Her ilmin kendine ait bir metodoloji vardır. Bunlar arasında tarihi de saymak artık bir zaruret halini almıştır. Nitekim tarih ilmi, yalnızca savaşların ve ardından imzalanan barışların zamanlarını bilmekten ibaret değildir. Bunun yanında yaşanan hadiseler üzerinden tahlil ve sentez yapabilmek?fakat belli kalıpları kırıp, tarafsız yaklaşabilmek şartıyla- son derece önemlidir. Bizde?Celali İsyanları veya Fetreti? olarak bilinen ve bu isyanlar esnasında faal bir rol oynayan Kuyucu Murat Paşa, çoğu zaman belli ideolojiler çerçevesinden ele alınmış ve aslında olduğundan çok daha farklı bir zemine oturtulmaya çalışılmıştır. Fakat bu noktada akla şu soru gelmektedir: Acaba manzara zannedildiği gibi midir ve Paşa?nın yaptıkları sadece keyfi bir idarenin neticeleri midir?

4) Sadrazam Kuyucu Murad Paşa, İran üzerine yürüyeceği halde Celali isyanlarının bir kangren halini alması yüzünden dört yıl boyunca asilerle uğraştı. Bunu fırsat bilen İran şahı I. Abbas, bir taraftan Celalilere destek sağlarken, diğer yandan Osmanlı hakimiyeti altındaki Şirvan, Şemahi ve Gence kalelerini ele geçirdi. Daha sonra Kuyucu Murad Paşa 1610 yılında çıktığı İran seferinde bu kaleleri geri aldı.

Bugün PKK karşısında böyle bir deliolmuş olsa şuan PKK gibi bir derdimiz olmazdı...

Kuyucu Murat Pasa?nın Restore Ettirdiği Selçuklulardan Kalan Alaeddin Camii

İsyanı bastıran Murat Pasa?nın iktidara Gelmesinde Önemli Bir Rol Oynayan Büyük ilim Adami Sunullah Efendi

Örnegin, sokullu mehmed paşa olabilir...

Yaptığı çeşitli devlet görevlerinden sonra Avrupa?daki savaşların bir çözüme bağlanması sebebiyle o bölgeye yollanan Murat Paşa, 1606?da Zitvatorok anlaşmasını imzaladıktan bir müddet sonra İstanbul?a çağırılmış ve artık büyük bir problem haline dönüşen Celali isyanlarını bastırması için padişah tarafından tam salahiyetle görevlendirildi.

Murat Paşa 1585 senesinde Safevilere karşı yapılan Tebriz seferinde, atı ile savaş meydanındaki kuyuya düşmüş ve düşman tarafından esir edilmişti. Safeviler elinde rehin kalan paşa, 1590?da imzalanan anlaşma ile serbest bırakılmıştı. İşte Murad Paşa?ya Kuyucu sıfatı verilmesindeki birinci etken, savaş meydanındaki kuyuya atıyla düşmesinden kaynaklanmaktadır. Nitekim yıllarca bu sıfat kendisinde kalmıştır. İkinci rivayet ise Anadolu?da ektikleri fitne ve fesat tohumları ile devlete ve tebaaya büyük zararları dokunan asilerin işini gördükten sonra kuyuya doldurmasıdır. Bu ikinci rivayetin de doğru olması kuvvetle muhtemeldir. Nitekim hukuken devlete?asi ve bagi? olan ve on binlerce insanın ölümüne sebep olan bu kişiler için değil defin işlemi yapılması, yıkanıp kefenlenmesi bile uygun görülmemiştir.

Paşa?nın Antalya?da Yaptırdığı Camii

Dönemi Tasvir Eden Bir Gravür

Bu sadrazam örnek alınıcak bi sadrazam değil bence, ona gelene kadar daha basarılı olanlar vardır...

Anlatmak istediğim şuydu...

1) On üç, on dört sene devam eden Celali şakaveti dolayısıyla; Suriye, Irak ve Anadolu adeta elden çıkmış gibi bir vaziyete gelmişti. Asayiş kalmamış, ticaret durmuş ve iktisadi durum çok gerilemişti. Nitekim tarihçi Hammer, Avusturya savaşının devlete Celali fetreti derecesinde insan ve para kaybettirmediğini yazmaktadır.

Devletin bekası içinse analar babalar feda olsun vatana. Haksız yere demiyorum hakettilerse şayet. Yoksa Allah indinde takvası üstün olan daha kıymetlidir...

savaşılmaktadır. Doğuda ise bu durumdan istifade etmek isteyen Safevileri görüyoruz. Safeviler fırsat buldukça Osmanlı topraklarına saldırmakta, aynı zamanda?düşmanın düşmanı dostumdur? fehvasınca hareket ederek, benimsedikleri dini saplantılarını?Şii propagandacılar vasıtası ile- Anadolu?ya yaymaktaydı.

3) Bu yıllarda köylü halk, kasaba ve şehirlere kaçtığından, tarlalar ekilmez oldu. Ticaret durduğu gibi Anadolu?da büyük bir kıtlık baş gösterdi.

17. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu sıkıntı günler yaşamaya başlamıştır. Nitekim Batıda Avusturya ile uzun süredir

Devlete isyan Eden Celaliler

delinin karşısında deli olmak lazım...

2) Celali isyanlarının yıkıcı faaliyetleri, 1603?ten sonra şehirlere de sıçradı. Nitekim bu sıralarda Ankara?dan başlayarak, Afyon, Kütahya, Isparta, Kastamonu, Amasya, Tokat, Malatya, Harput, Maraş, daha pek çok şehir ve kasaba büyük felaketler yaşadı. Bunların pek çoğunda evler, hanlar, dükkanlar hatta mescid ve medreseler, asilerin çıkardıkları yangınlarda harap oldu.

İlk dönem tarih kroniklerine baktığımızda Paşa için kimi zaman aşırı ithamlar olduğu söylenir. Fakat bunun yanında kendisi için?yapılması gerekeni yaptığı? tespiti hep görmezlikten gelinir. Örneğin Peçevi Tarihi?nde paşa için asileri murdar gibi kuyulara doldurttuğu belirtildikten sonra?Cesaretli, gayretli, saltanatın namusunu korumakta çok gayretli, bir devlet sahibi idi? denilmektedir.

Osmanlı Devleti?nde yaşanan bazı hadiseler, yapısı itibariyle hassasiyet arz eder. Bunların başında?kardeş katli? mevzusu gelir. Bunun gibi imparatorluğun en sıkıntılı dönemlerine tekaddüm eden bir zamanda ortaya çıkan Celali ayaklanmaları da söz konusu gruba dahil edilmelidir. Peki imparatorluğa ısyan eden bu kişiler kimdi ve neden bunlara Celali denmektedir, önce onu ele alalım.

tarihte en sevdiğim şahsiyetlerden biri.. bölücülere acımamış gömüp geçmiş.. şimdi bir kuyucu daha olsa, hergün şehit haberleri duymazdık...

Osmanlı sultanları, devlet menfaatine çalışan imtiyazlı şahsiyetlere hak ettikleri değeri her zaman göstermeye çalışmışlardır. Söz konusu şahıslardan bir tanesi de etrafına topladığı müritleri ile tanınan ve sevilen Safiyüddin-i Erdebeli?dir. Bundan sonra gelen kişiler için de, -hallerini değiştirmediği sürece- söz konusu imtiyazlar devam etmiştir, ta ki Şeyh Cüneyd?e kadar. Şeyh Cüneyd ile Anadolu?da teşekkül eden fikri ve itikadi ayrılıklar bir zaman sonra Şah İsmail ile şahikaya ulaşmış, nitekim Yavuz Sultan Selim zamanında (1514) bu ihtilaflar bir müddet sükun bulmuş ise de, daha sonra 1519?da mehdilik iddiası ile ortaya çıkan Bozoklu Şeyh Celal, etrafına topladığı kişiler ile Ankara üzerine yürümüştür. Bu ayaklanma da Şahsuvaroğlu Ali Bey?in müdahalesi ile yatıştırılmıştır. İşte bundan sonra tarihçiler, Anadolu?da çıkan isyanlara Bozuklu Celal?in adına nispeten Celalilik, bu ısyanı çıkaranlara da Celali demişlerdir.

Anadolu tam bi kaos içindeydi. Haçova Savaşı?na katılmaları emredildiği halde, savaştan kaçarak tam bir korkaklık gösteren bir takım sipahi grupları, bu kez Anadolu?da yiğitlik göstermeye başlamış, gerek dağa çıkmak suretiyle ve gerekse de İran desteği ile eşkıya gerillaları meydana getirmişlerdi. Halkın malına, ırzına ve canına zorla tecavüz etmeye başlayan bu Celali grupları Anadolu?nun belli başlı bölgelerinde toplanmıştı. Bunların başında Karayazıcızade Abdülhalim, Canpolatoğlu, Kalenderoğlu, Meymun, Muslu Çavuş gibi kişiler gelmekteydi. Abdülhalim etrafındakiler ile Sivas?tan Urfa?ya kadar uzanan topraklarda adeta saltanatını ilan etmiş ve hatta civar vilayetlere?Halim Şah Muzaffer Bada? ibareli tuğralı fermanlar bile göndermişti. Anadolu halkı önüne geçilmesi zor bir baskı altındaydı. Kimi çocuklar zorla ailelerinden kaçırılıp dağa kaldırılıyor, evlere hunhara baskınlar yapılarak halka zulmediliyor, öldürülüyor, eşyaları yağmalanıyordu. Ve işte bundan sonra Kuyucu Murat Paşa ortaya çıkıyordu.

Yine ilk dönem kroniklerde onun?Merd-i mülhid tövbekar olmaz? düsturuyla hareket ederek çok sıkı tedbirler aldığı belirtilir. Bunun yanında bu kaynaklardan Naima?yı, Peçevi?yi, Zübdet?üt-Tevarihi?i, Solakzade?yi Kirkor?u tam manasıyla okumayıp, sadece işine gelen tarafları alarak delil olarak sunmak, ilmi bir yaklaşım olmadığı gibi, o döneme olan vukufiyetin de ne kadar zayıf ve eksik olduğunu gösterir. Kaldı ki, uç birer örnek olarak gösterilen ve düşünüldüğünde bile sadece bir fanteziden yahut bilmem kaçıncı ağız rivayetten öteye gidemeyecek olan hadiseleri kritik etmeden ve yorumlamadan sindirmek, tarih metodolojisine de ters düşmektedir. Bütün bunlardan sonra Celali ayaklanmalarının Osmanlı İmparatorluğu?na getirdiği zararları birkaç kısa madde halinde sıralayıp yazımızı sonlandıralım.

Olayı ideolojik saplantılar perspektifinden tahlil etmeye çalışanları bir kenara koyacak olursak, hemen hemen bütün muteber kaynak ve biyografiler onun devleti adına çok büyük hizmetler gördüğünde ve hatta Anadolu?da dağılan birliği yeniden kurduğunda müttefiktir. Paşa, devrin padişahı I. Ahmed Han tarafından büyük iltifatlara kavuşmuş, bir kangren haline dönüşen isyankarları, bütün bir vücuda sirayet etmeden ber-taraf etmiştir.

cinsiyetine göre tasnif edilip kuyulara doldurulan yakınlarınız olsa gene böyle der misiniz şehbal hanım?

Neticeler

Neden Kuyucu?

Bir Kuyucu Murat Paşa lazım bu ülkeye...