?Kainatı sen yarattın / Her şeyi yoktan var ettin

safeviler savaşı mezhep savaşıdır kabaca bildiğim bu yani safeviler şiiliği yaymak istiyorlardı, osmanlı topraklarında ve buna karşı da osmanlı cevap verdi, ama içerdeki türkmenler ise şiaya destek verince iş çığrından çıktı, aslen türkmenlerin tarafsız kalsa bu kadar uzamayacaktı sanırım olaylar, tabii dediğiniz gibi iyice araştırmak gerek olayları derinlemesine düşünmek gerek, neyse hoşccakalın, saygılar

Rızkunı yiyüp seni aç mı kodum

Hayr içün itmek değül mi hayrı çok

Emriyle bulut oynatan yerde bereket kaynatan

Yine bir başka deyişinde O; ?Şeriat oğlanları nice yol keser bana / Hakikat denizinde bahri oldum yüzerim? diyerek Şeriata karşı hakikati savunur ve şeriat baskısına karşı hakikatın özgürlüğüne sığınır. ?Şeriat oğlanları bahsedip dava kılar / Hakikat erenleri davaya kalmadılar? diyerek onların yargısını reddeder. Onun dini anlayışı aşk mezhebi, tapılan ise insandır:

Hiç Yunus?tan değdi mi sana ziyan

Anınçün kapıda kaldı şeriat?

?Ya ilahi ger sual itsen bana

Ağ üstünde kara dizen ol yazdığı Kuran benem

Hayrı budur kim geçerler seyr içün

Asi kullar yaratmışsın / Varsın şöyle dursun deyu

Pür ayıp nişe getürdün ey Gani

Onun dinden anladığı ise, İslamiyet'ten temel ayrımla; ?Yetmiş iki millete bir göz ile bakmayan / Şer?in evliyasıysa hakikatte asidir? deyişinde gerekçelendirilir. Bir diğer ifadede, ?Bir gönül yıktın ise bu kıldığın namaz değil / Yetmiş iki millet dahi elin yüzün yumaz değil? der. Bu kapsamda din adına veya değil, ama her türden savaşa ve şiddete karşı muhabbeti savunur: ?Gelin tanış olalım işi kolay kılalım / Sevelim sevilelim dünya kimseye kalmaz? der. Bu bağlamda İslamcı baskı ensesindedir hep:

Kıl gibi köprü gerersin geç diyü

Görüldüğü gibi Yunus, ?aslında öyle olmadıkları halde?dervişim? diye ortaya çıkanların, öğretinin gereklerini gözetmemesini eleştirilirken? diğer yandan egemenleri korkusuzca yargılar. Bu niteliğiyle Yunus, aynı zamanda Bedrettin?in de öncüsü sayılabilir. Gerçekten de?Şeyh Bedrettin, Yunus Emre?nin düşünsel çizgisinin ve köktenci dinsel tutuma karşı geliştirdiği muhalif tutumun izleyicilerinden biridir?. (Onur B. Kula, Çoğulcu Düşünce Karşıt Kültür, s.235 ve 240)(5) Kuşkusuz Bedrettin, Alevi değil, Sünni kökenlidir; ancak tıpkı İmam Cafer?in oğlu İmam İsmail, Muhyiddin ibn-i Arabi, Şehabeddin Sühreverdi gibi, ortodoks gelenekten kopup Batıni teolojinin sistematizasyonunda önemli roller yüklenmiş, bu anlamda teolojik olarak Alevilerle aynı konuma geçmiş dini önderlerden biridir.

?Sırat kıldan incedir kılıçtan keskincedir

?Ey aşıkan ey aşıkan, aşk mezhebi dindir bana

Yücelerden yüce gördüm / Erbabsın sen koca Tanrı

Din ü millet sorarısan / aşıklara din ne hacet

?Çalış, kazan, ye, yedir / Bir gönül ele getir

Neyledüm nitdüm sana ey padişah

Yüz bin tamun olsa korkmam birinden

Terazi ana gerek bakkal ola

Sen temaşa kılasın ben hoş yanam

Habs içinde ölmeyeyin diyü aç

Yediği yoksul eti, içtiği kan olmuştur?

Şeytanı niye yakmadın / Cehennemin var da senin?

Zalimin zulmü bizi yakarsa

Ademe secdeyi her an isterler

Sen gerek lütf ile anı örtesin

Tespih ü seccade içün dinledim çeşte kopuz? diyerek ironik bir yaklaşım sergiler. Kul Nesimi ise, İslam'dan bütünüyle farklı olan Alevi ibadet anlayışını şöyle ifade eder:

Azıp yolda kalmışlara hazır medet iren benem

Geçti mi hükmün ve hükmünden senün

Nefs-ü heva pür dolu şeytan işi

Keramet sahibiydin güçlü kuvvetli

Kazanlarda katranların kaynarmış

?Yunus Emre bu şiirin de tanrıya şu soruları soruyor: Ey tanrım, ben kendime acı çektirdim, tatlı canımı sıkıntılara soktum, bunlardan sana ne, neden bana bir de sen ceza vereceksin, beni acılara atacaksın? Sen bana, iyi adam olmadın, benim karşıma suçlardan sıyrılmış, pırıl pırıl bir kimse olarak gelmedin, diye beni suçlarsın. Oysa beni suçlu yaratan, alın yazımı daha önceden belirleyen, beni sana karşı koyucu nitelikte var eden gene sen değil misin? Senin yarattığın insanın sence suçlu olması nedendir? Benim yaptığım işler içinde utanılacak varsa, beni onları yapacak nitelikte yaratan gene sen değil misin? Gözümü kapkaranlık, içinde şeytanlıklar, uygunsuzluklar, kötülükler dolu bir dünyaya açtığımda, kendimi günahları biçilmiş kaftan olarak buldum, bunları da yaratan sensin de, beni kendi yarattığın eylemlerden dolayı niçin suçlu tutuyorsun? Sen Kıyamet günü bütün kötülükleri ortaya koyup tartacaksın, onlara göre suçlar vereceksin. Kötülükleri ortaya koymak senin büyüklüğüne yakışmaz, bunları bırakman gerek. Ben senin varlıklarından ne aldım, neyi eksilttim, egemenliğini mi elinden aldım, sözünü mü geçtim sözümle? Seni aç mı susuz mu bıraktım? Kıldan ince köprü yapar da dersin ki, ey kullarım gelin geçin. Oysa kıl gibi köprüden insan geçemez. Uçması ya da düşmesi gerekir. Sonra köprü başkalarının kötülükleri için değil, iyiliği için yapılır. Senin köprün iyi bir köprü olmasa gerek. Bir de kötülükleri tartmak için ölçeğin varmış. Bunu ancak bakkallar, bir de alışverişle uğraşanlar yapar. Sana yaraşmaz bunlar. Senin büyüklüğüne bütün suçları bağışlamak, görmemek yaraşır. Ben bu yaptıklarının bir tekini bile, senin bir tanrı olarak yüceliklerine yakıştıramıyorum doğrusu

?Seni sevenlerin yaralı dertli

Bu ateşi cehennemi neylerdin

Geçmedimi intikamun öldürüb

Alem okur kelam ile / Sen okursun hece Tanrı

Pes ne hacet murdar açup dartasın

?Bir sakiden içtim şarap, arştan yüce meyhanesi

Aşık ondan münezzeh halis heves içinde? derken, bir diğer benzer deyişinde ise;

Ye yiyüp öynuni muhtaç mı kodum

Nesne eksildi mi mülkünden senün

Çün günah murdarların murdarıdır

Ya bazergan tacir-ü atar ola

Ol geçenler ayıda uş toğrı yol

İnüp Beytullahda kendin dinledin

?Bu yolda can yoktur canan isterler

Ben sana zulmeyledüm itdüm günah

Tanrı İnsan İlişkisinin Niteliksel Değişimi

Rahman ismi nazil değil mi senden

Halk içinde dirlik düzen dört kitabı doğru yazan

Yine Yunus?a dönerek izlersek, modern öncesi dönemin sol bir düşünürü olarak, her şeyi yarattığı varsayılan tanrı inancını da alaya almaktan çekinmez:

Eline sağlık esonto, yine fikrini destekleyen güzel bir yazı asmışsın.

Bu sorgulayıcı ve itirazcı kültürün, günümüz ozanlarından Ali Kızıltuğ?un dilinde, doğrudan Ali?nin şahsında Tanrıyı hedef alabildiği görülür:

Çürüdüb gözüme toprağ doldurub

Yazıda bazı hatalı, zorlama yorumlar görsemde genel olarak ana fikri desteklediğimi belirtmek isterim.

Gaffar-üz-zünüb?um demedin mi sen

Beraber anda sultan ile çoban? diyerek dünyada da eşitlik gereğini ve insan hakkını dillendirirken, Sultan Veled bunu;

?Yunus Emre?nin sözleri, düşündürdükleri, soruları bu ölçüler içinde sürüp gidiyor. Buna, ?birtakım aşırı softalığa karşı ileri atılmış düşüncedir? diyenler olacaktır. Oysa burada sıralananların çoğu Kur?an?da geçen, ileri sürülen görüşlerdir. Softalık bunları aşırı ölçüde ileri götürmüş, çekilmez duruma düşürmüştür. Yoksa Kur?an?da olmayan düşünceler ortaya atılmamıştır. Kur?an?da ne varsa softa onu söylemiş, bir farkla ki aşırılığa vardırmıştır? (İ. Z. Eyüboğlu, 1991, s.55) Bu anlamda Yunus doğrudan Kur?an?ı eleştiriyor. Yer yer eleştiri sınırlarını aşarak ironik polemikler yapar:

Bu noktada çarpıcı bir tavrı, Bektaşi geleneğin ikinci önemli ismi Abdal Musa?dan duymanın önemi büyük: Osmanlının Sünni yönelimle Kızılbaşları kontrol altına almaya başladığı dönemde Abdal Musa, düzen adına satın almak amacıyla kendisine teklif edilecek olan Bursa kaplıcalarına yakın yerdeki tekkeyi reddedip Osmanlı arazisini terk ederken, taraftarlarına, Kızılbaş geleneğin önemli sözleri arasına girecek olan şu öğüdünü yapacaktır: "Zahir padişahına karip olma. Dünyalık için ehl-i mansıba varma , meğer ki irşat ola . Maslahat içün vezir ve ricalin kapusuna varma. Elden geldikçe yalnızca nimet yeme; Tarikat pirdaşını ve karındaşını ayru görme. Kallaş ve pirsiz adamlarla yoldaş olma!" (Abdal Musa Vilayetnamesi, s.46)

Kulların köpri yaparlar hayr içün

Geleneksel dinsel algılar ve kalıplara karşı; ?Ne puta haça taparam, ne din ü iman tutaram? diyerek, puta tapar, Hıristiyan ile Müslüman bir görülüp dışlanır. Onun dini anlayışında empati ve hak eşitliği esastır; ?Sen sana ne sanursan ayruğa da onu san / Dört kitabın manası budur ancak var ise?

Bazen daha da ileri gider ve:

Kendine din diye belletileni değil, doğru bulduklarını inatla savunur ve bu çerçevede cehenneme gitmeyi bile göze alır:

Sen ezelden beni asi yazasun

Sen basirsin hod bilürsin halümi

?Azmi?nin bu uzun şiirinde görülen direniş, tanrı katındaki tutum insanın kendi varlık sorunu ile ilgilidir. Ozan bir tanrıya yakışmayacak işlerin tanrıda bulunduğunu görünce karşı koyuyor. .. Tanrı, bir yüceler varlığı ise bunları yapmaması gerekir, yapıyorsa yücelikle ilgisi yoktur? (İ. Z. Eyüboğlu, 1991, s.88) diye düşünüyor ve bunu ifade edecek özgüven sergiliyor Alevi teolojisi.

Gelmedin didün hakuma kem deyü

Kıldan köprü yaratmışsın / Gelsün kullar geçsün deyu

?Oruç namaz gusül hac, hicaptır aşıklara

Saygılarımla..

Yoksa bir kul idin öldün mü Ali

?Ey vaiz efendi Harabi der ki

Gözüm açup gördüğüm zindan işi

Toğmadın didün asa Adem deyü

Yinede anlatılmak istenen anafikri destekliyorum. Kaygusuz Abdal, Azmi, Kul Nesimi tam birer alevi ozanıdır. Bu kişilere ait burada zikredilen görüşleri islamiyetin içerisinde değerlendirmek mümkün görünmüyor. Eğer bu şiirleri islamiyetin içerisinde değerlendirebilecek bir alevi/batıni yiğit varsa buyursun, memnuniyetle yazılarını okurum.

?Mühür vuralar dilime / Zincir vurula koluma

Sen bilürsin aşikara-vü-nihan

Ademi sürdün bakmadın / Cennette de bırakmadın

Bu direnç geleneğini, Batıniliğin en hümanist şahsiyetlerinden Yunus?ta bile eksiksiz görürüz. Nitekim dünyadaki adaletsizlikten dolayı sadece egemenleri değil Tanrıyı da sorgulayacak kadar net bir duruşa sahiptir. Nitekim dünyayı her düzlemdeki adaletsizlikler ile yaratmış olduğundan dolayı?böyle bir tanrı anlayışına bütünüyle başkaldırır.? (İlhan Başgöz, Yunus Emre, Pan Yay. 1990, s.73) Bu kapsamda Kader inancına rağmen insanı yaptıklarından dolayı sorumlu tutan ve cehennemle tehdit eden İslamcı Tanrı anlayışına karşılık Yunus Emre, Münacat?ta şöyle seslenir:

Afv et günahımı yalancı mısın

Gönül kabesinde erkan isterler

Şu elin zalimi bizden kıymetli

kardeş iyide takiyye neden yapılsınki, mesela o dönemler hristiyanlara zorla müslüman olun denmiş mi, mesela rumlar, ermeniler, bakın tarihe hükümette yıllarca bir sürü ermeni ve rumlar görev almıştır osmanlıda öyle değilmi, siz asimileden korkuyorsunuz ama neden ermeni ve rumlara baskı yapımamıştır, onlarda gayri müslimdi, bence sizler İslamı kullanarak kendinize bizde müslümanız dediğiniz halde müslümanlığa aykırı görüş ve inançları o dönemler İslamın özüymüş gibi gösterdiğiniz için baskı gördünüz, zamanında bizler müslüman değiliz, başka bir dinimiz var deseydiniz size kimse baskı yapmazdı öyle değilmi, sizler kendi kendinize işi zora sokmuşsunuz gibi geliyor bana, ne dersin

Kullanırsın kanatsızca rüzgarı

Şerbet mi satarsın yılancı mısın

Pes ne hacet dartasın a?malümi

?Ben oruç namaz içün süci içtüm esridüm

p00r senin de dediğin gibi yunus emre hususunda farklı görüşler var bu konu ayriyeten tartışılabilir

Harabi ise, bu anlayışı kendinde özdeşleyen bir özgüvenle şöyle seslenir:

Ben mi düzdüm beni sen düzdün beni

Ahrette elim boşa çıkarsa

?Yetmiş iki millete, suçum budur, Hak dedim

Amel defterim elime / Alam ağlayı ağlayı?

Bu olasılığa rağmen yine de inancını, İslami mantalitede çok açık?küfür? olan betimlemelerle ifade etmekten geri durmaz:

?Bir kuluna atlar verip avret ü mal çiftler verip

Hele biz şöyle duralım / Yiğit isen geç a Tanrı

Başka bir ibadet sevap istemez?

Kast idersin beni oda atmağa

Bir niceye verdim emir devlet ile sürdü ömür

Kıl gibi köpriden adem mi geçer

Korku hıyanettir ya ben niçin kızarım?(4)

Yüz Kabe?den yeğrektir / Bir gönül ziyareti?

Kürekle mi yaptın sen bu dağları

Tutar Zülfikar?ı kırarım Ali?

Ne kim dilersen kılarsın ya bu soru hesap nedir

Kuşkusuz burada saki?den kasıt mürşidi, şaraptan kasıt inancı, meyhane?den kasıt tekkedir. Pirin peymanesi olup mestane olmak ise yanlışlardan arınmak, hakla bütünleşmek olmaktadır. Bu deyişinde Yunus, hem şiirinin doruk örneklerinden birini sergilemekte hem de softa zihniyete karşı inancını, onun önyargılarına inat mecazlarla anlatmaktadır. Daha önemlisi onun din anlayışı, insan ile tanrının mutlak ayrımına karşı kendini tanrı görmek, emir ve talimatlar kitabı Kur?an yerine kendini Kur?an görmek, doğa ile özdeşleşme ve emeği kutsama anlayışıdır:

Ey, mekan sahibi Rahşancı mısın

Bir avuç toprağa bunca kıyl-ü kal

Rahmet etgil tanrı bana kapı aç? diyerek, tanrısal düzlemde dile getirir. (Onur B. Kula, Çoğulcu Düşünce Karşıt Kültür, s.207 ve 218)

Alevi geleneğin inanç önderleri, İslamcı erozyona uğramış kimi Alevi tacidarlardan ayrımla kendini Kur?an ayetleri ile kanıtlama gereği duymazlar. Aksine Kur?an?i Tanrı betimlemesine karşı açık itiraz ve eleştiride bulunurlar. Bunlardan bir diğeri, Aşık Veysel ise şöyle seslenir:

?Ölüm bir kapıdır geçmek gerektir

Anları koymuş orada / Sen çıkmışsın uca Tanrı

Dost yüzün göricek şirk yağmalandı

Kabe gelsin beni tavaf eylesin?

Kıblemiz dost yüzü daimdir salat

Varıp anın üstünde evler yapasım gelür

Şerri azatmak elünde hayrı çok

Gitti beyler mürüvveti binmişler birer ata

Mımıl-u murdar yidüm bir iki kaç

Ne yapıp da öldürürsün sağları

Varup ol gölgesinde biraz yatasım gelür?

?Danışman okur tutmaz, derviş yolun gözetmez

İnsana uymayan yaklaşımlarda Tanrıya itiraz ve kınamalar da Alevi deyişlerinde sıkça rastlanan öğelerdir. XVI. yy. Bektaşi ozanlarından Azmi?nin deyişi bu örneklerden biridir:

Süreğen bir İslamlık baskısı karşısında olan Anadolu erenleri ve Alevileri temsilen Yunus?un şu deyişi onun İslam'ın şartları konusundaki tavrını açıklar:

evet kuranmüslümanı yorumunun üzerinde düşünmek lazım saygı duyuyorum bu noktada aleviliğin tarihi gelişimine de dikkat etmek gerekir sanırım aleviler için dönüm noktası olaylardan biri osmanlı-safevi mücadelesi oldu daha çok okuyup araştırmak lazım söylediğin şeyin gerekçesini öğrenebilmek için saygılar...

Yine Yunus Emre bir başka deyişinde İslamlık baskısına karşı:

?Evvel benem ahir benem canlara can olan benem

Ayı günü çarhı burcu var ettin

On bu dünya kadar ejderhan varmış

Ta gerek bünyadı muhkem ola ol

Cibril?e perd ardında söyledin

kardeş madem İslam değilsiniz, hangi hakikatten, marifetten bahsediyorsunuz, peki ayrı bir din iseniz neden yüzyıllarca İslami literatüre göre şiirler yazdınız, niye islami kelimeliri, değerleri kullandınız, açıkça İslam değiliz deseydiniz de İslam adına söz etmekle canınız yanmasaydı, biraz özeleştiri yapın kendinize lütfen, siz eğer takiyye yapmış olmasaydınız, terihte yaşananlar olmazdı, bilmem anlatabildimmi, saygılar

Karnım açtır karnım açtır karnım aç

Şirkünü bir denk artuk ise göreyim

Ol sakiden mestaneyiz canlar onun peymanesi?

Bu işleri sen bilirsin sen verirsin sen alırsın

Hamamın mı vardır külhancı mısın

Yeri göğü ins-ü cini yarattın

Bu halk öğüt işitmez, ne sarp zaman olmuştur

Gel seni sen tuzağumdan seç diyü

Elimde kudret şiniği halka rızkın veren benem

Gördü gözüm dost yüzünü kamu yas düğündür bana? der. Bir diğer deyişinde:

?Suçlu kulunu kendisi yaratan bir varlığın, yarattıklarından yeniden hesap sorması, insan anlayışı ile bağdaşacak bir eylem değildir. Öyle ya, tanrının sonsuz gücü, yetisi, bilgisi insanları suç işlemeyecek bir durumda yaratabilirdi. ... Burada insanın Tanrı karşısında derin bir direnişi seziliyor. Bu düşünceyi Batıda çok sonraki yüzyıllarda bulabiliyoruz? (İ. Z. Eyüboğlu, 1991, s.61). Kaygusuz?un karşı çıktığı doğrudan Kur?an?dır; bu noktada olası bir kafa karışıklığına karşı, insanlar için yaratılmış cehennem masalları ile dolu olan Kur?an?ı açıp en kaba anlamda okumak bile yeterli olacaktır.

Hazretinde yaramazlar karıdır

Bizi ağlatıp karşımızdan bakarsa

kuranmüslümanı keşke takiye yapma gereği hissedemeyecek kadar özgür bir ortamda inançlarımızı yaşayabilseydik ayrıca takiye yapılmasaydı bu inancın egemen ve baskın bir inancın içinden günümüze kadar ulaşması mümkün olmayacaktı sanırım her inanç egemen bir inanca karşı az ya da çok takiyeden yararlanmıştır

Yer altında balıkların oynarmış

Levh üzere kimdir yazan azdıran kim kimdir azan

Beni çıplak dışar?ettin / Cömertliğin nerde senin

Yunus için hayatın anlamı çalışmak ve paylaşmaktır; bu bağlamda yapılan analoji ise Kabe?nin değil gönüllerin ziyaretidir:

Özellikle Yunus'un şiirlerine yapılan yorumları, Muhyiddin-i Arabi ile ilgili nihai kararı, Yunus'un Bedrettin'in önderi olarak görülmesini kabul etmem mümkün değil. Bedrettin'i Ehl-i sünnet fırkasına dahil bir müslüman olarak kabul edemem.

Terazi korsun hevaset dartmağa

Ben öyle mukaddes bir Kabe?yim ki

Toldurasın aleme avazesun

?Oruç namaz zekat hac cürm-ü cinayettür

Altında gayya vardır içi nar ile pürdür

Yunus?ta gördüğümüz bu yaklaşım ve sorgulamalar, kuşkusuz Aleviliğin bütünüyle İslam dışı olduğunu göstermez; ancak dinin anlamı, felsefesi anlamında teolojik olarak Onun dışında olduğu açıktır. Dolayısıyla salt bu sorgulamalar bile, Alevilik ile İslam ilişkisinin, tümüyle onun dışında olmasa bile ondan farklı bir muhtevaya sahip olduğunu göstermektedir. Buna Ali?nin, dahası insanın tanrılığı düşünesi de eklendiğinde, Alevilik ile İslam arasındaki açı farkı daha da belirginleşir. Durum buyken Aleviliğin?İslam'ın özü? olduğu iddiası, bütünüyle dayanaksız bir iddia, dahası koca bir safsata haline gelir.

?Aşk imamdır bize gönül cemaat

Sen ey mimar başı eyvancı mısın

Haşa lillah senden ey Rabb-ül-enam

Kaygusuz Abdal?ın deyişlerinde Tanrının adaletsiz ve mantıksız görünen yanlarına karşı ironik eleştiriler sergilenir:

Özetle haksızlık, adaletsizlik, sefalete karşı kayıtsızlık gibi durumlarda sevgili tanrısına başkaldırabilen bu inanç kültürü ile karşı karşıyayız. Bu inanç, Yunus?un dilinde, ekonomik temelli sorgulamalar yapar. Nitekim, ?Bu dünyanın cefası çok / Kimi aç gezer kimi tok? derken, diğer bir deyişinde; ?Beyler azdı yolundan / Bilmez yoksul halinden? diyerek, modern kavramla sol bir duruş sergiler. Bu duruş esasen bütün Alevi kültürünü belirleyen bir özelliktir. Nitekim Ahmet Fakih:

Aşık kişi harab olur / Aşık bilmez din diyanet? der.

Ayıdursun kim sen oda urayum

Hem yok birinin bir pulu ol rahim ü Rahman benem

Batıni-Alevi geleneğin bu çok açık sol tutumu, bozulmamış, egemene teslim olmamış hemen hemen her temsilcisinde kendini gösterir. Yunus?ta tipik ifadesini bulduğumuz gibi, egemenlere de karşı bir duruştur Aleviliğin din anlayışı:

Dinle bu nutkumu bilmezsin çünkü

Ya düşer ya tayanur yahut uçar

Can verüb alırsın sen cancı mısın

Yanan kömür kızan demir örse çekiç salan benem?

Cevabum işbudurur anda sana

Bu işleri kimdir düzen bu suale cevap nedir?

Fakir bundan azadır hass ü havas içinde?

Neye gerek ey kerimi Zülcelal?

Burada belirginleştirilmesi gereken bir nokta da, Aleviliğin kulluk ilişkisine yaklaşımıdır. Bilineceği gibi kul kavramı; köle, esir gibi anlamların yanı sıra esas olarak, emir altında olan, iradesini kayıtsız şartsız teslim etmiş olan anlamı taşır. Esasen gerek Sünni gerek Şii versiyonlarıyla genel olarak İslamiyet?in kavramı algılayış biçimi de bu gerçek anlamıyla örtüşür ve Tanrının, hikmetinden sual olunmaz emirlerine sorgusuz uymak yükümlülüğünce belirlenir. Oysa İslamiyet'ten temel ayrımla Alevilikteki insan tanrı ilişkisine baktığımızda, kul kavramı pekçok yerde kullanılmasına rağmen, tıpkı diğer pekçok temel İslami kavramda olduğu gibi, gerçekte farklı bir içerikte, diyelim ki?Tanrıya inanan insan? veya?ölümlü? anlamıyla sınırlanmış olarak kullanılır. Nitekim tüm deyiş çözümlemelerinde bunu net olarak görebiliriz. Dahası söz konusu bu deyişlerde net olarak gördüğümüz gibi, Alevilikte insan tanrı ilişkisinin, ruh göçü anlamında geçişkenliği, keza olgunlaşıp tanrıyla özdeşleşme anlayışını içermesi bir yana, insanın Tanrı karşısındaki duruşu da tek yanlı bir tabiyet değildir. Nitekim Alevi teolojisinde insan, vicdanına sığdırmadığı durumlarda Tanrıya itiraz eder; onunla ilişkisi tek yanlı bir emir komuta ilişkisi değil sevgi ve ikna ilişkisi olduğundan, kafasına yatmadığı durumlarda onu eleştirir, dahası onunla ironik diyaloglar kurar. Tanrı kavrayışı sevgi ve haklara saygı temelinde belirlendiğinden, bu itiraz nedeniyle onun kendisini yakabileceği, kahredebileceği gibi korkulara itibar etmez. Özetle Alevi inanç önderlerinin deyişlerinde görüp görmeye devam edeceğimiz gibi, klasik anlamda bir kulluk ilişkisi, Alevi teolojisinde söz konusu değildir. Bu kavrayışı nedeniyledir ki Alevi inancı, Tanrı ile ilişkisinde kulluk ilişkisini reddeder; tanrı ile ilişkisini, eşitler arası birinci bağlamında kurar.