Feodalitenin başında kral var

Feodalitede, içine kapalı bir hayat vardır. Dolayısıyla bu devirde Avrupa?da ticari faaliyetler durma noktasına gelmiş; neredeyse şehirler ortadan kalkmıştır. Osmanlı ülkesinde ise bu devirde canlı bir ticaret hayatı ve çok sayıda hareketli şehir bulunuyordu.

Bunun askeri düzenin değişmesi ile pekçok bağlantısı vardır. Ateşli silahların kullanımının artması ile merkez ordularınının sayısı arttırılmak zorunda kalınmış, köylerde oturan ve ateşli silah talimi yapamayan timar askerlerinin önce önemi sonra sayısı azalmıştır. Bu durum merkezdeki sayıları çok artmış olan merkez askerlerinin/yeniçerilerin masrafını karşılamk için toprağın gelirini önceden mukataa haline getirilip iltizam ile zenginlere satma dönemi başlamıştır. Vergi gelirini önceden devlete ödeyen zu zengin sınıfı daha sonra köylüyü soymaya, kendine borçlandırmaya nihayet köylüyü serf/köle haline getirmeye başlamış ve derebeyleşmenin temelini oluşturmuştur.

Toprağa bağlı köleler

Feodalitede senyörün topraklarında yaşayan köylülerin şahsi hayatlarını tanzim salahiyeti vardır. Evlenirken senyörden izin alınır. Küçük çocukların vasisi senyördür. Hatta senyöre, evlenen köylü kadınlarıyla ilk geceyi geçirme hakkı tanınmıştır. Tımarlı sipahi, çiftçinin şahsi hayatına müdahale edemez.

Feodalite sisteminin en aşağı unvanı barondur. Sonra kont, marki ve dük gelir. Bunlar umumiyetle birbirlerine vasal-süzeren münasebetiyle bağlıdır. Bu sistemin en üstünde ülkeye göre prens veya kral bulunurdu. Bazen bu unvanlardan birkaç veraset veya zorlama yoluyla bir kişide birleşebilirdi. Asalet unvanlarını kral tevcih edebilirdi. Derebeylik muhariblerine şövalye denirdi. Baronların bir unvanı da şövalye idi. Avrupa?da derebeylerin siyasi hakimiyeti, kralların merkezi otoriteyi tesis etmeleriyle sona erdi. Asalet unvanları ve toprak mülkiyeti ise varlığını devam ettirdi.

Ezberci tarihçilik Osmanlı toprak düzenini devletin kuruluşundan yıkılışına bir tımar sistemi ile izah edip durmuştur. Oysaki derebeylik ve ayanlığın yolunu açan mukataa ve mültezim sistemi 18. yüzyılın başından itibaren timar sisteminin yerini almıştır. Timar sistemi çok kısıtlı olarak sürmüş ve II. Mahmut tarafından tamamen kaldırılmıştır.

Bir kere feodalitede merkezi idareden söz edilemez. Siyasi otorite parçalanmıştır. Kralın kendi askeri birlikleri yoktur. Kuvvet bakımından feodal beylere bağlıdır. Senyörler topraklarında yaşayan köylüler üzerinde hakim sıfatıyla karar verebilir. Tımar sisteminde merkezi otorite güçlüdür. Adli işlere sipahi değil, merkezden tayin olunan kadılar bakar.

ayrıca

kültür yozlaşması yoktu

Hiç bir zaman Tam bir Ortaçağ Avrupası feodalitesi oluşmadı. Evet. Ama 1820'lerde yapılan toprak reformunun ardından ortaya çıkmaya başlayan ''Ayan'' denilen kesimi de - toprak ağası da deniliyor- yabana atmamak lazım. bunlar biraz derebeylik yaptıysada çok az, o da son donemlerinde. Hatta bazı oryantalistler, batılılar, Türk toplumunun toplumsal süreçleri tam olarak yaşamadığını, batıyı bu yüzden ''yakalayamamakta'' olduğunu söylüyorlar. ''Öldürmeyen şey bana güç verir.'' Şeklinde bir mantık yürütürsek doğrudur da aslında.

Avrupa?da feodalite kaldırıldıktan sonra bile, aristokrasi resmen ve fiilen varlığını devam ettirdi. Halbuki sipahilerin ekserisi ise halka karışarak ya köylü veya burjuva sınıfına dahil oldu. Pek azı da ayan sıfatıyla araziyi elinde toplayan toprak ağaları haline geldi. Tımar sisteminin çöküşünden sonra Karaosmanoğlu, Çapanoğlu, Pizvantoğlu gibi Rumeli ve Anadolu?da ortaya çıkan ve mütegallibe denilen başına buyruk ve güçlü kimseler derebeyi diye anılmışsa da, Avrupa?daki gibi feodal bey sayılamazlar.

Avrupa feodalizmi ile Osmanlı tımar sistemi arasında ne hukuki ne de siyasi bakımdan bir benzerlik yok. Osmanlıda ortaya çıkan "ayan" kavramı da tam bize özgü... Devletin siyasi otoritesinin zayıfladığı zamanlarda yöresel gücünden cesaret alarak ortaya çıkan, bazı yönlerden devletin kendisine karışmasını istemeyen-adeta Osmanlı Devletinin kuruluş aşamasından önceki beylikler gibi davranma eğiliminde olan-ama devlete de bağlı gibi görünmeye çalışan, özellikle siyasi olaylar ve atamalarda kendi sözünü ya da adamlarını devlete kabul ettirmeye çalışan kişilerdir bunlar.

Feodal köylerde serflerin oturduğu ev ve bahçeler de derebeyinindir. Tımar köylerindeki ev, ahır, samanlık, harman ve bahçeler umumiyetle köylüye aittir.

adalet vardı insanlık vardı düzen vardı

Feodalitede mahsul senyöre ait olduğundan tamamı alınır; ölmeyecek kadar bir kısmı serflere bırakılırdı. Mahsulün olmadığı, ya da az olduğu devirlerde köylünün perişanlığı kaçınılmazdı. Tımar sisteminde ise toprak vergisi mahsulün muayyen bir yüzdesinden alınırdı. Dolayısıyla mahsul az olduğu zaman, vergi de az olurdu. Köylü daha çok çalışırsa, daha çok mahsul elde ederdi. Bu da köylüyü daha çok çalışmaya ve üretmeye teşvik ederdi.

Evet Osmanlıda feodalite yoktu ama halk da köle gibi yaşıyordu.

köle neye göre köle kime göre köle

1750-1820 arası Osmanlı toprak düzeni feodal hale gelmiştir. Çok büyük derebey ve ayanlar ortaya çıkmış merkezi idareye kafa tutabilcek hale gelmişlerdir. Halk onlar döneminde Batıdaki serflere benzer toprak kölesi haline gelmişler, merkezi güç onlara ulaşamaz hale gelmiştir. Derebeylerin ve ayanların çoğu II. Mahmut'un ikili politikaları ile tasfiye edilebilmiştir.

Senyör, toprağın sahibidir, köylülere zulmetse bile azli bahis mevzuu olamaz. Sipahi toprağın sahibi değildir. Topraklar, fetihle ele geçtiği için devlete aittir. Sipahi, bir beldedeki devlet varidatını toplayan bir tahsildar gibidir. Avrupa?daki serfler toprağa bağlı bir nevi köledir. Toprak ile alınır, satılır; miras olarak senyörün varisine intikal ederler. Osmanlı köylüleri hür insanlardır. Devlete ait araziyi sipahiden kiralayarak ekip biçerler. Köylüler, kira müddeti sonunda toprağı ekip biçmekten vazgeçebilir; başka yere göçebilir.

18. yyıla kadar feodal beylerden bahsedilemese de, merkezi otoritenin bozulmasıyla birlikte feodal beyler türemiştir...

Çok kimseler, Osmanlılardaki tımar sistemi ile Avrupa?daki feodalite arasında bağlantı kurarak senyörün yerine sipahiyi koyarlar. İkisi arasında benzerlikler olmakla beraber, farklılıklar daha çoktur.

Senyörler arasında hiyerarşi vardır. Tımar sisteminde böyle bir hiyerarşiden söz edilemez. Bir sipahi, diğerinin üstü değildir.

Derebeylik de denilen feodalite, Orta Çağ Batı Avrupasında cari olan bir toprak sistemidir. Roma, ardından Frank İmparatorluğu yıkılıp merkezi otorite kaybolunca, iktisadi faaliyetler zayıfladı. Cemiyet parçalandı. Bunun üzerine halkın müşterek menfaatler karşılığında birleşmesi gerekti. Böylece IX. asırda feodalite doğdu. Burada kişiler arasında mal varlığı ve kuvvete göre bir hiyerarşi ve buna paralel unvanlar bahis mevzuu idi. Fransa?dan bütün Avrupa?ya yayıldı. XI. asırda İngiltere?ye geçti. Krallar senyörlerin elindeki gücü kendi elinde toplamak için çok uğraştı. Nihayet XV. asırda feodalite ömrünü tamamladı.

Feodalitenin esasında, kuvvetli ve yüksek bir askeri güç ile bunun emri altında çalışan bir serf topluluğu vardır. Askeri gücün sahibi devlet değil, senyör denen ve kale hakimi olan derebeyidir. Mal ve toprak senyöründür. Senyör, köylülere toprak verip, mukabilinde mahsul ve her türlü hizmet talep eder; adli işlere de bakardı. Senyörün hizmetine kabul olunan insanlar, İncil üzerine yemin ederek ona bağlanırlardı. Senyörler de daha güçlü senyörlere bağlanırdı. Bu takdirde başsenyöre süzeren, diğer senyörlere vasal denirdi. Vasal, beldesinde topladığı hasılatın bir kısmını süzerene gönderirdi.

SENYÖRDEN İZİN ALINIRDI!..

1858 Arazi Kanunnamesi ise toprakta lberalleşmenin başlangıcı olmuş, toprak sistemi köketen değişip günümüzdeki özel mülkiyetin temeli atılmıştır.