Yukarıda görüldügü gibi Talat Tekin?kıl-? fiilini, ?yarat-? fiiliyle anlamlandırmış. Muharrem Ergin ise cümleyi anlamlandırırken?kıl-? fiilini olduğu gibi bırakmış. Her iki bilim adamı da eserlerinin sonundaki sözlükte fiile aynı şekilde?kılmak, yapmak, etmek? olarak anlam vermiş.

Birçok yönden olduğu gibi inançlar bakımından da Türklerle bir hayli benzerliği olan Moğolların da bu konuyla uzun boylu ilgilendiği söylenemez. Türkler ve Mogollar daha ziyade kavim mitlerini önemsemişler, evrenin ve dünyanın yaratılışını önemsiz bulmuşlardır.

Örnegin, Tunyukuk Yazıtı söyle başlar:

Canetti?nin bu sözü tamamen gerçek anlamıyla anlaşılabileceği gibi, metaforik bir anlam içerdiği de düşünülebilir. Ben ikincisini tercih ediyorum.

İnsanoğlu tam olarak böyle düşünmediyse de benzeri bir çıkarım yaptığı kesin; çünkü insanlar en azından insanların büyük bir bölümü binlerce yıldır yaratılışa, yaratıcılara ve yaratıldıklarına inanıyorlar. Bu inanışlar gereği de ortaya çeşitli yaratılış anlatıları çıkmış.

zaman ile zamaneyi ve mahlukları o yarattı.

Kısasü?l-Enbiya türündeki eserler İslami eserlerdir. Bu durumda, incelediğimiz eserlerdeki yaratılışa ilişkin anlatılarda İslam?ın temel kaynağı olan Kur?an-Kerim?in, onun yorumlarının ve hadislerin temel alınması şaşılacak bir iş değildir. Bu eserler her şeyden evvel Müslümanlara dinleri ile ilgili bilinç kazandırmayı amaçladığından temel dayanak noktaları tabii ki Kur?an, hadis ve tefsirlerdir. Benim buradaki amacım ise ele aldığım eserlerdeki çeşitli benzerlik ve farklılıkları saptamaktır.

Başta Neml suresinin 60 ve 64. ayetleri olmak üzere pek çok ayette geçen konunun Kutadgu Bilig?de geçis şekline bir bakalım:

Allah insanların ihtiyaçları için gerekli olan hayvanları yaratır. Allah yeri, göğü ve aradakileri sadece yaratmakla kalmaz, aynı zamanda düzenler ve onlara bir ölçü verir. Yarattıklarında herhangi bir düzensizlik ya da başıboşluk yoktur.

İslam felsefesine göre evren, Allah?ın eseridir ve Allah tarafından yaratılmıştır. Evrenin bir başlangıcı vardır ve o, er ya da geç yok olacaktır.

İnsanoğlu çok eskiden, kendi varlığını sorgulamaya başlayıp kendine evrende değer biçmeye ilk başladığı zamanlarda şöyle akıl yürütmüş olmalı: ?Ben yoktum; ama şu anda varım.

Allah?ın yaratıcılığının sonsuz ve anlık olduğu da birçok yerde vurgulanarak, O?nun sadece?Ol!? demesinin herhangi bir şeyi yaratması için yeterli olduğu belirtilir.

oturmuş. (Kültigin D.1- Bilge Kagan D.2-3)

Bu kısa metin eski Türklerin kozmogoniye ilişkin fikirleri hakkında fazla bilgi vermese de değerlidir. En azından göğün ve yerin yaratılıştaki öncüllüğünü ve bunların hemen ardından insanın yaratıldığını düşünmek için aksi bir sebep görünmüyor. Burada önemli bir konu olarak, Roux?nun yukarıdaki parçanın anlamlandırılmasına ilişkin itirazını dile getirmekte fayda görüyorum.

Roux?nun bu tespitini dikkatli değerlendirmek gerekiyor; zira bu şekildeki bir anlamlandırmayı doğru kabul ettiğimiz zaman hem?kök tebri?ye hem de?yagız yer?e yaratıcılık vasfı yüklenmiş olur. Burada?kök tebri?nin kullanımı, Türklerdeki?Gök Tanrı? inancı çerçevesinde değerlendirildiğinde doğru görünebilir; fakat aynı cümle içinde?kişi oğlı kılınmış? ibaresi de yer almaktadır. Bu durumda insanın da kendisini var ettiği/kendi kendine var olduğu/oluştuğu gibi bir anlam çıkarmak gerekecektir.

Rabguzi?nin eserine göre; Tanrı her şeyden önce bir gevher töz yarattı. Tanrı yarattığı gevhere heybetle bakınca gevher eridi ve su oldu: der.

Roux bu fiilin, ?yap-, meydana getir-?in edilgen-dönüşlü hali olduğunu ve?Yukarıda mavi gök, aşağıda, kara toprak oluştuğu zaman, ikisinin arasında, kişi oğulları ortaya çıktı? şeklinde anlamlandırılmasının doğru olduğunu savunuyor. Bu savına dayanak olarak da aynı metinde insanlarla ilgili olarak aynı sözcüğün kullanılmış olmasını gösteriyor.

Bilge Tunyukuk, ben kendim, Çin yönetimi sırasında doğdum . (Tunyukuk Yazıtı, B 1).

Elias Canetti, Kitle ve iktidar adlı?en azından benim için- çok önemli eserine şu sözlerle başlar: ?İnsanı bilinmeyenin dokunuşundan daha çok korkutan hiçbir şey yoktur.?

Allah?tan türemiş olan evren O?nun sonsuz bir?tecelli? alanıdır. Evrenin yetkinliği Tanrı?nın yüceliğini, yaratıcı gücünün enginliğini gösterir.

Allah, Güneş, Ay ve yıldızları; gece ile gündüzü de insanların yararlanması amacıyla yaratmıştır. Buna yine Kutadgu Bilig?den bir beyitle örnek verelim:

bir kere: ?Ol!? dedi, bütün dilekleri oldu.

İnsanlık, kendisine ilk dokunanı bilmek ya da hiç değilse tasavvur edebilmek için, bilinmezin ilk dokunuşu olan?yaratılış? üzerine bitmez tükenmez bir külliyat ortaya koymuş.

Allah kaderi en başta ve bir kereye mahsus olarak belirlediğinden buna itiraz etmek beyhudedir. Eski Türk inanışından parçalar yakalayabildiğimiz Orhun Yazıtları?nda ise Türk halkı zor duruma düştüğünde imdada yetişen ya da avam tabakası hata yaptığında hepsini hemen cezalandıran bir Tanrı ile karşılaşırız.

Yaratılan, doğası gereği, yaratandan izler taşır ve ilk yaratılıştan sonraki her yaratma eylemi ve hatta her eylem ve durum, Eliade?nin deyişiyle?her şeyin öncesindeki kozmolojik eylemi tekrarlar? En ilkel dinsel inançlardan ve mitolojilerden en gelişmiş ve sistemli dinlere kadar bütün inançlarda başlangıçtaki yaratılış, sonraki bütün yaratılışların, durumların ve davranışların sebebi ve ilk örneğidir.

Kısasü?l-Enbiyalarda evrenin ve dünyanın yaratılışının nasıl anlatıldığı

Bu cümle Roux?nun anlamlandırmasına pek de uygun görünmemektedir. Ben Roux?nun savı yerine Talat Tekin?in anlamlandırmasının daha uygun olduğunu düşünüyorum. Yine de Roux?nun savı, üzerinde tekrar tekrar düşünülmesi gereken önemli bir iddiadır.

Üç metinde de karşımıza çıkan ve?yaratılan her şeyin öncülü olan ve varolmak için Allah?dan başkasına ihtiyaç duymayan ilksel ve ilahi varlık ve/veya kavram? anlamına gelen?töz?, Eski Yunan felsefesinde, Hıristiyanlıkta ve Batı felsefesinde kendine geniş yer bulur. Helenistik felsefenin, özellikle de Yeni Platoncu okulun ve Plotinos?un, en başta El-Kındi sayesinde İslam dünyasında ilgi görmesiyle İslam felsefesini de derinden etkileyen bu kavram üzerine Doğu filozoflarının yanı sıra özellikle 17. ve 18. yüzyılda Spinoza, Descartes, Leibniz; Locke ve Berkeley gibi Batılı filozoflar da çeşitli düşünceler öne sürmüşlerdir.

Kısas-ı Enbiya?da Levhü'l-Mahfuz?dan bahsedilen kısa bir bölümü de buraya nakledelim:

Birçok yaratılış anlatısında başlangıçta ne olduğuna, ilk neyin varolduğuna dair bölümler vardır. Daha doğrusu, Tanrı?nın diğer her şeyi kendinde ilinek olarak barındıran bir ilksel ve ilahi varlık ile yaratmaya başladığı anlatılır. Bu töz kavramı Kur?an?da ve haliyle de Kısasü?l-Enbiyalarda da kendine yer bulur.

Üstte mavi gök altta da yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insan oğulları yaratılmış. İnsan oğullarının üzerine atalarım dedelerim Bumın Hakan İstemi Hakan tahta

Eski Türk inanışındaki, kadere her an müdahale etmeye hazır Tengri?nin yerini, İslam inanışında kaderi bir kereye mahsus ve değişmez olarak belirleyen Allah almıştır.

Biz de burada Kutadgu Bilig?den örnek vererek bir bakıma Allah?ın yaratıcılık vasfı ile ilgili ayetler ile söz konusu eser arasında ilgi kurmaya çalısalım.

istedi ve bütün bu varlıkları yarattı;

Kısasü?l-Enbiyalarda ortak motif olan, Kısas-ı Enbiya ve Araisü'l-Mecalis?te hemen hemen aynı şekilde tasvir edilen Levhü?l-Mahfuz; Allah tarafından takdir edilen her şeyin, yani olacak tüm şeylerin, diğer bir deyişle kaderin yazılı bulunduğu manevi levha; ilm-i ilahi olarak tanımlanır.

Roux?nun gerek Mitolojiler Sözlüğü?nde ve gerekse Türklerin ve Moğolların Eski Dini?nde belirttiği gibi eski Türklerin kozmogoniye ilişkin elimizdeki tek anlatısı Kül Tigin ve Bilge Kagan yazıtlarında geçen ve ikisi de tamamen aynı olan şu parçadır:

Kur?an-ı Kerim?de dünyanın yaratılışına ilişkin yapılan en önemli vurgular; Allah?ın yeri, göğü ve bu ikisi arasındaki her şeyi daha önce örneği yokken, hakka ve hikmete uygun olarak; ayrıca sebepsiz yere değil, belli bir amaç gözeterek yaratmış olmasıdır.

Bu olayı Yusuf Has Hacib şu şekilde aktarmıştır:

Demek ki şu anda var olan her şey bir zamanlar yoktu; bu durumda bütün varlıkları yaratan bir yaratıcı güç var ve bu güç, gerektiği an şeyleri yaratmaya başlamış olmalı.?

Kara yer ile mavi göğü, güneş ile ayı, gece ile gündüzü,

O Levhü?l-Mahfuz içinde mnl jki yazılmıştır ki Allah?tan başka hiç kimse bilmez ve de o levhanın çevresi kızıl yakuttandır.

Yaratılış anlatılarının olmazsa olmaz iki unsuru vardır: Yaratan ve yaratılan.

Kısasü?l-Enbiyalarda?Levhü?l-Mahfuz? adıyla geçen motif, Mezopotamya yaratılış destanı Enuma Elis?te?Kader Tableti? adıyla karşımıza çıkar. Mezopotamya mitolojisinin muzaffer tanrısı Marduk?un ele geçirdiği bu tablet, O?nu tanrıların birincisi ve kaderin mutlak hakimi haline getirir.

Levhü?l-Mahfuz motifinin işlevsel değeri de önemlidir. Bu motifle, insanoğlunun ezelden ebede kaderinin belli olduğu ve bu kaderin tanrısallığı sebebiyle karşı çıkılamazlığı vurgulanarak, insanların yaşadığı/yaşayacağı her şeyi tevekkülle karşılaması vaaz edilmiştir.

Levhü?l-Mahfuz da tıpkı ilk yaratılan gevher/töz gibi tam olarak bilinemeyen ve tanrısal olduğu için doğal olarak bilinemeyecek olan bir varlıktır. Levhü?l-Mhafuz ile eş ya da benzer işleve sahip kavramları başka inanışlarda da görmek mümkündür. Birçok mitosta önemli bir yeri olan bu levha ya da tabletlere sahip olmak tanrı için çok önemlidir. Zira bunlara sahip olan tanrı, evreni yönetme gücünü de kazanmış olur.

Allah daha sonra yere yağmurlar yağdırarak insanın rızkı olacak bitkilerin bitmesini sağlar. Türklerin İslami edebiyat çerçevesinde kaleme aldıkları, yazılış tarihi bilinen ilk eseri Kutadgu Bilig?dir. Bu eserin Kur?an-ı Kerim?in ayetleriyle ilgisini ortaya koyan çalışmalar, türlü düzeylerde yapılmıştır.

İbn Abbas söyledi: ?Yüce Allah?ın yarattıklarından birisi de Levhü?l-Mahfuz?dur ve o beyaz bir incidendir ve onun iki yanı kızıl yakuttandır ve onun yazısı da kalemi de ışıktır. Onun büyüklüğü yer ile gök arası kadardır. Yüce Allah her gün o levhaya üç yüz defa bakar, sonra yaratır, sonra rızık verir ve yaşatır ve öldürür ve ne isterse yapar?

incelenirken Türklerin eski dininden izler aramak pek de verimli olmayacaktır; zira eski Türkler bu konuyla pek ilgilenmemişlerdir.

Allah?kadim? olduğundan yaratılan evren?hadis?tir, yani sonradan varolmuştur. Allah?ın ilahi iradesi gereği, yaratılış eylemi, kaçınılmaz bir zorunluluk olarak ortaya çıkar. Başka bir deyişle, Allah?ın varlığı, yaratmayı ve dolayısıyla evreni gerekli kılar.

Bütün canlıları asla aç bırakmaz, var ettiklerinin hepsini yedirir ve

Bu motif Kısas-ı Rabguzi?nin Adem ve İsmail kıssalarında da karşımıza çıkar. İlksel bir diğer öğe olan Levhü'l-Mahfuz?un Araisü'l- Mecalis?te anıldığı bir örnek vermek gerekirse: