Gondvana kıtasının Devoniyen kayaçları üzerinde görülen buzullaşma izleri bu olasılığı desteklemekte. Yok oluşu açıklamak üzere ortaya atılan diğer bir görüşse, dünyaya çarpan bir gök cisminin deniz seviyesi ve iklimsel değişimlere yol açması; bu görüşü destekleyebilecek çarpışma kraterlerine ait kanıtlar da bulunmuş. Hangi görüşün doğru olduğunu ileride bulunacak kanıtlar gösterecek...

KRETASE DÖNEMİ KİTLESEL YOKOLUŞU (142-65 milyon yıl önce):

Geç Devoniyende kitlesel bir yok oluş yaşandı. Henüz yolun başında olan karasal ekosistemlerin belirgin şekilde etkilenmediği yok oluşta, deniz yaşamı büyük zarar gördü. Tabülat-stromatoporoid resifleri tamamen yok olurken, mercanlar da ciddi biçimde azaldı. Yeni bir mercan grubu olan Scleractinianlar, Triasta ortaya çıkıncaya kadar bir daha yaygın resif oluşumu görülmedi.

Ordovisyenin sonu bir kitlesel yok oluşla işaretlidir. Yok oluş ilk olarak, planktonlar, derisi dikenliler, üç loblular ve zırhlıbalıklar gibi tropikal türleri etkiledi. Ardından mercan ve dallı bacaklılar etkisi altına aldı. Ilıman denizlere uyum sağlamış olan yeşil algler de yok oluştan etkilendi.

Kretasenin sonlarında, sürüngenler 200 milyon yıldır yeryüzünün baskın omurgalı grubu olarak hem yaygınlıklarının hem de çeşitliliklerinin doruğundaydı. Dinozorların başı çektiği sürüngen imparatorluğu tüm gezegene yayılmıştı. Fakat 65 milyon yıl önce yeryüzüne çarpan bir gök cismi hem dinozorların hem de pek çok farklı sürüngen grubunun sonunu getirdi. Pterosaurslar, Ichthyosaurslar, Mosasaurslar, Plesiosaurslar dinozorlarla birlikte yok olan sürüngen gruplarıydı. İlkel kuşların pek çoğu, rudist midyeler, belemnit ve ammonitlerin dahil olduğu deniz omurgasız gruplarının yarısı, pek çok foramifer türü, bir çok deniz planktonun dahil olduğu mikroorganizma ortadan kalkanlar arasındadır. Kara bitkilerinin %35'i yok oldu.

Benzer kitlesel yokoluşların olma olasılığı halen mevcut. Şimdi sırasıyla bunlara bakalım:

Kambriyen boyunca en az dört kitlesel yok oluş yaşandı. Bunlardan ilki Erken Kambriyende gerçekleşti. Bu olayın sonucunda üç lobluların en eski grupları ve birincil resif yapıcı organizmalar olan archaeocyathidler yok oldu. Diğer üç yok oluş Geç Kambriyenin sonuna düzensiz olarak dağılır. Bu yok oluşlardan üç loblular, dallı bacaklılar ve konodontlar ciddi biçimde etkilendi.

Paleozoiği kapatan yok oluştan sonra deniz yaşamını etkileyen en büyük ikinci yok oluş olan Ordovisyen kitlesel yok oluşu aynı zamanda bir sonraki dönem olan Silüryende görülecek olan uyumsal açılımın da yolunu açtı.

Dünya tarihinde yaşam bir kaç büyük kitlesel yokoluş yaşadı.

Bu yok oluşun sonunda dallı bacaklılara ve yosun hayvancıklarına ait türlerin neredeyse yarısı yok oldu; nautiloidlerin büyük bir kısmı yok olurken, üç loblular de ciddi biçimde azaldı. Konodontların ve graptolitlerin bazı grupları da yok oldu. 100'den fazla deniz hayvanı ailesinin ortadan kalktığı bu yok oluşta, toplam kayıp deniz omurgasız cinslerinin %60'ı, tüm ailelerin %25'i kadardı.

Juranın sonunda küçük bir kitlesel yok oluş meydana gelir. Yok oluştan karasal ekosistemler, özellikle dinozorlar, pek fazla etkilenmez. Ammonitlerin pek çok cinsi, deniz sürüngenleri, deniz midye ve istiridye türlerinin %80'i ve pek çok sığ su canlısı yok olur. Yok oluşun sebebi bilinmiyor. Ancak deniz tabanındaki çok büyük metan yataklarının boşalmasının tetiklediği bir dizi olayın yok oluşa neden olabileceğine dair kuşkular var.

Karasal yaşamın görece daha az etkilendiği yok oluşta, omurgalı, böcek ve bitkilerin dahil olduğu karasal türlerin %70'i ortadan kalktı. Bitkiler de yok oluştan ciddi biçimde etkilendi; ancak, büyük bitki grupları hayvanlar gibi tamamen yok olmadı. Yok oluş tüm yaşam küreyi etkiledi ve onu yeni bir yola soktu. Yok oluştan kurtulabilen Paleozoiğin yaygın grupları bile sayıca ve çeşitlilikçe önemli ölçüde azalıp, eski ekolojik baskınlıklarının bir daha asla kazanamadı. Paleozoiği kapatan yok oluş, farklı canlıların baş rolü oynayacağı yeni bir zamanı, Mezozoiği başlattı.

Ordovisyen yok oluşunun nedenleri oldukça iyi biliniyor. Büyük oranda tropik hayvanları etkilemesi, yok oluştan kurtulmayı başaranların ve yok olanların yerini alanların da ya derin sulara ya da yüksek enlemlerdeki soğuk sulara uyum sağlamış olanlar arasından çıkması, yok oluşun temel nedeninin; Gondvana isimli büyük kıtanın Ordovisyenin sonunda güney kutbunun üzerinden geçmesi olduğuna işaret ediyor.

Yok oluştan sonra dinozorların yeni biçimleri evrimleşerek 150 milyon yıl sürecek olan hanedanlarını kurdular.

Permiyen sonunda görülen ve tüm türlerin %90-95'inin ortadan kalktığı yok oluş Fanerozoiğin en büyük yok oluşudur. Bu yok oluşta pek çok aile, takım hatta sınıf yok olur. Yok oluş etkisini en çok deniz yaşamı üzerinde gösterdi. Deniz omurgasızı ailelerinin % 53'ünü ortadan kalkarken, pek çok büyük grup da tamamen ortadan kalktı. Paleozoiğin tipik hayvan gruplarından olan üç loblular, bir daha dönmemek üzere ortadan kalktı.

Deniz canlısı cinslerinin %50'si yok oldu. Kafadanbacaklılar ve midyeler yok oluştan en fazla etkilen hayvanlardı. Süngerler, salyangozlar, konodontlar ve dallı bacaklılarda ciddi biçimde zarar gördü. Labyrinthodont iki yaşamlılar ve konodontlar tamamen, ammonoyit kafadan bacaklıların biri hariç tüm aileleri, pek çok sürüngen takımı, kaplumbağalar hariç anapsitlerin tamamı, sucul sürüngenlerden plakodontlar, Nothosaurslar, memeliler hariç terapsitler ve ilkin dinozorların çoğu yok oldu.

ORDOVİSYEN DÖNEM KİTLESEL YOKOLUŞLARI (495-440 milyon yıl önce):

PERMİYEN DÖNEMİ KİTLESEL YOKOLUŞU (292 - 251 milyon yıl önce):

Bu yokoluşlarda canlı türlerinin neredeyse tümü yeryüzünden silindi.

Triasın sonunda nedeni henüz bilinmeyen bir kitlesel yok oluş yaşandı. Bir gök cisminin yeryüzüne çarpması, deniz seviyesindeki değişimler ya da küresel soğumanın böyle bir yok oluşa neden olabileceği ileri sürülüyor. Yok oluşta tüm hayvan ailelerinin % 35 i yok oldu.

Goniatitler, fusulinid foramiferler, rügoz ve tabulat mercanlar, blastoidler, Acanthodianlar ve Plakodermler de Permiyen yok oluşunda tamamen ortadan kalktı. Yosun hayvancıkları, dallı bacaklılar, ammonitler, köpek balıkları, kemikli balıklar, deniz laleleri, deniz akrepleri, ve derisi dikenliler tamamen yok olmasa da yok oluştan ciddi biçimde etkilendi.

Dallı bacaklılar, üç loblular ve ilkel balık grupları ya iyice azaldı ya da tamamen yok oldu. Planktonik graptolitler stamamen yok oldu. Yok oluştan ılıman türlerin tropik olanlara göre daha çok etkilenmesi, Gondvana'yı buzullarla kaplayan küresel bir soğumanın bu yok oluştan sorumlu olabileceğini düşündürüyor. Ordovisyen yok oluşunda olduğu gibi buzullaşma ile birlikte sığ denizlerin çekilmesi, burada yaşayan canlıların yok olmasına neden olmuş olabilir.

Tüm türlerin %60-%80'i ortadan kalktı. çiçekli bitkiler, salyangozlar, midye ve istiridyeler, iki yaşamlılar, kertenkele ve yılanlar, timsahlar ve memeliler ise yok oluştan kurtulup, Senozoik yaşamının bir parçası olmayı başardı.

TRİYASİK DÖNEM KİTLESEL YOKOLUŞU (250 - 205 milyon yıl önce):

Kıtanın kutup bölgesi üzerinde konumlanmasıyla küresel boyutlarda bir soğuma ve yaygın bir buzullaşma meydana geldi. Bu buzullaşma çok büyük miktarda suyu karalara bağlayıp, deniz seviyesinin dünya çapında düşmesine ve kıtaların üzerini örten sığ denizler kurumasına neden oldu. Resif oluşturan pek çok fauna üyesi yerel veya küresel olarak yok oldu.

DEVONİEN KİTLESEL YOKOLUŞU (417-354 milyon yıl önce):

KAMBRİYEN KİTLESEL YOKOLUŞLARI (545-495 milyon yıl önce):

Ordovisyen denizlerindeki yaşamın büyük bölümünü barındıran resiflerin yok olması ve soğuma ile birlikte yok oluş meydana geldi. Yok oluşta, Laurentiya ve Baltica'nın çarpışmasıyla Iapetus okyanusunun kapanması da etkili oldu.

JURA DÖNEMİ KİTLESEL YOKOLUŞU (205-142 milyon yıl önce):