Atın eski Türklerin hayatında ne kadar önemli bir yeri oldu malumdur. Devenin Arap için ehemmiyeti ne ise atın da Türk için önemi aynı idi. Engin bozkırları onunla aşar, etinden yer, sütünden içkisini yapar., derisinden ve kılından da faydalanırdı. Destanlarda Oğuz elinin ve kahramanlarının hayatında atın ehemmiyeti açıkça görülüyor. Onlar? yayan erin umudu olmaz; at işler er öğünür? gibi sözleri sık sık söylüyorlardı. Kahramanların atları pek çok idi ki bu, tarihi bilgimizde de uygundur. İslam müelliflerince Türk atları sayısız bir kavim olarak tanındıkları gibi, X. Yüzyılda Türk hakanı da binekleri çok hükümdar olarak vasıflandırılmıştır. Destanlarda kahramanların atlarını isimlerinden bahsedilmiyor. Onlar donları ile anılıyorlar. Bunu tabii bulmak lazımdır. Çünkü atların pek çok olduğunu söylemiştik. Zamanımızda Türkiye?de de atlara isim vermek geleneği yoktur. Kahramanlar aygırlara biniyorlar. Çünkü Türk atlarının aygırları makbuldü. Halbuki Arap atlarında kısraklar tercih edilirdi. Aygır olmayan atı Türkler iğdiş ederlerdi. Bu suretle atlar daha dayanıklı oluyorlardı. Türklerin bu iğdiş edilmiş atları Arap ülkelerinde de kullanılıyordu. Atların başları çok defa koç ve toklu başlarına benzetiliyor. At türünü anlatmak içinde yund sözü kullanılıyor. İyi at için kullanılan deyim, eskiden ve şimdi kullanıldığı gibi, yügrük sözüdür. Fakat atların yürüyüş tarzları üzerinde açık bir şey söylenmiyor. Destanlarda soy ve makbul atlar olarak bidevi atlardan bahsediliyor. Bu atlar?bidevi atlar ıssını görüb okradıkta? sözü ile övülüyor. Bu bidevi atlar sözü ila Arap atları kastediliyor. Nitekim bir yerde bidevi at yerine? Arabi atlar? ibaresi geçiyor. Bidevi at sözünün Ak-Koyunlularca kullanıldığını ve onların bu atları pek makbul tuttuklarını biliyoruz. Bizzat Uzun Hasan Beğ bidevi atın değerini çok iyi takdir ediyordu. Arab atını yalnız Yakın Doğu?daki Türklerin değil Hazar-Ötesi Türkmenlerin de yakından tanımış oldukları görülüyor. Onların deyişlerinde de Arap atı övülmektedir. Fakat destanların öz atı Kazılık atıdır.

2.1. YİRMİ DÖRT TÜMEN

Bilindiği üzere Hun imparatorunun büyük oğlu, yani veliahtı Sol Bilge Bey, olurdu. Bu mevki, imparatordan sonra gelen bir öneme sahipti. Aynı zamanda bu mevki, yarı görünümü ile bir sivil teşkilat özelliğinde idi. Aslında Hunlarda tam anlamı ile sivil bir teşkilatın varlığını düşünebilmek de çok zordur. Çünkü Hunlar, ordu halk, halk ordu gibi soysal yapı ile düzenlenmişlerdi.

2.2. METE?NİN? TÜMEN KOMUTANLIĞI

Hunlarda on bin atlıdan meydana gelen birliklerin varlığını kesin olarak biliyoruz. Birliklerin büyüğü on binlik, küçüğü ise binlik idi. Bu bilgilere göre ilk önce, Çin kaynaklarının hunların hayatı ve devlet teşkilatı ile ilgili bölümlerinde rastlıyoruz. Bu bölümde verilen Hunların başlangıç çağına ait bilgilerdi. Sonradan geniş olarak verilen haberlerden daha öncelerine ait idiler. Bundan sonraki tarih olaylarında bu ondalık ordu düzeni hakkında nedense fazla bir bilgi bulamıyoruz. Yalnız M. Ö. 10 yılında Çin kaynakları bir olay sebebi ile yüzlük ve binlik düzende yeniden söz açıyorlardı. Bu belgeden de anlaşılıyor ki, ? tümen düzeni? Hunlarda başlangıçtan beri vardı.

teşekkürler

Çomak, Türkler arasında her yerde her zaman kullanılmış bir silah olup ağaçtan ve demirden yapılıyordu. Ağaç çomağa Türkiye?de bozdoğan da denildiği anlaşılıyor. Savunma silahları, söylendiği gibi, kalkan, zırh ve ışuk yani tuğulga idi. Işuk, Kaşgarlı?da da geçtiği gibi, Türkçe bir kelimedir ve miğfer anlamına geliyor. Bunun eşanlamlısı olarak zikredilen tuğulga ise Moğolca bir sözdür.

Oğuz ordusu tamamen atlı askerden müteşekkil olup, sağ ve sol olmak üzere başıca iki kola ayrılmaktadır. Destanlardaki Oğuzeli?nde siyasi üstünlük Üç-Oklar?da olduğu için, onlar, daha şerefli sayılan sağ kolda yer alırlarken sol kolda ise Boz-Oklar yerini almaktaydı. Savaşılar yakın dövüşlerde at üstüde, döne döne savaşırlardı. Destanlarda Oğuzların başlıca silahları olarak ok, kılıç, kargı ve çomak zikrediliyor. Savunma silahları ise kalkan, sırt zırhı ve Işuk idi. Ok?u Türklerin milli silahı şeklinde vasıflandırmak yanlış sayılmaz. Gerçekten tarihte bu silahı, Türkler ve Moğollar gibi, maharetle kullanmış pek az kavim görülür. Destanlarda okun kayın ağacından yapıldığı söyleniyor. Osmanlı okları ise çamdan yapılmakta idi. Okların ucundaki demir parçasına?temren?, arkasındaki üç tüy parçasına da?yülek? adı veriliyor. Yülekin okun hedefe isabetini mühim bir hizmeti vardı. Okların konduğu yere kaba beliğ, bazen de sadak deniliyor ve 80-90 ok aldığı söyleniyor. Destanlarda kahramanların?ağça tozlu katı yaylar?ından da sık sık bahsediliyor. Toz, yaylara sarılan sırıma deniliyor. Yaylar umumiyetle sığır sinirinden yapılıyordu. Fakat kahramanlardan bazılarının yaylarının kirişlerinin kurt siniri olduğu söyleniyor. Yayların kabları yoktu, karuya asılarak taşınırdı. Oğuzlar ve umumiyetle Türkler, galiba pratik olmadığından çoğu zaman yay kabı kullanmamış olsalar gerektir. Kahramanlar hem maharetlerini artırmak hem de eğlenmek için puta, yani amaçlara ok atarlardı. Kargı, destanlarda anlam dışı olan şu adlar ile de zikrolunur: süngü, cida, gönder. Bunlardan süngü eski Türkçe bir kelimedir. Cida Moğolca olmalıdır. Bu üç kelime de XV: yüzyıl Osmanlı tarihlerinde kullanılıyor. Kargı koltuk kısılarak dürtmek sançmak için kullanılırdı. Saldırış çomaklarından biri de çomaktır.

Destanlarda?ordu? ve?asker? sözleri için Türkçe?çeri? ve Farsça?leşker? kelimeleri kullanılıyor. Ordu ve asker anlamında eski Türkçedeki?sü? kelimesi hiç geçmemektedir.

Mete?nin ilk görevinin olmasına bakılırsa, veliahtların tayin edildiği Sol Bilge Beyliği?nin de sonradan, yani devletin imparatorluğa dönüşmesinden sonra, kurulduğu anlaşılıyor. Bilge Kağan da, daha kağan olmadan önce, Göktürk Devleti?nde bir Sol Bilge Bey?i idi. Bilge Kağan unvanının da, bu vazifesinden dolayı gelmiş olması, çok muhtemeldir. Bu gibi konuları ayrı bir araştırmamızda, geniş ve derin olarak yeniden ele alacağız.

1.2. KIYAFET

Farklı Tarih Dergisi

Türk tarihinin ne kadar eski ve köklü olduğunu hepimiz biliriz. Bununla birlikte?Tarihi Türkler?in iftiharla en övdüğümüz nokta savaşçı özellikleridir. Ama ne yazık ki bizler bu konu hakkında pek bilgi sahibi olmadığımız gibi, bu durumu kabullenecek olgunluğu da sergileyemiyoruz. Bu yazıda genel olarak Türklerin savaşçı ve ona bağlı olarak teşkilatçı özelliklerini Hun-Oğuz örneğinde sergilemeye çalıştık. Türklerin mükemmel özelliklerine çağdaşı devletler ve yabancı yazarlar hayran oldukları gibi günümüz müsteşrikler ve özellikle Türkologlar hayranlıklarını gizleyememekteler. Genel olarak konuyu kısa ve öz bir biçimde mümkün olduğunca bilgilendirici bir mahiyette ele aldık.

Sokmana gelince, bu da çizme anlamında ise de edikten farklı olup olmadığı iyice anlaşılamıyor. XV. yüzyılda Osmanlılar da dahil olmak üzere, Türkiye Türklerinin kıyafetleri Çağatay Türklerininkinin aynı idi. Mısırlı müverrih İbn İlyas, Anadolu Türklerinin kıyafetlerini Türkmen kıyafeti olarak vasıflandırıyor. Destan kahramanlarının kıyafetlerinin de Türkiye Türklerinin kıyafetlerinin aynı olduğu anlaşılıyor.

Düzenin Hunlarda ne zaman başladığını iyice bilemiyoruz. Fakat başlangıçta Hunların bu kadar çok tümenlerinin bulunmadığı da anlaşılmaktadır. Veliaht Mete?nin bir tek tümene komuta ettiğine bakılırsa, diğer tümenlere kimlerin komuta ettikleri karanlık kalmaktadır. Kağanların tümeni ile boyların tümenleri de başlangıçta belli olarak görülemiyorlardı. Soylardan gelen memuriyet ve komutanlıklar, sonradan daha açık olarak görülmeye başlar.

Destanlarda kahramanların giyimi hakkında açık bir fikir edinilemiyor. Elbiseye destanlarda da ton denilmekte ve gömleğin de adı geçmektedir. Ayrıca Boz-Okların başı at ağızlı Uruz Koca?nın erkeç derisinden kürk ve külah, giydiğinden bahsediliyor. Bundan anlaşılacağı gibi kışın onların hepsi deri elbiseler giymekte idiler. Kürkler keçi derisinden yapılmış elbiseler giyilmeden çadırlar içinde bozkırlarda kışı geçirmek çok güç olurdu. X. yüzyılda Oğuzlardan ileri gelenlerinin, bilhassa komşu İslam ülkelerinde imal edilmiş olan gömlek ve kaftanlar giydiklerini biliyoruz. Halk ise herhalde kendilerinin dokuduğu ince yün ve ince keçeden yapılmış giyimler giymekte idiler. Destanlarda baş kabı olarak börk ve sarık adları geçiyor. Börk Türklerin milli baş kabıdır. Börkün XIII.-XIV yüzyıllarda kızıl renkte olduğunu biliyoruz. Anadolu?da ilk defa ak renkli börk giymeyi XIII. Yüzyılın ikinci yarısındaki Denizli uç bölgesi beylerinden Mehmed Beğ gelenek haline getirmişti. Bugün Türkiye?nin bir çok yerinde iki türlü baş kabına börk denilmektedir. Sarığa gelince, Tuğrul Bey?in 103 yılında Nişabur?a geldiğinde başında sarık bulunduğunu biliyoruz. XIV ve XV yüzyıllarda Anadolu?daki hükümdar ve beyler de sarık kullanmakta idiler. Türk sarığı orta büyüklükte ve kıvrımlı olup güzel bir görünüşü vardı. Bu sarık Mısır?da Türkmen sarığı olarak tanınmıştı. Destanlarda ayak kabı olarak edik ve sokman adları geçiyor. Edik son 15-20 yıla kadar Maraş, Adana, Antep ve Hatay vilayetlerinde giyilmekte idi. Bu, konçları takiben 40 santim uzunluğunda, ökçesiz, uçları kıvrık, sarı ve kırmızı renkli çizmelerdir. Edik birkaç asır önce, hemen bütün Anadolu Türkler tarafından giyilmekte idi. Hatta kadınların bile edik giydiğini biliyoruz.

Kahramanlardan Kazılık Koca oğlu Yiğenek? kulağı altın küpeli? olarak vasıflandırılır. XIV-XV. Yüzyıllarda bazı Türk hükümdar beylerinin de Yiğenek gibi kulaklarına küpe taktıklarını biliyoruz. Yine destanlarda Oğuz elinde bazı yiğitlerin yüzlerinin peçeli olduğu söyleniyor ki, bunlar başlıca: Kan Turalı, Kara Çekür, ve oğlu Kırk Kınuk ve boz aygırlı Bamsi Beyrek idiler. Bu gençlerin çok yakışıklı oldukları için yüzlerini peçe ile örttükleri anlaşılıyor. Bu sonuncu kıyafetin göz değme inancı ile ilgili olması muhtemeldir.

Kazılık atı? yilisi-yelesi-kara? şeklinde vasıflandırılıyor ve sık sık anılıyor. Bu at, şüphesiz Oğuzların ünlü dağları, kış ya da yaz karı buzu eritmeyen Kazılık Dağı?nın vadilerinde ve eteklerinde yetiştirildiği için onun adıyla anılmıştır. Mamafih Selçuklu devrinden beri Anadolu?da, her yerde aranan soy atlar yetiştirilmekte olduğunu biliyoruz. Bu atlar bilhassa Karaman bölgesinde yetiştiriliyordu. Marco Polo?nun Türkmenlerin yetiştirdiklerini söylediği güzel Türkmen atları bunlardır. XIV. Yüzyılda bir Arap müverrihi de Germiyan ve Kastamonu atlarını övüyor. Fakat son asırlardaki uzun savaşlar ve diğer sebepler ile Türk köylüsünü yoksullaşması Anadolu?da atçılığı da yok etmiştir.

2.3. VELİAHT METE?NİN VAZİFELERİ

1.1. BİNİCİLİK

Oğuzların saçlarını uzattıkları, buna mukabil yüzlerini tıraş ettikleri biz kaynaklardan öğrenebiliyoruz. Türkiye?de de halkın ve askerlerin yüzlerini tıraş ettikleri görülüyor. Mısır?ın fethi üzerine Osmanlı hizmetine giren Çerkes Memlüklüleri?nin ilk işi sakallarını kestirmek ve Türkmen kılığına girmek olmuştu. Yalnız bizim destan kahramanları gibi Anadolu Türkleri de bıyık bırakmakta idiler.

1. ORDU

2. TÜMEN TEŞKİLATI