Peçevi ̧ age ̧ s.184 ̧ 329-336; Hammer ̧ Osmanlı Devleti Tarihi ̧ Çeviren: Mehmet Ata ̧ c.6 ̧ s.48 ̧ Gökbilgin ̧ age ̧ s.73-74 ̧ 150-151.

Osmanlı padişahlarının tamamı gibi Kanuni Sultan Süleyman da itikadi ve ameli anlamda kemal sahibi bir Müslüman ̧ dindar bir padişahtı. Güçlü dini-ahlaki çehre ve koyu mümin tabiat ̧ onun kişiliğinin en mümeyyiz vasıflarındandı. Devlet ve toplum nizamını sağlarken Ebusuud ve Zembilli Ali Efendilerin rehberliğinde dini hükümleri esas alıp hakim kılması bunun en bariz beşaretlerindendir. Din-devlet işleri ve seferlerden artan zamanlarını zikir ̧ ibadet ̧ ilim ve tefekkürle geçirecek kadar alim ̧ fazıl ve kamil bir hükümdardı. Dünyayı sarsmasına rağmen sarayın bahçesindeki elma ağaçlarını saran karıncaları bile incitemeyecek derecede bir ruh yüceliğine ̧ kadife yüreğe ve hassas bir mizaca sahipti.

Süleymaniye Esat Efendi Kütüphanesi ̧ nr. 372-91; Solakzade ̧ age ̧ s.142; Peçevi ̧ age ̧ s.91.

Hamdülillah Muhammed ümmetiyiz

Solakzade ̧ age ̧ s.315; Busbecg ̧ age ̧ s.68-69.

Cihan hükümdarı Kanuni'nin ̧ Efendimize muhabbet ve bağlılığı da ceddininkilerden aşağı kalır değildi. Kanuni ̧ "Muhibbi" mahlasıyla yazdığı bir şiirinde bunu şu altın sözlerle ebedileştirmişti:

Daha öncede ifade ettiğimiz gibi Kanuni ̧ büyük bir asker ̧ kudretli bir idareci ̧ eşine az rastlanır bir teşkilatçı ve nihayet Osmanlı padişahlarının en büyük kanun yapıcılarındandı. "Kanuni" bir kişiliğe sahip olacağının ̧ hüküm ve icraatlarında hakkaniyet ve adaleti gözeteceğinin ilk işaretlerini daha tahta çıkar çıkmaz vermişti. Müneccimbaşı Tarihi'nden öğrendiğimize göre ilk icraatları şunlar olmuştu: "Süleyman Han işe ̧ yapılan zulüm ve haksızlıkları ortadan kaldırmakla başladılar. Selim Han'ın Arap diyarını fethettikten sonra İstanbul'a sürdükleri altı yüz evin tekrar vatanlarına dönmesine izin verdiler. Bunlar ̧ Süleyman Han'a hayır dualar ederek memleketlerine geri döndüler. Yine Selim Han'ın emriyle bazı tüccarların gasbedilen mallarının geri verilmesini emir buyurdular? Bu mallardan bazıları telef olduğundan Süleyman Han ̧ bunları kendi hazinelerinde tazmin eyleyip sahiplerine veya varislerine iade ettirdiler."

"Hem kendi devrinde hem de Osmanlı'nın tüm zamanlarında en derli toplu ve en mükemmel kanunlar onun hükümdarlığı döneminde çıktı. Bu kanunlar ̧ zamanının çok ilerisinde ̧ hiçbir devlette bulunmayan ̧ hatta hiçbirisinin akıl edemediği seviyede ve gelişmişlikteydi."

Kanuni'nin Ruh Yüceliği... Hz. Peygamber'e ve evliyaya duyduğu saygı ve muhabbetten gelir.

Aynı şekilde 1526'daki Mohaç Savaşı öncesindeki gece de uyumamış ̧ sabaha karşı kalkıp abdest alarak orduyla beraber sabah namazını kılmış ̧ ardından ellerini kaldırarak zafer nasip etmesi dileğiyle Allah'a şu içten yakarışı yapmıştı: "İlahi ̧ kuvvet ve kudret senin ̧ ilahi tasarruf ve nusret de senin ̧ ilahi lütuf ve inayet senin ̧ kerem ve mürüvvet ile himaye senin! Bir bölük Muhammed fukarasını yendirme ve bir nice kavi el ve bazu ile düşmanları sevindirme!" Gözlerinden yaşlar boşanan padişahın bu halini gören ordudaki komutan ve askerler çok müteessir oldular ve onlar da ağlamaya ve yakarmaya başlayacaklardı. Osmanlı tarihçisi Peçevi İbrahim Efendi'nin savaş öncesinde Padişah ve İslam Ordusu'nun eriştiği manevi ruh haliyle ilgili naklettiği şu manzara da gerçekten dehşet verici ve hissiyatı galeyana getiricidir: "Sultan Süleyman ̧ her alayın durduğu yere gidip ̧ her sancağın dibinde ellerini kaldırıp dua etmekte ve gözlerinden yaş dökülmekteydi. Bunu gören bütün ordu yerlere kapanıyor ̧ padişah uğruna canlarını feda edeceklerine yemin ediyorlardı."

Can ile Mustafa'yı kim sevmez.

Kanuni ̧ bir savaş meydanında Cenab-ı Hakk'ın İslam askerini muzaffer kılması için "bende-i Huda ̧ Süleyman-ı biriya" imzasıyla Ebussuud Efendi'ye dua talebinde bulunurken dile getirdiği ̧ dindarlık ̧ edep ve nezaket şahikası şu cümlelerini tarihe ve mirasçılarına bir numune-i imtisal olarak emanet etmişti: "Halde haldaşım ̧ sinde sırdaşım ̧ tarik-ı Hak'ta yoldaşım ̧ ahiret karındaşım Molla Ebussuud Hazretleri! Dua-yı Huda'yı ifadeden sonra nedir haliniz ve nicedir lazimü'l-ihtiyacınız? Sıhhat ve afiyette misiniz? Hazret-i Hakk'ın hazine-i hafiyesinden kemal-i ihlas ile niyaz olunur ki ̧ evkat-i mübarekede bu muhiblerini kalb-i şeriflerinden ihraç ve iz'aç etmeyeler; ola ki ̧ bu meydan-ı gazada küffar-ı hakisar münhezim ve mükedder ̧ asakir-i İslam da mansur ve muzaffer olup ̧ rızaullaha muvafık amel ola?"

Müneccimbaşı Tarihi ̧ s.512.

HZ. PEYGAMBERE VE EHL-İ BEYT'E SAMİMİ MUHABBETİ

Allah Allah diyelim sancak-ı şahi çekelim

Yürüyüp her yandan Şarka sipahi çekelim.

Bu yüzden kendisine yakıştırılan en güzel sıfatlardan biri de "Kanuni" oldu. Tarihçi Prof. Feridun Emecen'a ve Yılmaz Öztuna'ya göre daha ziyade mevcut yasaları yaygınlaştırdığından dolayı Kanuni unvanına layık görüldü. Mesela ̧ halka eziyet eden idareci ve askerleri cezalandırması ̧ teftişleri yaygınlaştırması bu kabildendi. Bir defasında reayanın hakları konusunda şöyle demişti: "Velinimet-i alem ̧ reaya yani köylüdür." Saltanatı müddetince suçsuz bir kişiyi haksız yere görevinden azletmediği ya da mağdur etmediği gibi yetkilerinin bir kısmını devrettiği idarecilerin bunu suiistimal etmelerine ve devletin yüksek menfaatlerine aykırı hareket etmelerine de -en sevdikleri bile olsa- asla müsamaha göstermemiş ̧ tereddüt etmeksizin kanun ve adaleti hakim kılmıştır. Sultan Süleyman'ın makam ve rütbe dağıtırken ne kadar hassas davrandığını ̧ Osmanlı'yı hakkaniyet ve adaleti gözeterek de doruğa ulaştırdığını ̧ halasının oğlu olan Semendire Sancak Beyi Bali Bey'e 1532'de gönderdiği mektuptan hayret ve ibretle okumak mümkündür.

Kanuni ̧ bir başka şiirinde Hz. Peygambere olan sonsuz aşkını şu şekilde vezne dökmüştü:

1566'da 72 yaşındayken Zigetvar'a tertiplenen sefere çıkmadan önce oğlu II. Selim'e emanet ettiği şu vasiyetname de ̧ içinde billurlaşan Allah ve Muhammed aşkını hayata vedaya hazırlandığı bu son seferinde dahi terennüm etmeyi ihmal etmediğinin vesikasıdır: "Bu iki bazubendi ve bir mücevherli el sandığını vakfeylemişimdir . Fahr-i Cihan olan Muhammed Mustafa'nın pak ruhu içindir. Bunları satıp Cidde-i Mamure'ye su getirtesin. Bu esbab Fahr-i Alemindir ̧ benim değildir. Dünya kimseye payidar değildir. Hak Teala bu seferi mübarek edip gönül hoşluğuyla gelmek müyesser ede ̧ Habibi hürmetine aleyhisselam."

KANUNİ VE İNSANİ ÇEHRESİ

Topkapı Sarayı Arşivi ̧ nr. 5888; Uzunçarşılı ̧ age ̧ s.410.

Hükümdarlığı boyunca en fazlada Osmanlı'yı tam bir kanun ̧ hukuk ̧ adalet ve düzen sahibi devlet haline getirmek için uğraş verdi. Zamanında Osmanlı merkez ve taşra yapılanması zirveye ulaştı ve altın devrini idrak etti. Batı tarihlerinde "muhteşem" ve "büyük" unvanlarıyla anılan Kanuni hakkında Şarkiyatçı Ortalon'un serdettiği şu tespitler bu gerçeği ifade eden en güzel sözlerdendir: "Sultan Süleyman'ın eserleri bir sıraya konulsa ̧ en altta muharebeleri ̧ onun üstünde bıraktığı abideler ̧ en üstte ise kurmuş olduğu ilmi ve hukuki müesseseler gelir." Fatih ̧ II. Bayezid ve Yavuz dönemlerinde çıkan kanunları değiştirerek daha da geliştirdi. Hem kendi devrinde hem de Osmanlı'nın tüm zamanlarında en derli toplu ve en mükemmel kanunlar onun hükümdarlığı döneminde çıktı. Bu kanunlar ̧ zamanının çok ilerisinde ̧ hiçbir devlette bulunmayan ̧ hatta hiçbirisinin akıl edemediği seviyede ve gelişmişlikteydi. Şeyhülislam Ebussuud Efendi ve Kemal Paşazade'nin dini-hukuki danışmanlığında 200'den fazla Kanunname çıkarak bu alanda da bir rekora imza attı. Başta kendisi olmak üzere devlet ve toplum hayatında kanunlara titizlikle ve adaletle uyulmasını sağladı. Öyle ki ̧ yaptığı kanunların çoğu 19. Yüzyıla kadar yürürlükte kalmış ̧ bir kısmı da devletin yıkılışına kadar geçerliliğini korudu. Koyduğu ve geçerli kıldığı en sağlam kanunlardan biri de ̧ "bütün tebaa hukuk karşısında eşit olduğu ve aynı cürümün cezasının kim olursa olsun aynı ve eşit olacağı" idi. (Kanunname-i Süleyman ̧ 1. bap ̧ 1. fasıl)

Daha Manisa'da şehzade iken Merkez Efendi vasıtasıyla Halveti tarikatının etkisi altına girdiği ̧ Nureddinzade ve Üftade Efendilerin zikir halkasına dahil olduğu kuvvetle muhtemeldir. Mesela Avusturya elçisi Busbecg'in sözlerinden anladığımız kadarıyla yaşı ilerledikçe bu dini hassasiyeti daha da artmıştır. Solakzade'nin deyişiyle "menhiyattan içtinap ederek salah ve takva binasını sağlamlaştırdı." Hatta vakit namazlarının cemaatle kılınması için 1546'da bir ferman dahi çıkarmıştır. Avusturya'nın İstanbul elçisi Ogier Ghiselin de Busbecg birkaç defa Kanuni ile görüşme şerefine nail olmuş ve onun muhteşem kişiliği ve bu arada dindar karakteri hakkında da şu dikkat çekici tasviri yapmıştır: "Görünüşü ̧ hal ve hareketlerindeki onurluluk ̧ gerçekten bu muazzam devletin hükümdarı olan bir adama yakışmaktadır. O ̧ aşırılığı sevmeyen ̧ kendini birçok zevklerden mahrum etmesini bilen ̧ irade sahibi bir kimsedir. Gençliğinde bile ağırbaşlılıkla hareket ederdi ̧ şarap içmezdi? Dindardır ̧ ibadetlerini hiç ihmal etmez. Bir emeli devletin hudutlarını genişletmek ise ̧ diğeri de aynı derecede dinini yükseltmek ̧ yaymaktır." 1553'te Padişah'ın huzuruna çıkan Venedik balyosu de aynı kanaati taşıyordu: "Çok adil olmakla şöhret bulup hiç kimseye haksızlık yapmayan ̧ dinine atalarından çok daha fazla bağlı."

Umarım rehber ola bize Ebu Bekr u Ömer

Peçevi ̧ Tarih I ̧ s.16 vd.; Uzunçarşılı ̧ age ̧ s.419-420; Ahmed Akgündüz ̧ Bilinmeyen Osmanlı ̧ İstanbul ̧ 1997 ̧ s.148 ̧ 151-153; Gökbilgin ̧ age ̧ s.7 ̧ 13-14 ̧ 92 ̧ 196 ̧ 199-201; Öztuna ̧ age ̧ s.135; Yücel ̧ age ̧ s.103. Kanuni'nin muhteşem portresinin diğer cepheleri hakkında geniş malumat için bkz. İsmail Çolak ̧ Osmanlı'nın Gizli Tarihi ̧ Genişletilmiş 10. Baskı ̧ İstanbul ̧ 2011 ̧ Nesil Yayınları ̧ 2. Bölüm.

Kanuni'nin rüyasında ̧ Hz. Peygamberi gördüğü ve kendisine şöyle emrettiği rivayet edilir: "Belgrad ̧ Rodos ve Bağdat kalelerini fethedesin; sonra da benim şehrimi imar edesin!" Tabii bu kutsal talimatı alan Kanuni'nin de ilk işlerinden biri 1522'de Rodos seferine çıkmak ̧ ardından da Haremeyn'i imar ve ıslah etmek olmuştu.

Solakzade ̧ Solakzade Tarihi ̧ Hazırlayan: Vahid Çubuk ̧ Ankara ̧ 1989 ̧ c.2 ̧ s.124; Müneccimbaşı Ahmed Dede ̧ Müneccimbaşı Tarihi ̧ c.2 ̧ Haz: İ. Erünsal ̧ İstanbul ̧ Tercüman 1001 Temel Eser ̧ s.528-529.

1534'te Birinci İran Seferi'ne revan olan Kanuni ̧ Bağdat'ı fethettikten sonra ilk işlerinden biri de İmam-ı Azam Ebu Hanife ile Abdülkadir-i Geylani'nin türbelerini ziyaret etmek olmuştu. Abdülkadir-i Geylani'nin üzerine yüksek bir türbe ve imaret yaptırdı. İmam-ı Azam'ın mezarı üzerine ise bir kubbe inşa ettirdi. Daha sonra da Necef ve Kerbela'da Hz. Ali ve Hz. Hüseyin makamlarını ziyaret etti ve "yüzün sürdü". İran ile imzalanan 1555 yılındaki Amasya Antlaşması üzerine Şah Tahmasb'a yolladığı mektupta ise Kanuni ̧ müfrit Şiilerin ̧ Hz. Aişe ve Üç Halife'ye karşı küfre varan sözlerini yasaklanmasını istemişti.

Öte yandan Mohaç Zaferi dönüşünde ̧ İran'dan İstanbul'a gelen Molla Kabız adıyla bilinen bir şahıs ̧ Hz. İsa'nın Hz. Muhammed'den büyüklüğü iddiasıyla ortaya çıkıp ̧ halk arasında fitne ve anarşi çıkarmaya yeltenmişti. Rivayete bakılırsa Sadrazam İbrahim Paşa da Molla'yı ̧ Divan-ı Hümayun'un önünde Rumeli Kazaskeri Molla Fenarizade Muhyiddin Çelebi ile Anadolu Kazaskeri Kadri Efendi'nin karşısına çıkarıp ilzam ettirmeyi planlar. Ancak buna muktedir olamaz; zira Molla'ya galebe gelinemez. Bu münazarayı divanın yukarı kısmında kendine ait yerden dinleyen Solakzade'nin ifadesiyle "dinpehan" olan Kanuni ̧ hoşnutsuzluğunu ve hiddetini belli eder ve duruma derhal müdahale eder: "Bir mülhid divanımıza gelir ̧ Hz. Peygamberimizin i'tila-i şanına nakz veren hezeyana cüret kılar ve zum-ı fasidince delail ve nusus dahi nakleder ve mülzem olmadan çekip gider. Buna bais nedir?" Ertesi gün Molla'nın davası ̧ Müftü Kemal Paşazade ile İstanbul kadısı Sadi Çelebi huzurunda görülür. İleri sürülen ikna edici deliller karşısında Kabız'ın çürük iddiaları ilzam edilir. Molla ̧ davasını şeran ve hukuken kaybeder. Batıl itikadından dönmesi ve tövbe etmesi ihtar edilirse de Molla iltifat etmez. Böyle olunca da idam hükmü derhal infaz olunur.

Ey Muhibbi yürüyüp Şarka sipahi çekelim.