Üçüncü Tabaka: Mezhep sahibinden nass olmayan meselelerde içtihad eden ulemadır. Hassaf, Ebu Caferi Tahavi, Ebu Hasen el-Kerhi. Şem-sü'l-Eimme Hulvani, Şemsü'l-Eimme Serahsi, Fahru'l-İslam Pezdevi, Fahruddin, Kadıhan ve emsali bunlardandır. Bu zevat usul ve füru'da, İmam A'zam'a muhalefet edemezler. Ancak nass olmayan meselelerde usul ve kavaide göre hüküm çıkarırlar.

Hanefi mezhebinin temel kitaplarından olan sekiz ciltlik fıkıh kitabının sahibi olan böyle büyük bir alimin, müçtehitlerin yedinci tabakasından sayılması, günümüzde içtihat davasında bulunanların üzerinde insafla düşünmeleri gereken bir husustur.

7- Ashab-ı Taklid: Müçtehit derecesinde olmayan fıkıh alimleridir. İbn-i Abidin gibi...

Parmak ısırmak, sımsıkı sarılmaktan kinayedir. Burada, sultanın emrinden murad hüküm değil de sırf bir istekse bir diyeceğimiz yoktur. Bu takdirde geçerlilikten maksat; emrine imtisalin vacip olmasıdır. Benim Siyer-i Tatarhaniyye'de gördüğüm de budur. Nassı şudur: İmam Muhammed demiştir ki: Kumandan, askere bir şey emrederse askerin ona itaat etmesi vaciptir. Meğer ki emrettiği şey yakinen masiyet olsun. Lakin bu sözün burada yeri yoktur. Velev ki emrinden murad hüküm vermek olsun. Zira yukarıda gördük ki zayıf kavil, mensuh hükmündedir. Onunla hüküm vermek cehalettir, İcmaa muhalefettir. Halbuki sultanın havalesi olmaksızın kumandanın hüküm salahiyeti de yoktur. «el-Eşbah da şöyle deniliyor:

Hatib Bağdadi'nın rivayetine göre Ebu Hanefi'nin mezhebinde ilk usul-i fıkıh kitabı yazan, fıkhi meseleleri yazdırıp neşreden ve Ebu Hanife'nin ilmini cihana yayan odur. Zamanının en fakihi o idi. İlimde, hüküm vermekde ve riyasette eşsiz idi. 113'de doğmuş, 182 tarihinde Bağdad'da vefat etmiştir.

Tabaka-i fukaha yedidir.

Ebu Yusuf, Muhammed ve Ebu Hanife'nin diğer ashabı gibi, bu zevat ahkam hususunda üstadları Ebu Hanife'nin takrir ettiği kaideler gereğince delillerden hükümçıkarmaya muktedirdirler. Velev ki bazı fer'i hükümlerde ona muhalefet etmiş olsunlar. Lakin asli kaidelerde onu taklid ederler. Onlar mezhep muarızlarından bununla ayrılırlar.

iBNİ ABİDİN'DEN NAKİLLE:

Müçtehit kendi akıl, hayal ve hissiyatından mesele istihraç edemez. Ancak bütün gücünü kullanmış olmak şartıyla, şer'i deliller içinde saklı olan ve dinin itikatla ilgili olmayan fer'i meselelerini istihraç edebilir; aksi halde mesul olur.

Fıkhın biçilmesinden murad, dağınık bir halde bulunan nevadır ve faidelerini bir araya toplamaktır. Bu işi sulehadan meşhur imam, zahid Kufe'li İbrahim b. Yezid b. Kays b. Esved Ebu İmran en-Nehai yapmıştır. Kendisi A'meş'den ve diğer birçok ulemadan rivayette bulunmuştur. Vefatı 96 veya 95 tarihindedir.

Fıkhın ekmeğini yapmak. onu daha genişletmek, tenkih ve tehzip ederek başka bir şeye ihtiyacı kalmayacak şekilde yazmaktır. İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybani, Ebu Hanife ile Ebu Yusuf'un tilmizi, İmam A'zam mezhebinin muharriridir. Rivayete göre bir adam Muzeni'ye Irak ulemasını sormuş ve, «Ebu Hanife hakkında ne dersin? demiş. Muzeni, «Iraklıların seyyididir. cevabını vermiş. «Ebu Yusuf için ne dersin? sualine «Iraklıların hadise en tabi' olanı odur, diye cevap vermiş. «Muhammed b. Hasan hakkında ne dersin? deyince «Fıkhı en çok tefri' eden odur, demiş. «Züfer'e ne dersin? sualine de «Kıyasda yekta olanlarıdır, cevabını vermiştir. İmam Muhammed 132 tarihinde doğmuş 189'da Rey'de vefat etmiştir.

Mezhep muarızlarından murad; ahkamda İmam A'zam'a muhalif, usulde de onu taklit etmeyen Şafii ve diğer müçtehidlerdir.

Müçtehitlerin tabakaları nelerdir?

«Müftü mutlaka kavli ile fetva vereceği kimsenin halini bilmelidir: sadece ismini ve nesebini bilmesi kafi değildir. Rivayet ve dirayetteki derecesini, fukaha arasındaki tabakasını bilmesi de lazımdır ki birbirine muhalif kavilleri olan zevatı ayırabilsin ve iki mütearız kavli tercih için yeterli kudreti bulunsun.

l- Müçtehid-i fi'ş-şer'ia: Buna müçtehid-i mutlak denir. Asıl ve ayrıntıda bir başka müçtehidi taklide mecbur olmayan

«Hüküm vermek için tayin edilen kumandanın hüküm vermesi caiz olduğu gibi, hakime mektup yazması da caizdir. Meğer ki hakim, halife tarafından tayin edilmiş olsun. Bu takdirde kumandanın hükmü caiz değildir. «el-Mültekat nam eserde de böyle denilmiştir.

Evet, fıkhı Ebu Hanife öğütmüş, Ebu Yusuf hamur etmiş, İmam Muhammed ekmeğini yapmıştır. Onun içindir ki Hatib Bağdadi Rabi'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Şafii'yi: İnsanlar fıkıhda Ebu Hanife'nin ıyalidirler. Ebu Hanife kendisine fıkıh tevfik buyurulanlardandı, derken işittim.

2- Müçtehid-i fi'l-Mezhep: İçtihatta tabi olduğu mezhep imamlarının takdir ettiği yöntem ve kurallar üzerine hareket eden müçtehitlerdir; İmam-ı Ebu Yusuf, İmam-ı Muhammed gibi.

Derler ki : Fıkhı Abdullah b. Mes'ud ekmiş, Alkame sulamış, İbrahim Nehai biçmiş, Hammad harmanını döğmüş, Ebu Hanife ununu öğütmüş. Ebu Yusuf hamurunu yoğurmuş, Muhammed ekmeğini yapmış, sair insanlar onun ekmeğinden yemekdedirler. Bazıları bu söylediklerimizi manzum olarak ifade etmişlerdir.

«Ulema, Siyer-i Kebir diyerek müzekkere olan kebir kelimesini Siyere sıfat yapmışlardır. Çünkü muzaaf yerindedir. Muzaaf kitabtır. Nitekim öğle namazına Salatı'z-Zuhur demeleri de bu kabildendir. Halbuki Camiu's-Sağir, Camiu'l-Kebir, kelimeleri gibi Siyeru'l-Kebir de hatadır.

«Rivayete göre mesruk; «ashabın ilmi altı kişide nihayet bulur. Bunlar: Ömer, Ali, babam, Zeyd, Ebu'd-Derda ve İbn-i Mes'ud'ur. Sonra bu altı kişinin ilmi Ali ile Abdullah b. Mes'ud'da nihayet bulmuştur. Demiştir.

Fıkhın ununu öğütmekten maksad, usul ve füruunu çoğaltmaktır. Bunun yollarını izah eden de imamlar imamı, ümmetin kandili Ebu Hanife te'n-Numan'dır. Filhakika fıkhı ilk tedvin eden; bablara, bölümlere bugünkü şekli ile ayırıp tertib eden odur. Onu da «el-Muvatta' nam eseriyle İmam Malik takip etmiştir. Öncekiler sadece ezberlediklerine itimad ederlerdi. «Kitabü'l-Feraiz i ve «Kitabü'ş-şurut u ilk vazeden İmam A'zam'dır.

5- Ashab-ı Tercih: Halkın örfünü, adetini ve zamanın ihtiyacını dikkate alarak mezhebindeki muhtelif rivayetlerden en uygun olanını tercih iktidarına sahip olan ulema-i kiramdır. Mesela: Meşhur "Kuduri" sahibi Ebu'l Hasan, Hidaye Sahibi Şeyh-ül İslam Merğinani gibi.

Fıkhın hamurunu yoğurmaktan murad, İmam A'zam'ın kavaid ve usulünü incelemektir. Bu kaidelerden ziyadesiyle hüküm çıkarmak için çaba gösteren, İmam A'zam'ın tilmizi Kadı'l-Kudat Ebu Yusuf Yakup b. İbrahim'dir.

3- Müçtehid-i fi'1-mesele: Kendi mezhebinde hükmü mevcut olmayan bir meselede içtihada muktedir olan fakihlere denir. Mesela: Ebu Hasan el-Kerhi, Şemsü'l-eimme el-Hülvani, İmam Serahsi gibi birçok zatlar... Bu zatlar ne asılda, ne de ayrıntıda mezhep imamlarına asla muhalefet etmemişlerdir. Yalnız yeni hadiselerde onların koyduğu usul ve kaideler üzere içtihat yapmışlardır.

Altıncı Tabaka : Mukallitlerden zahir mezhebi, nadir rivayetleri, kavi-yi, zayıfı, daha kaviyi ayırabilenlerdir. Müteehhirin ulemadan Kenz sahibi, Muhtar sahibi, Vikaye sahibi, el-Mecma' sahibi gibi muteber metin yazanlar bunlardandır. Bunların vazifeleri merdut kavilleri, zayıf rivayetleri nakletmemektir.

METİN

Fıkhı ekmekten murad, meselelerini ilk defa delillerinden çıkarmaktır. Bu hususta ilk söz eden sahabi-i Celil Abdullah b. Mes'ud dır.

Sevgili Ebu Hanife, darılma ama senin

Talebe dediğin susar şerh koymaz... Varmı asıl kitaplarda değişik bilgi.. Onları paylaş bizimle.

bU DURUMA GÖRE iBNİ TEYMİYYE, iBNİ ABİDİNİN tasnifine göre hangi gruba giriyor, E. Hanife?

İkinci Tabaka : Mezhepte müçtehid olanlardır.

Siyer, siyretin cem'idir. Siyret, yapılan işlerde tutulan yoldur. Şeriatta ise Peygamber in gazalarındaki siyretine mahsustur. Siyer-i Kebir İmam Muhammed'in kitabıdır. İmam Muhammed bu kitapdaki kavilleri vasıtasız olarak doğrudan doğruya İmam A'zam'dan nakletmişdir. «el-Mugrip nam eserde şöyle deniliyor:

İkincisi : Bu yedi mertebe ulemanın bazıları, bilhassa yedincisi müçtehid değildir. Binaenaleyh fukaha yedi mertebedir, demesi gerekirdi. Bunlar bu mertebeleri muhakkik İbn-i Kemal Paşa risalelerinin birinde izah etmiş ve şöyle demiştir:

Musannıfın «Mukayyet müctehid yedi meşhur mertebeye ayrılır sözünde iki husus göze çarpmaktadır.

İmam A'zam, «Hiçbir namaz kılmamışımdır ki arkasından babamla ona istiğfarda bulunmayayım, demiştir. Hammad 120 tarihinde vefat etmiştir.

Yazar: Mehmet Kırkıncı, 13-5-2006Fıkıh metodolojisi alimleri, müçtehitleri ikiye ayırıyorlar: Müçtehid-i mutlak ve müçtehid-i mukayyed. Müçtehid-i mutlak, bütün şer'i meselelerde içtihat ehliyetine sahip olan zatlardır. Müçtehid-i mukayyed ise bazı meselelerde içtihada muktedir olup, bazı konularda ise içtihada ehil olmayan fakihlerdir. Bunlar içtihat edemedikleri konularda diğer mutlak müçtehitleri taklit ederler.

Müçtehitlerin tabakaları birbirinden farklıdır. Bazısının derecesi daha yüksek ve daha feyizlidir.

İmam-ı Ebu Hanife, İmam-ı Malik, İmam-ı Şafii, İmam-ı Hanbeli gibi zevattır.

Birincisi: Müçtehid-i mutlak, bu yedi mertebeden biridir.

4- Ashab-ı Tahriç: Bu zatlar, içtihat iktidarına sahip olmayan mukallitlerdir. Bunlar kendi mezhep imamlarından nakil olup da bir kaç cihete ihtimali olan tam belirgin meseleleri tefsir ve açıklamaya muktedir olan fakihlerdir. Mesela: Cessas, Ebu Bekir er Razi gibi meşhur zatlar.

burada yazılanlar doğru olmakla birlikte imam muhammed ve imam ebu yusuf 1. tabakadır 2. tabaka değildir muhalefet şerhimi koymak istiyorum...

Fıkhın harmanını döğmek, tenkıh ve izahına çalışmaktır. Bunu da İmam A'zam'ın üstadı Kufeli Hammad b. Müslim yapmıştır. İmam A'zam onun sayesinde yetişmiş, bilahare Hammad ondan ilim tahsil etmiştir.

Beşinci Tabaka : Mukallidlerden ashabı tercihtir. Ebu'l-Hasan Kuduri ve «Hidaye sahibi gibi zevat bunlardandır. Vazifeleri bazı rivayetlerin diğerlerinden üstün olduğunu göstermektir. Mesela «Bu evladır, bu daha sahihdir, insanlar için bu daha münasibdir, gibi sözler söylerler.

Yedinci Tabaka : Bu söylediklerimize iktidarı olmayan mukallitlerdir. Bunlar, kuvvetli ile zayıfı farkedemezler.

Dördüncü Tabaka : Mukallidlerden ashabı tahriçdir. Razi ve emsali bunlardandır. Böyleleri asla içtihada muktedir değillerdir. Lakin usulü iyi bildikleri ve me'hazları zabtettikleri için iki vecihli mücmel bir kavli tafsil, mezhep sahibinden veya bir arkadaşından nakledilen iki manaya ihtimalli mübhem bir hükmü emsaline mukayese etmek suretiyle kendi reylerine göre izah edebilirler. «Hidaye deki Kerhi'nin tahricinde böyledir. Razi'nin tahricinde bu mesele böyledir, gibi sözler bu kabildendir.

İkinci Tabaka : Mezhepte müçtehid olanlardır. Ebu Yusuf, Muhammed ve Ebu Hanife'nin diğer ashabı gibi, bu zevat ahkam hususunda üstadları Ebu Hanife'nin takrir ettiği kaideler gereğince delillerden hükümçıkarmaya muktedirdirler. Velev ki bazı fer'i hükümlerde ona muhalefet etmiş olsunlar. Lakin asli kaidelerde onu taklid ederler. Onlar mezhep muarızlarından bununla ayrılırlar. Mezhep muarızlarından murad; ahkamda İmam A'zam'a muhalif, usulde de onu taklit etmeyen Şafii ve diğer müçtehidlerdir.

Yedi kısma ayrılan fukahanın birinci tabakası; Şeriatta müçtehid olanlardır. Dört mezhebin imamları ile usul-i fıkıh kaidelerini tesis hususunda onların yolundan gidenler gibi. Bu zevat başkalarından bununla ayrılırlar.

6- Ashab-ı Temyiz: Bunlar tercihe iktidarları olmayıp, kendi mezheplerinde mevcud bulunan kavi ile zayıf hüküm arasını temyize muktedir olan zevattır. Mesela. Kenz'in müellifi Nesefı, Muhtar'ın sahibi Ebu Fazl Müceddidi el-Mevsili, Vikaye'nin sahibi Tacü'ş-Şeria Mahmud Buhari, gibi...

«el-Burhan nam eserde; bu, öyle açık bir haktır ki üzerine parmak ısırmak gerekir deniliyor. Evet, sultanın emri içtihat götüren bir fasla tesadüf ederse, o babda emri geçerlidir. Nitekim, Tatarhaniyye'nin Siyer'in-de ve Siyer-i Kebir'de beyan edilmiştir. Bunu bellemelidir. Ulema, zamanımızda mutlak müçtehid kalmadığını söylemişlerdir. Mukayyed müçtehide gelince, bunlar yedi meşhur mertebeye ayrılmışlardır.

Kendisi ilk müslüman olanlardan ve Bedir gazasına iştirak edenlerdendir. Sahabenin büyük alimlerinden biridir. Hazreti Ömer'den önce müslüman olmuştur. Nevevi «et-Takrib nam eserinde şöyle demektedir:

muhalefet şerhleri çok fazla ilgimi çekmiyor gülümmmmmm.

Hakim Alajuan, eline sağlık, Allahü teala razı olsun, bu yazılardan istifade etmeye çalışıyoruz. Çok kritik bir alıntı yapmışsın.

Fıkhın sulanması, onu te'yid ve izahdan ibarettir. Fıkhı büyük fakih Alkame b. Kays b. Abdullah b. Malik en-Nehai izah etmiştir. Bu zat Esved b. Yezid'in amcası ve İbrahim Nehai'nin dayısıdır. Peygamber in hal-i hayatında doğmuş; Kur'an'ı ve ilmi İbn-i Mes'ud, Ali, Ömer, Ebu'd-Derda ve Aişe den telakki etmiştir.