6. Müneccimbaşı Ahmet Dede, Müneccimbaşı Tarihi, çev. İsmail Erünsal, c. I, basım yeri, yılı yok, s. 145

Fatih Sultan Mehmed dönemi vakanüvislerinden biri olan Tursun Bey de, kaleme aldığı satırlarda, devlete ait icraatlarda Kur'an'ı Kerim'e ait olan hükümlere büyük bir önem verildiğini belirtir. Nitekim Sultan Fatih döneminde Karamanoğlu İbrahim Bey'in affedilmesine dair hadiseleri (1451) anlattığı yerlerde, Hicr Suresi 85 ve 88. ayetlerde geçen, "Şimdilik onlara güzel muamele et." ve "Mü'minlere alçak gönüllü ol." hükümleri gereğince, ona müsamaha ile muamele edildiğini dile getirir.5

2. Franz Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev. Coşkun Özok, Ankara, 1992, s. XI-XII.

"Murad Han kim Selanik'i aldı n'etti,

5. Tursun Bey, Tarih-i Ebu'l-Feth, yay. Ahmet Tezbaşar, basım yeri yılı yok, s. 38, 151.

diyerek Sultan Fatih'e ve onun gazilerine Hakk'ın yardım ettiğini ve bu sayede onların zafer kazandığını belirtir. Açıkça görüldüğü gibi Aşık Paşazade eserinde, Osmanlıların başarılarını ve cihan hakimiyetini, Allah'ın lütfuna, ihsanına ve yardımına bağlamıştır.

"Ne tuttu Hak ona nusret vermiştir

"Bu Al-i Osman'ın fethi hesapsızdır,

Bu penah itdi ki ona oldır Samed ,

İstanbul ve Mora gibi fetihlerinden sonra;

Mora'ya Üngürüs'e niyet etti.

Ortaçağ İslam devletlerinde pek çok hükümdar, kendi dönemlerinde yaşanan hadiseleri dönemin tarihçilerine kaydettirmişlerdir. Bu şekilde ortaya çıkan eserlere kronik veya Osmanlı tarihindeki isimlendirme ile vekayiname adı verilmiştir.

Sızıntı Dergisinden Alınmıştır.

Germ yüridi idem diyu bir ad

Aynı şekilde tarihçimiz Aşık Paşazade, 1448 yılındaki 2. Kosova Zaferi sonrası söylediği;

Hak Teala etti bunları ihsanlı"

Ortaçağ İslam devletleri ile Osmanlılara ait tarihi eserlerde, metinler arasına, ele alınan konuyla ilgili ayet-i kerime, hadis-i şerif veya yazara yahut başka şairlere ait şiirler, güzel sözler koymak yaygın bir adetti. Hatta eserler, nazım tarzında kaleme alınırdı. Bu sayede tarih anlatımı monotonluk ve sıkıcılıktan kurtarılmaya çalışılırdı. Osmanlı tarih yazarları, okuyucuya mesajlar vermeye çalışırlar ve geçmişten ibret alınmasını temin ederlerdi. Osmanlı kroniklerinde de, bu uygulamaya rastlanır. Bu eserlerde dikkati çeken en önemli husus, Osmanlı tarih yazarlarının Devlet-i Aliye'nin fetihlerini daima İlahi inayete, Rabb'e teveccühe bağlamalarıdır. Nitekim bu konuda Osmanlı tarih yazıcılığında sayısız misal vardır. Sözgelimi yazdığı tarihinde Aşık Paşazade:

beytinde ilk mısrada, Osmanlıların küfürle mücadele ettiğini ve onların oyunlarını bozduğunu söyler. Ardından da bu başarıların Allah'ın bir ihsanı olduğunu vurgular. Bu örneklerden başka,

dörtlüğünde, yapılan fetihlerin Allah'ın izni ve erenlerin yardımı sayesinde gerçekleştiğini belirtir.

Fatih Sultan Mehmed zamanında, özellikle İstanbul'un fethinden sonra, Osmanlı tarih yazıcılığında canlanma olmuş, ilk müstakil dünya tarihi ile pek çok vekayiname ve monografi yazma gayretleri bu dönemde artmıştır.1 Bundan sonra da Osmanlı tarih yazıcılığı, hız kesmeden devam etmiştir. Nitekim bu çeşit eserler o kadar fazladır ki, ünlü Alman Türkolog Franz Babinger, hemen hemen beş yüz yıllık bir zaman içinde beş yüz tanedir dedikten sonra sadece bu yönden dahi Türklerin kültürsüz oldukları yolundaki eski masalı devam ettirmeye imkan yoktur tespitini isabetle kaydetmiştir.2

3. Aşık Paşazade, Tevarih-i Al-i Osman, haz. Kemal Yavuz-M. A. Yekta Saraç, İstanbul, 2007, muhtelif sayfalar.

4. Mehmet Neşri, Kitab-ı Cihan-nüma, yay. Faik R. Unat-Mehmed A. Köymen, Ankara, 1995, s. 229.

mısralarında, Sultan 1. Murad'ın zor günlerinde Samed olan Allah'ın ona dayanak olduğunu ve tevekkülünden dolayı sultana İlahi yardımın yetiştiğini ifade eder.

"Liken oldı yir yüzi gözine teng,

Dipnotlar

Anun iyle bileyidi anda temam

Osmanlı tarihçilerinin, kazanılan zaferleri İlahi inayet ve Rabb'e teveccühe bağlamalarının yanı sıra, yenilgiler sonrasında eksiklikler ve ihmaller üzerine tespitlerde bulunmaları, onların samimiyetlerini gösterdiği gibi, gerektiğinde, usul ve adabınca sultanları uyarabildiklerini de gösterir. Nitekim tarihçi Müneccimbaşı Ahmed, 1402 yılındaki Ankara Savaşı'nda, Yıldırım Bayezid'in Emir Timur'a yenilmesine sebep olarak, ecdad-ı kiramın yolundan ayrılmasını, önceki Osmanlı padişahlarının aksine acele ve öfke ile hareket etmesini, kötü kimselerin sözlerini dinlemesini, mal ve askerinin çokluğu ile övünmesini gösterir.6 Bu sözleriyle Müneccimbaşı Ahmed, mal ve askeri ile övünmenin, nimeti Hak'tan bilme anlayışına aykırı olduğunu ve yaşanan zevalin de bundan kaynaklandığını apaçık ifade etmektedir.

Gaziler cümlesi bil mün'im oldu."3

Aşık Paşazade'den sonraki Osmanlı tarihçilerinin de, eserlerini aynı his ve düşüncelerle kaleme aldıklarını ve nimeti Hak'tan bildiklerini görüyoruz. Onlardan biri de Mehmed Neşri'dir. O,

Ki Hak bunlara etmiştir inayet."

Osmanlı Devleti'nden bize ulaşan ilk vekayiname, tarihçi Ahmedi'nin Dastan-ı Tevarih-i Müluk-i Al-i Osman adlı eseridir. 1400'lü yıllarda yazılmıştır. Bunun yanı sıra doğrudan Osmanlı tarihini konu alan ilk kronik, Aşık Paşazade Tarihi'dir. Onun Orhan Gazi'nin imamı Yahşi Fakih'e ait olduğunu söylediği ve büyük alıntılar yaptığı Menakıb-ı Al-i Osman isimli eseri ise, günümüze ulaşamamıştır.

"Tekebbürdür hem fuzuldür Karaman

derken, ilk mısrada Osmanlı hanedanının fethinin sayısız olduğunu söyledikten hemen sonra, bu fetihlerin Allah'ın inayeti ile olduğunu vurgulamıştır. Yine Aşık Paşazade;

"Zulmet-i küfrü hep bozar Osmanlı

Muinidir onun bil Gani Gaffar"

"Mehmed Han'a kim Hak muin oldu

Kamu ana leşker ü hem yar idi.

Anınçün kahreder onu Kahhar."

1. Abdulkadir Özcan, "Fatih Devri Tarih Yazıcılığı Ve Literatürü", Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 14, 2003/1 s. 55?62.

Açıkça görülmektedir ki, ecdadımızın bizlere bıraktığı şanlı tarih; kuru bir toprak sevdası ve cihad düşüncesinden uzak kahramanlık gösterileri ile yapılmamış ve yazılmamıştır. Onlar attıkları adımlarda samimi oldukları gibi, kazandıkları zaferler sonrasında da, geri planda durmasını bilmişlerdir. Böylece onlar, hizmette önde, ücrette geri durarak, gelecek nesillere güzel bir örnek oluşturmuşlardır. Aynı çizgide yürüyen günümüzün hizmet erleri ve onların tarihini yazanlar da, inşallah şanlı mazimizden gelen bu kutlu anlayışı devam ettirirler. Yaptıkları ve başardıkları büyük işlerden sonra, ben değil, biz değil, O diyerek, her şeyi Allah'ın lütfu, inayeti ve ihsanına bağlarlar. Ve kendilerini insanlardan bir insan, düz bir insan olarak görme bahtiyarlığına ererler.

Paşalara buyurdu durmayınız hiç

Hakk'ın fazlı veliler himmet etti."

Feth virdi ana tevekküliyçün Samed "4

Osmanlı ile anlaşmazlık içinde olan Karamanoğullarının durumu anlatılırken, onların dünyevi kibir ve gururla hareket ettikleri, bu yüzden de Allah'ın kahrına maruz kaldıkları anlatılır:

beytinde, kazanılan zaferin Hakk'ın yardımıyla gerçekleştiğini anlatır. Ayrıca Allah'ın, Hak yolunda koşturan padişahın yardımcısı olduğunu vurgular.