(15) Gelibolu'lu Mustafa Ali, "Künhü'l-Ahbar", c. V, s. 214, bas.: Takvim-hane'-i Amire, İstanbul, 1277

"Kralın Katli" Hakkında Mevcut Eserler

Kavi kalb, kolı kuvvetlü bir er

Bu kaynaklar "Varna Savaşı" hakkında bilinmeyen pek çok ayrıntıyı ve diğer kaynaklarda bulunmayan geniş tafsilatı içermekte olup; aslında yalnız "kralın katli" meselesinin değil, Varna Savaşı'nın her safhasının bu kaynaklara göre yeniden yazılması gerekir.

ve Yeni Osmanlı Kaynakları Ne Diyor?

İşte tam bu sırada Allah-u Teala, kralın gönlüne Sultan Murad'ın üstüne tek başına yürüme hırsını düşürmüş; kıt aklıyla cesaret gösterisinde bulunmaya kalkışan kral Murad Han'ı er meydanına davet ederek, padişahın üzerine süvarileriyle yedi defa at sürmüştü!..

Gel imdi sen-dahı hoş 'aşıkane

Oruç Beg'in "Tevarih-i Al-i 'Osman"ının bilinen en mufassal nüshasında bu bilgi, Za'ifi'ninkinden daha da ayrıntılı olarak yer alır. Müellif burada Koca Hızır'ın ve Bahadır'ın isimlerini zikrettikten sonra, Za'ifi'deki rivayetin aksine Bahadır'ın o esnada şehid edildiğini, kralı attan düşürenin ise "Timurtaş" adında başka bir Osmanlı yiğidi olduğunu ifade ederek şöyle der: "Kıral kendü alayından çıkub yalıñuz at saldı, ya'ni bahadırluk göstere. Kudret-i Hakk, heman-kim alayından çıkdı, bir bahadur yaya-başı vardı, hem adı "Bahadur" idi, Gelibolı'da olurdı, bir yüksek yirden gözler-imiş; kıralı gördi, bildi, heman-dem dere başından at saldı. Kıraluñ üstine Rüstem-var irüb kıralı süñüyle urdı ve illa atından yıkamadı, ol arada Bahadur'ı şehid eylediler. İki gazi dahi irüb Bahadur'ı uranı öldürdiler, anuñ ardınca bir yigit irdi "Timur-taş" adlu, irüb kıraluñ atını çaldı, siñirledi, kıral atından yıkıldı. Bir-kaç yeñi-çeri hazırdı, çaldılar, meger "Koca Hızır" dirlerdi, bir yaya-başı vardı, ol arada hazırdı, kudret aña nasib itmişdi, irüb kıraluñ başını heman-dem Sultan Murad'a getürüb: "Sultan'umuñ hemişe düşmanınuñ başı atı ayağı altında galatan olsun!" diyu Sultan Murad öñinde başı yuvaladı: "Hemişe düşmenler başı eyle olsun!" diyu. Sultan Murad gördi, kıral leşkerinden bir kafir bulub getürüb başı gösterdiler, ol kafir ol başı görüb ağladı: "Kıral kendüdür!" didi, andan bildiler. Başı görüb, Sultan Murad yüz göge tutub Hakk Te'ala'ya çok şükrler eyledi."(10)

(13) Ruhi el-Edirnevi, "Tarih-i Ruhi", Berlin Staatsbibliothek, Tübingen, MS Or. Quart, nr.: 821, vr. 119a.

İrişib ol araya oldı hazır

(5) Kaşifi, "Gaza-name'-i Rum", İ. Ü. Ktp. FY, nr.: 1388, vr. 19a-20b.

Koca Hızır irdi başın kesdi der-hal

Oruç Beg'in bu ayrıntılı bilgiyi, Sultan II. Murad döneminde yazılmış bir "gazavat-name"den aktardığında şüphe yoktur. Bu rivayetle, kralın katli hakkında asrındaki diğer müverrihlerden daha geniş malumat sahibi olma niteliği kazanan Oruç Beg, bu hususta kendisinden sonra eser yazan birkaç müverrihe de kaynak olmuş; bunlardan bazıları rivayeti aynen nakletmiş, bazıları da özetleme yolunu tutmuştur.

İrişdi bir süñü urdı kırale

Za'ifi'nin bu dizelerinden, krala yalnız Koca Hızır'ın değil, asıl adı "Mustafa" olan "Bahadır" adlı bir Osmanlı erinin de müdahale ettiği; neticede kralı öldürmelerinin bir mükafatı olarak Sultan Murad'ın her ikisine de sancak beyliği verdiği anlaşılıyor.

(3) Za'ifi, a. g. e., vr. 92b-93a.

Varna Savaşı'nın akışını değiştiren ve Allah-u Teala'nın desteği ile mağlubiyeti bir anda galibiyete dönüştüren Macar kralının katli meselesi mevcut Osmanlı kaynaklarında çok kısa ifadelerle aktarılır. Mesela Aşık Paşa-zade, bu klasik tarzın en bari örneğini teşkil eden rivayetinde: "Kıral gördi, Türk beginüñ yanında adem kalmadı, kıral eyitdi: 'Türk begine eyü fursat elüme girdi, varayum ben Ànı diri dutayum!' diyu yürüdi; yeñi-çeri yarılı-virdi, kıral geldi aralığa girdi. Atuñ siñirlediler, atdan yıkdılar; bel ki atıyla bile yıkdılar. 'Koca Hızır' dirler idi, bir Hündkar kulı kıraluñ başın kesdi." diyerek hadiseyi özetler.(1) Şimdiye kadar konu ile ilgili araştırmalarda kullanılan diğer Osmanlı kaynaklarında da, olay hakkında bundan daha ayrıntılı bir bilgi yer almaz.

(14) Ruhi el-Edirnevi, a. g. e., vr. 126a-126b.

ve Varna Savaşı'nın Özeti:

(7) Krş. "Gazavat-ı Sultan Murad bin Muhammed Han", vr. 16a-18b / s.17-20.

Gelibolulu Mustafa Ali de "Künhü'l-Ahbar"ında, kralı attan düşürenlerin başka, başını kesenin başka kimseler olduğunu gösteren bu ayrıntılı rivayeti "Neşri Tarihi"ne dayanarak nakleder ve bu rivayetin içerdiği düzgün ve tutarlı tafsilat nedeniyle, ilk rivayetten daha sahih olduğunu söyler: "Amma Monla Neşri kavlince, meger ki 'Bahadur' nam bir bahadur-ı za'im kıral-ı gümrahı teşhis idüb gözlerdi. Arkurıdan gelüb nizesini havale kıldı, lakin yıkamadı; kıral kafa-darlarından canını dahi kurtaramadı. İkisi gelüb Bahadur'ı şehid itdiler. Lakin anları dahi ehl-i İslam'dan iki mücahid-i nam-dar katl-ile na-bud-u hakisar kıldı. Ba'de-hu 'Rüstem' nam bir dilir-i Rüstem-kam kıral-ı dallüñ atını siñirleyüb, ta ki andan yıkılub yeñi-çeri zümresinüñ meyanında kaldı. Fe-la-cerem nicesi üşdiler, tiğ-u harbe ile mel'una girişdiler. Amma kellesi kesilüb bedenden ayrılmak sabıku'z-zikr 'Koca Hızır'a müyesser oldı. Bu makule tafsil-i sıhhat-i ma-ceraya delil olmağın tahriri ca'iz görüldi."(15)

Dimişler bu sözi ne biş-ü ne kem

Kim anuñ mu'cizatıdur bu işler

O meşum-u bed-ahter, dun-ı mağbun

Yera çekdi düşürdi ol divane

Buları gör ki Şeh-in-şah n'itdi?

Halbuki asrın şairlerinden Gelibolu'lu Za'ifi Mehmed savaştan birkaç yıl sonra kaleme aldığı "Gazavat-ı Sultan Murad bin Muhammed Han" adlı eserinde, kralın katli ile ilgili klasik rivayeti naklettikten sonra,(2) hadiseyi ayrıntılı olarak aktaran ikinci bir rivayetten bahsederek şöyle der:

Zihi hikmetdürür sen gör bu hali

Zihi sa'at, zihi ay-u zihi sal

Diladi düşüre başını ele

(12) Berlin Staatsbibliothek, Tübingen, MS Or. Quart, nr.: 821. Diğeri Cezayir'de, Bibliotheque Musee'dedir .

salavat vir Resul'e sadıkane

Ve-likin adem anı kaçan işler

(9) Za'im Mir Mehmed Katib, "Cami'ü't-Tevarih", Süleymaniye Ktp. Hafid Efendi, nr.: 237, vr. 241b.

Anonim "Gazavat-name"nin kimliği meçhul yazarı, kralın katlini: "Kıral dahi iş başına düşüb aşağı yukarı segirdüb giderken, guzzat-ı İslam'dan bir kolu kuvvetlü er kıral-ı bed-fi'ale nice bir topuz havale idüb urdı, kıral-ı bed-fi'ali atdan düşürdi. Yeñi-çeri ve 'azeb üzerine düşüb kırala urdılar nacağı?" diyerek(4) belirsiz bir biçimde aktarır. Değil Bahadır'ın ve diğerlerinin adını, olayın baş kahramanı "Koca Hızır"ın ismini dahi zikretmez; hatta onun, kralın başını kesip göndere diktiğinden de hiç sözetmez.

Ki himmet Mustafa'dan reh-nümadur

Egildi düşmedi likin o mel'un

İkisin dahı sancak bagin itdi

Kaşifi de klasik Osmanlı kaynaklarında tekrarlanan rivayetten daha fazla bir ayrıntı vermez.(5) Fakat onun burada, ancak Oruç Beg Tarihi'nin ve Ruhi Tarihi'nin ikinci tertip nüshalarında rastladığımız, Koca Hızır'ın kralın başını padişahın ayağına yuvarlaması rivayetini aktarırken, Hızır hakkında kullandığı "sipeh-büd: ordu kumandanı" ifadesi,(6) onun kimliğini tespit hususunda bize önemli ipuçları verir. O'nun verdiği bu mühim ayrıntı Prof. Dr. Halil İnalcık'ın; Koca Hızır'ın, anonim "Gazavat-name"de İzladi Savaşı sırasında Sofya'ya gönderilen, ancak pusuya düşürülerek kralın karşısına çıkarıldığı bildirilen ordu komutanı "Uzun Karı-oğlu Hızır Beg"le(7) aynı kişi olduğu görüşünü(8) kuvvetlendirmektedir.

(1) Aşık Paşa-zade Ahmed Aşıki, "Tevarih-i Al-i 'Osman", s. 185, H. N. Atsız neşri, "Osmanlı Tarihleri-I" içinde. bas.: Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1949.

İrişdi yiñi-çari dahı ol-dem

Ve-likin adı anuñ Mustafa'dur

(6) Kaşifi, a. g. e., vr. 20b.

Ki Hızır ve Mustafa öldürdi kıralı?"(3)

Edirne-Segedin Antlaşması'nın İhlali

"Ve-likin bir rivayetde dahi hem

Yapı Kredi Sermet Çifter Arş. Ktp. nr.: 773, vr. 71b-72b.

(2) Gelibolu'lu Za'ifi Mehmed, "Gazavat-ı Sultan Murad İbn-i Muhammed Han", Afyon Gedik Ahmed Paşa İl Halk Ktp. nr.: 18349/1, vr. 92a-92b.

Mehmed Za'im bugün bizce bilinmeyen başka bir kaynaktan yararlanmamışsa, Koca Hızır'ın sancak beyliğine tayini ile ilgili kısmı belki Za'ifi'den aktarmış olabilir. O'nun Bahadır'dan ve sancak beyliğine atanışından sözetmeyişi, diğer müverrihlerin yaptığı gibi kıssayı özetleme çabasından ileri gelmektedir.

Ruhi Çelebi de ilk olarak hicri 889 (m. 1484)'ten biraz sonra yazdığı "Tarih-i Ruhi" adlı eserinin, 917 (m. 1511-12)'de yeniden düzenlediği mufassal nüshalarından birinde,(12) Oruç Beg Tarihi'nde yer alan yukarıdaki rivayeti -yanlışlıkla "Aşık Paşa"ya atfederek-(13) kelimesi kelimesine nakletmiştir.(14)

Bahadur irdi, sarmaşdı revane

Neşri Tarihi'nin elimizdeki mevcut nüshalarından hiçbirinde bu rivayet yer almaz. Kaynakları arasında Ruhi Çelebi'nin "Tarih-i Ruhi"sini de zikreden Ali, eğer yukarıdaki rivayeti hangi kaynaktan aldığını karıştırmamışsa -ki bunu yapmayacak kadar dikkatli ve titiz bir tarihçidir-, demek ki Mehmed Neşri de eserini sonradan başka kaynaklara, belki de Ruhi Çelebi gibi "Oruç Beg Tarihi"nin yukarıdaki mufassal nüshasına dayanarak genişletmiş ve eserin bu yeni şekline, krala Hızır'la birlikte Bahadır ve Timurtaş'ın da taarruz ettiğini gösteren rivayeti eklemiştir. Ancak ne yazık ki bu mufassal nüsha, şimdiye kadar dünyanın hiçbir yerinde ele geçmemiştir.

Bahadır, Timurtaş ve Koca Hızır'ın kralı katletmesi rivayeti.

(8) Krş. a. g. e., "Notlar", s. 98, not: 24.

Nitekim eserini 908 (m. 1502-3) yılında tamamlayan Behişti, Osmanlı tarihçileri arasında ilk kez her padişaha ayrı bir cilt ayırmak suretiyle yazdığı "Tevarih-i Al-i 'Osman" adlı eserinin "VI. cild"inde: "Çün kıral-ı mest, iki yüzlü şimşire dest urub piyadeler içine girdi, meger anı bilür "Bahadur" dirler bir yaya-başı var idi, hem bahadur kişiyidi, piyadeler içine girdügin göricek at salub bir gönder urdı, amma kaçamadı, 'akabince gelen kafa-darları Bahadır su-başıyı şehid eylediler. Ve yeñi-çerilerden 'Timur-taş' adlu bir kimesne var-idi, kıraluñ atın siñirledi; yıkılıcak, 'Koca Hızır" nam bir yaya-başı yayan olub, başın kesüb tac-ı mükellel ile cidaya dikdiler." diyerek,(11) Oruç Beg'in bu rivayetini özetlemiştir.

Za'ifi'nin manzum "Gazavat-name"sine ve "Oruç Beg Tarihi"nin şimdiye kadar istifade edilmeyen en mufassal nüshasına dayanan bu rivayetler; şimdiye kadar yalnız "Koca Hızır"a atfedilen "kralın katli" hadisesinde onun kadar, bugüne dek isimleri işitilmeyen Gelibolu'lu "Bahadır"ın ve yeniçeri erlerinden "Timurtaş"ın da ciddi ölçüde rol oynadığını göstermektedir.

(4) Halil İnalcık - Mevlud Oğuz, "Gazavat-ı Sultan Murad bin Muhammed Han", vr. 58a / s. 65. TTK yayını, bas.: Ankara, 1978.

Savaşın dönüm noktası sayılabilecek olan bu hadise Za'ifi'nin "Gazavat-name"sinde bu kadar ayrıntılı olarak ele alınırken; savaşın her safhası hakkında geniş tafsilat içermeleri beklendiği halde, anonim "Gazavat-name"de ve Kaşifi'nin "Gaza-name'-i Rum"unda kısa ifadelerle geçiştirilmiştir.

Varna Savaşı'nı kısa cümlelerle geçiştiren Za'im Mir Mehmed Katib de "Cami'u't-Tevarih"te tıpkı Za'ifi gibi, Sultan Murad'ın Koca Hızır'a mükafat olarak sancak beyliği verdiğine işaret ederek: "Kıral leşkerinüñ ardı alındı ve yeñi-çeri gazilerinden 'Koca Hızır' dimekle ma'ruf bir server kıral-ı bed-halüñ atın süñüleyüb, ol mahallde kıraluñ başı kesildi. Padişah-ı 'alem-penah Koca Hızır'a ol zaman sancağla ri'ayet idüb, guzzat-ı İslam'a feth zafer ve küffara inhizam-ı kesr vakı' oldı." der.(9)

Ki Şah'uñ kullarından Koca Hızır

12 Haziran-14 Temmuz 1444 tarihleri arasında imzalanan "Edirne-Segedin Antlaşması"na göre; Osmanlı Devleti ile Macar kralının başını çektiği haçlı devletleri on yıl boyunca savaşmayacak ve her iki taraf da hiçbir şekilde Tuna sınırını aşmayacaktı. Ancak antlaşmanın imzalanmasından kısa bir süre sonra Macar kralı Ladislas, beklenmedik bir anda kalleşçe Osmanlı topraklarına saldırdı ve uç bölgelerindeki İslam beldelerini basarak on binlerce müslümanı hunharca katletmeye kalkıştı. O sırada tahtı oğlu Şeh-zade Mehmed'e bırakıp Bursa'ya çekilmiş olan Sultan Murad, bu çirkin saldırıyı haber alınca hemen Edirne'ye döndü ve askerleriyle birlikte derhal Varna sahrasına yürüdü.

(11) Behişti, "Tevarih-i Al-i 'Osman", c. VI, British Museum, Add. Gr. Mr.: 7869/3, vr. 131b.

Mevcut Osmanlı kaynaklarına göre; Türk ordusunun hezimete uğramasına ramak kala, Macar kralının Sultan Murad'ın üzerine atını sürmesi, Allah-u Teala'nın lütuf ve desteğiyle "Koca Hızır" adlı bir yeniçerinin kralı attan düşürerek başını kesmesi ve bunu gören haçlı ordusunun bir anda dağılıp imha edilmesiyle sonuçlanan bu savaşın kazanılmasında, "Koca Hızır" kadar "Bahadır" ve "Timurtaş" adlı iki Osmanlı yiğidinin de önemli rol oynadıkları, şimdiye kadar kayıp sanılan ya da üzerinde durulmayan bazı kaynaklardan açıkça anlaşılır.

Bahadur adlu yine bir dilaver

(10) Oruç bin Adil el-Edirnevi, "Tevarih-i Al-i 'Osman", Yapı Kredi Sermet Çifter Arş. Ktp. nr.: 773, vr. 71b-72b.

Altı asırlık tarihi boyunca büyük badireler atlatan, zaman zaman yıkımın eşiğine kadar geldiği halde İlahi yardımın tecellisiyle yeniden toparlanan Osmanlı Devleti'nin, Timur istilasından sonra atlattığı en büyük tehlike, hiç şüphesiz ki Sultan II. Murad'ın saltanatının son yıllarında cereyan eden "Varna Savaşı"dır.

Behişti, Ruhi Çelebi ve Ali gibi tarihçilere kaynak olan, "Oruç Beg Tarihi"nin günümüze ulaşmış en mufassal nüshasındaki;

Para para kılıben itdiler kem

28 Receb 848 (10 Kasım 1444) Salı günü, kendisinden daha kalabalık haçlı ordusuyla şiddetli bir mücadeleye girişen Osmanlı ordusu, sağ kanadın başında bulunan Anadolu beylerbeyi Güyegü Karaca'nın şehadetiyle derinden sarsılmış; kısa bir süre sonra Rumeli kanadının da bozulmasıyla Türk askerleri savaş meydanından uzaklaşıp sarp yamaçlara doğru kaçmaya başlamıştı. Etrafında bulunan az sayıdaki kapıkulu askeriyle savaş meydanında yapayalnız kalan Sultan Murad, bu manzara karşısında büyük bir telaşa kapılmış ve beraberindeki birkaç erle dağ eteğine çekilerek Allah-u Teala'ya yalvarmaya başlamıştı.