Türkiye, geçmişin ?faşizan uygulama?larının olumsuz mirasını şimdi Kürt ve Ermeni açılımlarıyla aşmaya; bir?ölü ağırlığı? ?kelimenin en dar anlamıyla da, en az birkaç milyon ölünün ruhumuzu ezen ağırlığını- bir parça hafifletmeye çalışırken, bu dehşetin nasıl oluştuğunu; nereden, ne zaman çıka geldiğini irdelemekte yarar var.

Merkezde, İstanbul, İzmir veya Selanik?te oturup alla franca yaşayan iktidar sahipleri, kendilerini?medeni millet?lerle özdeşleştirdi. Bunun dışında kalan bütün kesimlere ve taşraya ise, aşağı yukarı Avrupa?nın Afrika?ya baktığı gibi, ?ilkeller? gözüyle bakmaya, Aşiret Mektebi?nde eğitmeye, Yıldız koleksiyonları ve Elbise-i Osmaniyye?de gözlenen antropolojik yaklaşımla fotoğraflamaya koyuldu.

Self-colonization kavramını nasıl tercüme edeceğimi bilemedim. Yukarıda, başlıkta yeğlediğim gibi?öz-kolonizasyon? mu? Ya da kendini sömürgeleştirmek, kendi kendinin sömürgecisi olmak mı?

Derken 1914?te, hükümetlerin ve silahlı kuvvetlerin?hesap verme? yükümlülüklerini zayıflattığı veya tümüyle bertaraf ettiği için ideal saydıkları o?savaş hali? geri geliyor. İmparator Franz Josef?in Habsburg orduları, güney Macaristan?daki Sırp nüfusu kırıyor, toplama kamplarına atıyor, seçkinlerini sınırdışı ediyor. Mazower savaş çıktığında Osmanlı makamlarının da binlerce Rumu kıyı şeridinden iç bölgelere sürdüğünü anlatıyor (daha önceki 1913-14 operasyonunu atlamış; yeri gelince değineceğim). Devamla, ?1915-16?da organize bir sistematik katliam kampanyasıyla sayıları belki bir milyonu bulan Ermeniyi?bir kısmını doğrudan, bir kısmını ise cebri yürüyüşlerde açlığa mahkum ederek- öldürdüklerini? kaydediyor.

Aşikar ki bu uygulamaların hemen hepsine Türkiye?nin geçmişinde; bırakalım geçmişini, doğrudan doğruya bugününde rastlayabiliriz. Rastlayabiliriz, çünkü bu self-colonization mentalitesini bir şekilde son dönem Osmanlı elitleri de peydahladı. Modern devletten başlayarak?Garp medeniyeti?nin tamamını ithal çabası, farkına varmaksızın Avrupa-merkezci bakış açısını da benimseme ve içselleştirmelerine yol açtı. Kaçınılabilir bir hataydı demiyorum; fiilen böyle oldu diyorum.

Biraz daha geriye gidecek olursak, legalist kategoriler içine hapsolmuş bir hukukçu kafasıyla değil, gelişme süreçlerini görmeye çalışan bir tarihçi gözüyle, Ermeni tehcir ve katliamlarının belki bir?proto-soykırım? diye tarif edilebileceğini söylediğimde, Gündüz Aktan çok şaşırmış; ?kimsenin duymadığı bir kavram? icat etmemle, aklınca alay etmeye kalkışmıştı. Eh, bu dünyada herkes kendinden önce varolanla yetinseydi, düşünsel ilerleme diye bir şey olmazdı elbet. Benim anlatmak istediğim, 1915 faciasının, geç 19. yüzyılın giderek sertleşen, sağcılaşan milliyetçilikleri ile Nazizmin?nihai çözüm?ü arasında önemli bir halkayı temsil ettiğiydi. Nitekim Hitler?in 1939?da sarfettiği?bugün Ermenileri hatırlayan var mı? lafı da asıl anlamını böyle bir bağlamdan : hayli yaygın bir etnik temizlik geleneğinin, hatta?vahşi pratikleri ve kah haklılık, kah inkar söylemleriyle- ortak bir uygulama modelinin oluşmasından alıyordu.

1918 sonrasında gündeme gelen ikinci bir yaklaşım, Balkan ülkelerinin?azınlık hakları?nı tanıyan antlaşmalar imzalamaya zorlanması ve bu antlaşmaların Milletler Cemiyeti?nce denetlenmesiydi. Romanya?nın yüzde 28?e varan Macar, Alman, Yahudi ve Ukraynalı nüfusu; ?Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı?nın bu üç gruptan hiçbirine mensup olmayan yaklaşık yüzde 15?lik bölümü; Bulgaristan nüfusunun etnik Bulgar olmayan beşte biri, bu yolla belirli bir?kollektif haklar? koruması altına alınmak isteniyordu.

Mark Mazower, küçük ama çok yoğun, çok derli toplu The Balkans (2000) elkitabının 4. bölümünü?Ulus-Devletin İnşası? yöntemlerine hasretmiş. Öyküsüne, güneydoğu Avrupa?da Hıristiyanlığın muzaffer ilerleyişinin Osmanlı Müslümanları açısından doğurduğu acılarla başlıyor. Yunanistan?da Büyük Devletler?iki Milleti... tamamen birbirinden ayırmak? adına, Türklere ait emlakin Yunanlılarca satın alınmasını kabul ediyor (1826). Sırbistan?da da, Türklerin kırsal alandan garnizon kentlere çekilmesi emredildikten (1830) otuz yıl sonra, bu tür kentlerde oturmayan bütün Türklerin sınırdışı edilmesi, mal varlıklarına ise el konup satılması onaylanıyor. ?93 Harbinin (1877-78) Rus istilası koşullarında, Müslüman Tatar ve Çerkeslerden onbinlercesi Bulgaristan?ı terk ederken, kalanlar Rus askerleri ve Hıristiyan köylülerce kılıçtan geçiriliyor. 1881 ile 1911 arasında Türk-Müslüman halk, Tesalya?da 45,000?den 3000?e; Girit?te 73,000?den 28,000?e düşüyor . Kimisi savaştan kaçıyor, kimisi çetelerden veya sivillerin tacizinden, kimisi Hıristiyan subayların komutasına girmekten. Henüz organize nüfus mübadeleleri bilinmiyor.

İki dünya savaşı arasındaki dönemde, diyor Mazower, Milletler Cemiyeti?nin bütün önlemlerine karşın Balkan devletleri azınlıkları konusunda bildiklerini okuyabiliyordu. Söz konusu devletlerin hemen hepsi, önce küçük bir alanda bağımsızlıklarına kavuşmuş; sonra megali idea?lar ve enosis?ler sürecinde yeni yeni alanları o ilk çekirdeğe katarak büyümüş ve genişlemişlerdi. Mazower son derece ilginç bir noktaya değiniyor bu bağlamda (s. 109 vd). Hızlı yayılma kolonyal bir tavıra yol açtı. Ulus-devletler ücra eyaletleri üzerindeki otoritelerini Büyük Güçleri andıran sömürgeci yöntemlerle kurdular. Farklı etnik toplulukların üzerine ve arasına kendi jandarmalarını, öğretmenlerini, vergi tahsildarlarını yolladılar. Keza çiftçilerini de demografik bileşimi değiştirmek amacıyla buralara yerleştirdiler. ?Yeni Toprak?larında Yunanlılar, ?Yeni Güney Bölgeleri?nde Sırplar, Besarabya ve Bukovina?da Romanyalılar hep yeni bir devletin inşasını düşman ortamlarda sürdürdükleri hissine kapıldılar.

Seferberlik, Büyük Harp veya Cihan Harbi sona erdiği ve en azından bir süre demokrasi rüzgarları esmeye başladığında, ?azınlıklar?a bu kadar aşırı olmayan yaklaşımlar da tekrar öne çıkıyor. Bunlardan biri?nüfus mübadelesi? ?Mazower?uzmanların bulduğu iyicil ifade?lerle inceden inceye alay ediyor. Gerek Türkiye ve gerekse Yunanistan halkının hayli yüksek bir oranı, diyor, sürgün, kaçış ve yoksunluk yaşadı bu yüzden. Ama Atatürk ve Venizelos?un da paylaştığı milliyetçi perspektif, mübadeleye etnik bakımdan homojen ulus-devletlerin inşası açısından çok büyük önem atfediyordu.

Halil Berktay - 17.09.2009

Modernist Türk milliyetçiliği bu medeniyet misyonunu devraldı. İyice militerleştirdi, Tek Partileştirdi. Ahmet Altan?ın?Büyük Selanik?i bununla ilgili. ?Güçlü ordu?nun?güçlü Türkiye? yaratacağı fantezisi bununla ilgili. Kürtlere ve Müslümanlara yönelik sosyal ırkçılık bununla ilgili. Olanca mirasını her alanda yaşıyoruz.

Ancak Balkan Müslümanlarının başına gelenler, ?ulusal sorun?un bir bakıma sadece başlangıcını, 19. yüzyıl sonlarından 20. yüzyıl başlarına devredilen tecrübe birikimini ifade ediyor. Osmanlı idaresindeki Makedonya?da Yunan ve Bulgar çeteleri arasındaki çatışmaya kurban gidenlerin sayısı, Balkan Savaşlarında düzenli orduların zulmüne uğrayan sivil halkın yanında devede kulak kalıyor. Bölgede ilk defa 1912?de, diyor Mazower, modern devletler savaş koşullarından uzun vadeli demografik hedefleri uğruna yararlanmayı denediler. Sırp ordusu, özellikle Kosova ve Manastır gibi eski Osmanlı topraklarında belki binlerce sivili katletti. Barış ise başka türlü bir terörü beraberinde getirdi. ?Türkler Hıristiyanlardan, Bulgarlar Yunanlılardan ve Türklerden, Yunanlılar ve Türkler Bulgarlardan, Arnavutlar Sırplardan kaçıyor,? diye yazıyordu savaş sonrasının Carnegie Araştırma Komisyonu : ?Yunanlı Bulgara, Türk Slava, Sırp Arnavuta karşı artık kitlesel imha veya göçürme usullerine değil, daha dolaylı ama aynı sonuca... varması kaçınılmaz yöntemlere başvuruyor.?

Yeri gelmişken belirtelim ki aynı dönemde Türkiye?de olup bitenler de Mazower?ın analiz çerçevesine tıpatıp uyar. Güya Lozan?da bazı?azınlık?lar tanımlanmış ve belirli hakları hukuki güvencelere bağlanmıştı. Ama bir kere Lozan uygulamada sürekli deliniyordu?Baskın Oran?ın çeşitli yazılarında defalarca gösterdiği gibi, hep Türk hükümetleri tarafından. Hakim zihniyet ve ideo-kültürel yapılanmalar karşısında, kanun önünde eşitlik hayata geçmiyor, geçemiyordu. İkincisi, ülkenin gerçekte en büyük azınlığı olan Kürtler hukuken, Lozan anlamında azınlık sayılmadığı gibi, azınlık diye anılmaları bile bölücülükle bir tutulmuştu. Nitekim 1920?ler ve sonra 30?larda Tek Parti?nin katılaşmasıyla birlikte Kürtler üzerindeki baskı da artıyor ve Kürt karşıtı Türk ırkçılığı giderek belirgin bir hal alıyordu.

Öyle de davrandılar : taşraya medeniyet götürmek uğruna! Polonya en aşırı noktaya sürüklendi, Ukrayna milliyetçileriyle mücadele içinde. Köyler yakıldı, ordu terör estirdi. Hemen her yerde, azınlıklar kamusal alanda devletin yeni, resmi dilini kullanmaya, kendi dillerini ise sadece evlerinde, kapalı kapılar ardında konuşmaya zorlandı. İsim değiştirme kampanyaları açıldı. Henri Pozzi?den (1935) aktarıyor Mazower : örneğin normalde?-off? ile biten Makedonya soyadları Sırbistan?da?-iç?le, Yunanistan?da?-is? veya?-os?la biter oldu.

(Not 2 : Bir de, Habsburg yetkililerinin 1914?te güney Macaristan?da giriştiği etnik temizliğe ilişkin ilginç gözlemler var, mecburen atladığım. Macar gazeteci Josef Diner-Denes, Rassenkrieg = ?ırk savaşı? deyimini kullanıyor, gözlemlediği dehşeti aktarırken. Osmanlıların Sirem dediği Syrmia?da, sınıra bitişik bölgelerin?boşaltıldığı?ndan söz ediyor. Tarih boyunca kim bilir kaç namuslu insan böyle çırpınmıştır, tanık olduğu korkunç sahnelerin gerçekliğini inanmazca dinleyen üçüncü kişilerin kafasına sokacak sözcükleri bulmak için? Diner-Denes biraz şanslı çıkıyor; bilgi verdiği Avusturyalı politikacı Redlich, Sırpların?sistematik bir imha politikası?na maruz bırakıldığı; bunun belirgin, düşünülmüş bir karar olduğu sonucuna varıyor. Her halükarda, Diner-Denes ve Redlich?in dili otuz kırk yıl sonrasının Nazi terminolojisini haber veriyor.)

(Not 1 : Amerikalı tarihçi Jay Winter?dan söz etmiştim geçen yazımda; kitabı ve makalesini zikredecektim de, sığmamıştı bir türlü, Taraf?ın bu?itirazsız kabullendiğim ama içten içe nefret ettiğim- ?yeni şablon?una. İşte buyurun : J. Winter , America and the Armenian Genocide içinde, Jay Winter, ?Under cover of war : the Armenian genocide in the context of total war? .)

19. yüzyılda ve 20. yüzyılın ilk yarısında?etnik arındırma?nın hiç de ayıp değil, tersine, çeşitli milliyetçilikler açısından iyi, doğru ve gerekli sayıldığına geçen hafta değinmiştim.

Altını çizelim : resmi inkar ideolojimizde bir mazeret gibi gösterilen?savaş koşulları?nı Mazower bir fırsat olarak değerlendiriyor. Jay Winter?da da, İttihatçıların savaşı bir örtü, bir perde gibi kullandığı yorumuna rastlıyoruz.

Mark Mazower?ın The Balkans?ının (2000) dördüncü bölümünden söz ediyordum, ?Ulus-Devletin İnşası?nın tam olarak neleri içerdiği bağlamında. Belki bunu, Michael Mann?in The Dark Side of Democracy?siyle de (Cambridge, 2005) birlikte okumak lazım. Ayın karanlık yüzü misali, ?Demokrasinin Karanlık Yüzü.? Alt-başlığı da çok anlamlı : Explaining Ethnic Cleansing : ?Etnik Temizliği Nasıl Açıklamalı?

Evet, ulus-devlet, en azından bir zamanlar ve bir yönüyle, modernite demekti, ilerleme demekti, bir?muhayyel cemaat? olarak milletin kurgulanıp yeniden üretildiği mekan, uzam demekti. Dolayısıyla aynı zamanda demokrasinin?tabii, ulusal demokrasinin- kabı, çerçevesi, konteyneri demekti. Ama bir başka yönü ve boyutuyla da, tanımlanabilir ve kontrol edilebilir, homojen bir millet yaratma uğruna?gayrı milli? unsurların, fazlalık veya azınlıkların tasfiyesinin yarattığı korkunç insanlık acıları demekti. Çok kabaca şöyle diyebiliriz : ?Milli tarih?in bir özelliği, işin sadece ilk boyutundan salt iyimser bir anlatı, katıksız bir tekamül efsanesi yaratmasıdır. Ama son on-yirmi yılda tarihçiliğin ve sosyal bilimlerin ana mecrasında büyük bir değişim meydana geldi. Evrenselci, uluslar-üstü bir perspektif içinde, devrimlerin, modernitenin ve milliyetçiliğin bedelleri vurgulanır oldu.

Tablo tamamlanıyor. Zira güneydoğu Avrupa?nın Liberallerine bizde İttihatçılar ve sonra Kemalistler, Muhafazakarlarına ise Terakkiperver ve Serbest Fırkalar denk düşer. Bu itilime?iç kolonizasyon? mantığının neler eklediğiyle devam edeceğim.

Ama nafile. Çünkü bir kere, ?çoğunluk?lar kağıt üzerinde taahhüt ettikleri haklara fiilen riayet etmek niyetinde değillerdi. Dolayısıyla kanunlar ne derse desin, pratikte ayırımcılık sürüyordu. İkincisi, ?azınlık?lar ne kadar şikayet ederse etsin, yerel yetkililer de o denli sağır, Milletler Cemiyeti ise yaptırım gücünden yoksundu. Üçüncüsü, ulus-devletler her zaman?içişlerine müdahale?ye karşı direnme silahına baş vurabiliyordu. Örneğin 30?larda Cemiyet bir türlü Arnavutluk hükümetine Yunan azınlık okullarını kabul ettiremiyordu.

Yakın geçmişte belirli bir kolaylığı vardı Eski Yunan demokrasisini eleştirmenin. Eksik ve güdük bir demokrasiydi; sadece polis?in, kent-devletinin erkek vatandaşlarıyla sınırlıydı; asla köleleri ve kadınları kapsamıyordu. Oysa çağdaş demokrasi ne kadar farklıydı!? Bugün ise bu noktada duruyor ve yutkunuyoruz en azından. Zira Mann ve Mazower?ın kitapları da dahil bütün bir yeni kuşak literatürü, ?tarihin kötü yanı?nı, belirli sınırlar içinde demokrasi kurulurken kimlerin bu demokrasiden dışlandığını gözümüze sokuyor.

Burada Mazower çok ilginç bir noktaya parmak basıyor. Balkanların da siyasi hayatının Liberaller ile Muhafazakarlar arasında geçtiği bir dönemdi. Azınlıklara karşı en hoşgörüsüz politikaları savunanlar, diyor Mazower, Muhafazakarlar değil Liberallerdi! Çünkü daha modernist bir çizgi izliyor; güçlü bir merkezi iktidarın gerçekleştireceği sosyal ve ekonomik reformlar sayesinde?geri? memleketlerini zorla 20. yüzyıla çekip sürüklemeyi umuyorlardı. Bu ise heterojenlik, ademi merkeziyet veya fragmantasyon eğilim ya da perspektiflerine düşman kesilmelerini beraberinde getiriyordu.