hakikat bu vesselam..

Mesela koyun tavşandan büyüktür, deveden küçüktür. <i>"Koyun büyük müdür, küçük müdür?" </i>Sorusuna cevap verilmez. Çünkü neye göre ifadesi, itibarı ortaya koyar, nispi bir mukayese icab ettirir.

İşte; ilk çıkış, niyetin ilk basamağı ve iradenin ilk hareket noktası olan meyelanlar tamamen kulun insiyatifinde olan noktalardır. Bundan sonraki merhaleler hep Allah?ın takdiri, iradesi ve halk etmesiyle meydana gelir. Sadece ilk çıkış veya ilk başlangıç diyebileceğimiz, meyelanlar da olmazsa; insanlar imtihana giremezler ve sonuçlar ise; zulüm olur. Allah ise; bundan münezzehdir.

Yürüyen bir insanı gösteririz. Ancak "yürümek" denen mefhumu gösteremeyiz. Çünkü itibari şeyler, mevcudlar gibi gösterilemezler, ispat edilemezler.

Misal olarak şöyle diyebiliriz; Allah kolu yaratmıştır, fakat sağ diye bir şey yaratmamıştır. Sağ ifadesi insanın itibariyle ortaya çıkmıştır.

İşte bu misal gibi; dünya imtihanı da buna benzer. İnsanlar ömür sayfalarını kendilerine verilen iradeleriyle, meyelan kalemleri ile doldururlar. Bu muamelede gayet serbesttirler. Allah?ın uluhiyetine müdahele kesinlikle söz konusu değildir. Bu şartlarda imtihan olanların akibetleri de adalet noktasından muhasebeye tabi tutulacaktır.

Mesela ağaç, insan, iklim, atom vs. gibi şeyler irade ile mahiyetleri değişmez. Bunlar mevcutturlar, itibari değillerdir. Herkesçe bilinen hususiyetleri ve özellikleri vardır. Bu kısımlar meyelanın dışındadır. İnsan iradesinin tasarrufu altında değildir.

İşte insandaki cüz-i iradenin hareket sahası olan meyelanlar mezkür misallerde olduğu gibi; vücudları olmadığından, insanların rahat hareket edeceği imtihani şeylerdir.

Cenab-ı Hak ağacı yaratmıştır. Ancak uzunluk ölçüsü olan metreyi yaratmamıştır. Metre insanların itibariyle zuhur etmiştir.

Örneğin sağ sol, ön arka, alt üst, büyük küçük, uzun kısa, kilo, metre, derece ile; vurmak, yürümek, yemek yemek, öldürmek gibi mek- mak eki taşıyan her şey meyelan olup, kul bu meyelanları iradesiyle istediği şekle çevirebilir.

Fakat itibara göre değişen, varlığı isbat edilemeyen, insanın iradesiyle mahiyet değiştiren, mahlukat ve mevcudat grubuna girmeyen sahalar, meyelandır; bu saha insanın iradesinin tasarrufu içerisindedir.

Fakat imtihana girmeye esas olan ve sonucuna katlanmayı istilzam eden meyelandaki tasarruf tamamen kula aittir. Bu aitlikte iman ve itikat noktasında Allah?a karşı bir isyan, -haşa- bir mukabele ve müdahele söz konusu değildir. Zira meyelan grubuna giren şeyler mevcud olmadığından, kulun tasarrufu altında değerlendirilir.

İmtihana giren talebe imtihan salonunun tertibi, düzeni ve tanzimi ile ilgili hiçbir şeyden sorumlu değildir ve onlara karışamaz. Çünkü oralara müdahelesi söz konusu olamaz. Ancak imtihan kağıdına istediğini yazmakta serbesttir. Burada dilediği gibi hareket edebilir. İmtihan süresince serbestiyeti vardır. Dilediği gibi hareket ettiğinden sonucunada katlanır. İşte imtihan budur. İsterse talebe matematik imtihanında resim de çizebilir veya hocasına isyankar cümleler de yazabilir; bu da serbesttir.

Mesela; insanlar, meyelanın dışındaki bütün eşya ve mahlukata, irade noktasında müdahil olması mesuliyeti icab ettirdiği gibi; fikren sahiplenmeye kalkması da inkarı ve şirki işmam eder. Hele fiilen müdahelede ise; beşer, ya aciz kalır veya sanatı bozar başına bela eder. Bu meseleler meyalanın dışında kalan ve bizim irade noktasında müdahil olamayacağımız yasak bölgelerdir.