meydana gelen karışıklıkların sebepleri arasında görülmüştür.

maruz kalan Ammar b. Yasir, Hz. Osman tarafından Mısır valiliğinden

kurtarmak istediği söylenebilir. Daha sonraki Müslüman

22 Taberi, Tarih, IV, 257; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 45; İbnü'l-Esir, Üsdü?l-Ğabe, III, 260.

Ankara 1985, s. 170.

41 Wellhausen, İslamın En Eski Tarihine Giriş, s. 111; Kutluay, Yaşar, Tarihte ve Günümüzde

yoktu. Onlar, her halifeye karşı ayaklanan, her idareciye isyan eden, fırsat buldukça da

kadar Müslümanları yöneten halife ve meliklerle mücadele eden Şia fırkasında olduğu

21 Taberi, Tarih, IV, 323; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 70; Mes'udi, Mürucü?z-Zeheb, Mürucü'z-

boyun eğen ve zimmi duruma düşen, ancak içten içe de Müslümanlara

2002, sy.2, s. 239-260.

sonra- büyük önemi haiz ve hayatiyetini devam ettiren bir fırka olmamışlardır.

ilgili olarak kaynaklarda iki farklı rivayet yer almaktadır. Birinci

"uydurduğu hadisleri güvenilir kişilere atfederek rivayet etmektedir", "rivayetleri

ziyade bir aileye dayanan fiili saltanat yönetiminin icracısı konumuna

gördüklerini söylemişlerdir. Buna rağmen Hz. Osman Velid?i valilikten

Temim, Kudaa gibi Arap kabileleri İslam?a daha sonra katılmış olmalarına

Hz. Talha, Hz. Zübeyr, Hz. Ammar gibi şahısların tenkitleri yıkıcı mahiyette

indirilip yerine Hz. Ali'nin getirilmesi gerektiğini ileri sürmüştür.39 Bu

Hz. Osman?ın tayin politikası bu bakımdan hem Hz. Peygamber?in

İnşallah...

geçtikçe azalması ve bu terbiyeden mahrum kalan insanların cemiyette

mücadelesinde İbn Sevda?dan ve Sebeilerin faaliyetlerini çokça zikrettiklerini,

sonradan siyasi amaçlarla uydurulan ve geçersiz rivayetler olduklarını dile

çıkmıştı. Hz. Peygamber?den sonraki halifelerin Teym ve Adi soylarına

Adnan Muhammed Milhim, el-Müerrihune?l-Arab ve?l-Fitnetü?l-Kübra, Beyrut 1998.

37; Ya?kubi, Tarih, II, 164-165; Taberi, Tarih, IV, 277-278; İbn Abdilberr, el-İsti?ab, IV,

Hz. Osman hakkında ileri süren tenkitleri tek tek sıralayarak bunların

ve gasıp ilan etmek suretiyle bu iki şahsı ve aynı zamanda da eskiden

bilinir.1 Böyle bir ayrıma gidilmesinin temelinde, dahili problemlerin onun halifeliğinin ikinci devresinde ortaya çıkmış olması düşüncesi yatmaktadır.2

Osman'ın katibi olarak tayin edilmesi ve onun da halifeyi zor duruma

Fakat onlar kesin şahitlik yapamayıp sadece sakalından şarap damladığını

28 İbn Teymiyye, Minhacü?s-Sünne, , I-IX, Riyad 1986, I, 3-

meşruiyetlerini problemli göstermek için bu mezhebin aslına Yahudi bir

Tarihine Giriş, , İstanbul 1960, s. 1-4.

halkı Abdullah b. Amir?in faaliyetleri hakkında gerek Kufeliler, gerekse

Sebe olduğuna iddia eder. Ona göre, İslam beldelerine fitne ve karışıklıkları

bunların sonuçlarının topluma yansıması hakkında değerlendirmeler için bk. Abdülaziz

IV, 295-296. Hatta İbn Sebe meselesinin Sünni Müslümanların icat ettikleri destandan

Ancak Amr b. el-As gizlice32, Muhammed b. Ebi Bekir ve Muhammed b.

halife, göreve başlamasının ilk yıllarından itibaren ailesinin de telkinleriyle

Hz. Osman?ın şahsi zafiyeti sadece Kureyş içinde Emevi-Haşimi şeklindeki

45 bk. Ahmed Cevdet Paşa, Kısas-ı Enbiya, II, 155-156; Ahmed Nedvi-Said Saib Ensari,

42 Fığlalı, E. Ruhi, Abdullah İbn Sebe Meselesi, (Çağımızda İtikadi ve İslam Mezhepleri,

ed-Duri, İlk Dönem İslam Tarihi, , İstanbul 1991, s. 92-105;

Hz. Osman'ın tenkide uğrayan icraatından birisi de, devlet hazinesinden

Osman döneminde, gerekse onun öldürülmesinden sonra gerçekleşen

ama biriniz zenci biriniz beyaz resminizde:=)))

Emeviyye, Beyrut 1976, s. 118-119.

eyaletlerde ortaya çıkan karışıklıkların faturası Medine'ye, yani Hz. Osman-

1986, I, 370.

23 Taberi, Tarih, IV, 292; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 58-59; İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 157-158.

38 Seyf b. Ömer rivayetlerinin değerlendirilmesi için bk. Wellhausen, J., İslam'ın En Eski

üzere uydurup sakladıkları bir kişidir.

15, III, 308-379, VI, 181-482. Bu konuda ayrıca bk. Muhammed Emhazun, Tahkiku

Bazılarının dinden çıkarmasını hiç umursamam adaşım ben Hz. Osmanı sünniler gibi Aşerei mübeşere olarak değilde normal sevdiğim için zaten içlerinde büyüdüğüm bazı Alevi ve Şii dostlarım eskiden beni Yol düşkünü ilan etmişdi sünnilerin ne diyeceği beni ırgalamyıor açıkcası:))

rahatsızlık duyan bu kabileler, yönetimde de artık kendilerinin söz sahibi

devraldığı dönemdeki eyalet valileriyle bu valilerin mensup olduğu kabileleri

muhalefetin öncüleri konumuna gelmişlerdir.31 Bununla birlikte Hz. Aişe,

Velid'in Kufe'den azli hakkında ilkine göre meşhur19 bir rivayet daha

Bundan başka halifenin hoşgörüsünü ve akrabasına meylini istismar eden

kendisine Abdullah b. Cafer tarafından had vurulmuştur.20

Hz. Ömer döneminden devralınan yönetim tablosu tamamen değişmiştir.

Abdurrahman b. Alkame?nin emrindeki bölgeleri de onun yönettiği topraklara

idarecilerin icraatlarıdır. Bu idareciler çeşitli faaliyetleri yüzünden ayrı ayrı

eden (H. 30-35/M: 650-655) yılları arası ise?Karışıklık Dönemi? olarak

bilgilerin Şia ile diğer İslami fırkalar arasında daha sonraları meydana gelen

halk problemi yaşanmamıştır. Basralılar Hz. Osman?ın halifeliğinin ilk

adına siyasi kararlar alması, rakipleri Haşimiler?i tabii olarak muhalefete

azlini sağlamışlardır. Halife bu talebi yerine getirdiği gibi, yine onların da

hizip olmamışlardır?.48

uygunsuz hareketler yapmaya başlamışlardır. Mesela yönetim hakkındaki

etmiş 5, bundan yaklaşık iki yıl sonra da (29/649-650) Ebu Musa el-Eş?ari?yi

spekülasyon, İfrikıyye ganimetleri üzerinde yapılmıştır. Halife, valisi Abdullah

görüşünü alarak buraya Abdullah b. Amir'i tayin etmiştir. Bu sebeple şehir

adaşım sakın ola Hz. Osman hakkında ileri geri konşma yoksa biraz sonra dinden çıkarırlar aman ha

Valiliği:Muaviye b. Ebi Süfyan

hem de ondan sonraki iki halifenin icraatına uymuyordu. Hz. Peygamber

Ebu Bekir İbn Arabi (543/1148) ve İbn Teymiyye (728/1328) gibi müellifler

söylemiştir. Durum halifeye iletilince Velid görevden uzaklaştırılmış ve

gelenleriyle sohbet toplantıları düzenlemiş ve önemli meselelerde kendileriyle

Abdullah b. Mes?ud'un Kur'an'ın çoğaltılması hususunda halife ile anlaşmazlığa

kendi ailesine ekonomik imkanlar tahsis etmesidir. Rivayetlere göre halife

adı geçen şahıslarla ilgili rivayetlerin doğru olmadığını, bunların tamamen

gerekse onun İbn Sebe hakkında aktardığı bilgilerin gerçekliği konusunu

devlet imkanları tahsis edilirken, diğer taraftan ise ashab ileri gelenlerinden

olaylarında, ardından Hz. Ali?nin, Hz. Talha, Hz. Zübeyr ve Hz. Aişe ile

irtidat etmiş olma gibi bir sabıkası da bulunmamaktadır. Bütün bu olumlu

Sebe ile ilgili olarak İbn Sa?d (230/845), Belazuri (279/893), el-Minkari

sonucu olarak kabul etmek gerekir.52 Her şeyden önce bu süreçte askeri

İbnü'l-Esir, el-Kamil fi?t-Tarih, I-IX, Beyrut 1986, III, 41). Hz. Ömer?in isteği

vermiştir.11 Hz. Osman'ın akrabalarına yaptığı ihsanlar hakkında en fazla

9 Ya?kubi, Tarih, II, 164; İbn Abdilberr, el-İsti?ab, III, 1387

Hz. Osman halife olduktan (24/644-645) iki yıl sonra (26/647) yılında

Netice olarak ifade etmek gerekirse; klasik İslam tarihi kaynaklarında

şikayetleri halifeye iletmek için Hz. Osman'a giden Ammar b. Yasir?i feci bir şekilde dövmüşlerdir.24 Bir taraftan Ümeyyelilere bolca ihsanlar verilip

20 İbn Kuteybe, el-İmame, I, 37; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 53; Ya'kubi, haddin Hz. Ali

Halife Kufe?de başlattığı kadro değişikliğini sürdürmüş; Mısır valisi Amr b.

yerleştiren Hz. Osman, ayrıca önemli devlet yetkilerini elinde bulunduran

Akdeniz, devletin en tabii sınırlarını oluşturmuşlardı. Fetihlerin durmasıyla

50 Kutluay, Yaşar, Tarihte ve Günümüzde İslam Mezhepleri, s.37 vd. Bu konuda geniş

tamamının geçersiz olduğunu isbata çalışmıştır.27 Aynı anlayış daha geniş

tekelinde olmasına muhalefet etmeye başlamışlardır. Bu sebepledir ki, o

düşmesi sebebiyle maaşının kesilmesi ve Hz. Peygamber'in

halifeliğe kardeşi Muhammed b. Ebi Bekir'i geçirmek istediğini, bu nedenle Hz. Osman'a

bazıları kabul görürken, bazıları ise şiddetle tenkit edilmiştir.

yerlerine Beni Ümeyyeli şahısları tayin etmiştir. Onun bu konudaki siyasi

Kufe?de 4-5 yıl yöneticilik yapan Velid b. Ukbe (30/650-651) yılında

dönemi ve sonrasındaki hadiselerde başrol oyuncusu olarak gösterilmesini

6 Ayrıca daha önce tayin ettiği Velid b. Ukbe?yi Kufelilerin şikayeti

vurmaya ve hilafetin genelde Kureyş?in, özelde de Ümeyyeoğulları?nın

azletmiştir.18

düşmanlık besleyen Hristiyan zümre, Hz. Ömer tarafından tarih sahnesinden

kardeşi Haris'e aktarmış, kendi damadı Abdullah b. Halid'e 400 bin dirhem

önemli ölçüde başarılı olmuşlardı. Hz. Osman ise seleflerinin tam tersi bir

pek çok siyasi karar almış ve bunları icraya koymuştur. Onun uygulamalarından

birlikte insanlar olayları düşünme ve değerlendirme imkanı bulmuşlar,

1 Vida, L. D., "Osman", İA, IX, 430.

istişare kurulunu da Emevilerin aile meclisi haline getirmiştir.10 Böyle

iktidarlara savaş açan bir topluluktular. Üstelik onlar-bilhassa Beni Ümeyye iktidarı yıkıldıktan

Abdullah İbn Sebe de, Hz. Osman?ın hilafeti döneminde ortaya çıkan

Mevakifi?s-Sahabe Fi?l-Fitne, I-II, Riyad, I, 454-462.

ibaret olmasıdır. Velev ki, böyle bir kişi bilfiil var idiyse de İbn Sebe tarihçilerin, o Hz.

Müellif, İbn Sebe?nin Seyf b. Ömer ve halefleri tarafından Hz. Osman

gizli çalışmalarından bahsedilebilir.50 Neticede sosyal bünyedeki

muhalif kaldığını ileri sürer. bk. Ömer Ferruh, Tarihu Sadri'l-İslam ve'd-Devleti'l-

Mısır'ı fetheden Amr b. el-As'ı valilik görevinden azlederek yerine

bu ikisi klonlanmışmı:=)))))))))))))))))))))))))

Bazı Değerlendirmeler

edecek ve istismara açık ifadeler kullanmaktan da kaçınmıştır. Ayrıca

değiştirip yerlerine Ümeyyelileri atayan Hz. Osman?ın tasarrufta bulunmadığı

İslamiyat, c.7, sy. 1, Ankara 2004, s. 155-170.

karşı ateşlemişlerdir.53 Bütün bu ve benzeri faaliyetler toplamı, Hz.

beri rekabet içinde olan Beni Haşim ile Beni Ümeyye'yi birbirine düşürmek

getirmiştir.

faaliyetleriyle o, Hz. Ali'nin mevkiini yükseltmek, halife Hz. Osman'ı yermek

Vakkas?ı azledip yerine anne-bir kardeşi Velid b. Ukbe?yi tayin etmiştir.4

Adem APAK

Hz. Osman zamanındaki fitne hareketlerinin tabii destekçileri olmuşlar,

klonlaştık angaralı ne var ne oldu, ne ikide bir kaşınızyorsun

edilmesinden itibaren başlamış, zamanla yeni vali aleyhine faaliyetler

itibar etmişler, hatta gerek Seyf?in güvenilir bir ravi olduğu hususunu,

olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Hz. Osman'ı hilafetten azletmek için Mısır

karşı fiili harekatın miladı olarak kabul etmişler, valiye karşı muhalefeti

aramak gerekir. Esasında ikinci dönemde görülen iç karışıklıklar, temelleri

ve bunun gerekçelerini şu şekilde açıklar:

da bölgeyi idare etmiş olması bakımından onun bölgede etkili bir nüfuzu

44 Bilgi ve değerlendirmeler için bk. Fığlalı, Abdullah İbn Sebe Meselesi, s. 294.

Valiliği:Abdullah b. Amir

geçmişe dayanan problemlerin dışavurumundan başka bir şey de değildir.

24 İbn Kuteybe, el-İmame, I, 35-36.

Birincisi (H. 24-29/M.644-649) yıllarını içinde alır ve?Sükunet

Abdullah b. Sa?d'ı tayin etmişti. (27/647). Bunun neticesinde Amr, halifeye

34 Sonuçta Müslümanlar Emevi ve Haşimi taraftarları şeklinde bölünmüş,

olmaları düşünülemez.

olmalarının zamanının geldiğini dile getirmeye, bu tür taleplerine cevap

merkezleri Kufe, Mısır ve Basra?dır. Bunlar içinde de en çok idareci değişikliği

değerlendirerek, olayların sebeplerini daha önceki dönemler içinde de

şartlar sebebiyle, diğer beldelerdeki yönetim problemleri Basra'da görülmemiştir.

bir buçuk milyon dinar ganimet elde edilmiş, edilen ganimetlerin bir kısmı

olmayan bir topluluk oluşmaya başlamıştır. O kadar ki, Hz. Osman'ın

7 İbn Kuteybe, el-İmame ve's-Siyase, , I-II, Kahire 1967, I,

zorlayıcı ve şiddetli bir mücadele için kendilerine düşman olunması gereken bir

yönetim aleyhine faaliyetlere girişmeye başlamışlardır. Ayrıca Hz. Peygamber'in

gerçek tarihe dayanmış olsaydı, bu fırkanın Sıffin?de meydana gelen karışık

İbn Kesir?de (el-Bidaye VII, 155) bu işi Sa?id b. el-As'ın yaptığı rivayet edilir.

akrabası Said b. el-As?a teslim etmiştir. (30/650).7 Eyalet valilerini sırasıyla

Bütün bu ve benzeri sebeplerden dolayı Medine'de idareden memnun

6 İbn Sa?d, et-Tabakatü?l-Kübra, I-VIII, Beyrut ts. , V, 44-45; Taberi, Tarih,

Ukbe ve nihayet, Sa?id b. el-As valilik görevinde bulunmuşlardır.17

üzerine görevinden uzaklaştırmasının ardından, şehrin idaresini yine yakın

IV, 264; İbn Abdilberr, el-İstiab fi Ma'rifeti Ashab, I-IV, Kahire ts. ,

Mısırlılar kadar itirazda bulunmamışlardır. Bunda valinin özellikle Horasan

karışıklıkların sorumlularından birisi olarak kabul edilir.37 O kadar ki,

halife aleyhine kışkırtmışlar ve onları isyana sürüklemişlerdir.51

taraftarları ve Abdullah taraftarları gibi gruplaşmalar meydana geldi. Dolayısıyla

vardır ki, buna göre vali, sabah namazını sarhoş olarak kıldırmış, üstelik

Burada konumuz icabı Hz. Osman?ın sadece eleştirilen faaliyetleri üzerinde

Devlet Katibi: Mervan b. Hakem

ancak aynı tarihçilerin yukarıdaki hadiselerden daha derin tesirleri

12 Taberi, Tarih, IV, 253; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 45; İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 151-152.

Mısır'daki karışıklıkların aslında Amr'ın azledilip Abdullah'ın tayin

Çünkü Abbasi devletinin başlangıç yıllarında onların güçleri zayıflamış, keskinlikleri

birisi de Hz. Peygamber'in büyük ölçüde etkisiz hale getirdiği ve

Asr-ı Saadet , , I-III, İstanbul 1967, I, 283-

mücadeleler sırasında sonradan uydurulduğunu iddia eder. Ona göre

Valiliği:Velid b. Ukbe , Said b. el-As

meşgul etmesinin büyük payı vardır. Üstelik o, Kufe valisi Velid gibi gayr-i

Mısır?da yayılmıştır. O kadar ki, onun ve Halife Hz. Osman?ın hakkında yapılan yüksek perdeden ilk eleştiriler, Müslümanların Roma donanmasını

31 İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 174 vd.

değerlendirmeler için bk. Muhammed Emhazun, Tahkiku Mevakifi?s-Sahabe Fi?l-Fitne, I,

Doç. Dr., Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

Kurtuba), s. 10; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 45, İbn Kesir, el-Bidaye ve?n-Nihaye, Beyrut-

bir/birkaç şahsın sorumluluğuyla açıklamak mümkün değildir. Dahili

halife tarafından vali Abdullah'a veya Hakemoğullarına verilmiştir.13 Ayrıca

Gelen Siyasi Problemler ve Sebepleri Üzerine

Sebe'ye yükleyerek, olaylarda rol oynayan Müslümanları hadiselerin sorumluluğundan

getirmişlerdir. Mesela İbn Arabi, ?el-Avasım mine?l-Kavasım? isimli eserinde

yok iken onların yönetime karşı düzenlenen isyan hareketine katılmış

seçmiş, Hz. Ömer döneminde Müslümanların ileri gelenlerinden oluşan

dile getirmiştir.28

Osman döneminde Müslümanları büyük dahili problemlerle karşı karşıya

Teşekkül Devri, , Ankara 1981, s. 72-74.

Hz. Osman halifelik makamına geldikten sonra Hz. Ömer?in vasiyeti gereği Kufe?den

kırgın olarak eyaletten ayrıldı.22 Mısır topraklarını fethetmiş ve uzun zaman

Kufe?dekine benzer idari problem Mısır?da da meydana geldi. Hz. Osman,

2 Fığlalı E. R, İbadiye'nin Doğuşu ve Görüşleri, Ankara 1983, s. 34.

Şuayb Arnavud), I-XXIII, Beyrut 1985, III, 446.

Öncelikle bu büyük sahabe, nin hayatının sadece son kesitindeki halifeliğinin hataları ve yanlışları alıntılayacağım o yüzden herkes tartışırken saygılı olsun bu hatalar kendi kasdından değil Tüzel bir kişilik olarak Halifeliğindeki eksiklikler ve aksaklıklardır;Son Raşit halifedir Allah ondan razı olsun...

284-317.

vermişler; bunun için Velid'in sohbetine katıldıkları bir gün onun uyukladığını

Beni Ümeyye mensupları aşırı güvenin verdiği cesaretle toplum içinde

1963, II, 255- 256; İbn Hacer el-Askalani, Tehzibü't-Tehzib, I-XII, Haydarabad H.1325,

eyvah savaş açıldı kılıçlar çekildi...

16 Algül, Hüseyin, İslam Tarihi, I-IV, İstanbul 1986, III, 397-398.

8 Taberi, Tarih, IV, 289; İbnü'l-Esir, el-Kamil, II, 58, III, 7-8.

gibi, insanları kendilerinden uzaklaştıracak, takva ve vera sahiplerini onlardan soğutacak

kabilenin bazı üyelerinin tavırları Müslümanları rahatsız etmiş, özellikle

?Ben bu hususu tek bir şekilde izah edebilirim; o da İbn Sebe?nin sadece bir vehimden

girmesi ile, resmen olmasa da, fiilen saltanat uygulaması başlamış ve

küllenen asabiyet ateşinin canlanmasına engel olmak istemişler, bunda da

halife seçilmesinde en büyük rolü oynayan Abdurrahman b. Avf dahi

Abdullah b. Sebe, muhalifleri tarafından Şia'nın kurucusu olarak kabul edilmiştir. 41

Kufe, Mısır ve Şam diyarlarını dolaşarak buralardaki insanları fitneye

284; Ekinci, Muhammed Salih, Sahabe Dönemi, Konya ts. s. 116-122.

Hilafeti, , Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara

Devlet Katipliği görevine de amcasının oğlu Mervan b. Hakem?i getirmiştir.

deliller sunmaya çalışmışlardır.45

ve Kureyşli olmayan Araplar şeklindeki yeni bir politik rekabet de eklenmiştir.35 Kureyş?e mensup olmayan Bekr, Abdülkays, Rebia, Ezd, Kinde,

Muhalefet Etmelerinin Sebepleri, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sivas

Hz. Osman?ın hilafeti döneminde Basra, Kufe ve Mısır?daki gibi bir idareci-

olan Sıffin savaşını naklederken Sebeiyye?den bahsetmeyi unuttuklarını veya bunu ihmal ettiklerini dile getirir.46 Ona göre Seyf b. Ömer, gerek Hz.

35 Cabiri, Muhammed Abid, İslam?da Siyasal Akıl, , İstanbul 1997, s.

13 Ya?kubi, Tarih, II, 166; İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 152.

bunun sonucunda da, onlardan bir kısmı çeşitli nedenlerle farklı şekillerde

(212/827) gibi ilk dönem tarih kaynaklarında da herhangi bir bilgi yer

ilk gazvelerden elde edilen ganimetlerin Abdullah'a, sonraki ganimetlerin

müzayede sonunda bu ganimetler beş yüz dinar karşılığında Mervan'a

1090-1091; İbn Kuteybe, Kitabu'l-Mearif, Beyrut 1970, s. 84; İbn Asem Futuh, I-IV, Beyrut

Taberi'nin ravilerinden Seyf b. Ömer38 hadiselerin tek müsebbibinin İbn

Sebe'nin bu dönemde hoşnutsuzlukları ve gayrı memnunları fitneye dönüştürecek

Muhammed Ahmed Aşur), ? 1970, I-VII, , V, 452.

317-318.

Ancak bununla birlikte Hz. Osman?ın hilafet sürecini bir bütün halinde

faaliyetler tamamlanmış, devlet ulaşabileceği en uzak sınırlara dayanmış,

17 Ya'kubi, Tarih, II, 164; Taberi, Tarih, IV, 278; Zehebi, Siyeru A'lami'n-Nübela, (thk.

30 Ömer Ferruh, diğer kaynaklarda rastlanmayan bir iddiada bulunarak, Hz. Aişe'nin

aldıktan sonra ganimetlerin beşte birini Medine'ye göndermiş ve yapılan

unsur katmak istemişlerdir.49

etkisini azaltmaya çalıştığı asabiyetin yeniden faaliyete geçmesidir. Asabiyet

çeşitli nedenlerle Mısır, Kufe, Basra gibi önemli eyalet valilerini azlederek

10 Kehhale, Ömer Rıza, Mu?cemu Kabalili?l-Arab, I-V, Beyrut 1982, I, 44; Ebu Zehra,

doğru rivayet kabul ettiği habere göre ise Abdullah b. Sa?d, kendi payını

rağmen İslami fetihlere büyük katkı sağlamışlardı. Fetihlerde komutanlık,

tarihçilerin bir kısmı da muhtemelen bu sebeple Seyf?in rivayetlerine çok

önemli idari ve askeri mevkilere yakın akrabasını getirmesi gelir. Gerçekten

52 Hz. Osman döneminde siyasi, sosyal ve iktisadi alanlardan meydana gelen değişimler ve

etmiştir.25 İslam tarihi kaynaklarında Hz. Osman dönemi hadiseleriyle ilgili

uygulamalarından bahsettik. Ancak görülen olayları bir sebep veya

satılmıştır.15 Mervan da aldığı malların karşılığının belli bir miktarını

47 Taha Hüseyn, el-Fitnetü?l-Kübra, s. 90.

1964, II, 364; İbn Haldun, Kitabü'l-İber, I-V, Beyrut 1971, IIc. 2. ks., s.140.

göstermek faydalı olacaktır.3

dini davranışlar sergilememiş, onun halefi Sa?id b. el-As gibi halkı rahatsız

Ancak buna rağmen Basra'da da birtakım huzursuzlukların

tavırlar kazanan bir mezhep olarak kalmıştır. O zaman diyebiliriz ki; Hariciler günümüze

başarıyla tamamlayabilirse, elde edilen ganimetlerin beşte birini kendisine

39 Taberi, Tarih, IV, 340-341; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 78; İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 167-

sonra kendisine yüz bin dirhem para verdiği gibi, Fedek arazisini onun

Lisans Tezi), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2001; Apak, Adem,

Muhammed, İslamda Siyasi ve İtikadi Mezhepler Tarihi, (çev. E. Ruhi Fığlalı-Osman

Osman döneminde ve Hz. Ali?nin halifeliğinin ilk yıllarında faaliyetlerini tasvir ettikleri

4 İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 42-43.

gerekir.

Ebi Bekir ve Muhammed b. Ebi Huzeyfe gibi şahıslar Medine'deki

el-As?ın yerine süt kardeşi Abdullah b. Sa?d b. Ebi Serh?i (27/647) tayin

46 Taha Hüseyn, el-Fitnetü?l-Kübra , ? ts. s. 90.

Bütün bu değerlendirmelerle birlikte, mevcudiyeti tartışmalı da olsa İbn

buradaki sorumluluktan kurtarmak amacıyla hadiselerin tek müsebbibi

görevden alarak dayısının oğlu Abdullah b. Amir?i Basra valiliğine atamıştır.

açılmasına sebep olmuştur. Muhalifler valinin bu ifadesini Hz. Osman?a

bahsedilmemiştir.47

Muhammed Ebu?l-Fazl İbrahim), I-XI, Beyrut ts., IV, 241.

koşan basiretsiz topluluklar olarak kabul etmek gerekir ki, bu ashaba bir

sulhtan yüz çeviren, tahkim anlaşmasına iştirak edenleri kafirlikle suçlayan

sokacak davranışlar sergilemesi Medinelileri yönetimden soğutmuştur.

Abdullah b. Amir?in, Mısır valisi Abdullah b. Sa?d gibi Medine döneminde

toplumu etkiler hale gelmiştir.

vereceğini vaat etmişti.12 Abdullah'ın komutanlığındaki fetihler sonucunda

teşekkül ettirdikleri gizli örgütlerle muhalifleri sürekli olarak devlet idaresine

Hz. Ömer?den sonra halifelik görevini üstlenen Hz. Osman, yetkisi gereği

dolayı Abdullah b. Sevda olarak tesmiye edilmiştir. İbn Sebe, Hicaz, Basra,

bu konudaki bilgileri Şia ve Kaderiyye?nin kelami görüşlerine red sadedinde

vermeyen idareyi açıkça tenkit etmeye başlamışlardır.36

umarım uyarınızı dikkate alırlar..

tasarruflarını sıralamadan önce, mukayese yapılabilmesi için hilafet görevini

Kufe, Mısır ve Basra?da olduğu gibi devletin başkenti olan Medine?de de

Sebe?nin adını anmamalarından yola çıkarak, Sebeiler ve onların reisi İbnSebe konusunun çok zorlama ve uydurma bir mesele olduğunu ve bu tür

Riyad ts. , VIII, 51.

BURASI ÇOK ÖNEMLİ

Ebi Huzeyfe halkı açıkça idare aleyhine tahrik etmişlerdir.33

her şeyden önce Kureyş kabilesi içinde Emevi-Haşimi rekabetini yeniden

yol takip ederek, büyük eyalet valilerinin tamamını kendi kabilesinden

olarak bazı sahabilerin rolleri yukarıdaki şekilde ortaya konulurken26, Kadı

Kufe halkına hoşgörü ve anlayışla yaklaşmaya çalışıp şehrin önde

dönemde yeniden canlanan Emevi-Haşimi asabiyeti mücadelesine Kureyşli

Ayrıca İslam fetihlerinin genişlemesiyle birlikte Müslümanlara

mağlup ettikleri Zatü's-Savari (34/654) zaferi sırasında yapılmıştır.23

ve onun idarecilerinin şahsi kusurları ile belli oranda İbn Sebe?nin faaliyetlerinden

diğer Arap kabileleri de idareye karşı birleşmeye, kabile asabiyetlerini açığa

eleştiriye uğramışlarsa da, eleştirilerin asıl muhatabı Hz. Osman olmuştur.

üzerinde gerçekleştirdiği başarılı fetihlerin ve bu askeri harekatla halkı

tutmuşlardı. Onlar, uygulamalarıyla Hz. Peygamber döneminde üstü

şahsı haksız yere öldürmüşler, durum Medine?ye intikal ettirildiğinde

ve Kufelilerle birlikte Medine?ye Basralılar da gelmişlerdir. Hiçbir sebep

halifenin emriyle vali suçluları idam ettirmişti. Bunun üzerine idam edilenlerin

36 İbn Haldun, Kitabü'l-İber II, 2, 138-139.

9 Bu tayinlerle birlikte devletin bütün idari kademeleri Ümeyyeoğulları?nın

meydana gelen bazı olaylar sebebiyle azledilmiştir. Onun görevden uzaklaştırılmasıyla

düşmüştür.

boştur" gibi olumsuz ifadelerle tanımlanması, Seyf?in şahsının ve rivayetlerinin

olarak İbn Sebe?yi ve taraftarlarını göstermek istemiştir. Sıffin savaşında ise

nesilcim alaşşağı etmen gerekir beni de edeceksen et...

Ankara 1991, s. 97).

Kahire 1399, s. 61-147.

1556; İbnü'l-Esir, Üsdü'l-Ğabe fi Ma'rifeti's-Sahabe, (thk. ve tlk. Muhammed İbrahim ve

rivayete göre Kufe ileri gelenlerinin çocukları olan Zübeyr b. Cündeb,

kontrolüne geçmiştir. İktidarın zamanla bir kabilenin hakimiyetine

tuzağının bulunması gerekirdi. Fakat Haricilik meselesinde de İbn Sebe?den

görünür hale gelememiştir. Ancak Hz. Osman?ın halife olması ve Emeviler

İslam tarihçileri III. Halife Hz. Osman'ın iktidar sürecini iki kısımda değerlendirirler.

25 Belazuri, Ensabü?l-Eşraf, , Jerusalem 1963. V, 68.

ve çetrefilli savaşta ve Hz. Ali ashabının tahkim meselesindeki ihtilafında,

İslam Mezhepleri, Ankara 1968, s. 36.

51 Hizmetli, Hz. Osman?ın Öldürülmesi, s. 174.

istemiştir.40 Hz. Ali'yi Rasulüllah'a vasi ve varis kabul etmesi sebebiyle

49 Taha Hüseyn, el-Fitnetü?l-Kübra, s. 90.

Eskicioğlu), İstanbul 1970, s. 42.

'a kesilmiştir. Buna ilave olarak başkentte özellikle halifenin mensup olduğu

Hz. Osman döneminde meydana gelen dahili karışıklıkların genelde halife

2001; Keskin, Hasan, Hz. Osman?ın Devlet Politikası ve Valileri, (Basılmamış Yüksek

Muğire b. Şu?be?yi azledip yerine Sa?d b. Ebi Vakkas?ı tayin etmiştir. (Belazüri, Futuhu?l-

18 Taberi, Tarih, IV, 76-77; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 52-53.

tarafından uygulandığını söyler. (bk. Ya'kubi, Tarih, II, 165; Taberi, (Tarih, IV, 277) ve

fark edince elinden mührünü alıp Hz. Osman'a giderek valisini içkili

yönetime karşı hoşnutsuzluklar meydana gelmiştir. Esasında diğer

257; Kindi, Kitabü?l-Vulat ve?l-Kudat,, , Beyrut ts., (Müessesetü

kaynaklandığını ileri sürülür. Nitekim biz de bu çerçevede yukarıdan

Hz. Osman Dönemi Devlet Siyaseti, İstanbul 2003; Kılıç, Ünal, Kufelilerin Hz. Osman?a

Demirci, Mustafa, ?Hz. Osman Devri Fitne Olaylarının Sosyoekonomik Boyutları?,

iki sülale arasında geçmişe dayanan siyasi rekabet, alanını genişleterek bütün

33 İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 80; İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 160.

ilk siyasi uygulamasını Kufe?de gerçekleştirerek şehrin valisi Sa?d b. Ebi

Bu angara Ömer öngüt, ün vatandaşlarındanmıydı neydi zaten bazı sünni cemaatleri küfürle itahm etmişdi, yıllar önce gördüğüm ilk nakşi şeyhiydi Neyse neyse ney:))

muhayyel suçlulara ihtiyaç duyulmamıştır. Eğer İbn Sebe meselesi doğru ve

her peygamberin bir vasisi bulunduğu gibi Hz. Peygamber'in vasisinin

sürekli olarak Müslümanlara karşı düşmanca duygular besleyen Yahudiler,

14 Suyuti, Tarihu'l-Hulefa, , Kahire 1975, s. 173.

43 Zehebi, Mizanü'l-İ'tidal fi Nakdi'r-Rical, , I-IV, Beyrut

15 İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 146.

yıllarında valileri Ebu Musa el-Eşari'yi yönetime şikayet etmişler ve onun

32 Amr b. el-As?ın Hz. Osman idaresi aleyhine faaliyetleri için bk. Apak, Adem, İslam

b. Sa?d b. Ebi Serh'i Afrika fethine gönderirken eğer askeri harekatı

klonlaşmanızda bir hata unsuru karışmış olmalı...

11 İbn Şebbe, Tarihu Medineti'l-Münevvere, , I-IV, ? ts. III,

Dönemi? olarak adlandırılır. Onun ikinci beş yıllık idaresine tekabül

almamaktadır.44 Belki iyimser bir ifade ile, Seyf?in bütün sorumluluğu İbn

3 Hz. Osman?ın diğer valilerinin listesi için bk. Taberi, Tarihu?l-Ümem ve?-Müluk, (thk.

daha önce Taif'e sürgün edilmiş olan amcası Hakem'i Medine'ye getirdikten

karşı muhalefet bloğu olarak gördükleri Haşimiler?in yanında toplanmışlardır.

Özetle Taha Hüseyn, tarihçilerin Sıffin savaşında Sebeiyye ve İbn

40 Hizmetli, Sabri, Tarihi Rivayetlere Göre Hz. Osman'ın Öldürülmesi, AÜİFD, sy. XXVII,

durulacaktır. Zira, onun tenkide maruz kalan uygulamaları, idaresi döneminde

tek önemli eyalet Şam?dır. Bunun sebebi Hz. Ömer döneminden itibaren

Hz. Osman hakkında yapılan tenkitlerin başında, onun devletin en

istişarede bulunmuştur. Ancak bir toplantı esnasında onun "Kufe

hanımı Hz. Aişe'nin tahsisatının azaltılması ashabı ziyadesiyle rencide

KAYNAKLAR

arazisi Kureyş'in bahçesidir" sözünü sarfetmesi şehir halkıyla arasının

Siyaset Geleneğinde Amr b. el-As, Ankara 2001, s. 121-132.

de Hz. Ali olduğunu iddia ederek, Hz. Osman'ın, Hz. Ali'nin hakkı olan

bir siyasi hizipleşmeye sebep olmakla kalmamış, bundan cesaret alan

27 Kadı Ebu Bekir İbn Arabi, el-Avasım mine?l-Kavasım, ,

ekseriyete sahip hale gelmeleri de karışıklıklarda etkin bir şekilde rol oynamıştır.

Hz. Osman döneminde meydana gelen karışıkların önemli sebeplerinden

Hz. Osman'ın Halifeliği Döneminde Meydana

organize eden bu kişi, San'alı bir Yahudi olup annesinin zenci olmasından

körelmiş ve Haricilik geride sadece mütekellimin arasında bilinen ve ilmi hayatta farklı

halifeliği haksız yere ele geçirdiği ve bu nedenle Hz. Osman'ın hilafetten

namazı dört rekata çıkardıktan sonra isterlerse daha da fazla kıldırabileceğini

"Sen kılıcın al, ben de alırım" diyerek, meselenin halli için halifeye karşı

ve çevresi vardı. Bu nedenle Mısır?da yönetici değişikliğinden sonra Amr

26 İlk tarihçilerin fitne dönemi hakkındaki rivayetleri ve değerlendirmeleri hakkında geniş

mensup olmaları sebebiyle Ümeyye ve Haşimiler iktidardan uzak kaldıkları

sevketmiş, idareden şu veya bu sebeple memnun olmayanlar da Emeviler?e

Velid b. Ukbe?den sonra şehrin idaresini üstlenen Sa?id b. el-As başlangıçta

silinen Sasani İmparatorluğu'nun tebeası olan İranlılar ve nihayet Hz.

Hz. Ömer'in tekrar canlanmasından endişe ettiği ve aldığı hususi tedbirlerle

güvenilirliği hakkında derin şüpheler ortaya çıkarmaktadır. 43 İbn

doğrultusunda atandığı için, onu Hz. Osman?ın tayin ettiği valilerden kabul etmemek

ve muhalefete düştükleri için, bu iki kabile arasında iktidar mücadelesi

Buldan, , Beyrut 1987, s. 456; Taberi, Tarih, IV, 244;

eyaletlerde de idarecilik mevkilerini hep Mekkeliler?in işgal etmesinden

angaralı burda tiyatro oynamıyoruz aslanım, öyle komiklik yapma kendi kendine

cahiliye dönemine kadar uzanan bu mücadele büyük oranda gündemden

gerçekleştirilen icraattan duyduğu rahatsızlık nedeniyle Hz. Ali'ye gelerek,

karışıklıklar o dönemdeki, dini siyasi, ictimai ve iktisadi değişimlerin bir

Harici grubunun meydana çıkışında Sebeiyye?nin bir parmağının ve bir

halde bulduklarını bildirmişlerdir. Bunun üzerine halife, Velid'i başkente çağırmış, onu içki içmekle itham edenlere de şahitlik yapmalarını istemiştir.

ben sakinleştirmeye çalıştıkça sen ateşe oun atıyorsun yaw sus bi..

5 Belazüri, Futuh, s. 314; Ya?kubi, Tarih, I-II, Beyrut 1960, II, 164; Taberi, Tarih, IV, 256-

beri Hz. Osman'ın ve onun idarecilerinin halkta rahatsızlığa sebep olan

başka bir şey olmadığı dile getirilmektedir. (Bayram, Mikail, Tarih-Siyer, Sor Yayıncılık,

34 Ömer Ferruh, Tarihu Sadri?l-İslam, s. 112.

Halifenin tenkide uğramasının önemli nedenlerinden biri de Ümeyyeli

Taha Hüseyn, tarihçilerin, Hz. Osman döneminde meydana gelen fitne

alınan Amr b. el-As, Hz. Peygamber'in eşi Hz. Aişe30 Hz. Osman'ın uygulamalarından memnun olmayan Hz. Talha ile Hz. Zübeyr, Muhammed

alenileştirerek onun ve halifenin aleyhine propaganda faaliyetine başlamışlardır.

dahil etmiştir.8 İktidarın bütün kilit görevlerine yakın akrabasını

değildi. Onlar, sadece yapılan yanlış uygulamaları dile getiriyorlardı.

sürüklemeye çalışmış, onlara Hz. İsa'nın geri geleceğine inanmalarına

haksızlık, hatta iftira olur. Üstelik, İbn Sebe hakkındaki bilgilerin yegane

oğlu Mervan'a tahsis etmiş, Medine çarşısının gelirini yine Mervan'ın

ödemiş, geri kalan borcu ise halife tarafından bağışlanmıştır.16

genç, tecrübesiz, ihtiyattan mahrum ve haris bir kişi olan Mervan'ın Hz.

Seyf'ten gelen rivayet kabul edilip karışıklıkların tüm sorumluluğu

gibi bir öneme sahip değildir. Ancak İbn Sebe, Şia muhaliflerinin, Hariciler hakkında

bulunan Hama, Humus, Kınnesrin ve Havran gibi şehirleri ve

ise Mervan'a verildiği bilgisi de kaynaklarda yer almıştır.14 İbnü'l-Esir'in en

Cemel savaşında sahabe önderlerinin isimlerinin geçmesi sebebiyle onları

yapmadıkları bir şekilde, özellikle Şia fırkası için sonradan ihtiyaç halinde kullanılmak

29 Belazuri, Ensabü?l-Eşraf, V, 57.

rağmen neden Hz. Peygamber'in döneceğine inanmadıklarını sormuş,

Halife: Hz. Osman

48 Taha Hüseyn, el-Fitnetü?l-Kübra, s. 91

53 Bu konuda geniş bilgi ve değerlendirmeler için ayrıca bk. Akarsu, Murat, Hz. Osman?ın

ve teferruatlı bir şekilde İbn Teymiyye tarafından da takip edilmiş, müellif

Kufe'de gerçekleşmiş, burada sırasıyla Sa?d b. Ebi Vakkas, Velid b.

olunca da halife, sosyal tabanını yitirmiş, bütün Müslüman toplumdan

Abdullah b. Sebe'ye yüklenirse, bu durumda olaylara iştirak eden

bilgi için bk. Yusuf el-Uşş, ed-Devletü?l-Ümeviyye, Dımeşk, 1985, s. 32-100. Ayrıca bk.

bütün Müslümanları bir bozguncunun sözüne aldanarak onun peşinden

yakınları validen intikam almak için bir komplo düzenlemeye karar

burayı idare eden Muaviye b. Ebi Süfyan?ın Ümeyyeli olmasıdır. Halife

"kendisinden hayır yoktur", "metruktur", "zındıklıkla itham edilmiştir",

Şam valisini değiştirmek bir yana, daha önce Umeyr b. Sa?d?ın yönetiminde

Şam tarafı ve Muaviye rahatlıkla suçlanabileceği için İbn Sebe ve onun gibi

Ebu Bekir ile Hz. Ömer ise özellikle akrabalarını devlet idaresinden uzak

Ankara 1993 içinde), s. 289.

37 İbn Sebe'nin kişiliği hakkındaki değerlendirmeler için bk. Watt, W. M., İslam Düşüncesinin

Müverri b. Ebi Müverri ve Şubeyl b. el-Ubeyy, İbn Heyseman adında bir

doğuda İran'ın düşman halkı ve yüksek yaylası, kuzeyde Anadolu ve batıda

Hz. Osman?ın halifeliği döneminde en fazla problem yaşanan eyalet

, Hz. Ali hariç hiç bir Haşimi?yi önemli görevlere getirmemişti. Hz.

III, 951; İbnü'l-Esir, el-Kamil, III, 49; İbn Kesir, el-Bidaye, VII, 153-154.

Hariciler cemaatten değildiler ve onların hilafeti veya iktidarı isteme gibi bir niyetleri de

angara..

hasımları Şia?ya derin tuzaklar kurmak, onları daha fazla yıpratabilmek ve

Valiliği:Abdullah b. Sa?d b. Ebi Serh

kaynağının Seyf b. Ömer olması42, onun da rical kitaplarında "zayıftır",

silahlı mücadele teklifinde bulunmuştur.29 Ayrıca Ümeyye ailesinin baskısına

19 İbn Abdilberr, el-İstiab, IV, 1555-1556.

Peygamber'in 622'de Mekke?den Medine'ye hicretinden itibaren

canlandırmıştır. Hz. Peygamber?in kabileler üstü konumu sebebiyle,

Zeheb ve Meadinu'l-Cevher, , I-IV, Mısır

ahlaki terbiyesi altında yetişmiş olan sahabenin sayısının gün

yaraları ve şikayetleri gören İbn Sebe ve İbn Sebeler, insanları devlet ile