M. Fu'ad Köprülü, yazıds da bahseldiği üzere Türkiye'de çağdaş tarihçiliğin kurucusuolmuştur. Vekayinüvis geleneğinden kurtararak sosyal konulara eğilmiş ve ilk olarak "Türk Edebiyatı'nda İlk Mutasavvıflar" adlı kitabı ile bunu ispatlamıştır. Türk Tarihi Tekik Cemiyeti'nin çatısında toplanan tarih kongrelerinde,"Türk Tarih Tezi" meselelerinde Yusuf Akçura ve Zeki Velidi Togan ile ses getiren fikriyata girişmiştir. Türk tarihçiliğine Osman Turan ve Halil İnalcık'ı yetiştirip hediye etmiştir. Demokrat Parti ile siyasi arenaya girmesiyle ilmi faaliyetlerini sekteye uğradığı kanaatindeyim. Annales okulunu İnalcık keşfetse de aslında Köprülü sosyal tarihçilik tohumlarını ekmişti diyebilirim.

Cevdet Paşa ile başlayan terkibi tarihçilik Köprülü ile kemale ererek sahasını da genişletmiş ve Türkiye'de modern sosyal tarih anlayışının temellerinin atılmasına vesile olmuştur. Fuad Köprülü, bizde tarih yazıcılığının hanedan ve devlet ricalini esas alan klasik anlayıştan tamamen arındırılarak modern anlayışla yeni bir zemine oturtulması gerektiğine inanır.

1984'de Fırat Üniversitesi çatısı altında "Tarihçiliğin Meseleleri" konulu bir kolokyum toplanarak güzel tebliğler ortaya çıkarıdı. Annales okulunun tarihçiliğimize etkisi de bir hayli yer kapladı bu toplantıda.

Köprülü, özünde var olan modern ve ilmi tarih anlayışını olgunluk dönemlerinde Annales ekolünün tesiriyle daha da sistematik hale getirmeye muvaffak olmuştur. Ona göre, "asırlarca sürmüş bir tarihi tekamülün safhalarını umumi ve bariz hatlarıyla görebilmek için, lüzumsuz teferruata boğulmayacak ve fakat umumi levhanın açıklığını ve doğruluğunu da bozmayacak kadar yüksekten bakmak lazımdır. Tarihçinin bütün o teferruatı bilmekle beraber arızi olanı daimi olandan ayırt edebilmesi zaruridir." İşte Köprülü bu anlayışıyla tarih yazıcılığında "büyük dalga" denen kavrayışı benimsemiş gözükmektedir. Onu Annales ekolü ile aynı çizgiye getiren de bu anlayış olsa gerektir. Esasen bu bakış açısı, hakkında her türlü tarihi teferruatın, vesikaların, vak'aların bilindiği devirler için makul görünebilir. Fakat kendisinin de ifade ettiği gibi henüz temel pekçok noktası bilinmeyen, kahramanları ve olayları sisler arkasında bulunan ve tarihi şahitliklerine son derece güç ulaşılan Türk tarihi için bu yaklaşım hatalı teşhislere yol açabilir. Çünkü pekçok bakımdan uzaktan bakılabilecek, mütekamil bir levha ortada yoktur. Levhanın bizatihi kendisi parça parça bilinen teferruattan yola çıkılarak tamamlanmaya muhtaçtır.

Müellif, yazdığı monografilerle de Türk medeniyetinin, tarihin derinliklerinde kalmış şahsiyetlerini ilim aleminin dikkatine sunmuştur. Bilhassa saz şairleri serisi bu alandaki büyük bir boşluğu doldurmaya muvaffak olmuştur.

KÖPRÜLÜ'NÜN TARİH KONULARI

Köprülü'nün ilgi alanı çok geniş olmasına rağmen onun nazarında "tarihçiler yalnız ortaçağla uğraşanlardır. İlkçağ arkeolojidir. Yeniçağ gazete koleksiyonu karıştırmaktır. Ortaçağ ise yazılı vesikaları arşivde araştırmak, kütüphanelerde vak'anüvislerin ağdalı dille yazdıkları eserleri okuyup anlamaktır. Müverrih yalnız ortaçağı inceleyenler arasından çıkar."

Köprülü mühim bir tarih mütehassısıdır. Annales okulu ile ilgili de başlık açacaktım ancak altı saat içerisinde yeni bir başlık açamıyormuşuz. Annales hareketinin tarihçiliğe, tarih yazıcılığına katkıları mühimdir.

İşte bu satırlar çağımızdaki modern sosyal tarih anlayışının temel prensiplerinin en bariz ifadesidir. Ona göre tarihin konusu toplum ve onun ürettiği değerler olmalıdır. Köprülü'nün ilmi faaliyetine baktığımızda, arşiv vesikalarından ziyade menakıbnameler, şair tezkireleri ve divanları esas aldığını görürüz. Günümüz Türk tarihçiliği ise Ahmet Yaşar Ocak'ın ifadesiyle, Köprülü'nün açtığı bu yolu takip etmek yerine, resmi vesikalara dayanan, devlet merkezli tarih çerçevesine saplanıp kalmıştır.

Köprülü, zamanın padişahı Sultan Reşad'ın emriyle kurulan Tarih-i Osmani Encümeni'nden de pek umutlu değildir. Üyeler "mütebahhir ve mütehassıs olmakla beraber Köprülü'ye göre alim sıfatını haiz değillerdir. Çünkü onlar vak'aları yan yana dizmekle tarih yazdıklarını zannetmekteler." Onun nazarında "umumi kütüphanelerin birinde herkesin malumu olan gayr-ı matbu bir metni istinsah ederek aralarına vak'anüvis tarihlerinden bazı fıkralar karıştırmakla kıymetdar bir eser-i tarihi vücuda getirdikleri zannına düşen bu heyetten ilmi bir Osmanlı tarihi beklenemez. Daha ortada müessese tarihiyle uğraşanlar dahi yokken, Maarif Nezareti'nce 35 ciltlik tarih yazılmaya teşebbüs edilmesini de nihayet bir hülya telakki etmektedir.""

üstadın değerini bilmek lazım

Köprülü'nün tarih anlayışının ciddiyeti ve ilmi hüviyeti burada açıkça görülmektedir. Çünkü o, henüz monografilerle, müessese tarihleriyle, folklor araştırmalarıyla altyapısı hazırlanmamış mazinin romantik bir üslupla kaleme alınarak 35 ciltlik bir külliyatın ortaya konamayacağını çekinmeden ifade etmiştir. Aradan bunca yıl geçmiş olmasına rağmen bugün dahi böylesine hacimli bir eserin vücuda getirilememiş olması Köprülü'yü haklı çıkarmakla kalmamış, söz konusu alanlardaki çalışmaların henüz yeterli seviyeye ulaşmadığını ispatlamıştır. Her ne kadar M. Altay Köymen, Fuad Köprülü'nün hükümlerindeki haklılığı "o zaman girişilen her iki teşebbüsün hala gerçek-leştirilememesinden, bu gidişle daha bir asır da geçse gerçekleştirilemeyeceğinin muhakkak olmasından anlaşılmaktadır" demekteyse de 1960'lardan bu yana Osmanlı tarih araştırmalarında önemli mesafeler kaydedilmiştir. Ömer Lütfı Barkan ve Halil İnalcık'ın Osmanlı sosyo-ekonomik tarihi ile ilgili çalışmaları Köprülü'nün işaret ettiği hususlarda çok büyük açılımlar getirmiştir. Öte yandan arşivlerden gün yüzüne çıkarılan monografilerin katkısıyla tamamen olmasa bile Osmanlı tarihinin iskeleti yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlamıştır.

"Münferit ve müstesna vak'aları bir yığın halinde toplamakla bir tarih vücuda getirilemeyeceğine" inanan Köprülü, eski müverrihleri de "her vak'ayı tesadüfün yahut takdir-i Samedaninin bir neticesi gibi telakki etmekle" suçlar. Müellifin bu hükmünden kısmen Naima, Peçevi ve Cevdet Paşa kurtulmuştur. Meşrutiyetin ilanından sonra memlekette tarih merakının son derece uyandığına işaret eden Köprülü, buna rağmen milli tarihimize ait şahsi hiçbir eser çıkmamasına hayret etmekte, bunu da memlekette tarihçi ve alim yokluğuna bağlamaktadır.

Kaynak:Doğu Batı Dergisi, Akademidekiler, Yıl:3 Sayı 12

Ona göre: "memleketimizde tarih hala muhaberat ve muzafferiyat hikayeleri, hükümdar ve vüzera menakıbı, müsalahanameler akdi, isyan ve ihtilal vak 'alan, ricalin kati ve idamı gibi telakki olunmaktadır. Halbuki müverrih vekayi'-i maziyesini nakl ve ihya etmek istediği cemiyetin menşe'-i ırkisini, muhit-i hükmi ve coğrafisini, tarz-ı teşekkülünde medhaldar olan amilleri, kuva-yı siyasisinin tarz-ı tevezzu ve tahakkümünün, aile iktisadiyatını, halk hayat ve teşkilatını, bu teşkilatın resmi teşkilat ile münasebetlerini, şekl-i mülkiyyeti, ziraat, ticaret ve sanayii, lisan ve edebiyatı, dini, terakkiyat-ı ilmiyyesi, mücavir kesimlerle maddi ve manevi münasebatın derecesini vazıh hatlarla göstermelidir.'"

Osmanlı Devleti'nin kuruluşu meselesi onun tarihçiliğinde önemli bir bahis teşkil eder. Fuad Köprülü'nün genel sistematiği açısından bakıldığında buna pek şaşmamak gerekir. Çünkü kuruluş devri, Batılı tarihçilerin üzerinde en fazla spekülasyon yaptıkları, Türk tarihçilerinin ise efsane ve rivayetlerin arasında boğulduklarından hakikatlere bir türlü ulaşamadıkları bir saha özelliği taşımaktadır.

Ziya Gökalp ile beraber bir kitap kurdu olarak tabir edilen Ali Emiri'yi kandırarak, elinden Divan-i Lügat'it-Türk'ü alıp neşretmeleri nedeniyle Ali Emiri Köprülü'ye kızmış ve onun soyunun Köprülüler'den değil de Kıblelizade'lerden geldiği iddiası ve şakasıyla karşı karşıya kalmasına rağmen yaptıklarının Türk Dili ve kültürü adına olduğunu beyan ederek Ali Emiri ile münakaşaya girmemesi de beyefendiliğini göstermektedir.

Köprülü'nün ilmi mesaisinde önemli yer tutan bir başka çalışma sahası din ve tasavvuftur. O, Türkiye'deki özellikle heterodoks İslam etüdlerinin temellerini atmıştır. Tasavvufun Türk toplumundaki yansımalarını büyük bir vukufiyetle tespit etmiş ve ayrıca incelenmesi gereken meseleleri de yol göstermek amacıyla işaret etmiştir. Kendisinin incelenmesinde fayda gördüğü hususlar daha sonra tarihçiler tarafından ele alındığında, onun uyarılarının ne kadar yerinde olduğu anlaşılmıştır. Bu konudaki şaheseri Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar kitabıdır. Bu eser, Ahmet Yaşar Ocak'a göre, "bir bütün olarak Osmanlı dönemi de dahil Türk sufıliğinin ilk sentetik genel tarih tecrübesi sayılabilir. Kitaba bu hüviyetini veren, en az metinleri kadar vazgeçilmez olan uzun dipnotlarıdır. Bu dipnotlar kaynaklar hakkında tenkidli bilgilerin yanında pek çok önemli meseleyi gündeme getirir, tahlile tabi tutar ve tartışır."

Herşeyden evvel Köprülü Osmanlı tarihini müstakil olarak ele almaz. Osmanlı tarihi genel Türk tarihinin seyri içinde bir anlam ifade eder. İşte bu nokta, kendinden önceki tarihçilerin üzerinde durmadıkları bir husustur. Klasik Osmanlı tarihçiliğinin çerçevesi Osmanlı hanedanı ile sınırlıdır. Her ne kadar 19. asrın ikinci yarısından itibaren milliyetçiliğin de tesiriyle Osmanlı Devleti'nden önceki Türkler'in tarihine Ahmed Vefik Paşa ve Süleyman Paşa dikkat çekmişlerse de konu Köprülü'ye kadar ilmi bir bütünlük içinde ele alınmamıştır. Onun tarih inşasında Orta Asya Türk tarihi, Horasan'daki Türk varlığı, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı Devleti bir bütünün parçalarını teşkil eder. Bir coğrafyada, hanedanın değişmesi ila o coğrafya sakinlerinin kültür ve medeniyeti bir anda değişemez. Kuruluş meselesini de o, işte bu sağlam temele dayanarak tahlil etmiştir.

Akademik sahada kaç tarihçi Köprülü geleneğini sürdürüyor? Kaçımız bu geleneğin temsilcilerine itibar ediyoruz?