Suikaste uğradığı zaman söylediği şu cümle, hem dindarlığını hem de cihan hakimiyeti şuurunu güzel belirtir. ?Bir tepe üzerine çıktığım vakit, ordumun azametinden ve askerlerimin çokluğundan altımda yerin titrediğini hissediyor ve kendi kendime?Ben dünyanın hükümdarıyım. Bu ordu ile Çin?i fethederim? diyordum, Bu gurur yüzünden bu duruma düştüm. Halbuki her sefere çıkışta daima Allah?tan yardım dilerdim...?

Sultan Alparslan Maveraünnehir seferi esnasında esir edilen bir kale kumandanı tarafından hançerlendi.

Futuhat mefkuremizin temeli; ?Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar cihan hakimiyeti telakkisi? idi.

İlim ve ilim adamına ayrı bir ehemmiyet vermiştir. İslam dünyasını medreselerle doldurmuş. alimlere vakıflar ve maaşlar tahsis etmiştir. O böylece mefkuresinin icabını yapıyor; askeri kuvvet yanında birde fikir ve mefkure ardusu teşekkül ettirerek, hakimiyetinin manevi temellerini atıyordu. İmparatorluğun her tarafında medrese inşasına girişilmesi yine onunla başlar. Alparslan, veziri Nizam-ül Mülk ile Nişapur?da camiin kapısında elbiseleri perişan gençleri görünce sebebini sormuş; veziri de ona?bunlar insanların en şereflileri olup dünya zevki bulunmayan ilim talibleridirler? cevabını vermiş ve bunun üzerine sultan, kendilerine bir yurt inşasını ve maaş verilmesini emretmiştir.

Türklerde binlerce yıldan beri umumi bir fikir halinde mevcut olan bu düşüncenin tahakkuku için tarihimizin çeşitli bölge ve devirlerinde bir çok sultan ve hükümdar gayret göstermiştir.

Alparslan büyük bir komutandı.

Aldığı yaranın tesiriyle 25 Kasım 1072 de vefat eden Alparslan İslam inancı ve mefkuresinin en mümtaz şahsiyetlerinden biri olarak tarihe intikal etti. Mezarı Merv?de olup, türbesini ziyaret eden Şair Senai, şu kasideyi yazmıştır (13):

Malazgirt?in büyük kahramanı, halkın içinde Hakk?la beraber bir hakikat eridir. Mutfağında her gün elli koyun kesilir, fakirler ve yoksullar hep onun mutfağından yerlerdi. Divanında yoksul kimselerin isimleri kayıtlı idi. Bunlar muntazaman gelir ve kendileri için tayin edilmiş maaş ve geçim masraflarını alırlardı. Bazan hasta veya yoksul bir kimseyi gördüğü zaman son derece hislenir, teessüründen ağlar ve derhal yardım ederdi, Zira bu insanlar ona, Allah?ın birer emanetiydiler ve bu emanetten dolayı da Allah?a hesap verecekti (10).

Medreselerde alim ve talebelere maaş tahsisinden başka, ilmi teşvik maksadıyla vakıf tahsisatından 100, 500 ve 1000 dinar veya akça mükafat konuyordu. İlim ve tahsilin bu derece himayesinin yayılması, böylece Selçuklu eseri olup, medeniyet tarihinde ilk defa vuku bulmuş ve son gelişmelere kadar Avrupa medeniyetinin de meçhulü kalmıştır (7). Ayrıca malının onda birini okul ve yurt inşasına sarfetmiştir. Divanında tarih kitapları okutup, geçen hükümdarların zamanlarını ve icraatlarına vakıf olurdu (8). Ayrıca sık sık aziz Peygamberin hayatını bölüm bölüm okutur ve dikkatle dinlerdi. Çevresindekilere Kuran'ın ruhuna en uygun şekilde sabrı ve hakkı tavsiye ederdi. Bir gün veziri Nizam-ül Mülk aleyhine bir şikayet dilekçesi almıştı. Onu huzuruna çağırdı ve vezirine şu nezaket, büyük ve asalet dolu sözleri sarfetti: ?Şu kağıdı okuyun. Yazılanlar doğru ise tekrarından çekinin. Eğer bühtan ve iftira ise, yazanı affedin ve intikam hevesine düşmeyin. Bu kabil adamları bir işle meşgul edin, onunla uğraşıp böyle fitnelerle uğraşmasınlar?(9).

Prof. Dr. Osman Turan?ın belirttiği gibi Alparslan, bir kumandan ve yöneticiliğinden daha ziyade Hz. Muhammed yolunu dosdoğru takip eden bir ahlak abidesi olarak görülmektedir. Emrinde yaşayan milyonlarca insana hizmet etti. Huzur ve sükun içinde, emniyet içinde yaşamalarını sağladı. Askeri kuvvet ve ordu nizamı, şefkat ve haşmet bakımından o zamanki dünya hükümdarları arasında en büyük payeye sahip olduğu halde, hak ve adaletten ayrılmamıştır (5). Halkın, adil bir idare nizamı içinde yaşaması başlıca gayesiydi. Zira o, bir günlük adil yönetimin yıllarca nafile ibadetten hayırlı olduğunu bilen gerçek bir devlet adamıydı (6).

Alparslanın göklere yükselen başını gördüm,

Tarihçi Ravendi?Alparslan bütün cihana at sürdü? (11), İbnül?Adim?hükümdarlar arasında onun kadar dine ve cihada bağlı kimse yoktur? (12) derken, onun hayatının gayesi olan yüce ideal ve mefkurelerin tahakkuku için herşeyini vakfettiğini belirtmektedirler.

Tuğrul Bey?den sonra 27 Nisan 1064 de Büyük Selçuklu tahtına geçen Alparslan(1), henüz şehzade iken büyük enerjisi, şecaati, iyi idaresi ve adaletiyle de temayüz etmişti. Yönetimi ele alıp tahta oturunca, Arab tarihçisi lbn?ül Adim?in ifadesiyle?halk üzerine adalet kanadını gerip, şefkat ve ihsan gölgesini uzattı. (2)

Bu telakki Selçuklu Sultanları?nda da gerçekleştirilmesi gerekli olan ana fikir halinde mevcut bulunuyordu. Bu idealin en büyük temsilcilerinden birisi de hiç şüphesiz Alparslan?dır.

Merv?e gel ve onun toprak olmuş vücuduna bak;

Selçuklu Devleti?nin alimler ve talebe için vakıf suretiyle ücretsiz tahsillerini temin eden teşkilatlı medreseler Alparslan zamanında, Bağdat?da 1067 tarihinde Nizamiye?nin inşasıyla başlamış ve süratle bütün İslam ülkelerine yayılmıştır.

Ne altındaki at, ne de elindeki dizgin kalmıştır...

Ne kemeri üstündeki yıldız, ne ay gibi parlak yüzü,

Onun kısa süren saltanatı (1063-1072) Türk devlet nizamı ve Cihan hakimiyeti mefkuresinin en parlak devirlerinden birini teşkil eder. Saltanatı ancak 9 yıl sürmüş, bu devrede misli görülmemiş zaferler kazanmış; Selçuklu İmparatorluğuna çok daha fazla genişlik, kudret ve haşmet kazandırmış. Büyük ilim adamı ibn-i Kemal?in Yavuz Sultan Selim için söylediği?az zaman içre çok iş etmişti? mısraı Selçuklu sultanı için de geçerlidir. İdealleri, süratli fetihleri, derin imanı dolayısıyla Yavuz ile Alparslan arasında çok yakın benzerlikler vardır. Mefkuresi daha sonra Osmanlılar?ca yaşatılmıştır. Onun?kaç defa söyledim; biz bu ülkeleri Allah?ın yardımıyla aldık. Temiz müslümanlarız ve bid?at nedir bilmeyiz. Bu sebebledir ki Allah, bizleri aziz kıldı.? ifadesi ondaki İslami ve milli duyguların derinliğini meydana koyar (3). Birkaç darbe ile ülkeler alan büyük cihangire kaynaklar?Ebu?l Feth? lakabı verildiğini kaydeder(4).

Ne ay gibi parlak yüzü, ne atı, ne de dizgini kalmıştır, ama arkasında hakikat erlerinin, ışık süvarilerinin soluk soluğa at koşturacakları, takip edecekleri bir mefkure ve ışıktan izler bırakmıştır.

Onun?kaç defa söyledim; biz bu ülkeleri Allah?ın yardımıyla aldık. Temiz müslümanlarız ve bid?at nedir bilmeyiz. Bu sebebledir ki Allah, bizleri aziz kıldı.? ifadesi ondaki İslami ve milli duyguların derinliğini meydana koyar