Hakk, bu sözü ile inananların kalbini rahatlattı. Böylece dünya hayatında geçici zorluklar onları, Hakk'ı anmaktan alıkoymasın.

(El-Arabi Fususu'l Hikem: 12: Şuayb)

(El-Arabi Fususu'l Hikem: 13: Lut)

(El-Arabi Fususu'l Hikem, 3: Nuh)

(El-Arabi Fususu'l Hikem, 2: Şit)

Çünkü hadiste "Allah, yılanı öldürmek pahasına bile olsa, cesareti sever" buyrulur. Yılan senin nefsindir, senin nefsini temsil eder.

(El-Arabi Fususu'l Hikem, 1: Adem)

Böyle olunca Ebu Suud, Allah'ın, "Seni halife edindiğim ve sana mülk verdiğim şeyler için Beni vekil tut!" emrine uyarak O'nu vekil tayin etti. Bu ve buna benzer hakikatleri bilen, gören kimsede "himmet" nasıl kalır ki onunla tasarruf etsin? Oysaki himmetin gerçekleşebilmesi için tasarruf edilecek kişi ya da nesne üzerinde, başka hiç bir şey düşünmeden büyük bir güçle yoğunlaşmak gerekir.

İşte bu durum, bir ismin başka isimlerden ayrılmasını sağladığı gibi, bir hakikatin de diğer hakikatten ayrılmasını sağlar. Bu ayrışmayı sağlayan ise, o ismin, isimler arasındaki ortak ismi değil, bizzat kendisidir.

Tevazu iyidir. Partal atmaya, övünmeye gerek yok!.. Gerek yok ki?

Gerçekte bütün varlık aleminde, ilahi isimlere konu olan bütün iş ve eylemlerin hepsini kabul edip sahiplenen tek varlık, Allah'tan başkası değildir. Buna karşın isimlerin, sonu gelmez bir biçimde açığa çıkan ve her bir isme konu olan varlıkta, kendi özelliği ile var olması gerekir.

Bunun için Hakk, kendisi için "Yüzünüzü nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır." diye buyurdu. Yoksa "Allah'ın yüzü şu yöndedir" deyip kayıtlamadı; aksine genel olarak her yerde olduğunu bildirdi. Bir şeyin yüzü ise onun kendisi/hakikatidir.

Ebu Abdullah, Ebu Suud b. Şibli'ye şöyle sordu: "Niçin tasarrufta bulunmuyorsun?" Bunun üzerine Şibli: "Ben tasarrufu Hakk'a bıraktım. O benim hakkımda dilediği gibi tasarruf eder." dedi.

Korkma!

Biliyoruz ki, Allah ile birliktelik sağlanmadan ve O istemeden, "emir verme" gibi bir olayı kimse gerçekleştiremez. Ancak Allah ile birliktelik sağlanırsa ve bunun şuuruyla olgunluğa erişilirse; işte o zaman, varlıkların tümü insanın emiri altına girerler. Biz de bu olgunluğa erişip olaylara şahid olduk. Şu halde eğer anlayabildinizse, Hz. Süleyman hiç bir güç ve çaba sarf etmeden yalnızca emir verme bahtiyarlığına erişti.

Allah'ı tanımak yolunda tenzih ile teşbihi birleştiren en doğrusunu yapar. Ve Allah'ı bütün isimleri ve sıfatlarıyla ayrıntılı olarak değil, ama genel olarak tanır. Bu tanımanın genel olmasının nedeni, isimlerinin ve alemdeki suretlerin sonsuz olması ve onları tanımlamanın imkansızlığıdır.

(El-Arabi Fususu'l Hikem, 10: Hud)

Akıllı ve zeki olmak lazımdır. Kafalı ve bilgili, görgülü olmak iyidir. Bırakın, sizi eller takdir etsin!..

Sen, nefsimi öldürdüm demekle onu öldüremezsin. Duygular onu yok etse bile, o yine diridir.

Kendi aklının ürettiklerini gerçek kabul edip, bu inancının dışında kalan Hakk'ın tecellilerini inkar edersen, bir çok hayırdan mahrum kalırsın. Böylece Hakk'ı anlayabilme bilgin dar bir sahayla sınırlı kalır. Öyleyse, sen bütün inanışların aslını anla!

"Her varlık Hakk'tır ya da her varlık varlıktır" dersin. Veya "Varlık, bir yönüyle Hakk'tır; bir yönüyle Hakk değil, varlıktır" dersin. Her ikisi de doğrudur.

Biz, bu yolun gerçeğini zevk ve deneyimlerimizden anladık ki Hz. Süleyman'ın bu bağış ve ikramı istemesi, yine Allah'ın emriyle oldu. Dilek Allah'ın emriyle olduğunda, dileyen kimse için büyük mükafat vardır.

Onun bu sözleri, Allah'ın "... öyleyse yalnız O'nu vekil edin" emrine uygundur. Şu halde tasarrufu vekile bırakmak en doğrusudur. Ebu Suud, Allah'ın şu emrini de biliyordu: "... Sizi, üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden harcayın." Bundan dolayı Ebu Suud ve arifler, ellerinde bulunanların kendilerine ait olmadığını, yalnızca bu mülke halife tayin edilmiş olduklarını bilirler.

Allah'tan kaynaklanan ve insana da yansıyan güçler, insanın kendi nefsiyle perdelendiğinden, kendilerinden daha üstün bir melekeyi kabul etmezler. Böylece bu güçler, kendi yeteneklerini üstün gördüklerinden, başkalarının yeteneklerini beğenmez ve bu konuda alemde söz sahibi olduğunu iddia edip başkaları üstünde hakimiyet kurarlar.

Bu durumda Hakk, hakikati ve zatı yönüyle biricik ve tektir; ancak ilahi isimlerin göründüğü, açığa çıktığı yer olan alemle bağı ve ilişkisi yönüyle çokluktur. İşte Hakk'ın bu tekliği ve çokluğu şaşılacak bir şeydir!

Çünkü Allah, o kadar geniş, o kadar büyük ve görkemlidir ki, O'nu hiç bir inanış tarzı sınırlayamaz.

Demek ki tecelli eden ile tecelliyi kabul eden aynıdır. Yani Hakk, hem tecelli eden, hem de tecelli olunan varlıktır.

İnsanların kendilerini diğerlerinden üstün görmesinin nedeni, Yüce Allah'ın kendi özel nitelikleridir.

(El-Arabi Fususu'l Hikem, 22: İlyas)

(El-Arabi Fususu'l Hikem, Süleyman: 16)