Ögel, bu kuş motifinin eski İran Zend Avesta?dan gelmiş olabileceğini söylüyor. Bunda Hazer denizi ortasında bir ağaç üzerinde bir kuş bulunduğu yazılı imiş. Tahmuruf ve zal?in tılsımları bu kuştan geliyormuş. İranlılar buna Sireng veya Simurg diyorlar. Araplar da adı Anka, Zümrüdü Anka. 15 Bunun Araplardan İran?a geçtiği de söyleniyormuş. Buna karşılık Ögel?e göre Türklerdeki Hüma kuşu, peygamberin hadislerinde cennet kuşu olarak bildirilen kuşmuş. Bu cenette oturuyor, zaman zaman 7 kat göğe çıkıp tanrıya gidip geliyor, deniyormuş. İranlılar bunun Çin topraklarında yaşayan bir kuş olduğunu, savunuyorlarmış. Çin edebiyatında?Cennet Kuşu? motifi büyük önem taşıyormuş. Bu kuş motifinin, ?gök gürültüsü kuşu? adı altında Alaska?dan Güney Amerika?ya kadar bulunduğunu müşahade ettim. Çeşitli adlar almış ve efsanelere karışmış bu tanrısal kuş hikayesi İ. Ö. en az 3000 yıllarında Sumerlilerde başlamış olduğunu gördük. Hüma kuşunun da aynı kaynaktan geldiği kuşkusuzdur Çünkü Sumer?in taıırısal bahçesinde, cennet bahçesindeki dalsız budaksız bir ağaç üzerine tünemiş bu kuş 7 kat göğe çıkıyor.

Bundan sonra kendi varlığının devamını ve güvenini halkın refahında ve kalkınmasında gören bu orta sınıf halka daha da yaklaşarak çeşitli yollardan siyaseti etkilemek yollarını aramıştır ve bulmuştur. 2002 ve 2007 seçimleri bu yaklaşmanın sonucudur. Tüm bu gelişmelerin birçok siyasi, kültürel ve ekonomik yönleri vardır. Seçilen hükümetlerin toplum içinde oluşan bu köklü değişmeleri ne derecede anlayıp anlamadığını bir yana bırakarak yazıyı bir sonuca bağlamak istiyorum.

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ

AYRICALIKSIZ TOPLUM-

12 A. g. e., s. 179-180.

İnsanın yaradılışı: Sumer?de tanrılar çoğalmaya başlayınca kendi işlerini yapıp yetiştiremediklerinden yakınıyor ve bütün tanrıların yaratıcısı tanrıça Nammu?ya gelerek işlerini yapacak kimseler yaratması için yalvarıyorlar. O da oğlu bilgelik tanrısı Enki?yi derin uykusundan uyandırarak tanrıların işlerini görecekleri yaratmasını söylüyor. Enki de annesine derin sudan çamur almasını, ona tanrıların görüntüsünde şekil vermesini, ona bu işte yer tanrıçası ile doğum tanrısının yardım edeceğini söylüyor. Enki, ey anneciğim! yeni doğanın kaderini söyle, diyor, sonunda o bir insan oluyor. 5

Sumer?de Dilmun adında saf temiz tanrıların yaşadığı bir ülke var. Hastalık, ölüm bilinmeyen yaşam ülkesi. Fakat orada su yok. Su tanrısı, güneş tanrısına, yerden su çıkararak orasını tatlı su ile doldurmasını söylüyor. Güneş tanrısı istenileni yapıyor. Böylece Dilmun meyva bahçeleri, tarlaları ve çayırları ile tanrıların cennet bahçesi oluşuyor. Bu bahçede yer tanrıçası 8 şifa bitkisi yetiştiriyor. Bunlar meyvelenince bilgelik tanrısı Enki hepsinden tadıyor. Yenmesi yasak olan bu meyveleri yiyen tanrıya, tanrıça çok kızıyor ve onu ölümle lanetleyerek ortadan yok oluyor... Diğer tanrılar büyük güçlüklerle yer tanrıçasını bularak tanrıyı iyi etmesi için yakarıyorlar. Tanrıça, tanrının 8 bitkiye karşı hasta olan 8 organı için birer şifa tanrısı yaratıyor. Bunlardan 5 tanesi Tanrıça. Hasta olan organlardan biri kaburga. Onu iyi eden tanrıçanın adı, kaburganın hanımı anlamına gelen Nin. ti?dir. Bu kelimede Nin hanım, ti kaburgadır. ti?nin diğer anlamı?yaşam? dır. Bu hikaye Tevrat?a geçerken kaburgadan bir kadın yaratılmış ve ti kelimesinin ikinci anlamı alınarak?kaburganın hanımı? yerine İbranicede?hayat veren hanım? anlamına gelen?Havva? adı verilmiştir. 6

Sumerlilerin dillerinin Türkçeye benzediği ve dağlık yerden göç ettikleri kamsı gittikçe yaygınlaşmaktadır. Bu nedenle Orta Asya Türk Kültürü ile onların kültürü arasında bir bağlantı bulabilir miyim, düşüncesi ile Prof. Bahaattin Ögel?in Türk Mitolojisi 2 kitabını zaman zaman incelemekte idim. Hakikaten bazı parellellikler tesbit ettim. Bunları bir başlangıç olarak bu kongrede sunmaya karar verdim. Fakat araştırmalarım ilerledikçe konunun daha genişleyeceğini ve kongre süresini aşacağım anlayarak araştırmayı kısa kesmeye mecbur oldum.

Burada Sumer kültürü ile Türk kültürü arasındaki parelellikleri elimden geldiğince özetlemeye çalıştım. Bunlara daha birçokları ekleneceğinden kuşkum yok. Rahmetli Prof. Bahaeddin Ögel?in belirttiği gibi, Türk efsane ve destanlarında komşularından, Mani dininden, budizmden, Lama dininden, İran?dan, Hrıstiyanlık ve Müslümanlıktan birçok etkiler bulunduğu anlaşılıyor. Sumer etkisi bunlar yoluyla mı gelmişti, yoksa vaktiyle aynı Topraklar üzerinde yaşamış olmalarından mı kaynaklanıyordu?

DİPNOTLAR

adresinden Türk kültürü üzerine bilgiler bulunabilir..

Türk Kaganı, tanrı tarafından çeşitli güçler verilerek insanları idare etmek üzere tahta oturtulmuştur. Sumer?de tanrılar şehir beylerini kendileri geçerek ve güçler vererek kendileri yerine ülkeyi idare ettiriyorlar

16 Murat Uraz, a. g. e., s. 323.

10 S. N. Kramer, a. g. e., s. 123-124.

Sumer metinlerinde gök gürültüsü bulutlarını simgeleyen İmdugud adlı kutsal bir kuş var. Bu kuş kaderleri veriyor, sözüne karşı gelinmiyor ve yardımlar yapıyor. Onun kanatları açılınca bütün göğü kaplıyor. 9 Bu kuş Akadlılarda Anzu adını alarak birinci yüzyıla kadar çiviyazılı metinlerde varlığını korumuştur. Bazen kartal olarak da algılanan bu kuş ve yılanla ilgi bazı hikayeler var Sumer metinlerinde. Bunlardan birinde aşk tarnıçası İnanna tanrılar bahçesinde dalsız budaksız bir ağaç yetiştiriyor. Ağacın tepesine Imdugud kuşu, ortasında Lilit isimli bir cin ve köküne de bir yılan yuva yapmış. Bu yüzden tahtasından yapmak istediğini yaptırmak için ağacı kestiremiyor. Gılgameş imdadına yetişip onları kaçırıyor ve ağacı keserek tanrıçaya veriyor. 10

5 Samuel Noah Kramer, The Sumerian, Their History, Cultur and Caracter Chicago 1963, p. 150-151.

Kırgızların kahramanı Ertöştük, tepesi göklere uzamış bir çınar ağacı üzerinde Alp Karakuş?un yavrularım yemeğe gelen ejderi öldürüyor. Kuş da ona birçok iyilik yapıyor. 14

BÜROKRATİK ORTA SINIF-

Bir başkasında ise Su içindeki tanrıça Akana veya Ak-ene, Ülgen?e yeri ve göğü nasıl yaratacağını söylüyor (s. 332). Ülgen de yere ve göğe?ol? diyor, onlar da oluyorlar (s. 433).

e-kaynak: http://www.akmb.gov.tr/ata/metinler/sempozyum/3. turkkulturuCII-23.htm

13 Murat Uraz, Türk Mitolojisi, İstanbul 1992, s. 288-289.

15 Bu kuşa ait ayrıntılı bilgi için bkz.: Jussi Aro, Anzu and Sumurgh, Kramer Anniversary, Volume, Alter Orient und Altes Testament, Band 25 (1976), p. 25-28. Araplar bu kuşun Kaf dağında yaşadığına, tüyünü ele geçirenlerin ölümsüz olacağına inanıyorlar.

Aziz Atatürk?ün büyük bir içtenlikle arzuladığı bu tür araştırmaları, daha derin ve kapsamlı olarak genç kuşakların yapacağı ümidiyle sözlerimi bitiriyorum. Teşekkürlerimle.

Türk efsanelerinde çok çeşitli yaradılış motifi var 4 Buna rağmen ana motif birbirlerine benziyor. İlk olarak evren büyük bir sudan oluşuyor. Tanrı Ülgen, bazısında insan olan kişi, bazısında şeytan olan Erlik ile bu suların üzerinde uçuyor. Birinde denizden bir taş çıkarak Ülgen?e konacak bir yer oluyor. Başka birinde Erlik, diğerinde kişi, bir diğerinde ise yaban ördeği suyun içinden toprağı çıkararak yeri meydana getiriyor.

İlk olarak Promete?nin insanlara yazıyı, matematiği, astronomiyi, tıbbı, hayvanları evcilleştirmeyi, gemi yapmayı, kahinliği öğrettiği efsanesi nedeniyle, batı dünyasında, bütün kültürlerin Yunanlılardan kaynaklandığı inancı yüzyıllar boyu süregelmiştir. Diğer taraftan, Tevrat da bir kısmı tanrı tarafından yazdırılmış, bir kısmı İsrailliler tarafından yaratılmış ilk dinsel ve edebi kitap olarak kabul edilmişti.

TÜRKLER HER YERDE TÜRK-

Yıllar evvel çıkan Demirtaş Ceyhun?un (ilk olarak Mayıs 1992?de basılan ve Kasım 1993?e kadar on bir baskı yapan) ?Ah Şu Biz?Kara Bıyıklı? Türkler? kitabını geçenlerde tekrar okudum. Yazar, toplumumuzu ilgilendiren can alıcı konulara dokunmuş. Kitap, yazarın çalışmaları, okudukları, yazdıkları arasında kafasına takılan fikirlerden, sorulardan izlenimlerden oluşuyor. Ceyhun, halkın neden 12 Eylül darbesi karşısında sessiz kaldığını soruşturduktan sonra?Türk olmak? nasıl bir şeydir diye soruyor. Yazar haklı olarak göçebeliğin, Türklerin kültürünü ve kişiliğini devamlı etkilediğini yazıyor. Fakat çok ilginç bulduğum bu kitapta yazar Ceyhun Türklerin her değişikliğe rağmen, Avrupa?nın göbeğinde yaşamalarına rağmen halen?Türk? olarak yaşamakta ısrar ettiklerini de belirtmektedir.

Demokrasi ayakta kaldıkça bu büyük sosyal siyasal değişmeler zamanla halkı hakim vaziyete getirerek sonunda demokrasinin yarattığı ortamda kimlik, yurttaşlık, kültür, vatanseverlik gibi konuları kendi mecralarına sokarak doğmakta olan gerçek yeni Türkiye?nin temellerini daha da güçlendirecektir. Sonunda tarihe karşı duyulan ilgisizlik son bulacaktır çünkü geçmişle bugün arasında sağlam köprü kurulmuş olacaktır. Tarih bilmek ve o tarihi benimsemek ve bugüne bağlamak iki ayrı şeylerdir. Tarih bilgisi ve bilinci bir araya geldiği zaman Kanuni Süleyman?ın türbesini ziyaret etmek için Zigetvar?a turlar düzenlenecektir.

9 Thorkild Jacobsen, The Treasures of Darkness, A History of Mesopotamian Religion, Amerika 1978, p. 128.

İkinci hikaye: Kral Etana?nın çocuğu olmuyor. Çocuk yaptıran bitki gökte imiş ama göğe çıkma imkanı yok. O, bir gün bir çukura düşmüş kartal yavrularını bir yılanın yemesinden kurtarıyor. Kuş buna çok seviniyor. Buna karşılık olarak, kralın otu alabilmesi için kanatlarının üzerine bindirerek göğe çıkarmaya başlıyor. Kuş her yükselişte aşağıda ne gördüğünü sorması üzerine kral evvela geniş bir alan olduğunu, gittikçe onun küçüldüğünü, en sonunda da birşey göremediğini, korktuğu için hemen indirmesini söylüyor. 11

? Divanü Lugat-it Türk, Tercümeei: Besim Atalay, cilt I, e. 248, 529, III, s. 178, 278, 367. ?° S. N. Kramer, a. g. e., s. 116.

Türkler, göçebelik, tarih sevgisi ve demokrasi

Eski Türklerin hem atlı göçebe bir kültüre sahip olup hemde yüksek bir medeniyete sahip olduğunu soyleyebılırmıyız? medeniyetin kıstasları nelerdir? Eski Türkler gerçekten göçebemiydi? bir yanda çine akınlar düzenleyen bir kesim tarafından bu sebeblerle barbarlıkla suçlanan Türklerin dünya medeniyetine bir katkısı oldu mu acaba?

bu kadar yüksek bir medeniyetimiz mi varmış biz Türklerin?

4 Türk Mitolojisi kitabında yaradılış efsanelerine ait sahifeler: s. 279, 432, 446, 451, 465, 466, 469, 475, 483, 486.

Türkler Osmanlı tarihi boyunca kendine mahsus tarihi kültürel, dil, vs. özellikleri olan bir grup halinde yaşamışlarsa da özel bir mevkie sahip olmamışlardır. Her ne kadar Osmanlı devletini Türk aşiretleri kurmuş ve dili Türkçe olmuşsa da bu özellikleri siyasi üstünlük sağlamak ve bu sayede kendine ekonomik çıkar, refah, yani hakim grup olmanın verdiği meyvelerden istifade etmemişlerdir. Diğer yandan ordunun önemli bir kısmı bilhassa 16. yüzyıldan ve reformlardan sonra Türklerden oluştuğu için 18. yüzyıl büyük insan kaybına neden olan savaşlarda en çok kırılan yine onlar olmuşlardır. On dokuzuncu yılda Kırım (1853) savaşından başlayarak diğer Müslüman gruplar da orduya asker vermişlerse de ordunun büyük kısmı Türk ve sonra Kürtlerden oluşmuştur. Gayri Müslimler ancak Birinci Dünya Savaşı zamanından sonra orduya katılmışlardır.

Sumerliler kendilerine?Karabaşlı? derlerdi. Bu deyimin Türklerde olup olmadığını merak ediyordum. Divan-ı Lugat-it Türk, cilt III, s. 222?de, Türkler arasında erkek ve kadın kölelere?Karabaş? deyimi kullanıldığı yazılı. Manas destanında ise Manas ziyafete yalnız çağrıldığında?karabaşlı kişiyiz? demiş. Bu yalnız başımıza?yiğidiz? demekmiş (B. Ögel, s. 513). Alanguva hikayesinde, Alanguva ışıktan olan çocukları için onların tanrı oğlu olduklarını, ?karabaşlı? insanlarla karıştırılmamalarını söylüyor. 16

8 B. Ögel, a. g. e., s. 111-112.

Siyasi kimliğini kendi etnik ismini taşıyan bir devlet kurarak ilan eden Türklerin neden kendi tarihlerine karşı inanılmayacak kadar ilgisiz kalmaları hayret edilecek bir şeydir. Bir örnek vereyim. Kanuni Sultan Süleyman 1566 da bugün Macaristan da bulunan Zigetvar şehrinde vefat etmiştir. İç organları orada gömülmüş ve üzerine zamanında bir türbe yapılmıştır. Yıllar boyunca bu türbeyi kimse ziyaret etmemiş, bakmamış ve böylece türbe perişan olmuştur. Yani bu en ünlü Osmanlı Sultanı?nı hem selefler hem İslam tebaası unutmuş. Ancak 1912 yılında Budapeşte?de bir sefaret memuru mezarı keşfetmiş tamir ettirmiştir. Zigetvar?ı her ziyaretimde Türklerin buraya gelip gelmediklerini sorarım. Gelen yokmuş.

Sumer?de 7 temel sayı olarak görülüyor. 7 dağ aşmak, 7 kapı geçmek, 7 kat gök, 7 tanrısal ışık, 7 ağaç gibi. Türklerde temel sayı 9 olmasına karşın 7 sayısı da bulunuyor. Ögel?e göre bu Mezopatomya?dan batı Türklerine geçmiş. Göktürk devrinde Kozmolojik bir anlam kazanmış. 7 iklim, 7 yıl, 7 gün, 7 gök kısrağı gibi (B. Ögel, s. 314).

AMERİKALI FAKAT TÜRK PAPAZ-

KİMLİĞE BAĞLILIK-

Bunlar uzunca derin düşünülecek konulardır. İttihat ve Terakki devrinde yani imparatorluktan milli devlete geçişte Türklerin ne olduğu uzun uzadıya tartışılmıştır ki tartışmacıların arasında liberal olarak tanınan Prens Sabahaddin de vardı. Osmanlı devletinin kurucusu ve hakimi görülen Türklerin bu kadar etnik ve din grubu içinde neden en gelişmemiş bir topluluk olarak kaldığı durmadan tartışılmıştır. Ziya Gökalp Osmanlı?yı hakim sosyal bir sınıf olarak görmekle kalmamış bu sınıfın, Türklerin millet olarak bilinçlenmesini önlediğini ileri sürmüştür. Neticede devlet bir millet yaratmak yolunu aramış. Cumhuriyet akıl yolu ile günün ölçülerine en uygun düşen bir millet modeli çizmiştir. Toplumun tarihi hafızasını ve tecrübeleri yok saymıştır. Halbuki Osmanlı devletinin son elli yılında siyasi anlamda dili esas tutarak Osmanlı?nın kurduğu siyasi ve sosyal temeller üzerinde bir millet oluşmuş ve nihayet Milli Mücadele varlığını ilan etmiştir.

Bilindiği gibi Sumerlilerin en önemli bulgularından biri, dillerine göre bir yazı icat etmeleri, onu geliştirmeleri ve kil üzerine yazarak zamanımıza kadar ulaşmasını sağlamaları olmuştur. Bulunan belgeler arasında büyük değeri olanlar edebi yazıtlardır. Bunlar daha çok Sumerlilerin tanrıları ve dinleri ile ilgili konuları kapsamaktadır. Sumer yazarları ve ozanları tanrılarıyla ilgili çeşitli efsaneler yaratmışlar, şiirler yazmış, ilahiler bestelemişlerdir. Bunlardan başka, destanlar, atasözleri, hikayeler gibi konular da bulunuyor bunlar arasında.

1 Muazzez İlmiye Çığ, Sumerlilerden Yahudilik, Hıristiyanlık, Müslümanlığa Ulaşan Etkiler ve Din Kitaplarına Giren Konular, yayınlanmak üzere.

2 Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi , cilt I, Ankara 1989.

Öze, yani soy kimliğine bağlılık fakat tarihe karşı ilgisizliğin nedenlerini göçebeliğe bağlamak yeterli değildir. Göçebe bir topluluk güven, refah, devamlı iş bulur ve istikrarlı bir siyasi sisteme bağlanırsa birkaç kuşak sonra göçebeliğini unutur yerleşik düzen kurallarına göre yaşar. Doğu Avrupa?da Roma yani Çingene olarak adlandırdığımız çeşitli göçebe gruplar vardır. Bu göçebeliğin irsi olduğunu ve Roman?ın bundan vazgeçemeyeceğini iddia edenler çoktur. Fakat Roman?ın hemen hemen her yerde ayrılığa uğradığı, aşağı görüldüğü, haksızlık içinde yaşadıkları ve bir ülkeye hakim etnik grup tarafından dışlandığı düşünülürse göçebeliklerinin hala devam etmesinin nedeni kendiliğinden ortaya çıkar. Osmanlı devleti tahrirlerinde de Roma sayılanlar Müslüman olsun olmasın Kipti olarak dinsel değil ayrı bir sosyal grup olarak sınıflandırılmıştır.

Cumhuriyet halkını, refahını, güvenini ve ilerlemesini ana hedef olarak almıştır. Devleti Türk milli devleti olarak ilan etmiş ve halkçılığı ön plana çıkarmıştır. Fakat tatbikatta fazla değişiklik olmamış, halka huzur refah görmemiş, çünkü siyasi bir elit ve onun yetiştirdiği hakim bir bürokrasi devlete yönetici değil mülkün sahibi gibi hakim duruma geçmiştir. Fakat dünya koşullarının ve ekonomik ilişkiler sayesinde gücünü üretici faaliyetlerden alan halk kökenli bir orta sınıf paralel olarak bürokrat orta sınıfın yanında gelişmiş ve rahmetli Turgut Özal zamanında başlayarak siyasi etkisini sağlamak için çabalamıştır.

Türklerin Yeraltı Dünyası hakkındaki inanışları da Sumerlilerin inanışına benziyor Sumerlilere göre Yeraltı Dünyasında ölüler nehir yoluyla götürülüyor. Nehrin sonunda Yeraltı tanrıçası Ereşkigal?ın 7 kapıdan geçilen sarayı bulunuyor. Oraya gitmek isteyenler için bazı yasaklar var. 7 Aynı motif Türk efsanesinde de bulunuyor. 8 Ögel Kur?an?daki cennetin ırmağı olarak yorumlamak istemişse de bunun Sumer?deki Yeraltı nehri olduğu kuşkusuz. Aynı nehir Tevrat?ta, Şeol, Yunan?da Hades olarak bulunmaktadır.

AİDİYETSİZ HAKİMİYET-

Sumerlilerden Tevrat?a geçen konular üzerinde Batıda bazı yayınlar yapılmışsa da bu hususta ülkemizde bir yayın yoktu. Aynı konuların Kur?an?da bulunup bulunmadığı, bulunuyorsa ne düzeyde olduğu soruları beni bir hayli meraklandırmıştı. Bu nedenle geçtiğimiz aylarda Sumer edebiyatından ve efsanelerinden Tevrat ve Kur?an?a geçen konuları karşılaştırmak suretiyle oldukça ayrıntılı bir yazı hazırladım. 1

Türk efsanelerinde insanın yaradılışı: Bunların birinde tanrı Ülgen deniz yüzünde toprak parçası görüyor. Bu toprağa?insan olsun? diyor, o insan oluyor. Adı Erlik. Bu tanrı ile kendini bir tutmaya kalkınca, tanrı etleri çamurdan, kemikleri kamıştan 7 insan daha yaratıyor Türk Memlük efsanesinde, bir mağaraya dolan çamurlardan, yağmur ve sıcak etkisiyle 9 ay sonra ilk erkek meydana geliyor. Buna?Ay Atam? demişler, tekrar mağraya dolan çamurlarla 9 ay sonra da bir kadın dünyaya gelmiş. Buna da?Ayva akyüzlü? demişler. Başka bir efsanede tanrı insan şeklinde 7 erkek ve 4 kadın yapmış. Diğer bir Altay efsanesine göre tanrı Ülgen insanın etlerini topraktan, kemiklerini taştan yapıyor. Kadını da erkeğin kaburgasından. Kadının, Tevrat?a göre Adem?in kaburgasından yaratılması, Adem ile Havva?nın cennetten kovulması motifi hakkında Ögel kitabının 475?inci sahifesinde bazı yorumlar yapmışsa da yine bu hikayenin kaynağı Sumerlilere dayanmaktadır.

Ülgenin yer ve göğe?olun? demesi ve evreni 6 günde yaratarak yedinci gün dinlenmesi Tevrat ve Kur?an?daki Allahın?ol? diyerek yeri göğü 6 günde yaratması ve yedinci günü dinlenmesi motifi ile paraleldir.

Sumer?de kahramanlar tanrılarla bağlantılı, insanüstü güçlere sahip. İlk işleri ülkeye zararlı olan büyük güçteki hayvanı öldürmek. Aynı motifi Türk kahramanlarında da buluyoruz.

Görüldüğü gibi, Sumerlilerin İmdugud kuşu, Akatlılarda Anzu, Araplarda Anka, Zümrüdü Anka, İran?da Simurg, Hindlilerde Garuda, Türklerde Hüma adları altında çeşitli efsanelere konu olarak sürmüştür. Amerika yerlileri arasına kadar uzanan bu kuş motifi de Sumerlilere mi dayanıyor, yoksa hepsi birden daha önce var olan bir kültürden mi alınmıştır, bunu şimdi söyleyemiyoruz.

Prof. Dr. Kemal H. Karpat - 29.06.2008

Buna karşılık 18. yüzyılın başlarında Osmanlı devletine sığınan Ferenc Rakozy Tekirdağ?da yaşamış. Oradaki evi müze haline getirilmiş ve her sene otobüs dolusu Macarlar oraya gelip ziyaret ederler. Tanıdığım her Macar 1849-51 de Kütahya?da Louis Kossuth?un yaşadığı evi görmek isteğini söyler. Macarlar tarihe karşı olan sevgi ve bağlılıklarını Kanuni Süleyman?a karşı da göstermişlerdir. Zigetvar?ın yakınlarında Kanuni?nin karargahı olan yerde ismi Zoltan olan bir köy kurulmuş. Zigetvar müzesinin müdürü ile konuştum. Türkler yüz elli sene buralarda hüküm sürdü, haklarında ne düşünüyorsun diye sordum. Bizim dinimize kültürümüze yani bizim temel varlığımıza hürmet ettiler. Biz onu hatırlarız diye cevap verdi. Tarihe, kendi tarihimiz dahil tarihe karşı olan bu ilgisizliği yabancılar derhal fark ediyor, Gazetelerden gecen gün okudum. Gazetede Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi yöneticisi İtalyan asıllı Alessandra Ricci de?Türklerin tarihi koruma bilinci yok? demiş. Fakat bu topraklarda yasamış birçok Rum ve Ermeni nedense burayı unutamıyor. Nevşehir?in bir köyüne gittiğimde anlattılar. Mübadele ile Yunanistan?a göçürülen bir Rum her sene köye gelir birkaç gün orada kalır evinin etrafında dolaşır atalarının mezarlarını ziyaret ettikten sonra yeni güç aldım diyerek Yunanistan?a dönerlermiş. Doğu Anadolu?da doğmuş Ermenilerin çocukları, torunları her sene ABD?den turlar düzenleyerek atalarının yaşadığı yerleri görmek için Anadolu?ya gelmektedirler. Buna karşılık tarihi anlamak, atalarının yaşadığı yerleri görmek için Rumeli?yi ziyaret eden Türk yok gibi.

Geçen yüzyıl içinde, Mezopotamya?da yapılan kazılardaki buluntular, çıkan binlerce yazılı belgenin çözülüp okunması ile her iki inanç da kökünden sarsıldı. Çünkü Promete?den an az 2000 yıl önce Sumerliler bunların hepsini bulmuşlar, yapmışlar ve kullanmışlardı. Diğer taraftan Tevrat?taki birçok konuların Sumerlilerden kaynaklandığı, metinler okundukça meydana çıkmış ve çıkmaktadır.

yok daha neler söyleyeceksin ya?

IRK?A BAĞLI, TARİHİNE YABANCI-

Neticede Türk ismen ve kültür bakımından devlete hakim görünmüşlerde de halk devletinden yararlanmamıştır. Bir devlet kurup onun ayakta kalmasında birinci derecede rol almış bir etnik grubun bir yurda sahip olmanın verdiği güvenden, refahtan, onurdan faydalanması olağandır. Fakat bir halk yurduna yalnız isim olarak değil ayni zamanda güven, huzur, refah ile bağlanırsa tarihe karşı da ilgisi artar.

Sümerolog, 2. Kısım L. 51/4, Ataköy-İstanbul

Türk kimlik meselesi bilhassa saptırıldığı, varlığı inkar edildiğinde bütün gücü ile ortaya çıktığını görürüz.. Bir kaç yıl evvel yayımlanan ve yüzlerce baskı yapan?Ah Şu Çılgın Türkler? kitabına karşı duyulan ilginin kaynağı, bu özünü korumak kararı idi. Türkiye?de devamlı yaşayan, gazeteleri Türkçe okuyan yani bir Türk sosyo-politik ortamında yaşayan bir kimse için, kimlik konuları ilk bakışta önemli olmayabilir. Fakat kimlikleri inkar edildiği, sorgulandığı veya aşağı görüldüğü zaman kimliğe bağlılık birden kendini gösteriverir. Bu kimlik siyasi veya dinsel değil, kişinin?özünü? ve aidiyetini ifade eden derin köklü bir kimliktir.

Bahaattin Ögel, Türk mitolojisi temelinin uzay ve dünya ile ilgili inanış ve anlayış olduğunu yazmış. Sumer mitolojisinde de böyle. Sumerliler yaradılış ve evrenle ilgili düşüncelerini toplu bir halde yazmamışlar Ancak bunlar, destanların baş kısımlarında veya ortalarında kısım kısım anlatılmış. Aynı geleneği Türk destanlarında da buluyoruz.

MUAZZEZ İLMİYE ÇIĞ

OSMANLI?DAN BUGÜNE-

Görüldüğü gibi gerek tek tanrılı dinlerde, gerek Türk efsanelerinde, Sumer?de olduğu gibi, evren sudan, insan topraktan meydana gelmiştir.

Bir Uygur efsanesinde, Bilge Buka?nın atalarından birinin dibinde yattığı ağaca bir kuş gelerek ötmeğe, daha sonra adamı tırmalamaya başlamış, o sırada ağaçtan zehirli bir yılan indiğini görerek adam kuşu bırakmış. Bu kuşa Uygurlar tanrı gözüyle bakıyorlarmış (B. Ögel, 86).

Üçüncü hikaye: Kahraman Lugalbanda, Zabu ülkesinden kendi şehri olan Uruk?a dönmesi için, İmdugud kuşunun dostluğunu kazanmak istiyor. Kuş yuvasında bulunmadığı zaman yavrularına yağ, bal, ekmek veriyor ve onlara bakıyor. Kuş yavrularına böyle güzel bakana candan dost olmaya, ona yardım etmeye karar veriyor ve Lugalbanda?nın şehrine rahatlıkla dönmesini sağlıyor. 12

Sumerlilerin dinleri ve edebi yapıtları gerek kendileri zamanında yaşayan, gerek daha sonra gelen Ortadoğu milletlerini etkisi altına alarak izleri, bir taraftan Yunanlılar yoluyla Batı dünyasına, diğer taraftan Tevrat ve Kur?an?a kadar ulaşmıştır.

HALK HAKİMİYETİ-

ORTA ASYA TÜRK EFSANELERİNDE SUMER EFSANELERİNDEN İZLER

11 Ay. es., s. 43-44.

Tarihçilerin en büyük yanlışı bir kavmin kavramını alıp o kavrama sahip diğer tüm kavimlere aynı gözle bakmalarıdır. Türk göçebeliği Germenik halkların yani Vandalların, Gotların, Visigotların. Indo-İranlı Sarmat ve Alanların göçebeliği gibi Talan amaçlı ve geri teknolojili bir sosyal yapı değilki. Bazı insanlar Türklüğü anlamadan, bozkırın binlerce yıllık düzenini bilmeden konuşurlar. Unutmayın, Çoğu askeri icadı bütün dünya Türk göçleri sırasında öğrendi. Bunların arasında eğik süvari kılıçları, lamelar zırhlar, maskeli miferler, süvari taktik ve stratejileri gibi bir sürü unsuru Doğu Romalılar bile taklit etmişlerdir. Hangi geri ulusta milli bilinç vardır? Türkler'de, Peçenek de olsa; Kuman da olsa Türklük üst kimliği vardır. Hatta bu kimliklerini anavatan'dan binlerce kilometre uzaklara kadar gidip yitirmemişlerdir. Bu yüzden Anadolu'dan önce Macaristan'a Romalılar tarafından 'Turchia' denmiştir. Bu neden önemlidir? Çünkü o sıralarda Germenler bir ulus olarak kendilerini isimlendirmemişlerdi. Germen ismini onları Kelt kökenli Galyalıların bir türevi olarak gören Romalılar takmıştı. Çin bile kendini bir ulus millet olarak görmüyordu. Fakat Türk ismi Orhun abidelerinde ve daha da önce (Çin kaynakları MÖ 6. yy da Tuju olarak telafuz ediyorlardı) bu milletin kendine taktığı bir isim olarak şanlı tarihine, tarih yapan; efendi milletler arasındaki onurlu yerine kazınmıştır.

Bunu bugün söyleyecek durumda değiliz. Yalnız şunu belirtmeden geçemeyeceğim; Sumerlilerin yaradılış efsanesinden biraz farklı olan Babil yaradılış efsanesinden Türklerde bir iz bulamamam oldukça ilginç.

3 Samuel Noah Kramer, History Begins at Sumer, Tarih Sumer?de Başlar, çeviren: Muazzez İlmiye Çığ. Ankara 1990 s. 64-69.

Türklerde tanrı ülkeyi uygarlaştırıyor. Sumer inanışına göre de tanrılar şehirleri, kurumları yapıp insanlara vermişlerdir.

6 S. N. Kramer, a. g. e., s. 123-124.

Ben de yıllar evvel Batı Berlin?in ana caddelerinden birinin tam ortasında, şehrin sahibi gibi rahat hareket eden üç bayan gördüm. Yürüyüşlerinden, konuşmalarından Türk olduklarını derhal anlamıştım. Aynı, yani?Türk? kalmakta ısrar eden bayanları Arabistan?da Medine?nin sokaklarında da gördüm. Dünyanın her yerinde Türkler binlerce insan arasında hemen?Türk? olduklarını belli ediyorlar. Demek ki bir yerde din üstünde, yer ve zaman ötesinde Türk diye bir insan, ona kimlik veren bir güç var.

7? S. N. Kramer, a. g. e., s. 203.

Sumer yaradılış efsanesine göre, önce her taraf derin ve geniş bir su ile kaplıydı. Bunun adı tanrıça Nammu. Bu tanrıça sudan bir dağ çıkarıyor. Oğlu hava tanrısı Enlil onu ikiye ayırıyor, üstü gök, altı yer oluyor. Göğü, gök tanrısı An, yeri de yer tanrıçası Ninki ile hava tanrısı Enlil alıyor. 3 Buna göre önce evreni meydana getiren suda olan ana tanrıça ile hava tanrısıdır. Gök ve yer birer tanrı değil onların sahibidirler.

Kimlik konusu ile ilgili bir olayı halen çok iyi hatırlıyorum. Çok sene evvel Wisconsin Üniversitesi?nin Platville kampusunda yaptığım bir konuşmadan sonra yanıma bir papaz geldi. Her şeyiyle tam bir Amerikalıydı. Uzakça bir kasabada yaşadığını söyledikten sonra özel gayret göstererek geldiğini çünkü amacının bir Türk?ü tanımak?koklamak? olduğunu söyledi. Bu merakın kökenini sorduğumda papaz efendi?ben de Türk?üm? dedi. Sonra anlattı. Makedonyalı bir Türk ailenin çocuğu imiş. Çeteler anne ve babayı öldürmüş. Öksüz kalan altı yaşında bu çocuğu bir Bulgar ailesi evlat edinmiş sonra beraber ABD?ye göçmüşler. Aile çocuğu Hıristiyan olarak yetiştirmekle kalmamış onu papaz mektebinde okutmuş. Kendimi nedense farklı hissediyordum sonra Türk kökenli olduğunu öğrenince başkalığımın nedenini anladım dedi papaz efendi.

Özbeklere göre İnsanın ilk atası Kil Han imiş. Ögel, bunun İran?daki Kil Şah?ın bir devamı olduğunu söylüyor. Tevrat?taki?Adam?ın anlamı da kırmızı toprak.

14 Ay. es., s. 288-289.

Sumer bilgin ve yazarları vaktiyle yaratılmış ve düzenli olarak işleyen kozmik varlıkları ve kültür olaylarını m e kelimesi altında toplamışlardır. Bir tablet üzerinde 100?den fazla m e bulunmuşsa da bunların ancak 60 kadarı okunabilmiştir. Bu kelimenin anlamı bilinmiyor. Birbirlerine karşıt kavram ve nesneleri içeriyor gibi görünüyor. Kavga barış, doğru yanlış, beylik tanrılık, krallık çobanlık, yalancılık doğruluk, fahişelik gök cenneti fahişeliği gibi. 18 Bu tarz Türklerde de var: Tanrı şeytan, iyilik kötülük, bilgi cehalet, sadakat vefasızlık, yükseklik alçaklık, ölür yaşam gibi. Buna dualizm deniyor. Ögel?e göre İran mitolojisinden girmiş Türklere. Eski Türk Maniheizminde bunlar iki yıldız, daha doğrusu iki kök sembolü ile ifade edilmiş. Hayat ve ölüm ağacı kökleri olabileceği söylenmiş (B. Ögel, s. 421).

Başka bir efsanede Ertöştük?ü kuş yeraltından yeryüzüne çıkarıyor. Çıkarken yiyecekleri bitiyor. Adam etlerinden koparıp veriyor. Yeryüzüne çıktıklarında adamın etlerini iyi ediyor kuş. Bu iyileştirmenin, kuşun hayat ağacı üzerinde olmasındandır, deniyor (B. Ögel, s. 541).

Türklerde dağlar tanrıya yakın sayıldığından kutsal olmuşlar. Kurbanlar verilmiş, dağlara. Sumer?de de dağlar tanrılarla insanlar arasında bağlantı kurdukları düşüncesiyle kutsal sayılmış. Onun için dağ olmayan Mezopotamya?da Sumerliler tanrı evlerini yapay tepeler üzerine yapmışlardır.

CUMHURİYET OLİGARŞİSİ-

TARİHE İLGİSİZ-

Sumer?de birbirine karşıt olan nesnelere kendi özelliklerini saydırarak atışmalar yaptırılmıştır. Kuş balık, bakır gümüş, kazma saban, yaz kış gibi. Bu Türklerde de varmış. Buna?aytışma? deniyor. Bunun örneğini Divan-ı Lugat-it Türk yaz ile kışın atışması olarak buldum. 17 Konu değişik ama motif aynı. Türklerde de Sumer?de olduğu gibi yaz ve kış tanrıları bulunuyor.

Bu üç hikayedeki kuş ve yılan motifi Asya efsanelerinde çeşitli şekilde bulunuyor. Telüt Türkleri arasında Merküt soyundan bir boya göre sağ kanadını güneş, sol kanadını ay kaplayan kutsal bir gök kuşu var (B. Ögel, s. 599). Sibirya?da şehirlerin ve yurtların yanında bir sırık üzerinde ağaçtan yapılmış bir kuş resmi bulunuyor. Kuşa gök kuşu, direğe de göğün direği deniyor. Orta Asya ve Sibirya efsanelerinde bu direk?Hayat ağacı? gibi anlatılmış. Hayat ağacı yerle göğü birleştiriyormuş (B. Ögel, s. 598). Bu kuş ve ağaç İnanna?nın bahçesine diktiği dalsız budaksız ağaca benziyor. Sibirya ve Orta Asya şamanları kartalı tanrı elçisi olarak görmüşler, esasen Şamanlığın babası da kartal imiş. Altaylıların Kögütey destanında kahraman Karabatur, atlarım çalan Kaankerede adındaki kuşu ararken onun iki yavrusunu ejderden kurtarıyor. Kuş da Karabutur?a atlarını geri veriyor? Yolda düşmanları tarafından öldürülen kahramanı, kuş hayat suyu vererek canlandırıyor. 13

atlı-göçebe olmak medeni olmaya engel değildir aksine çok gezen çok bilir geçimlerini hayvancılıkla sağlayan insanların göçebe olması kadar doğal birşey yok. Ayrıca at o dönemlerde ulaşımda en önemli faktör. yani atlı olmak büyük ayrıcalık.