Kendisinden önce gelen Yunan mirasını devralmış olan İslam medeniyetinin birikimi Batı tarafından devralınmıştı. Tıpkı 8. yüzyılda İslam dünyasındaki çeviri faaliyeti gibi, 12. yüzyılda da Batı?da çeviri dönemi başlayacak, sırf bu amaçla Toledo?da bir çeviri okulu ve medrese tipinde okullar kurulacaktır. Bu medreselerin ilk hocaları ise daha önce İslam medreselerinde dil öğrenen, matematik, tıp, astronomi ve felsefe okuyan öğrencilerdir.

(4)Harezmi?nin hayatı hakkında belgelere dayanan bilgi yok denecek kadar az. Ancak üç oğlu olmuş Harezmi?nin. Musa?nın oğulları kadar şöhret kazanmasalar da Ahmet, Mehmet ve Hasan kardeşlerin üçü de babaları gibi matematikle ilgilenmişler. Eski Yunan matematikçisi Apolonius?un meşhur?Konika? adlı eserini de bu üç kardeş birlikte tercüme etmişler.

Bizans Kilisesi tarafından aforoz edilen Nesturileri görürüz Bilgelik Evi?nin kapısından girerken. Sürekli baskı altında tutulan Sabiileri ve Süryanileri? Hintliler, İranlılar ve Türkler sonra...

Büyük bilginin diğer çalışmaları arasında Batlamyus?un?Coğrafya? isimli eserini Arapçaya çevirmek ve yine Halife Me?mun?un isteği üzerine Dünya ve Gökküresi haritalarını gösteren bir atlasın hazırlanmasına katılmasını sayabiliriz. Bu harita İslam dünyasında yapılan yeryüzü ve gökyüzü haritalarının ilkidir.

HAYAT ARKADAŞI

Köle tüccarları çan onarıcıları da

İşte Harezm?de yaşayan bir Türk alimi de Me?mun?un daveti üzerine Bağdat?a gelenler arasındadır.

1184?te Bağdat?a gelen Endülüslü İbn Cübeyr?in bu şehir hakkındaki duyguları şöyledir: ?Bu eski kent, her ne kadar hala Abbasi hilafetinin başkenti ve Haşimi, Kureyşi imametinin merkezi olsa da eski çizgilerinin çoğunu kaybetmiş; ünlü adından başka bir şeyi kalmamıştır. Üst üste gelen felaketlerden ve kötü bakışların üzerine dikilmesinden sonra geriye harabe veya kalıntı ya da hayalet gibi bir şey kalmış. Doğusu ile Batısı arasında parlak bir ayna veya bir gerdanlık gibi gözüken Dicle hariç, burada ilgi çekecek, gelip geçeni durdurup seyrettirecek hiçbir güzellik kalmamış. Bağdat, susuzluk nedir bilmeyen bu nehirden su alır; hiç paslanmayan bu parlak aynaya bakar durur.?

Şimdi biz, yüzüne sıçratılan kanın rengiyle boyalı Dicle Nehri?nin sularında kendi aksimizi görüyoruz.

Onu ilk bulan Hintliler. Bu kavramı İslam dünyasına sokan ve hesap yapmak için ilk kullanan insan ise Harezmi.

bazen anlattıklarınız karşınızdakinde anlam bulmuyorsa

Her şeyi ile mükemmel bir hayat arkadaşı bulsanız da

Günlük ekmeğini yarı yarıya yemiş

İDEAL YAŞAM

Ve insanlık sayı saymayı öğreniyor.

Kitabın önsözünde şöyle der Harezmi:

Biri usturlabın kullanılmasına, diğeri ise usturlabın yapılmasına dair iki eseri bugün kayıp. Yunanlıların?yıldız yakalayan? adını verdikleri usturlap, yerel zamanı ve mevkiyi tespit eden çok önemli bir astronomik aletti. Denizciler için paha biçilmez bir öneme sahip olan usturlaplar hem astronomik gözlemlerde sayısız hesaplamalarda kullanılıyor hem de günlük hayatta birçok işe yarıyordu. Onun yardımı ile bir Müslüman ibadet zamanlarını doğru hesaplayabiliyor, Mekke?nin mevkiini tespit edebiliyordu.

Kaşgarlı Mahmut ünlü lügatini bu şehirde sunmuştu halifeye...

Eski bir define arayıcısı

Farabi bu şehirde Nesturi ve Yahudi alimlerden dersler almış, dersler vermişti.

Sultan saçını tarayan kadın

Niyazi Koluş'un ikinci aforizma kitabı olan. " Bilgelik Kütüphanesi/

Kütüphanesi/ Kayıp Sözler'i" okuduğunuzda: " Yedi Ölümcül Günah Ve Yedi

Niyazi Koluş'un ikinci aforizma kitabı olan. " Bilgelik

Şairlerin inci bir gerdanlığa benzettikleri Dicle Nehri?nin berrak aynasında kendini seyreden Bağdat, bu yeni konuğuna da genişçe bir yer açtı kucağında.

ideasıyla karşılaşacaksınız.

Bugün büyük bir bölümü yarı çöl, step ya da tarıma elverişli olmayan tuzlanmış arazilere dönüşmüş olan Eski Bereketli Hilal bölgesinde Hititler, Lidyalılar, Persler, Sümerler, Akadlar, Babiller ve Asurlular gibi birçok kavim yaşadı. Bu bölgedeki karşılaşmalar ve kaynaşmalar ortak bir kültürel geçmiş oluşturdu. Mesela Aramca, tüm Sami halklarının ortak dili haline geldi.

İşte Harezmi usturlabın 43 çeşit kullanışını bulmuştur. Ondan sonra gelenler bu sayıyı bine çıkaracaklardır.

(7)Mezopotamya / Bağdat: Ansiklopediler Dicle ve Fırat nehirleriyle sulanan verimli düzlüklerin bulunduğu alana?ırmaklar arası? anlamına gelen Mezopotamya adının verildiği söylüyor. Güneydoğu Anadolu?dan başlayarak Basra Körfezi?ne kadar uzanan bu bölge Verimli Hilal, Bereketli Hilal isimlerinden de anlaşılacağı gibi topraklarının bereketi ve iklim şartlarının uygun olması nedeniyle sık sık göçlere ve istilalara maruz kaldı.

Bath?lı Adhelard tarafından?Ezziyc Djaferis al-Karezmi? adı altında Latinceye tercüme edilen eserin aslı ne yazık ki kayıp. Ama bu Latince çeviri sayesinde günümüze kadar ulaşmayı başardı.

Harezmi?nin bir diğer önemli çalışması ise sayılara ilişkindir.

Ama asıl ününü matematik alanında yaptı. Matematiğin çok önemli bir dalı olan?Cebir? ilminin kurucusu unvanına sahip oldu. Onun zamanına kadar cebir kısmen de olsa biliniyordu. Ama sadece birinci dereceden denklemler çözülebiliyordu.

İkinci dereceden denklemlerin analitik çözümlerini formüle ederek bunu pek çok pratik örnekle izah etti.

Harezmi de bu alana ilgisiz kalmamış, mermer yüzey üzerine güneş saati yapmakla ilgili?Amelü?s-sa?a fi basiti?r-Ruhame? adlı bir eser yazmıştır.

Yani bilgelik evi.(1)

İşte Batı bilim ve uygarlığının temel taşlarını oluşturan bu birikimdir. Yoksa 14. ve 15. yüzyıllarda Batı?da birdenbire ortaya çıkan yenilikler kendiliğinden uyanan bir keşifler ve icatlar çağının ürünü değildir. (Eski Yunandan başlayarak birçok uygarlıkta tercümenin rolü için Hilmi Ziya Ülken?in?Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü? isimli çalışması mutlaka okunmalı. Ülken Yayınları, İstanbul, 1997.)

(3)Sezai Karakoç?un?Hızırla Kırk Saat? isimli şiirinden.

1386 yılında Timur?un gazabından kaçarak Bağdat?a sığınan Celayir sultanı ile Türk musikisinin büyük üstatlarından Abdülkadir Meragi de otuz kayıkçının kürek çektiği bir saltanat kayığında Dicle?nin üzerinde salınmışlardı.

nuz. Kelimelerdeki anlamları bulmaya çalışırsınız.

Tarihe cebir ilminin ve astronomların babası olarak geçecek bu Türk-İslam aliminin ne doğum tarihini kesin olarak biliyoruz, ne de ölüm tarihini. Tek bildiğimiz doğumunun 800?den önce, ölümünün ise 847?den sonra olduğudur.

Halife, Harezmi?nin getirdiklerini geliştirip herkese yararlı hale getirmesini ve diğerlerine öğretmesini buyurdu.

Halife Me?mun Bizans?a karşı yaptığı seferler sırasında Küçük Asya?nın, İstanbul?un, Kıbrıs?ın, Efes?in ve Bergama?nın bütün felsefe kitaplarını toplar.

İslam uygarlığının temelinde sultanların, bilginlerin, şairlerin, mütercimlerin, kitap çoğaltan yazıcıların, ciltçilerin, kervancıların, ilme meraklı meşhur ailelerin ve daha kim bilir kimlerin emeği, çabası, heyecanı ve öğrenme ihtirası vardır. Harun Reşid, egemenliği altındaki topraklarda yaşayan insanlardan cizye olarak kitap ister. Hatta sırf kitap toplamak için seferlere çıkar.

Hayallerin ve ideallerin gerçekleştirildiği yerdir Bağdat.

yip saf düşünceye ulaşırsanız, basit yaşamanın ideal ya-

Fuad Köprülü?nün şu sözleri Bağdat?ın geçmişini olduğu kadar bugününü de ilgilendirmiyor mu?

Ve bir masal şehri haline geliyor Bağdat.

Beytü?l-Hikme?nin 10. yüzyılın sonuna kadar çalışmalarını sürdürdüğünü biliyoruz. Bundan sonrasına ilişkin bize Beytü?l-Hikme?den haber veren hiçbir kitaba rastlamayız. Ta ki Moğol hükümdarı Hülagu?nun 1258?de Bağdat?ı istilasına kadar.

Bağdat ise artık kendini değil, insanlığın hali pür melalini seyretmekte Dicle?nin sularında.

Dokuz Hint rakamı ve bir de sıfır işaretiyle bütün sayıların yazılabileceğini Harezmi?nin kitabını Latinceye çevirirken fark eden İtalyan matematikçi Fibonacci, ?Abaküs Kitabı?na Avrupa için oldukça garip ve anlaşılmaz gelecek olan şu cümle ile başlıyordu: ?Dokuz Hint rakamı ve bir de sıfır işaretiyle bütün sayılar yazılabilir.?

Ve 8. yüzyılda bir ihtiras halini alan çeviri faaliyeti Beytü?l-Hikme?de gerçekleşiyor. Yani bilgelik evinde?

Ebu Abdullah b. Musa el-Harezmi

Matematiğin ilk eylemi sayı saymak... Sayı sistemi oluşmaya başladığında insanlar çok uzun süre sadece 1 ve 2?yi bildiler. Sıfırın bulunması ise çok daha sonra. İnsanlık yüzyıllarca sıfırsız yaşadı.

? Bunlar nedir?, diye sordu halife.

Kitabın yazılış öyküsü ise bize matematiğin her çağda ne kadar önemli olduğunu hatırlatır. Bugün nasıl binaların, köprülerin yapımından, alışverişe kadar hemen her alanda matematik varsa, o dönemde de toplumların birçok ihtiyacı için matematik bilmek gerekiyordu.

(5)Hive: Dünyanın sayılı müze-şehirlerinden Hive, aynı zamanda Asya?nın en önemli medeniyet merkezlerinden biri olmuş. 7. yüzyılda Abbasilerin eline geçmiş; 11. ve 13. yüzyıllarda ise Harezmşahların egemenliğinde... Sonra sırasıyla Moğollar, Timurlular ve Şeybanilerin eline geçiyor; 16. yüzyılın başlarında ise Hive Hanlığı?nın merkezi oluyor.

?Moğol istilası gerek Harezmşahları gerek Abbasi Halifeliği?ni sür?atle ortadan kaldırdı; birkaç İslam şair ve müellifinin izhar ettikleri teessür bir tarafa bırakılırsa, bu hadise İslam dünyasında hiçbir suretle büyük bir akis uyandırmamıştır.?(7)

?Benim gördüğüm Bağdat, Abbasilerin görkemli başkenti değil; Baas ideolojisinin Doğu Avrupa başkentlerinin sıradanlığını transfer ettiği yavan bir Ortadoğu şehriydi.

Ama aynı zamanda ilim heyetlerine başkanlık yapıyor, uzak ülkelere bilimsel araştırmalara gidiyor, gözlemler yapıyordu. Bunlardan biri de Sincar Ovası?na yaptığı yolculuktur.

Adam da gelmişti oraya

Bu kıymetli yapıtın el yazması bir kopyası Strazburg Kütüphanesi?nde bulunuyor.

820 yılında biten bu çalışma, İspanya-Endülüs medreseleri aracılığıyla Batı?ya aktarıldı. İlk Latince çevirisi 1183?te yapıldı. Tam altı yüz yıl boyunca en temel kaynak eser olma özelliğini korudu. 15. yüzyıla geldiğimizde eserin Alman diline çevrildiğini ve 1486?da Leipzig Üniversitesi?nde Harezmi?nin Cebir?inin okutulmaya başlandığını görürüz.

Çünkü bu şehir bütün yolların çıktığı yerdeydi. Şimdiyse sözün bittiği yerde duruyor.

Erdem " ideasıyla karşılaşacaksınız.

Batlamyus?un?Coğrafya? isimli eserini?Yerin Biçimi Hakkında? ismiyle Arapçaya çevirmişti. Böylece Yunanlıların matematiksel coğrafyaya ilişkin bilgileri de İslam dünyasına aktarılmış oluyordu. Aslında bire bir çeviri değildir bu eser. Kendi gözlemleri ve görüşlerini de eklemiştir. Batlamyus?tan aynen aldığı bölümler, tabiatıyla onun yanlışlarını tekrar etmesine neden olmuştu. Ama kendisi tarafından eklenen İslam medeniyetinin yayıldığı coğrafyaya ilişkin bilgilerin doğruluğu açısından Batlamyus?un haritasından daha özgün ve doğru bir harita çıkarır ortaya. Bu kitap kendisinden sonra gelen coğrafyacıların çalışmalarına rehber olur.

Bir sulh ve selamet şehri olarak kurulsa da içinden geçen Dicle?nin kıyısında ağıtlar hiç eksik olmuyor. Hala da öyle!

İçinde 800?den fazla problemin ele alındığı bu başyapıtta Hint ve Yunan matematiği ile Mezopotamya ve İbrani geleneklerinin başarılı bir sentezini görürüz.

Yine onun zamanına kadar Nil Nehri?nin cennetten çıktığına inanılıyordu. Harezmi Nil Nehri?nin Batı Afrika?dan ya da cennetten doğmayıp bir gölden çıktığını tespit etti. Ve onun kuramı Batlamyus-Harezmi Kuramı olarak tarihe geçti.

Doğum yeri şimdi Özbekistan sınırları içinde olan Hive(5), eskiden Harezm Ülkesi sınırları içindeydi.

leştiren düşüncelere kapılması, diğer taraftan sistemin

Şeyh Galib?in muştucusu

İşte Harezmi de sayıların peşinde, Hint matematiğini incelemek amacıyla Hindistan?a gitti. Geri dönüşüne ilişkin şu hikaye anlatılır:

İlk büyük felaketini 813 yılında yaşıyor. Harun Reşid?in oğulları arasında çıkan taht kavgaları sonucunda bir kül ve enkaz yığını haline geliyor. Ama ne gam! 820?lerde Abbasi halifesinin yıllık geliri Bizans İmparatorluğu?nun o sıralardaki yıllık gelirinin beş katı?

(1)Beytü?l-Hikme?nin kuruluşu, işleyişi ve etkileri hakkında daha fazla bilgi için Mustafa Demirci?nin Beytü?l-Hikme üzerine yaptığı çalışmaya bakılabilir: İnsan Yayınları, İstanbul, 1996

Harezmi sadece matematikle ve astronomiyle değil, coğrafya ve tarihle de ilgilenmişti.

Grup aynı noktadan ikiye ayrıldı. Kuzeye doğru yürüyenler Kutup Yıldızı?nı yükselirken, Güneye doğru yürüyenler ise batarken görünceye kadar ilerlediler. Böylece meridyen dairesinin bir derecesini büyük bir isabetle hesapladılar.

Peki ya şimdi?..

?Bir ilim adamı ya kendisinden önce kimsenin tespit edemediği bir konuda eser kaleme alır, ya kendinden önceki ilim adamlarının bıraktığı konuları açıklar, kolaylaştırır ve anlaşılır kılar ya da daha önce yazılmış eserlerde bulunan eksiklikleri giderir, yanlışları düzeltir.?

Fuzuli ünlü kasidesiyle Kanuni Sultan Süleyman?ı bu şehirde selamlamıştı.

Bunun üzerine Harezmi, meşhur cebir kitabının çalışmalarına başladı. Hint rakamlarını, Babillilerin kök hesaplarını ve Batlamyus?un metotlarını bir araya getirerek, eksikliklerini tamamladı.

Alimler gelir; Mezopotamya?dan, İran?dan, Mısır?dan, Orta Asya?dan ve Hint?ten?

(2)İslamiyet?in egemen olduğu topraklarda Müslümanların sadece ehli kitap olarak kabul ettiği Yahudilere ve Hıristiyanlara değil, Zerdüşt, Budist gibi farklı inanç sahiplerine de hoşgörüyle yaklaşmasının temelinde nüfusunun azlığı olduğu yorumunu getiren Braudel?e göre: ?Yönetim, ticaret, savaş, askeri gözetim. Bunları gereğince yerine getirebilmek için İslamiyet, nereden gelirse gelsin, nereden bulabilirse bulsun her insanı, nüfustan yana zengin Batı?nın hiç bilmediği bir hoşgörüyle kabul etmekteydi. Üstelik bu insanları sınırlarının dışında her yerde büyük bir inatla arıyor, bu da Klasik İslam?ı en mükemmelinden köleci bir uygarlık haline getiriyordu.?

Bağdat, 762?den 1258 Moğol İstilası?na kadar tartışmasız dünyanın en zengin başkenti oldu. Bağdat?ın en çok geliştiği dönem olarak 777 yılında halife olan Mehdi?den 833?deki ölümüne kadar hüküm süren Me?mun?un zamanı gösterilir. Me?mun, bilginleri ve aydınları cihanın ışığı ve insanlığın rehberi olarak görüyordu.

Yüzlerce yıllık tarihinden çıkarılacak binlerce öykü ile bu satırları uzatmak mümkün.

?Geldi Bağdat?ın kıyısına, çöktü ağıtçı...?

Dünyanın en değerli el yazması eserlerine sahip muhteşem bir kütüphanedir.

Sonra, ?Esenlik ve Barış Yurdu?nun, yani Bağdat Bilgelik Evi?nin sütunları Endülüs yoluyla Batı?ya taşınır.

Kervan zor ve yorucu bir yolculuktan sonra Bağdat?a ulaştı. Harezmi?nin koltuğunun altında bir deste kağıt ve kitaplar bulunuyordu. Karşısında, bu yolculuğun semerelerini heyecanla bekleyen Abbasi halifesi Me?mun... Kağıtlarının bir bölümü yere düşüyor. Üzerinde şifreye benzeyen simgeler var...

İNSAN OLMA ZAHMETİ

Harezmi astronomi alanında yaptığı okumaları Bağdat ve Şam rasathanelerinde yaptığı gözlemlerle birleştirerek günümüze kadar gelebilen ve alanında ilk olan astronomi kitabını hazırladı: ?Zicü?l-Harezmi?. İslam aleminde çok geniş yankı bulan ve kullanılan bu esere tıpkı diğer eserleri gibi çeşitli şerhler yazıldı, yorumlar yapıldı. Astronomi cetveli Kopernik devrine kadar kullanıldı.

Eskiden Bağdat, şairlerin bir inci gerdanlığa benzettiği Dicle Nehri?nin sularında kendi aksini ve güzelliğini seyredermiş.

? Hint sayılarıdır, diye yanıtladı, ünlü bilgin. ?Bunlar sayıların tanımlanmasını ve aritmetik işlemlerini çok kolaylaştıracaktır? diye saygıyla ekledi.

Cebir Kitabı?nın?Onlu sayıların Tanımı?na ayrılan birinci bölümünde şöyle diyordu Harezmi: ?Halk hesaplamadan genellikle ne bekler?, diye düşündüğümde, gördüm ki her zaman beklenen?sayı?dır.?

şam olduğunu anlar ve gerçek mutluluğa ulaşırsınız

İşte bu bölgede, kadim zamanlardan beri meskun olan şehrin üzerinde?Tanrı?nın Hediyesi? olarak, ?Sulh ve Selamet Şehri? olarak bütün şehirlerin anası, İslam aleminin başkenti, Abbasilerin payitahtı olan Bağdat yükseldi.

İslam Rönesans?ının beşiğidir.

16. yüzyıl İtalyan matematikçi Gerolama Cardano?nun dünyanın en büyük on iki dehası arasında saydığı Harezmi, kendisini Türk-İslam dünyasının en büyük matematikçisi yapacak çalışmalarına böyle bir bilimsel ortamda başladı ve Musa?nın oğulları gibi birçok bilim adamıyla ortak hikayelere, başarılara imzasını attı.

içinde nasıl bir köle olduğunu anlayıp ileriye gideme-

nın peşine düştüğü için. Ancak okuduklarınızı benimse-

Bizans Kilisesi ve imparatoru tarafından aforoz edilen Nesturiler, sürekli baskı altında tutulan Sabiiler, korkusundan dağlara çekilen Hıristiyan papazları, değişik yerlere dağılmış Yahudi ve Süryaniler, Hintliler, İranlılar, Türkler Beytü?l-Hikme?de bir araya geliyorlar.

(6)Eğer bugün elimizde o zamanlardan kalma eserler varsa, bunu da Beytü?l-Hikme?nin çalışma biçimine borçluyuz. Daha önce nüshaları çoğaltılarak değişik şehirlere gönderilen kitaplar bu yıkımdan kurtulmuştur. Bir de Moğollar bu şehri yakıp yıkmadan bir asır önce Latinceye tercüme edilen kitaplar...

Künyesi nedeniyle o dönemde yaşamış başka alimlerle karıştırıldığı da olur, adının çok farklı biçimlerde söylendiği de. Yabancı kaynaklarda Harezmi, Harezm, Harzemli, el-Harzemi, Algorithmi, Algorisme ve Harizmi olarak geçen bu matematik bilgininin tam adı şöyledir:

Bilginler büyücüler su vurucuları

Harezmi, Aristo?nun sultan rüyalarına girdiği, sokaklarında matematiğin, coğrafyanın ve felsefenin konuşulduğu, çevirmenlerin kandillerinin sabaha kadar yandığı bir dönemde Bağdat?a geldi.

Çok okuyan insanların kafası karışıktır, ideal yaşama-

Bağdat Harezmi?ye katkı yaptı, Harezmi başta Bağdat ve Türk-İslam alemi olmak üzere bütün insanlık alemine.

Bir de öldürülen her çocukta, işkence edilen her insanda bize düşen payı?

mesidir.

Hive?nin ahşap yapıları arasında Karahanlılar döneminden kalma Saray Camii de bulunuyor. Bir de Hive Kalesi?nin önünde, ünlü Hiveli alim Harezmi?nin görkemli heykeli?

Bu istila, şehri yakıp yıktığı gibi o güne kadar toplanan bütün Hint, Yunan, Mısır, Babil, Grek ve eski medeniyetlerin orijinal el yazmaları da yakılıp yıkılmıştır.(6)

Hal tercümeleri onun hakkında çok az bilgi verir, eski tarih ve coğrafya kitaplarında ise bazı dolaylı atıflar bulunur.(4)

Hint rakamlarının ve ondalık sayı sisteminin İslam dünyasına girişi bu eserle gerçekleşti. Tıpkı Cebir kitabı gibi bu eseri de Batı Rönesans?ının ortalarına kadar bütün aritmetik kitaplarının ana kaynağı oldu.

Dünyanın her tarafından her dilde yazılmış kitaplar getirilir bu kente; Yunanca, Rumca, Süryanice, Farsça, Hintçe, İbranice?

Me?mun?un astronomları, yerkürenin bir derecelik meridyen yayı uzunluğunu ölçmek için Sincar Ovası?na geldiler. Heyetin içinde Harezmi?nin yanı sıra ünlü astronom Musa İbn Şakir?in üç oğlu da var. Şakir?in üç oğlundan biri Dicle?nin kıyısında kendi rasathanesini kurmuş, diğeri mekanik sanatında dahice buluşların sahibi, üçüncü kardeş ise geometride benzersiz bir kabiliyet?

Aynı zamanda Asya?nın en büyük köle pazarlarından biri de Hive?de bulunuyormuş. 19. yüzyılda bile kaçırılan İranlı ve Rus kölelerin burada satıldığı söyleniyor. İpek yolu gözden düşünce, Hive de birçok şehir gibi içine kapanıyor.

Eser gün ışığına çıkmak için Harezmi?nin gelmesini beklemiş gibidir. Aynı zamanda ilk rasathanelerin kurulmasını?

Bu döne döne derinleşen şehir; toprak rengi yapılarına, dar sokaklarının büyüsüne kapılan şairlerin esin kaynağı oluyor.

Deve kervanlarının her gün kapısına uzak ülkelerden kitap yığdığı Beytü?l-Hikme?de yönetici oldu.

Harezmi, Halife Me?mun?un ölümünden sonra Mu?tasım ve Vasık dönemlerinde de çalışmalarını sürdürdü. Halife Vasık döneminde elçilikler yaptı. Tarihçilerin söylediğine göre Hazar Kralı Tarkan?a elçi olarak gönderildi. Bir de Ashab-ı Kehf?in mezarının bulunduğu yeri araştırmak için Efes?e geldiği söylenmektedir. Vasık?ın ölümünde onun başucunda olduğu için, hala hayatta olduğunu biliyoruz. Muhtemel yaşı bir hayli ilerlemiştir. Genel olarak ölümüyle ilgili üzerinde fikir birliği yapılan tarih 850 yılıdır.

İlk düzenli şehir ve devletlerin kurulduğu bu geniş bölgenin Aşağı Mezopotamya kısmında Kerbela, Necef, Hille, Kufe, Bağdat, Basra gibi şehirler yer alır. Bu bölge tarihte aynı zamanda Irak-ı Arab olarak geçer.

Bu kadar değişik toplumlardan ve inançlardan insanların bir araya gelmesi muhakkak ki o dönemde düşünceye ve farklılıklara gösterilen hoşgörüyle yakından bağlantılı...(2)

Şu cümleler de 1988?de Bağdat?a giden Cengiz Çandar?dan:

Kayıp Sözler'i" okuduğunuzda: " Yedi Ölümcül Günah Ve Yedi Erdem "

Yağmur kapmış bir adam da gelmişti oraya

Bağdat?ta ilk taşlarını Halife Mansur?un taşıdığı, Harun Reşid döneminde sütunlarının görülmeye başlandığı, Me?mun devrinde ise bütün ihtişamıyla beliren yapı Beytü?l-Hikme?dir.

İnsan olmanın zahmetli tarafı, bir yanda insanı özgür-

Ve Beytü?l-Hikme sadece insanlığın bilimsel mirasını saklamakla kalmaz; yüzlerce matematikçi, astronom, tıp alimi, fizikçi, kimyacı, felsefeci, tarihçi yetiştirir.

Harezmi?nin bu iki önemli matematik eseri sayesinde Batı?da Romalılardan beri yürürlükte olan harf-rakam ve hesap sistemi yerine Harezmi tarafından mükemmelleştirilen Hint rakam ve hesap sistemi geçmeye başladı.

Sokaklarında Eflatun, Aristo, Hipokrat, Öklid, Arşimed, Galenos gibi büyük Yunan üstatları konuşuluyor.

Kitap; yıldızların hareketleri, hesap usulleri ve Hint sayı sistemi ile ilgili konuları içeriyordu.

Aynı şekilde?Kitabu?t-Tarih? isimli eseri de günümüze ulaşamayan eserleri arasındadır. Bu eser hakkındaki bilgileri eser henüz dolaşımdayken, İslam tarihçilerinin bu eserden yaptıkları alıntılar ve atıflardan anlarız.

10. yüzyılın Bağdat?ında bilim ve kültür tarihinin en önemli simalarının yetişmesi buradaki bilimsel ve kültürel ortamla açıklanır. Felsefede Kindi ve Farabi, tıpta Razi, astronomide Battani ve matematikte Harezmi bunlardan bazıları?

Ve?Kitabu?l-Hisabi?l-Hind?, yazılmaya başlandı. Eser, bugün bizim aritmetikte dört işlem dediğimiz toplama, çıkarma, çarpma ve bölme türünden işlemleri konu ediniyordu.

Ve bir kitaba dokundu?

İlk taşlarını Halife Mansur?un taşıdığı, Harun Reşid döneminde sütunlarının görülmeye başlandığı, Me?mun devrinde ise bütün ihtişamıyla beliren bu yapı, İslam uygarlığının büyük kıvılcımını oluşturuyor.

Hazinedar ve kütüphane memuru

Hepimiz hepimiz oradaydık.(3)

Tarihi kayıtlarda adına ilk olarak 10. yüzyılda rastlanan Hive, han sarayları, medreseleri, camileri ve türbeleri ile Doğu?nun Floransası olarak kabul ediliyor.

Cebire Batı?da verilen?algorismus? adı, ?el-Harezmi? kelimesinden bozma bir terimdir.

Halife Me?mun, Harezmi?den ticari hesaplarda, arazi ölçümlerinde, miras taksiminde, suların yükselmesinin ölçümünde kullanılacak hesapları kolaylaştırmak üzere bir yöntem geliştirmesini istemişti.

Kitaplar bir yandan tercüme edilirken, öbür taraftan da katipler tarafından çoğaltılıyor. Elbette bunun için canlı bir kağıt endüstrisine ihtiyaç vardı. Daha Harun Reşid?in hükümdarlığı sırasında, 794 yılında Bağdat?ta ilk kağıt fabrikası kurulmuştu.

Nesturi, Sabii, Zerdüşt gibi çeşitli dinlere mensup mütercimlerin kandilleri yanıyor sabaha kadar?

Onun açtığı yoldan daha sonra el-Fergani, Ebü?l-Vefa el-Buzcani, Ömer Hayyam gibi matematikçiler gidecekler ve bu bilim dalını mükemmelleştirip ilerletmeye çalışacaklardır.

Avrupa?da ya da Mısır?da olduğu gibi ortasından geçen nehrin damgasını vurduğu şehirlerden biri gibi de değildi. Dicle, onca genişliğine ve vakur görüntüsüne rağmen, yanına yaklaşılmadan fark edilmeyen bir sükunet ve gizlilik içinde akıp, Fırat?la buluşmaya herkesten saklanırcasına gidiyordu.?

Orduların düzenlenmesi, vergilerin belirlenmesi, takvimin hazırlanması gibi pratik ihtiyaçlar? Bir dağın yüksekliğini ölçmek, suyun derinliğini, yeryüzünün yarıçapını, yıldızların konumunu...

Abbasilerin ikinci halifesi Mansur, 762 yılında yeni devletin temellerini Dicle nehrinin üzerinde, eski Babil harabelerinin üzerinde atmıştı. Halife Mansur?un kurduğu Bağdat?ın dört kapısından Horasan Kapısı Dicle Vadisi?ne bakıyor ve bu kapıya?İkbal Kapısı? da deniyordu. Çünkü Abbasoğullarının yıldızı Horasan tarafında parlamıştı. Diğer kapılar ise Basra?ya, Kufe?ye ve Suriye?ye bakıyordu.

Füsus okuyucusu

Nehirde salınan zarif kayıkların eski nakkaşların minyatürlerinde ve Frenk ressamların gravürlerinde süzüldüklerini okumuştum bir yerde. Dicle üzerindeki eğlenceler için aslan, kartal ve yunus biçiminde sefa sandalları inşa ettiren Abbasiler dönemi de Bin bir Gece Masalları?nda artık.

Halife Mansur zamanında Hintli bir astronom tarafından getirilmiş, Brahmaguphta?nın?Siddhanta? adlı eseriydi bu.

Harezmi ilk önce Eski Mısır ve Yunan kaynakları ile Mezopotamya ve Hint kaynaklarını inceledi.

Küçükleri basit bir cep saatinin işlevini gören usturlaplar yanında su, cıva, yanan mum veya ağırlıkların yardımıyla çalışan güneş saatleri de İslam bilginlerinin ilgilendikleri bir diğer alandı. Öğle zamanını hatırlatan çalar güneş saatleri, her saat başı küreler düşüren su saatleri zamanının harikaları arasındaydı.

NOTLAR:

El-Harezmi cebir kitabını bu şehirde yazmıştı.

<i>Bilgelik Kütüphanesi - Kayıp Sözler</i>

İlk kentler ve tapınaklar bu bölgede kuruldu, yazı burada bulundu, ilk kanunlar burada yapıldı, ilk tekerlekler bu topraklar üzerinde döndü. İnsanlık ilk devrimini, Bereketli Hilal Bölgesi?nde, ona can veren iki ulu nehrin, Fırat ve Dicle?nin arasında gerçekleştirerek tarıma başladı.

Yemek takımları ve vazolar Hindistan?dan, içkiler Şiraz ve Isfahan?dan? Horasan?dan demir, Kirman?dan kurşun, Keşmir?den kumaş, Japonya?dan altın ve abanoz?

Halime Toros, Asya'nın Kandilleri, Hece Yayınları, Ankara 2006.

Peki, yüzlerce matematikçi, astronom, tıp alimi, fizikçi, kimyacı, felsefeci, tarihçi yetiştiren Beytü?l-Hikme?ye ne oldu?

Kervanların uğramadan gitmediği o yüksek duvarların ardındaki sığınak, görkemli camii ve medreseleriyle 2500 yıllık bir tarihe sahip.

Harezmi?nin çalışmaları evrenin ahengini matematik yoluyla anlamaya çalışanlara yüzyıllar boyunca ilham verdi.

ya siz bir kitap yazarı ya da bir kitap okuyucusu olursu-

Matematiğin bulucusu

Eski uygarlıkların birikimini sahiplenen Bağdat, Yunan el yazmalarını çürümekten ve yok olmaktan kurtarmıştı. Halifeler zafer kazandıkları ülkelerden haraç olarak kitap istiyorlar; özel elçiler ve varlıklı insanlar bu konuda geniş bir yetki ve dolgun para torbalarıyla Bizans ve Hindistan?a yolculuklar yapıyor ve sultanların en esaslı meşguliyetini henüz Arapçaya çevrilmemiş el yazmalarını toplamak oluşturuyordu. Karanlık bir mahzende çürümeye terk edilmiş, bir Süryani manastırında unutulmuş, çok eski bir tapınakta kurtlar tarafından şurasından burasından yenmeye başlanmış değerli el yazmaları böylelikle Bağdat?a taşınıyor. Bu ışık kentine kervanlar sandıklar dolusu kitap boşaltıyor.

21. yüzyılın başlarında gördüğümüz Bağdat, nasıl bir Bağdat?

İmam Buhari bu şehirde alimleri kendine hayran bırakmıştı.

Aktarma ve kısaltma bilimi adını verir çalışmasına. Cebir bir denklemin bir yanındaki terimin diğer yana aktarılmasıyken, mukabele; benzer terimlerin cebirsel olarak toplanarak kısaltma yapılmasıydı. Yani sadeleştirme işlemi... Bunları kolayca yapabilmek için Sembolik Cebiri geliştirerek sistematize ediyor ve hesaplarında Batı uygarlığının henüz bilmediği Sıfır?ı kullanıyordu.

Sayı sistemini ve hesap sanatını sistematik bir şekilde anlatan Harezmi sayesinde?

Doğu dünyasının bilim merkezidir.

Beytü?l-Hikme, ne sadece bir kütüphane, ne de bir çeviri bürosudur. Araştırmaların, gözlemlerin yapıldığı, telif eserlerin yazıldığı; büyük tıp bilginlerinin, astronomların, kimyacıların, fizikçilerin, felsefecilerin ve din alimlerinin yetiştiği bir akademidir.