sayıyı kısa sürede 500.000'e çıkarmak için çalışıyorum.

Özetlemek gerekirse; Tarih boyu hemen her milletin tarihinde, özellikle fetihler zamanında bir ksım tarihi binalarla birlikte, kütüphaneler de yakılmış veya yıkılmış olabilir. Bu durum, maalesef günümüzde de karşılaştığımız olumsuzluklardan biridir. En son örneklerinden biri de yakın zamanda, dünyanın gözü önünde Irak`ta yaşanmış, kütüphane ile birlikte müzeler de yakılmış yıkılmış ve de yağmalanmıştır. İslam fetihleri döneminde zaman zaman, özellikle İran bölgesinde Mecusi ve putperest kültürün ürünü bazı kütüphanelerin yakıldığı İbn Haldun, Katip Çelebi vs. bazı kaynaklar da belirtilmektedir. Ancak, İskenderiye Kütüphanesi`nin özellikle eski Helen kültürünü yok etmek amacıyla Hz. Ömer`in emriyle yakıldığı iddiası tarihi gerçeklere tamamen aykırıdır. `en azından bir kısmının Müslümanlarca yakılmış olabileceği` şeklindeki ara görüş ise; sanki bir orta yol bulma ve uzlaşma çabası olarak değerlendirilebilir. Ancak Müslümanların Ehl-i kitab kültürü ile putperest mirasını aynı görmedikleri de gözden uzak tutulmamalıdır. Ayrıca belli bir dönem bazı kitapların okunmasının engellenmesi veya imha olunması, devrin felsefe ve siyasetine aykırı bazı kitapların yakılması, bir kültür ve kütüphane düşmanlığı mı, yoksa bugün de geçerli olan bir sansür uygulaması olarak mı değerlendirilmelidir?

theodosius'un fermanı ve ardından halife ömer'in hükmü, bin yıllık bir efsaneyi noktaladı. günümüz tarih öğrencileri, iskenderiye kütüphanesi'ndeki kolleksiyonu ancak, onları görme şansına sahip olmuş antikite alimlerinin aktarımlarından tanıyor. iskenderiye kitapları yakılmasaydı, belki tarihin birçok bilmecesini çözmek olanaklı olurdu. ama bağnazlığın kendi gününe olduğu kadar geleceğe de bir ihanet olduğunun bir kanıtı olarak, kültür tarihinin belleğinde yerini aldı külleri.

Nevşehir Üniversitesi Öğr. Üyesi.

lehçeleri de farklı.' kral bunları duyunca yahudiler'in

hüküm verilmiş, kalem kırılmıştı; kütüphane'deki tomarlar ve ciltler iskenderiye'deki dört bin kadar hamama dağıtıldı ve ibn ül-kifti'ye bakılırsa, altı ay boyunca ocaklarında bu kitaplardan başka bir şey yakmaya gerek kalmadı...

Bu kütüphane günümüze ulaşmalıydı kimbilir ner kadar değerli şeyler yandı/yakıldı.

Kütüphanenin müslümanlarca yakılmış olabileceği iddiasını dile getiren ve savunanlara göre; İlk yıllarda müslümanlar da küçük çaplıda olsa, benzeri tahribattta bulunmuş olabilirler. Ancak ilim ve irfanın artması, medeniyet aleminde söz sahibi olmaya başlamalarına paralel olarak, kültürel seviyeleri de yükselmiş, zihniyetleri de oldukça değişmiştir. Öyle ki şaşılacak kadar kısa bir süre içinde ilim ve irfanın gerçek hamileri olmuşlardır. Bunun bir gereği olarak; Abbasiler devrinden itibaren `Beytü`l-Hikme` adı verilen bilim akademileri kurulmuş, hemen her dil ve kültürden binlerce eser, ağırlığınca altınlar verilerek toplatılmış, farklı din ve kültürden yüzlerce katip ve mütercim görevlendirilmişdir. Hatta devrin halifesinin; `daha çok para elde etmek için mütercim ve müstensihler kasten, büyük harflerle ve aralıklarla yazıyorlar ki, kitap kalın olsun ve tartıldığında daha çok altın kazandırsın` şeklindeki şikayetleri tebessümle karşılayarak `biz bu şekilde aldatılmaya razıyız` demesi bu bilimsel zihniyet ve kültürel seviyenin dikkat çekici göstergelerinden biri değil midir?

İskenderiye Kütüphanesi'nin Akıbeti Üzerine Değerlendirmeler

Bu konuda daha önce söz söyleyen ünlü tarihçilerden birisi olan C. Zeydan, İslam Uygarlıkları Tarihi, (çev. Nejdet Gök, İletişim, İstanbul 2004) adlı klasik eserinde, önceleri bu olayın kuru bir iftira ve dayanaksız bir saldırıdan ibaret olduğunu ileri sürerken, zamanla görüşlerinde bazı değişiklikler olduğunu, İskenderiye Kütüphanesi`nin İslam fetihlerinden önce tahrip edildiğinin tarihi bir gerçek olmakla birlikte geri kalan küçük bir bölümünün de Müslümanlar tarafından yıkılmış olabileceğini iddia ediyor. Muzaffer olan orduların sırf hakaret ve aşağılama amacıyla, mağlup ettikleri kültürlerin kütüphane, ibadethane veya benzeri yerlerini tahrip ettiklerinin tarihi bir uygulama olduğunu, bu cümleden olarak; Tatar hükümdarı zalim Hülagü`nün 1258 yılında Bağdat`ı ele geçirdiğinde binlerce kitabı Dicle ırmağına attırdığını, bir kısmını da kerpiç gibi kullanarak ahırlar yaptırdığını örnek olarak gösteriyor. Buna göre, Rum imparatorları da Hristiyanlığı kabul ettikden sonra Mısır`daki putperestlik uzantısı heykel ve mağbetleri de içlerindeki kitap ve heykellerle birlikte yaktırmışlardı. Trablusşam`ı ele geçiren Haçlılar da Kont S. Gilles`in emri ile, içerisinde üç milyon kitabın yer aldığı tahmin olunan bir kütüphaneyi yakmışlardı. (Gibbon, Roman Empire, II, 505).

peki söylencesi günümüze dek ulaşmış, ama mahiyeti hakkında pek az şey bilinen iskenderiye kütüphanesi neydi?

Başka kaynaklar da göz önüne alındığında, İskenderiye kütüphanesinin İslam fethinden önce, şehirde çıkan bir putperest ayaklanmasının sonucu, pagan kültürünün yok edilmesi düşüncesiyle İmparator I. Theodosius`un emriyle (m.391) yıktırıldığı anlaşılmaktadır. Çağdaş tarihçilerden Bernard Lewis de bu fikri desteklemektedir. (Geniş bilgi için bkz. Nuray Yıldız, Eskiçağ Kütüphaneleri, İstanbul 1985, 90-94; Mustafa Fayda, `Hz. Ömer Devri`, DGBİT, c. II, sh.100-104.)

Büyük bölümünün islamım yayılmasından önce imha edildiği ama kalanlarında onlar yarafından yok edildi yazılmış tabii kaynaklardan alıntı bunlar ama ben ilk okuduğumda kütüphanenin komple yakıldığını öğrenmiştim.

grekçe'yi de mükemmel biliyorlardı. her bir alim

İlber Ortaylı` hocamızın, Ankara Ticaret Odası`nda (24 Şubat 2006) Kom-Der`in `İskenderiyye Projesi Tanıtım Programı` nda, kendine has üslubu ile; tarih kitaplarında geçen kütüphane yakma olaylarının abartılı, uydurma haberler olduğunu, hiçbir toplumun buna tevessül etmeyeceğini, Hülagü`nün de aslında böyle bir şey yapmadığını, İslam Tarihçileri`nin de yanlış bilgiler aktardıkları yolundaki tesbitlerini tarihi gerçeklerden çok, iyi niyetli bir temenni veya düşünce olarak buraya ilave etmeden geçmemek gerekir. Ancak Hülagü, Neron ve Hitler gibi tarihe zulümleriyle damga vurmuş zalimlerin yaşamları ve kanlı icraatlarını bir bütün olarak ele aldığımızda, kitap ve kütüphane yakma olayının ancak bu zihniyetlere yakışabileceği gerçeğini yadsımamak gerekir.

makedonya kralı iskender'in doğu'ya açılan fetihleri, mısır'ı kısa sürede hellenistik dünyaya katmış, iskender'in ölümünden sonra ülke, mısır'a yerleşen ptolemeler sülalesinin eline kalmıştı. hellenistik dünyanın parlayan yıldızı iskenderiye kentini başkent yapan ptolemeler, burada ülkenin roma egemenliğine geçtiği iö 31'e dek hüküm sürdüler. ptolemeler'in iskenderiye'si, grek illerinden gelen filozof ve bilimcilerle, filistin kökenli yahudi yerleşimcilerinin damgasını vurduğu, hellenistik kültürün ve geç antikite'nin yakın doğu'daki en önemli merkezlerinden biri haline gelmişti kısa sürede.

iskenderiye kütüphanesi

İskenderiye Kütüphanesi`ni gerçekte kim yaktı?

Ayrıntıları ilgili kaynaklara havale ederek; konunun üzerinde ana hatlarıyla kısaca durmak istiyoruz:

iran'dan zend metinleri, hint yazmaları, mezopotamya'dan kalde yazıları, küçük asyalı filozofların risaleleri... ptolemeler sarayında, salonları birbirine bağlayan geçitlerin duvarlarındaki raflarda yerlerini alıyorlardı. yahudi kutsal metinleri de... iskenderiyeli, hellenleşmiş bir yahudi olan aristeas'ın günümüze dek ulaşan mektubu, kütüphane'nin yanı sıra, yahudi şeriat'ının ilk kez ibranice'den bir başka dile çevrilişinin de öyküsünü anlatmaktadır:

müslümanların barbarlığı? belki... ancak iskenderiye kütüphanesi'nin uğradığı ilk yıkım değildi halife'nin talimatı. daha önce caesar, sığındığı ptoleme'ler sarayını kuşatan ayaklanmayı bastırabilmek için iskenderiye limanında bekleyen gemileri ateşe vermiş, limandaki depolarda romalı antika meraklısı 'yeni zenginler'in eline ulaşmayı bekleyen kırk bin kadar kitabın yanmasına neden olmuştu.

bütün milletlerden alimler toplandı, deniliyordu.

Sibel Özbudun

çalıştı. yanımda kendisine 'kaç bin kitap var?' diye

verildi. bazılarını satın aldı, diğerlerini kopya ettirdi

erişilebilen dünyanın her yerinden iskenderiye'ye yazmalar yağmaya başladı. bir bizans risalesinde,

toplaması için kendisine büyük miktarlarda para

Resmi tarihteki kaynakları bilemem, ama Hazreti Ömer radıyallahü anh gibi bir zattan böyle bir davranışı kesinlikle beklemem...

mısır hükümranı ptolemeus i soter'in aklına, kentte "dünyanın tüm kitaplarının yeralacağı bir kütüphane oluşturma" fikrini atina'nın eski yöneticilerinden, gözden düştükten sonra iskenderiye'ye sığınan, aristo'nun demetrius'unun soktuğu kaydedilmektedir. bu fikirde ptolemeus soter'e en çekici gelen yön, demetrius'un "krallık ve iktidarın uygulanması konusunda bilgi sahibi olma" vurgusu olmuş olmalı. gerçekten de iskender'in fetihleriyle birlikte grekler sicilya'dan kuzey afrika'ya, balkan yarımadasından küçük asya'ya, iran ve hindistan'dan afganistan'a dek uzanan bir coğrafyanın efendileri haline gelmişlerdi ve yeni uyruklarını yönetebilmek için onları tanımak zorunda olduklarının bilincindeydiler. her durumda demetrius iskenderiye'de, ptolemeler sarayında yer alan kütüphaneyi kurmakla görevlendirildi. hedeflenen 500 000 papirüs tomarıydı. ptolemy 'yeryüzündeki bütün egemen ve yöneticilere' ellerindeki her türlü kitabı kendilerine göndermekten çekinmemeye" çağıran bir mektubu bizzat kaleme aldı. şairlerin ve yazarların, retorikçilerin ve sofistlerin, tabiplerin ve kahinlerin, tarihçilerin ve diğerlerinin yazmaları kopya edilecek, kopyalar sahibine iade edilirken orijinaller kütüphane'de alıkonacaktı.

sözünü ettiğin kitaplara gelince, denmekteydi ömer'in mektubunda, cevabım şudur. eğer içerikleri allah'ın kitabına uygunsa, onlarsız da yapabiliriz; çünkü bu durumda allah'ın kitabı yeter de artar bile. ancak öte yandan, eğer allah'ın kitabına uymayan hususlar içeriyorlarsa; onları muhafaza etmenin hiç gereği yok demektir. üzerine düşeni yap ve onları yak.

Hazreti Peygamberin sallalahu teala aleyhi vessellemin, savaş esnasındaki emirlerine bakacak olursak bir islam ordusunun böyle bir zararda bulunacağını ilmi eserlere karşı düşünemiyorum...

diye yanıtladı demetrius; yahudiler kendi ülkelerinde

sorulduğunda, '200.000'in üzerinde, efendim ve bu

Kütüphanenin İslam fetihlerinden çok önce tahrip edildiği görüşünü savunanlar arasında İslam tarihi Profösörü Mustafa Fayda ve Nuray Yıldız dikkat çekici bilgiler vermektedir. Sayın Fayda, kütüphanenin, Hz. Ömer`in emri ile Amr bin el-As tarafından yaktırıldığı şeklindeki ilk haberlerin en erken XIII. yüzyıl kaynaklarında yer aldığı iddiasını tekrarlar ve bunların da Abdullatif Bağdadi (ö.1231), İbnu`l-Kıfti (ö.1248), Ebu`l-Ferec(ö.1286) olduğunu belirtir. Buna göre bu kaynakların verdiği bilgilere güvenmek zordur. Örneğin, birinci kaynak olan Bağdadi`in kayıtlarında bir çok yanlış bilgi vardır; Büyük İskender`in hocası olan ünlü filozof Aristotales, onun söylediği gibi İskenderiye`de değil M. Ö. IV. yy. da Atina ve Makedonya`da yaşamıştır. Ayrıca Mousaion denilen bu kütüphaneyi İskender değil, Ptolemaios I Soter, Ptolemaios II Philadelphos inşa ettirmiştir. İbnü`l-Kıfti`nin verdiği bilgiler de tarihi gerçeklere aykırıdır. Onun Amr bin el-As ile konuştuğunu söylediği J. Philoponos, İskenderiye`nin fethinden bir yüzyıl önce yaşamıştır.

İspanyollar`da 15. yy. da Endülüs`ü ele geçirdiklerinde muhtemelen tarihin en büyük kitap, kütüphane, cami ve medrese katliamını yapmışlardır. Bundan öte İslam kültürünü tamamen unutturmak, ibadet yollarını kapatmak amacıyla, bu kültürün ayrılmaz bir parçası olan hamamları bile yakıp, yıktırmışlardı. Geçen günlerde aramızdan ayrılan rahmetli Ergün Göze`den bizzat dinlediğime göre: Zulümden bunalan müslümanlar Kur`an`-ı Kerimi bile flamenko müziği eşliğinde şarkı formu biçiminde okumak zorunda kalmışlardır. Maalesef bu olumsuz ve yıkıcı uygulama kötü bir gelenek halinde günümüze kadar ulaşmıştır.

olduğu sanılıyor, ama öyle değil; ayrıca

bunlar kendi dillerinin üstadları olmanın yanı sıra,

almaya layık olduğu bana söylendi.' 'seni bunu

tarihten öğrenmesini bilenler için, kuşkusuz...

Başka kültür ve dinlerle birlikte yaşamayı, belli kurallar çerçevesinde doğal kabul eden İslamın geniş hoşgörü zihniyeti olmasaydı yüzyıllar boyunca, İslam hakimiyeti altındaki topraklarda eskiye ait bunca eser, kültür ve inanç mozayiğinden söz edilebilir, Anadolu`nu adı `Diyar-ı Rum` veya `Arz-ı Rum`, Mevlana`nın adı `Celaleddin-i Rumi` ve İstanbul`un adı Osmanlı bürokrasi ve diplomatikasında `Kostantiniyye` olarak anılabilir miydi? İslam fetihlerini, Avrupa`yı istila eden barbar akınlarıyla karşılaştıran önyargılı düşüncenin bir sonucu olan `kitap ve kütüphane düşmanlığı` suçlamasının İslam`la ilişkilendirilmesi ise meselenin en vahim yönüdür. Oysa birisinin sonucunda, dünyayı çepeçevre kucaklayan, baş döndürücü bir hızla yayılmış, çağlar ötesi bir uygarlık, diğerinden ise izlerini sonraki asırlarda bile üzüntüyle müşahade ettiğimiz bir yıkım, yağma ve felaket miras kalmıştır.

'ihtiyacın olan her şey emrinde.' 'çeviri gerekiyor'

Ayrıntılı açıklama için:

Eski Yunan bilim ve kültürünü günümüz medeniyetinin asıl ve yegane temeli kabül eden, müslümanları bilimsel düşünce ve zihniyetten uzak, orjinal medeniyet kurabilme yeteneğinden yoksun, eski uygarlıkların mirası üzerine kurulmuş, mirasyedi bir toplum olarak gören veya görmek isteyen, batı merkezli uygarlık tarihlerinin hemen hepsinde tekrarlanan bu tarihsel iddia ne derece ciddi, ne ölçüde bilimsel veya doğru olabilir?

görevlendirildiğinde, dünyadaki tüm kitapları

öte yandan, roma imparatoru theodosius, hristiyan piskopos ambrosius'un baskılarıyla, 16 haziran 391 tarihinde iskenderiye'nin romalı valisine pagan kültlerini yasaklayan bir ferman gönderdiğinde, bu, kentteki gayretkeş hristiyan keşişlerce kentin başlıca tapınaklarından serapeum'un yerle bir edilmesi için bir fırsat olarak değerlendirilecektir. yıkılan serapeum tapınak kompleksinde, bir çeşit halk kütüphanesi görevini gören ve iskenderiye kütüphanesi'nin ptolemeler sarayındaki ana bölümündeki belli başlı yapıtların eksiksiz kopyalarının muhafaza edildiği kütüphane de bulunmaktaydı ve tarih bilimi için paha biçilmez binlerce belge o tarihte yakılmıştı.

M. Ö. III. Yüzyılda Mısır`ın İskenderiye şehrinde kurulan ve içerisinde 900 bin ciltten fazla yazma eserin bulunduğu, Helenistik kültürün en zengin eserlerinden biri kabul edilen tarihi İskenderiye Kütüphanesi nasıl ve kimler tarafından yakılıp, yıkılmıştır? Maalesef sonraki yüzyıllara ait bazı İslam tarihi kaynaklarında da nakledildiği üzere; M.642 yılında Hz. Ömer`in emriyle, anlaşılmaz bir bağnazlık ve tahammülsüzlük sonucunda Mısır Fatihi Amr b. el-As tarafından bizzat yakılıp yok edilmiş olabilir mi?

Nevşehir, 09 Kasım 2009 Pazartesi

kudüs hahambaşı eleazar, ptolemeus'un önerisini sevinçle karşılayacaktı. israil'in oniki kabilesinden her birinden altışar olmak üzere yetmiş iki yahudi alim kudüs'ten mısır'a gönderildi. ve bunların çabasıyla eski ahit yetmiş iki günde grekçeye çevrildi.

halife'nin habercisi içeri girerken salondaki üç adamdan ikisinin, iskenderiye'li aristo'cu hristiyan filozof john philoponus ile eski öğrencisi ve dostu, yahudi tabip philaretes'in yürekleri duracak gibiydi; üçüncüsü, müslüman mısır fatihi amr ibn ül-as ise, gelen mesajın ne yönde olacağını kestirmenin sıkıntısını yaşıyordu. philiponus ile philaretes günlerdir amr'a iskenderiye kütüphanesi'ndeki onbinlerce kitaba dokunulmaması, bunların iskenderiye'de bırakılması için dil dökmüş, amr ise durumu halife ömer'e yazarak bu konuda talimat istemişti. haberci içeri alındı, halife ömer'in mektubunu saygıyla amr ibn ül-as'a uzattı.

yahudi şeriatı'nın da çevrilerek kütüphanenizde yer

"... Bazı yazarlar istisna olmak üzere müsiüman tarihçilerin ve oryantalistlerin çoğunluğu ittifakla İskenderiye Kütüphanesinin Amr b. el As'ın Mısır'ı fethinden önce yıkılmış olduğunu kabul etmektedirler. Bu durumda İskenderiye Kütüphanesinin yıkılmasında müslümanlan suçlamak adil bir davranış olmaz."

yapmaktan alakoyan ne?' diye sordu kral.

Yrd. Doç. Dr. Nejdet Gök

ve kralın amacını elinden geldiğince gerçekleştirmeye

Maalesef bu yanlış bilgiler, sonraları Katip Çelebi vs. tarihçiler tarafından da tenkide tabi tutulmaksızın tekrar edilmiştir. Ayrıca, XIII. yy. da yaşamış olan bu yazarlara gelinceye kadar, 500 yılı aşkın bir süre içinde hiçbir müslim veya gayr-i müslim tarihçi kütüphanenin yakılması olayından söz etmemektedir. Bunlar arasında IX. yy. da yaşayan Belazuri, Yakubi, Taberi ve X. yy. da Mesudi, Mısır tarihi yazmış olan el-Kindi ve yine X. yy. da yaşamış olan İskenderiye patriği Eutychius da vardır. Tüm bunlar İskenderiye`nin fethini kaydettikleri halde halde bu olaydan söz etmemişlerdir.

başrahibine bir mektup gönderileceğini söyledi.

kendi yazılarını kullanıyorlar. bunun suriye dili

phalerum'lu demetrius kralın kütüphanesi'nde

grubuna bir metin verildi ve metinler grekçeye çevrildi.