III. MEDENİYETLER ÇATIŞMASI VE MEDENİYETLER İTTİFAKI TEZLERİNİN ÇERÇEVESİNDE TÜRKİYE"NİN ROLÜNÜN DEĞERLENDİRİLMESİ

2004 yılının Mart ayından Madrid şehrinde gerçekleştirilen ve yaklaşık 200 kişinin ölümüyle sonuçlanan terör saldırıları sonrasında İspanya Başbakanı Zapatero"nun önerisiyle ortaya çıkan ve Türkiye"nin de desteğiyle güçlenen bir Birleşmiş Milletler projesi olan Medeniyetler İttifakı kısaca; batıdaki İslama fobiyi ortadan kaldırmak, üç semavi dinin mensuplarının barıştırılarak birlikte barış içinde yaşamalarının sağlanması, kültürel ve dini farklılıkların bir zenginlik kaynağı olduğunu göstermek amacını taşımaktadır. 13.11.2006 tarihli Medeniyetler İttifakı Üst Düzey Grup Raporu"nun?Tarihsel Bakış? başlıklı bölümünde?Üç büyük tektanrılı dinin mensupları arasındaki tarihi gerilim ve çatışma dönemlerine rağmen? ki bahse konu çatışmalar özü itibariyle genelde dinden çok politik kaynaklıydı? barış içinde bir arada yaşama, ticaret ve karşılıklı öğrenmeler en eski dönemlerden günümüze değin Hıristiyanlık, İslam ve Yahudilik arasındaki ilişkilere damgasını vurmuştur.? ifadesi, ?Aşırılığın Ortaya Çıkışı? başlıklı bölümde ise?Diğer taraftan, bazı çağdaş akımların görünüşteki dini temelleri, dinleri ideolojik amaçlara alet eden siyasi hırslar saklamaktadır.? İfadesi yer almaktadır. Ayrıca Medeniyetler İttifakı Üst Düzey Grup Raporu genel olarak değerlendirildiğinde ise medeniyetler arasındaki çatışmanın önlenemez olduğu sonucuna ulaşıldığı anlaşılmaktadır. Batılı güçlerin, çok uluslu politik ve ekonomik kurumlardaki oransız nüfuzları da dahil olmak üzere, dünyada ezici bir siyasi, iktisadi ve askeri güce sahip oldukları Bahse konu Rapor"un?Küresel Bağlam? başlıklı bölümünde ifade edilmektedir. Batı"nın sahip olduğu bu güç ise Batılıların, kendi medeniyetlerinin evrensel olduğu, modernleşme ve ilerlemenin ancak kendi medeniyetleri sayesinde gerçekleşebileceği, diğer medeniyetlerin modernleşebilmesi için Batı medeniyetinin diğer medeniyetlere müdahalesinin kaçınılmaz olduğu ve diğer medeniyetlerin Batı medeniyetine muhtaç olduğu tarzındaki, ?kendi haricindekileri ötekileştirme ve dışlama? perspektifindeki Hegelci bakış açısına benzer, ?haklı? bir ukala tavır takınmalarına, Batılı medeniyetleri dışındaki medeniyetlerin ise bir?kompleks? duygusuna kapılmalarına sebep olmaktadır. ?Medeniyetler İttifakı? bir Birleşmiş Milletler projesidir. Sadece, Birleşmiş Milletlerin ABD"nin?terör? estiren operasyonlarına karşı takındığı tavır bile dikkate alındığında, ABD"nin Birleşmiş Milletler üzerindeki etkisi orta çıkmaktadır. Huntington"un ABD merkezli düşünülerek?düşman yaratmak üzere? hazırlanmış bir dış politika aracı olan?Medeniyetler Çatışması? tezine (Altınbaş,2006) anti-tez olarak ortaya çıkan?Medeniyetler ittifakı? projesinde de ABD"nin perde arkasında belirleyici rol üstlenebilecek konumda olmasının?Medeniyetler ittifakı? projesinden medeniyetler arasındaki?dini değil ekonomik ve siyasal tabanlı- çatışmaları önleyecek mahiyette kapsamlı çözüm önerileri beklenmemesi gerektiği düşünülmektedir. ?Medeniyetler ittifakı? projesinin kendisinden beklenen sonuçları doğuramamasının arkasında yatan en önemli sebeplerden birinin ise, siyasal aktörlerin bu süreçte aktif rol üstlenmeleri ve faaliyetlerin uluslar üstü bir politik kuruluşun şemsiyesi altında gerçekleştirilmesidir. ?Medeniyetler ittifakı? projesinin ortaya çıkması?Medeniyetler Çatışması? tezinin varlığını kabul edilmesi anlamına gelmektedir. Ancak, iki proje arasındaki temel fark; çatışmaların kaynağının tespit edilmesinde ortaya çıkmaktadır. ?Medeniyetler Çatışması? tezi çatışmanın kaynağının?din? olduğunu, ?Medeniyetler İttifakı? tezi çatışmanın kaynağının ekonomik ve siyasal çıkarlar olduğunu ileri sürmektedir. Küreselleşmenin yoğun olarak yaşandığı bu yüzyılda ulus devletlerin uluslar arası ekonomik ve siyasal çıkarlarının korunması en az ulusal sınırlarının korunması kadar önem arz etmektedir. Ulus devletlerin uluslar arası platformda ekonomik çıkar ve menfaatlerini koruyacak en önemli aktörler ise ülkelerin siyasal iktidarlarına sahip olanların yükümlülüğünde olduğu gayet açıktır. Bu itibarla, attıkları her adımda ülkelerinin çıkarlarını gözetmek zorunda olan politikacıların, ?Medeniyetler İttifakı? projesi kapsamında salt üç semavi dinin mensuplarının birbirlerini daha iyi anlayıp, barış ve huzur içinde yaşamaları için gerçekleştirecekleri faaliyetlerde ülkelerinin ekonomik ve siyasal çıkarlarını göz ardı edebileceklerini söylemek ve onlardan bu yönde bir tavır sergilemelerini beklemek reel politik anlamında gerçekliklerle pek de örtüşmeyecektir. Zira; İspanya"nın önerisi üzerine Temmuz 2005"te oluşturulan?Medeniyetler İttifakı? projesinin eş başkanının Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı"nın olması, Şubat 2006"da IMF"ye verilen niyet mektubu ile özelleştirme kararı alınan T. Halk Bankası"na Eylül 2006"da İspanyol Banco Bilbao Vizcaya Angentaria"nın talip olması, İspanyol Ekonomi Bakanı"nın Türk Ekonomi Bakanı"na T. Halk Bankası"nı almak istediklerini söylemesi, Ekim 2007"de T. Halk Bankası esnaf ve kobilerden sorumlu genel müdür yardımcısının çiftçilere yönelik kredilerde en başarılı örneğin?İspanya? olduğu yönündeki beyanatı ve Ocak 2008"de İspanya"da T. Halk Bankası"nın özelleştirilmesine sürecine yönelik mesajlar veren Başbakan"a, Bakan olmadan önce T. Halk Bankası"nın özelleştirilmesine şiddetle karşı çıkan Zafer ÇAĞLAYAN"ın da eşlik etmesi birlikte değerlendirildiğinde, İspanya ve Türkiye önderliğinde sürdürülen?Medeniyetler İttifakı? projesinde ekonomik ve siyasi çıkar ve menfaatlerin yürütülen faaliyetlerden soyutlanamadığı görülmektedir. Sonuç olarak, Türkiye ve İspanya önderliğindeki söz konusu çabaların anlamsız, gereksiz ve boş çabalar olarak tanımlanmaması gerektiği, ancak siyasi aktörler tarafından başlatılan bu faaliyetlerin bayrağının?sivil inisiyatif? tarafından devralınmasının hedeflenen amaca ulaşılması açısından önem arz ettiği düşünülmektedir...

Fukuyama"nın Tarihin Sonu tezine bir yanıt mahiyetinde olan Samuel P. Huntington"un Medeniyetler Çatışması tezi ilk olarak 1993 yılının yaz sayısında yayımlanmıştır. Huntington"un tezinde genel olarak; 19 uncu yüzyılda, imparatorlukların dağılması ile sonuçlanan ulus devletler arasındaki savaşların; 20 nci yüzyılda, komünist ve kapitalist düzenlerin temsilcileri arasında zuhur eden?soğuk savaş?ın belirleyici rol oynadığını; 21 inci yüzyıla damgasını vuracak olgunun ise ulus devletler ve ideolojiler arasındaki çekişmenin değil medeniyetler arasındaki çatışmanın olacağını ileri sürmektedir. Huntington"a göre dünya Batı, Konfüçyüs, Japon, İslam, Slav-Ortodoks, Hindu, Afrika ve Latin Amerika medeniyetlerinden oluşmaktadır. Ayrıca çatışma Batı-İslam-Konfüçyüs medeniyetleri arasında meydana gelecektir. Söz konusu tezini ise; farklı medeniyetlerin birbirleriyle ilişki halinde olduğu Orta Doğu, Kafkasya ve Balkanlar"da meydana gelen çatışmalara dayandırmakta ve İslam medeniyetinin nüfus ve askeri gücünün büyümesiyle bu çatışmaların artacağını iddia etmektedir. Huntington; modernleşme ve batılılaşma kavramlarının ayrı birer olgu olduklarını, modernleşmenin batılılaşmayı kendiliğinden sağlamayacağını, Batı medeniyetinin gücünün gerilemeye başladığını buna karşın İslam, Konfüçyüs medeniyetlerinin güçlendiğini, Batı medeniyetinin evrensellik argümanının diğer medeniyetlerle çatışmasına yol açtığını ve benzer medeniyetlere mensup ulus devletler arasında yakınlaşmanın farklı medeniyetlere mensup ulus devletler arasında ise ayrışmanın yaşandığını bunun ise yeni dünya düzenini oluşturacağını iddia etmektedir. Ayrıca medeniyetleri birbirinden ayıran temel unsurun da?din? olduğunu ifade etmektedir. Huntington Batı kültürünün evrenselliğine karşı olarak İngilizcenin resmi dil olarak kullanılmasının gerilediğini gerekçe göstermekte ancak İngilizcenin ikinci yabancı dil olarak kullanılmadaki artışı göz ardı etmektedir. Huntington ulus devletlerin gücünün devam edeceğini savunmakta ancak Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler gibi uluslar üstü organizasyonların artan etki ve gücünü dikkate almamaktadır. Ayrıca ulus devletler arasındaki ilişkilerin belirlenmesinde medeniyetin ve dolayısıyla dinin belirleyici unsuru olacağını söylemekte ancak yine Ortodoks Yunanistan"ın Avrupa Birliğine alınmasını, Gürcistan"ın Rusya ile değil de Türkiye ile yakınlaşmasını, İran"ın Azeri-Ermeni çatışmasında Ortodoks Ermenileri desteklemesini göz ardı etmektedir. Huntington"un medeniyetler çatışmasını güçlendirmek için verdiği olgularda biraz önce verilen örnekleri göz ardı etmesi, ulus devletlerin birbirleri ile olan ilişkilerinde medeniyet ve kültürel çıkarlardan ziyade ekonomik ve siyasi menfaatlerini de belirleyici faktör olarak kullanabileceklerini göstermekte ve Huntington"un tezini zayıflatmaktadır.

biz o ittifaka ev sahipliğini osmanlıydayken daha çok yapmışız, avrupa kabul etmesede özlüyor onu, şuanki konumumuz tam anlamıyle eskisi gibi olmaz, ama küçük küçük adımlar dev dalgaların habercisi olabilir..

II. MEDENİYETLER ÇATIŞMASI TEOREMİ ÇERÇEVESİNDE MEDENİYETLER İTTİFAKI PROJESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Mehmet SURURİ

Evet dünyada bir çatışma ortamı vardır. Ancak bu durum Huntington"un söylediği gibi; farklı?dinleri? benimsemiş toplumlar arasında gerçekleşen bir?medeniyet? çatışması değildir. Dünyada yaşanmakta olan mevcut sıkıntılar sömürgeci Batının, ekonomik olarak?diğerlerini? sömürmekle yetinmeyip, aydınlanma ve modernleşmenin tek anahtarı olduğuna iman ettiği maddeci?Batı medeniyetini? diğer medeniyetlere empoze etmek istemesinden ve diğerlerini ukalaca bir tavırla yok saymasından kaynaklanmaktadır. Söz konusu tavrın arkasında yatan sebep ise; Batı dışındaki medeniyetlerin ekonomik ve sosyal kalkınmalarının Batı medeniyetinin refahının bekasını tehlikeye sokacak olmasıdır. Ayrıca, Huntington"un çalışmasında, medeniyetler arasındaki çatışmaların?din?temelli olduğunu ispatlamak için ileri sürdüğü tezlere ilişkin anti-tezler ileri sürmek mümkündür. Huntington"un verdiği çatışma örneklerin büyük çoğunluğunun?enerji? koridoru üzerinde bulunması ve yine büyük çoğunluğunun İslam coğrafyası üzerinde gerçekleşmesi oldukça manidardır. Dolayısıyla, medeniyetler arsında olduğu iddia edilen?çatışma? dini değil ekonomik temellere dayanmaktadır. Dünya üzerinde yaşanan çatışmaların temelinin?din?değil?ekonomik ve siyasal? olduğu Medeniyetler ittifakı projesi çerçevesinde de dile getirilmektedir. Durum böyle olunca, Huntington"un sadece görmek istediği ve tezine temel oluşturabilecek olayları referans alarak dünya üzerinde yaşanmakta olan çatışmaların?din? eksenli olduğunu söylemesi, ?kanlı İslam sınırları? ifadesini kullanması, Huntington"un tezinin arkasında?İslam düşmanlığı mı var? sorusunu akıllara getirmektedir. Huntington ünlü Amerikan Protestan teolojisti "Reinhold Neihbuhr'un çocuğudur. Ayrıca, Huntington 2004 yılında yayımlanan "Biz kimiz? Amerika'nın Ulusal Kimlik Arayışı" başlıklı kitabında; ABD'nin gerçek milli kimliği olarak kabul ettiği, Avrupalı ilk göçmenlerin Anglo-Sakson-Protestan değerlerine dönüşü önermektedir. Protestanlığın bu denli ön plana çıkarılma sebebi ise Max Weber"in görüşlerine dayanmaktadır. Weber"e göre kapitalizmin ruhu?Protestan ahlak? düzenine dayanmaktadır. Ayrıca Weber, Batı"ya özgü kapitalizmin Batı medeniyeti dışında başka hiçbir yerde gelişemediğini söylemektedir.

Türkiyenin bu ittifaktaki rolü çok büyüktür. Bulunduğu topraklar itibariyle bir çok medeniyete ev sahipliği yapmış, tarihinde medeniyetlerin nasıl ittifak edebildiğini göstermiş bir ülke olarak Türkiye model olabilir... Zaten dinimizde vardır başkasına saygı göstermek, herkesi kendi konumunda kabullenmek... Ancak diğer ülkelerin ittifakı destekler nitelikte çalışması da önemlidir, köstek olurlarsa Türkiye tek başına altından kalkamaz...

Huntington"un Türkiye"nin Batı medeniyetine değil İslam medeniyetine dahil olduğunu bu sebeple; NATO"dan çıkartılması ve AB"ye de üye olarak alınmaması gerektiğini ifade etmektedir. Bu ifadelerin arkasında; İslam medeniyetine asırlar boyu bayraktarlık yapmış bir medeniyetin güçlenerek, yeniden bu misyonu üstlenip Batı medeniyetine ikame bir sistem oluşturması ve Batı kapitalizmin yıkılma korkusunun olduğu düşünülmektedir. ?Medeniyetler Çatışması? projesiyle Türkiye yalnızlaştırılmak ve güçsüzleştirilmek istenilmektedir. Türkiye?Medeniyetler ittifakı? projesiyle bunun önüne geçmek istemektedir. Siyasal ve ekonomik çıkarların ön planda olduğu siyasal bir yapılanma olan?Medeniyetler ittifakı? projesi Türkiye için diplomatik bir araç olmakla birlikte, bu projenin hedeflerinin ekonomik ve siyasi çıkarların gölgesinde kalmasının hedeflenen amaca ulaşılmasını zorlaştıracağı düşünülmektedir. Bunun önüne geçilmesi için ise; ideolojik saplantılardan kurtularak sivil toplum örgütlerinin?Medeniyetler ittifakı? projesinden bağımsız bir şekilde diğer halk ve kültürlerle iletişim kurabilmesinin devlet tarafından desteklenmesinin önem arz ettiği düşünülmektedir.

I. MEDENİYETLER ÇATIŞMASI TEZİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Huntington, Batı medeniyetinin karşısında ve Batı medeniyetiyle çatışacak güç olarak İslam medeniyetini adres göstermektedir. Bir İslam medeniyetinin olduğunu varsayarsak bu medeniyeti oluşturan Müslüman niteliğini haiz ülkelerin refah düzeyleri ve askeri güçleri genel olarak değerlendirildiğinde, münferit birkaç istisna hariç, hemen hemen hiçbirinin Batı medeniyetine ait bir ülkeyle yarışamayacağı izahtan varestedir. Ayrıca ülkelerin tamamına yakını siyasal ve ekonomik istikrarsızlığın pençesine düşmüş kendi iç meseleleriyle uğraşmaktadır. Bütün bu olumsuz faktörler ve bu ülkelerde Batı medeniyetinin yerine geçecek yeni bir medeniyet arayışını çabalayan entelektüel hareketlerin olmayışı birlikte değerlendirildiğinde; ?Müslüman? sıfatını taşıyan ve?İslam Medeniyeti?nin bir parçası olan bu ülkelerin birlik olup, aynı?ülkü? etrafında toplanıp, ortak bir düşman belirleyip bu düşmana karşı ortak tavır ve strateji belirlemesinin gerçeğin çok uzağında olduğu açıktır. Bu çerçevede, Huntington"un tehdit olarak algıladığı?İslam Medeniyeti?nin dikkate alındığında, Batı medeniyetine çatışmak için?hedef gösterdiği? unsurun?İslam Medeniyeti? değil?İslam Dini? olduğu düşünülmektedir. İngiliz eski başbakanı Margaret Thatcher'in "Yeni düşman İslam Dünyası" ifadesi, İtalyan Başbakanı Silvio Berlusconi'nin?İslam-karşıtı? sözleri, ABD eski Başkanı Bush"un?Adalet ile zulüm her zaman birbirleriyle savaş halindedir. Ve Allah bunlar arasında tarafsız değildir. Biz iyiyle kötü arasında bir savaştayız. Amerika, kötülüğü iyilikten ayırt edecektir.?(Vural,2007) beyanatı ve İslam eşittir terörizm; terörist eşittir Müslüman; daha ziyadesiyle de Arap eşittir terörist söylemi (Seydi,2003) birlikte değerlendirildiğinde; Batı"nın, kendisiyle çatışabilecek kapasitesi bulunmayan İslam medeniyetini halihazırda hasım olarak seçtiği, Papa II. Urban'ın 1095 yılının bir Kasım günü Fransa'nın Clermont şehrinde?İslam Medeniyetine? karşı yapmış olduğu ve kutsal toprakların Müslümanların elinden alınmasını amaçlayan?haçlı? çağrısının bir benzerini de Huntington"un, 1000 yıl önceki haçlı seferlerine konu?kutsal toprakların? altındaki?kutsal enerjiyi? İslam medeniyetinin elinden almayı gizli gündem olarak belirleyen ve sadece iddia edilen hususları destekler mahiyetteki gerçeklikler dikkate alınarak hazırlanan?Medeniyetler Çatışması? tezi ile yaptığı ve bu amaca da?Allah bize cihat yolunda devam etmemiz için sabır ihsan etti. Soru şu ki, Amerika bizimle savaşına on yıllar boyunca devam edebilir mi? diyen ve bir barış dini olan?İslamı? uyguladığı teröre meşruiyet kazandırmak için kullanmaktan çekinmeyen Usame Bin Ladin ile dinin temel kriterlerinden bihaber sözde birtakım?Müslümanların? alet oldukları sonucuna ulaşılabilecektir.

Huntington"un da ifade ettiği gibi Batı medeniyeti eski gücünü kaybetmektedir. Bu ise kapitalizmin sonu anlamına gelecektir. Bunun önlenebilmesi için, Batı"nın yüzyıllardır sürdürdüğü sömürgeci politikaların devam ettirilmesi gerekmektedir. Günümüzün sömürüye en çok ihtiyaç duyulan konu?enerjidir?. Enerjinin büyük çoğunluğu ise İslam coğrafyasında bulunmaktadır. İslam coğrafyasının?İslami? değerlere bağlanarak kendi özlerine dönmeleri, kalkınmalarına ve bu da sahip oldukları enerjiden daha çok yararlanmalarına sebep olacaktır. rasyosunun Batı aleyhine değişmesi sonucunu doğuracak olan bu durum ise?Protestan? ahlak üzerine kurulu olduğuna inanılan kapitalist sistemin bekasını tehlikeye sokacaktır. Bu itibarla, böyle bir durumda uygulanacak olan en akılcı politika; İslam coğrafyasında yaşayan ülkelerin sürekli yaftalanarak bu ülke entelektüellerinin bütün enerji ve mesailerinin?Hayır biz -yüksek şahsiyetlerinizin- düşündüğü gibi değiliz!? deme çabalarına harcanması, psikolojik harp teknikleri marifetiyle ülkeler içersindeki farklılıkların gruplaşma vesilesi olarak kullanılması, bir düşman tanımlaması yaparak kendini savunmaktan aciz ülkeleri bu tanımlama içerisine sokup?demokrasi? götürme vaadiyle bu ülkelerin istila edilmesi ve bu vesilelerle İslam coğrafyasındaki halkın bilinçlenecek fırsat bulamayıp günlük politikalar üretmekten öteye geçememesinin sağlanmasıdır. Huntington"un eseri dikkatlice değerlendirildiğinde satır aralarında zaten bu mesajı verdiği ve hatta bazen?İslam medeniyetinin askeri gücünün batı medeniyetinin askeri gücünü geçmemesi gerektiği? gibi siyasi telkinlerde bulunarak yol bile gösterdiği fark edilecektir.