Klasik ve halk Müziği

b. l ) Usullü büyük formlar:

Mehter Zili

3.4. Özel Meşkhaneler. Tek veya toplu olarak hususi mahiyette musiki meşki yapılan hoca evleri, cemiyetler veya öğrenci koroları, Osmanlı İmparatorluğunda musiki hocalarının evde ders verme geleneği, saray cariyelerinin evlerine derse gönderildiği hocalarla başlamıştır. Gerek erkek, gerek kız çocukların musiki eğitimi için Enderun'da?öbür konularda olduğu gibi? sadece saraydan değil, dışarıdan hocalar da görevlendirilirdi. 17. yy. dan sonra kız öğrenciler, öğrenimi zor ve uzun süre alacak sazlarla büyük formda sözlü eserlerin meşki için hocaların evlerine gönderilmeğe başlandı.(28) Mehterhane ile Enderun'un kapatılmasından sonra bu adet zaruret halini aldı. Musiki-i Osmani, Gülşen-i Musiki, Darü'l-musiki, Terakki-i Musiki ve benzeri isimler altında evlerinde veya uygun bir lokalde hususi meşk veren Kanuni Hacı Arif, İsmail Hakkı, Rifat, Hoca Kazım , Abdülkadir , Kanuni Nazım, Udi Fahri ve Ali Salahi Bey'ler gibi tanınmış musiki üstadları ilk defa Bolahenk Nuri Bey'in (1834-1910) açtığı yolu devam ettirdiler. Hem eğitim, hem konser amacıyla kurulmuş olan derneklerin başında ise, 1916-1931 yılları arasında çalışan, Osmanlı musikisinin ilk toplu icra plaklarını dolduran, ayrıca yurt içinde ve dışında ciddi konserler veren Darüttalim-i Musiki Cemiyeti gelir. 1926'da Maarif Nazırı M. Necati tarafından yasaklanıncaya kadar okullarda da verilen Türk musikisi dersleri, bazen Darüşşafaka' da Zekai Dede, Darülmuallimat'ta Medeni Aziz Efendi gibi büyük Bestekarlar tarafından yürütülmüştü.

. Saz Musikisi

4.1 Gelişme, Yayılma ve Tesirleri

Türkçe'yi sözlük açısından zenginleştirmenin yanı sıra, Türk telaffuz, morfoloji ve semantiğinde apayrı bir nitelik kazanan Arap ve Pers kökenli kelimeler gibi, Osmanlı musikisi de Arap ve Acem asıllı kelimelerle yapılmış meslek terimleriyle zenginleşmiştir, önemli yeni bir araç veya alete isim vermek gerektiğinde tabii olarak Greko-Latin asıllı kelime veya eklere müracaat eden Batılılar gibi, Osmanlılar da yeni bir makam, usul veya musiki aleti yaptıkları zaman, bunların adını Arap veya Acem asıllı kelimeleri birleştirerek yapmakta beis görmemişlerdi. Bu sebeple Ferahfeza, Evcara, Suzidil gibi makam, Devrikebir, Darbıfetih, Zencir gibi usul ve Kudüm, Kemence, Girift gibi çalgı adları, Arapça ve Farsça kelimelerden yapılmış olmalarına rağmen, Osmanlı musikisine mahsusturlar(10). Buna mukabil, Türkçe'den de diğer Müslüman milletlerin musikisine girmiş olan pek çok teknik terim vardır.(11) Osmanlı musikisinde ayrıca, diğer Müslüman toplumlarda olduğundan çok daha çeşitli makam ve usullerle mehter musikisi, Mevlevi ayini miraciyye, kar-ı natık, fihrist peşrev gibi musiki formları geliştirilmiş, bu formlarda geniş programlı eserler bestelenmiş ve?çok daha önemlisi? bu eserlerin makam, usul/metronom, form, güfte ve Bestekar adına kayıtlanarak(12) ustadan çırağa meşk zincirine sokulması, yüzyılları aşabilmelerini sağlamıştır. Bu bakımdan, "Tatar'ın(13) Hüzzam Peşrevi" veya "Beste-i Kadim Pençgah Ayin-i Şerifi" gibi 16-17. yy. eserlerinden bahsedebilmek, Müslüman toplumların musiki kültürleri içinde sadece Osmanlı dönemi Türk musikisi için söz konusudur. Mehter ve nevbet gibi askeri, veya mevlid, miraciyye, Mevlevi ayini vb. dini formlar bir yana bırakılsa dahi, yüzlerce makamda peşrev, sazsemaisi, kar, karçe, kar-ı natık, beste, semai ve şarkı gibi dindışı formlarda meydana getirilmiş 20 binin üstünde eser, Osmanlı musikisine diğer Müslüman toplumlar nezdinde ciddi bir itibar ve seviyeli bir model niteliği kazandırmıştır

. Vurmalı Sazlar

17. yüzyıl büyük Türk bestekarı. Asıl adı Mustafa olup Itri mahlasıdır. Çiçekçilik ve meyvecilikle uğraştığı için bu mahlası almış olduğu söylenir. Ustaları arasında Hafız Post, Nasrullah Vakıf Halhali, Kasım Paşalı Koca Osman Efendi, Derviş Ömer Efendi gibi, 17. yüzyıl bestecileri vardır. Çağının kaynakları mevlevi olduğunu göstermektedir. Mevlevi mukabelesinde okunan bir Segah ayin bestelemiş olduğundan bu rivayetlerde haklılık payı olabileceği düşünülmektedir.

Oyun Müziği

2) Zilliler

Ağaç Kemane

3. Eğitim Kurumları

Hacı Arif Bey Türk Musiki'sinin en büyük bestecilerinden biridir. Klasik dönem bestecilerinin pek kullanmadıkları şarkı formuna yepyeni bir kimlik kazandırmış, bir şarkı bestecisi olarak yeni bir çığır açmıştır. Arif Bey'den sonra "şarkı", bestecilerin en çok işledikleri form olmuştur. Arif Bey klasik formlarda birkaç eser besteledikten sonra başarılı olamadığını görerek doğrudan doğruya şarkı besteciliğine yönelmiştir

Arğul

II. Dindışı Musiki Formları

Sinekeman

Tanbur

Komuz

b.2) Usullü küçük formlar:

Genel olarak Türk, özel olarak Osmanlı musikisinin karakterleriyle ilgili çok önemli bir başka husus da şudur: bu müzik?ordu, tekke ve eğlence uygulamaları dışında? bir toplu icra müziği değildir: hele koro ile hiçbir zaman icra edilmemiştir(6). Sarayda ve elit çevrelerde yapılan klasik veya halk tarzı vasıflar ise, gerek kadro, gerek repertuar bakımından, günümüz korolarının çok, ama çok uzağındadır: koro Osmanlı musikisinin asli karakteriyle taban tabana zıt bir uygulamadır.(7)

Divan sazı

4) Fırınlanmışlar

Tasavvuf ve Klasik Müzik

Eğlence Müziği

4. Tarihi Akışı

Taksim.? Bir saz sanatkarının belli bir makamda yaptığı irticali beste . İrticali sözünden, önceden bestelenmiş bir eser olmadığı kolayca anlaşılan bu kompozisyonun melodik kuruluşu ve ritmi gibi süresi de yaratıcı sanatkarın yetkisindedir. : saz Sanatkarının, belli bir eseri seslendiren yorumcu seviyesinden, kendi iç dünyasını sazındaki hünerine döken bir yaratıcı seviyesine yükseldiği asil bir anlatım. Konser, fasıl, Mevlevi ayini açılışlarında yapılan taksimlere baş veya giriş taksimi, makam değişikliği söz konuşu olduğunda icracı ve dinleyiciyi yeni müzik iklimine hazırlamak amacıyla yapılan taksimlere geçiş taksimi, aynı makamdaki eserler arasında dinlendirici amaçla yapılan taksimlere de ara taksimi denir.

Osmanlı Musikisinin :

Mehter'in büyüklüğü kat terimi ile belirtilen her bir sazın sayışına göre değişirdi: padişahların on iki katlı (her bir sazdan 12'şer adet), sadrazamın 9, vezir ve paşaların 7 katlı mehterleri vardı. İcra düzeni ise savaşta saf, normal zamanlarda yarımay biçimi idi. Fil veya develere bindirilmiş kocaman kösler (II. Osman'ın Hotin seferinde 150 adet), at veya katırlara yüklenmiş büyük ziller, davullar, nakkareler, zurnalar ve borular saflar halinde tuğ ve sancakların önünde yürür, zenciri adı da verilen çevganiler, at kılından kurdele, zil ve çıngıraklarla süslü ritm sopalarım "Ala hey" nidalarıyla sallayarak askeri şevklendirirlerdi. Normal zamanlardaki nevbet ise, en önemlisi ikindi zamanı yapılanı olmak üzere, yarımay şeklinde dizilmiş mehteran bölüğü tarafından vurulur; davul, zurna, zil ve borucular ayakta, nakkareciler yere bağdaş kurarak çalar; içoğlanı başçavuşunun vezir veya yeniçeri ağasına sunmak üzere ihtiyaç sahiplerinin dilekçelerini toplanmasıyla başlayan tören, halkanın ortasına gelen mehterbaşının elinde çevganla konseri yönetmesiyle devam eder, gülbank ve dualarla sona ererdi. Musiki açısından Mehterin en büyük özelliği ise, önce nefesli sazların, arkasından bütün heyetin çaldığı, yumuşak veya gümbürtülü bölümlere nöbetleşe yer verilen karabatak tekniğidir

Klasik ve Tasavvuf Müziği

Davul

a) Usulsüz olan:

Kemença

Fincanlar

Selçukluların T'abılhane veya Nevbethane dediği bu kurumda Hunlardan beri ikisi nefesli, dördü vurmalı altı temel çalgı yer almıştır: İslamiyet ten sonra adları zurna, boru , çevgan, zil, davul ve kös'e çevrilen yurağ, boygur, çöken, çanğ, tümrük ve küvrük. Savaşta ordunun önünde giden kös, davul, nakkare, zil, çevgan, çalpara, çengi harbi, zurna ve boru gibi yüzlerce vurmalı ve nefesli çalgının çalacağı müzik, savaş, tören ve oyun amaçları için özel olarak bestelenirdi. Hünkar Peşrevi, At Peşrevi, Alay/ Düzen Peşrevi, Elçi Peşrevi, Saat Peşrevi ve Rakkas Peşrevi, bu mehter havalarından bazılarının adlarıdır. Savaşlarda çalınan mehter havalarının gündelik şehir hayatındaki karşılığı, namaz vakitleri ile önemli resmi münasebetlerde vurulan nevbet 'ti.(16) Dini fonksiyonunun yanı sıra bir tür askeri halk konseri niteliğini de taşıyan nevbet, Osmanlılarda ilk defa Osman Bey'in huzurunda vurulmuş

Ağırsemai.? Klasik fasılda Beste'den sonra okunur. Özelliği: çoğunlukla Aruzun dört Mefailün'lü vezinlerinde yazılmış gazellerin iki beytinin Aksak Semai (10/8), Ağır Aksak Semai (10/4) veya Ağır Sengin Semai (6/2) usulleriyle, birinci, ikinci ve dördüncü mısraların aynı, üçüncü mısraın ayrı ezgiyle bestelenmesi ve mısra sonlarına terennüm kısminin eklenmesidir.

Çifte

Peşrev.? Fasılda baş taksiminden sonra icra edilir. Özelliği: Beste'ler gibi büyük usullerle bestelenmesi ve usul değişikliği yapılmaması, hane adı verilen dört bölümden oluşması, bölüm sonlarında?şiirdeki redife, büyük formlu eserlerdeki terennüme şarkı formundaki nakarata, Türkülerdeki bağlantıya, karşılık? eskiden mülazime, son zamanlarda teslim denen eklemeleri olmasıdır. Şematik kuruluşu: A+a, B+a, C+a, D+a' dır. Melodik kuruluşunda ise l. hane ve teslim, adına bağlandığı makamın melodik tarifine, 2 ve 4. haneler yakın perdelerde seyreden komşu makamlara, 3. hane uzak perdelerde seyreden makamlara yapılan meyan geçkisine tahsis edilir.

Osmanlı musikisi için II. Murad'dan sonra okul sayılabilecek ikinci parlak dönem 64 yıllık IV. Murad V. Mehmed çağıdır ki imparatorluğun Köprülüler devri olarak tanınan?hala bir nebze dirayetli bir parlaklığın hakim olabildiği? çöküş başlangıcı dönemine karşılık gelir. Hüseyni ve Segah makamlarına aşık bir Bestekar olan IV. MURAD, aynı zamanda, Katib ve Evliya Çelebi'ler gibi büyük ilim adamlarıyla, Solakzade, Ama Kadri, Benli Hasan Ağa, neyzen ve çengi(36) Yusuf Dede, Derviş Ömer ve Koca Osman Ef. gibi büyük bestekarlara çevresini açmaktan başka, en ünlüleri Bestekar şeştari(37) Murad Ağa olan değerli Azeri musikicileri Revan ve Bağdat seferlerinden dönüşte İstanbul'a getirmiş olan gerçek bir sanat koruyucusudur

Türk musikisinin tarih içindeki seyri ve gelişmesi, çeşitli Türk devletlerinin birbiri ardınca kurulan merkezlerindeki kültür hayatı ile yakından ilgilidir. 10. yy. ın büyük bilgesi Türkistan'lı Farabi' den, 17. yy. ın en büyük Bestekarı İstanbul'lu Itri'ye kadar geçen sürenin Balasagun, Farabi, Kaşgar, Gazne, Belh, Berat, Urumiye, Meraga, Bağdat, Konya, Bursa, Edirne ve İstanbul gibi kültür merkezi görevini şaşmayan bir sıra ile bir sonrakine aktaran şehirlerde yaşanmış olması tesadüf değildir. Doğudan batıya doğru düzgün bir coğrafi çizgi üzerinde akan bu başkentlerin sanat tarihi açısından taşıdığı özellik, çok defa kendileri de iyi bir Sanatkar olan hakanların saraya topladıkları Sanatkarlar sayesinde bir kültür ocağı niteliğini taşımalarıydı. Çeşitli sanatlar arasında müziğin de nazariye ve ameliyesi , çalışmaları büyük ihsanlarla ödüllendirilen?ve biraz da bu yüzden birbirleriyle yarış halinde olan? Sanatkarlar eliyle geliştiriliyordu. Denilebilir ki, Türk-İslam maşeri dehası bir II. Murad yaratmış olmasaydı, tarih Hızır bin Abdullah adını herhalde bilemeyecekti. Bunun gibi, bir IV. Mehmed olmasaydı Itri, Hatibzade, Ali Ufki: bir III. Selim olmasaydı, büyük Dede ve birçok meslektaşı, eserlerini kimin sağladığı imkanlarla ve hangi sanat çevresinde verebileceklerdi

Hacı Arif Bey (1831 - 1885)

Hitit Sistrumu

b.2) Usullü küçük formlar

Yürüksemai.? Klasik fasılda Ağırsemai' den, halk tarzı fasılda Şarkı'lardan sonra okunur. Özelliği: Aruzun Hezec bahrine alt vezinlerde yazılmış gazellerin iki beytinin Yürüksemai (6/4) usulüyle terennümlü olarak bestelenmesidir. Beste ve Ağırsemai için söylenen diğer bütün özellikler Yürüksemai için de geçerlidir.

1) Tahtalar

3.2. Mevlevihane. İnsanı en ham halinde alıp çeşitli bedeni, fikri ve ruhi eğitim devrelerinden geçirerek pişirdikten sonra(24) insan-ı kamil haline getirmeyi amaçlayan manevi akademi. 12. yy. ın büyük velisi Hoca Ahmed Yesevi'nin, eski saman geleneğine dayalı musiki ve raksa tarikat yolunu açmasından sonra, 13-14. yy. Konya'sında bir tarikat doğacak ve bu tarikata mensup Bestekarlar Osmanlı tekke musikisini müzik estetiğinin zirvesine çıkaracak abideleri yaratacaklardı. Sultan Veled tarafından kurulan ve Mevlana'nın tasavvufi fikirleriyle ibadet şeklini sistemleştiren Mevlevilik. Türkçe, Arapça, Farsça, hat, tezhib, sema' meşki gibi derslerin yanı sıra ciddi musiki eğitimi de veren dergahları ve bir tür konser salonu niteliğindeki semahaneleriyle, Osmanlı musikisinin gelişmesinde yüzyıllar boyu büyük bir ocak görevi yapmış, Anadolu'nun en ücra ve küçük şehirlerinden başka İmparatorluğun Balkan ve Ortadoğu eyaletlerinde de açılmış olan Mevlevihaneler Osmanlı musikisinin yayılmasında başlıca rolü oynamışlardır

Parmak Zili

Keman

2) Dilsizler

Mızıka ve Oyun Müziği

B. Klasik Musiki

Halk Müziği

İlköğrenimini yaptığı okulda, sesinin güzelliği dolayısıyla ilahicibaşı olmuştu. Müzikle uğraşan ve evinde meraklılara ders veren Anadolu Kesedarı Uncuzade Mehmed Efendi okuldaki bir tören sırasında ilahi okuyuşunu dinledikten sonra hemen öğrencileri arasına aldı. İsmail, ilkokuldan sonra, yedi yıl hem Uncuzade'nin derslerine devam etti, hem de öğretmeninin yardımıyla girdiği Defterdarlık Muhasebe Kalemi'nde çalıştı. Bir yandan da köklü bir müzik geleneği olan Mevlevilik'in o yıllardaki en güçlü çevrelerinden Yenikapı Mevlevihanesi'nde zamanın değerli müzik ustası Şeyh Ali Nutki Dede'nin derslerini izlemeye başladı. Şeyhin kardeşi olan müzik kuramcısı Abdülbaki Nasır Dede'den de yararlandı. Ney üflemeyi ondan öğrendiği söylenir

Gıçek

Osmanlı musikisi; tezhibi, nakşı , halısı, hattı ve ebrusuyla, Batılıların sublime art dedikleri 'ulvi' bir güzellik olan Osmanlı sanatının?mimarideki taş yerine? Ses'te billurlaşmış şeklidir; Tablolarında uzun süre en koyu bordo, narçiçeği ve kestane renklerini kullandıktan sonra, paletinde siyah ve griden başka renk, tuvalinde belirsiz dikdörtgenlerden başka şekil bırakmayan M. Rothko'nun (1903-1970) resmi gibi, en yalın ezgilerle zaman ötesini anlatan, derinliğiyle insanı sonsuza kanatlandıran bir müzik(4)

YAVUZ SELİM'in Osmanlı musikisinin gelişmesine katkısı, İran seferinden dönüşte yanında getirip Enderun'a kaydettirdiği Azeri musiki üstadlarıdır.(33) Ömrü cephelerde geçen KANUNİ'nin musiki ve musikicilere fazla vakit ayıramamış olması tabiidir. Ancak, saltanatının son yıllarında, şeriat softalarının şarap yasağının şümulüne soktukları musiki aleyhtarlığına rağmen, sarayın cemaat-i mutriban (müzisyenler topluluğundaki, dedesi Bayezid'in zamanından beri mevcut müzisyenleri aynen korumakla kalmayıp yenilerini eklediğine, saray dışından da bazı üstad hanendeleri getirtip dinlediğine ve kendisinden borç para ile cephane isteyen Fransa kralı I. François'nın şükran ifadesi olarak gönderdiği küçük saray orkestrasını hiç beğenmemiş olmasına rağmen, çalınan parçalardan birinin ritminden usul yapılmasını emrettiğine(34) bakılırsa, onun da ataları gibi bir musikişinas olduğu anlaşılır. Hayat ve eserlerinin tafsiline giremediğimiz Hatibzade, Behram Ağa, Ali Balı, Durak, Ubeydi, Deruni ve Hasan Can Çelebi'ler, Şeyh Abdülali ve Emir-i Hac, Fatih'ten III. Murad'a kadar gelen altı padişah, döneminin başlıca büyük musikicileridir

Nefir

Osmanlı musikisinin diğer İslam musikileri içindeki yerine gelince, bu da, İmparatorluk sınırları içindeki ve dışındaki Müslüman toplumlarıyla birlikte mütalaa edilir. Türklerin Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemi musikisiyle tebaa, eyalet ve komşularının musikisi arasında, tarih boyunca süregelen ilişkiler dolayısıyla çeşitli türde etkileşmeler olmuştur. Kur'an' ın insanlar arasındaki her türlü ayırımı kaldıran "iman sahipleri kardeştir" düsturu sayesinde, İslami kültür dairesine bağlı toplumlar birbirinden söz alıp vermişler, saz alıp vermişler, kız alıp vermişlerdir. Siyasi-iktisadi ilişkilerin paralelinde gelişen sosyokültürel etkileşmeler o derece derinleşmiştir ki, ortak kültür mirasına hangi Müslüman toplumun katkısının daha fazla olduğunu söyleyebilmek?milliyetçilikten arınmış olmak şartıyla? zordur.

Darbuka

Askeri Müzik

Buhurizade Mustafa Itri (d. 1630 ya da 1640-İstanbul - ö.1712). Türk bestekarı.

Kar.? Klasik fasılda Peşrev 'den sonra okunur. Özelliği: güftesinin Farsça oluşu, büyük ve küçük usullerle bestelenebilmesi, usul değişikliği yapılabilmesi ve adeten uzun bir Terennüm

1) Yaylılar

Sazsemaisi.? Fasılda, Yürüksemai'den sonra çalınır. Özelliği: Peşrev gibi 4 (nadiren 6) haneli ve mülazimeli olması. Peşrevden farklı olarak da ilk 3 hanesinin mutlaka Aksaksemai (10/8) usulünde, 4. hanesinin ise değişik küçük usullerle (çoğunlukla Yürüksemai, 6/4 veya 6/8) bestelenmesidir . Sirto veya Longa adı da verilen Oyunhavaları ve Şarkı formundaki parçalar için özel olarak bestelenen Aranağmeleri

Musikiye düşkünlüğü küçük şehzadelik yıllarında Amasya'da başlayıp Edirne, Manisa ve Bursa'da devam eden şair padişah II. MURAD'ın zamanı, P. Wittek'in "ilk Türk romantizmi" adını verdiği edebi akımın da yeşerdiği devirdir: Enderun mektebindeki öğretim konularına çeşitli müsbet ilim dersleriyle birlikte şiir, inşa ve musikiyi de II. Murad ilave etmiştir. Bursa sarayında çevresine topladığı değerli musikiciler arasında yer alan Hızır bin Abdullah'a önce rica, sonra onun, huzurda kendisinden daha değerli musikiciler bulunduğunu söyleyip özür beyan etmesi üzerine de ısrar ederek yazdırdığı Edvar, Osmanlıların ilk Türkçe musiki kitabıdır (TS/Revan. 1.728). Bedr-i Dilşad'ın, uzun bir bölümü musikiye ayrılmış olan Murad name adlı ahlaki nasihat namesiyle, Türk musikisi tarihinin en büyük nazariyatçısı Safiyüddin' in (ö. 1294) Farsça Edvarı Ahmedoğlu Şükrullah (1388-1467) tarafından Türkçe'ye çevrilerek yine II. Murad'a; aynı yazarın bu tercümeye ek olarak yazdığı ve bir bölümü?II. Selim'in musahibi Durak Çelebinin Sazname' sinden bir buçuk asır önce yazılmış Osmanlılarda ilk organoloji çalışması niteliğindeki? musiki aletlerinin yapım ve tel özelliklerine ayrılmış olan kitabı da Yıldırım'ın oğullarından İsa Çelebi'ye sunulmuştur. II. Murad ayrıca, önce Celayirli Hüseyin Han" in, sonra Timur'un musahibi olan büyük Meragi'nin (Ö.1435). Makaasıdü'l-elhan adlı eseri (TS/Revan, 1.7268; Leiden. 1061) ithaf ettiği çok büyük bir sanat koruyucusu olmanın şerefini de taşır.

Klasik Kemençe

Dombra

evet dilşad bence burdaki butun arkadaslar renk verıyor.

Kudüm

Medhal.? İlk defa Tanburi-besteci R. Ş. Fersan'ın kullandığı bir tür peşrev. Peşrevden farkı küçük usullerle bestelenmesi, yine dört haneli ama daha kısa olması, melodik ve ritmik yapısında yeni anlayışların hoş görülmesi ve bazı bölümlerinin Karabatak tekniğinde usulsüz olarak yazılabilmesidir.

Askeri ve Halk Müziği

Kopuz

Karadeniz Kemençesi

Enderun musiki mektebi, kalburüstü Osmanlı musikicilerinin sadece yetiştiği değil, ders de verdikleri bir okuldu. Yeniçeri Ocağı ile birlikte kapatılan Mehterhane gibi. İmparatorluk sarayının bu önemli musiki öğretim merkezi de II. Mahmud tarafından Enderun-u Hümayunla birlikte kapatıldı. Esasen Batı ülkelerinin üstyapı kurumlarım taklit ederek o ülkelerin seviyesine çıkılabileceği fikri Tanzimat ideolojisiyle artık iyice yerleşmiş olduğu için, batı modeli bir bando okulu olan Mızıka-i Hümayun (26), 11. Mahmud ve sonraki inkılapçı padişahlara yetiyor. Mehterhane ve Enderun gibi tarihi kökü devam ettiren eğitim kurumlarına lüzum görülmüyordu. Bando ayrıca, operetle elele, müzik devriminin gerçekleştirilmesinde masraflı orkestralardan önce devreye sokulması gereken hem cazip, hem kolay ilk aşamaydı. Ancak, 1908 Meşrutiyetinden sonra beliren devlet konservatuarı ihtiyacı, 1914'ün Maarif Nezaretine Darü'l-elhan adlı ilk tiyatro ve müzik okulunu kurdurdu. Müzik bölümünün başına getirilen Berlin Kraliyet Akademisi mezunu, Bestekar Musa Süreyya Bey de, 1926'da bakanlık makamına Zeki Üngör'le birlikte verdiği raporda "bugünkü kültürümüz için gereksiz olan şark musikisinin bu kurumdan çıkarılarak adının İstanbul Konservatuarı'na çevrilmesi"ni talep ederek, başında bulunduğu bir devlet müessesesinden kendi musikisinin öğretimini kendi raporuyla kaldırttı

Tasavvuf Müziği

Cura-Bağlama

Balaban

Miskal

Bu makalenin hacmi içinde Osmanlı musikisinin teknik strüktürüne, yani kullandığı ses aralıklarının türleri, dizi, makam, usul kalıpları vb. teknik özelliklere giremedik. Ancak dizi, makam, ritim, usul, form gibi bazı temel kavramları, sondaki küçük sözlükte açıklamağa çalıştık. Teknik strüktür konusunda derinleşmek isteyen okuyucularımız E. Karadeniz, Y. Tura ve H. Partch'ın Kaynaklar kısmımızda gösterilen eserlerine müracaat edebilirler

l. Söz Musikisi

Saz Ailesi

3) Derililer

Kabak Kemane

Bendir

9 Ocak 1778'de İstanbul'da doğdu, 29 Kasım 1846'de Mekke yakınlarında Mina'da öldü. Babası geçimini hamam işletmeciliğiyle sağladığı için, İsmail Efendi, Hammamizade adıyla tanınmıştır. Ancak günümüzde çoğu zaman Dede Efendi diye anılır.

Mazhar

Çeng

II. BAYEZİD, 1486'da Edirne'de yaptırdığı Külliyesi'nin Şifahane'sinde sinir ve akıl hastalarının, sümbül, şebboy, karanfil, yasemin ve fesleğen kokularıyla üveyik, keklik ve bıldırcın etlerinin yanı sıra, eski bir Türk adetinin devamı olarak, hastalık türlerine göre 10 makamdan özel olarak bestelenen musiki parçalarıyla da tedavi edildiği bir medeniyetin hükümdarıdır. Ladikli Mehemmed Abdülhamid Çelebi'nin Zeynu'l-elhan fi 'ilmüt-te'lif ve'l-evzan (Nuru Osmaniye, 3.655) ve Er-risaletu'l-fethiyye (British Library, Or. 6629) adlı eserleri, bu padişaha ithaf edilmiş olup Beyanu'l-edvar ve'l-makaamat ve fi 'ilmi'l-esrar ve'r-riyazat adlı anonim eser de aynı çağın çok önemli bir musiki kitabıdır. II. Bayezid ayrıca, Meragi'nin çırağı Gulam Sadi'den yetişen, Horasan hükümdarı Hüseyin Baykara'nın fasıl şefi, üstad Zeynelabidin'in İran'dan gelip sarayına girdiği büyük bir sanat koruyucusudur. Oğullarından Amasya valisi Sultan Ahmed, mahiyetinde maaşlı fasıl heyeti bulunduracak ve Zeynelabidin'i davet edip hem kendisine, hem de müzisyen çocuklarına en yüksek itibarı gösterecek kadar musikiye düşkündü. Zeynelabidin aynı itibarı, Ahmed'in kardeşi Manisa valisi Korkud'dan da görmüştür: birkaç sazda hüner sahibi olan Korkud, ilk Türkçe ahlak kitabı Ahlak-ı Afdi' nin yazan Bursa kadısı müderris Kınalızade

Iklığ

Kaseler

Zilli Maşa

Çalpara veya Çengi Çubuğu

Fihrist Peşrev.? Çeşitli makamların belli bir sıra içinde melodik tariflerinin verildiği, didaktik amaçlı bir tür saz Kar-ı Natık'ı.

Nakkare

ama emremusa ben tarihçi degilim ki niye öyle diyorsun aşk olsun ne yapayım okuyorum konuyu sonra buraya alıyorum sanki herkes kopyala yapıştır yapmıyor mu arkadaşım:)) siyasi forumda ge gel karşıma emremusa:))

Girift

Bağlama

a ) Usulsüz okunan

neslihan gene kopyala yapıştşrı yapmış. zaten başka bısey yapmaz.

YAPITLAR : Ayin'ler, saba, neva, bestenigar, sababuselik, hüzzam, ısfahan , ferahfeza makamlarında; Takım'lar, sultaniyegah, arazbar, bestenigar, neva, ırak, sababeselik, hicazbuselik, hisarbuselik, evcbuselik, rast-ı cedid, ferahfeza makamlarında; Takım'lar neveser, pesendide, şevkefza makamlarında; Buselik Takım ; Ferahnak Takım ; Mahur Takım ; Rast Kar-ı Natık, Rast Kar-ı Nev; 70'e yakın Peşrev; k-ar, beste, ağır semai, yürük semai, şarkı, durak, tevşih, ilahi formlarında yapıtlar

.1. Mehterhane. Hun'lar zamanındaki adı Tuğ olan ve vurmalı sazlarla nefesli sazlardan oluşan askeri mızıka okulunun Fatih'ten sonra aldığı isim, Hun'lardan beri Türk savaş tekniğinin vazgeçilmez unsuru olan askeri müziğin amacı, çok uzaklardan duyulan ve gitgide yaklaşan gök gürültüsüne benzer yabancı bir müzmin sesiyle düşmanın moralini bozup savaşacak güç bırakmamak, düşmanı teslim almak suretiyle harbi en kısa zamanda bitirmek ve böylece?bir bakıma? insan kıyımını önlemektir.(15)

takılıyorum hocam yaa :) aaa

Başlık için teşekkür ederim Neslihan...

Fasıl Müziği

Kar-ı Natık.? Bu form için özel olarak yazılmış güftesi içinde geçen makam?ve varsa usul? adlarının geçtiği yerde, bestecinin o makamın ezgisini?seyr'ini? göstermesi, güftede usul adları da geçiyorsa, her usul adinin geçtiği yerde derhal o usule geçmesidir

Gazel.? Bir ses Sanatkarının belli bir güfte üzerine yaptığı irticali beste

Beste-i kadim denen üç anonim eserle 16. yy. dan itibaren bestelenmeye başlayan, Mevlevi ayini adı verilen, duahan-mutrib- semazen. üçlüsü tarafından icra edilen ve Osmanlı dışında hiçbir kültürde bulunmayan Mevlevi musikisi eserleri Osmanlı musikisinin her açıdan özünü teşkil ederler. Türk musiki sanatının iftiharı olan dini ve dindışı şaheserleri yaratmış bestekarların çoğu bu tarikatın mensubu olduğu gibi, Mevlevi olmasa dahi bu ocağın feyz kaynağından beslenmemiş hiçbir büyük Türk Bestekarı yoktur denilebilir. Mensupları arasında padişah, vezir, şeyhülislam ve paşaların bulunuşu, Mevleviliğe bir tür resmi hüviyet kazandırmış, medrese şeriatçılarının musikiyi tamamen susturması, bu itibardan güç alan tekkenin savunmasıyla önlenebilmiştir. Esasen, musikiyi ayin tarzındaki ibadetin ayrılmaz parçası olarak gören Mevleviliğin akide yönünden öbür tarikatlere uymayan hiçbir tarafı olmadığı gibi, musikisinde de tamamen İslami / Sünni ruh hakimdi. Yalnız, genel olarak tekke musikisi halk edebiyatına paralel bir gelişme göstermişken, Mevlevi musikisi, edebiyatı gibi klasik niteliğini korumuştur.

Yaylı Tanbur

1778-1846

Kılkopuz

B. Nefesli Sazlar

Birkaç sene önce koskoca bir Osmanlı Musikisi arşivi oluşturmuştum... En kıymetli çeyizim...:)

Asya Türkleri Müziği Çalgıları

Setar

2. Türk ve diğer İslam Musikileri İçindeki Yeri :

Tanbura

3.3. Enderun. I. Murad'ın Edirne'yi almasından hemen sonra 1363'te kurduğu, II. Murad, Fatih ve II. Bayezid'in geliştirip mükemmel bir saray üniversitesi haline getirdiği, 1833'te II. Mahmud tarafından kapatılan saray okulu. I. Murad zamanındaki din derslerine II. Murad şiir, musiki, hukuk, mantık, felsefe, geometri, coğrafya ve astronomi; Fatih hat, tezhib, kaatı' ve resim; II. Bayezid de silahşörlük, okçuluk gibi askeri spor derslerini eklediler . Bu dersleri okutacak bilginler imparatorluğun içindeki ve dışındaki ülkelerden celbedilirken, Enderun'da tahsil edebilmek İslam dünyasının dört bucağından gelen öğrenciler için büyük bir şeref ve imtiyaz teşkil ediyordu. Benli Hasan Ağa, Kantemir, Mustafa Çavuş, Vardakosta, Nu'man Ağa, Dellalzade, Tanburi Osman Bey, Şakir Ağa ve Enderüni Ali Bey, esasen saraya yakın çevrelere mensub olup küçük yaşta kabiliyetleriyle dikkat çekerek yetiştirilmek üzere saraya alınmış olan büyük Osmanlı Bestekarlarından bazılarıdır.

Klasik Müzik

Hacı Arifin ses devrimini Tanburi Cemil'in saz devrimi izledi. Bir Saint-Saens, bir Paganini, bir Mozart gibi, sanat ufkunda yüzyıllarda bir gelip geçen kuyruklu yıldızlar misali Türk musikisi semalarını aydınlatan Cemil Bey, 45 yıllık dünya misafirliği içinde eline aldığı hemen bütün Türk musikisi sazlarını o ana kadar tasavvuru dahi imkansız olan bir müzikalite ve dinamizmle çalmış, bu dünyadan ayrıldıktan sonra da, Türk musikisinin hemen bütün dal ve sanatçıları üzerinde silinmez izler bırakmıştır. 1871 yılında İstanbul'da doğmuş olan Sanatkarı, bu sebeple, hiç ölmemiş kabul etmek mübalağa sayılmaz. Mevlana'nın "ayrılığın acısıyla feryad eden" neyi gibi, bir ömür boyu hıçkırarak çaldı. Başlı başına bir form haline getirdiği 'taksim besteciliğinin, ilk borulu gramofon plaklarına sığdırabildiği küçük şaheserleri, büyük İtalyan şairi Leopardi'nin şiirlerindeki coşkun melalin mızrab ve yay dilinden ifadesi gibidir(43). Hem şahsi, hem içtimai kaderinin müteverrim melali içinde Osmanlı musikisinin en muhteşem mersiyesini yazan Cemil'in mesiha-nefes dehası, aynı anda, eşi görülmemiş bir ters-ikiz güçle Türk saz musikisinin "yeni çağı"'nı başlattı. Batı musikisinin melodik ve ritmik felsefesine hep daha müsamahakar besteciler, modern peşrev diyebileceğimiz medhal formunu getiren Cemil öğrencisi R. Ş. Fersan (1893-1965). Udi Nevres (1873-1937). Ş. M. Targan (1892- 1967), Mes'ud Cemil (1902-1963) ve R. Aysu (d. 1910), Tanburi Cemil'in açtığı ışıklı yolun kilometre taşlarıdır.

Musiki aletleri bilimi demek olan Organoloji'de çalgılar, hangi Müzik söz konusu olursa olsun, bu sanatın insanla birlikte doğuşundan bu yana geçirdiği merhaleler göz önüne alınarak, vurmalı çalgılar, nefesli çalgılar ve telli çalgılar sırası içinde incelenmektedir.'Ritm sazlar'da denen vurmalılar, kendi aralarında ayrıca: tahtalar, zilliler ve derililer olarak üçe ayrılmakta: nefesli ve telli çalgılar -ritm çalgılarına paralel- 'melodi çalgıları' adını almakta, nefesliler 'dilli' ve 'dilsiz', telliler de 'mızraplı' ve 'yaylı' alt başlıklarına göre sınıflandırılmaktadır. Bir başka tasnif şekli de çalgıları yine vurmalı-nefesli-telli düzeni içinde bu defa kullanılış alanlarına göre gruplamaktır: Askeri Müzik çalgıları, Dini Müzik çalgıları, Halk Müziği çalgıları, Klasik Müzik çalgıları ve Eğlence Müziği çalgıları. Biz burada. Osmanlı musikisinin çeşitli türlerinde kullanılan çalgıları, kullanılma alanlarını birleştirerek, vurmalı-nefesli-telli sırasına göre toplu olarak sınıflandıracağız.

Osmanlı musikisinin zirvede olduğu 18 ve 19. yy. da Mevlevi musikisi de?III. Selim ve II. Mahmud gibi Mevlevi padişahların desteğinde? zirveye çıkmış, önceki yüzyıllarda bestelenen toplam 13 Mevlevi ayinine karşılık, sadece 19. yy. da 42 ayin birden bestelenmiştir. Mevlevi ayinleri, sadece Bestekarlık kabiliyetinin en yüksek ifade ve isbat vasıtası değil, aynı zamanda makam, usul, geçki, prozodi, ses ve saz icracılığı konularında da, ilgilisi ile adeta konuşan bir öğretmen gibidirler. Mehterhanenin lağvedilmesinden, Enderun'un kapatılmasından, Darülelhan ve okullarda Türk musikisi öğretiminin yasaklanmasından (1926) ve radyodan yayınlarının kaldırılmasından (1934) sonra, musiki cemiyetlerine ve hususi derslerin meşakkatine sığınmak zorunda kalmış olan Türk musikisi için okul da, kitap da, hoca da Mevlevi ayinleri olmuştur, denilebilir

1) Dilliler

18. yy. ın ilk 30 yılı, III. AHMED ve damadı sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa gibi barışı ve sanatı seven iki yönetici sayesinde kısa süreli bir huzur dönemi olarak yaşanmış (Lale Devri bu dönemin son 12 yılına tarihçi A. R. Altınay'ın verdiği isimdir), ama ne yazık ki yine isyanlar, cinayetler ve padişahın halli ile son bulmuştur. Sadrazam tarafından ilk matbaanın kurdurulduğu bu devrin sembolü olan yaşama sevincini şiirde nasıl Nedim temsil ediyorsa, musikide de Mustafa Çavuş temsil eder: 19. yy. da Hacı Arif Bey tarafından kesin şekilde yerleştirilecek olan şarkı besteciliğinin ilk popüler öncüsü

2)Mızraplılar

Tar Ailesi

Kaşık

Kara kamış

Daire

Oyun havaları

Bine yakın eser bestelediği söylenir, ancak 337 parçası notalarıyla günümüze kalmıştır. Bunun 327'si şarkı, 10'u öteki formlardaki eserlerdir. Bu 10 eserin de altısı ilahi, biri tevşih, biri durak, biri beste, biri de yürük semaidir

Hayatı müddetince bir çok padişah ve devlet adamından himaye görmüş olup, bunlardan en önemlileri IV. Mehmet ve Gazi Giray Han'dır. Devlet adamlarına yakınlığı nedeniyle bir dönem esirciler kethüdalığı yapmış, sarayda da musıki dersleri vermiştir. Mezarı divan şairi Şeyhi 'nin yazdığına göre Yenikapı Mevlevihanesi'ndedir. Ancak mezar taşı kaybolduğundan, yeri konusunda bugün bir bilgi bulunmamaktadır

Sufilerin 'dilsizlerin dili' sözüyle anlattıkları, kelimeye dökülmesi mümkün olmayan, ancak sadece hissedilebilen gerçek'i terennüm eden bu musikinin karakteri, kaynağı olan Türk musikisinin genel karakteri içinde mütalaa edilir. Yani: Kuzey ve Doğu Asya'da 5 , Güney ve Batı Asya'da 7 aralık üzerine kurulu, genellikle tizden peste doğru dönerek inen ses dizilerine dayalı; tarihi orijininde tek kişinin üslubu veya usulsüz, ama mutlaka bir makam'a bağlı olarak çalıp söylediği; müziğin sadece ritm ve melodi unsurlarını kullanıp insan sesine ağırlık veren ve nihayet, nesilden nesle aktarımı Batı müziğindeki gibi nota yoluyla değil(5), meşk yoluyla sağlanan bir şahsi üslup ve ifade müziği. Osmanlı musikisi bu genel karakteri bariz şekilde taşımakla birlikte, sonuç olarak bir imparatorluğun müziği olmak bakımından, musikiyle doğrudan ilgili askeri, dini-tasavvuf, sarayı ve elit çevrelerde müesseseleşmiş, ayrıca mozaiği meydana getiren çok çeşitli etno-kültürel unsurların katılımıyla renklenmiş ve zenginleşmiş büyük bir sentez sanatıdır. Gerek hızla gelişmesinin, gerekse hem kendi içinde, hem çevresindeki etki gücünün kolayca hazmedilip yaygınlaşmasının sırrı, bu muhteşem sentezdedir.

Şarkı.? Halk tarzı fasıllarda Ağırsemai ile Yürüksemai arasında okunur. Özelliği: 18. yy. dan sonra yaygınlaşan edebi şekline uygun olarak "aaba" kafiye düzeninde dört mısralı ve çoğunlukla Aruzun Hezec, Remel veya Recez bahirlerine ait vezinlerde yazılmış güftelerin, başta Aksak (9/8) ve Curcuna (10/16) olmak üzere hemen bütün küçük usullerle, adeten Terennümsüz ve melodik olarak "abcb" şemasında (yani 2. ve 4. mısraların hem söz, hem melodi olarak aynen) bestelenmesi ve mısraların normal olarak ikişer defa okunmasıdır.

Dotar

Osmanlı devletinin henüz kurulup teşkilatlanmakta olduğu dönemde, önceki Türk devletlerinden devralınan büyük kültür mirası içinde askeri, tasavvufi ve ferdi icra alanlarında bin yıldır geliştirilmekte olan bir musiki sanatı da vardı(29). Devletin bütün müesseseleriyle zirvede olduğu 16. yy. dan bize kadar ulaşabilmiş pek fazla sayıda büyük besteci veya eser bulunmamasına mukabil, en büyük isim ve eserler daha çok 18 ve 19. yy. da, yani İmparatorluğun çöküşe yöneldiği dönemde ortaya çıkmışlardır. Buna mukabil, Devletin siyasi kaderinin Bestekarların ruh haline yansıyışı da ilgi çekici bir husustur. Aşağıda daha detaylı açıklanacağı üzere, Nefiri Behram Ağa'dan (Ö.1560) Ebubekir Ağa'ya (Ö.1759) kadar süren vakar ve ihtişam, Hacı Arif Bey'de (Ö.1885) yerini yeis ve melale bırakmış, artık iyice yıpranmış olan İmparatorluğun keder, hicran ve ümitsizliği Tanburi Cemil'de (Ö.1916) zirve olmuştur.

Hacı Arif Bey bütünüyle Türk Musikisi'nin sözlü öğrenim geleneği içinde yetişmiş bir besteciydi. Nota bilmiyordu, herhangi bir saz da çalmazdı. Ama çok güçlü bir hafızası vardı, bini aşkın eser ezberindeydi. Çok iyi bir okuyucuydu. Şevki Bey, Levon Hancıyan, Zati Arca gibi öğrenciler yetiştirdi. Arif Bey Mecmua-i Arifi adlı bir de güfte derlemesi yayınladı; bu derlemede sanatçının kendi şarkıları da vardır.

Türk musikisini?Türk edebiyatı için olduğu gibi? İslam'dan önce Türk musikisi ve İslami dönem Türk musikisi olarak iki büyük tarih diliminde incelemek mümkündür. Benzer şekilde Osmanlı musikisi de Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemi olmak üzere iki bölüme ayrılabilir, zira büyük Osmanlı ses mimarisinin temelini oluşturan, Osmanlı öncesi dönemdir ve bu dönemi büyük bir hazırlık dönemi olarak değerlendirmek yanlış olmaz. Nitekim, Alplar devrini terennüm eden, Altay Türklerinin kam, Kırgızların baksı, Tonguzların saman, Yakutların oyun, Oğuzların ozan dediği büyücü veya şair-çalgıcılarla ordunun başarı ve kahramanlıklarını öven kopuzcular, bir yandan, ata unvanlı dervişlerle aşık unvanlı saz şairlerini müjdelerken, bir yandan da El-Kindi, Farabi. Safiyüddin, Kutbüddin ve Abdülkadir gibi devlerin temelini atacağı muhteşem bir musikinin zeminim hazırlıyorlardı

C. Telli Sazlar

Mizmar

Sıbızgı

Beste.? Klasik fasılda Kar varsa ondan, yoksa Peşrev 'den sonra okunur. Özelliği: gazel formunda bir klasik şiirin iki beytinin Fer (16/4), Çenber (24/4), Remel (28/4), Devrikebir (28/4), Hafif (32/4), Muhammes (32/4), Berefşan (32/4), Sakil (48/2), Havi (64/4), Darbıfetih (88/4), Zencir (120/4) veya Darbeyn denen birleşik büyük usuller kullanılarak, birinci, ikinci ve dördüncü mısraların aynı, üçüncü mısraın ayrı ezgi ile ve mısra sonlarına terennüm kısmı eklenerek bestelenmesidir. Terennümler her iki mısrada bir ve uzunca tutulmuşsa, formun adına nakış kelimesi ilave edilir

Mehterhane 1828'de II. Mahmud tarafından kapatılmış, bunun yerine III. Selim'in yakın dostu Napolyon'un emekli bando subayı Giuseppe Donizetti'ye Mızıka-i Hümayun adlı Batı kopyası saray bando okulu(22) kurdurulmuştur. Sadece mezar ve mezar taşlarıyla değil, askeri olan ve olmayan müzik türlerinde yüzlerce eserlik repertuarıyla birlikte yok edilen Orta Asya kökenli Türk askeri musikisinin ihyası için Enver Paşa ile Ahmet Muhtar Paşa'nın gayretleri, daha sonra 1935'in savunma bakanı Zekai Apaydın tarafından engellenmiş, Mehter Takımı, şef Hasan Tahsin Parsadan'ın çabası ile 1952'de önce 3, sonra 6, en sonra da 9 katlı olmak üzere yeniden kurulmuştur. Bugün, yapısındaki Batı sazlarıyla safiyeti bozulmuş olarak, periyodik konserler veren sembolik değerde bir turistik topluluk niteliğinde devam etmektedir

Dede Efendi'nin hemen hemen her formda bestesi vardır. En güçlü yapıtarı sayılan Mevlevi ayinleri, müziğinin gelişimini ve niteliklerini daha belirgin biçimde yansıtması açısından da önemlidir. Her yapıtında sanatının ayrı bir özelliğiyle ortaya çıkar. Başka bestecilerinki gibi onun da pek çok yapıtı kaybolmuş ya da unutulmuşsa da, iki yüz yetmişten çok yapıtı aslına uygun bir biçimde günümüze ulaşmıştır. Bu onu klasik repertuarda en çok yapıtın bulunan besteci durumuna getirmiştir.

1831 yılında İstanbul'da doğdu. Eyüp Şeri'ye Mahkemesi Başkatibi Bekir Efendi'nin oğludur. Daha ilköğrenimi sırasında güzel sesiyle dikkati çekti. Kendisiyle önce Zekai Dede ilgilendi ve onu besteci Eyyubi Mehmed Bey'e götürdü. Arif Bey ilk musiki zevkini, bilgisini Mehmed Bey'den aldı. Altı yaş büyüğü olan, geleceğin değerli bestecisi Zekai Efendi, onu hocası Dede Efendi'yle tanıştırdı; musikiye karşı büyük yeteneği olduğunu Dede Efendi de görmüştü

Kolca Kopuz

l. Karakteri

b. l) Usullü büyük formlar :

Garmon

Santur

Cam Bardaklar

rica ederim bence önemli bir konu idi!!!!!!!!

Çevgan

Koray

Hokkabaz Borusu

A. Askeri musiki (Ek 4. de bu türün çeşitli söz ve saz formlarına bkz.)

Hammamizade İsmail Dede Efendi

Zurna