- Ahmet Yaşar Ocak; Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler (15-17. yüzyıllar), İstanbul, 1998.

- Feridun Emecan; İmparatorluk Çağının Osmanlı Sultanları I, İstanbul, 2011.

Kaynakça:

güncelle me...

Yaşanan bu gelişmeler Osmanlı ulemasının durumunu da gözler önüne serer niteliktedir. Resmi tarih anlayışımız, Kanuni devrini her açıdan bir ihtişam devri ve altın çağ olarak tanımlar. Devletin duraklama ve gerilemesini ise 17. yüzyılla başlatırız. Halbuki Osmanlı Devleti?ni etkisi altına alan açmazlar, daha Kanuni devrinden itibaren kendini gösterir olmuştu. Nitekim Osmanlı ilmiye sınıfının tepesinde bulunan iki kazaskerin İncil?deki ifadeleri yorumlamak bir yana, Molla?nın iddialarını İslami kaynaklarla çürütememeleri, bulundukları makamın hakkını veremedikleri fikrini doğuruyor. Kaldı ki her iki alim, şayet İslami ilimlere layığıyla vakıf olsalardı dahi, ilgili ayet ve hadislerle Molla Kabız?ı susturabilirlerdi. Nitekim şeyhülislam da, Molla Kabız?ı bu yolla dize getirmiştir. Zira Molla?nın en zayıf yanı İslam?dan dönmemiş olması ve fikirlerini bir Müslüman alim olarak savunmasıydı. Şu halde öne sürülecek delillerle Molla, Kur?an ahkamına ters fikirler öne sürmekle itham olunabilir ve akabinde de imana davet edilebilirdi. Molla dinden dönmüş olsa o zaman böylesi bir davaya gerek kalmaz, mürted olan yani İslam?dan başka bir dine geçen kişiye verilen ölüm cezası doğrudan uygulanırdı.

Dünyada insan nesli tamamen tükenene kadar işte...

Bu minval üzere yapılan ikinci mahkemede İbn Kemal, öncelikle soğukkanlı bir şekilde Molla?yı dinler. Padişahın beklediği olmuş, ulema sınıfından olan Molla Kabız, ilmi ile her kesimden insan arasında büyük saygı uyandıran şeyhülislam karşısında önce bir şaşkınlık yaşamıştır. Ancak sonrasında toparlanarak bir önceki mahkemede öne sürdüğü fikirlerini yineler. Şeyhülislam?ın önceki davada öne sürülen fikirler hakkında bilgi sahibi olma ihtimali de var. Belki de bu durumun etkisiyle İbn Kemal, Molla?nın kendisine delil olarak gösterdiği ayet ve hadisleri çarpıttığını söylemiş, genel kabul gören yorumları gerekçeleri ile anlatmış ve zaman zaman da İncil?e göndermeler yapmıştı. Molla Kabız verilen cevaplar karşısında kaynakların ifadesine göre başını öne eğmiş ve cevap verememiştir. Böylelikle bir nevi suçluluğunu kabul etmişti. İbn Kemal bundan sonrasını İstanbul kadısına bırakır. Kadı efendi, Molla?dan iman tazelemesini ve sapkın fikirlerinden vazgeçmesini ister. Bu teklifin reddi üzerine de mahkumun boynunun vurularak idam edilmesine hükmeder. Karar derhal infaz olunur.

Fikirlerinden dolayı Divan?a sevk edilen Molla Kabız?ı, Divan?a başkanlık eden sadrazam Makbul İbrahim Paşa, Rumeli kazaskeri Fenarizade Muhyiddin Çelebi ile Anadolu kazaskeri Kadiri Çelebi?ye yargılanmak üzere havale etti. Sultan Süleyman da icra edilen mahkemeyi, Divan?da kendisine ayrılan özel bölümden takip ediyordu. Mahkeme sırasında Molla Kabız, gerek Kur?an ve gerek İncil?den getirdiği delilleri bir takım hadislerle besleyerek fikirlerini gayet soğukkanlı biçimde savunur. Kazaskerler ise bu iddialara ikna edici cevaplar veremezler. Sonrasında da işi bağırıp çağırarak Molla?yı tehdide vardırarak katline hükmederler. Bu durum sadrazam İbrahim Paşa?nın hiç de hoşuna gitmez. Sadrazam, ikna edici deliller kullanılmadan alınan bu kararı uygulatmayarak, kazaskerlere vazifelerinin örf ile hüküm vermek değil, şeriat üzere hüküm vermek olduğunu hatırlatma yoluna gider. İbrahim Paşa, mevkilerinin hakkını veremeyen kazaskerlere iğneleyici sözler söyledikten sonra, Mollayı da hapseder. Ancak olay, bununla kapanmaz. Yeri gelmişken hemen belirtelim ki, Hester Donaldson Jenkins gibi bazı araştırmacılar, Makbul İbrahim Paşa?nın öldürülme gerekçeleri arasında, Molla Kabız hadisesinde bazı çevrelerce son derece mülayim olarak kabul edilen bu tutumunu da sayarlar.

devam eder doğanın ve kendimizin sırlarını arayışlarımız.

Mahkemede, İbn Kemal karşısında

Sonuç olarak hakkında detaylı bilgi sahibi olmadığımız, hatta yaşını, vatanını, mezhebini, meşrebini tam olarak bilmediğimiz Molla Kabız, belki içkici, alemci, etrafa fesad fikirler saçan, Hıristiyanlarla işbirliği yapan, gizli din taşıyan bir bozguncu, belki de kendince doğru olanı arayan, inandığını savunan ve bu uğurda boynunu kılıcın altına uzatan bir fikir adamıydı. Ancak hakkında bildiğimiz tek şey, fikri açıdan İbn Kemal karşısında münazarayı kaybetmiş olsa da, fikirlerinin arkasında sonuna kadar durduğu ve marjinal düşünceleri sebebiyle de tarihe geçtiğidir.

ve her çağda tartışılır herşey.

- İlyas Üzüm; ?Molla Kabız?, DİA, cilt: 30, İstanbul, 2005, s. 254-255.

Osmanlı hukuk tarihi, ilginç davalara sahne oldu. Bu davalar sonrasında bazı alimler zındık oldukları gerekçesi ile idama mahkum edildiler. 1527?de Osmanlı başkentinde görülen benzer bir davada Hz. İsa?nın, Hz. Muhammed?den daha üstün olduğunu iddia eden, ancak bunu söylerken de Müslüman kimliğini aynen muhafaza eden Molla Kabız, Divan?ın karşısına çıkarılmıştı. Molla Kabız, ilk olarak Anadolu ve Rumeli kazaskerleri tarafından yargılanmışsa da, ortaya koyduğu örneklerle onları çaresiz bırakmıştır. Sonrasında devreye sadrazam Makbul İbrahim Paşa ve bizzat padişahın girmesiyle dönemin Şeyhülislamı İbn Kemal?in karşısına çıkarılmış ve onun getirdiği örneklere ikna edici cevaplar veremediği için zındıklığına hükmedilerek idam olunmuştur.

işte dünyayı döndüren ve ilerleten şey budur...

- İsmail E. Erünsal; ?XV-XVI. Asır Osmanlı Zendaka ve İlhad Tarihine Bir Katkı?, Osmanlı Araştırmaları, cilt: 24, İstanbul, 2004, s. 126-157.

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu bir Türkmen beyliği olarak ortaya çıkmış, zaman içinde yerleşik bürokrasinin hakim olmasıyla da Sünni inancın savunucusu haline gelmişti. Devlet, bu süreç içerisinde bilhassa 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren farklı İslami inançlara mensup olanlara karşı tutumunu zaman zaman sertleştirmişti. Bilhassa 16. yüzyıl başlarında Şii Safevi Devleti?nin doğu sınırında belirmesi ve bu devletin, gönderdiği propagandacılar vasıtasıyla kendi görüşlerini Anadolu?da yayarak bir dizi isyana sebep olması, Osmanlı Devleti?nin tutum değişikliklerinin en temel nedenlerindendi. Daha Safeviler ortaya çıkmadan önce bir Kalenderi dervişi 1492?de Sultan İkinci Bayezid?e yönelik bir suikast teşebbüsünde bulunmuş, sonrasında Anadolu?da teşkilatlanan Kızılbaşlar farklı İslami anlayışlara karşı olan tutumun daha da sertleştirmesine sebebiyet vermişlerdi. Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail üzerine yaptığı sefer sonrasında bazı Türkmen topluluklarını bu nedenle tenkil etmişti. Kanuni Sultan Süleyman döneminin meşhur şeyhülislamları İbn Kemal ve Ebusuud Efendi?nin, Sünni inancın Hanefi anlayışını devletin temel doktrini haline getirme çabaları da, yaşanan gelişmelere verilen tepkinin bir sonucuydu.

Molla Kabız kimdir?

İnsanoğlunun kendini arama ve anlama mücadelesi sonsuza dek devam edecek...

Tartışmaları kendisine ayrılan bölmeden takip eden Sultan, sadrazamı huzuruna çağırarak?Bir imansız divanımıza gelip iki cihanın övünç kaynağı olan peygamberimizden, Hz. İsa?nın daha büyük olduğunu söylüyor, batıl fikirlerini ortaya döküyor. Ulemamız bu sapık fikirlerin hakkından niçin gelemiyor? sözleriyle çıkışır. Akabinde de şer?i meselelerde ziyadesiyle güvendiği Şeyhülislam İbn Kemal ve İstanbul kadısı Sadi Efendi?nin çağrılarak Molla?nın davasına tekrar bakılmasına hükmeder. Şeyhülislam, Molla?nın iddialarını çürütecek, İstanbul kadısı da gerekli hükmü verecektir.

Yazımıza konu olan ve Osmanlı kaynaklarında Kabız-ı Acemi, Mülhid Kabız, Fasid Kabız, Dinsiz Kabız gibi aşağılayıcı unvanlarla anılan Molla Kabız hakkındaki bilgilerimiz son derece sınırlı. Kendisi bazı kaynaklarda Kabız-ı Acemi diye adlandırıldığı için İran kökenli olma ihtimali yüksek. İstanbul?a ilim tahsil etmek için gelmiş ve öğrenimini burada tamamlamış. Bugüne kadar bir eserinin ulaşmamış olması ilim çevrelerinde kalıcı bir etki bırakmadığı hissini veriyor. Belki de var olan eser ya da eserleri bir şekilde yok edildi. Ancak dönemin kaynaklarında bir eseri olduğuna dair bir bilgi bulunmuyor. Bununla birlikte ulema sınıfına intisap etmiş ve çevresindeki öğrencilerine ders verirken de bir takım sapkın görüşler öne sürmeye başlamış. Hatta bu fikirlerini zaman zaman gittiği meyhanelerde de dillendirir olmuş. Bir süre sonra halkın farklı kesimlerinden insanları etkilemesi, ulema sınıfından bazı kişilerin kendisini yakalayarak Divan?a havale etmesine sebebiyet verir. Dönemin kaynakları onu, sadece Divan?da gerçekleşen davası dolayısıyla zikrettikleri için görüşleri tafsilatlı olarak bilinmiyor. Ancak en çok tepki çeken fikri Hz. İsa?nın, Hz. Muhammed?den daha faziletli olduğu şeklindeki görüşü. Molla Kabız, bu fikrine Kur?an ve İncil?den deliller getiriyor, Hz. İsa?nın Allah tarafından gökyüzüne çekilmesini ve hayatını halen orada idame ettiriyor olmasını da delileri arasında zikrediyordu.

- Hester Donaldson Jenkins; Kanuni?nin Veziriazamı Pargalı İbrahim Paşa , İstanbul, 2011.

hangi sonsuza :)tebessüm...

Nejla PAŞAOĞLU

İnsanın, gelmesine mani olamadığı ölüm gelince neyin ne olduğu daha iyi görülecektir...

Tarihin her döneminde insanlar düşünmüş sorgulamış alternatif fikirler geliştirerek insanlığa hizmet etmek istemiş. bilimin teknolojinin olmadığı çağlarda anlamak da anlatmak da elbet çok zor olmuş.

Ne yazık ki Osmanlı tarihinin bu ilginç davasının yargılama kayıtları günümüze ulaşmadı. Bu sebeple Molla Kabız?ın diğer görüşleri hakkında ve İbn Kemal?in ona verdiği cevaplar hususunda hiçbir bilgiye sahip değiliz. Yargılamanın ne denli adil olduğundan, ya da Molla Kabız?ın yargılama sırasında gerçekten söyleyecek bir şey bulup bulamadığından da emin olmak mümkün gözükmüyor. Yargılama konusundaki tek veri, İbn Kemal?in bu olay sonrasında kaleme aldığı ve Hz. Muhammed?in diğer peygamberlerden daha üstün olma nedenlerini anlattığı?Hz. Muhammed Aleyhisselam?ın Diğer Nebilere ve Resullere Üstünlüğüne Dair Risale? adlı eseri. Bu eserde İbn Kemal, fikirlerini bazı ayetlerden örnekler vermek suretiyle gerekçelendiriyor.

Dünyaya bi göktaşı düşene kadar.

Ne olduğunu nasıl olduğunu nereden gelip nereye gittiğini merak eden bu canlı türünün trajikomik hikayesidir Tarih. ve hayat da öyle...

Kaymakam kemal bey'in idamından daha dramatik ve haksızca bir idam oldugunu sanmıyorum tabii şehit kubilay'ın katlini hiç yazmaya gerek yok.

hani milyonlarca yıl aralıkla büyük yokoluşlar yaşanıyor ya bu gezegende işte öyle bir ana kadar...

Kanuni devrinin izleri

sıradaki kıyamet hangisiyse işte o zamana kadar...

Ben ölüme göre değil Doğuma göre düşünürüm...

her çağda yeni peygamberler yeni mollalar yeni filozoflar yeni bilimadamları çıkar ortaya