı. Osmanlı Devleti?nin kuruluşu da bu teşkilatın nazarı altında olmuştu. Zira Osman Gazi?nin kayınpederi, oldukça zengin ve nüfuzlu bir ahi şeyhi olan Edebali?ydi.

Ahiliğin zaviye ve tekke adı verilen mekanlarında fütüvvet ehlinin konaklamasının yanında şehre dışarıdan gelen konukların dinlenirlerdi.

Ahiler hakkında ilk önemli kaynak Afrikalı seyyah İbn-i Battuta tarafından kaleme alınan seyahatname. 1333?te Alanya?dan Anadolu seyahatine başlayan Battuta, bütün Anadolu?yu ziyaret etmiş, ahiler hakkındaki tespitlerine de eserinde yer vermişti. 14. asra ait bu metin, bize Anadolu?nun dört köşesinde ahi teşkilatlarının olduğunu gösteriyor. Ahi teşkilatının bu şekilde yaygın olmasında, devlet tarafından desteklenmesinin tesiri olmuştu.

Onlar öğüdü atadan almışlar da ondan...