Fakat Türklerin Kül-Tegin ve Bilge Hakan'ın anıt-kabirleri nev'inden bazı eserlere de sahip oldukları malumdur. Her iki abidenin inşasında duvarlarına kahramanın savaşlarını canlandıran tasvirlerin yapılmasında Çin'den gönderilen saray san'atkar ve ressamlarının emeklerinin geçtiği kesindir. Bunu hem Çin kaynakları, hem de kitabeler teyit etmektedirler. Çin imparatoru her iki abideye Çince birer kitabe de ilave edilmesini arzu etmişti. Ancak ölülerin hatıralarına kitabe dikilmesi ve san'atkarane yapılar inşa edilmesi o çağda Türkler için bir yenilik değildi. Nitekim aynı Çin kaynakları Gök-Türk devletinin daha başlangıç yıllarında (553) genel bilgi verirken şu açıklamayı yapıyorlardı: "... kabir üzerine bina inşa ederler, bunun duvarlarına ölünün ahsını ve hayatta iken katıldığı savaşlardan sahneleri renkli olarak tersim ederler... Mezarlara ölünün kimliğini bildiren kitabe dikerler..." Türk büyüklerinin hatıralarının gelecek nesillerde muhafaza edilmesi içni kitabeler yazıldığı hususuna Omurtag Hanın (814-831) Tırnova kitabelerinde de temas edilmiştir. İlgili tabirlerin, Türkçe oluşları da bunu gösterir: Bengütaş bitigtaş , bark , bedizci vb. Fakat Kül-Tegin ve Bilge "bark"ları mahvoldukları için mimarhi vesüslemede Çin ve Türk unsurlarını tesbit etmek imkansızlaşmakta, bozkır, güzel san'atlarının bu sahalardaki hususiyetleri ortaya konamamaktadır. Şimdilik bildiğimiz, bir Türk askerinin mezarında ele geçen ve "Türk ırkının bütün hatlarını ortaya koyduğu" iddia olunan bir heykel ile, II. kitabenin bulunduğu yerde, 1958'de yapılan kazıda ortaya çıkarılan Kül-Tegin'in çok güzel yontulmuş mermer büstü ve kaba bir kadın heykelidir. Kül-tegin'in büstü, gerçekten Türk çehresini saf biçimi ile gösteren bir san'at eseridir. Bulgaristan'daki Kurum Hanın bozkurtlu kaya kabartması da bu eski geleneğin devamından ibaretir. İnsan şeklinde ço kaba yontulmuş, hantal taşlar olan "balbal"ları ise san'at eseri saymak doru olmaz. Bunlar kabirde yatanın hayatta iken savaşta öldürdüğü ve öteki dünyada kendisine hizmet edeceğine inanılan kimseleri temsil eden dini mahiyette işaretlerdir. Bu inanç Bulgar Türklerinde ve Macarlarda da görülür. Orta-Asya-Tuna arası bozkırlarda bol sayıda tesadüf edilen, ön taraftaki sağ ellerinde birer bardak tutar şekilde yontulmuş "taş-nine"lerde de bir san'at endişesi bahis konusu değildir. Bozkır Türklerinde renkli taş ve gümüş kakmacılık, kuyumculuk, halı ve kilim dokumacılığı, gergef işçiliği ve otağcılık san'atlarının çok ileri olduğunu da belirtmemiz gerekir.

Bozkır Türk halkının, sosyal muhteva bakımından daha ziyade siyasi karakterde bir topluluk teşkil ettiğini ve din adamlarının, yerleşik kültürdekilerden, çöl ve orman kavimlerinde görünenin aksine olarak, Türkler arasında önemli rol oynamadığını belirtmiştik. Ancak bu durum eski Türk içtimai hayatında dinin mevcut olmadığı gibi bir garip manaya alınmamalıdır.

e) Şehir

Bilindiği üzere, devlette gerçek istiklal, bunun yalnız idareci zümrece istenmesi ile değil, aynı zamanda halkın da aynı şuur içinde bulunması, yani istiklal düşüncesinin bütün toplulukta müşterek bir arzu halinde var olması şeklinde belirir. Böyle bir ortak şuur Bozkır Türk cemiyet ve devletinde çok eskiden beri mevcut olmuştur. Türk gurupların her gittikleri yerde, beylik, hanlık gibi hür ve müstakil siyasi teşekküller kurmaya çalışmaları bunu gösterdiği gibi, çeşitli ülkelerde buna muvaffak olmaları da istiklal düşüncesi üzerinde ısrarlarına delalet eder. Eski Türklerde istiklale verilen değer bazı tarihi kayıtlarla da tesbit edilmiş durumdadır: Asya Hunlarından M. Ö. 58'de cereyan eden hadise dolayısıyle Çin yıllığı Shi-ki Hun devlet meclisinde yapılan şu konuşmayı nakleder: "Bizim için tabiiyet yüz kızartıcıdır. Atalarımızdan toprakla birlikte devraldığımız istiklalimizi Çin ile uzlaşmak bahasına feda edemeyiz. Mücadele edecek savaşçılarımız hala mevcut iken devletimizi korumalıyız". Orhun kitabelerinde, "Kaganlık" tabiri ile ifade edilen "devlette istiklal" düşüncesine karşı duyulan ilgi daha sarih bir şekilde dile getirilmiştir: "İl'i olan bir bodun idim, şimdi il'im nerede? Kaganlık bodun idim, hani kaganım?". İstiklalden mahrum kalınca "Bey olmaya layık oğlu kul, hatun olmaya layık kızın cariye" olduğundan yakınan Bilge Kağan Türk devlet ve istiklalinin devamlılığına inancın şu sözlerle ifade etmiştir: "Yukarıda gök çökmedikçe, aşağıda yer delinmedikçe Türk bodununun il'ini, töresini kim bozabilir?". Bu tarihi belgeler, devlette gerçek istiklal kavramına uygun olarak, bu düşüncenin, idarecisi ve halkı ile Türk topluluğunda ortak bir değer taşıdığını ortaya koymaktadır.

Türk siyasetinin dış cephesi şüphesiz devletin bekasını sağlamaya ve bu bakımdan öncelikle ticari münasebetleri tanzime yöneltilmişti. Fakat siyasetin dikkate değer bir de iç cephesi vardı. Bu, Türk devleti başkanının görevleri arasında gördüğümüz "dağınık Türkleri" toplamak esasına dayanıyordu. Türk tarihinde ilk defa Tan-hu Mo-tun zamanında (M. Ö. 209-174) bu gayeye ulaşıldığı anlaşılıyor. Çünkü o, henüz yakın-doğu ve Avrupa yönünde göç etmemiş olan Türkleri, Hun imparatorluğunun Asya'da sağladığı idare birliği içinde toplamış görünmektedir. Daha sonraları dünyanın birçok yerlerinde tarihi roller oynayan çeşitli Türk kütlelerinin başlangıçta bu Hun devletinde yer aldıkları, görüldüğü gibi, Çin, Bizans, Latin, Hind ve İslam kaynakları ile de tesbit edilebilmektedir. "Dağınık Türkleri" toplamak işi, 2. defa olarak Gök-Türk devletinde müşahade ediliyor. Büyük Kagan kapagan (692-716)'ın ana siyaset çizgisinden biri bu idi. Türk birliğini gerçekleştirmek gayretleri ile o, "adeta çağdaş denebilecek bir siyasi kavrayışa sahip bulunuyordu". Bilindiği üzere Gök-Türk hakimiyetinin çökmesi üzerine Türkler bir kere daha etrafa yayılmışlardır.

Totemcilikte "ana hukuku" cari iken, Türk ailesi esasta, baba hukukunun ağır bastığı "pederi" karekterde idi. Bir klan dini olan totemcilikte mülkiyet ortaklığı olduğu halde, Türklerde özel mülkiyet büyük rol oynuyordu. Totem inancında aynı toteme bağlı olanlar bibirleri ile akraba sayılır. Halbuki Türklerde kan akrabalığı vardır. Totemci klanda "asalak" ekonomi bulunurken, Türk ekonomisi hayvan yetiştiriciliği ve ziraat üzerine kurulu idi. Totemci topluluklarda her klanın ata tanıdığı ayrı bir totemi bulunur. Türklerde ise, bütün bir kavmin kutlu saydığı bir hayvan mevcutur. Totemcilikte, ayrıca yalnız hayvanlar değil, mesela bir taş parçası, yağmur suyu vb. totem olabilir. Türklerde kurtun saygı görmesi ise, 100 binlerce baş sürülerin otladığı bozkırların korkulu hayvanı olmasından ileri geldiği düşünülebilir ki, bunun temelinde dini bir tasavvur keşfetmek zordur. Kurt efsanesinin toplayıcı bir vasfa sahip bulunması, klanları birbirinden ayıran ve onları karşı karşıya koyan totemcilik anlayışna aykırı düşmektedir. Klanda her fert totemin adını taşır. Türklerde her ferdin, her ailenin ayrı adı vardır. Eski Türklerde "kurt-ata"nın yaşadığı yer kabul edilen mağarada belirli törenler tertiplemek geleneği, kurtun vücudu ile değil, mazisi karanlıklara karışmış eski bir hatıranın canlandırılması ile ilgilidir. Nihayet klan, totemcilikte ruhun ölmezliğine inanılmadığı halde, kainatı bile ruhlar dünyası olarak bilen eski Türklerde dinhi inancın temellerinden birini ruhun ebediliği teşkil eder ve bu nedenle ataların ruhlarına adaklar adanır, kurbanlar kesilir. Yukarıda bahsettiğimiz töz ler de, ataların timsalleridir.

1- İstiklal Kavramı

b) İkili Teşkilat

Fertleri bir askerlik havas içinde yetiştiren bozkır, Türk halkına bu sürekli başarıları sağlayan başlıca hususlardan biri, aynı zamanda savaş hazırlığı vasfında olan, daimi spor hareketleri idi. Ata binmek, ok atmak herkesin tabii meşgalelerindendi. At yarışları, cirit, gülle atma, güreş, doğancılık vb. mücadele azmini keskinleştirdi. Kadınların da iştirak ettikleri çeşitli top oyunları Hunlar'dan beri Türkler arasında oynanmakta olup Gök-Türkler çağında Çin'e de yayılmıştı. Fakat Türklerin en önemli sporu avcılıktı. Bilhassa binlerce vahşi ve zararlı hayvanın itlafı ile sonuçlanan sürek avları gerçek bir savaş manevrası mahiyetini taşıyordu. Çin kaynaklarına göre M. Ö. 6 yılında Hun hükümdarının idaresinde düzenlenen böyle bir sürek avın 100 bin süvari katılmıştı. Diğer bir sürek avında 700 li (aş. yk. 350 kilometre) lik bir çevre kuşatılmıştı. Altaylar'da çok eskiden beri bilinen kayakçılık, bazı araştırıcılara göre, oralardan her tarafa yayılmıştır.

g) "Turan Taktiği"

5. İKTİSADİ HAYAT

c) Sanat

Türk siyasi kuruluşlarında görülen ikili teşkilat, "çifte krallık" diye anılan bir nazariyenin ortaya atılmasına neden olmuştur. İddiaya göre, bölüm başkanlarının hareket serbestliklerine sahip bulundukları, "birbirine paralel hükümet icra eden iki hükümdar" olarak ayrı ayrı iktidarı temsil etikleri bu sistem, aslında, irsi, dini ve içtimai köklere dayanmakta ve yalnız Türk "göçebelerine" mahsus olmayıp, Kırgızlar, Moğollar, Urallılar, Tibetliler, Orta Afrika ve Okyanusya kabileleri arasında da görülmektedir, ancak Türklerde bu, devlet nizamı seviyesine yükselmek gibi bir seçkinlik kazanmış bulunmaktadır. İlk bakışta çok cazip gelen bu nazariye, hiç olmazsa Türk devlet anlayışı ve amme hukuku bakımlarından şüphesiz tam gerçeği ifade etmemektedir. Çünkü Türklerde hakimiyette bir "paralellik" değil, mutlaka bir tarafın üstünlüğü bahis konusudur. Nazari bile olsa bu husus hakanlık alameti ile belirlenmektedir. Mesela Gök-Türklerde altın kurt başlı sancak daima doğu kolunun hükümdarında bulunur, onun sarayının veya otağının önünde dalgalanırdı. Çin imparatoru, 581 yılında, Gök-Türk hakanlığının batı kolunu doğudan ayırmak istediği zaman oradaki Tardu'ya bir altun kurt başlı sancak göndererek, onu Gök-Türklerin "hakan"ı olarak selamladığını bildirmişti. Bu durum diğer Türk devletleri için de böyle idi. Mesela, Asya Hun Tan-hu'su Mo-tun'un yanında onunla denk iktidarda başka bir şahıs düşünmek ve batıda Attila gibi bir devlet adamının iktidarına ortak birisini tasavvur etmek güçtür. Diğer taraftan, Türklerde hükümranlık hakkının karizmatik vasfı da buna engeldir. Bu yönden Hazarlar'da, hemen hiçbir sorumluluğu ve icra yetkisi olmayan hakanın yanında, fiili hükümdar durumundaki "bey" veya "şad" son derecede dikkat çekicidir. Aranan nokta sadece "hüküm sürmek" değil, fakat daha da önemli olarak, bir "meşruiyet" meselesi olduğuna göre, birden fazla şahsın, aynı devlet idaresinde ve aynı kudrette Tanrı bağışı ile donatılmış kabul edilmesi zordur. Hakan yanında yabgu her cihetce bir yardımcı, yine hakan yanında "bey" , "Kündü" yanında "yula" , yabgu yanında "Kül-Erkin" , hükümdarın namına bir icracı durumundadır. Ve esasen Türk siyasi teşekküllerinde bunların veya "tabi" bölüm idarecilerinin veya kanat krallarının, devlete karşı isyanı göze alamadığı sürece, herhangi bir iddiada bulunduğu görülmez. Karizma'nın babadan oğullara intikal ettiği inancı dolayısiyle, hükümdarın ölümünden sonra, evlatları arasında vukua gelen taht mücadelelerinde ise, içlerinden biri tam başarıya ulaşamadığı takdirde, devlet parçalanmakta, iki veya daha fazla müstakil sahaya ayrılmakta, yeni devletler doğmaktadır .

ç) Atalar Kültü

Ogur Türkleri aynı zamanda iyi çiftçi idiler. Kendilerini Doğu Türklerinden ayıran başlıca vasıf da, tacirlikleri yanında, bu yaygın ziraat kültürüne bağlı oluşlarıdır. Bununla beraber Doğu Türklerinin elverişli bölgelerde ziraatle de meşgul oldukları görülüyor. Çölden ayrı mütalaa edilmesi gereken bozkırlar sahasının çoğunluğunu otlaklar teşkil etmekte ise de, ziraate müsait yerleri de vardı. Mesela Çin kaynaklarına göre Hunlar buğday, darı ekip biçiyorlardı. Bir Çin yıllığı, şiddetli soğuk yüzünden bir sene Hun topraklarının ekin vermediğini yazar. Yine aynı kaynaklar bir Hun buğday cinsi ile, bir Hun fasulyasından bahsederler. Altay ve Sayan dağlarında hububat ziraatinin en az 3 bin yıldan beri yapıldığı, arkeolojik kazılara dayanılarak ileri sürülmüştür. Gök-Türklerde her ailenin ekip biçtiği, suladığı arazisi vardır. Kapagan Kagan'ın Çin ile yaptığı 698 tarihli andlaşmanın bir maddesi Çin'in Gök-Türklere 3 bin ziraat aleti ile 100 bin hu (12500 ton) tohumluk darı teslim etmesi hükmünü taşıyordu. Bu tarihi bilgiyi arkeolojik kazılar desteklemektedir. Hunlar zamanında Altay bölgesinde açılmış sulama kanallarına tesadüf edilmiştir . Tötö ırmağından açılan kanal ve bu bölgeye yakın Ak-tura kanalı Altaylar'daki tarımın işaretleridir. Selenga-Baykal gölü arasındaki, İvolgi ve İlmova adlı yerlerde çeşitli saban demirleri , oraklar, değirmen taşları bulunmuş, ayrıca hububat muhafaza etmeye yarar çukurlar görülmüştür. Selenga bölgesinde Gök-Türklere ait kurganlarda, kürek ve pulluklara rastlanmıştır. Bu çağda da birçok muntazam sulama kanalları açılmıştır. Gök-Türkler zamanında da kullanıldığı anlaşılan Tötö kanalının boyu 10 kilometreye yakındı. O kadar yüksek teknik bilgiye dayanmakta idi ki, Ruslar 1935'de bu kanalı aynen kullanmaya karar vermişlerdi. Bazı Karluk ve Oğuz iskan yerleri de aynı şekilde sulanmakta idi.

Tanrı tabiri, aşağı yukarı bütün Türk lehçelerinde mevcuttur ve Türkçenin temel kelimelerinden biridir. Yazılı kaynak olarak M. önceki Çin yıllığı Shi-ki'de, imparator Mo-tun (M. Ö. 209-174)'un ünvanları dolayısiyle zikredilen "Tanrı" Çinceye "T'ien" olarak geçmiş böylece en aşağı 2500 yıllık bir maziye sahip olduğu görülen bu Türkçe tabir sonra Moğolcaya ve diğer bazı Asya dillerine intikal etmiştir. Eski Sümer dilinde görülen ve "Tanrı"ya yakın bir manaya gelen "Dingir" sözü ile ilgisi henüz açıklığa kavuşmamıştır.

Türk destanlarında kurt, ayrıca yol gösterici, buhranlı anlarda imdada yetişen bir varlık olarak görünür ve meşhur "Bozkurt" destanı bu motifi hikaye eder. Türklerden Moğollara geçen ananeler arasında bu destan da vardır. Uygurların "Kutlu-Dağ" efsanesinde kurt, ülkeye bereket ve saadet getirdiğine inanılan kutlu bir taşın Çinlilere verilmesinden sonra, uğursuzluk çöken memleketin açlığa mahkum olması üzerine kendilerine yeni yurt arayan Uygurlara rehberlik etmiştir. Batıda (13. yüzyıl) Kumanlar'da yardımına başvurulduğuna dair kayıtlar bulunan kurt'un rehberlik rolü de M. 2. asır ortalarına kadar gitmektedir. Wei-shu'daki bilgilere göre, 160-170 yılları arasında, yerlerinden ayrılmaya mecbur kalan Tabgaçlar'ın ataları "garip yaratılışlı" bir hayvanın rehberliğinde yolsuz dağlardan aşabilmişlerdi. Göçü T'ui-yin adlı bir başbuğ idare etmişti ki, Çince olmayan bu ad kurt=aşına adı da "tipik" olduğunu belirttiğimiz kurt ile ilgili, Moğollar ve diğer Asya kavimleri arasındaki efsane, masal ve hikayelerden başka, eski Roma Romus-Romulus efsanesi ve Ortaçağ İtalya'sında, Papa leon, St. Lupus efsanelerinde vb. Türk tesirine işaret edilmiştir. Daha sonraki geniş araştırmalar da bu görüşü destekler mahiyette bulunmuştur, zira, Yunanistan'dan Finlandiya'ya kadar bütün Avrupa ve Amerika, Hindistan masal ve hikayelerinde kurt'un, tıpkı Türklerde olduğu gibi, iki fonksiyon icra ettiği anlaşılmış, neticede, "köpek mitolojisinden daha eski olan kurt mitolojisinin, Prehistorik çağlarda Orta Asya'dan dünyaya yayıldığı" kanaatine varılmıştır.

Buraya kadar ana çizgileri ile görüldü ki: Özel mülkiyet, serbest çalışma, imtiyazsızlık; hükümranlık karizmaya dayanmakla birlikte töre hükümlerinde ifadesini bulan zımni anlaşma , askeri karakter, besicilik ve imperium Bozkır devletinin özellikleridir. Bu devlete en önemli mesele, il'in bütünlüğünü korumak için zaruri kanun mevzuatının, gelişmiş hürriyet eğilimi ile bir ahenk içinde tutulmasını sağlamaktı. Bu son derecede güç bir işti. Töre sınırlamaları ile şahıs hak ve topluluk menfaatlerinin çatışmasını önleyerek sosyal düzeni yürütebilmek yüsek idare kabiliyeti isteyen bir husustu. Devlet başkanının, cesareti ve askeri bakımdan kifayeti yanında tedbirli, ihtiyatlı ve ileri görüşü, yani eski deyimle "hakim" olması da gerekiyordu. tatbikatta bu, gördüğümüz gibi, Tük ülkelerinde genellikle daima yeni şartlara göre düzenlenen törenin tam olarak yürürlükte tutulması, imparatorluk durumunda ise cemiyette halkı tedirgin etmeyen sosyal ve kültürel alışkanlıkların muhafaza edilerek, ancak huzur bozucu uygulamaların ortadan kaldırılması şeklinde tecelli ediyordu. Töre'nin hakim bulunmadığı yerde Türk İl'i dağılıyor, diğer taraftan İl-hakanlıkların çöküş anlarında, kendi geleneklerine dokunulmayan, yabancı kütleler birer cemiyet bütünü halinde tekrar ortaya çıkıyorlardı. "Hakim" tabiri eski Türkçenin köklü kelimelerinden olan "bilge" sözü ile karşılanmıştır. Türk il'inde başarıya ulaşan Türk hükümdarlarına devlet adamı ve hatta hatunlara "bilge" sıfatının verilmesi, bilgeliğin Türk idarecilerinden istenen başlıca şart olduğunu gösterir. Türkler uzun bir tarihi hayatın tecrübeleri ile kazandıkları bu güçlükleri yenerek, kütleleri memnun edici siyasi teşkilatlar kurmayı başarmışlardır. Başarınn sırrı, Türk bozkır siyaset anlayışındaki, halk ile işbirliği halinde topluluk menfaatlerini koruma prensibinden ibaret bu "bilgelik" kavramında aranmalıdır. İşaret edilen prensip, aynı zamanda, "Türkler'de devlet toprakları hükümdar ailesinin ortak malıdır" şeklindeki kanaatın yanlışlığını da ortaya koyar. Bu tarz, tipik Moğol devlet anlayışıdır ki, Türk ile Moğol'u birbirinden ayırmayan bazı araştırıcılar tarafından Türklere yakıştırılmış ve yaygınlaşmıştır. Türk devletindeki, açıklamaya çalıştığımız ülke kavramı ve meşruiyet telakkisi karşısında, hanedan mensuplarının çeşitli bölgelere tayinleri, yurtu şahsi mülk sayarak bölüşüm değil, idari sorumluluğu ortaklaşa yüklenme olarak kabul edilmek gerekir.

Bozkır Türk halkı arasında mahir marangozlar, tahta oymacılar da vardı. Asya Hunları masa, koltuk, dolap, karyola yapıyorlar ve perde kullanıyorlardı. Bu Hun ev eşyasından çoğu Çin'e de geçerek moda haline gelmişti. Eski Türkler, elbiseleri için ütü bile kullanmakta idiler.

Eski Türkler, nadir de olsa surlu şehir de yaptırmışlardır. Mesela, Hun tan-hu'su Çi-çi'nin M. Ö. 36'da Çinliler tarafından yıkılan, başkenti böyle idi. Ayrıca Hunlar (ihtimal 4. asırda) Kan-suda Gu-tsang adlı bir şehir kurmuşlardı. İtil şehrinin 4 kapılı bir suru vardı. Fakat Türkler genellikle surla çevrilmiş, kapalı şehirlerden hoşlanmamışlardır , çünkü bu, kendilerine en tabii gelen yaşayış tarzlarının icabı idi. Bilge Kağan'ın memlekette Çinliler gibi şehiler kurma teklifini, Türklerin artık "göçebelikten şehirlileşmeye doğru" ileri bir adım ifade eden arzusu şeklinde tefsir yerinde değildir. Kendi kültürleri ile mağrur oldukları bütün belgeleri ile bilinen Gök-Türklerin bugün batı medeniyetinin tesiri sonucu olarak üstün saydığımız yabancı bir kültüre geçmek gibi bir niyetleri yoktu. Aksi halde Türkler bunu asırlarca önce gerçekleştirebilirlerdi. Yukarıdan beri zikredilen Türk şehirleri de "yerleşik" hayat özentisinin mahsulü değildi. Esasen sadece istek ile de şehir kurulamazdı. Bunun için kesif zirahi kültüre ve olayısiyle önce köylerin teşekkülüne ihtiyaç vardı. Halbuki, herhangi bir yerde şehir meydana gelmesi için varlığı zaruri köy gurupları biçiminde iskan, hayat tarzlar icabı, Türklerde görülmemektedir. Bu nokta Peçenekler, Oğuzlar, Hazarlar ve İtil Bulgarları için bilhassa belirtilmiştir. Bununla beraber yukarıdakiler gibi, askeri mahiyette kaleler ve şehir-kaleler Türklerde mevcut olmuştur. Mesela, Gök-Türkler çağında, harabeleri halha da görülen Çargelen, Çumpal, Caldıvar, Atbaş, Sırdakbeg , Manakeldi vb. kaleleri Tanrı dağları ve daha ziyade Isık-göl dolaylarında sıralanmış olup, stratejik olduğu kadar, ipek yolu üzerinde bulunmaları nedeniyle ticari harabelerinin rastlandığı bölgelerde bunların, askeri değerde, daha bir çok benzerleri bulunuyordu. Aspara, Kayında, Şiş-tübe, Ak-su, Ak-tepe, Tölek, sukuluk, Cul , Çumış, Sarıg, Yakalığ kale şehirleri ve daha birçok kervansaray ve küçük kasaba, ya Karluklar tarafından kurulmuş veya Gök-Türk çağında gelişip Karluklar zamanında önemi devam etmiş yerlerdi. Hazarlar'da Şarkel kalesi müdafaa için kurulmuştu. Tuna Bulgarlarının Pliska ve Preslav şehirleri de aslında birer kale idi. İtil ve Bulgar şehirlerinin ticari yönden önemlerini söylemiştik. Tıpkı buraları gibi birçok Oğuz şehirleri de: Karacuk, Sütkent, Altun-tepe, Yengikent, Çuy-tepe, Savran, Sayram, Karnak, Turıkul-tepe, Cend, Suğnak, İşkan, Çardan, Bayır-kum vb. 10. asırda kurulmuş yine yol güzergahında ve ticari yönden faal merkezlerdi, çünkü ticaret meselesi Bozkır Türk devletinin üzerine önemle eğildiği bir siyaset çizgisi idi.

Eski çağlarda, yaşamak için ihtiyaç olan "çalışma, çekme ve taşıma gücü"nü insanlar, ancak kendi aralarındaki daha zayıf, daha az becerikli fertlerin kol kuvvetinden faydalanma yolu ile sağlayabiliyorlardı. "Asalak" kültürde ve "köylü" kültürde başkaca çare yoktu. İktisaden "besicilik"e dayanan Bozkır kültüründe ise bu ihtiyacı, başta en yüksek kas kuvvetine sahip at olmak üzere, hayvan gücü karşılıyordu. Orman akvimelrinde ve yerleşik topluluklarda hakimiyeti ele geçiren guruplar, cemiyette kendilerine herhangi bir mülk ve hiçbir siyasi hak tanımamak suretiyle, sınıf, kast cenderesine aldıkları mahkum zümrelerin mevcudiyetini öyle devam ettimek maksadı ile, asırlar boyunca, türlü tedbirlere başvururlarken, insanın kol gücüne müracaat zarureti duyulmayan bozkır kültüründe özel mülkiyet ve hür çalışma esasında gelişen sosyal gelenekler, zamanla, töre hükümler halinde kesinlik kazanmıştır.

f) Ordu

Eski Türklerin zaman hesabı da tabiatiyle Bozkır kültürünün izlerini taşımakta idi. Eski Türk takvimi, her biri bir hayvan adı ile anılan "12 yıllık" devre esasına dayanıyordu. Yılların adları şöyle idi: 1. yıl sıçkan , 2. ud , 3. pars, 4. tabışkan , 5. lu , 6. yılan, 7. yunt , 8. koy , 9. biçin , 10. takagu , 11. it, 12. tonguz . Bir yılda 12 ay vardı. Aylar, birinç ay, ikinç, üçünc vb. diye adlandırılmıştı. Bir gün 12 kısım sayılıyor ve her kısma "çağ" deniyordu. Yıl 365 gün, 5 küsur saat itibar edilmekte idi. Günün başlangıcı gece yarısı idi. Yılbaşı Ocak - Şubat aylarına rastlardı. Aslında ay yılına dayanan bu "12 hayvanlı Türk takvimi"nin Gök-Türkler zamanında, görüldüğü üzere, güneş yılına çevrildiği söylenmektedir.

Türk devletleri komşu milletlere genellikle canlı hayvan, deri, kösele, kürk, hayvani gıdalar satarlar, karşılığında hububat ve giyim eşyası alırlardı. Asya Hunları, Gök-Türkler, Uygurlar Çin ile, Batı Hunları Bizans ile bu esaslarda ticaret anlaşmaları yapmışlardı. Türklere Çin'den pirinç, ipek, ipekli kumaş, arpa, Roma ve Bizans'tan da diğer ihtiyaç maddeleri gelir, Türkler de onların muhtaç oldukları ve Türkler'de mevcut, eksikliklerini tamamlarlardı. Margus andlaşmasının (434) bir maddesi Bizans-Hun ticari münasebetlerinin tanzimi ile ilgili idi. Çin-Hun sınır kasabalarında cereyan eden ticari faaliyetlere Çin büyük önem verirdi. 734 tarihli anlaşma ile Ling-çu'daki So-fang şehrinin ortak pazar yeri olmasına karar verilmişti. Orhun kitabelerinde de devletin sağlamlığı ve halkın refanı için ticaretin önemi belirtilmiştir.

Devlet, umumi tarifi ile, emretmek hak ve yetkisinin ve o emri icra etme kudretinin bir arada yürürlükte olduğu bir yüksek sosyal nizamdır. Ancak emretme hakkının itaat edenler tarafından "meşru" kabul edilmesi lazımdır, aksi halde devlet yok, zorbalık vardır. Meşruluğu tanınan devletlerde, topluluklara göe, çok çeşitli olan hükümranlık şekilleri arasında ortak olmak üzere üç tip tesbit etmek mümkün olmuştur: Gelenekçi, karizmatik, kanuni.

Hazar ve Bulgar ülkelerinden başlayarak Ural-Güney Sibirya-Altaylar - Sayan dağları üzerinden Çin'e ve Amur nehrine ulaşan yol da canlı bir ticari faaliyete sahipti. İpek-yoluna kuzeyden paralel uzanan bu yola "kürk-yolu" denilmektedir. Buranın asıl ticaret metaı: sincap, sansar, tilki, samur, kunduz, vaşak vb. kürkleri idi. Başlıca tüccarlar da Ogurlar ile onlardan bir kol halinde gelişen Bulgar Türkleri idi. Karadeniz kuzeyi düzlüklerinden Balkanlar'a giden Tuna Bulgarları bu defa Avrupa - Bizans yolunun hakimleri olarak iktisaden yükselmişler, Balkanlar ve Doğu Avrupa'da o devrin en zengin şehirlerini kurmuşlardı .

Ülke, her müstakil devletin hak ve salahiyetlerini mutlak şeiklde kulanabildiği belirli coğrafi saha olduğuna ve ülkesiz bir millet bahis konsu olmayacağına göre, Türk "il"inde de belirli sınırlar içinde bulunan bir ülke kavramının mevcut olacağı aşikardır. Eski Türklerde ülkeye "yurt" deniyordu. . Ülke sınırlarına da "yaka" denilmekte idi. Demek ki Türk hakanlıklarında ülke, belirli sınırlara sahip devlet arazisi idi ve bu arazi hükümdar ailesinin mülkü değil, bütün milletin ortak toprağı idi. Asya Hun Tan-hu'su Mo-tun, komşu Moğol Tung-hu'ların arazi talebi karşısında kaldığı zaman (M. Ö. 209) devlet meclisinde, toprağın devletin temelini teşkil ettiğini buna göre, her ne nedenle olursa olsun kimseye arazi terk etmeye yetkisi bulunmadığını söyelmişti. anlaşılıyor ki Bozkır Türk ilinde "yurt" hükümdarın şahsi malı gibi keyfine göre tasarruf edilebilen bir toprak parçası değil, fakat bizzat devlet reisinin korumakla görevli bulunduğu bir ata yadigarı idi. Bu durum eski Türk devletinde, ülke bakımından "dominium" değil, eski çağlarda benzeri yalnız Roma imparatorluğunda görülen "imperium" hakimiyet telakkisinin mevcut olduğunu gösterir. Devlet topraklarının idarecilerle halkın ortak mesuliyeti altında bulunması keyfiyeti, Türk topluluk adlarından anlaşıldığı üzere, eski Türklerin şahıslarından ziyade il'e bağlı olduğu hususu ile bir arada dikkate alınırsa, ülkenin sür'atle "vatanlaşma"sının mümkün olacağı kolayca anlaşılır. Gerçekten eski Türk topluluğunda halk, devletin siyasi istiklali gibi, "yurd"una da derin bir muhabbetle bağlanmıştır. Yukarıda söylediğimiz üzere, ilk tarihi belirtisine Asya Hunlarında rastladığımız bu durum, Gök-Türklerde en canlı şekilde mevcut olmuş ve Uygur Türklerinde "Kutlu dağ" efsaneside sembolize edilmiştir. Türklerdeki bu vatan sevgisi ünlü Arap yazarı Al-cahiz (ölm. 869) tarafından da, müşahadeye dayanılarak belirtilmiştir. Ancak Türklerde "ülke" ve vatan telakkisi göçebe veya köylü bütün öteki kavimlerden farklı olarak, siyasi istiklal fikri ile beraber yürümektedir. Eski Türk, yalnız hür ve müstakil yaşayabildiği toprağı ülke ve vatan saymakta , fakat bu şartların mevcut olmadığı araziyi kolayca terkedebilmektedir . Kısaca Türk kültüründe vatan Türk tuğlarının veya al bayrağın dalgalandığı yerdir.

Bozkırlar sahasındaki dini inançların Şamanlığa bağlanması adet haline gelmiştir. Eski Türk inancının şamanlık olduğu kanaati geçen asrın 2. yarısında Orta Asya Türkleri arasında yapılan araştırmalar neticesinde iyice yerleşmiştir. Gerçekten bilhassa Yakutlarla Altaylılar daha uzun zamandan beri bu inanca bağlı görünmektedir. Ancak buralarda dünyanın ve insanın yaratılışı ile ilgili rivayetlerden hiçbiri Türklerin kendi düşünce mahsulleri olmayıp, çeşitli dinlerden gelen tesirlerin birbirlerine karışmasından meydana çıkmış bir taasvvurlar örgüsüdür. Mesela rivayetlerde zikredilen has isimler, birkaçı dışında, hepsi yabancıdır. Kuday, Kurbustan, Körmüs, Maytere, Mangdaşire, Burkan, Matmas vb. Adem - Havva ve yasak meyve hikayesini andıran motifler, bazı tabirler , kıyamet, tufan rivayetleri de hep böyledir. Mütehassıslarınca belirtildiği üzere, bu Orta Asya dini gelenekleri başta Budizm olmak üzere Hind, İran, Yunan, Yahudi efsaneleri ile, belki eski Türk telakkilerinden bazı kırıntıların da katıldığı, Moğol devrinde peydahlanan bir takım hikayelerin birbiri içine girmesinden teşekül emiş olduğu için bunlardan Altay, Yakut şamanlığındaki asıl tasavvuru, yani Şaman Türkün dini düşüncesini bulup çıkarmak hemen hemen imkansız görünmektedir.

a) At ve Koyun

Adli teşkilatın, biri hükümdarın başkanlığında yüksek devlet mahkemesi, öteki de "yargucı"la ve maiyetlerinden ibaret olduğu anlaşılmaktadır. Attila kendisine suikast hazırlayan suçlulardan Bigilas'ı bir heyet önünde alenen sorguya çekmişti. Gök-Türk "aygucı"sı meşhur Tonyukuk, Kapagan tarafından bu mevkiinden uzaklaştırıldığı yıllarda (705-716) yüksek devlet mahkemesi üyeliği yapmıştı. İslam kaynaklarının belirttiğine göre, Hazar hakanlığı başkentinde 7 baş yargucı vardı. Bunlar ikişer ikişer Müslümanların, Hıristiyanların ve Musevilerin, biri de İslavların ve diğerlerinin davalarına bakardı. Yukarıda kuvvetli hukuki cephesini belirttiğimiz eski Türk siyasi teşekküllerinde herhalde bilemediğimiz ayrıntılı bir adliye cihazı mevcut bulunuyordu.

Her çağın, tekniğine göre, en tesirli silahları ile donatılan Türk ordularında başlıca silah ok ve yay idi. Türkler at sayesinde sür'atli ve seri manevra kabiliyetine sahip oldukları için uzaktan asvaşı tercih ederlerdi. Çeşitli yayları vardı. Bunlardan gerilmesi en güç, fakat vuruculuğu en fazla olanı çift kavisli ve reflexif yaylardı. Oklar da çeşitliydi. Bunlar arasında da, Hunlar'ın yaptığı ve ilk defo Mo-tun zamanında kullanıldığı bilinen ıslıklı oklar en korkunç olanı idi. Türkler dört nala giden at üzerinde dört yönde ok atmakta usta idiler.

Eski Türklerin bozkırlar coğrafyasında, at ve demir üzerine kurulu, kendilerine has bir kültür ortaya kodukları herhalde anlaşılmış bulunuyor. Fakat bu, demirin ve atın mevcut olduğu her yerde böyle bir kültürün doğup gelişeceği manasına gelmez. Nitekim sonraki asırlarda, hem de aynı coğrafi bölgede, her iki unsura sahip olan başka kavimler, farklı kültür tiplerinde yaşamaya devam etmişlerdir. Çünkü bir kültürün meydana gelmesi için yalnız maddi imkan ve iktisadi faktörler yeterli değildir. İnsan unsuru da bunda tesirli olur. Aynı şartlar içinde yaşayan çeşitli toplulukların kültürlerinde görülen farklar, insan guruplarının sosyal telakki ve psikolojilerindeki ayrılıklardan ileri gelir. Buna göre de, bozkır kültürünü yaratan Türklerin kendilerine mahsus bir düşünce sistemi ve ahlak anlayışına sahip olmaları lazımdır ki, bu, müsbet ilim yönünden şöyle açıklanabilir:

Kendilerine mahsus yazıları olduğunu kesin olarak bildiğimiz Türk kavmi 8. asırdan kalma kitabeleri ile Gök-Türklerdir. Fakat Türklerin daha önceki çağlarda da şüphesiz yazıları vardı. Zira çok geniş sahalara yayılmış büyük Türk imparatorluklarını yazı olmaksızın idare etmek zordu. Ne kadar yazıktır ki, eski Türk kültür yadigarlarının çoğu gibi, yazılı belgeler de bozkırların fırtınalı girdabında kaybolup gitmiştir. Nitekim kaynaklarda bunu doğrulayan bazı işaretlere rastlanılmaktadır. Gök-Türklerden önce Ak-Hunların yazıları vardı ve bu Gök-Türklerinki gibi idi. Bizanslı tarihçi Prokopios'a göre (6. asır) Ogur boyları kendi yazılarını da kullanırlardı. Ogurların yazıyı bildikleri, dillerinde "yazı" kelimesinin bulunmasından da bellidir. İstemi Yabgu'nun 568 yılında Bizans imparatoruna yolladığı mektup "İskit" yazısı ile idi. 576'larda T'a-po Kagan için Çince bir budizm kitabının Türkçe tercümesi yapılmıştı. Priskos hatıralarında, Hun katiplerinin kendi dillerinde yazdıkları metinleri Attila'ya okuduklarını söyler ki, bu, F. Alheim'e göre, Avrupa Hunlarının kendi yazılarının mevcut olduğunda şüphe bırakmamaktadır. Orhun alfabesine göre daha az bir gelişme kaydetmiş olan Tuna Bulgarları yazısı, bu Hun yazısının bir devamından ibarettir ve demek ki, 4. asırda doğudan Avrupa'ya gelen Hunlar yazılarını da birlikte getirmişlerdir. Asya Hun yazısı oldukça yaygın görünüyor. Çin yıllıklarında şöyle haberler vardır: "Uygurların ataları Kao-kü'ler Çince yazarlar, fakat Hunca da yazarlardı... klasikleri Hun dili ile okurlardı...". "Hua-guo'lar dış ticaret işlerinde koyun derisi üzerinde Hun yazısından istifade ederler". Buna rağmen daha sonraki devirlere ait bazı Çin yıllıklarında Hunların yazısı olmadığı veya Gök-Türklerin yazı bilmediklerine dair haberler Türklerin Çince okuyup yazma bilmedikleri şeklinde anlaşılmaktadır. Nitekim son haberden aşağı yukarı 40 yıl kadar önceki bir kayıtta Gök-Türk yazısından bahsedilmiştir. Son yıllarda Asya'da yapılan önemli keşiflerle Orhun-Türk yazısının Miladdan önceki çağlardan kalma bazı örneleri ortaya konmuştur. Isık-göl civarında 1970'de açılan Esik kurganı nda ele geçen bir gümüş çanak içindeki Orhun alfabesi ile yazılı iki satırlık kitabe M. Ö. 5-4. yüzyıllar olarak tarihlenmektedir. Ayrıca Tanrı dağlarında Kurday mevkiinde M. Ö. 2. yüzyıla ait Türk yazılı (5 harfli) diğer bir kitabe bulunmuştur. İlerideki araştırmalar bu örnekleri çoğaltacağa benzemektedir.

g) Ziraat

En büyük ve kadim Türk destanı olan Oğuz hakan destanında, Bozkurt, semavi ışık ve geyik bir arada görülmektedir. Oğuz, mücadele ettiği canavara karşı geyiği yem olarak kullanmış, gökten bir ışık demeti içinde inen kız ile evlenmiş ve yine gün ışığında peydahlanan Bozkurt öncülüğünde dünya fütuhatına çıkmıştır. Bulgaristan'da Madara'daki ünlü kaya kabartmasında bir süvari biçiminde gösterilen muzaffer Krum Hanın yanında normal büyüklükteki kurt tasviri Türk bozkurt geleneğinin taşa işlenişinden başka bir şey değildir. Hala çeşitli ülkelerdeki Türkler arasında söylenen masal ve halk hikayelerinde uğur telakki

d) El Sanatları

Hükümleri maalesef o çağlarda tedvin edilmemiş olan törenin ana-yasa mahiyetindeki prensipleri, Kutadgu-Bilig'in yardımı ile tesbit edilebilmektedir. Bu prensipler şunlardır: Könilik , uz'luk , tüz'lük ve kişilik .

Hunlar'da şartlarını yukarıda belirttiğimiz bir köle sınıfının varlığına ihtimal vermek için de bu neviden "imtiyazlı"lık yeter derecede ciddi bir gerekçe sayılmamalıdır. Asya Hun devletinde şahıs köleliği olmadığına göre boylara bağlı "köle-kabile"lerin olacağı da şüphelidir, zira bu şekilde miras yolu ile intikal eden kütle köleliği Asya'da yalnız Moğollarda görülmektedir .

Çin kaynakları 28 çeşit Hun halk türküsünden bahsetmişlerdir. Çinliler Asya Hun sazlarından bazılarını Kung-hu, Bi-li, P'i-pa, P'e-li, Ku-sie adları ile zikrediyorlar. Fakat bunların telli mi, nefesli mi oldukları bilinmiyor. Ayrıca Türklerde askeri muzıka yaygındı. Gök-Türk, Uygur bandolarında şüphesiz davul başta olmak üzere, çeşitli borulu çalgılar da bulunuyordu. Eski Türkler söyledikleri besteye ır , sazlarla çalınan melodiye kög diyorlardı. Daha sonraki zamanlarda ordugahlarda, hakanlar huzurunda bu kög ve ır'lardan hergün 9 tanesinin icrası gerekirdi. Bu hakimiyet alametlerinden idi.

Bozkır devletinin ekonomisi, mağlup ve tabi memleketlerden alınan yıllık vergiler ve hediyelerden başka, halktan tahsil edilen vergilerle destekleniyordu. Asya Hun İmparatorluunda özel memurlar vergi toplarlardı. Bu memurları koğmak cüretini gösteren Moğol O-huan'lara karşı sol T'o-ki kralı savaş açmıştı. Gök-Türkler ve Oğuzlar maliye ve tahsil memurlarına amga diyorlar, devlet hazinesine "ağlık" adını veriyorlardı. Tahsilat her halde ayni olarak yapılıyordu. Hazarlarda İslav kavimleri ev veya saban başına bir kılıç veya bir samur derisi , Bulgarlar da ev başına bir samur kürk vergi veriyorlardı. Kumanların büyük gelir kaynaklarından biri de Volga havzası - Kırım -Karadeniz- Trabzon arasındaki işlek ticaret yolundan sağladıkları vergi ve gümrük resimleri idi. Ayrıca tabiatiyle geniş Altaylar bölgesinde demir Hunların ve Gök-Türklerin, Maroş havzasında tuzlalar Bulgarların, Kafkaslarda altun ve gümüş madenleri Hazarların konrolü altında idi. Asya Hunlarına ait para çıkmamıştır. Bazı Türk kurganlarında Çin paraları ele geçmiştir. Türk parası Gök-Türkler çağında başlıyor görünmektedir. Bazısında Türk geleneği uyarınca damgalar da taşıyan bu paralardan bir kısmı Sogd harfleri ile Türkçe, bir kısmı Soğdca yazılıdır.

2- Ülke Kavramı

7. DÜŞÜNCE VE AHLAK

d) Müzik

Gök-Türk yazısının menşei hakkında birçok görüşler ileri sürülmüştür. Bunlar arasında en fazla itibar göreni Orhun kitabelerini ilk çözmeye muvaffak olan (26 Kasım 1893) Danimarkalı bilgin V. Thomsen tarafından ileri sürülen, eski Aramhi alfabesine bağlanma idi. Fakat son zamanlarda, Orhun yazısı ile "Armazique" Kuzey-İran Kafkas'dan M. Ö. 2. srın ilk yarısı" denilen yazı nevi arasında daha kuvvetli irtibat kurulmak istenmiştir. Bununla beraber aradaki münasebet pek zayıf görünmektedir (Türk alfabesinin 38 harfine karşılık, "armazique" de 22 harf vardır ve aralarındaki şekil yönünden benzerlik ancak 10 harfe inhisar etmektedir). İslavlar, İranlılar, Çinliler, Hindliler ve Moğollar "runique" karakter kullanmamışlardır. Gök-Türk harflerine karakteri bakımından yakın düşen alfabe eski Germen "run"larıdır ki, bu ikisi arasında da, Altheim'in ifadesi ile, "ne tarihi, ne de linguistique bir ilgi kurmak mümkün değildir". O halde en makul yol, Türk yazısının menşeini yine Türk çevresinde aramaktır.

Düz, yivli veya çengelli temrenler kullanan Türkler iyi kement atmasını da bilirlerdi. Yakın muharebede kargı, mızrak, süngü, kalkan ve kılıç kullanan Türkler, birliklerine göre değişen renklerde bayraklar taşırlardı. En yaygın Türk bayrağı tuğ idi. Ayrıca türlü bayraklar vardı.

Güncelleme..

Okçu süvarilerden kurulu Türk savaş birlikleri at dolayısiyle sağladıkları sürat sayesinde, (Türk ordularının "fırtına sür'ati" M. Ö. Çin yıllığı Shi-ki'de, Latin yazarı - IV. asır 2. yarısı - A. Marcellinus, Bizans tarihçisi Priskos ve Ermeni tarihçisi Urfalı Mateos'da belirtilmiştir), sıkı saflar teşkil eden, ağır hareketli ve kütle savaşı yapan yabancı ordular karşısında daima üstünlük sağlamakta idiler. Türk birlikleri savaşın ve muharebe sahasının icaplarna göre, aldıkları emri icrada kendi insiyatiflerini kullanmakta tam serbestlik içinde mütemadiyen dağılırlar, birleşirlerdi. Bozkır savaş şeklini bilmeyenlere "nizamsız ve telaşlı" gibi görünen bu akıcılık Türk ordularının en büyük avantajı idi. İşte bu esas üzerine kurulu Bozkır muharebe usulünün iki önemli özelliği vardı: Sahte ric'at ve pusu. Yani kaçıyor gibi geri çekilerek düşmanı çenbere almak üzere, pusu kurulan mahalle kadar çekmek. Bu savaş usulüne, Türk yurdunun kadim adından dolayı "Turan taktiği" denilmektedir. Türkler kazandıkları büyük savaşların çoğunda bu taktiği tatbik etmişlerdi (Hatta daha sonraki çağlarda bile: 1040 Dandanakan, 1071 Malazgirt, 1396 Niğbolu, 1526 Mohaç vb.).

Tarihte çeşitli Türk kütleleri bulundukları çevreye göre çeşitli dinlere de girmişlerdir ve bu durum, İslamiyet hariç Türk kavimleri üzerinde olumsuz tesirler doğurmuştur. Asya Hunlarının Budizm ile, Avrupa Hunlarının Hıristiyanlıkla pek ilgileri olmamış ise de, Çin'de devlet kuran Tabgaçlar Budizm tesiri ile, 495 yılından itibaren "milli" unsurları yasak etme neticesinde Çinlileşmişlerdir. Bununla beraber, Tabgaçlar Budist san'atta yeni bir devir olan "Wei" san'atının geliştiricisi olmuşlardır . Gök-Türkler devrinde Budist rahip-seyyah Hiuen-Tsang bütün Batı Gök-Türk sahasın bir budistler memleketi olarak tasvir etmekte ise de, Türk halkının bu dine karşı direndiği ve II. Gök-Türk devletince Budizmin reddedildiği malumdur. Ancak Uygurlar zamanında Maniheizm Türkler arasına girmiş ve bilhassa Uygurların Türkistan'daki hakimiyetleri devrinde iyice yerleşmiştir. Gök-Türk yazısı değiştirilmiş, yerine Soğd menşeli ve tamamen başka karakterde Uygur yazısı kullanılmıştır. Sonra Budizmin de intişar ettiği bu safhada Uygur tarihi artık yerleşik kültüre bağlanmış sayılmak icap eder. Uygurlar bu kültürün de en iyi temsilcilerinden biri olmayı başarmışlardır: Maniheist ve Budist eserlerin Uygurcaya tercümesinden doğan zengin bir dini edebiyat vardı. Bunlardan bir kısmı resimli ve ciltli olarak, Bin-Buddha mağara tapınaklarında bulunmuş olup, aralarında, 10. asır başlarında Gök-Türk alfabesi ile yazılmış kehanet kitabı: Irk-bitig dikkati çekenlerden biridir, Uygur alfabes ile Huastuanift adlı eser ve Hiuen- Tsang'ın hal tercümesinin Uygurcaya mütercimi olan Beşbalıklı Türk Singku Seli Tutung tarafından Uygurcaya çevrilen (10. asır ilk çeyreği) Altun yaruk aynı derecede önemlidir. Hece vezninde yazılmış ilahiler Beş-balık, Turfan, Karaşar, Aksu, Yarkent gibi merkezlerde ve "çöl Pompeisi" diye anılan başkent İdi-kut şehrinde, ayrıca Toyuk, Mortuk, Bezeklik emvkilerinde 1894-1914 yılları arasında birçok Avrupalı bilginlerin yaptıkları kazılarda ele geçen duvar resimleri, heykeller vb..

Bozkırlı Türklerin başlıca gıda maddesi et idi. En çok at ve koyun eti yenirdi. Priskos'un hazır bulunduğu meşhur ziyafette Attila yalnız et yemişti. Bol miktarda et istihsal eden Türkler, bunu uzun süre muhafaza edebilmek için konserve yapmayı öğrenmişlerdi. Konserve et Çin'e ihraç edilen başlıca maddelerden idi. En ünlü Türk içkisi de, kısrak sütünden imal edilen kımızdı. Bundan hem Çin, hem batı kaynakları bahseder. Çeşitli içkilerden buğday ve darıdan yapılana Gök-Türkler "begni" diyorlardı. sebzeye karşı fazla istek duyulmazdı. Sütlü darı, peynir, yoğur aslında bozkır yemekleri idi. Yoğurdun kiraz veya kayıs ile tatlılaştırılması şeklinde hazırlanan "lo" adlı bir içki Hunlar arasında yaygındı. Yağ yemesini Çinliler Türklerden öğrenmişlerdi. Uygurlar üzüm yetiştiriyor, pekmez ve şarap istihsal ediyorlardı.

Türk müzik aletleri arasında Çinlilerin Hyu-pu adı ile zikrettikleri kopuz, şüphesiz, bozkır Türk folklorunda çok önemli yeri olan bir çalgı idi. Destanlar, kahramanlık menkıbeleri, milletin neş'eli ve acı gün hatıraları, aşk türküleri, saz şairleri tarafından kopuz çalınarak söylenirdi. Asya Hunlarından beri bütün Türkler arasında en çok tanınmış olduğu anlaşılan bu basit, fakat tatlı sesli saz, "kobuz" adı ile Uygur metinlerinde ve DLT'de geçer. Türklerin bulunduğu her yerde mevcut olan kopuz, atalarımızla birlikte Mısır, Suriye, Balkanlar, Macaristan, Çekoslovakya, Polonya, Rusya, Ukrayna ve Almanya'ya da girmiş ve oralarda koboz, kubos, kobzo, kops vb. gibi adlar altında çok sevilen sazlardan biri olmuştur. Bozkır - Türk tarihi boyunca bize intikal eden yegane müzik aleti, bilindiği üzere Macaristan'da ele geçen Avar çifte kavalıdır.

d) Gök - Tanrı Dini

Kurt, Türk efsanelerinde merkezi bir rol oynamaktadı. Gök-Türk hükümdar sülalesi olan Aşına ailesinin atası bir dişi kurt idi . 6.-7. yüzyıllarda Türk halk çevresinde kurt-ata inancı çok yaygındı. Taşlar üzerine bunu tasvir eden kabartmalar yapıyor (Bugünkü Moğolistan'da Bugut mevkiinde, 578 - 580'lerde kalma, kitabeli mezar taşı) ve Gök-Türk hakanları atalarının hatırasına hürmeten otağlarının önüne altun kurt başlı tuğ dikiyorlardı. Böylece Kurt-başlı sancak hakanlık alameti olmuştu. Ancak bu anlayış çok eski bir Türk geleneğinin devamı idi. Kurttan türeme inancı Asya Hunlarında, hatta o tarihlerde Batı Türkistan'da oturan Vu-sun'larda da yaşıyordu. Aynı efsane Tabgaçlarda da vardı. Tabgaç ülkesinde "kurt dağları", "kurt nehirleri" ve kurt dağının bir tanrısına ait tapınak bulunuyordu. Uygurların diğer bir menşe efsanesi, bunları da kurt'a bağlıyordu. Türklerle kurtun efsanevi ilgisi İslam ve Süryani kaynaklarında da ses bulmuştu .

Ne kadar dikkate değer ki, daha geç devirlerde Türkler arasında yayılan iptidai şamanlık eski Türk Gök-Tanrı telakkisine dokunamamıştır. Ulu Tanrı bahis konusu olduğu zaman şamanlığın adeta "sırıttığını" söyleyen M. Eliade'ye göre, Gök-Tanrı'nın izi olan Yakut Tangara Kayra hanı ile şaman fazla meşgul olmamaktadır.

Eski Türkler tabiatte bir takım gizli kuvvetlerin varlığına inanıyorlardı: Dağ, tepe, kaya, vadi, ırmak, su kaynağı, ağaç, orman, deniz, demir, kılıç, vb. Bunlar aynı zamanda birer ruh idiler. Ayrıca güneş, ay, yıldız, yıldırım, gök gürütüsü, şimşek gibi tanrılar tasavvur edilmiştir. Ruhlar iyi-kötü, yani iyilik seven, fenalık getiren olmak üzere iki guruba ayrılıyordu. Erkek tanrılar yanında birde "Umay" denilen bir tanrıça vardı. Fiziki çevrede görülen tabiat arıza ve hadiselerinin böyle telakki edilmesi eski Yunan ve roma dahil bütün eski kavimlerde umumidir, hatta hayat arzı üzerindeki tesirlerine göre bu ruhlar ve tanrılar, çeşitli topluluklarda değişik şekilde önem taşırlar . Asya Hunları ilkbaharda Lung-çu bölgesinde ve sonbaharda atalara, tabiat tanrılarına kurbanlar keserlerdi. Hükümdar Tan-hu, gündüz güneşe, gece tolun aya tazim ederdi. Hunlar, Göktürkler, Uygurlar teşebbüslerinin isabetini ayın ve yıldızların hareketleri ile kontrol ederlerdi. Tabgaçlarda da ilk ve sonbaharlarda atalara kurban sunulur, tapınak makamındaki "taş-ev" içinde kesilen kurbandan sonra, civara kayın ağaçları dikilirdi ki, bunlardan kutlu ormanlar meydana gelirdi. Gök-Türkler kurt-ata mağarasının önünde tanrılara kurban takdim ederlerdi. Avrupa Hunlarında, çoktan kaybolmuş "savaş tanrısı"nın kılıcı bulunarak Atilla'ya teslim edilmiş ve bu, Hun hükümdarınnı dünya hakimiyetine alamet sayılmıştı. Ölüm halinde yas törenleri yapılır, kırda ise, ölü çadırın etrafında süratli atlarla dolaşılır, saç-baş dağıtılır, yüz, kulak bıçakla çizilerek kan akıtıır, ayrıca yemek verilirdi. Bu törenlere "yoğ" deniyordu.

Eski Türk din adamlarına genellikle "kam" deniyordu. Türk lehçelerinde bu kelime de yaygındır ve ilk olarak Avrupa Hunlarında görüldüğü bildirilmiştir . Gök-Tanrı dininin ne amel şekilleri ve "tängrilik" denilen tapınakları, ne de "tängrilik" adı verilen din adamları zümresi hakkında başkaca bir şey bilinmiyor.

Demircilik ve madencilik başlıca meslekleri arasında bilinen bozkır Türk topluluğunda mükemmel kılıç, kalkan, kargı, mızrak, temren imal edilirdi. Türk kılıçlarının hayvan figürlü kabzaları, altun levhalarla kaplanır ve kıymetli taşlarla süslenirdi. kemer tokaları, kayış uçları, kav mahvazası, ok kutu ları, zırhlar, tolgalar çok kere işlemeli altun ve gümüş ile bezenir, madeni tabaklar, maşrapalar, heykeller azıları birer san'at eseri değerinde olarak Türkler tarafından yapılırdı. Çin'den Tuna boyuna kadar bozkırlar serpilmiş binlerce mezardan bu eserler bol miktarda çıkarılmıştır. Ayrıca kazanlar, ibrikler, kovalar, içinde yüzlerce insanın barındığı otağlar, arabalar, at techizatı; eyer ve koşum takımları bozkır Türk topluluğunda ne kadar kalabalık bir zenaatkar zümresinin bulunduğunu gösterir. Halıcıları, kilimcileri, çizmecileri, çorapçıları, börkçüleri, dokumacıları ve terzileri de bunlara ilave etmek lazımdır.

b) Şamanlık Meselesi

Görülüyor ki, dinden ziyade bir sihir karakteri ortaya koyan ve esasen bir bozkır inanç sistemi olmayan şamanlığın tarihi Türk topluluklarında görülen ve aşağıda bahis konusu edeceğimiz Tanrı ve "yer-su" inançları ile bir ilgisi mevcut değildir. Bu ilginin var olabileceği intibaını uyandıran, Türk din adamı manasındaki "kam" ile "şaman" kelimesinin aynı olduğu yolundaki eski bir iddia da, bizzat "şaman" tabirinin bir Hind-İran dilinde keşfedilmesi ile geçerliliğini kaybetmiştir. Ancak, Türk inancı ile şamanlık arasında hayret edilecek bir intibak hasıl olmuş ve bu bilhassa Türklerdeki atalar kültünün, kartal inancının, demirciliğin ve at kurbanını "şamanik" vasıf kazanmasında dikkati çekmiştir. Esasen şamanlığın en büyük hususiyeti nüfuz ettiği bölge halkının ruh alemine bürünme kaabiliyetidir: "Extase", ruhun gezip dolaşması, tanrılarla irtibat kurması mevzuunda, eski Türk topluluğunun tabiate atfettiği gizli kuvvetleri istismar etmiş, yavaş yavaş gelişerek, ona yeni unsurlar ekleyerek, bütün bir maneviyat alemini belili bir kadro içine almayı başararak, adeta bir din sağlamlığı kazanmıştır. Mamafih bu dıştan tesir yalnız eski Türk dinine mahsus değildir. Din tarihçilerine göre, her dinde bu nev'iden tesirler, birleşmeler yenilenmeler görülmektedir.

Her kültürün olduğu gibi Bozkır kültürünün de kendine özgü bir san'at anlayışı vardır ve bu anlayış birçok eserler vermiştir. Bunlar hayat şartlarına uygun olarak ve hayvanlarla yakın ilginin tesiri ile, taşınabilir malzeme üzerine işlenmiş "Hayvan üslubu" mahsulleridir. Eski Türklerin, altun ve gümüş gibi kıymetli madenlere tatbik ettikleri san'at eserleri ve hükümdarların otağlarına, tahtlarına ve Türk topluluğunun zevk inceliğine dair, 518 yılında Kuzey Hindistan'da Ak-Hun hükümdarı Mihiragula'yı ziyaret eden Çinli Sung-yun, 568'de İstemi Kağan'ı Tanrı dağlarındaki Altun- dağ mevkiinde ziyaret eden Bizanslı elçi Zemarkhos ve 629 senesinde Batı Gök-Türk hakanı Tong - Yabgu'nun misafiri olan budist rahip Hiuen- Tsang vb. nin müşahadelere dayanan hatıra-notları ziyadesiyle ilgi çekicidir.

a) Destanlar ve Efsaneler

Bozkır çağı Türk edebi mahsullerinin yazarlarını tesbit etmek, belge eksikliğinden dolayı, çok güç olmaktadır. Ancak bir-iki isim biliniyor ki, bunların başında Orhun kitabelerinin (731-735) metnini hazırlayan Yolug Tegin gelmektedir. Bir görüşe göre de, kendi kitabesinin metnini bizzat kaleme aldığı ileri sürülen Tonyukuk Yolug Tegin'den önce yer almakta ve Türk edebiyatının şahsiyeti malum ilk siması kabul edilmektedir. Adı bizce bilinen ilk Uygur şairi Aprınçur - Tegin'dir . Bunlara ilaveten, Kaşgarlı Mahmud'un bahsettiği bozkırlı Türk şairi Çuçu zikredilebilir.

Uygurlar kitap basma tekniğini de biliyorlardı. Bu 8. asrın 2. yarısından beri Çin'de mevcut sayılan "blok" usulü, yani bir nevi teksir değli, fakat çağdaş matbaanın esasını teşkil eden müteharrik harf sistemi idi. V. le Coq ve Grünwedel 1902-1907 yıllarındaki araştırm gezilerinde Turfan'da Uygur dilinde sert ağaçtan yapılmış, yüzlerce harf bulmuşlardı. Sonra (1906-1909) P. Pelliot'nun tun-huang'da tesadüf ettiği Türkçe harfler dünyada matbaa tipi hurufatın en eskileridir. Nihayet Uygur yazısı Moğollar tarafından kullanılmış, Timuriler devrinde resmi yazılar, Altun -ordu devrinde "Yarlıg"lar, 15. asır ortalarına kadar Orta Asya'da ortak yazı olan Uygur yazısı ile yazılmış ve bugünkü Mançu ve Kalmuk yazılarının esasını teşkil etmiştir. 981 yılında Uygur hakanı Arslan Hanı başkentinde ziyaret eden Çin elçisi Van-yen- tö'nün kaleminden Doğu Türkistan Uygurlarının, saray, kültür, sosyal ve iktisadi hayat ve durumları hakkında dikkat çekici tasvirler verilmektedir.

Böyle kurulan bir devlette tabiatiyle halk hak ve hürriyetini isteyecek ve başında bulunanlardan bekleyecekti. Türk devletinde halkın bu istekleri törenin tatbiki ile gerçekleşiyordu. Genellikle "kanun" manasına alınan töre eski Türk hukuki hükümlerinin bütünü olup sosyal hayatı düzenleyen "mecburi" kaideleri ihtiva ediyordu. Orhun kitabelerinde "töre" kelimesi 11 yerde geçmekte, bunun 6'sında "il" ile birlikte kullanılmaktadır. Diğer 5 yerde de yine "il" ile alakası açıkça belirir. Demek ki, Türk devleti kanunlara bağlı bir kuruluştur. Devletin varlığı töre ile kaimdi: "... Devleti ellerine alıp töre'yi tesis ettiler... Ey Türk Bodunu! Devletini, töreni kim bozabilir?.. Kazandığımız devlet ve töremiz öyle idi... Devletini, töresini terk etmiş... O atalarının töresine göre bodun teşkilatlandırdı... Töre gereğince amucam tahta oturdu..." Töre hükümleri değişmez kalıplar değildi. Türk hükümdarları, yerine ve zamanın icaplarına göre ve tabii "meclis"lerin tasvibi alınmak üzere, yeni hükümler getirebilirlerdi. Asya Hunlarında Mo-tun, Gök-Türklerde Bumin ve İlteriş ve Tuna Bulgar devletinde Krum böye yapmışlardı . Bütün Türk lehçelerinde ortak olan ve sonra Moğolcaya da geçen töre tabiri şimdiki bilgimize göre Tabgaçlar'dan beri mevcuttu ve asli söylenişi olan törü şeklinin daha eski bir devre götürülmesi mümkündür (Yasa kelimesine temel teşkil eden yasa "yapmak" fiili, Türk kitabe ve kayıtlarında yalnız bir defa geçer: "Tengri yasar - Tanrı düzenler, yapar". Bundan türetilen yasak, casah sözü, "kanun" anlamında Moğolcada da mevcut olup, bugün kullanılan yasa kelimesi bunun kısaltılmış şeklinden ibarettir.)

Eski Türkler yaz ayları için zaruri olan yaylak hayatı dışında, kışın barınmak üzere evler inşa ediyorlardı. Asya Hunlarının kurban için binalar yaptıklarını kaydeden Çin kaynaklarına göre, Gök-Türk hakanlarının sağlam merkezleri vardı . Esasen Türk hükümdarlarının biri yaylaklarda, öteki vadilerde, su kıyılarında olmak üzere iki merkezleri bulunurdu ve ikincisi evlerden kurulu iskan yerleri idi: İlteriş'in, Çugaykuzu , Karakum , İstemi'nin Akdağ'da , Isık gölü yanında , Tong-Yabgu'nun Tokmak , vb... II. Gök-Türk hakanlığı kışlık başkentinin Orhun kitabelerinin bulunduğu yerde şehir halinde olması mümkündür. Zira mahiyetini iyi bildiğimiz bu hatıraların dağ başlarına, ıssız yerlere dikilmesi bir mana ifade etmezdi. Bundan başka, kitabelerde zikredilen iskan mahallerinden Amga - Kurgan bir kale olmakla beraber, Toğubalık hehalde bir şehir idi. Uygurlar tarafından kurulan (Mo-yen-çur zamanında, 747-759) Ordu - balık şehrinin bazı kalıntıları mevcttur. Hazarların Belencer ve Semender adlı şehirlerinden bahsetmiştik. Başkent İtil-Hanbalık hakkında İslam kaynakları geniş bilgi vermişlerdir. İtil bulgarlarının başkenti ünlü Bulgar şehrinin harabeleri bulunmuştur. Tuna Bulgar şehirleri arasında, sarayları ve su tesisleri ile bilhassa iki tanesi meşhurdur: Pliska ve Preslav. Fakat ne diğer bir Uygur kasabası olan Bay-balık'tan, ne de doğu Gök-Türkleri şehirlerinden bir iz kalmamıştır. Bunun nedeni, belki eski Türkçede şehir manasındaki "balık" sözü ile açıklanabilir. Bu kelime aslında balçık ifade eder. Demek ki, Türklerin kurdukları kasabalarda binalar daha çok çamur ile yapılıyor, taştan inşa edilmiyordu. Veya senenin ancak yarısında kullanılan bu meskenlerin sağlam olmasına pek önem verilmiyordu. Asya Hunlarının, evlerini "dövülmüş toprak"tan yaptıklarına Çin kaynaklarında işaret edilmiştir. Ayrıca, eski Türklerin ahşap meskenler yapmayı tercih ettiklerine dair deliller vardır. Hazarların ve Volga Bulgarlarının evleri ahşaptı . Türkler şehir surlarını bile çok kere kalın ağaç kütüklerinden yapıyorlardı. Atilla'nın Orta Macaristan'daki başkent şehri, küçük ve büyük sarayları, halkın evleri, askeri garnizonları, silah ve erzak depoları ile baştan başa ahşap yapılardan ibaretti. Atilla'nın ve hanımının gümüş ve altın levhalar kaplı bölmelerle salonlara ayrılmış tahta oyma süsleri ile bezeli, masalar, iskemleler, dolapların bulunduğu saraylarını anlatan Priskos, bir de Romalı ustalara yaptırıldığını söylediği hamamdan bahseder. Bu münasebetle zikredelim ki Türklerde eskiden beri yıkanma yaygın bir adet halinde idi. Zira kutsal sayılan suyun insanı günahlardan temizlediğine inanılıyordu. Çin kaynaklarında Türk kavimlerinden bazılarında giyilen bir elbisenin yıpranıncaya kadar çıkarılmadığına dair olan kayıtlar mübalağa sayılmalıdır. Bu esasen imkansız olduğu gibi, yine aynı kaynaklar mesela bir Hun boyunun fertlerinin günde üç kere yıkandıklarını söyler. İtil Bulgarlarının ve Hazarların hamamları vardı. Tuna Bulgarları, Hıristiyanlığın kabulünden iki yıl sonra (866'da) Papa I. Nikolaus'a başvurarak, rahiplerin onlara haftada iki gün yıkanmayı yasaklamalarından şikayet etmişlerdi. Priskos'un bahsettiği hamam da aynı geleneğin bir şahididir. Eski Türklerde yalnız siviller için değil, ordularda da seyyar hamamlar vardı ve bu usul Selçuklulardan Bizans'a geçmişti.

e) Adliye

Bozkır Türk "il"ini açıklarken, "Kara-bodun", "Tarhanlık" ve "Orun -ülüş" meselelerine de kısaca dokunmak gerekmektedir.

Ölmüş büyüklere tazim, atalara saygı, baba hakimiyetinin inanç sahasındaki belirtisi olarak görülmektedir. Bunun sosyal ve iktisadi şartlar dolayısiyle, eski orta ve kuzey Asya kavimlerinde bulunabileceği hakkındaki düşünceler Türkler yönünden tarihi kayıtlarla kesinleşiyor. Yukarıda söylendiği gibi, Asya Hunları ilk baharda (18 mayıs) atalarının ruhlarına kurban sunarlardı. Atalara ait hatıraların kutlu sayılması, Türk mezarlarına yapılan tecavüzlerinn ağır şekilde cezalandırılmasından anlaşılıyor. Atilla'nın 2. Balkan seferinin bir nedeni de Hun hükümdar ailesi kabirlerinin Bizans'ın Margus piskoposu tarafından açılarak soyulması idi. M. Ö. 79 yılında benzer bir tecavüz hadisesi Tan-hu'yu Moğol O-huan'lara karşı savaşa zorlamıştı. Moğolları ve Bizanslıları bu hırsızlık teşebbüslerine sevkeden neden eski Türklerde ölülerin silahları, kıymetli eşyası, bazan tam techizatlı atları, kadınların mücevherleri ile birlikte gömülmesi idi. Böylece öteki dünyada rahat yaşamalarınnı sağlandığı düşünülüyordu. Türkler gibi, atalar kültüne sahip diğer kavimlerde bu inanç, ölen bazı kudretli kimselerin yarıtanrı sayılmasına kadar ileri gitmiş iken ve bunlar diğer tanrılar için insan kurban edilirken Türklerde böyle adetlerin görülmemesi dikkat çekicidir. İbn Fadlan'ın, ölen Hazar hakanının hizmetçilerinin de kesildiği yolundaki haberi, hakan ve genellikle Hazarlar hakkında gerçeklerle bağdaşması zor diğer haberlerin çoğu gibi, doğruluktan uzaktır. Eski Türkler arasında insan kurban edildiği intibaını uyandıracak bazı kayıtların, iyi bir araştırma sonucunda, bu manaya alınabilmesinde anca zorlama yoluna gidilmek gerektiği anlaşılıyor. Asya Hunları için, Çin yıllıklarındaki ölünün "yakınları tarafından takip edilmesi" ibaresi tefsir yolu ile bu neticeye ulaştırılmak istenmiştir. Halbuki, kaynak, hiçbir engel bahis konusu değilken, "insan kurbanı"nı açıkca kaydetmediği gibi, eğer gerçekten mevcut ise, bu adetin Hun imparatorluğunda yaşayan zümrelerden hangisine ait olduğu da tasrih edilmiş değildir. Diğer taraftan Attila'nın ölümü ile ilgili olarak Jordanes'in -olaydan yaklaşık 100 yıl sonra- kütle halinde insanların öldürüldüğü hakkındaki haberi de, bu yazarın mensup olduğu sanılan Vizigotlar'da asırlardan beri mevcut insan kurbanı motifinin tekrarı gibi görünmektedir. Attila'yı gömenlerin, mezarın yeri bilinmemesi için öldürülüp gömüldükleri hususu ise, Türk kültürü telakkilerinin dışında kalan bir keyfiyettir, çünkü, hem bazı milletlerde görülen bu adetin hilafına Türkler mezarlarının üstüne tümsek yaparlar ve hatta taşlar dikerlerdi. Gök- Türk menşei efsanenin 2. rivayetindeki mesele ile ilgili hususlar da tamamiyle başka topluluklardan aktarılarak Türk'e mal edilmiş durumdadır, zira eski Türklerde geyik motifi Ural menşeli olduktan başka, deniz tanrıçası da yoktur. Asya Hun İmparatoru Mo-tun'un, altun kaplattığı Yüe-çi hükümdarının kafa tasını içki kabı olarak kullandığı rivayeti, keza Bulgar hakanı Kurum için benzer bir kayıt, Hind, İranlılarda ve Çin'de mevcut bir adetin tekrarlandığını göstermektedir. Esasen ilgili kafa tası kültü bir güney kültürü mahsulü olup Asya kavimleri arasında Moğollar için "tipik"tir. Türk tarihinde bu hususta inanılır değerde gibi görünen tek haber, bir Çinli generalin "kurban" edilmesidir. Hunlara sığınmış olan ve yurdundan kaçması Çin hükümeti bakımından tehlikeli sayılan bu kumandan gizli görevli bir Çinli wu Tan-hu'nun teşviki ile öldürülmüştü. Fakat hemen suç işlediğini anlayan Tan-hu ellerini göğe kaldırarak Tanrıdan af dilemiş ve Tanrı'yı teksin etmek için bir "kutsal mahal" yaptırmıştı. Demek ki, mesele tamamen siyasi olup dini mahiyette insan "kurban" etme düşüncesine dayanmıyordu. Türkler insan kurban etmedikleri gibi, hükümlerini yürüttükleri yerlerde insan kurban adetini kaldırmaya çalışmışlardır . Bütün bu mülahazalardan sonra W. Barthold'u n "Gök-Türkler'de düşman orduları kumandanlarının kurban edildikleri" yolundaki acele tefsirinin yersizliği anlaşılır.

c) tabiat Kuvvetlerine İnanma

Bozkır Türk ekonmisinin esasını, orman ve çöl değil, yüksek ovalar ve yaylalar olan bozkır coğrafyasının iklim şartları icabı, çobanlık ve hayvan besleyicilik teşkil ediyordu. Yetiştirilen hayvanlardan -yukarıdan beri Türk sosyal ve kültürel hayatında büyük önemini belirttiğimiz at'tan başka- koyun geliyordu. Tarihi M. Ö. 2500'lerde başlatılan, Altaylar'ın batısında, Afanasyevo kütüründe koyun kemikleri, at kalıntıları ile birlikte görülmüştür. Aral gölü bozkır havalisi kültürünü vasıflandıran, Harezm'deki Kelteminar kültürü (M. Ö. 3000)'nde ise yaban domuzu, geyik ve kaplumbağa kemikleri meydana çıkmış, fakat, koyun ve sığır izine rastlanmamıştır. Demek ki, koyun ile atın insan hizmetine girmesi zamanları arasında bir paralellik vardır. M. Ö. 3000 başlarından itibaren Orta-Doğu, Mısır ve Doğu - Akdeniz bölgesinde ziraat, hayvancılık ve maden kullanılışından meydana gelen kültür birliklerinin geliştiği, halkı henüz balıkçı ve avcı durumunda olan bozkırlarda ise hayvan besleyiciliğe dayalı ekonomi sisteminin, daha sonraları (2500'ler) güneyden gelen tesirle başladığı ileri sürülmekte ise de, işaret edilen bölgeden kuzeye doğru bir kütle muhacereti görülmediğinden, bundan doğan derin bir kültür tesirinin mevcut olabileceği benimsenmemektedir. Bunun yanında, ehli hayvanlar sırasında koyun ile öküz ve domuzun bir arada dikkate alınması herhalde doğru değidir. Bu hayvan kalıntılarınnı bir kültür tabakasında yan yana bulunması ile, o hayvanların ehlileştirilme yerleri ve zamanları ayırt edilmek gerekir. Mesela öküz bozkır hayvanı değildir. Sulak verimli, çiftçilik yapmaya elverişli sahalarda oturanlar için önemli bir hayvandır, fakat bozkırlının işine pek yaramaz. Bu nedenle öküz bozkır iktisadiyatında faktör olarak görünmez . Bütün ağır hareketli, kocabaş hayvanları böyle saymak mümkündür. Domuzun ise, başlangıçta, bozkırlarla alakası olmamıştır. Türkler tarihleri boyunca hiç domuz beslemedikleri gibi, etini yemekten de hoşlanmamışlardı. Hiç olmazsa, ehli hayvan besleyiciliğin ilk aşamasına domuz Tunguz ve Moğollara, öküz, inek, manda vb. İndo-Germenlere, deve çöl kavimlerine, at ve koyun ise Türklere ait gibi görünmektedir. Bu bakımdan Afanasyevo kültüründe at ve koyun kemiklerinin bir arada bulunması daha anlamlı bir duruma girer. Böylece teşekkül eden bozkır kültürünün ekonomik bünyesi ortaya çıkmış olur. Tabiatiyle daha geç devirlerde -M. Ö. 1500'lerden sonra- Türk bozkırlarında at ve koyun sürüler yanında sığır, katır, deve vb. sürüleri de vardı.

Bozkır Türk devletlerinde hemen her Türk muharip durumunda olduğundan ve askerliğe özel meslek gözü ile bakılmadığından, Türk ordusunun, diğer bütün yerleşik ve orman kavimlerindekinden en büyük farkı "ücretli" olmayışı ve daimiliği idi.

Bununla beraber, eski Türklerde "kartal" inancının önemli bir yer tuttuğu anlaşılıyor. Orta Asyada M. Ö. 2. bin başları olarak tarihlenen Kurat kurganı içinde bir kartal pençesine rastlanmış, Kül-tegin'in bütünde serpuşun ön tarafında kanatları açık bir kartal kabartması yapılmıştır. Bugünkü çeşitli Asya Türk topluluklarında da kartalın önemli yeri dikkat çekicidir. Yuvasını yalçın kayalar üzerine yapan, çok yükseklerde uçan kartalın aynı zamanda avcı kuşlar türünde bulunması, on bir kutsallık izafesine neden teşkil etmiş olabilir ve belki de bu nedenden, ilk ve orta çağlardan itibaren çok yaygın görünen ve doğu menşeli olduğu kabul edilen, hakimiyetin timsali kartalın Türk asıldan geldiği ileri sürülmüştür.

Ruslar daha Kiyef knezliği devrinden itibaren Hazar, Peçenek ve Kuman etkisinde, Balkan İslavları, Tuna Bulgarları aracılığı ile hem eğitim, hem techizat yönlerinden Türk tarzında askeri güçlerini meydana getirmişlerdi. Cengiz Han da 1206'da "han" ilanın müteakip devletini teşkilatlandırırken, önce ordusunu Türk usulünde düzenlemiş, yani rütbe hiyerarşisi yerine kabile üniteis ve hizmetin çeşidine göre kuvvet mevcudu değişen eski Moğol adetini terkederek, on-başısından tümen beyine kadar kendi kabilesi noyanlarından ve nökörlerinden tayin ettiği 10'lu sistem üzere büyük ve disiplinli ordusunu kurmuştur.

Fakat Türklerle komşuları arasında şiddetli rekabetler neden olan büyük kazanç vasıtaları da vardı ki, bunların başında, Çin'den başlayıp Akdeniz kıyılarında nihayete eren meşhur İpek-yolu kervancılığı geliyordu. Daha I. Gök-Türk devleti kurulduğu zaman İstemi-Anuşirvan ittifakı sonucunda Ak-hun- Eftalit devletinin yıkılmasına ve sonra da İran'a karşı Türk-Bizans andlaşması gibi milletler arası çapta siyasi münasebetlere neden olan bu yolun geçit yeri olan İç-Asya bölgesi, ta Hunlar'dan Uygur hakanlığının sonuna kadar aşağı yukarı 1000 yıl süreyle Türk ve Çin siyasetinin hakim olmak istediği bir ana hedef vasfını taşımıştı. Türkler hiçbir zaman bütün Çin'i istila gayesini gütmemişler, Çinliler de devlet sınırlarını Türk hakanlıkları başkent bölgesi olan Orhun ve Ötüken'e kadar genişletmeyi düşünmemişlerdir. Türkler karşısında Çin, ipek yolu transitini elinde tuttuğu sürece müdafaada kalmayı tercih etmiş, Türkler de Çin'e sık sık yaptıkları baskı ile onu zayıf durumda tutup İç-Asya'da Türk hükmünü yürütmek istemişlerdir. Hunlar ve I. Gök-Türkler zamanında gerçekleşen bu maksat, 9. asrın 2. yarısında Doğu Türkistan'da Uygurlar'ın, Batı Türkistan'da Türgişler'in ve bilhassa Karlukların kurdukları siyasi teşekküllerle tekrarlanmış, nihayet 751 Talas savaşını Karlukların desteği ile İslamların kazanması Çin'in Batı Asya ile ilgisini kesmiştir ki, bu da yukarıda açıkladığımız, İç ve Batı Asya'da, Uygur, Karluk, Oğuz Türk şehirleri ve ülkelerinin mamurluğunu meydana getirmiştir. Bilindiği gibi, Hazar Türk devleti de, Çin, Orta Asya, yakın-doğu ile Doğu ve Orta Avrupa ve İskandinavya arasındaki kıt'alar arası yolların kavşak noktasındaki mevkii ile, temelleri ticari-siyasete dayanan bir devletti ve başkent Han-balık ile daha sonra İtil Bulgarları başkenti Bulgar şehri bu konuda baş rolü oynamıştır.

b) Yazı ve Matbaa

Eski Türklerde totemciliğin var olduğu ileri sürülmüş delil olarak da kurt'un ata tanınması, bu hayvana karşı saygı duyulması başta olmak üzere, 19. yüzyılın 2. yarısında Orta Asya Türkleri arasında tesbit edilen "ata"larla ilgili ve totemcilikteki "şuringa"yı andıran put-fetişler vb. gösterilmiştir. , Reşid'üd-din, Cami üt-Tavarih adlı eserinde (14. asır ilk çeyreği) 24 Oğuz kabilesini sıralarken, her dört kabile için bir kuşu "ongon" olarak belirtmektedir. Ancak bütün bunları eski Türklerde totemcilik inancının mevcut olduğuna dair gerçek deliller olarak kabul etmek zordur. Çünkü totemcilik sadece, bir hayvanı ata tanımaktan ibaret değildir. Bir inanç sistemi olarak onun içtimai ve hukuki cepheleri de vardır ki, sistemin yaşaması için bu şartların tamam olması gerekir.

Kitabelerin bir yerinde Tanrı ile "yer" eşit fonksiyon icra ederg ibi görünmekle beraber , Gök-Tanrı'nın çok eski zamanlardan -belki Hunlar'dan- beri tek ulu varlığı temsil ettiğine dair deliller vardır. Hunlar devrinde, üstelik 6-8. asrlarda artık fonksiyonunu kaybetmiş olan güneş, ay, yıldız tanrılar da mevcutu. Ancak bu durum Gök-Tanrının, tıpkı semavi dinler deki gibi, tek kudret olduğu keyfiyetini gölgelendirmez. Çünkü dinler tarihinde tesbit edilmiştir ki, hiçbir din, hiçbir devirde tek itikad ve amelden ibaret olmamış, "hiçbir Tanrıya tek başına itaat edilmemiş" ve Tanrı daima kutsal sayılan ikinci derecede, yan varlık inançları ile çevrilmiştir . Türklerde de Gök-Tanrı yanındaki Hun devrinde güneş, ay, yıldızlar ve Gök-Türkler çağında, yer ve yer-su'lar böylece kutsallar durumundadır . 7. asır Bizans tarihçesi Th. Simocattes, Gök-Türklerin kutsal saydıkları ateşe, suya, toprağa tazim ettiklerini, fakat yalnız, yerin, göğün yaratıcısı bildikleri Tanrıya taptıkları belirtilmiştir. Yeryüzünde mevcut dinlerde "uluhiyet" konusunda araştırmaları ile tanınmış W. Schmidt'e göre de, daha Hunlarda tek tanrılığa doğru oldukça ileri bir gelişme müşahede edilen Gök-Tanrı dininde, Tanrı, Gök-Türkler devrinde manevi, büyük bir kudret haline yükselmiş bulunmakta idi. Tiflisli St. Abo (70'larda) Hazarlar'ın "bir yaratıcı tanrı" tanıdıklarını söylemiştir. Hazar başkentine Bizans'tan gönderilen St. Cyrill ile mülakat sırasında (862'de) hakan, Hıristiyanarın Tanrının "üçlü kişiliği" ne inandıkları halde kendilerinin tek tanrıya iman ettiklerini belirtmişti. Bulgar Türkleri de yaratıcı tek tanrıya inanıyorlardı. Hep güneşi, ayı, yıldızları temsil etmişler iken, Türklerin dininde, bunlara ikinci planda yer verilerek, bizzat Gök, Tanrı sayılmıştır. Gök dinini bütün öteki dinlerden ayıran bu özellik, bu inanç sistemini, Orhun kitabelerinde ifade edildiği gibi, Türklerin "milli" dini haline getirmiştir. NitekimTanrı kelimesi de bunu gösterir.

Kitabelerde bodun tabiri bazan "kara" sıfatı ile birlikte kullanılmıştır. Buna karşılık bir de ak-beğ? ifadesinin bulunuşu Türk cemiyetinde bir "asiller" sınıfının varlığı hususunda tefsire neden olmuş gibidir . Devlet idaresinde hakana en büyük yardımcılar durumunda olan beylerin idare edilen halka göre üstün tutulması tabii ise de, bundan imtiyazlı bir sınıf hükmünün çıkarılması zordur. Nitekim kitabelerdeki hitaplarda çok kere devlette büyük memuriyet makamlarını işgal eden "buyruk"lar, beylerden önce yer almaktadır. Türkçede "kara" sıfatının, aslında, aşağı bir dereceyi değil, aksine, büyük, yüksek seviyeyi belirttiği görüşü de ileri sürülmüştür . Buna göre, kitabedeki ifadeleri, "asıl, kalabalık bodun" diye manalandırmak gerçeğe daha yakın görünmektedir ve buna nazaran sayısı şüphesiz az olan beyler "ak" oluyor demektir. Eski Türk devletlerinde bazı yüksek memuriyetlerin ırsi olduğu iddia edilmiş ise de, "Beğ"liğin babadan oğula geçtiğine dair açık bir delil bulunmuyor . Yukarıda beylerin seçiminden bahsetmiştik. Peçeneklerde K. Porfırogennetos'un açıkça belirttiği bu husus Hazarlarda hatta iktidar ve icrada hakandan da üstün durumda olan "Bey" bakımından da geçerli idi. Dede Korkut'da açıklandığına göre, bey olabilmek için, kan dökmek aç doyurmak, çıplak giydirmek, lazımdır. Şartlar bunlardan ibarettir. Hazarlara dair İslam kaynaklarında geçen "El-Hazar'ül-kh. ls." tabirine dayanarak bir "asil Hazar" kütlesinin varlığı görüşündeki isabetsizlik, bu kütlenin, Hazar ülkesinde yaşayan "Halis" adlı Müslüman Harezmliler olduğu anlaşılmakla ortaya çıkmıştır. Herhalde kitabelerdeki şu ifade; Kagan, ailesi, bodun, şadapıt beyler, tarhanlar, buyruk beyleri, Dokuz-Oğuz beyleri, bir "sınıf" hiyerarşisi değil, doğrudan doğruya devlet içinde idare edenlerden, idare edilenlere doğru bir sıralama olmalıdır. Bozkır kültüründe hakim zihniyet de bunu gerektirir.

ç) Demir

Gök-Tanrı itikadının esaslarını başta Orhun kitabeleri olmak üzere, eski Türk belgelerinden az çok tesbit etmek mümkün oluyor. Tonyukuk kitabesinde çok zikredilen Tängri bazan "Türk Tängrisi" şekliyle o çağlarda "milli bir Tanrı olarak görünmektedir: Gök-Türklerin bir "hakanlık" kurması onun isteği ile olmuştur. Hakan, Türklere onun tarafından verilmiştir. Yani Tanrı Türk halkının istiklali ile alakalanan bir ulu varlıktır. Savaşlarda onun iradesi üzerine zafere ulaşılır. Türkün ve genellikle insanların hayatına Tanrı vasıtasız müdahale eder. Emreden, iradesine uymayanı cezalandıran Tanrı bağışladığı kut ve ülüg ü layık olmayanlardan gelir alır. Ulu tanrı şafak söktürür , bitkiyi canlandırır. Ölüm de onun iradesine bağlıdır: can veren Tanrı, onu isteğine göre gelir alır . "Kara-yol Tanrı'dır. Kırılanları birleştirir, yırtılanları birbirine ular... İnsan diz çökerek Tanrı'ya yalvarır, kut isterse verir, atlar çoğalır, insanın ömrü uzun olur... kuzgunun niyazı bile Tanrı'ya ulaşır..." . "Doğru, insanı ve yalancıyı Tanrı bilir. Bulgarlar Hıristiyanların iyiliği için çok çalıştılar. Onlar bunu unuttu. Fakat tanrı biliyor". İnsanlar fani, Tanrı ebedidir .

teşekkürler er-arslan38 bunun devamını da bekliyoruz...

Bunlardan ilki, bilindiği gibi "kaganlık" merkezi , diğeri de kutsal Tamıg kaynağıdır. Asli Türk kültüründe bütün Yer-su'lar maddi değil , manevi kuvvet olarak tasavvur edildiklerinden, kendileri ile ilgili mitolojiler teşekkül etmemiştir.

Eski Türkçede "kul" tabiri genellikle "köle" müteradifi olarak alınıyorsa da doğru olmasa gerektir. Çünkü köle, hiçbir "mülk"ü bulunmayan ve cemiyette hiç "hak" sahibi olmayan insan demektir. Bu manada, Yunan - Roma medeniyeti dahil her yerde kölelik müessesesi teşekkül etmiştir. Türklerde ise, özel mülkiyet ile hürriyet anlayışı buna engel olmuş görünüyor. Gök-Türk yazılı belgelerde 14 yerde "kul" tabiri geçmektedir. Fakat buralarda gerçek manası ile "mülk"ten ve "hak"tan mahrum insanlar zümresi ve müesseseleşmiş "kölelik"ten ziyade, siyasi hakların kaybedilmesi ve bazı "medeni" haklar yönünden yasaklara uğramak bahis konusudur ve daha çok "esirlik" ifade edilmek istenmiştir. İstiklalini kaybeden her topluluğun böyle tahditlere maruz kalması zamanımızda bile tabii karşılanmaktadır. Esirlik ile kölelik içtimai ve hukuki bakımlardan birbirinden farklı şeylerdir. Eski Yunan'da, Roma'da ve Moğollarda, kölelerin yanında, fakat onlardan ayrı olarak esir de vardı. Esasen eski Türkçe metinlerde "köle" kelimesi geçmez. Kün sözü de Çincedir . Bununla beraber Tabgaçlarda ve İç-Asya Uygurlarında kölelerle karşılaşılmakta ve hatt DLT'de "ol kul boş kıldı" gibi bazı ibareler dikkati çekmektedir. Bunların hepsi dış tesirlerle açıklanabilir. İlk iki Türk devletinde kölelik, asli Türk bölgelerinde değil, Çin ve İç-Asya sahasında görülmekte olup, herhalde, idarede daima pratik yolu tercih eden Türk siyasi teşekküllerinin, halkça ünsiyet peyda edilmiş içtimai ve hukuki kaidelere dokunmamalarının neticesidir. Kaşgarlı Mahmud da, yine aslen Türk olmayan bir kültürün uzunca bir süreden beri tesirindeki Türk zümrelerinin dilinden örnekler vermektedir. Kıpçak bozkırlarında bazı Türk çocuklarının "satın" alınarak Orta-doğu memleketlerine gönderilmesi İslavlardan ve Normanlardan gelen meşhur esir ticaretinin bir neticesi olarak mütalaa edilebilir. Çünkü daha eski asırlarda Doğu Avrupa Türkleri arasında da böyle bir durum görülmüyor. Bilindiği gibi kölelik, menşeini "yerleşik" medeniyetten alan ve bazı orman cemiyetlerinde mevcut olan bir müessese olup, bozkırlara yabancıdır. Bunun nedeni söylediğimiz gibi, bozkırlar bölgesi insanların, yaşadıkları coğrafi şartlar icabı, çok erken çağlarda belirli seviyede hukuk fikrine ulaşmış olmalarıdır.

b) Beslenme

Eski Türk hükümranlık telakkisi, karizmatik tip olarak kabul edilebilir. Bütün belgeler Türk hükümdarına idare etme hakkının Tanrı tarafından verildiğini göstermektedir: Asya Hun imparatorunun ünvanı: "Gök-Tanrı'nın, güneşin, ayın tahta çıkardığı Tanrı kut'u Tan-hu" idi. Gök-Türk hakanları da öyle idi: "Tanrı'ya benzer, Tanrı'dan olmuş Türk Bilge Kağan", "Babam Kagan ile anam hatun Tanrı tahta oturttu", "Tanrı irade etiği için, kut"um olduğu için kagan oldum" vb. Uygur hakanlarının ünvanları da bunu ortaya koyar. Tuna Bulgarlarında da hükümdar Tanrı tarafından tahta çıkarılmıştır . Hazar hakanı, eğer İbn Fadlan'ın haberleri doğru kabul edilirse, halktan tecrit edilmiş, adeta "Tanrı gibi" bir hayat yaşıyordu. Bozkır Türk hükümdarı Tanrı tarafından kut ve ülüg ile donatıldığı için işbaşına gelebilmektedir. Bu tarihi kayıtlardan da anlaşılıyor ki, eski Türk devletinde siyasi iktidar kavramı "kut" tabiri ile ifade ediliyordu. Bu itibarla Türk dilinin en kadim kültür kelimelerinden biri (2200 yıldan beri mevcut) olan kut'un nazarhi cephesi ünlü siyaset kitabı Kutadgu-Bilig'de açıklanmıştır. Buna göre, "Kut'un tabiatı hizmet, şiarı adalettir... fazilet ve kısmet kut'tan doğar... Beyliğe yol ondan geçer... Herşey kut'un eli altındadır, bütün istekler onun vasıtası ile gerçekleşir. Tanrısal dır... Bey, bu makama sen kendi gücün ve isteğin ile gelmedin, onu sana Tanrı verdi... Hükümdarlar iktidarı Tanrı'dan alırlar..." (Kutadgu-Bilig, 674-676, 140, 1933, 1934, 1960, 5469, 5947. beyitler). Bunlara bakılarak eski Türklerde karizmatik iktidar görüşü genel kanaat haline gelmiş olmakla beraber, arada önemli farklar göze çarpmaktadır. Karizmatik meşruiyete bağlı topluluklar, genellikle dini cemiyetler olduğu halde Türk siyasi birlikleri dini vasıf taşımaz. Peygamberler veya vekiller tarafından idare edilen Türk devleti yoktur. Türk hükümdarları, insan - üstü varlık da sayılmamaktadır. Hem kendisi, hem halk onun normal bir insan olduğunun farkındadır . Esasen Türklerde Kut telakkisi sınırsız bir hakimiyete imkan tanımamaktadır. İdare yetkisi bazı şartlarla tahdit edilmiştir. Bunların başında halkı doyurmak, giydirmek, toplamak, çoğaltmak ve huzura kavuşturmak gelir . Türklerde hükümdarlık alameti sayılan büyük resmi ziyafetler (Doğu Türkler Toy, Bulgar Türkleri İçme-d eme diyorlar. Şölen, şulen kelimesi Moğolcadır) ve genellikle hakan sofrasının halka açık tutulması bunun sembolik ifadesidir. "Halka, aç mısın, tok musun, diye sor... Elini açık tut.. Bir hükümdar kuldan fakir adını kaldıramazsa nasıl hükümdar olur?" (Kutadgu-Bilig, bab 38, 54-55). Kutadgu-Bilig halkın hükümdardan istediklerini: a) iktisadi istikrar, b) Adil kanun, c) Asayiş, olarak sıraladıktan sonra şöyle der: "Ey hükümdar sen halkın bu haklarını öde, sonra kendi hakkını isteyebilirsin!" (beyit: 2983, 5578). "Bey, iyi kanun yapın, Kanuna kendin riayet et ki halk da sana itaat etsin!" (Beyit 1458, 2111). Türk hükümdarı bu görevlerini yapamazsa kut'unun Tanrı tarafından geri alındığı düşüncesi ile iktidardan düşerdi. Gök-Türk tarihinde genç hükümdar İnal Kagan'a karşı yapılan 716 yılı ihtilali bu gerekçeye dayanıyordu. Diğer taraftan hakanlık tahtına çıkışta da daima töre hükümleri göz önünde tutulmakta idi. 581'de ölen Gök-Türk hakanı Ta-po yerine onun vasiyet ettiği Ta-lo-pien'in hakanlığını, töreye uymadığı için devlet meclisi red etmişti. Demek ki başlangıçtaki bütün karizmatik görüntüsüne rağmen, Türk hükümranlık telakkisi kanuna dayanan meşruiyetçi tipi temsil etmekte idi. Ancak siyasi iktidarın kaynağını Tanrıya bağlamakla, yani hakanı Tanrı huzurunda sorumlu tutmakla Türkler, bugün "milli irade" diye ifade edilen, hükümdar üstü "yüksek otorite" meselesini, üstün siyasi kültürleri sayesinde daha o çağlarda halletmiş ve insanları hükümdarın şahsi insaf duygusuna sığınmaktan kurtarmıştı. Bu tarzda bir hükümranlık düşüncesi, yukarıda da söylediğimiz gibi, benzeri eski Roma'da görülen ve hükümdarın icraatının millet tarafından kontrolüne imkan veren, "imperium" şeklinde tecelli etmekte idi. Bu kontrol meclisler aracılığı ile yapılıyordu. Asya Hun devletinde bir daimi meclis bir de her yılın 9. ayında güney sınırı civarındaki Ma-yi sahrasında yapılan umumi halk toplantısı vardı ki, bunda memleket meseleleri hakkında umumi müzakereler açılırdı. Bu toplantı De Groot, L. Wieger, P. W. Schmidt ve B. Szasz taraflarından "Reichstag", "Rat" ve "Assemblée national" olarak tavsif edilmiştir. Avrupa Hun İmparatorluğundaki benzer bir kuruluşa Priskos "seçkinler" veya "seçilmişler" meclisi adını vermektedir. Gök-Türklerde devlet meclisi ihtimal daimi idi. Çünkü yalnız askeri ve siyasi meselelerin değil, iktisat ve kültür işlerinin de burada konuşulup karara bağlandığı anlaşılıyor. Bilge Kagan'ın kurula getirdiği iki mesele: Türk ülkesinde şehirlerin, Çin'deki gibi, surlarla çevrilmesi ve Budizm ile Taoizm'in yurtta yayılmasının teşviki teklifleri, ünlü ""aygucı" Tonyukuk'un muhalefeti neticesinde red edilmişti. Bu meclis,, Uygurlar'da görüldüğü üzere, gerektiğinde, hanedan dışından dahi han seçebiliyordu. Hazarlar'da bir "ihtiyarlar meclisi" vardı . Tuna Bulgarlarında bir "millet meclisi" bulunmakta idi. Oğuz hakan da, maiyeti de davet ettiği halk ile bir toplantı yaparak "kengeştiler". DLT'de "kengeş" abirinin "hakanın tekliflerini milletin tasvibine sunması" olarak açıklanması, aynı geleneğin Oğuzlar arasında da devam ettiğini gösterir.

e) Zaman Hesabı

Menşei çok eski olması gereken, ayrıca 12 yıllık devrenin 5 katı 60 yıllık devreler olarak da faydalanılan bu takvim, Gök-Türklerde, Uygurlarda, Batı Türklerinde ve muhakkak ki Hunlarda kullanılmış olup, hem zaman, hem coğrafi yönden çok yaygın bir sistem gibi görünmektedi. Gök-Türkçe kitabeler, Uygur kitap ve hukuki belgeleri, Bulgar kitabeleri ve "Bulgar hakanları listesi", hatta Manas destanındaki bazı olaylar bu takvimle tarihlenmiştir. İslam kaynaklarında, 14.-15. asırlarda "Tarih-i Türki" veya "Sal-i Türkan" adı altında zikredilen bu eski Türk takvimi, son zamanlara kadar Orta Asya'da kullanılmıştır.

Büyük Türk imparatorluklarında diplomatik temasları yürüten dışişleri idaresi en önemli makamlardan biri idi. Asya Hunlarının merkezinde çeşitli dillerde konuşan ve yazan kalabalık bir heyet çalışırdı. Batı Hun imparatorluğunun başkentinde katipler, tercümanlar, kuryeler faaliyet halinde idiler. Tabgaçlarda Bitäçinler, Gök-Türkler'de, Türgiş ve Uygurlarda Bitäkçiler ve tamgaçılar, Oğuzlarda tuğracılar, devlet meclislerice dış politika ile ilgili olarak alınan kararları yürütmekle görevli idiler. Yazılan yazılara Tan-hu'nun veya hakanın resmi mühürü basılırdı. Casusluk yapmadıkları sürece elçilere dokunulmazdı. Şüpheli hareketleri görülen yabancı temsilciler hapse atılır veya ülkenin uzak bir yerinde, belirli bir zaman için, ikamete memur edilirdi. Çinlilerin, Hun ve Gök-Türk imparatorlukları içinde ve Bizans'ın Batı Hun İmparatorluğunda kesif casusluk faaliyeti görülmüştür. Bunlarla çok uğraşılmış, mesela imparator Rua, Hun topraklarında tacir, seyyah, oyuncu kisvesi altında, halkı isyana kışkırtan Bizanslıların memlekete girmesini yasaklamış ve bunu, Bizans'la yaptığı andlaşmada özel bir madde olarak belirtmişti. Çinliler Türk devletini çökertmek için bilhassa Türk hükümdar ailesi üyelerinin ve idarecilerin aralarını açarak birbirlerine düşürmeye büyük önem vermişlerdir. I. Gök-Türk devletinin Çin tahakkümü altına düşmesinde bu gayretin acı sonuçları kitabelere kadar aksetmiştir. Yazılı antlaşmalara riayet etmeyen Bizans'ın (441, 447 Balkan seferleri bu yüzden yapılmıştı) iki yüzlülüğü Türk-şad tarafından elçilerinin yüzlerine vurulmuştu. Sasaniler de hile ile Türk elçilerini öldürtüyorlardı. Türkler antlaşmalarında, genellikle söz vermekle yetinirlerdi. Fakat bazan bunu, Türk halkı arasında yaygın olup, karşılıklı dayanışmayı, kan kardeşliği haline getiren "and içme" töreni ile takviye ettikleri de olurdu.

Savaş meydanlarında süvariler, atların renklerine göre, belirli kanatlarda mevki alıyorlardı. (M. Ö. 201'de Çin İmparatoru Kao-ti'yi kuşatan Mo-tun'un savaş nizamı böyle idi). Bunun dört kozmik cihetle ilgili olduğu ileri sürülmüştür.

Yukarıda, idare teşkilatında saydığımız ünvan ve rütbelerin sahipleri aynı zamanda, emirlerindeki askeri güçlerin başında, her zaman savaşa hazır kumandanlardı. Merkez orduları, barış devrelerinde, yetkili bir başbuğun sorumluluğu altında idi.

edilen bozkurt, hem ata, hem de kurtarıcı - rehber vasıfları ile bütün Türklerce kutlu sayılmış ve Türklüğün milli sembolü payesine yükselmiştir.

3- İnsan Unsuru

"Ongon" tabirine gelince, bunda Moğol etkisini sezmek mümkündür. Çünkü bir orman kavmi olan Moğollar, aslında "asalak" ekonomiye bağlı, ailede "ana hukuku"nun hakim olduğu, aynı zamanda, "totem" telakkisi içinde yaşayan bir topluluk idi. "Ongon" sözünün kökü ong Türkçe olsa bile, tabir olarak "ongon" Türkçe değildir ve gerçekten de Moğollardan önceki Türk dili belgelerinin hiç birinde geçmemektedir. Cami'üt-Tavarih'te Oğuz boylarının "ongon"ları olarak gösterilen kuşlar da, Moğol tesirinden önceki devirlerde aynı Oğuz boyları listesini veren Kaşgarlı Mahmud'un eserinde yoktur. (Ongon kuşların yer aldığı Ebu'l-Gazi (17. asır)'nin Şecere-i Terakime'sinde, Yazıcıoğlu 515. asır)'nun Tarih-i al-i Selçuk'un da, Reşid'ül-din'den faydalanılıdğı malumdur.

Bozkır Türk devletlerinde başkanlar çeşitli ünvanlar taşımışlardır: Tan- hu , kagan, kan , yabgu, İl-teber vb. Bunlar arasında Türk atrihinde en yaygın olanları han ve kagan idi. Bunların Moğol Juan-jan devletinde Gök-Türklere geçtiği hakkındaki iddia eskimiş görünüyor, çünkü "han" ünvanının 3. asırdan beri Türklerce bilindiği gösterilmiş olduğu gibi, Avrupa Hun hükümdarı Attila'nın hanımının adında da "han" ünvanı mevcut idi. Avrupa Hun hükümdarı Attila'nın hanımının adında da "han" ünvanı mevcut idi: Arıg-kan. Yabgu ünvanı Hunlar'dan beri mevcuttu. Hükümdarın törenle ünvanı alırken, zevcesinin de resmen aldığı katun ünvanı da Hunlardan beri Türklerce tanınmakta idi. Devlette hatunlar da söz sahibi idiler. Devlet meclislerine katılırlar, bir dereceye kadar formalite olsa da, elçileri ayrıca kabul ederlerdi. 585 ve 726 yıllarında Çin elçilerinin kabulünde Gök-Türk hatunları hazır bulunmuşlardı. Hatunların gelecek hakanların anneleri olmaları nedeni ile, ilk zevce ve asil olmalarına dikkat edilirdi. Genellikle en büyük evlat veliahd tayin edilirdi. Veliahd durumundakiler küçük yaşta iseler, amcaların tahta geçmeleri töreye uygundu. Devlet başkanlarınnı oturduğu başkentte "Ordu" deniliyordu.

d) Siyasi Faaliyet

Asya Hun İmparatorluğunda, Tan-hu'ya bağlı iki T'o-ki "kıralı" ile, iki Kok-le "kralı" vardı ve bütün imparatorluğa yayılmış olarak büyük başbuğların sayısı 24 idi. Kanat kralları imparator ailesi mensupları arasından tayin edilirdi: Uldız, Aybars, Oktar, Attila'nın baba tarafından yakın akrabaları idiler. Daha sonraki kanat kralları İrnek, Dengizik İmparator İlek'in kardeşleri idiler. Gök-Türklerde İstemi Yabgu, Kagan bumın'ın kardeşi, Kapagan Kagan zamanında iki şad: Bilge ve Kül-Tegin onun yiğenleri idiler, vb. On-oklar'da doğudaki 5 To-lu boyunun başında 5 Çur ve batıdaki 5 Nu-şi-pi boyunun başında 5 Erkin bulunuyordu. Gök-Türk imparatorluğunda bu rütbe ve makamların sayısı 28 idi. Ayrıca Sagun, Kök-sagun, Alpagut gibi çeşitli ünvanlar taşıyan görevliler vardı.

Tabiat ruhlarına Gök-Türk çağında, kitabelerde görüldüğü gibi, Yer-su lar deniyordu. Bu tabir "yer-suv" şekliyle Uygurlar'da da vardı. Yer-su'lar kutsal sayılıyorlardı. Kitabelerde yalnız iki Yer-su'nun adı zikredilmiştir: "Idux Ötükän" ve "Tamıg ıduq baş".

f) Ticaret

Bozkır Türk topluluğunda el sanatları ileri idi. Dünyanın en geniş imparatorluklarını kurmuş olan bozkırlı Türkler büyük ölçüde ve çağına göre daima yüksek bir harp sanayiine sahip bulunmuşlardır. Bu üstünlüğü sağlayan vasıtalardan biri demir idi.

Başlıcalarını zikrettiğimiz destanlar ve efsaneler eski Türklerde canlı bir halk edebiyatının varlığını ortaya koyar. Ancak, bir - iki kayıt dışında bunlara ait yazılı metinler bize kadar gelmemiştir. Priskos, Atilla tarafından Bizans elçilerine verilen ziyafette Hun müzisyenlerinin refakatinde Hun halk türkülerinin söylendiğini yazar. Yas törenlerinde söylenen lirik matem şiirleri olan "sagu"lar da Türk halk edebiyatının önemli bir kolu idi. Atilla'nın ölümü üzerine Hun kopuzcularının söylediği ağıtlardan birinin, Jordanes (6. asır) tarafından Latince tercümesi verilmiştir. Çin yıllıklarında da, Asya Hunlarına ait, 4. yüzyıldan kalma 4 mısralık Türkçe bir manzume zaptedilmiştir.

özelliklerini şöyle tesbit etmek mümkündür:

Eski Türk devletinde arazi iki idari bölgeye ayrılırdı: Sağ-sol, kuzey - güney, doğu-batı, ak - kara Ak-Hun, Sarı Türgiş - Kara Türgiş, Sarı Uygur, Sarı Oğur, Kara Hazar-Ak Hazar, Kara Macaristan - Ak Macaristan, Kara Kıpçak, İç-dış , Üç-ok - Boz-ok . Bu bölünmede daima bir tarafın hakimiyet üstünlüğü tanınırdı. Bu cihet Asya hunlarında sol, Batı Hunlarında, Gök-Türklerde, Uygurlarda sağ idi. Bölümlerin başındaki idareciler, asıl hükümdarın yüksek hakimiyeti altında töre hükümlerini yürütürler, kendi ülkelerini ilgilendiren hususlarda dış münasebetlere girerler, ancak bütün il'le ilgili meselelerinde toplanırlardı. Ordular birleştiği zaman herkes mensup olduğu yöne göre sağ veya sol kanatta yerini alırdı.

Türk boylarındaki bu karakteristik durum eski Türk ilinde siyasi birliği meydana getiren boyların -türlü nedenler yüzünden- birbirlerinden kolayca ayrılmalarına ve aynı bölgede veya başka bir yerde yeni bir il teşkil etmek üzere tekrar toplanabilmelerine imkan vermekte idi . Boyda yalnız otlak ve yaylaklar ortak mülkiyette idi. Bu tip arazi devlet malı olduğu için, buralardan faydalanan özel mülk at, koyun ve sığır sürülerinin sahiplerinden tahsil edilen belirli ölçüdeki vergiler yolu ile il'in malhi ve askeri ihtiyaçları karşılanıyordu. Göçlerde ailelerin ve fertlerin kendilerine ait sürülerini ve taşınabilir mallarını berabelerinde götürebilmeleri ve istedikleri gibi tasarruf etmeleri onlardaki hürriyet duygusunu ve serbest hareket etme eğilimini daima canlı tutmakta idi. Bu hal ise, eski Türk devletlerinde, tabiatiyle, köleliği ve bazı zümreler için "imtiyazlılık" durumunu önlüyor, ayrıca Bozkır kültürünün ekonomik özelliği de, adalet, eşitlik ve insana saygı prensiplerinin gelişmesine yardım ediyordu.

a) Hükümdar

Beylerin ve buyrukların vergilerden veya başka herhangi bir mükellefiyetten muaf tutulduklarına dair bir işaret yoktur. Tabgaçlardan beri mevcut olup da Gök-Türk imparatorluğunda önemli bir yeri olan "tarhan" 'lar da, bizim tarih literatürümüzde yaygın kanaatin aksine imtiyazlı değil idiler. Tarhanlar, daha sonraları, Moğollar devrinde kendilerine hükümdar tarafından "Suyurgal" adı ile verilen ve irsen intikal eden topraklarla techiz edilmek, vergilerden muaf tutulmak, herhangi bir suçtan ceza görmemek ve bütün bunları 9 nesil boyunca geçerli saymak suretiye, imtiyazlı duruma getirilmişler, Tarhanlık müessesesi böylece ortaya çıkmıştır.

Bizans kaynaklarnını kayıtlarına göre, Türkler ateşe de tazim etmekte idiler. Fakat bunun yalnız Gök-Türkler zamanında ve hatta sadece Batı Gök -Türk bölümünde görülmesinden anlaşılıyor ki, bu, İran Mazdeizmi'nin tesiri olup henüz Türkler arasında yayılmış değildi.

4- Hükümranlık:

a) Totemcilik Meselesi

Romalılar da 5. yüzyıl boyunca ordularını Türklerinkine uydurmaya çalıştılar. O zamanlardan itibaren yay Roma askerlerinin baş silahı oldu . Bu suretle ceket, pantolon da ilk defa batıda göründü ve sonra yayıldı. Romalılar gömlek giymesini de o sırada Türklerden öğrenmişlerdi. Türk süvariliği ve techizatı en çok tesirini Bizans'da gösterdi. Orada yalnız taklit ile kalınmamış, bizzat imparatorlar tarafından bu hususta eserler de yazılmıştı. Ordusunda Türk usulüne göre geniş ıslahat yapan İmparator Herakleios (ölm. 641)'un "Tactica" adlı eserinde, 700 yılına doğru Mauriacus tarafından yazılan "Strategikon" adlı esere, diğer imparator Leon Phylosophos (ölm. 912)'un yine "Tactica" adını taşıyan kitabında Gök-Türk, Avar, Bulgar, Peçenek, Türk 'lerin silahları, techizatı, savaş usülleri tanıtılmakta ve Bizans ordusunda ıslahat lüzumu belirtilmektedir. Üzengi de Avrupa'da ilk defa Avarlar'da görülmüştür.

c) Giyim

Bu suretle sağlamlığını ve kudretini koruyan Türk orduları yabancılar atrafından ilk taklit edilen Bozkır müessesesi olmuştur. Türk akınlarına karşı imparator Şihuang-ti'nin inşa ve ikmal ettirdiği (M. Ö. 214) meşhur Çin seddi maksada yeterli gelmeyince, orduda ıslahat hızlandırıldı. Önce Chou kralının enerjik kumandanı Limu, 20 yıl uğraşarak, Hun usulünde 163 bin kişilik bir ordu hazırlamayı başardığı gibi, Şi-huang-ti zamanında ise general Mung-t'ien de 300 bin kişiyi Hun usulünde yetiştirerek Türklere karşı mukavemete girişti. Çin'de Turan taktiğini ilk tatbik eden de general Ho k'ü-ping (ölm.115) idi. Atlı birlikler teşkili yolu ile Türk silahları, bozkır Türk süvari elbisesi olan ceket, pantolon ve Hun başlığı ile çizme Çin'e girdi. Sürek avları da orada görülmeye başladı ve bu ıslahat ve taktikler Gök-Türkler çağında da devam etti.

Ancak İl-hakanlık 'larda durum bir az farklı idi. Çünkü devlete "tabi" olan bir çok ülkeler kendi iç işlerinde serbest idiler. Mesela Asya Hun İmparatorluğunda, M. Ö. 176 yılında bu durumda olanların sayısı 26 idi. Attila zamanında Batı Hun idaresine "tabi" Germen, İranlı, Fin-Ugor ve İslav toplulukların yekunu ise 25'in üstünde idi. Yabancılar herhalde bütün imparatorluklar "vassal" devletler halinde idiler. Merkeze bağlılıklar ise, hariçte temsilci bulundurmamak, dış münasebetlerini Türk devletleri aracılığı ile yapmak, belirli vergi ödemek ve gerektiğinde askeri destek sağlamaktan ibarettir. Campus Mauriacus savaşında Attila'nın 200 bin kişiyi aşan ordusunda bu "vassal"ların, Türk usulü seri harekete elverişli olmayan yaya destek kuvvetleri asıl Hun ordusundan çok fazla idi. Türk devletine ancak hükümdarları, kralları, şefleri vasıtasiyle bağlı olan bu gibi ülkeler, Türk devleti yıkıldığı zamanlarda, kendi kavmi bünyelerinden birşey kaybetmeksizin tekrar ortaya çıkıyorlardı.

Hükmetme isteği aslında bir içgüdü olup, her insanda vardır ve şuur-altı bir kuvvet olarak yaşar. Bu içgüdünün ayn zamanda ilk fırsatta başkalarını sömürmek için de bir vasıta vasfı taşıdığını dünye tarihi gösteriyor. Bazı milletleri bu yola sürükleyen husus, onlarda "Beylik gururu"nun eksikliğidir. Beylik gururu, sadece öğünme vesilesi olan basit bir psikoloji değildir. Asıl özelliği karşılık beklemeden koruyucu olmasıdır. Bu ise hüküm altına alınmış insanları sevmeyi gerektirir. İnsan sevgisinden doğan koruyuculuk adalet, hürriyet ve eşitliği getirmiştir. Türk devletlerinde görülen töre prensipleri böylece daha açık bir mana kazanmaktadır. Türklerin tarihte çeşitli kavimleri idare etmekte gösterdiği başarıların kaynağını burada aramak icap eder ve muhakkak ki, Türkler insan psikolojisini en iyi bilen, anlayan ve bu sahada Antik-çağ medeniyetinin temsilcilerini bile çok geride bırakan bir millettir.

Demir işleyicilik, madencilikte son safha olarak görünmektedir, ondan önce bakır, bronz ve altun işleyiciliği vardı. Bunlardan ilk ikisine taş devrini aşan hemen her kültürde tesadüf ediliyor. Afanasyevo kültür çevresine dahil Minusinsk ve Altay bölgelerindeki buluntu yerlerinde M. Ö. 3000'lerden kalma bakırdan yaılmış bıçak, biz ve teller, küpe ve diğer süs eşyası ele geçmiştir. İlk Türk kültür merkezlerinden gösterilen Andronovo kültür çağında ise -bütün Orta ve kuzey Asya'da ilk defa -altun ortaya çıkmakta idi. Bu devirde "çok kudretli ve zengin bir içtimahi hayatın müşahede edildiği" Altaylarda gerçek bir "altun endüstrisi" merkezliği durumu vardı. Buradaki madenciliğin tesirleri, güneyde Tanrı dağlarına kadar hissediliyordu (M. Ö. 2000); Çu ve Arpa, Burma-çap buluntuları hep Andronovo kültürünün izlerini taşıyordu. Bazı "İndo-Germenci"ler tarafından bile Hind, Avrupalı halk üzerine, madencilik bakımından, Altaylı tesiri kabul edilmiştir.

4. DİN

Orhun alfabesi Orta Asya'dan etrafa yayılarak, çeşitli bölgelerdeki izlerine ve belgelerine göre Uzak-doğudan Orta Avrupa'ya kadar uzanan sahada, ortak bir yazı vasfını kazanmış görünmektedir.

O halde Türk amme hukuk hükümranlık hakkının paylaşılmasını tanımamaktadır. Buna göre de devletin oldukça merkeziyetçi bir karakter taşıması lazım gelir. Türk devletinin idaresindeki genel tutum da bunu teyid eder mahiyettedir. Asya Hunlarında T'o-ki ve Kok-le kralları başta olmak üzere yüksek makamları işgal edenler, daima ordu dan talimat alan Hun asıllı kimselerdi. Gök-Türklerde şad'lar hükümdar ailesine mensup oldukları gibi, On-oklar'ın başındaki Cur'lar ve Erkin'ler de kendilerine, merkeze bağlı olduklarına işaret olarak, birer ok verilerek gönderilen başbuğlardı. Hatta Beşbalık gibi uzak bölgelerin başına, hanedan mensubu idareciler gönderiliyordu. Attila geniş ülkesinin doğusunda Urallar'a kadar olan kısmını oğlu İlek'in idaresinde vermişti. 630'dan önce Gök-Türk imparatorluğunun batı kanadı olan Hazar ülkesi Aşına ailesinden bir prensin idaresinde, Macarların 7 kabilesi de Hazar hakanlığınca görevlendirilen 7 "buyruk"un kontrolünde idi. Karluk Yabguları Aşına ailesine bağlanmaktadır. Uygur, Türgiş, Oğuz Yabgu devleti gibi nisbeten küçük siyasi teşekküller de şüphesiz aynı tarzda idare edilmekteydi. Mesela Uygur hakanı Moyen-çur, henüz "Tegin" iken Oğuzların başında bulunuyordu.

Eski Türklere at, insan ruhunu okşayan iki beşeri imkan sağlamıştır: At üstünde insanın kendini başkalarından daha üstün hissetmesi ve atın sür'ati nedeni ile, kısa zamanda istenilen yere ulaşabilme iştiyakının tatmini. Bozkırlı Türkler tarihte bu hususları gerçekleştiren ilk topluluk olarak görünürler. Birincisi, yani üstünlük duygusu, eski Türk'te, O. Menghin'in ifadesi ile 'Beylik gururu 'nu yaratıyor, ikincisi de geniş ufuklara hükmetme arzusunu kamçılıyordu. Bunu fiiliyat sahasına çıkarmak için gerekli araç ise elde idi: demir.

Eski Türk destanlarından biri de efsanelere karışan ünlü kahraman Tunga Alper ile ilgilidir. Şair Firdevsi (11. asır)'nin Şehnamesinde Afrasyab diye anılan, İran Turan mücadeleleri ve bu Türk başbuğunun hatırası asırlarca Türkler arasında yaşamış, Gök-Türklerde, Uygurlarda adına "yoğ"lar tertip edilmiş, bazı büyük Türk hükümdar aileleri kendilerini ona nisbet etmişlerdir. Türklerin bozkır hayatını anlatan diğer meşhur bir destanı da "Alp'ler devrinin tipik kahramanı" Manas'ın destanıdır. Eski Oğuz destanlarından bir parça kabul edilen "Dede Korkut" kitabı da Bozkır Türk topluluğunun, teşkilat, sosyal bünye, örf ve gelenelerini aksettirmesi itibariyle destan edebiyatımızda önemli yer tutar.

Türk bozkır hayatının -sonsuz mücadelelerle dolu- hatıralarını taşıyan bu çok zenin edebiyat nev'inde kurttan türeme, gökten inen ışıktan olma, "Bozkurt", "Kutlu Dağ" vb. efsaneleri, Türk halkının ızdırap ve iştiyalarını dile getiren motifler olarak görülür. Türklerin batı kolunda geyik de fevkalade kudretle donatılmış olarak rehberlik görevi yapar .

Devletin yalnız hükümdar ve ailesinden ibaret sayıldığı topluluklarda siyasi hürriyet ve çalıma serbestliğini düşünmek güçtür. Devlet idaresi ve ülke anlayışında idareci-halk işbirliği olan siyasi teşekküllerde ise, durum başkadır. Eski Türk topluluğunda da insanın ferdi hukuk ile donatılmış ve iktisaden esir olmayan bir hayat düzeninde bulunduğu anlaşılmaktadır. Bunun tarihi belgelerle ortaya konması mümkündür. Önce, ailede özel mülkiyet mevcut idi. Bozkır Türk devletinde arazi üzerinde de özel mülkiyet cari idi . Özel mülkiyet kişi haklarının ve hürriyetin teminatıdır. 10. asır Bulgarlarında fertler kendi arazilerinden elde ettikleri mahsulden hükümdara bile birşey vermeyebiliyorlardı. Hazar hakanı ve idarecileri teb'anın mülküne el uzatamazlardı. Oğuzlarda "beyler", han'ın bazı aşırı davranışları karşısında seslerini yükseltirlerdi. Avrupa Hunlarında Attila'nın başkentinde bir Bizanslı, Bizans'ta insanın baskı altında tutulmasına ve kanunların yürümemesine karşılık, kendisinin Hun memleketinde hür olduğunu ve korkusuz yaşadığını söylemişti. Çin'deki köleler, hürriyet ülkesi olan Asya Hun topraklarına kaçıyorlardı. Bozkır Türk cemiyetinde öyle bir hürriyet havası vardı ki, en küçük bir aile bile başlı başına bir "il" sayılabilirdi. Bu durum bazan sosyal yapının daha yüksek kademelerinde müşahade ediliyordu. Mesela 8 boy halinde Don-Aşağı Tuna nehirleri arasında yayılan Peçeneklerde "kabilelerin durumu o kadar müstakil idi ki, kavim beraber yaşadığı, beraber savaştığı, yani tam bir birlik teşkil ettikleri halde bir merkezi iktidar mevcut değildi". 12. asır Kıpçaklarında da durum böyle idi.

Bozkır Türk giyim eyasının başlıca malzemesi koyun, kuzu, sığır, tilki ve az miktarda ayı derisi ile koyun, keçi, deve yünü idi. Eski Türkler bez dokurlar, giyecek için kendir yetiştirirlerdi. Yün kumaş ve bezden iç çamaşırları giyerlerdi. Hunlar Çin'e yünlü, kumaş ve çeşitli keçeler ihraç ederlerdi. M. Ö. 1. yıldan kalma, bir Hun hükümdar ailesine ait, Orta Asya'da Noin-ula kurganında 20 çeşit ipekli kumaş kalıntısından başka, üzerine bir Hun portresi işlenmiş yün kumaş ile, aplike süslü keçeler bulunmuştur. Romalılar keten gömlek giyildiğini ilk defa Hunlularda görmüşlerdi. Bozkırın "tipik" elbisesi ceket-pantalon idi. Süvari en rahat şekilde ancak böyle giyinebilirdi. Yukarıda söylediğimiz gibi, bu tarz giyinme, yabancı ülkelerde Türk usulüne göre yapılan asker ıslahat neticesinde dünyaya yayılmıştı . Hazar prensesi Çiçek'in Bizans sarayına gelin gittiği zaman giydiği Türk tipi imparatoriçelik elbisesi orada moda olmuştu. Başka kavimler kopça kullandıkları halde, Türkler düğme kullanırlar ve ceketlerini, Çinliler ve Moğolların aksine, sola açarlardı. Türkler ayaklarına çizme, başlarına börk giyiyorlardı. İleri gelenler, makam sahipleri, daha çok başlıklarının daha uzun ve gösterişli olmasından tanınırdı. Hunlar, Gök- Türkler, Hazarlar, Oğuzlar ve Bulgarlara ait tarihi belgelere göre, Türk erkekleri genellikle uzun saçlı idiler, saygı alameti olarak börk ve başlıkları çıkarmak adet halinde idi.

Fakat ekonomide ve askerlikte önemli olan asıl maden demirdir. Demirin ilk keşfedildiği yer olarak bazan Afrika, bazan güney Hindistan, bazan Doğu Anadolu gösterilmiştir. M. Ö. 4. binlerde Mısır'da, daha sonraları Çin'de, Troya'da ve Mezopotamya'da demirin tanındığı ileri sürülmüş ise de, bunlar, doğru olsa bile, tarihi bakımdan fazla bir değer taşımaz. Çünkü meteor ve tellürik halde bulunan bu "demir" materyal son derece azdır ve faydası hemen yok gibidir. Gerçek demir çağı bu madenden bol miktarda alet ve silah yapılması ile başlar. Bu imkan da Altaylarda, Yenisey nehrinin kaynak bölgelerinde -eski Türk kültür merkezleri etrafında- mevcut olmuştur. Altaylılar, bilindiği üzere çok eskiden beri mahir demirciler olarak bilinirler. Tarihi devirlerde de aynı bölgede yüksek kalitede sert ve yumuşak çeliklere tesadüf edilmiş, Kuzey Altaylar'da demir eritme ocakları, Gök-Türkler çağından, Ulan-ede yakınında, demir ocak ve döküm yerleri ortaya çıkarılmıştır. Çin kaynaklarına göre, Yenisey'in yukarı mecrası dolaylarında eskiden beri demir cevheri toplanırdı. Abakan havalisinde yüksek vasıfta mıknatıs ve Tuba ırmağı boyunca demir cevheri bulunuyordu. Yani insanlık tarihinde bir çağın açılmasına başlangıç teşkil edebilecek miktarda bol demir madeninin varlığı eski Türk ülkesinde farkedilmiş ve işlenmeye geçilmişti. Kurganlar'da elde edilen malzemeden demir işleyiciliğinin Orta Asya'daki tarihi kesin tesbit edilmemiş ise de, bunun herhalde M. Ö. 2000 başlarına rastlaması gerekir, zira daha o tarihlerde Türklerin geniş sahalara hükmedebilmeleri, sürat bakımından atın sağladığı üstünlük yanında, vurucu silah olarak demir alet ve vasıtaların çok sayıda kullanılması ile açıklanabilir. İlk tarihi büyük Türk imparatorluğunu kuran Asya Hunlarının, ancak atın sürati ve demirin vurucu gücünün bir arada değerlendirilmesi ile anlaşılması mümkün bu başarılarının, daha önceki asırlarda, aynı sahadaki imkanları ile desteklenmiş olması icap ede. Nitekim M. Ö. 1. bin olarak tarihlenen Kargalı kurganının 1. katında demirden yapılmış eşya bulunmuştur ve bu tesir buraya Yenisey bölgesinden gelmiştir. Diğer taraftan en aşağı M. Ö. 1400'lerde Altaylar'ın batısında bol miktarda demir istihsal edildiğini söyleyen W. Ruben'e göre, "tarihhi belgelere dayanarak bu eski Türk sahasını demir kültürünün doğduğu yer kabul etmekte mecburiyet vardır". Hun diline ait M. Ö. Çin kaynaklarında muhafaza edilen en eski Türkçe kelimelerden birinin de demir olduğunu belirtelim. Bundan sonra dünyaya yayılmaya başlayan demir çağının istikameti ve tarihleri şöyledir: Hindistan'da M. Ö. 2000 sonları, Mısır'da 1200, Doğu Akdeniz'de 1100, Orta Avrupa'da 800, Çin'de 300 yılları.

3- BOZKIR TÜRK İL'İNDE TEŞKİLAT

Bozkır Türk topluluğunun asıl dini bu idi. Eski çağlarda başka hiçbir kavim ile iştiraki olmayan bu inanç sisteminde Tängri en yüksek varlık olarak itikadın merkezinde yer almıştı. Yaratıcı, tam iktidar sahibi idi. Aynı zamanda "semavi" mahiyeti haiz olup, çok kere "Gök-Tanrı" adı ile anılıyordu. Gök-Tanrı telakkisinin, toprakla ilgisi olmadığı içni, avcı, çoban ve hayvan besleyici topluluklara mahsus bulunduğu, bu itibarla menşeinin Asya bozkırlarına bağlanması gerektiği genellikle araştırıcılar tarafından kabul olunmuştur. M. Eliade'ye göre "orta ve kuzey Asya toplulukları için karakteristik bir sistem olan" Gök-Tanrı, R. Giraud'a göre, doğrudan doğruya "bütün Türkler'in ana kültü" durumundadır.

6. EDEBİ KÜLTÜR VE SANAT

Bir kısım Türkler de Musevliğe ve Hıristiyanlığa girmişlerdi. Türk nüfusunun çoğunluk meydana getirdiği sahalarda bir olumsuz tesiri görülmeyen bu yabancı dinler, bu imkanın mevcut olmadığı bölgelerde Türklerin silinip kaybolmaların neden teşkil ettiği gibi 1000 tarihinde resme Hıristiyan olan Macarların Türk kültüründen uzaklaşmaları, 864'den itibaren Ortodosluğu kabul eden Bulgarların kısa zamanda Türklüklerini kaybetmeleri neticesini vermiştir. Yalnız İslam dinidir ki, Türklerin kadim inançları ile bazı bakımlardan uygunluk göstermesi dolayısiyle Türklüğü takviye eden bir din durumundadır.

Türklerde Tanrı düşüncesinde maddi gökyüzünde manada ulu varlığa doğru bir gelişme dikkati çeker. Orhun kitabeleride Türk komzogonisini tek cümle içinde açıklayan ibare şöyledir: "Üze kök Tängri asra yagız yir kılındıkta ikin ara kişi oğlı kılınmış..." . Burada "Kök-Tängri"nin, gökyüzü olduğu aşikardır. O halde Gök-Türk çağında, dünyayı kaplayan, yeryüzünde herşeyi hükmü altında tutan semanın bozkırlı gözünde Tanrı kabul edilmesi mümkündür. 10. asır Oğuzlarında da benzer bir telakki göze çarpar. İbn Falan'ın naklettiğine göre, Oğuzlar'dan biri haksızlığa uğradığı, yahut hoşlanmadığı bir iş başının geldiği zaman, başını göğe kaldırarak "Bir tanrı" der. 13. asır Uygurları da Tanrının insan veya herangi bir tasvir şeklinde tecessüm ettirilemeyeceğine inanıyorlardı. Demek ki, asli Türk itikadında anthropomorfizm yoktu.

Sivil idarede devlet meclisi üyeleri, buyruklar , iç-buyruklar yanında inanç, tarkan, apa, boyla, yula, baga, ataman, tudun, yugruş, külüg, "atı" ve "babacık" , sonraları "atabey" vb. ünvanlarını taşıyan ve hiçbiri verasete dayanmayan devlet büyükleri bulunurdu.

e) Diğer Dinler

Eski Türk topluluk hayatında müziğin önemli bir yeri vardı. Yukarıda Priskos'a dayanarak büyük müzikli ziyafetinden bahsettiğimiz Attila, sefer dönüşünde başkente girerken, saflar halinde dizilmiş güzel giyimli Hun kızlarının söyledikleri Hun şarkıları ile karşılanmıştı. Attila Burgond kralına bir Hun orkestrası göndermişti.

Kurt'un Türkçede asıl adı Böridir ve bu manası ile kelime Orhun kitabelerinde, Uygurca belgelerde, DLT'de ve Oğuz Kağan destanında geçer. Çin kaynaklarında, "fu-li" şekli ile yer adı, şahıs adı, kavim, soy adı vb. olarak çok zikredilir. Ünlü Tabgaç hükümdarı Tai-wu (424-452)'nun lakabı Fo-li idi. Gök-Türk hakanlığının merkez ordusu mensuplarına da "Böri" deniyordu. Türkler arasında kurta verilen büyük önem asrımızın başlarına kadar devam etmiştir. Etnoloji ilmine göre kurt motifi Türkler için "tipik"tir, yani başka kavimlerde görülmeyen etnoğrafik belirtidir. Eski Çin kaynaklarında bile Türk asıldan olmayan bazı kavimler "kurt'tan türeyenlerden değildir" şeklinde ayırt edilmiştir.

Şamanlık inancı üzerinde en derin araştırmayı yapmış olan M. Eliade, bütün orta ve kuzey Asya topluluklarında dini faaliyetlerin hepsinde "icracı" durumunda olmadığı, birçok törenlere, mesela Tanrı'ya kurbanlar sunuluşunda şamanların katılmadığı, hatta her aile reisinin bu işi yapabildiğini, ayrıca, sıhri dini hayat şamanlıktan ibaret olmadığından, her sihirbazın da "şaman" sayılmadığını ve şamanlıkta hastalara şifa vericilik esas unsurlardan olmakla beraber, her "medecinman"ın "şaman"lıkla vasıflandırılamayacağını belirttikten sonra, şamanlığı kısaca "extase" tekniği diye tarif eder. Bununla beraber, yine ona öre, dinler tarihinde ve din etnolojisinde görülen çeşitli "extase" hallerinin hepsi de şamanist "extase"a dahil değildir. Şaman, her şeyden önce, kendi özel usulleri vasıtası ile kazandığı "extase" hali içinde, ruhunun, göklere yükselmek veya yer altına inmek ve oralarda gezip dolaşmak üzere, bedeninden ayrıldığını hisseden bir "trans" ustasıdır. bu sırada bir alet durumuna düşmekten uzk, aksine kendisi ruhları hükmü altına alarak ölülerle, şeytanlarla, cin ve perilerle irtibat kurmaya muvaffak olur. Hastalanan kimselere şifa vermesi, ölülerin isteklerini yerine getirerek zararların önlemesi, insanların dert ve dileklerini arzetmek üzere gökteki ve yer atındaki tanrıların yanına giderek aracılık yapabilmesi böyle mümkün olmaktadır. Bu hususiyetler ile iptidai topluluk üzerinde korku ve saygı uyandıran şaman, "insan ruhunun mütehassısı" olarak halk kütlesinin maneviyatına nezaret eder. Fakat fonksiyonu, diğer umumi dini-sıhni itikadların temsilcileri ölçüsünde şümullü değildir. Ruhun vasıtasız olarak müdahale etmediği hastalık , ölüm veya bir talihsizlik bahis konusu olmadığı veya bir kurban törenind herhangi bir "extase" tekniğinin yer almadığı hallerde şaman'a iş düşmez .

Bu hukuk anlayışının eski Türk cemiyetinde imtiyazlı "sınıf"lara dayanan bir düzenin ortaya çıkmasına da engel olacağı aşikardır. Herhangi bir toplulukta imtiyazlı zümrelerin teşekkülünde başlıca üç amil rol oynamaktadır; geniş araziye sahip olmak , askerliği meslek edinmek ve ruhan-i zümreye mensup bulunmak . Bunların her üçü de bozkır kültürü içinde gelişme şansını bulamamıştır. Önce, ziraatın, umumi ekonomik hayatta ancak tali olarak yer aldığı bozkırlar sahasında büyük "malikane"lerin meydana gelmesi imkan dışındadır. Buna göre, eski Türk sosyal hayatında, "toprak köleliği" bahis konusu değildir (Orta Macaristan'da bazı köylerin, 445'de ölen Bleda'nın dul hanımına ait olduğuna dair Priskos'un kaydını doğrudan doğruya "yerleşik" kültür mahsulünden ibaret olan toprak aristokratlığının Avrupa'da bir devamının tesbiti olarak değerlendirmek lazımdır). İkincisi, askerliğin eski Türkler arasında ayrı bir meslek sayılması düşünülemez, zira her Türk iyi savaş terbiyesi almış, her an savaşa hazır, daimi asker durumunda idi. Çocuklar 3-4 yaşlarından itibaren, kuzuya, koyuna bindirilerek ve ok ile sincap vb. avlatılarak, biniciliğe ve vuruculuğa alıştırılırdı. Henüz yürümeye başlayan her çocuğun yanında eğerlenmiş bir at hazır bulunurdu. Eski Türklerde fertler savaşçılık ve mücadele sahasında şahsiyetlerini bulurlar ve gösterecekleri kahramanlık ölçüsünde cemiyette yerlerini alırlardı. Kadınlar da aynı şekilde yetişmiş olup, çok kere erkeklerle birlikte savaşa katılırlardı (hatta İslami devirde bile, Atsız'ın 1077'deki Kahire savaşı). Binlerce kilometrelik göç hareketlerinde, bütün aile efradı ile birlikte yeni yurt kurmak zorunda olan bozkırlı Türk'e, kadının her sahada olduğu gibi, savaşta da destek olması tabii idi. Üçüncüsü, eski Türklerde din adamları imtiyazlı bir "sınıf" değillerdi, çünkü, yukarıda da belirtildiği üzere, bozkır Türk toplulukları daha çok siyasi vasıta olup dini karakter taşımıyorlardı. Orhun kitabeleri dahil eski bozkır Türk belgelerinde din adamlarından hemen hiç bahsedilmemesi bu bakımdan dikkate değer bir nokta teşkil eder.

En büyük askeri birlik 10 bin kişilik kuvvet idi. Bu birliğe Tabgaçlar, Gök-Türkler ve Uygurlarda "tümen" adı veriliyordu. Tümenler 1000'lere 100'lere, 10'lara ayrılmış ve başlarına ayrı ayrı kumandanlar tayin edilmişti. Türk etkisindeki yabancı ordularda da görülen bu 10'lu teşkilat ilk olarak Asya Hun İmparatoru Mo-tun devrinde tesbit edilmektedir. Asya Hunları, Avrupa Hunları, Gök-Türkler devileride, sağ ve sol başbuğlarının yüksek idaresi altında eğitilen ve onların emirlerinde savaşlara katılan ordunun bu 10'lu sistem içinde, on-başılardan tümen başılarına doğru belirli bir kumanda zincirinde birbirine bağlanması, esas karakteri şüphesiz "askeri" olan eski Türk devletini kabilevi kalıptan kurtarıyor ve hiç olmazsa devletin sahibi bulunan unsuru, disiplin içinde, ortak gayeler etrafında birleştiriyordu. Bu sayede kurulan büyük Türk imparatorlukları aynı zamanda disiplinli ve o çağların en kudretli askeri gücünü meydana getiren ordulara sahip idiler. Sayıları hakkında, yabancı kaynaklarda mübalağalı rakamlar verilmekle beraber, yine de kalabalık olduğu muhakkaktı.

Bozkır Türk devletinde insan unsurunun kısaca açıklamaya çalıştığımız hak ve hürriyetlerle donanmış olması Türk devletinin kuruluş tarzı ile ilgilidir. Bozkır Türk devleti herhangi bir ailenin kılıç zoru ile meydana getirdiği bir yığınlar topluluğu değil, fakat idarecilerle işbirliği yapan geniş halk kütlelerinin gayretleri, iştiraki ile gerçekleşen bir siyasi teşekküldü. Türk devletinin nasıl kurulduğu meselesine, II. Gök-Türk devletinin meydana gelişini anlatan kitabelerdeki satırlar ışık tutacak mahiyettedir: "Babam Kağan 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten dağdakiler, ovadakiler toparlanıp geldiler, 70, sonra 700 kişi oldular... atalarımın törelerine göre kurdular..." , "Gelenlerden bir kısmı atlı, bir kısmı yaya idi", "Davete katılanlardan biri de bendim" .

Eski Türklerde kurban olarak hayvan kesilirdi. Hayvan cinsinden de erkekler seçilirdi . En makbul kurban olan at iskeletine bozkır-Türk kavimlerine ait mezarlarda çok sık rastlanır. Bundan dolayı Asya Hun İmparatorlarına ait kurganlarda at cesetlerine tesadüf edilmiştir .

Töre'nin özel ve cezai hükümlri, eski Türklerde yargı usul ve şekilleri hakkında bilgimiz pek azdır. Yabancı kaynaklarda rastlanan dağınık haberlere göre, suçlar oldukça şiddetli cezalandırılmakta idi: Adam öldürmenin cezası idamdı, soygun, hırsızlık ve hayvan kaçırma kesin surette yasaktı. Ele geçirilen soyguncu, suçüstü yakalanan hırsız öldürülür, malları müsadere edilir, ailesi efradının hürriyetleri kısıtlanırdı. Barış zamanında başkasına kılıç çekmenin cezası da ölümdü. Irza tecavüz en ağır suçlardan sayılırdı. Bu da bazen idamı gerektiriyordu. Hafif suçlular, 10 günü aşmamak üzere hapsedilirdi. Eski Türk devletlerinde ceza işlerinin kesin hükümlere bağlanması, yani suçun devletçe takibata uğraması, toplulukta "kan gütme" geleneğinin yerleşmesine yer bırakmıyordu.

Bunun gibi, Türk kabile teşkilatında önemli rol oynadığı ileri sürülen "Orun" , yani belirli kabilelere mensup şahısların meclislerde, büyük toplantılarda, toy larda belirli yerler oturması ve böyle toplantı ve ziyafetlerde yiyecekleri yemeklerin belirli olması, her birinin koyunun belirli yerlerini yemeye mecbur bulunması meselesi de daha sonraki devirlerde örf haline gelmiş olsa gerektir. "Harp ganimetleri bölüşülürken her kabilenin orun ve ülüşü dikkate alınarak, ona göre pay verildiği, önemli içtimalardan birinde orun ve ülüşün bir defa kaybeden kabile yahut oymağın yaylak, otlak, av, vesair şeyler üzerindeki hukukunu da kaybettiği"ne dair tesbitler ancak Moğollar zamanı ile ilgili görünmektedir. Çünkü bu hususlar yalnız Moğol devri tarihçisi Reşid'üd-din (öl. 1318)'in eserinde yer almış olup, daha önceye ait Türk belgelerinde, Orhun kitabelerinde, Kutadgu-Bilig'de ve DLT'de bu yolda tefsire elverişli hiçbir kayıt bulunmamaktadır (son zamanların araştırıcısı A. Krader de kitabelerde gördüğü sönük "kemik" kelimesini geçen asrın 2. yarısındaki yüzyıllarca Moğol tesirinde kalmış Orta Asya Türklerinde aristokrasiyi ifade eden Ak-süyek "ak kemik" tabiri ile karıştırarak Gök-Türklerde de bu asiller zümresi var sanmıştır. Halbuki kitabelerde geçen kelime bir sosyal terim değil, doğrudan doğruya insan kemiğini ifade etmektedir). Bozkır bodun teşkilatında birliğe daha sonra katılan her boyun genellikle sınırlarda yer aldığı ve bunların, tehlikenin daha kesif bulunduğu ön saflarda savaşa sürüldüğü doğrudur. Fakat bu gibi boylar bu "mevki"lerini ebediyen muhafazaya mahkum olmayıp, yeni iltihalar neticesinde, öndekiler geri çekilerek, bodun'un diğer üyeler ile eşit duruma gelmektedirler. Asya Hun imparatorluğunda 5 Hun kabilesinin - Tanhu ailesi ile akrabalıkları gözönüne alınarak- imtiyazlı durumda görünmüş olmaları da, ancak bu mekanizma ile izah olunabilir. Devletin kuruluşunda hizmeti geçmiş olan zümrelerin emir ve kumanda mevkilerini alarak idareci durumuna geçmeleri ve dolayısiyle devlette idare edilenlere nazaran nisbi bir farklılık göstermeleri tabiidir. Bu sosyolojik kaide hiçbir zaman ve hiçbir yerde değişmemiştir.

Buna Türkün "gerçekçilik"i denebilir. Hükmetme duygusu + insan sevgisi + gerçekçilik şeklinde özetlenebilecek eski Türk düşüncesinin temellerini ahlak prensibi yapmış, yani hayatında düstur edinmiş insana eski Türkçede "alp" denirdi. Türkçede her erkek, cesur kişidir, fakat alp, yiğit insan demektir. Kanun, hak anlayışı devletin saygı görmesi gibi manevi değerlerle, cesaret verici ve mücadele ruhunu teşvik edici "ad verme" ve "and içme" gibi gelenekleri ile "alp"liğin devamı sağlanıyordu; eski Türk cemiyetinde yalancılıktan da nefret edilirdi. Eski Türkler, doğruya hürmetkar ve kanuna riayetkar idiler, buna göre de "nizamcı" bir cemiyet teşkil ediyorlardı. Nizamcı ve gerçekçi Türk kafası vehimlerden, hayalata dalmaktan hoşlanmadığı için, nazari ve metafizik konularla meşgul olmamıştır. 11. asırda yazılan Türk siyaset kitabı Kutadgu-Bilig bile, yalnız zihinde mevcut nazariyatın bir ifadesi değil, Türk topluluğunda tatbik sahası bulan hak, adalet, devlet kavramlarının açıklanmasıdır. Eski Türkün fiilen yaşanan faal hayata karşı duyduu tutkunluk, Türk düşüncesini "mantık ve bilgi teorilerinden" ziyade ahlak ve devlet felsefesine sevketmiştir. Bu düşünce tarzı, aralıksız hareketler arenası halinde görünen Türk tarihindeki iş vetiresi ile birleşince hak ve adalet anlayışı ışığında, üniversel mahiyette cihan hakimiyeti fikri doğmuştur. "Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar" insanları "töre" himayesine almak şekline özetlenebilen Türk dünya hakimiyeti ülküsünün destanlarda, efsanelerde ve yazılı kaynaklarda yer almış silinmez izleri vardır.

Mamafih Türkler zamanın zor şartları içinde dahi yiyecek ve malzeme ikmallerini kolayca yapmak çarelerini bulmuşlardı. Başka orduların gerisinden binlerce baş sığır sürüleri sevketmek zorunda kalınırken, Türkler yiyecek ihtiyaçlarını et konservesi ile karşılıyorlardı. Konserve et, Çin'de ve Avrupa'da ortaya çıkmasından en aşağı 500-1000 sene önce Türklerce biliniyor ve bazı Latin yazarlarının Hunlar'ın çiğ et yediklerinden bahsetmeleri, eğerlere bağlı çantalarda taşınan bu kurutulmuş et konservesini tanımamalarından ileri geliyordu.

c) "Çifte Krallık" Meselesi