Halbuki "Aleviyim", "Bektaşiyim" diyen herkes evvela, "Hz. Ali ve Ehl-i Beyt muhabbeti" ile kendisini tarif etmektedir. Bugün dahi ayrıldıkları esas nokta olarak, Hz. Ali'nin ve Ehl-i Beyt?in haklarının ellerinden alındığı, Sünniler?in en azından bunlarla ilgilenmedikleri hususunu sık sık ileri sürerler.

Hicretten çeyrek asır sonra meydana gelen olayların sonucu teşekkül eden Hz. Ali ve Ehl-i Beyt taraftarlığı ve muhabbeti, aradan 3-4 asır geçtikten sonra Türkler arasında nasıl yayılmıştır? Anadolu Alevileri bu inançları nasıl edinmiştir? Dolayısıyla Anadolu Aleviliği nasıl teşekkül etmiştir? Mezhepler Tarihçisi Prof. Dr. E. Ruhi Fığlalı, Aleviliği Bektaşi kültürünün ağır bastığı bir İslami inanış ve yaşayış şekli olarak tarif etmektedir (Türkiye'de Alevilik, Bektaşilik, İstanbul 1990, s. 215). Bu fikre katılmak mümkün; ama Aleviliğin teşekkül ettiği söylenen 13. yüzyılda Bektaşilik ve yüksek Bektaşi kültürü teşekkül etmiş miydi? Etmemişti. Bu sebeple, ilerleyen asırlar içinde teşekkül eden Bektaşi kültürünün ağır bastığı bir İslami inanç diye açıklayıcı bir ifade kullanmak daha doğru olur sanırım.

John Kingsley Birge ise, Aleviliğin Bektaşiliğin doğuşunu "Müslüman veya Hristiyan uçlardaki sıradan halk arasında din, Hıristiyan, Muhammedi ve pagan bir çok unsurun karışımı olan bir karışım olgusu haline geldi. İşte Bektaşi ve Kızılbaş mezhepleri buradan gelişti" şeklinde izah etmektedir. Kingsley Birge, bu sözlerinde bir de Hıristiyanlık unsurundan bahsetmekte, onun tesirini de işe karıştırmaktadır. Ayrıca "Muhammedi" dediği İslami unsura da pagan unsurlardan önce yer vermektedir. Birge'nin bir oryantalist olarak Hıristiyanlık tesirlerini öne alması normaldir; ama günümüzde bir çok alevi, kendi inançlarında Hıristiyanlık tesirleri olduğunu kabul etmektedir (mesela Bkz. Çorumlu bir Alevi olan Yrd. Doç. Dr. Osman Eğri'nin Alevilik-Bektaşilik Hıristiyanlıktan etkilenmiş midir? başlıklı tebliği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1999, s.105 v. d). Osman Eğri'ye göre "Alevilik-Bektaşilikteki sembol erkan ve manaların hepsi İslam kaynaklıdır (a. e. s.111).

18) Din derslerinde Aleviliğe yer verilmesi meselesi,

13. asırda Bektaşilik ve Bektaşi kültürü teşekkül etmediğine göre, Anadolu Aleviliği nereden çıktı ve nasıl teşekkül etti? E. Ruhi Fığlalı, Alevilik için "Türkmen Sünniliği" tabirini kullanıyor (a. g. e., s. 387). Aleviler bu ifadeye karşı çıkıyorlar. Orijinal bir ifade olmakla beraber kapsayıcı değildir. Çünkü Anadolu'daki Türklerin, Türkmenlerin büyük bir çoğunluğu alevi değildir. Bunların yanında kendilerine Kürt diyenlerin bir kısmı da alevidir. Alevi olmayan Türklere ve Alevi olan Kürtlere, Zazalar?a ne isim verilecektir?

A. Y. Ocak bütün Alevilerin ve Bektaşilerin heterodoks olduğunu iddia etmesinin yanında Ahmet Yesevi'yi ve Hacı Bektaş Veli'yi de hetorodoks olarak kabul etmektedir. Buna da bir kısım Alevi aydını karşı çıkmakta ve heterodoksiliği kabul etmemektedir.

2) Aleviliğin ve Bektaşiliğin kendisiyle irtibatlandırıldığı Hoca Ahmet Yesevi'nin ve Hacı Bektaş Veli'nin hakiki şahsiyeti yahut heterodoksi meselesi.

1) 1) Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşu Problemi:

Buradan da bir takım problemler çıkmaktadır. Bu problemlerin başlıcaları şu şekilde sıralanabilir:

A. Y. Ocak, bir sosyal tarihçi olarak tarihi bakış açısıyla Aleviliğin doğru anlaşılabileceğini söylemekle dini ve mezhepler tarihi açısından bakışı reddeder görünmektedir.

15) Aleviliğin ve Bektaşiliğin Hanefilikle ilgili problemi,

Daha bir çok problem var. Biz burada 1, 2, 11, 15, 16 numaralı problemleri ele alacağız ve bunlardaki güçlükleri ortaya koymaya çalışacağız. Diğer problemleri ayrı bir yazıda ele almayı düşünüyoruz.

Bu ideolojiler Aleviliğin bir mezhep, bir tarikat olduğuna karşı çıkıyorlar; onu ya ayrı bir din, yahut bir hayat felsefesi ve devrimci, isyancı, yıkıcı bir eylem tarzı olarak gösteriyorlar. Böylece onlara göre Alevilik zengin olan Ümeyye hanedanı ile fakir olan Haşimiler arasındaki zengin-fakir kavgasından doğmuş bir isyan hareketidir. Dolayısıyla Hz. Ali gibi Hacı Bektaş Veli de bir isyancı, bir devrimci, bir ihtilalci olarak takdim edilmiştir. Bu ideolojilerin etkisiyle bir kısım aleviler, Aleviliği "demokratik, laik, özgürlükçü, devrimci, çağdaş" bir inanç tarzı olarak sunmaktadırlar. Alevilik, bu çağdaş değerleri asırlardan beri koruyup, kollayan ve benimseyen bir toplum yaşayışı gibi takdim edilmektedir. Bu tarz fikirler ve yazılar Alevi-Bektaşi topluluğu üzerinde etkisini devam ettirmektedir. Neticede Alevi-Bektaşi topluluğunun kendi asli inançlarından, adap ve erkanından, yaşayış tarzından önemli ölçüde uzaklaştığı müşahede edilmektedir. Asliyetinden uzaklaşma kırlık kesimlerde daha az görülürken, büyük şehirlerin kenar mahallelerinde ve şehir merkezlerinde daha bariz olarak görülmektedir. Böyle bir netice, bir kısım ateist, Marksist, materyalist alevi yazarların ve alevi temsilcilerinin, kasten tahrif ederek Aleviliği dini muhtevasından sıyırıp moderniteye yamamış olmalarından ileri gelmektedir.

Yazan: S. Hayri BOLAY

Burada bu münasebetle bir husustan daha söz edebiliriz: Türkiye'deki Alevilik ile Suriye'deki veya başka yerlerdeki Alevilik farklıdır. Hatta Türkiye'deki Alevilik ve Bektaşilik ile Balkan ülkelerindeki Alevilik ve Bektaşilik de çok farklıdır. Türkiye'deki Aleviler ve Bektaşiler birbirlerinden ayrılık noktaları taşıdığı gibi; Aleviler de kendi aralarında yöreye, bölgeye göre farklılıklar arz eder. Bu sebeple Türkiye'deki Alevileri ve Bektaşileri yeknesak tam bir bütün teşkil eden bir grup olarak görmek doğru değildir. Bunların kendi aralarında çok farklı görüşlere sahip oldukları bilinmektedir. Alevilerin tarihi seyir içinde kazandıkları farklılıkların yanında 20. asır Türkiye'sinde ve Dünyada meydana gelen değişmelerin sebep olduğu farklılıklar da vardır. Bilhassa genç yaştaki Alevilerle orta yaştaki aleviler Marksist, Ateist, Materyalist, Batıcı, Pozitivist, Hümanist, Sosyalist, Laikçi , Demokratik, Özgürlükçü hareketlerden etkilenmişlerdir.

6) Aleviliğin On İki imam Şiiliği olduğu problemi,

G. Ü. Eğitim Fakültesi

Günümüz Türkiye'sinde Alevilik ve Bektaşilik, büyük problemleri çözmekle karşı karşıya kalmaktadır. Dünyadaki ve Türkiye'deki hızlı gelişim ve değişim onları da çeşitli problemlerle karşı karşıya bırakmıştır. Bu problemlerin bir kısmına bu yazıda işaret edilecektir.

Aleviliğin doğuşu, ortaya çıkışı ve kaynakları ile ilgili bir çok tahmin ve farklı yorumlar vardır. Bunlardan meseleye mezhepler tarihi açısından bakanlar, genellikle Aleviliğin doğuşunu Hz. Ali ile Muaviye arasındaki ihtilafa dayandırmaktadırlar. İslam Tarihi açısından bu böyle olmamakla beraber, bu izah tarzı, bütün Aleviler ve Şia için geçerlidir.

Batı'da Kilise'nin koyduğu esaslara karşı çıkan ve onları çiğneyen fırkaları, zümreleri ifade eder. Müsteşrikler bu terimi ortodoxe teriminin karşıtı olarak kullanmışlardır.

Tabii aradan geçen uzun asırlar boyunca bu anlayış, bir inanç sistemi ve bir hayat biçimi halini almıştır. Aleviliğin bağlı olduğu inançlar, genellikle İslam inançları olmakla beraber- Hz. Ali, Ehl-i Beyt, imamlar, Hacı Bektaş Veli ve diğer Alevi Bektaşi dervişleri etrafında bir takım itikatların doğmasına yol açmıştır.

Tarihi bakış açısı önemli olmakla beraber mezhebi açıyı da ihmal etmemek gerekir. Kaldı ki A. Y. Ocak'ın tarihi açıdan izahında cevaplandırılması gereken bir takım sorular bulunmaktadır. Bazı noktalar muğlak kalmaktadır.

5) Aleviliğin Zerdüştlüğün uzantısı olduğu problemi

10) Aleviliğin ateist ve materyalist bir felsefe olduğu iddiası,

Önceki asırlarda Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisini istismar eden Şiiliğin, bunu siyasi sahada kullanmasının değişik örnekleri Tarih boyunca görülmüştür. Günümüz Türkiye`sinde de bazı istismarlardan bahsetmek mümkündür.

M. Fuat Köprülü, bu heterodoksi tabirini ilk ortaya atan kimsedir. A. Yaşar Ocak da bunu benimsemiş, bütün araştırmalarını bu merkezde yoğunlaştırmıştır. Önce heterodoksi ve Rafizilik ne demektir?

12) Alevilikte cem evlerinin camiye mukabil olduğu iddiası ve devlet tarafından açılması problemi,

14) Alevilerin ve Bektaşilerin Sünnileştirildiği iddiası,

8) Aleviliğin toplumsal bir isyan olduğu iddiası,

A. Y. Ocak, Aleviliği ileri derecede "Hz. Ali ve Ehl-i Beyt muhabbeti" şeklinde ele almanın ve Şiilik ile irtibatlandırmanın çok yanlış olacağı kanaatindedir (Aleviliğe nasıl Bakmalı? Köprü Dergisi No: 62, Bahar, 1998, s.62). O, böyle bir anlayışın tarihsel sürece aykırı olduğunu düşünmektedir.

20) Alevi-Bektaşi ikiliği

Bu yazının maksadı, bir grubu, bazı yazarları ve ideolojileri tenkid etmek değil, günümüz Aleviliği'nin ve Bektaşiliği?nin problemlerinin çözümündeki güçlüğü ortaya koymaktır. Önce terim olarak Aleviliğin ne olduğuna işaret edelim: Alevilik, Hz. Ali sevgisi ve taraftarlığı manasına gelir. Bu sevgi ve taraftarlık daha sonra, oğulları Hz. Hüseyin ve Hz. Hasan'ın uğradıkları haksızlık ve zulümlere karşı bir isyan şeklini almıştır. Böylece Hz. Ali, Ehl-i Beyt , ve Hz. Ali soyundan gelen imamlara duyulan derin muhabbet ve saygı, Aleviliğin esasını teşkil etmiştir. Hz. Ali'yi ve Ehl-i Beyt?ini sevmeyi "meslek" haline getiren Aleviler, daha sonra 13. asırda yaşamış olan Hacı Bektaş Veli'yi ve Bektaşiliğin bazı büyüklerini de bu halkaya dahil etmişlerdir.

Bu konuda etraflı ve değerli araştırmalarıyla tanınan Ahmet Yaşar Ocak bir tarihçi-ilahiyatçı gözüyle Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşunu Babai hareketine bağlar ve bu hususta kesin ifade kullanır: (Türk Sufiliğine Bakışlar, İstanbul 1996, s.19). Ona göre Aleviliğin sosyal tabanı Türkmen babalarının hitap ettiği Türkmen zümreleridir. Bektaşiliğin Sosyal tabanı da halk süfisi olan Türkmen babaları tarafından oluşturulmuştur (a. g. e., s.20). Demek ki her iki hareketin de kaynağı ve oluşumu aynıdır.

Ord. Prof. Dr. H. Z. Ülken ise Bektaşiliğin Anadolu'ya batıni şeyhleri tarafından getirilen Babailik'in yerini tuttuğunu ve sonradan Hurufilikle karışarak yeni bir şekil aldığını zamanla 12 imamcılık reformu geçirdiğini; Hurufilik, Noktavilik, Melamilik ve Nakşilik aşılarını kabul ettiğini söyler (İslami Düşüncesi, İstanbul 1946, s. 200).

Bu söylediğimiz esaslar, Aleviliğin 13. asırda şekillenmeye başlayan bir başka versiyonu olan Bektaşilik'te de müşterektir. Günümüze kadar Alevilik ve Bektaşilik, Hz. Ali, Elh-i Beyt muhabbetini getirebilmiştir.

Halbuki tanınmış tarihçi Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu, totemciliğin ve Şamanlığın Türk inancı olmadığını, Gökalp'ın aksine, Türklerde totemcilik bulunmadığını söyler. Kafesoğlu, M. Eliade'ın araştırmalarına dayanarak, Şamanlığın bir vecd tekniği olduğunu ileri sürer (İ. Kafesoğlu, Türk Bozkır Kültürü, Ankara, 1987, s.85-90).

Bunların yanında Prof. Dr. E. Ruhi Fığlalı, bu heterodoksi ile izaha, şiddetle karşı çıkmaktadır. Ona göre, Emevilerin ve Arabların İslam'a getirdikleri yorumu esas alıp, bunlara uymayan yorumları heterodoksi saymak, "İslam'a ihanet olur". Çünkü "İslam fıkih ve kelamcıların ittifakına göre de, Tevhid, Nübüvvet-mead esaslarına inanan herkes İslam dairesindedir" (Geçmişten Günümüze Halk İnançları İtibariyle Alevilik-Bektaşilik, Ankara, 1994, s.16-17).

A. Y. Ocak'ın ifadelerinden Anadolu'dan önceki dönemde X. asırdan başlayarak Şamanist, Maniheist, Budist unsurlar tesadüfen buluşmuşlar, evrimleşerek Babai isyanından sonra teşekkül devresine girmişler.

17) Diyanet'te makam isteği,

13) Alevilerden kadın "Dede" çıkmadığı iddiası,

2) 2) Hoca Ahmet Yesevi'nin Hacı Bektaş Veli'nin hakiki şahsiyeti yahut Heterodoksi meselesi:

Bu gayrı İslami unsurlar, kısa zamanda İslami bir boyaya boyanmışlar. Bu boyanma da Haydari ve özellikle Kalenderi dervişleri marifetiyle olmuş. Zaten Aleviliğin ve Bektaşiliğin azizleri de aslında kesinkes kalenderi imişler. Tarihi bakış açısı önemli olmakla beraber, bana bu izah tarzı tatminkar görünmemektedir.

Heterodoxe terimi, kabul edilmiş dini esaslara aykırı olan, genel esaslara karşı olan, burada özellikle İslami esaslara aykırı olan, "gayri İslami" olan anlayış demektir.

19) Yavuz Selim ve Şah İsmail kavgası,

İkinci döneminde ise Safevi propagandası ile on iki imam Şiiliğinden bazı unsurları alarak panteist bir Tanrı anlayışına ulaşmıştır.

Ona göre Alevilik, ancak Aleviliğin tarihi başlangıcından bu yana uzanan bir süreç içinde Safevi öncesi ve sonrası olarak iki dönem halinde incelemekle doğru anlaşılabilir. A. Y. Ocak, Aleviliği "çok eski inanç ve geleneklerin hakim olduğu yüzeysel bir İslam anlayışından ibaret bir çeşit İslam Heterodoksisi" olarak görmektedir ve böyle göstermekte ısrarlıdır.

Meseleye sosyolog olarak bakan ve Anadolu'daki Alevi grupları dolaşarak sosyolojik bir araştırma ile Aleviliği ve Bektaşiliği inceleyen Mehmet Eröz, bu hususta şöyle söyler: "Alevilik ve Bektaşiliğin dayandığı kaynakların, Müslümanlık, İslam Tasavvufu ve Türk Töresi olduğunu gösterdikten sonra, Şamanizmle olan bağlarını da açıklamaya çalıştık. Şamanizm?le bağ kurmaya çalışmaktaki amacımız akıllı ve vicdanlı olanların kabul edecekleri üzere; yanlış yorumlara, şüphe ve dedikodulara yol açan bazı Alevilik itikat ve ibadetlerinin yabancı kaynaklara değil, eski Türk dinine dayandığını göstermekti" (Türkiye'de Alevilik ve Bektaşilik, İstanbul, 1977, s.418).

Burada M. Eröz, Aleviliğin ve Bektaşiliğin teşekkülünde İslami inançların, tasavvufi esasların ön planda rol oynadığını ve eski Türk töresinin belli bir yerinin bulunduğunu vurgulamakta, Alevilik ve Bektaşilikteki bazı itikat ve ibadetlerin yabancı kaynaklarda aranmasına karşı çıkmaktadır. "

Bütün gelişmeler ve değişmeler Alevilerin ve Bektaşilerin büyük sessiz çoğunluğunda rahatsızlık meydana getirmiştir. Büyük çoğunluk kendilerini Müslüman olarak görmekte ve Müslüman kimliği ile tarif etmektedir. Halbuki yukarıda zikredilen ideolojilere mensup alevi veya Sünni asıllı bazı yazarlar, Aleviliği İslam'dan tecrit etmek için uğraşmaktalar.

16) Aleviliğin ve Bektaşiliğin Hıristiyan misyonerliğinin Şii Caferiliğin Bahailiğin ateizmin ve materyalizmin kıskacında çıkmazda olması,

1) Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşu problemi,

Fığlalı bu ölçüyü koyduktan sonra, "Tevhidi zedelemeyecek, lekelemeyecek biçimde kendi kültürlerinden gelen unsurlarla bezeyenlere kesinlikle heterodoksi anlayışının Türklere teşmil edilmesinin yanlışlığına işaret eder. Bunun gerekçesini de şöyle açıklar: "Aksi halde İslam dünyasında, dün de bugün de sadece heterodoks var olmuştur, demek gibi gayr-i ilmi bir durumda kalırız." "Bu bakımdan Türkmenlerde ve şeyhlerinde İslam öncesi bir takım izlerin varlığına takılarak onlara heterodoxe demek pek haklı bir davranış olmasa gerektir" (a. g. e., s.17, 24). Görüldüğü gibi E. Ruhi Fığlalı, Alevi-Bektaşi cemaatının toptan heterodoks sayılmasını reddetmektedir. Aleviliğin ve Bektaşiliğin teşekkülünde M. Eröz, J. K. Birge gibi dini-İslami unsurların önde geldiğini ağır bastığını söylemekte, pagan unsurların geride ve zayıf kaldığını kabul etmektedir.

11) Alevilikte ve Bektaşilikte namaz ve orucun olmadığı iddiası,

Tatminkar olmayışı, öyle görünüyor ki kaynakların yetersizliğinden ileri gelmektedir.

Bedri Noyan "Bütün Yönleriyle Alevilik ve Bektaşilik, Ankara, 1998) adlı eserinin hacimli ilk cildinde Aleviliğin ve Bektaşiliğin kaynakları ve doğuşu ile ilgili bir şey söylememektedir. Buraya kadar yapılan açıklamalardan anlaşılacağı üzere, Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşu, menşei ve teşekkülü konusunda araştırma yapanlar arasında izah veya yorum farklılıkları vardır. Bu yorumlarda birbirine yaklaşmaları olduğu gibi, uzaklaşmalar da vardır; son yorumda görüldüğü gibi, A. Y. Ocak şaman inançlarının ağır bastığını söylerken bunu Alevi ve Bektaşilerin hepsini Rafizi saymasına mesnet yapmaktadır.

4) Alevi ve Bektaşi nüfusu problemi

Burada bir mesele daha karşımıza çıkıyor: o da eski Türk inançlarının mahiyetinin ne olduğu meselesinde tarihçiler ve dinler tarihçileri genellikle, Türk topluluklarının asıl dininin "Gök-Tanrısı Dini" olduğu hususunda müttefiktirler. Bu dinin merkezinin de Tengri inancı olduğuna kanidirler. O halde Rafizi veya gayri İslami inançlar nereden gelmektedir?

Ruhi Fığlalı Aleviliğin, teşekkül edişini; Türklerin kütleler halinde İslam'a girişlerinden sonra bu akıma karşı koyamayacaklarını anlamış olan kam ?ların, İslam'ın yarattığı yeni ortama intibak etmeyi tercih ederek, Şamaniliğin esaslarını İslami ifadelere katmalarıyla izah etmektedir (a. g. e., s. 382). Burada Müslümanlar arasında yer etmiş bazı hurafelerden de istifade edildiğini Abdülkadir İnan kaydetmektedir.

3) Alevi kimliği, Aleviliğin bağımsız bir din olduğu problemi,

9) Aleviliğin sosyalist ve komünist kavramlar ihtiva ettiği iddiası,

Alevi Dedesi M. Naci Orhan ise, Aleviliğin bir din, bir mezhep olmayıp Müslümanlık-Muhammedilik içinde bir inanç olduğunu belirttikten sonra şöyle diyor: "Alevilik"in Kaynağı Kur'an-ı Kerim, Haz. Resullah'ın Sahih hadisleri ve Hz. Ali?nin buyruklarıdır" (Türk Yurdu, Aralık 1994, s.65). Bu izah yukarıdaki soruya bir cevap teşkil edebilir.

Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi

Bugün, Alevilik, aslına yabancılaşmıştır. Aleviliğin dini esasları, büyük ölçüde zayıflamış, çünkü aslından uzaklaşmıştır; yukarıda zikredilen bir takım fikir cereyanları ile adeta özdeş kılınmış, özüne yabana değerlere ve kavramlara indirgenmiş yahut onlara tercüme edilmiştir. Aleviliğin esasını teşkil eden dini unsurların "çağdışı mistik düşünceler" diye tarihe gömülmek istenmesi, tarihi kökleriyle bağlarının kopmasına ve bir takım ideolojilere kurban edilmesine yol açmaktadır. Halbuki Aleviliğin indirgendiği bu kavramlar, Batı toplumlarının 18. asırdan itibaren günümüze kadar gelen süreçte siyasi, toplumsal, iktisadi ve kültürel yönden maruz kaldıkları değişimler sonrasında kazandıkları kavramlardır. Bunları, sadece Müslüman dünyası değil, Hıristiyan, Yahudi ve Budist dünya da paylaşır. Bu durumda ise Aleviliğin bir farkı ve özelliği kalmamış olur.

7) Aleviliğin İslam'ın yorumu olduğu ve halk dini olduğu iddiası,