?Ve muttakiler, bir kötülük yaptıkları ya da nefislerine zulmettikleri zaman, Allah?ı zikreder ve hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler.? buyurduğu muttakilerin sınıfına girmektedir. Bu kimsenin nefsi, Allahu Teala?nın kendisine yemin ettiği?levvame? sıfatındadır ve kendisi de orta halde giden bir kimsedir.

5- Günahların bu kısmı dünyevi işlerde kullara zulümle ilgilidir. Mesela insanı haksız yere dövmek, namusuna dil uzatmak, malını gasbetmek, yalan ve iftira gibi günahlar bu kısma girer. Bunlar cezayı gerektiren suçlardır. Adil bir hakim önünde kısas uygulanır. Ancak bazısı ahirete kalır ve Allahu Teala dilerse lütuf ve keremiyle bu günah sahiplerini affeder, zulmettiği kimselere de kendi katından bol bol rahmet ihsan eder. Bir haberde şöyle buyrulmuştur:

?Şüphesiz Allah, kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz. Bundan başka günahları ise dilediği kimse için bağışlar.?

Ezelde hakkında azap hükmü verilen kimselerin durumu da aynıdır. Onlar da kötü akıbetle giderler ve yetmiş defa tövbe etseler tövbeleri kendilerini ateşten kurtaramaz. Bu kimselerin tövbeleri, Rasulullah?ın şu sözünün hükmünden öte geçemez.

?Haksız olarak mümini öldürenin cezası ebediyyen cehennemde kalmaktır.? ayetinin tefsiri hakkında bir haberde: ?Eğer Allah ona ceza verirse? denmiştir.

Tövbe 9/102.

Buruc 85/l0.

Biz, büyük günah sahiplerine yapılan azap tehdidinin devamlı olmayacağı görüşündeyiz. Bize göre büyük günah sahiplerinin işi Allahu Teala?nın iradesine kalmıştır. Yüce Allah?ın onları affedip hiç azap etmeden cennete koyması da mümkündür. Nitekim Allahu Teala?nın:

Bkz: İbnu Adiy, el-Kamil, VI, 257; Şatıbi, el-İ?tisam, I, 94. (No: 73) (Beyrut, 1996) Ali Muttaki, Kenzu?l-Ummal, No: 1103, 1105,1116.

Necm 53/32.

?O halde kendinizi temize çıkarmayın. O, sizi en iyi bilendir.?

Şüphesiz, yapılan tövbeler kulun salih amelleri içine girmektedir. Fakat kul, kendisine takdir edilen kötü akıbetin bir tecellisi olarak bütün bu salih amellerini yok etmektedir.

?Gerçek şu ki; biz insanı karışık bir nutfeden yarattık. Onu imtihan edelim diye kendisini görür ve işitir kıldık.?

?Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın.? buyurmuştur. Yani, onun hilkatinde hatalı şeylere meyil sıfatı vardır . Aynı şekilde karışık olarak yaratılarak çeşitli şeylere mübtela olma özelliğine sahip yapılmıştır. Bu durum ayet-i kerimede şöyle ifade edilmektedir:

Alimlerden birisi demiştir ki: ?Bu tür günahlar için tövbe yoktur.?

?Allah onlara ya azap eder veya tövbelerini kabul eder.?

Bu kimsenin nefsi, nefsi emare/devamlı kötülüğü emreden nefistir. Ruhu devamlı hayırdan kaçar bir haldedir. Böyle bir hale sahip olanın akıbetinin kötü olacağından korkulur. Çünkü o, kendisini bu sonuca götürecek bir haldedir ve onun yoluna girmiştir. Bu durumda kötü akıbet ve şekavet uzak değildir. Böyle kimseler hakkında: ?Kim, ileride Allah Teala?ya tövbe edeceğini söylüyorsa, O?na karşı yalan söylemiş olur.? denmiştir. Burada laneti çeken, kulun bir günahtan çıkıp ondan daha büyüğüne dalmasıdır.

?Sonra şüphesiz Rabbin, eziyet edildikten sonra hicret edip, ardından da sabrederek cihad edenlerin yardımcısıdır. Bütün bunlardan sonra Rabbin elbette çok bağışlayan, çok esirgeyendir.?

Necm, 53/32.

3-Bazı günahlar, sünnetin zıddı ona dine ters şeylerdir. Bunlar; bidat ve yeni icat edilip dine sokulmuş şeylerdir. Bu tür işler büyük günahlara dahildir. Onların bir kısmı imanı ortadan kaldırır nifağı ortaya çıkarır. Altı tane büyük bidat var ki, bunlar; Kaderiyye, Mürcie, Rafiziyye, İbadiyye, Cehmiyye ve Şatahat ehli kimseler yoluyla ortaya atılmıştır. Bunlar, ilahi hudutları ve ilmin ölçülerini çiğneme konusunda herhangi bir hüküm, sınır ve ahlak tanımazlar. Onlar bu ümmetin zındıklarıdır.

Bu kimse: ?Onların işi Allah?a kalmıştır. O, dilerse onlara azap eder, dilerse tövbelerini kabul eder.? Ayetinin hükmüne girer. Cenab-ı Hak günahta ısrarları sebebiyle kendilerine azap edebileceği gibi, haklarında ezelde tercih ettiği güzel akıbet hükmünden dolayı da günahlarını affedip tövbelerini kabul edebilir. Bu O?nun tercihidir. Biz azabından Allahu Teala?ya sığınırız, Zat-ı Kerim?inden bizi kendisine yaklaştıracak sevap ve nimetlerini isteriz.

Bakara 2/l87.

Bu yaratılışın ve terkibin anlatılması çok uzun sürer. Biz bu kitabımızın bazı bölümlerinde bunun temel özelliklerini zikrettik. Bu kulun hali, daha önce zikrettiğimiz şu hadislerde anlatılan kimsenin durumuna benzemektedir:

?Çeşitli haller içinde imtihan edilen ve çokça tövbe eden mümin.?

Ahmed, Müsned, I, 86; Ebu Ya?la, Müsned, No: 483; Ebu Nuaym, Hilye, III, 209; Heysemi, Memau?z-Zevaid, X, 200.

Müslim, Zikir, 4; Tirmizi, Dua, l28; Ahmed, Müsned, II, 323; Heysemi, Mecmau?z-Zevaid, X, 75.

İbn Abbas da: ?Şüphesiz Allah dilediği kimsenin büyük günahını affeder, dilediğine de küçük günahı yüzünden azap eder.? demiştir.

Konuyla ilgli hadisler için bkz: Buhari, Bed?u?l-Halk, 6; Kader, 1, Enbiya, 1; Tevhid, 28; Müslim, Kader, l; Ebu Davud, Sünnet, l6; Tirmizi, Kader, 41; İbn Mace, Mukaddime, 10; Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 382, 430.

Fakat kendisine kötü akıbet takdir edilmeyen, tövbe-i nasuh ihsan edilen ve bedbahtsızlığa itilmeyen kimseye gelince, bu kimseden tövbe engellenmez. Allahu Teala kendisine nasip ettiği tövbe sebebiyle onu affeder. Bu durum Allahu Teala?nın münafıklar hakkında buyurduğu gibi olmaktadır. Ayette şöyle buyrulmuştur:

İnsan 76/2.

1-Bir takım günahlar vardır ki, ona düşen rububiyet/Rablık sıfatlarından birisiyle imtihan olmaktır. Mesela kibir, övünme, zorlama, medh ve övülmeyi sevmek, yücelik ve zenginlik vasfı gibi. Bunlar insanı helak eden sıfatlardır. Bunlar herkeste derece derece mevcuttur.

?Allah tövbenizi kabul edip sizi affetti.?

Dördüncü gruptaki kula gelince bu, kullar içinde hali en kötü, nefsine karşı vebali en büyük ve Allah?tan elde edeceği en az olan kimsedir. O, bir günah işler, peşinden onun gibi veya ondan daha büyük bir günahı düşünür. İmkan bulduğunda hiç geri durmaz, tövbeye hiç niyet etmez, asla istikamet haline karar vermez. Halini ve sonunu olarak güzel düşündüğünden ilahi vaadlere yönelmez, kendisini kesin emniyette gördüğünden de herhangi bir tehditten korkmaz.

?Sonra Allah onlar tövbe etsinler diye kendilerine tövbe kapısını açık tuttu. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul eden, çok acıyandır.?

?Mümin bazen kendini koruyup ayakta duran, bazen de meyleden buğday başağı gibidir.?

Sonra insanlar tövbelerindeki durumları itibariyle dört kısımdır. Her kısımda bir grup insan bulunur ve her grubun kendine has bir hal ve davranış biçimi vardır.

?O, sizi yerden çıkardığı zaman ve siz cenin halinde annelerinizin karnında bulunduğunuz dönemde en iyi bilendir.?

Allah?a yakınlık hususunda yukarıdaki kimseleri takip eden ikinci gruba gelince: Bu gruptaki kul tövbesinde kararlı ve samimidir. Niyeti istikamettir. Herhangi bir günaha koşmaz, ona niyetlenmez, meyletmez ve içinden geçirmez. Bununla birlikte bazen, herhangi bir kastı olmaksızın bir takım hatalara müptela olur, ufak tefek günah düşüncelerle imtihan olunur. Bu hal normalde müminlerin sıfatıdır. Onun istikamet haline dönmesi beklenir. Çünkü o, istikamet yolundadır, bu durumuyla şu ayetin hükmüne girmektedir:

Nahl l6/ll0.

Ayet-i kerimede şirkin dışındaki bütün günahların affedileceği şirk içinde ölenin affedilmeyeceği, diğer günahlarda ise, müslümanların durumunun Allah?ın dilemesine kaldığı belirtilmiştir. Bir kimse, bu görüşe: ?Allahu Teala, bidat sahibinin tövbesini engeller.? Hadisini delil getirerek bize karşı çıkabilir. Hemen şunu söyleyelim ki, bizim dediğimiz bidatından tövbe etmeyen ve ezelde hakkında şaki hükmü verilen kimseye mahsustur. Dikkat edersen rivayette: ?Allah tövbe eden bidat sahibinin tövbesini men eder? demedi, sadece tövbe edemeyen kimse hakkında Allah Teala?nın onu tövbeden alıkoymakla ilgili hükmünü bildirdi. Aynı şekilde biz de diyoruz ki, katil de, hakkkında tevhid akidesinin dışında bir anlayış üzere ölecek şeklinde kötü akıbet tahakkuk edince yukarıda bahsedilen sonuç meydana gelir. Bidat ehli de aynı şekildedir. Eğer ismi cehennemliklerin arasında ise ölür ve kötü akıbeti bulur. Sonra kasten adam öldürme ve dine bidat sokma işi, böyle bir akıbetin alameti ve sebebidir. Her iki amel sahipleri de tövbeden engellenmişler ve tövbe ile aralarına perde çekilmiştir.

Bu kimse gerçekten günahta ısrar halinde olup, azgınlık ve kibir arasında bocalayıp durmakta: ?günahta ısrar edenler helak olmuşlardır.? hadisinin tehdidi altına girmekte ve ateşe yönelmiş olmaktadır.

?Sonra dönmeleri için Allah onların tövbesini kabul etti.?

Bir grup günahından tövbe eder, tövbe ve dönüşünde istikamet üzere kalır, hayatı boyunca nefsi ona bir daha günaha dönme arzusuyla vesvese vermez. Bu kul kötü amellerini güzel amele çevirir. Bu kimse, hayırlarda öne geçmiş birisidir. Tövbesi nasuh tövbesidir. Nefsi Allahu Teala?nın rızasına ulaşmış/merdiyye ve O?nunla huzur bulmuş/ mutmainne makamındadır. Şu hadis bu gibi kimselerin halini anlatmaktadır:

Ayrıca bu kimse, Allahu Teala?nın haklarında:

?Onlar büyük günahlardan ve çirkin işlerden kaçınan ancak küçük hatalara düşen kimselerdir. Hiç şüphesiz Rabbin geniş mağfiret sahibidir yönelen kulunu affeder.?

Bkz. İbn Kesir, Tefsir, I, 537.

Ayet tövbe edenler hakkında mücmel/kısa ve öz olarak hüküm bildirmektedir; Yukarıda geçen haber ise, tövbe etmeyen kimseye mahsustur. Şu ayetler de konumuzla ilgilidir:

Nisa 4/93.

? umulur ki Allah onların tövbesini kabul eder. Çünkü Allah çok bağışlayan, pek esirgeyendir.?

Tövbe 9/l18.

Ebu Ya?la, Müsned, No: 3316; Bezzar, Müsned, No: 3235; İbnu Hacer, el-Metalib, No: 2988; Heysemi, Mecmau?z-Zevaid, X, 211.

Al-i İmran 3/l35.

2-Bazı günahlar vardır ki şeytana ait ahlakları temsil eder. Haset, taşkınlık, hile, aldatma, kötülüğü emir gibi. Bunlar da kişiyi azaba düşürür. Bu vasıflar, dünya ehlinde değişik derecelerde mevcuttur.

Nifak, bidattan daha basit bir suç değildir. Bununla birlikte, Allah bütün münafıkların tövbesini kabul etmediği gibi, hepsinin sonu kötü akıbetle de sonuçlanmamıştır. Şu ayetin genel ifadesi de bu durumu bildirmektedir:

Nitekim alimlerden birisi de, haksız yere adam öldüren kimse hakkında ilahi tehdit ve kesin azap hükmü olduğundan dolayı: ?Katil için tövbe ve aff yoktur, o muhakkak cezasını çeker.? demiştir.

6-Bu kısım günahlar, kul ile Mevla?sı arasında olan ve kalan günahlardır. Bunlar nefsin şehevi arzuları ve normal adetleriyle alakalı şeylerdir. Bunlar günahların en hafifi ve affa en yakın olanlarıdır. Büyük ve küçük günahlar olarak iki kısma ayrılırlar. Büyük günahlar, hakkında ilahi tehdit ve had/ceza bulunan günahlardır. Küçük günahlar ise, bunların gerisinde kalan, harama nazar etmek ve kalpten geçen düşünceler gibi günahlardır. Nasuh tövbesi, hepsini kapsar. Şu ayetlerin umumi manası ve işaretleri bunu ifade etmektedir:

Nisa 4/48.

Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI, 640; Hakim, Müstedrek, IV, 575; Heysemi, Mecmau?z-Zevaid, X, 348; Zebidi, İthafu?s-Sade, VII, 529.

Rivayet bu lafzıyla bulunamamıştır. Mana bakımından yakın olan bir rivayet için bkz. Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 165, 219.

Şam?lı kıraat alimleri, ayette geçen?fetenu? kelimesini?fetene? şeklinde okumuşlardır. O zaman mana: ?Eziyet edildikten sonra? değil, ?eziyet ettikten sonra? olur. Hem tövbeden beklenen günahların affedilmesi ve sonuçta cehennemden uzaklaştırılmaktır.

Bil ki, günahlar yedi kısımdır. Bazısı diğerinden daha büyüktür. Her kısım kendi arasında bir çok dereceye ayrılır. Her derecede günahkarlar bulunur.

Ayrıca Rasulullah bu konuda şöyle buyurmuştur:

Bu günahlar nefse taşıdığı sıfatlardan, cibilliyetindeki tabiatlardan ve yerden aldığı gıdalarla rahimlerdeki değişik ve türlü türlü yaratılış şekillerinden kaynaklanarak gelmektedir. Bunun için Allahu Teala, yukarıda geçen?Necm? süresindeki ayetin devamında şöyle buyurmuştur:

Tövbe 9/ll8.

?Durmayın yol alın. Allah?ın zikriyle kendinden geçmiş kimseler öne geçtiler. Zikir onlardan günah ağırlıklarını indirdi. Kıyamet günü günahlardan hafif olarak geldiler.?

?Allahu Teala kime sevap vadederse, muhakkak onu yerine getirir. Azap vadettiğine ise serbesttir, dilerse azap eder, dilerse affeder.?

?Şüphesiz bir kul, yetmiş sene cennet ehlinin amelini işler. Hatta insanlar ona: ?Bu cennet ehlindendir? derler. Cennetle arasında ancak bir karış mesafe kalmıştır. Sonra ona şekavet/cehennemlik hükmü ulaşır. Diğer bir rivayette: ?Sonra üzerinde cehennem amelini yapma hükmü tahakkuk eder cehenneme girer.?

Tövbe 9/l06.

? divanlar/kayıt sicilleri üç çeşittir. Bir divan affedilir, bir divan affedilmez, bir divan da terk edilmez . Affedilen divan, kulların Allahu Teala ile aralarında kalan günahların yazıldığı divandır. Affedilmeyen divan, Allahu Teala?ya şirkin yazıldığı divandır. Terk edilmeyen divan ise, kullara zulümlerin yazıldığı divandır.?

?Allah tövbenizi kabul edip siz affetti.?

Şu ayet de bu ayet gibidir:

Allahu Teala şöyle buyurmuştur:

Üçüncü gruptaki kimse hal olarak ikinci gruptakine yakın bulunmaktadır. O, bir günah işler, peşinden tövbe eder, sonra günaha tekrar döner. Arkasından da, günaha yönelmesi, onda çalışması ve onu taata tercih etmemesi sebebiyle üzülür. Ancak tövbeyi erteler durur. İleride tam tövbe yapacağını söyler, istikamet sahibi olacağını düşünür. Bu kimse tövbe ehlinin güzel hallerini, yüksek derecelerini sever, kalbi, sıddıkların makamlarıyla hoş olur, huzur bulur. Bununla birlikte, onun bu haline tövbe denmez. Çünkü o, kendisinden fiilen istenilen hali ortaya koyamamaktadır. Çünkü hevası kendisini günahlara sevk etmekte, alışkanlıkları kötülüğe çekmekte, gaflet önünü perdelemektedir. Ancak o, günahları arasında tövbe istiğfarı elden bırakmamakta, fakat alışkanlıklarından da kurtulamamakta, dönüp yine günaha dalmaktadır. Böylece asıl tövbe, devamlı ileriki vakitlere tehir edilip durmaktadır. Böyle bir kimsenin güzel amelleri ve geçmişteki iyi hallerinin kötülüklerine keffaret olması sebebiyle istikamet halini bulması ümit edilir. Bununla birlikte bozuk halinin devamlı oluşundan dolayı vaziyetin kötüye gideceğinden de korkulur. Bu kimsenin nefsi, kötülüğe teşvik ve sevk eden bir nefistir. Sahibi de iyilikle kötülüğü birbirine karıştıran ve Allahu Teala?nın tövbesini kabul etmesi umulan bir kimsedir. O zaman kul, iki hal arasındadır. Yani, ya nefsin sıfatları kendisine galip gelir ve hakkında ezelde takdir edilen tahakkuk eder. Veya Yüce Mevla?sı kendisine rahmet nazarıyla nazar buyurur, hata ve kusurlarını tamir eder ve bütün sıkıntılarını gidererek ona ezelde takdir ettiği ihsanını ulaştırıp kendisini mukarrabun makamında bulunan kimselerin derecelerine kavuşturur. Çünkü kul, Allah?ın rahmet ve fazlıyla onların yoluna girmiştir ve niyeti de ahirettir.

4-Bazı günahlar halkla ilgilidir. Bunlar, dinde zulüm, insanları müminlerin yolundan alıkoyup dinsizliğe sevk etmek, hidayet yolundan sapıtmak, sünnetlerden alıkoymak, Kitabı tahrif ve sünneti yanlış yorumlaşyak farkı bir fikir ortaya koymak, sonra da insanları bu bozuk düşüncelerine davet etmek gibi yollarla meydana gelir. İnsanlar onun bu fikirlerini kabul edip kendisine uyarlar.

Bu kulun, nefsine karşı kuvvetli olması ona kızması, onu yakinen tanımasından, ondan nazarını kesmesinden ve hayırlara dalıp onlarla sukün bulmasından kaynaklanmaktadır. Ona karşı başarısı günahlarına keffaret olmaktadır. Çünkü o, şu ayetin manasını çok iyi düşünenlerdendir:

Ebu Ya?la, Müsned, No: 3080; Buhari, Tarih-i Kebir, VI, 4;. Aynı konudaki hadisler için bkz: Buhari, Merda, 1; Müslim, Kıyame, 55-60, Ahmed, Müsned, III, 349, 395.

Bu sebeple Allahu Teala yerden ortaya çıkan ve anne rahminde hata ve kaymaya müsait bir terkibe nakledilen nefsi temize çıkarmaktan nehyedip:

?İnanmış erkek ve kadınlara işkence edip sonra tövbe etmeyenler onlar için yangın azabı vardır.?