Aralarında Çaylak Tevfik?in de bulunduğu bir gazeteci heyeti, 1877 yılında türbeyi ziyaret etti. Bu ziyaretin bir neticesi olarak Çaylak Tevfik Efendi Yadigar-ı Macaristan adıyla bir eser kaleme aldı. Türbe bundan sonraki yıllarda adeta Türk-Macar yakınlaşmasının sembolü haline geldi. Türbe, Sultan II. Abdülhamid zamanında elden geçirildi. 1885?de Lajos Grill adlı bir mimar tarafından yapı tamir edilip, Budapeşte?deki Türk elçiliğinde görevli Rumbeyoğlu Fahreddin Bey eliyle de türbeyi konu alan bir monografi Tarih-i Osmani Encümeni Mecmuası?nda yayınlandı.

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

Budin?deki Osmanlı yadigarları içinde bugüne ulaşanlar arasında belki de en önemli olanı ise Gül Baba türbesi. Tarihsel süreç içinde pek çok Gül Baba?ya tesadüf edilmekle birlikte bunlar arasında en meşhur olanları II. Bayezid zamanında yaşayan ve Galata Sarayı mektebinin kurulmasına vesile olduğu söylenen Gül Baba ile Budapeşte?nin manevi koruyucusu olarak zikredilen Budin?deki Gül Baba. Konumuzu ilgilendiren ikincisi olup, hayatı hakkında çeşitli rivayetler bulunuyor. En yaygın olan rivayet ise Evliya Çelebi?nin anlatımına dayanıyor. Bu anlatımın merkezinde, Çelebi?nin Budin?i ziyareti sırasında türbenin içinde gördüğü bir beyit yer alıyor. Bu beyitte?Merzifon?dan gelerek tuttu vatan/Şah Süleyman zamanında Güllü Baba? diye bir ifade bulunuyor. Buradan hareketle Gül Baba?nın aslen Amasya?nın Merzifon ilçesinden olduğu ileri sürülebilir. Bazı kaynaklarda ise kendisinin aslen Isparta?nın Senirkent ilçesinden geldiği ve Hz. Hasan?ın torunlarından olduğu şeklinde bir rivayetten de bahsolunuyor.

Bilinen o ki Gül Baba; Fatih, II. Bayezid, Yavuz ve Kanuni devirlerini idrak etmiş, Kanuni ile birlikte de gaza amacıyla Budin önlerine gelmiş bir şeyh. Evliya Çelebi?deki bir kayıttan anlaşıldığına göre kendisi Bektaşi tarikatına mensup. Bu sebeple de yüksek ihtimalle aynı tarikata mensup olan yeniçerilerin indinde son derece makbul bir şahsiyet. Halihazırda Gül Baba?nın mezar taşı da Bektaşi şeyhi olduğunu işaret eder vaziyette 12 dilimli. Rivayete göre şehrin fethedilmesinden hemen sonra bugün Aziz Mathias katedrali olarak bilinen yapı, Kanuni?nin emriyle?Fethiye? ismiyle camiye çevrildi ve sonrasında Osmanlı ordusu ilk Cuma namazını burada kıldı. Gül Baba namaz sırasında Hakk?ın rahmetine kavuştu ve sonradan halk arasında?Rozsadomb? adı ile bilinen yere defnedildi. Cenaze namazını dönemin Rumeli kazaskeri Ebusuud Efendi kıldırırken, tabutunu da bizzat Kanuni Sultan Süleyman omuzladı. Akabinde 1543-1548 yılları arasında Budin?de beylerbeyilik yapan Yahya Paşazade Mehmet Paşa tarafından yattığı yere bir türbe yaptırıldı. Mezarı, Budin?in yüksek mevkilerinden biri üzerindedir. Kabrinin hemen yakınına bir de tekke inşa olunmuştur. Tekkedeki dervişlerin gazaya çıktıkları Evliya Çelebi?de kayıtlıdır. Bu tekke, şehirdeki diğer tekkelerden büyük olup, onlara göre çok daha fazla sayıda derviş barındırıyordu. Misalen; bölgede Türk egemenliğinin son demlerinde Hıdır Baba tekkesinde on beş, Miftah Baba tekkesinde yirmi derviş barınmakta iken, bu sayı Gül Baba tekkesinde atmış derviş idi. Doğal olarak tekkenin gelir getiren vakıfları da aynı oranda daha fazlaydı. Bu da tekkeye Osmanlı idarecilerinin verdiği önemi gösteriyordu. Tekkenin etrafında Budin?in en büyük İslam kabristanı oluşmuştu. Sonrasında yazık ki bu kabristan yok edilerek, ilerleyen yıllarda da Hıristiyan mezarlığı haline getirildi.

Macaristan?ın başkenti Budapeşte, bilindiği üzere Obuda, Buda ve Peşte olmak üzere üç temel yerleşim bölgesinin üzerinde yükselir. Bunlardan Buda, Ortaçağ?dan 19. yüzyıla kadar Macaristan?ın merkezi olma özelliğini korudu. Kanuni Sultan Süleyman?ın üçüncü sefer-i hümayunu sonunda, Eylül 1526?da fetholundu. Fetih sonrasında şehrin idaresi Kanuni tarafından Macar krallığına getirilen Yanoş Zapolya?ya verilip, bu hükümdarın ölümü sonrasında ise 1541?de doğrudan Osmanlılara bağlanarak Budin eyaletinin?Paşa Sancağı? haline getirildi. Bölgenin idaresine de aslen bir Macar olan devşirme kökenli Uzun Süleyman Paşa tayin edildi. Bunda hiç şüphe yok ki Paşa?nın, bölgedeki dil ve kültüre vakıf oluşunun önemli rolü vardı. Budin kalesine 2000 yeniçeri, 1000 sipahi, 1000 martolos, 500 solak ve 500 gemici yerleştirildi. Fetih sonrasında bölge hızla Tük-İslam kültürünün içine girdi. Öyle ki, 1663?de Budin?i ziyaret eden Evliya Çelebi burada 25 cami, 47 mescit, 12 medrese, 16 mektep, 20 tekke, 2 hamam, 8 ılıca ve 9 hanın varlığından bahseder. Lakin Josef Molnar?ın Macaristan?daki Türk Anıtları adlı çalışmasına bakanlar, 150 yıllık bir egemenliğin ardından günümüze bu abidelerin çok azının kaldığını görürler.

Biz teşekkür ederiz...

Paylaşım için teşekkürler dede ali.

Sultan Abdülaziz?in ziyareti

Hasılı kelam, 1997?deki o ehemmiyet verir hal yok olmuş gibi. Kanımca tez elden Gül Baba türbesi yeniden ele alınarak düzenlenmeli. Bu tarz mekanlar aynı zamanda ilgili ülkenin bir nevi imajını da belli ediyor. Türbenin bu halinin değişmesi için tarihsel süreçte olduğu gibi illa bir devlet büyüğümüzün Budapeşte?ye seyahat etmesi mi gerekiyor!

Budin?in 1686?da Osmanlıların elinden çıkması, türbenin de durumunu ziyadesiyle etkiledi. Tekkenin etrafındaki mezar alanı önce üzüm bağına, sonrasında da bir Hıristiyan mezarlığına çevrildi. Tekke bir manastıra, türbe ise Katolik tarikatına mensup Cizvit papazlarca Szent Josef adıyla bir şapele çevrildi. Bu durum 19. yüzyıla kadar devam ederek, söz konusu tarikatın faaliyetleri yasaklanınca da bir süre metruk halde kaldı. Türbede yine bu yüzyıl içinde ciddi bir hareketlenme yaşandı. Bu hareketliliğin sebebi, Sultan Abdülaziz?in çıktığı Avrupa seyahatiydi. Budapeşte?ye de uğrayacak sultanın, türbeyi ziyaret etmek isteyebileceği düşünülerek derhal türbe içinde bir dizi tadilat yapıldı ve İslami öğeler ön plana çıkarıldı. Ancak; Sultan?ın bu mevkiye gelmemesi üzerine Budapeşte belediye başkanı, türbenin tabanından bir miktar toprak aldırarak cemile olması açısından bunu gümüş bir kap içinde Sultan Abdülaziz?e takdim etme yoluna gitti.

Türbenin 20. yüzyılda atlattığı en büyük badire ise II. Dünya Savaşı?ydı. Türbe, bu savaş sırasında bir köşkün bahçesinde kaldığı için zarar görmedi. 1962?de yapı, mimar Egon Pfanni tarafından aslına uygun olarak restore edildi ve etrafındaki köşkten kalanlar yıktırıldı. Türkiye hükümeti de türbeye 1973?de sanduka örtüleri, halı, şamdan ve yazı levhaları gönderdi. 1990?lara gelindiğinde burada kubbeli bir cami inşa ettirilip bölgenin bir Türk-İslam merkezine çevrilmesi gündeme geldi. Bu konudaki en önemli adım, 3 Eylül 1997?de yani Gül Baba?nın 456. ölüm yıldönümünde atıldı. Bu tarihte Macaristan Cumhurbaşkanı Arpad Göncz ve Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel?in katılımıyla etrafı düzenlenen Gül Baba Türbesi ziyarete açıldı. Bu vesileyle türbe içinde bir çeşme ve sebil inşa olundu. Ayrıca ilerleyen günlerde?Budapeşte Tarih Müzesi? ve?Türk Kahvesi? adlı mekanlar için de yeni alanların inşası gündeme geldi.

Öte yandan Gül Baba?ya neden bu ismin verildiği konusu da tartışmalı. Bazı araştırmacılara göre kendisin adı Gül Baba değil?Gülle Baba?dır. Bunun nedeni olarak, kuşatma sırasında Budin kalesinden atılan gülleleri eli ile tutması gösteriliyor. Bazı kişilerse ismin?Kel Baba? olduğu kanısında. Lakin akla en yakın olan, yine de Gül Baba?dır. Bu unvan muhtemelen söz konusu çiçeğe olan düşkünlüğünden ya da tasavvufta?Gül?ün Hz. Muhammed?i temsil etmesinden kaynaklansa gerek.

Günümüzde Gül Baba türbesi

Gelelim türbenin bugününe... Evvela türbeye ulaşmak biraz sıkıntılı. Zira türbeyi gösteren tabela yok denecek kadar az. Hatta ilginçtir ki, türbenin hemen yanına tesis edilen Gül Baba Cafe?nin dahi tabelası olmasına rağmen, türbeyi gösteren açık bir tabelaya ben tesadüf edemedim. Tepe, bugün de Gül Baba adıyla anılıyor. Fakat halk türbeden pek de haberdar olmadığı için, adres sorduğunuzda istemeden de olsa sizi tepedeki farklı noktalara yönlendirebiliyorlar. Tepeye çıktıktan sonra neredeyse bir saat boyunca türbeyi aramak zorunda kaldım. Türbeyi bulduğumda da açıkçası ciddi hayal kırıklığı yaşadım. Türbenin hemen girişinde bir Gül Baba heykeli var. Sekizgen bir yapı olan türbenin etrafında tam bir sessizlik hakim. Avluda ise iki görevli, radyodan İngilizce bir parça dinliyor. Yazık ki her ikisi de Türkçe bilmiyor. Yakın bir zamana kadar türbede Türk görevli de bulunuyormuş. Ama benim gittiğim Temmuz 2012 tarihinde böyle bir görevli yoktu. Muhatap olduğum bekçi, Macarcadan başka bir lisan bilmiyordu. O nedenle de derdimi anlatmakta epey zorluk çektim.

Padişah omzunda Bektaşi Şeyhi Gül Baba

Türkiye?den geldiğinizi söyleyince, daha doğrusu görevliler?Türkiye? kelimesini duyunca türbenin kilitli olan kapısı açılıyor. Karşınıza Gül Baba?nın mütevazı türbesi çıkıveriyor. Türbenin pencere tarafında birkaç tespih, birkaç kalem ve bir de hatıra defteri göze çarpıyor, defter çoktan dolmuş, kalemler ise yazmıyor. Bir iki tane cildi eskimiş Kur?an-ı Kerim dışında başkaca da bir şey yok. Abdest almak için bir şadırvan ya da tuvalet bulunmuyor. Namaz kılınacak mekan da varla yok arası. İnsan ister istemez?binbir hevesle başlayıp da sonunu getiremediğimiz bir girişim daha? demeden edemiyor. Halbuki türbe, daha içeriye adımınızı atar atmaz maneviyatı ile sizi sarıp sarmalıyor. Belki de bir zamanlar bir buçuk asır Osmanlı egemenliğinde kalan bu yabancılaşmış diyardaki tek sığınak.

Yeri gelmişken burada, Osmanlıların Budin?deki son beylerbeyi Abdi Paşa?yı da yad edelim. Budin?in son Osmanlı valisi Abdurrahman Abdi Paşa?nın hayatı pek çok başarıyla doluydu. Kendisi askeriyeden yetişip, Köprülüzade Fazıl Ahmet Paşa ile birlikte Lehistan ve Girit seferlerine katıldı. Akabinde Bağdat, Mısır, Bosna ve Halep valiliklerinde bulundu. Son görevi ise aynı zamanda şehadetine sebebiyet verecek Budin eyaleti beylerbeyliğiydi. 1685?te tayin edildiği bu görevde iki yıl kadar kaldı. 1686?da yaklaşık 90 bin kişilik bir Habsburg ordusu şehri kuşattığında, emrindeki 16 bin askerle şehri son ana kadar savundu. Osmanlılar bölgeye takviye kuvvet gönderdi, ancak bu kuvvetlerin başında bulunan Sadrazam Sarı Süleyman Paşa, Lokman Tepesi?ne kadar gelebilmişse de daha fazla ilerleyemedi. Bosna valisi Siyavuş Paşa?nın, emrindeki yeniçerileri şehre sokma girişimleri de başarısızlıkla sonuçlandı ve böylelikle Budin?in mukadderatı da belli oldu. Şehir 2 Eylül 1686?da, bir Cuma günü düştü. 80 yaşına yaklaşan Abdurrahman Abdi Paşa şehre yapılan yedinci ve son hücumda aldığı bir kurşun yarası neticesinde şehit oldu. Cesedi Avusturyalılar tarafından günlerce açıkta bırakıldıktan sonra defnedildi. 20. yüzyıla gelindiğinde ise Macar hükümeti son derece büyük bir kadirşinaslık örneği sergileyerek, Paşa?nın şehit düştüğü yere bir makam mezar inşa ettirdi. Bu mezar günümüzde iç kalede, askeri müzenin hemen arkasına düşen alanda görülebilir.

Önder KAYA