AVUSTURYA OKULUNA GÖRE REKABETİN ANLAMI

ABD Rekabet Kurumunun DU PONT'a karşı hakim durumun kötüye kullandığı gerekçesiyle açtığı davada mahkeme şu şekilde karar vermiştir; ABD'de selofanın %75'ini DU PONT yapmaktadır. Ancak DU PONT paketleme malzemeleri piyasasında %20'lik bir paya sahiptir. Mahkeme ilgili pazarı paketleme malzemeleri pazarı olarak almış ve DU PONT'un fiyatlarını keyfi bir şekilde belirlemesinin diğer paketleme malzemeleri satan firmalar tarafından engellenebileceğine karar vermiştir.

İlk çağlardan beri bilinen rekabetin önemi Adam Smith'in bilgelikleri ile birlikte farklı bir boyut kazanmıştır. Rekabeti temel alan liberal ekonomi felsefesi rekabet yolu ile piyasaların gelişeceği ve toplumsal refahın artacağı kabulüne dayanmaktadır 18. yüzyılda ileri sürülen liberal ekonomi görüşleri doğrultusunda yapılan çalışmalar ve yüz yıllık bir mücadele sonucunda 19. yüzyılın sonunda ilk modern Rekabet Kanunu 1890'da Amerika Birleşik Devletleri'nde kabul edilmiştir. Bunu İkinci Dünya Savaşı sonrasında diğer ülkelerde rekabet hukuku konusundaki kanunlaştırma hareketi izlemiştir. Amerika Birleşik Devletleri Rekabet Hukuku bütün ülkelere örnek teşkil etmiş ve yüzyıllık bir geçmişi olan Amerika Birleşik Devletleri bu konuda önemli sayılabilecek olan Alman Kartel Kanunu Japon Rekabet Kanunu ve Avrupa Topluluğu Rekabet Kurallarına temel olmuştur. Dolayısıyla kişilerin diğerlerinden daha başarılı olmak için faydalı tüm bilgi ve becerilerinden yararlanması toplumsal bir kazanç olacaktır.

Rekabet Post-Keynezyen yaklaşımda hayatta kalma süreci olarak görülmektedir Firmaların kazanç amacıyla kuruldukları ve kazanç elde etme yeteneklerini kaybettikleri an piyasada yok olacakları vurgulanmaktadır. Bu nedenle firmaların hayatta kalmak için maliyetlerini düşürmek zorunda kaldıkları belirtilmektedir.

Avusturya Okulu'nun önde gelen isimlerinden biri olan Friedrich Hayek piyasa hakkındaki bilgilenmenin rekabet süreci içinde olacağını belirterek Neoklasiklerin herkesin piyasa hakkında tam bilgiye sahip olduğu varsayımını eleştirmektedir. Neoklasikler herkesin piyasa hakkında tam bilgiye sahip olduğunu varsayarken bu bilgilenmenin nasıl olduğunu belirtmemektedir. Hayek bu bilgilenmenin rekabet süreci içinde olacağını vurgulamaktadır.

Rekabetin klasik iktisattaki fiyatı belirleme işlevi neoklasik iktisatta kaybolmuştur. Neoklasikçi anlayışta firmalar piyasa fiyatını etkileyememekle birlikte piyasa fiyatını veri olarak aldıklarından Neoklasikçi tam rekabet piyasasında kuramsal olarak rekabetin bulunmadığı söylenebilir. Klasik ekonomide en iyiyi belirleme ve fazla stoklardan kurtulmak için firmaların fiyat düşürme faaliyeti olarak kavranan rekabet Neoklasiklerin "Tam Rekabet" anlayışında ortadan kalkar. Klasiklere göre rekabet sürecinin tek işlevi olan piyasa fiyatını belirleme "Tam Rekabet" anlayışında açıklanmayan ve anlatılmayan bir kavram haline gelir.

BİRLEŞMELER VE DEVRALMALAR

Tek bir firma içindeki ölçek ekonomilerinin muhtemel sonuçlarını firmaların birleşmesinde de görmek mümkün olmaktadır. Ölçek ekonomilerinin muhtemel sonuçları şöyle sıralanmaktadır; demirbaş ihtiyacını azaltma düşük taşıma ve dağıtım maliyetleri çifte araştırmaya son veren ve AR-GE'de tamamlayıcı teknik yakınlık sağlama artan satın alma büyüklüğüne bağlı daha ucuz girdi fiyatları büyüklük açısından tek tek optimumun altında kalan iki firmanın bir araya gelmesi.

Firmalar çeşitlendirme veya bütünleşmeye iki şekilde gidebilirler. Bunlardan birincisi yatırım yapmaktır. İkincisi ise birleşme dir. Buna aynı zamanda "firma evlilikleri" de denilmektedir. Birleşme birden fazla firmanın tek bir tüzel kişilik altında toplanmasıdır. Birleşme firmaların çeşitlendirme veya bütünleşme için başvurdukları yollardan biridir.

Standart sapmayı firmaların kazançlılık riskini ölçmede de kullanmak mümkündür. Bunun için A. B C olmak üzere üç firmanın varlığı düşünülecek olsun. A ve B firmalarının birleşmeyi düşündükleri varsayımıyla bu iki firmanın geçen dört yıl boyuncaki kazançlarının ortalamaları alındığında bu ortalama kazançların standart sapması 100 olarak hesaplanmaktadır. Aynı hesaplamalar A ve C firmaları için yapıldığı zaman bu iki firmanın kazançlarının ortalamasının standart sapması 332 olmaktadır A firması eğer kazancının değişkenlik riskini azaltma düşüncesiyle birleşme kararında ise B firmasını tercih edecektir Çünkü A ve B firmalarının dört yıllık kazançlarının ortalamasının standart sapması A ve B firmalarının karlarının standart sapmasından daha düşük olmaktadır. A ve C firmalarının ortalama kazançlarının standart sapması A firmasının kazançlarının standart sapmasından daha büyük olduğundan A firması bu birleşmeyi tercih etmesi mümkün olmamaktadır.

"Benden alırsan ben de senden alırım" düşüncesini ifade eden karşılıklılık kavramı firmaları conglomerate birleşmelere itmektedir. Bir örnek verilecek olursa A firmasının B firmasının bir girdisini B firmasının da C firmasının girdisini ürettiğini ve daha sonra A ile C arasında conglomerate bir birleşme olduğu kabul edilsin Bu durumda A firması B firmasının girdisini kendisinden alması durumunda C firmasının da girdisini B firmasından alacağını taahhüt edebilir. Eğer firmalar arasında anlaşmaya varılırsa piyasalardaki fiyat rekabeti ortadan kalkacak ve piyasalardaki karar noktalarının sayısı azalacaktır.

Teşebbüslerin menfaatlerini korumak ve geliştirmek amacıyla birlikler oluşturduğu herkesce bilinen bir olgudur. Sözkonusu birliklerin alacağı kararların rekabeti kısıtlamasının ekonomik etkileriyle anlaşmalar yoluyla rekabetin kısıtlanmasının ekonomik etkileri hemen hemen aynı olduğu için rekabeti kısıtlayıcı teşebbüs birliği kararlarının da yasaklanması zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Teşebbüs birlikleri üyeliği gönüllülük esasına dayanan tüzel kişiler olabileceği gibi üyeliği kanunla zorunlu hale getirilmiş meslek örgütleri de olabilir Ancak bu tür birliklerin rekabete aykırı kararlarının teşebbüs birliği kararları olarak kabul edilmesi için tüzel kişiliğe sahip bir birlik olması gerekmektedir. Aksi takdirde bunlar uyumlu-eylem olarak kabul edilir.

Kötüye kullanma hakim durumdaki bir işletmenin rekabet koşullarının var olduğu bir durumda elde edemeyeceği bir takım faydalar elde edebilmesidir. Hakim durumda olan işletmenin davranışları müşterilerine tüketicilerine ya da rakiplerine zarar verecek bir şekilde haksız bir sömürü doğuruyorsa bu kötüye kullanma niteliğindedir.

1. Amacın pazar payının artırılması olduğu durumlarda seçilir çünkü yatırım yaparak piyasaya girmek rekabeti gerektirecektir. Rekabette ek kapasite yaratımı böylece kısa dönemde sağlanmaktadır

Rekabetin kısıtlandığı ilgili piyasanın tespiti konusunda objektif bir kurallar bütününün oluşturulması için genel olarak bazı hususların ortaya konulmasında fayda görülmektedir Bu hususlar şöyle sıralanabilir:

Teşebbüslerin davranışlarının bir sonucu olarak ortaya çıkan uyumlu eylemin varlığı için taraflar arasında bir anlaşmanın mevcut olması gerekli değildir. Rakip firma yöneticilerinin aralarında yaptıkları görüşmeler sonucu birbirlerinin üretim miktarları ve piyasa koşulları hakkında görüş alışverişinde bulunmaları uyumlu eylemin varlığının bir kanıtı olabilmektedir. Firmaların durumları hakkında birbirlerine bilgi vermeleri bir anlaşmanın varlığını göstermemekle birlikte eğer bu durumlar rekabetin kısıtlanması sonucunu doğuruyorsa uyumlu eylem olarak değerlendirilmektedir.

TEŞEBBÜS BİRLİĞİ KARARLARI

Neoklasik anlayışta piyasadaki firma sayısı rekabeti belirleyen bir unsur olarak görülür. Eğer mevcut piyasada tek bir firma varsa rekabetten söz edilemez. Bu durumda tekelci bir piyasa yapısı söz konusudur. Eğer piyasadaki firma sayısı sınırlı ise aksak rekabetin dolayısıyla da oligopolistik bir yapının var olduğu kabul edilir. Ancak piyasa üzerinde etkisi olmayacak kadar çok miktarda küçük firmadan oluşuyorsa burada tam rekabetten söz edilebilir. Bu anlayışa göre firmaların talep eğrilerinin esnekliği de piyasaların rekabet bakımından farklılığını gösteren bir unsurdur. Eğer firmalar sonsuz esneklikte bir talep eğrisi ile karşı karşıyalarsa tam rekabetin varlığı söz konusudur. Burada dikkat edilmesi gereken nokta rekabetin analitik işlevinin fiyatları marjinal maliyetler düzeyine indirmesidir. Ancak maliyetlerin düzeyi hiçbir zaman açıklanmamaktadır.

ÖLÇEK EKONOMİLERİ SEBEBİYLE BİRLEŞME

Bunun yanında rekabeti kısıtlayan kurumsal yapılardan biri de dış ticaret politikaları olabilmektedir. Örneğin bazı sektörlerin gümrük vergileri ile korunmasının rekabeti sınırlayacağı belirtilmektedir.

Rekabeti kısıtlayan faaliyetler dört grupta toplanmaktadır. Bunlar rekabeti kısıtlayan anlaşmalar işbirliği ve uyumlu eylem teşebbüs birliği kararları ve birleşmelerdir.

Dikey bütünleşme; aynı üretim sürecinin ayrılabilir aşamalarında bulunan iki veya daha fazla firmanın bileşimi ya da birleşmesidir.

2. Birleşme firmaya çeşitlemeyi arzu ettiği sektöre/işkoluna giriş engellerini aşma olanağı sunmaktadır. Bunun alternatifi ise pahalı rekabet savaşı olarak ortaya çıkmaktadır.

Bunun yanında borsa etkisiyle birleşmeler muhtemel bir neden olmakla birlikte bütün birleşmeleri açıklayıcı olmamaktadır. Diğer birleşmelerin nedenlerini kavrayabilmek için başka nedenlere bakmak gerekmektedir.

HAKİM DURUMUN KÖTÜYE KULLANILMASI

BORSA ETKİLERİ SEBEBİYLE BİRLEŞME

Birleşmeden sonra A firması 1.500.000 hisseye ve 2.000.000 TL kara sahip bulunmaktadır. Bu nedenle A firmasının hisse başına getirisi 1 TL iken birleşme sonrasında 1.33 TL. olmaktadır. Dolayısıyla borsadaki yatırımcılar A firmasının performansının aynı olacağım düşünmeye devam ederlerse A firmasının borsadaki hisselerinin değeri 30 TL.?den 40 TL? ye çıkacaktır.

Türk Rekabet Kanununun 4. maddesinde ise "... rekabeti engelleme bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikteki... anlaşmalar" ifadesiyle bu ayrım gösterilmekledir.

NEOKLASiK iKTİSATÇILARA GÖRE REKABETİN ANLAMI

Rekabetin yararları konusunda üç temel düşünce vardır. Bunlardan biri hakkaniyet düşüncesinden kaynaklanan ve tüketicinin korunmasına ilişkin düşüncedir. Diğeri ekonomik yararı temine yönelik düşünce olup sonuncusu da rekabetten beklenen sosyal yarardır. Her üç düşünce de rekabetin toplumun bütün katmanlarına fayda sağladığı konusunda birleşir. Ancak rekabetin toplumdaki ekonomik ve sosyal hayatı etkileyen bu olumlu yanından herkes eşit şekilde faydalanırken rekabeti kısıtlayıcı faaliyetlerden sadece bu durumdan menfaat bekleyen küçük gruplar faydalanır.

Parçalardan oluşan bir bütünün parçalar toplamından büyük olmasını ifade eden "sinerji" kavramı birleşme sonucu yeni kurulan firmanın pazar gücünün birleşmeye katılan firmaların pazar gücü toplamından daha büyük olacağı düşüncesine dayanmaktadır. Sinerji tamamlayıcı faaliyetlerden veya yönetsel yeteneklerin etkisinden kaynaklanabilir. Birleşen firmalardan birinin araştırma örgütlenmesine sahip olması diğerinin ise üretim ve pazarlamada mükemmel olması durumunda birleşme ikisini de daha etkin hale getirebilmektedir.

Birleşme konusunda genel kabul görmüş tek bir teori bulunmamaktadır. Farklı anlatımlarıyla birbirine üstünlük kurmaya çalışan bu yaklaşımların hepsi eşit derecede yararlı olmasa da mevcut birleşmelerin sebebini açıklamada bu yaklaşımların bir sentezini yapmak gerekir.

Yatırım ve teknolojik değişme rekabetin en önemli unsurlarından biridir Neoklasiklerin üretim maliyetlerini veri olarak alması bu unsurların gözardı edilmesine neden olmuştur. Ancak firmaların sürekli olarak yaptıkları yatırımlarla teknolojilerini yenileme verimliliklerini artırma ve maliyetlerini düşürme çabası içinde oldukları bilinmektedir. Önemli olan fiyat rekabeti değil yatırım ve teknoloji rekabetinde başarılı olmaktır. Firmalar yatırım ve teknoloji rekabetinde başarılı olduğu sürece fiyatlarını düşürme olanağına sahip olacaklarından piyasa paylarını artırabileceklerdir. Piyasada firma sayısı azalsa bile rekabetin varlığı sürekli hissedilecektir. Ancak bu açıklama Neoklasik anlayışa ters gelmektedir. Firma sayısının azalması yoğunlaşma oranını artıracağından Neoklasik düşünce rekabetin azaldığını kabul edecektir.

REKABETİ KISITLAYAN ANLAŞMALAR

Piyasadaki mevcut firmalar arasında rekabet olabileceği gibi işbirliği de sözkonusu olabilmektedir. Uyumlu eylem fiili duruma ilişkin bir nitelendirme olup piyasadaki mevcut firmaların belirli bir davranış biçimini göstermektedir. Bu durumda uyumlu eylem rekabetin olup olmadığına ilişkin bir tespit olmaktadır.

Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 7. maddesi. bir ya da daha fazla teşebbüsün hakim durum yaratmaya veya hakim durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik olarak ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmelerini veya bir teşebbüsün başka bir teşebbüsü devralmasını yasaklamıştır.

- İlgili piyasanın coğrafi alanının tespitinde nakliye giderinin malın fiyatına oranı önemli bir husustur. Ancak malın dayanıklılığı uzaklığı ve kullanma alışkanlıkları da göz önünde bulundurulan hususlardandır. İki ayrı coğrafi alanda bulunan firmaların mallarının nakliye giderleri fiyat farklarından küçükse bu iki firmanın aynı coğrafi pazarda bulunduğu kabul edilmektedir.

Bir firma birbirini takip eden iki üretim aşamasını da kendisi gerçekleştirirken bir önceki aşamada ürettiği çıktının bir kısmını bir sonraki aşamada girdi olarak kullandıktan sonra geri kalanını diğer firmalara satıyorsa buna "kısmi dikey bütünleşme" denilmektedir.

"Tüm yumurtaların tek bir sepette toplanmaması" deyimi riski azaltmak için birleşme yaklaşımıyla paralel anlam ifade etmektedir. Yumurtaların ayrı ayrı sepetlere konulması onların kırılma riskini azalttığı gibi şirketlerin birleşmeleri de zarar etme riskini azaltabilmektedir.

Post-Keynezyen yaklaşımda rekabetin ölçütünün firmaların araştırma ve geliştirme harcamaları olduğu vurgulanmaktadır. Aynı zamanda sürekli teknolojik yenilik içinde olan bir firma hakim durumundan dolayı fiyatlarını yükseltebilme imkanına sahip olsa bile o piyasada rekabetin mevcut olduğu ileri sürülmektedir.

İŞBİRLİĞİ VE UYUMLU EYLEM

Bu yaklaşımları yedi başlıkta toplamak mümkündür. Bunlar; "Kazanç için Birleşme" "Riski Azaltmak için Birleşme" "Borsa Etkileri Sebebiyle Birleşme" "Değerlendirme Farklılıkları Nedeniyle Birleşme" "Ölçek Ekonomileri Sebebiyle Birleşme" "Pazar Gücü Elde Etmek için Birleşme" ve "Büyüme için Birleşme"dir.

Yatay bütünleşme; aynı üretim sürecinin aynı aşamasında bulunan iki veya daha fazla firmanın birleşmesidir.

Tam rekabet piyasası çok sayıda alıcının ve satıcının bulunduğu ilgili herkesin piyasa hakkında bilgi sahibi olduğu piyasaya giriş ve çıkışların serbestçe yapılabildiği bölünebilen ve homojen bir malın yer aldığı piyasa olarak tanımlanmaktadır.

Daha önce piyasada birbirleri ile rekabet eden teşebbüslerin bu durumlarına son vererek rekabetçi olmayan bir yapıya doğru yönelmelerine neden olacak birleşme ve devirler yasaklanmıştır. Ancak teşebbüslerin kendi iç dinamikleri ile hakim duruma gelmesini yasaklamak doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmemiştir.

Avusturya Okulu Neoklasiklerin rekabeti durağan bir piyasa yapısı gibi ele almalarına karşı çıkan yaklaşımlardan biri olarak ortaya çıkmaktadır. Bu yaklaşımı savunanlar arasında birtakım ayrılıklar olmasına rağmen genelde bireycilik insanların bilgilerinin tam olmayacağı süreçlerin karmaşıklığı vurgulanmakta ekonomide devlet müdahalesine karşı çıkarak serbest piyasanın üstünlüğü savunulmaktadır.

Hakim durum belli bir piyasada bir firmanın sahip olduğu ekonomik gücü anlatmaktadır. Bir piyasada bir firmanın sahip olduğu ekonomik gücün hakim durum yaratıp yaratmadığının tespiti önemli bir konu olmaktadır. Belli bir ekonomik güce sahip firmanın hakim durumda olup olmadığı ilgili pazarın yapısına göre belirlenmektedir.

KLASİK İKTİSATÇILARA GÖRE REKABETİN ANLAMI

Firmaların kazançlarını en yükseğe çıkarmaktan uzaklaşma durumlarını açıklayan teorilerin temelinde genellikle mülkiyet ve yönetimin birbirinden ayrılması fikri yatmaktadır. Bu teorilerde büyük şirketlerin genelde büyük pay sahipleri tarafından yönetilmediği gerçeği sıkça kullanılmaktadır. Mülkiyet ve yönetimin birbirinden ayrılmasının iki grubun çıkarları arasında bir farklılık yarattığı ileri sürülmektedir. Pay sahipleri kendi paylarının şimdi ve gelecekteki büyüklüğü ile ilgili iken yöneticiler firmanın büyüklüğü ve kendi saygınlıkları ile ücretleri konularında ilgili olmaktadırlar. Dolayısıyla yöneticiler firmanın büyümesi için ellerinden geleni yapma gayreti içindedirler.

Ticaret Hukuku'nda iki ya da daha fazla teşebbüsün biraraya gelip eski tüzel kişiliklerini kaybederek yeni bir tüzel kişilik kazanmasına birleşme denir. Devralma ise bir işletmenin başkalarını devraldıktan sonra devralan teşebbüsün hukuki niteliği devam ederken devralınanların hukuki varlığının sona ermesidir.

BİRLEŞMELERİN AÇIKLANMASINA İLİŞKİN ÇEŞİTLİ YAKLAŞIMLAR VE BİRLEŞMELERE KARŞI UYGULANACAK POLİTİKALAR

Üretimin örgütsel boyutunu göstermek için kullanılan "Bütünleşme" ve "Çeşitlendirme" ifadeleri iki farklı şekilde kullanılmaktadır. Bu terimler kullanım şekillerinden birinde bütünleşme ve çeşitlendirmenin mevcut durumunu ve Derecesini ifade ederken ikinci kullanım şekli bütünleşmeye veya çeşitlendirmeye gitme eylemini ifade eder. O halde birinci kullanımda zaman içinde belli bir noktada üretimin örgütlenme nitelikleri tartışılırken ikinci kullanım şeklinde üretimin örgütlenmesinde yaşanan nitelik değişimi ortaya konmaktadır.

- Bir başka husus ikame mallarının varlığıdır. Birbirinin ikamesi olan malları üreten firmalar da ilgili piyasaya dahil edilmektedir. Örneğin bir piyasadaki malın fiyatlarındaki küçük bir artış diğer malın talep miktarını artırıyorsa bu iki mal ikame edilebilen mallar olarak kabul edilmektedir.

Rekabeti bir piyasa yapısından ziyade bir piyasa süreci olarak gören Avusturya Okulu onu dinamik bir yaklaşımla ele almakta ve girişimcilere büyük önem vermektedir. Avusturya Okulunun önde gelen isimlerinden olan Joseph Schumpeter girişimcilerin bir icadı sonuna kadar kullanarak veya denenmemiş teknolojiler kullanarak ya da bir sanayii yeniden yapılandırarak üretim yöntemlerinde mevcut kalıpları kırıp yeni çığırlar açma gibi işlevlere sahip olduklarını belirtmektedir.

Yatay bütünleşmeyi aynı ürünü üreten iki firmanın birleşmesi olarak zihinde canlandırmak kolay olmakla beraber dikey bütünleşme Tablo-1'in yardımıyla şöyle açıklanabilir;

Rekabet Hukuku'nda "rekabetin etkilenmesi" ifadesi ile anlatılmak istenen belirli bir piyasadaki rekabetin etkilenmesidir. Bu nedenle rekabetin hangi piyasada kısıtlandığının belirlenmesi zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. İlgili piyasanın her bir teşebbüsün faaliyet konusu ve faaliyet gösterdiği coğrafi alan yönünden belirlenmesi gerekmektedir.

Firmaların çeşitlendirme veya bütünleşme için yatırım yapmak yerine birleşmeyi/evliliği seçmelerinin nedenleri şöyle sıralanabilir:

İLGİLİ PAZAR

Rekabet iktisat kuramının en önemli kavramlarının basında gelmektedir Adam Smith?ten beri iktisatçılar rekabeti ekonomik yaşamın düzenleyicisi olarak görmüşler ve ekonomik analizlerinin temel ölçüşü yapmışlardır Tam rekabet olgusunun iktisat kuramındaki önemi bunun çok canlı bir örneğidir.

Birleşmelerle ilgili yapılan bir çok deneysel çalışmada birleşmelerin kazançlı olduğu sonucuna varılamamıştır. Kazançlılık ve birleşme arasındaki ilişkiyi inceleyen ve bu konuda araştırmalar yapan Kelly Reid ve Hogorty eksi değerli veya zayıf ilişkiler bulmuşlardır.

Klasik ekonomi teorisinde rekabet kavramı üzerinde durulmamış ancak varlığı sezgi yolu ile algılanan bir kavram olarak kalmıştır. Klasik iktisatçılar neoklasikler gibi rekabeti bir piyasa yapısı olarak özdeştirmemiş olsalar da rekabetin sadece piyasa içinde yer aldığına inanmışlardır.

Hızlı bir şekilde büyüyen A firması B firmasının hissedarlarına piyasaya yeni sürülen A firması hisselerinin yarışım teklif ederek B firmasını almak istemektedir. A firmasının hisselerinin yansı 15 TL değerinde olduğu için B firmasının 10 TL değerinde hisselerine sahip hisse sahipleri bu teklifi olumlu karşılamaktadırlar. Dolayısıyla A firmasının teklifini kabul etmektedirler.

Post-Keynezyen yaklaşım rekabeti bir süreç olarak düşündüğünden onun sadece fiyat boyutunu değil üretim yatırım ve kurumsal boyutlarını da ele almaktadır. Maliyetlerin yatırım ve teknolojik yeniliklerle düşeceğini belirten bu yaklaşım yatırımların gerçekleşmesinin mali kaynakların varlığına bağlı olduğunu öne sürmektedir.

Klasik iktisatçılar rekabeti tam anlamıyla dinamik bir kavram olarak algılamaktan uzaktır. Klasikler rekabeti sadece üretim faktörlerinin düşük geliri alanlarından yüksek getiri alanlarına yönelmesi durumunda dinamik bir süreç olarak algılamışlardır. Bunun dışında Klasik yaklaşımda rekabet dar piyasa olgusu dışına çıkmamıştır. Bu anlayış Klasiklerin rekabet kuramlarım geliştirmelerini engellemiştir.

Kaynaktan başlayan veya kaynağa yönelik dikey birleşmelerin her biri pazar gücünü artırabilmektedir. Kaynaktan başlayan birleşmeler genellikle perakende satış pazarını rekabetten uzaklaştırmak amacıyla perakende satış noktalarının ele geçirilmesi olgusunu ortaya koymaktadır. Kendi perakende satış bağlantılarına sahip otomobil üreticilerinin bu bağlantı noktalarında başka otomobillerin satılmasını engellemesi bu duruma bir örnek teşkil etmektedir.

Avrupa Topluluğu'nda gerçekleşen Nestle/Perrier olayında şişelenmiş kaynak suları ile meşrubatların birçok benzer özellik göstermesine ve aynı ihtiyacı karşılamasına rağmen Komisyon bu ürünlerin ikame ürünler olmadıklarını belirtmiştir. Komisyon'a göre maden suları saflık ve sağlık özelliklerinden dolayı tüketiciler tarafından tercih edilmektedir. Meşrubatların böyle bir özelliği yoktur.

Bu iki tür bütünleşme çeşidi de şu şekilde tanımlanabilir:

BİRLEŞMELERİN REKABET POLİTİKASI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Klasikler tarafından "piyasa süreci" olarak algılanan rekabet neoklasikler tarafından "piyasa yapısı" olarak algılanmıştır. Piyasa yapısı olarak algılanan rekabet neoklasikler tarafından "Tam Rekabet Piyasası" şeklinde tanımlanmıştır.

RİSKİ AZALTMAK İÇİN BİRLEŞME

DEĞERLENDİRME FARKLILIKLARI NEDENİYLE BİRLEŞME

5. Birleşme pazara yeni giren bir firmanın sahip olamayacağı fakat devralınacak firmada mevcut bazı kaynakların ele geçirilmesine imkan tanıyabilmektedir.

BÜYÜME İÇİN BİRLEŞME

KAZANÇ İÇİN BİRLEŞME

Avusturya Okulunun tekellere karşı tutumu da Neoklasiklerle farklılık arz etmektedir. Neoklasikler rekabeti yok ettiği ve tüketiciyi sömürdüğü düşüncesiyle tekele karşı bulunmaktadır. Ancak Avusturya Okulu sistemin dinamiğinin kazanç güdüsü olduğunu ileri sürerek yüksek kazançların teknolojik yeniliği teşvik ettiğini belirtmektedir. Böylelikle piyasada tek bir firma olsa dahi rekabetin her zaman için tehdit edici bir unsur olacağını ileri sürmektedirler. Bu nedenle devletin piyasalara müdahalesini uygun bulmamaktadırlar.

4. Pazarda kendini ispatlamış bir firmayı satın almak muhtemelen daha az riskli görülmektedir.

Faktör arzının denetim altına alınmasını amaçlayan kaynağa yönelik dikey birleşmeler faktör girdilerinin satın alınmasında imtiyaz elde etme amacını güden ve rekabeti ortadan kaldıran girişimler olmaktadır. Basın işkolundaki bir kısım dağıtım tekellerinin kendi yayınlarını düşük fiyattan satarlarken başka yayınları yüksek fiyattan satmaları bu tür birleşmelerin rekabeti engelleyici girişimlerine bir örnek oluşturmaktadır.

Özellikle yatay birleşmeler önemli bir pazar gücüne sahip firmalar yaratabilmektedir. ABD'de 20. yüzyılın başlarında gerçekleşen birleşme dalgasının U. S. Steel gibi sanayi devlerini yarattığı görülmektedir. Her ne kadar yatay birleşmeler aracılığıyla pazar gücünün genişlediğini tespit etmeye yönelik çok az çalışma olsa da birleşmeler sebebiyle pazar gücünün artması ve rekabetin azalması korkusu yatay birleşmelere karşı yasakların oluşmasına neden olmaktadır.

BİRLEŞME

REKABETİ KISITLAYICI FAALİYETLER

Teknolojik değişimlerin hızlı ve fiyat dalgalanmalarının sık olduğu dönemlerde firmaların olayları algılama ve beklentilerini ifadelendirmelerinde değerlendirme farklılıkları ortaya çıkabilmektedir. Bununla beraber hızlı pazar büyümeleri de değerlendirme farklılıklarına yola açabilmektedir. Böyle durumlarda bir firmanın satın almak için herhangi bir firmaya atfettiği değer salın alınacak olan firmanın kendine atfettiği değerden fazla olabilmektedir. Sonuç olarak satış işlemi gerçekleşmekte ve birleşme söz konusu olmaktadır.

Rekabet politikalarının bir uygulama aracı olan rekabet hukukuna göre anlaşmalar ikiye ayrılmaktadır. Bunlardan birincisi "rekabeti kısıtlamak amacına yönelik olan anlaşmalar? olup diğeri de "rekabetin kısıtlanmasına neden olan anlaşmalardır. Birinci durumda anlaşma rekabetin kısıtlanmasını isteyen tarafların bu isteğini gerçekleştiren bir araçtır ikincisinde ise amaç rekabetin kısıtlanması olmayıp sözkonusu anlaşmanın piyasa şartları nedeniyle rekabetin kısıtlanmasına yol açmasıdır. Roma Antlaşmasının 85. maddesinin 1. fıkrasında da "rekabeti kısıtlamak amaç ve etkisi" ifadesiyle bu ayrımın yapıldığı görülmektedir.

Klasik iktisatçılardan Adam Smith rekabeti üretilebilecek mal miktarının sınırlı olmasından dolayı hasımlar arasındaki yarışma gibi görmüştür. Dolayısıyla Smith tarafından rekabet firmaların piyasadaki değişikliklere uyum sağlarken kazanç elde etmek için rakiplerinin işlerini zorlaştırma olarak ifade edilmektedir.

Firmaların büyümesi dışsal veya içsel etkenler sonucunda gerçekleşebilir. Dışsal büyüme firmaların kendi iç dinamiği haricinde büyümeyi ifade eder. Bir firmanın kendi pazar faaliyetleri ve etkinliği sonucunda içsel olarak büyümesinin rekabet açısından denetimi uygun görülmemektedir. Ancak firmaların içsel dinamikleri ile büyüyerek piyasada hakim duruma geldikten sonra bu durumlarını kötüye kullanmaları rekabet açısından denetlenmektedir. Bununla beraber firmaların dışsal olarak birleşmeler devirler ve ele geçirmelerle büyümesi pazar yapısında önemli değişikliklere neden olabileceğinden denetlenmesi gerekmektedir.

3. Bir yatırım programım planlamak ve sürdürmek önemli zaman alırken birleşme halinde bu bekleme olmamaktadır.

Rekabeti kısıtlayıcı faaliyetlerden biri de hakim durumu kötüye kullanmaktır. Burada açıklanması gereken iki kavram vardır. Birincisi "hakim durum" ikincisi ise "kötüye kullanma"dır.

PAZAR GÜCÜ ELDE ETMEK İÇİN BİRLEŞME

Conglomerate bir firma borsadaki yatırımcıların beklentilerini belli bir yönde tutabilmesi halinde birleşme işlemi sayesinde kazanımlar elde ederek büyümeyi gerçekleştirebilmektedir. Bu durumu kavramak için şöyle bir örnek düşünülebilir.

BÜTÜNLEŞME

Çok farklı ürünler üreten conglomerate bir firma olan A firması ile tek ürün üreten B firması ele alınsın. A 1 000.000 hisseye sahip yıllık karı 1.000.000 TL olan ( hisse başı geliri 1 TL ) ve parlak bir biçimde büyüyen bir firmadır. A firmasının bir hissesi borsada 30 TL den satılmaktadır. B ise yine 1.000.000 hisseye sahip yıllık karı 1.000.000 TL. olan ve hisseleri borsada 10 TL.'den işlem gören bir firmadır.

BİRLEŞMELERİ AÇIKLAMAYA İLİŞKİN ÇEŞİTLİ YAKLAŞIMLAR

Amerikan Rekabet Hukukunda "işbirliği" şeklinde ifade edilen kavram Avrupa Topluluğu Rekabet Hukukunda "uyumlu eylem " olarak ifade edilmektedir. Her iki ifade de hemen hemen yakın kavramları anlatmaktadır. Türk Rekabet Hukukunda "uyumlu eylem" ifadesi kullanılmaktadır.

Kurumsal yapılar ve özellikle de mali sistem mali kaynakların varlığını ve koşullarını belirlediği için Post-Keynezyen yaklaşımda üzerinde önemle durulan konular olmaktadır. Mali sistemin bankalarla sahiplik ilişkisi olan firmaları diğerlerine nazaran kayırmasının diğer firmaların yatırım olanaklarını kısıtlayacağı belirtilmektedir. Bu da rekabet açısından olumsuzluk arz etmektedir.

Kazanç için birleşme en çok ileri sürülen sebeplerden biridir. Bununla beraber birleşmeye ilişkin sebeplerin birçoğunun sonucu niteliğindedir. Örneğin ölçek ekonomileri sebebiyle birleşme durumunda firmalar ölçek ekonomilerinden faydalanarak daha kazançlı hale gelmeyi amaçlamaktadır. Ancak bu söylenenlere rağmen birleşmelerin kazançlılığı artırdığına ilişkin yeterli kanıt mevcut değildir.

Çeşitlendirme derecesini ölçmek için de iki yöntem kullanılmıştır. Bunlardan birincisi firmanın "ana istihdamının" "toplam istihdama" oranıdır Bu oran sıfıra yakın değerler alırsa aşırı çeşitlendirmeyi bire yakın değerler alırsa çeşitlendirmenin azlığını gösterir ikinci yöntem ise firmanın Standart Sanayi Tasnifi kapsamına giren faaliyetlerinin sayısıdır.

İlgili piyasanın belirlenmesi birleşen teşebbüslerin birbirlerine rakip olup olmadıklarını belirleme yönünden önemlidir. İlgili piyasanın çok dar tespit edilmesi birbirlerine rakip olan firmaların rakip değillermiş gibi görünmesine neden olurken çok geniş tespit edilmesi ise rakip olmayan firmaların rakipmiş gibi görünmelerine neden olur.

POST-KEYNEZYEN YAKLAŞIMA GÖRE REKABETİN ANLAMI

Birleşme sayesinde ölçek ekonomileri sağlayarak maliyetlerini düşürme düşüncesi firmaları birleşmeye itmektedir. Ancak Gort ölçek ekonomilerinin birleşmenin önemli bir sebebi olduğu hipotezini sınamaya çalışmış ve bunun aksini doğrulayan deliller bulmuştur.

Bütünleşme bir sanayideki iki veya daha fazla firmanın birleşmesi şeklinde olabileceği gibi bir sanayice üretim yapan bir firma ile bu sanayinin girdisini üreten sanayideki bir firmanın bileşimi veya birleşmesi şeklinde de gerçekleşebilir. Birinci duruma "yatay bütünleşme" ikinci duruma da "dikey bütünleşme" denilmektedir.

İlgili piyasayı teşebbüslerin fiilen faaliyette bulunduğu coğrafi alan ile faaliyet göstermesinin muhtemel olduğu coğrafi pazar olarak tanımlamak mümkündür. Ancak ilgili pazarın belirlenmesinde ikame ürünlerinin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

Risk ve kararsızlık ölçümlerinde ortalama veya bir grup sayının ortalamasıyla ilgili değişkenlik sıkça kullanılmaktadır Ortalamayla ilgili olarak değişkenlik ölçümünde en sık kullanılan istatistik standart sapma olmaktadır. Standart sapma değerlerin ortalama değerden uzaklaşma derecesini gösteren bir ifadedir.

Genellikle firmaların tek ürün üretmediği ve yalnızca tek ürün ürettiği sanılan firmaların dahi gerçekte pek çok şey ürettiği belirtilmektedir. Sözgelimi Ford Motor Şirketi'nin araba ürettiği herkesçe bilinir. Fakat Ford belli zamanlarda buji boya ve araba cilası gibi kalemlerin üretimi işine de girmiştir. Firmaların birden fazla ürün üretecek şekilde örgütlenme biçimleri meydana geliş şekline göre ya bütünleşme ya da ürün çeşitlendirmesi olarak adlandırılmaktadır.

Ancak bu konuda belirtilmesi gereken bir nokta bulunmaktadır. Yukarda yapılan hesaplamalarda firmaların geçmiş başarımları ele alınmaktadır. Elbette ki firmaların gelecek başarımlarının aynı olacağı konusunda garanti yoktur. Şirketler geçmiş başarımlarını birleşmeden sonra tekrarlamadıkları takdirde kazanç değişkenliği artabilmektedir.