Radikal milliyetçilik, ırkçılık ve faşizm gibi olgular ilkin Avrupa'da ortaya çıktı. Tarihe şöyle bir göz attığımızda şunu görürüz: Avrupa'da faşist rejimler esas olarak 1914-1945 yılları arasında doğdu: 1922 yılında İtalya'da, 1927'de Portekiz'de, 1933'de Almanya'da ve 1938'de İspanya'da faşist rejimler kuruldu. 1914-1945 arası dönemin nasıl bir özelliği var? Avrupa, 1914 yılında dünyanın paylaşılması için savaşa girişir. Savaşın yarattığı ağır ekonomik, politik ve toplumsal sorunlar gündeme gelir. Öte yandan, 1917 Ekim Devrimi, Avrupa'da korku yayar. Daha sonraki II. Dünya savaşı ise Avrupa'yı tamamen yıpratır. 1914-1945 arası Avrupa'nın dünya üstünlüğünü yitirdiği yıllardır.

c.) Emperyalizme karşı savaşta başarılı olmanın sonucu 'ulusal onur' duygusunu yayması.

b.) Modernleşmeyi, 'aydın despotizmi' olarak yukarıdan uygulaması, yani otoriter olması;

Kemalistler, özellikle bir şeyi ön plana çıkardılar: Türkler, ulus olarak, varlık-yokluk mücadelesi yürüttüler. Mazlum bir ülkeninin, emperyalizme karşı savaşım sürdürerek, ulusal bağımsızlığını kazanacağını gösterdiler.

Peki nasıl olur da, insanlar, bireyi hiçe sayan, ama devleti ve milleti kutsayan bir rejime eğilim duyarlar? Devleti kutsayan ve bireyi hiçe sayan bir kültür nasıl ortaya çıkar? Bunun elbette çok nedenleri var. Bu yazıda, nedenlerin hepsini ele almak mümkün değil. Sadece bir noktaya dikkat çekmekle yetineceğim.

Devleti ve milleti kutsama kültürü, genel olarak burjuva demokratik devrimini sağlıklı yaşayamamış veya ulusal birliğini yaratmada sorun yaşayan ülkelerde ortaya çıkar. Geri kalmışlık, gelişmemişlik şöyle bir psikolojik-kültürel durum yaratır: 'Ulus ve devlet tehdit altındadır.'

Bir başka deyişle, egemen güç, kendi geri kalmışlığını ve toplumu yönetmekteki acizliğini, 'dış ve iç düşmanlar' edebiyatı ile örtmeye çalışır. Hümanist ve demokratik gelenek eksikliği de otorite ve devleti kutsayan bir kültürü kolaylaştırır. Öte yandan 'büyük ülke' yaratma hayali peşinde olup, hayallerin yıkılması da, 'ulusun yok olacağı' korkusunu gündeme getirir. Demek ki, topluma boyun eğdirmek isteyen otoriter güçler, 'bölünme' korkusunu veya diğer 'tehlikeleri' toplumda canlı tutmaya çaba gösterirler. Otoriler güçler, başkalarını 'bölücükle' suçlayarak, bölücülük yaptıklarının farkına varmazlar.

İşte tam böylesi durumda, toplum ve sistem bir yol ayrımına gelir: Ya emekçiler, topluma ve sisteme daha demokratik bir yeni yön verir, ya da egemen sınıfın çıkarına uygun 'güçlü, kuvvetli otoriter yönetim' talebi gündeme gelir.

Bu durum karşısında sol, politik olarak güçlenmelidir. Ancak o zaman, otoriter ve faşizme eğilimi doğuran koşullar değişir. Radikal milliyetçiliğe karşı en önemli politik tavır, demokratikleşmede anaç güç, emekçilerin politik örgütlenmesidir.

Otoriter rejimler, emekçilerin geri bilinç ve yetersiz örgütlenmeleri durumunda ortaya çıkar. Çünkü politik olarak örgütlenmeyen halk tabakaları çıkarlarını koruyamazlar. Halk, çıkarlarını politik olarak temsil etme yeteneğine kavuşamazsa, 'temsil edilirler.' Emekçiler, politik bakımdan örgütlenmemişse, dağınık durumdaysa, genellikle kendilerini koruyacak otoriteye ve güçlü devlete eğilim gösterirler. Demek ki, 'otoriter ve güçlü devlete' duyulan eğilim, emekçilerin politik parçalanmışlığının sonucudur. Emekçilerin politik güçsüzlüğü otoriter eğilimlere yakınlık duymasına neden olur. Öyleyse radikal milliyetçiliğin faşizme evrilme olasılığı vardır.

Radikal milliyetçiliği ve faşizmi, sadece ekonomik ve toplumsal sorunlara dayandırarak açıklamak eksik bir yaklaşımdır. Ekonomik ve toplumsal sorunların yanında, başka kültürel, ideolojik vb. faktörlerde rol oynar. Örneğin, milletin ve devletin kutsanması gibi kültürel gelenekler önemli rol oynar.

İtalyan faşisti Mussolini şöyle diyordu: 'Faşizmin temeli devlet kuramıdır. Tüm bireyler ve topluluklar, devlet karşısında göreli bir nitelik taşırlar.'

1914-45 yılları arasında Avrupa, hem komünizm korkusu altında yaşamaktadır, hem de ağır ekonomik, politik ve toplumsal sorunlarla cebelleşmektedir. Radikal milliyetçilik ve faşizm, genel olarak kapitalist toplumun doğurduğu, karamsarlık, güvensizlik ve tehdit ortamında yeşerir. Karamsarlığın, güvensizliğin ve tehdit ortamının nedeni ise ekonomik, politik ve toplumsal sorunlardır. Sanayinin gelişmesi geleneksel toplumu çözer, toplumu ayakta tutan eski bağları yıpratır. Elitler, toplumla kaynaşamamıştır. Toplum ve sistem kendini güvende hissetmez. Böylesi bir ortam, toplumda yeni reaksiyonları doğurur, toplumu yeni arayışlara sürükler.

Bireyi hiçe sayan ama devleti yücelten bir bakış açısı egemen olur. Birey millete, vatana, devlete hizmet etmeli. Dolayısıyla amaç, birey değil, kutsal devlet ve millettir.

a.) Geleneksel Osmanlı düzenine, yarı-feodal sisteme karşı olması, modernleşme yanlısı olması;

Neden Türkiye'de Almanya, İtalya, Portekiz ve İspanya gibi ülkelerde yaşanan bir faşizm gündeme gelmedi? Sorunun yanıtını, Türkiye'nin toplumsal koşullarında aramak gerekir. Türkiye'nin geçmişteki toplumsal koşulları, Kemalizmin şu özelliklerini ortaya çıkarır.

Kurtuluş savaşının başarılı olması, Türkiye'de faşist rejimin ortaya çıkmasını engelleyen önemli bir faktördür. Çünkü kurtuluş savaşının başarısı, 'ulus onurunu' kurtarmış, Türklerin kendine güvenine yol açmıştır. Ulusun çektiği acılara merhem olmuştur. Ne var ki, egemen güçler, içerideki sorunları çözemediklerinden, 'ulusun tehlikede olduğu' söylemini yaymakta gecikmediler.

1. Dünya savaşından sonraki dönemde (1923-1945) Türkiye'de tek-partili otoriter ve yarı-diktatoryal rejim kuruldu. 12 Eylül askeri darbesi gibi, sol hareketi ezip geçen, toplumun gözeneklerini tıkayan bir rejime de tanık olundu. Bu rejimlerin faşizme benzerlik gösteren yanları var. Ama Türkiye'de Almanya'daki ve İtalya'daki gibi bir faşist hareket doğmamıştır. Kimileri, 1923 yılından beri Türkiye'nin faşist bir diktatörlük olduğunu savunmaktadır. Oysa faşizm, parlementer düzeni dışlayan, işçi sınıfının her türlü örgütlenmesini yok etmeyi amaçlayan, tekelci sermayenin açık ve kanlı iktidarıdır. Bu diktatörlüğün özelliği, kendine toplumda geniş destek aramasıdır. Faşist rejimler, tek partiye dayanan rejimlerdir. Kemalist rejim, tek parti sistemine dayanması nedeniyle faşizme benzer. Tek partili dönemde kemalizm, faşizme eğilim gösterse de, aslında bonapartizme benzer. 1923-45 Türkiyesi, faşizan eğilimler içeren bonapartist bir otoriter rejimdir. Bonapartizm nedir? Bonapartizmi doğuran toplumsal koşulları nelerdir? 'Viktor Hugo, bonapartizmi, toplumsal koşulları dikkate almadan 'tek kişinin zorbalığı' olarak değerlendirir. Marx'a göre Bonapartizm, tek kişilik otoriter sistemdir. Ama Bonapartizm, belirli toplumsal koşulların ürünüdür: Nüfusun çoğunluğunu oluşturan köylülüğün kendisini politik alanda temsil edememesi. Bunun nedeni, köylülüğün bilinç seviyesinin düşük olması ve politik örgütsüzlüğüdür.