Sultan I. Ahmed?in Mahpeyker Kösem Sultan?dan 1615 yılında dünyaya gelen çocuğu olan I. İbrahim, 24 yaşında 1640 yılında ağabeyi IV. Murad?ın vefatından sonra tek Osmanoğlu olarak tahta oturdu. Kendisinden başka Osmanoğlu mevcud değil idi. Maalesef, kendisi diğer Osmanlı Padişahları derecesinde tahsil ve terbiyesini tamamlamamıştı. Zira hayatını zindan gibi olan kendi dairesinde geçirmiş; dört ağabeyinin idamını bizzat yaşadığı gibi, II. Osman ve IV. Murad zamanlarında olan acı olayları da bizzat yaşamıştı. Bütün bunlar, vücudunda bazı arızalara ve hatta tarihçilerin nakline göre şiddetli bir migrene yol açmıştı. Kendisini tahta davet eden ulema, devlet ricali ve Valide Sultan?a mütereddit bir sima ile bakan ve saltanatta asla niyeti olmadığını ifade eden Sultan İbrahim, tahta oturduktan sonra da, ?Elhamdülillah, Ey Rabbım! Benim gibi zayıf bir kulunu bu makama layık gördün. Saltanat günlerimde milletimi hoş hal eyle ve birbirimizden hoşnud eyle? diye dua etmiştir.

ZEVCELERİ: 1- Germiyanoğlu Devlet Şah Hatun; İsa, Mustafa ve Musa?nın annesi. 2- Devlet Hatun; Yine Germiyanoğlu olduğu söylenen ve Sultan Mehmed Çelebi?nin annesi ve ilk Valide Sultan. 3- Hafsa Hatun; Aydınoğlu İsa Bey?in kızı. 4- Sultan Hatun; Dulkadiroğlu Süleyman Şah kızı. 5- Marya Hatun; Sirbistan Kralı Lazar?ın kızı. ÇOCUKLARI: 1- Ertuğrul Çelebi. 2- İsa Çelebi. 3- Mustafa Çelebi . 4- Büyük Musa Çelebi. 5- İbrahim Çelebi. 6- Kasım Çelebi. 7- Yusuf Çelebi. 8- Hasan Çelebi. 9- Erhondu Hatun. 10- Fatma Hatun. 11- Paşa Melek Hatun. 12- Oruz Hatun. 13- Hundi Hatun. 14- Şehzade Mehmed.

Bütün bu sıkıntılara rağmen, Sultan Bayezid, 1483?de 1. Seferini Morava?ya ve 1484 yılında ikinci seferini de Boğdan?a yaptı. Maalesef düşmanlar, 1485 yılından itibaren, dünyanın 1. ve 2. güçlü devletleri olan Memlüklülerle Osmanlıların arasını açmaya muvaffak oldular. Osmanlı hacılarının güvenliğini sağlamayan Memlüklülere karşı, Mayıs 1485?de Çukurova?ya asker gönderilerek resmen harp başlatılmış oldu. Memlüklü Sultanı Kayıtbay düşmanlığın devamını istemiyordu; çünkü bundan Endülüs?de Müslümanlara zulmeden İspanya ve Portekiz ve ayrıca tüm Hıristiyan blok istifade ediyordu. Neticede Ramazan Oğulları Memlüklülerde ve Zülkadir Oğlu Osmanlı?da kalmak üzere, yıllar süren ve genellikle Memlüklü lehine sonuçlanan savaş yılları sona erdi.

Babasından 4800 km2 olarak aldığı toprakları 16.000 km2?ye çıkaran Osman Bey?in Orhan ve Ala?addin dışındaki çocukları şunlardır: Fatma Hatun, Savcı Bey, Melik Bey, Hamid Bey, Pazarlı Bey ve Çoban Bey. Bugünkü mülki taksimata göre, Osman Bey zamanında Osmanoğullarının ülkesi, Bilecik, Eskişehir merkez, Sakarya?ya bağlı Geyve, Akyazı ve Hendek, Kütahya-Domaniç ve Bursa ilinin Mudanya, Yenişehir ve İnegöl ilçelerini kapsıyordu.

ZEVCELERİ: 1- Hatice Mahfiruze Sultan; Genç Osman?ın annesi. 2- Kösem Sultan . IV. Murad?ın annesi ve Osmanlı Hareminin en namdar kadını. 3- Fatma Haseki; Cariyelerdendir. ÇOCUKLARI: 1-Şehzade Osman II. 2-Şehzade Sultan Mehmed Han. 3-Şehzade Murad IV. 4-Şehzade Cihangir Han. 5-Şehzade Hasan. 6-Şehzade Bayezid. 7-Şehzade Kasım. 8-Şehzade Süleyman. 9- Sultan İbrahim. 10- Ayşe Sultan. 11- Fatma Sultan. 12- Han-zade Sultan. 13- Burnaz Atike Sultan. 14-Şehzade Orhan. 15-Şehzade Hüseyin.

Sokullu Mehmed Paşa'nın Ölümü (1579): III. Murad?ın cülusundan sonra hükümet idaresinin başında yine Sokullu Mehmed Paşa vardı. Ancak son zamanlarda saraydaki bazı şahısların tesiriyle Sokullu?ya olan itimad ve muhabbet azaldı ve hatta Sokullu?nun zevcesi İsmihan Sultan ve Valide Nurbanu Sultan olmasaydı belki de görevden azledilecekti. Üç padişah devrinde aralıksız sadrazamlık yapan Sokullu Mehmed Paşa, Osmanlı tarihinde ehemmiyetli yeri olan bir devlet adamıdır. Aslen Bosna'nın Sokkuloviçi köyünden alınmış bir devşirmedir. Zeka ve kabiliyetiyle yükselmiş, kaptan-ı deryalık dahil, devletin çeşitli hizmetlerinde bulunmuştur. Bir savaş adamı olmaktan ziyade, onun siyasi tarafının daha büyük olduğu görülür. Sultan III. Murad devrinde, Sokullu?nun eski nüfuzunun kalmadığı anlaşılıyor.

III. Mehmed?in oğlu olan Sultan Mustafa?nın tesbit edilen kadını ve çocukları mevcut değildir. İkballeri vardır. Kadın efendileri bilinmemektedir.

İçerideki bu kargaşayı fırsat bilen düşman da dört cepheden Osmanlı Devleti?ne saldırıyordu. Avusturya, Almanya, Venedik ve Ruslar dörtlü müttefikler halinde Osmanlı topraklarına saldırıyorlardı. Her sene bir sadrazam ve serdar değişikliğine gidiyordu. Macaristan?da kan gövdeyi götürüyor ve General Caraffa eyalet merkezi Eğri?yi 1687?nin son ayında teslim alıyordu. Almanlar, Müslüman bir şehir olan Eğri?yi her şeyiyle Hıristiyan bir şehir haline getirdi ve yüzlerce cami harap edildi. Aynı yıl Venediklilerin güçlü kumandanı Morosini de, Mora?yı Osmanlı kuvvetlerinin elinden alıyordu. Avusturya cephesi kumandanı Yeğen Osman Paşa ile sadrazam İsmail Paşa arasındaki kavgalardan istifade eden Avusturya kuvvetleri 1688 Eylül?ünde Belgrad?ı zapt ettiler. 100?ün üzerinde cami kiliseye çevrildi.

Selim II ile Hasekisi Nur-Banu Sultan?ın oğulları olub, babasının Saruhan Sancak Beğliği sırasında 5 Cemaziyel-evvel 953/4 Temmuz 1546 tarihinde Manisa?nın Bozdağ Yaylağında dünyaya gelmiştir. 966/1558 tarihinde Şehzade Murad Akşehir Sancak Beğliğine getirilmiş ve babasıyla amcasının taht mücadelesinde Konya Muhafızlığı görevini yürütmüştür. 1562 tarihinde Manisa Sancak Beğliğine tayin edilmiş ve padişah oluncaya kadar bu vazifede kalmıştır.

ZEVCELERİ: 1- Meh-pare Emetüllah Rabi?a Gülnuş Valide Sultan; Gülnuş Sultan diye bilinir. Giritli bir ailenin kızıdır. II. Mustafa ve III. Ahmed?in annesidir. 2- Afife Kadın. 3- Gülnar Kadın. 4- Kaniye Haseki. 5- Siyavuş Haseki. ÇOCUKLARI: 1-Şehzade Sultan Mustafa II. 2-Şehzade Sultan Ahmed III. 3-Şehzade Bayezid. 4-Şehzade İbrahim. 5-Şehzade Süleyman. 6- Fatma Sultan. 7- Hatice Sultan. 8- Emetüllah Küçük Sultan. 9- Fatma Sultan. 10- Ümmi Sultan.

Sultan II. Ahmed

Başta Muallim-i Sultani Mustafa Efendi olmak üzere, muhitinin tesirine kapılan I. Ahmed, itimat ettiği değerli kimseleri devlet hizmetinde kullanmıştır. Gençliğine rağmen, icraatında azimli idi. Saraydaki kadın nüfuzunu önlemiş, kadınlara alet olmamıştır. Özellikle Venedikli Baffo veya Safiye Sultan diye bilinen siyasi kadını Eski Saray?a göndermekle kadınların devlet işlerine fazla karışmalarını önlemiştir. Ayrıca Yıldırım Bayezid?den beri sürüp gelen nizam-ı alem için kardeş katli meselesini düştüğü suiistimal çukurundan çıkarması ve bu usul yerine, saltanatın sülaleden en büyüğe geçmesi yani ekberiyyet ve erşediyyet nizamını koyması ve kardeşi Mustafa?yı öldürmemesi gibi önemli icraatları vardır. Şiire meraklı idi. Yazdığı şiirlerde Bahti mahlasını kullanırdı. Sultan Ahmed Cami?ini o yaptırmıştır. Bir diğer önemli hizmeti de, o zamana kadar icra olunan Osmanlı Kanunlarını yeniden tertip ve tedvin yoluna gitmiş olmasıdır. Elbette ki bunu, devrinde yaşayan kanun-şinas alimlere borçludur.

ZEVCELERİ: 1- Dulkadiroğlu Alime Hatun. 2- Yeni Hatun; Amasyalı Mahmud bey?in kızı. 3- Hüma Hatun: Abdullah isimli bir şahsın kızı ve Fatih?in annesi. Fatih?in annesinin devşirme olduğu nakledilmektedir. Ancak Müslüman olduğu kesindir ve hele Ortodoks olan Mara Hatun ile Fatih?in üvey annelik dışında alakası yoktur. 4-Tacünnisa Hatice Halime Hatun; Candaroğlu İsfendiyar Bey?in kızı. 5-Mara Hatun; Çocuksuz ve ortodoks olarak ölen ve Fatih?in üvey annesi olan bu kadın, Sırbistan Despotu George Bronkoviç?in kızı. ÇOCUKLARI: 1- Fatih Sultan Mehmed. 2- Ulu Şehzade Alaaddin Bey. 3- Şehzade Büyük Ahmed. 4- Şehzade İsfendiyar. 5- Şehzade Hüseyin. 6- Şehzade Orhan. 7-Şehzade Hasan. 8- Şehzade Küçük Ahmed. 9- Yusuf Adil Şah. 10- Hatice Sultan. 11- Hafsa Sultan. 12- Fatma Sultan. 13- Erhondu Sultan. 14- Şehzade Selçuk Sultan.

Dördüncü safha, 1676-1683 yılları arasında devam eden Merzifonlu Kara Mustafa Paşa devridir. Köprülü?lerden sonra sadrazamlığa getirilen bu büyük devlet adamı, ilk problem olarak Ukrayna yüzünden patlak veren Rusya Savaşı ile meşgul oldu. 1677 yılında Çehrin?deki zor kuşatmada netice elde edilemeyince, IV. Mehmed ve sadrazamı 1. Rusya seferi için 1678 yılında yola çıktılar. I. Rusya seferi, 1680 yılında Çehrin?in alınması ile zaferle sona erdi ve bunu aynı yıl başlayan 2. Rusya Seferi takip ettiyse de, bu da 1681 yılında imzalanan Edirne Andlaşması ile tamamlanmış oldu. Bu gelişmeler, Osmanlı Devleti için büyük bir itibar kazanılmasına vesile oldu. Bundan rahatsız olan ve tecavüzlere başlayan Almanlara da 1683 yılında harp ilan edildi ve IV. Mehmed?in de katıldığı bu sefer, Osmanlı Devlet ricalinin ikiye ayrılmasıyla sonuçlandı. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Almanya?nın taht şehri olan Viyana?nın alınmasını teklif ederken, başını Kırım Hanı Murad Giray?ın çektiği diğer devlet ricali, zaten ayağa kalkmış olan Avrupa?nın Almanya?nın yanında yer alacağını belirterek, sadece Yanıkkale?nın alınmasıyla yetinilmesini savunuyordu. Kara Mustafa Paşa?nın fikri ağır bastı ve onun serdarlığındaki Osmanlı ordusu 12 Eylül 1683 tarihinde Viyana önlerinde müttefik haçlı seferleriyle karşı karşıya geldiler. Maalesef, Kırım Hanı Murad Giray, şahsi sebeplerle ve neticeyi düşünmeyerek ihanet etti ve Türklerin elindeki Tuna Köprüsünden düşman askerlerinin geçişini uzaktan seyretti. Neticede 11 Eylül 1683 tarihinde beklenen hezimet geldi ve Osmanlı ordusu binlerce şehid vererek ve çok kıymetli hazinelerini kaybederek geri çekilmeye mecbur oldu. Bu, Osmanlı tarihinin en ağır mağlubiyeti idi. Bu mağlubiyette, askerin sefih hayatının ve eski Osmanlı ordusunun olmayışının da büyük etkisi vardı.

Orhan Bey, Köse Mihal, Turgut Alp, Şeyh Mahmud, Gazi Mihal Bey ve Ahi Hasan gibi kahramanların gayretiyle, senelerdir çevreden kuşattığı Bursa?yı 6 Nisan 1326 tarihinde fethetmiş ve Bey Sancağı adıyla oğlu Murad?a vermiştir. Artık Osmanlının merkezi Yenişehir değil Bursa?dır. Bu hadiseden sonra, 1327 senesinde Bursa Kadısı Cendereli Kara Halil ve vezir Ala?addin?in tavsiyeleri ile saltanatın en önemli alameti olan ilk Osmanlı akçesini yani sikkesini bastırmıştır. İlk darbhane de Bursa?da kurulmuştur.

Sıra 1617 yılından beri devam eden Lehistan problemine gelmişti. Vezir-i azam İstanköylü Ali Paşa harp açılmasına taraftardı, diğer erkan-ı devlet ise istemiyorlardı. Seferden önce Rumeli Kazaskeri Taşköprülü-zade Kemalüddin Efendi?den fetva alarak kardeşi Şehzade Mehmed?i katl ettirdi ve ahını aldı. Eylül 1620 tarihinde başlayan Lehistan seferi, Ekim 1621 tarihinde barış antlaşması ile sona erdi. Budin Beylerbeyi Karakaş Mehmed Paşa şehid olmuş ve ordu moralsiz kaldığından istenen zafer elde edilememişti. II. Osman askerlere ve asker de kara hadımların sözlerine inandığı için II. Osman?a kırılmışlardı.

Osman Bey zamanındaki büyük alimler ve şeyhlerden bazılarını da hatırlatmakta yarar vardır: Alimlerden en önemlileri Mevlana Şeyh Edebalı, Dursun Fakih ve Hattab bin Ebi Kasım Karahisari?dir. Maneviyat reislerinden ise, Şeyh Muhlis Baba, Şeyh Aşık Paşa, Şeyh Ulvan Çelebi, Şeyh Hasan Çelebi ve Baba İlyas mutlaka zikredilmelidir.

I. Ahmed?in Mah-peyker Sultan adlı hanımından 28 Cemaziyülevvel 1021 (27 Temmuz 1612) tarihinde İstanbul?da dünyaya gelmiş oğludur. 1032/1623 tarihinde Veliahd Şehzade Murad, Dördüncü Murad ünvanıyla 11 yaşını 1 ay 15 gün geçe tahta çıkmıştır. Bunun en önemli sebebi, Sultan Mustafa?nın şuurdan mahrum bulunması ve Devletin de Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paşa?nın isyanı ve benzeri olaylar sebebiyle müthiş bir zaafa maruz kalmış olmasıydı. Tecrübeli devlet adamı Sadrazam Kemankeş Ali Paşa, Şeyhülislam Yahya Efendi ve Kazaskerlerle de meşveret ederek, çocuk yaşta olmasına rağmen Sultan Ahmed?in en büyük ve erşed şehzadesi Murad?ın Padişah olmasını zaruri görmüşlerdi. Mecnunun yani akıl hastasının imameti yani Halife olması caiz görülmediğinden Padişah?ın hal?i gerektiğini ve oğluna dokunulmayıp Saray?daki odasında göz hapsine alınacağını Validesine ilettiler ve 9 Eylül 1623 sabahı Sultan Murad?ı halife ve hükümdar ilan ettiler.

Sultan II. Murad

Osmanlı Devleti?nin Kosova?da haçlı ordularıyla meşgul olmasını fırsat bilen Karamanoğulları, Osmanlı Devleti?ne ait sancak ve kazalara hücum başlattı. Bunu gören Yıldırım, 1390 yılının ilk günlerinde Anadolu birliğini tehlikeye sokmamak için hemen bu bölgeye intikal etti. Germiyan, Aydın, Menteşe ve Saruhan Beylikleri Osmanlı Devleti?ne bağlılıklarını bildirince, hemen 1390-91 kışında Ankara?ya gelerek orada kışlasını kurdu. Sonradan yanına Bizans İmparatoru II. Manuel?i de alarak Karaman bölgesine geçti ve onları ikaz etti. Zaten Karamanoğlu Damad Ala?addin Bey de firar etmişti. Ege Adalarını vurarak Venedik Cumhuriyet?ine gözdağı vermeyi de ihmal etmeyen Yıldırım?ın bütün hayali İstanbul?u fethetmek idi. Bu sebeple 1391?de 7 ay sürecek olan İstanbul kuşatmasına başladı. Bizans?ın sulh ile itaat edeceğini umuyordu; ama olmadı.

I. Ahmed devrinin sadrazamları arasında Kasım Paşa, Sokullu ailesinden Mehmed Paşa, Derviş Paşa ve Nasuh Paşa?yı; diğer devlet adamlarından Cigala-zade Mahmud Paşa, Etmekçi-zade Ahmed Paşa ve Sarıkçı Mustafa Paşa?yı; meşhur alimlerden Şeyhülislam Sun?ullah Efendi, Hoca-zade Mehmed Efendi, Mu?allim-i Sultan Mustafa Efendi ve Ahi-zade Hüseyin Efendi?yi ve maneviyat erenleri arasında Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri, Şeyh Abdülmecid Sivasi ve Cerrah Paşa Şeyhi diye bilinen Şeyh İbrahim Efendi?yi zikredebiliriz.

"Lütfi Paşa" , Tevarih-i Al-i Osman, sh. 31 vd.; Ali, Künh?ül-Ahbar, V, sh. 65-77; Ali, Ahmed Uğur neşri, sh. 108-131; Kantemir, c. I, sh.87-93, Aksun, Osmanlı Tarihi, c. I, 51-70; "Uzunçarşılı" , Osmanlı Tarihi, c. I, sh. 162-186; Uzunçarşılı, ?Osmanlı tarihinin İlk Devirlerine Ait Bazı Yanlışlıkların Tashihi?, Belleten, c. XXI, sayı 81-84 (1957), sh. 173-188; "Uluçay" , Çağatay, "Padişahların" Kadınları Ve Kızları, 3. Baskı, "Ankara" 1992, sh. 6-7; Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 107-108; Büyük Türkiye Tarihi, c. I, 284-305.

Bazı tarihçilerin Osman Bey?den sonra ikinci kurucu dedikleri Sultan II. Murad, 1404 yılında Dulkadiroğlu Emine Hatun?dan Amasya?da dünyaya geldi. 1421 yılında babasının vefatından 41 gün sonra gelip Edirne?de tahta oturur oturmaz, Limni?de göz hapsinde bulunan amcası Düzmece Mustafa, Bizans İmparatoru tarafından serbest bırakılınca büyük bir sıkıntıyla karşı karşıya geldi. Mustafa Çelebi, Edirne?ye gelerek padişahlığını ilan etti ve bununla da kalmayarak ordusuyla Bursa?daki II. Murad?ın üzerine yürüdü. 1422?de Sultan Murad?a mağlup olan amca Mustafa, düzmece olduğu iddiasıyla idam edildi. Aslında düzmece olmadığını daha evvel ifade etmiştik. Bizans?ın ihanetini gören Sultan Murad, hemen 30.000 askerle İstanbul?u kuşattı. Maddi sebepler açısından teslim almayı ümit ederken, 13 yaşındaki Küçük Mustafa?nın İznik?de Bizansın tahrikiyle saltanat ilan ettiğini duydu ve hemen ona yöneldi. Bu arada fırsatı ganimet bilerek Osmanlıya problem çıkaran Anadolu beyliklerinin de üzerine gitti ve sırasıyla Aydın, Teke, Menteşe ve Germiyan Oğulları beyliklerini tarihten silerek tamamen Osmanlı Devleti?ne ilhak etti.

Gazi, alim, şair, hattat, veli ve müzehhib gibi çok sıfatları bulunan II. Bayezid, babası Fatih?in fetihlerini çok iyi hazmetmesine rağmen, kendi zamanında sadece 160.000 km2?lik genişleme temin edebilmiştir. Fetret devrinden sonra Osmanlı Devleti?nin en sıkıntılı dönemlerinden olması, bunun başlıca sebeplerindendir.

3) Sultan Murad?ın eski Osmanlı Padişahlarından farklı olarak yaptığı bir icraat da, o zamana kadar?Görevden azl olunur ve nefy olunabilir; ancak katl olunmaz? diye bilinen kuralı çiğneyerek, ulema sınıfından bazı insanları da idam ettirmesidir. 1043/1633 yılında İzmit, İznik ve Bursa taraflarına doğru düzenlediği teftiş seyahatinde, rüşvet iddiaları ve yolsuzluk ithamları yüzünden İznik Kadısını idam ettirmiştir. Bu durumu, teessüfle Valide Sultan?a bir tezkire ile duyuran ve tezkiresinde?Kendülerini bedduadan sakınırız. Umulur ki, siz kendilere nasihat buyurub alimler zümresinin hayır duasını aldırasınız; ecdadının hürmet gösterdiği bu zümreye Padişah da hürmet göstere? ifadelerini kullanan Şeyhülislam Ahi-zade Hüseyin Efendi, Valide Sulan tarafından hemen menfi ithamlarla Padişah?a ihbar edilmiştir. Maalesef Sultan Murad, Şeyhülislamı Padişaha isyan hazırlığı suçundan idam ettirmiştir. Bu Şeyhülislam, kardeş katline de karşı çıkan ve bunu bizzat Sultan Murad?a hatırlatan cesur bir ilim adamıdır.

Muhteşem Süleyman, 11. sefer-i hümayununu, Osmanlı Devleti?ni arkadan vurmayı adet haline getiren İran?a yaptı. Buna 2. İran Seferi de denir. 1548-1549 yıllarında gerçekleştirilen bu sefer ile, Tebriz geri alındı. 1553-1555 yılları arasında da 3. İran seferini ve genelde ise, 12. Sefer-i hümayununu yaptı. Buna Nahcivan Seferi de denmektedir. 1554 Temmuz?unda Revan?a gelen Padişah, oradan Nahcivan?a giderek burayı feth eyledi. Kuzey Azerbaycan üzerinden Güney Azerbaycan?a geçince, Şah sulh istedi ve ortalarda görünmeyince de Amasya?ya çekildi. 1555 yılında Amasya?da imzalanan andlaşma ile Gürcistan paylaşıldı ve Irak?da eski sınırlar muhafaza edildi.

Osman Bey, Osmanlı Devleti?ni ve Osmanoğullarını kuran ve adını devletine ve soyuna vermiş bulunan ilk Osmanlı Sultanıdır. Kendisine Kara Osman, Fahruddin ve Mu?inüddin de denmiştir. Osman Gazi, hayatının sonuna kadar emir yani bey olarak anılmıştır; vefatından sonra Han ve Sultan denmiştir. Çünkü hayatının sonlarına doğru uc beyi olmuştur.

Padişah Hocası Hoca Sa?deddin Efendi, Sinan Paşa?nın fikrine katılarak Padişahın bizzat sefere katılmasını arzu ediyordu. Bu arada vefat eden Sinan Paşa?nın yerine Damad İbrahim Paşa veziriazam olmuştu. Nihayet Yeniçerilerin de teşvikiyle 21 Haziran 1596/24 Şevval 1004?de Padişah sefere çıkmak üzere hareket etti. Eğri Kalesi kuşatılıp feth olundu ve bu sebeple III. Mehmed Eğri Fatihi olarak anıldı. Daha sonra Macarların Kereşteş dedikleri Haçova?da zor da olsa büyük bir zafer kazanıldı. Bunda Hoca Sa?deddin?in büyük bir rolü vardı. Harpten dönen Padişah, Hoca Sa?deddin ve çevresindeki insanların tesiriyle Cığala-zade?yi sadrazamlığa getirdi. Ancak hem Kırım Han?ı Gazi Giray?ı azledip Kırım?da fitne çıkarmasıyla ve hem de muharebe gününün ertesi günü askeri yoklatarak dahilde ihtilafların ve isyanların baş göstermesine vesile olmasıyla fayda yerine zarar getirdi. Gerçekten Cağaloğlu Sinan Paşa?nın bu hareketleri neticesinde Anadolu?da Celali denilen eşkıya isyanları memleketi kasıp kavurmaya başladı. 1008/1599 yılında Damad İbrahim Paşa yeniden Sadrazamlığa getirildi. Nemçe Harbi sürüp giderken Tiryaki Hasan Paşa ve Kuyucu Murad Paşa, Avrupa?da mühim zaferlere imza basıyorlardı. Uyvar üzerine gidilmesi de bu tarihlerde oldu.

Üçüncü safha, Osmanlı Devleti?ne rahat bir nefes aldırtan Köprülü?ler devridir (Eylül 1656-Ekim 1676). Bu dönemde aynı aileden iki sadrazam iktidara gelmiştir. Köprülü Mehmed Paşa (1656-1661) ve oğlu Fazıl Ahmed Paşa (1661-1676). IV. Murad?ı kendine model alan Köprülü Mehmed Paşa, Kanuni devrini yeniden yaşatmıştır denilebilir. Makam korkusuyla Girit Serdarı Gazi Hüseyin Paşa?yı idam ettirmesi hatalı bir hareket olarak kabul edilmektedir. Ancak sonradan yaptıkları bunu telafi etmiştir. Köprülü Mehmed Paşa, evvela isyan eden Erdel Prensinin üzerine yürüdü ve Balkanlarda önemli başarılara imza attı. Uyvar fethedildi ve Erdel Osmanlı Devleti?ne bağlandı. (1658). Arkasından Anadolu?da Beylerbeyilerin de desteklediği ve tamamen sadrazamı hedef alan yeni bir Celali İsyanı başlamıştı. 31 paşanın idamıyla sonuçlanan bu isyanı bastırdı ve Anadolu?da Celali isyanlarının sonunu getirdi. 1659?da Kırım Tatarları ile birlikte Rus ordusunu dağıttı. Onun döneminde 1661 Temmuz?unda İstanbul?un üçte birini yakan büyük yangın yaşandı ve beş yıllık sadaretten sonra Ekim 1661?de Edirne?de vefat etti.

IV. Murad?ın saltanat devresini iki ana bölüme ayırmak icab etmektedir:

Sultan Murad, büyük bir karşılama ile İstanbul?a döndü. Ancak nikris hastalığına müptela idi. Nihayet tedaviler netice vermeyince, Ramazan Bayramının 2. günü yatağa düşen Sultan, 8.2.1640 tarihinde vefat eyledi. Cenaze merasiminde gazalarda bindiği üç atının eğerleri ters takılarak cenazenin önünde yürütülmesi, İslamiyet?te yok ise de, İslama kesin aykırı bir adet de değildir.

II. Selim devrinde Osmanlı ordusu ilk defa İnebahtı?da Hıristiyan deniz donanması karşısında mağlubiyete uğradı. 7.10.1571 tarihinde meydana gelen İnebahtı bozgunu, maalesef Avrupalıların gözünde yenilmez ordu diye bilinen Osmanlı Ordusunun bu vasfını bozdu. Ancak İnebahtı?da kaybedilen Osmanlı Donanması kısa bir zaman içerisinde yeniden inşa olundu. Bu arada Osmanlı ordularının desteğini alan Kırım Hanı Giray Han?ın 24.5.1571 tarihinde Moskova?yı alacak kadar Rusları perişan ettiklerini burada kaydetmemiz gerekmektedir.

40 yaşına gelen ve gerçekten de yıpranan II. Murad, 1444 Ağustos?unda oğlu Mehmed?i tahta geçirerek, kendisi ibadet ve taatle meşgul olmak üzere Manisa?ya çekildi ve Fatih Sultan Mehmed birinci defa Osmanlı Sultanı oldu.

Venedikliler de boş durmuyordu. Papalık ve Floransa?nın desteğiyle Girid?e kadar gelip Hanya?yı kuşattılarsa da, Ağustos 1692 yılında büyük kayıplarla çekilmek zorunda kaldılar. Bu arada sadrazam Bozoklu Bıyıklı Mustafa Paşa?nın serdar-ı ekrem olarak sefere çıkması, Belgrad?ı kuşatan Alman kuvvetlerinin Cafer Paşa tarafından perişan edilmesi ve Kırım Hanı Selim Giray?ın Erdel?e girmesi, Osmanlı kuvvetlerini epeyce ümitlendirdi. Ancak haçlı kuvvetlerini arkasına alan Venediklilerin Eylül 1694?de Sakız Adasını teslim almaları İstanbul?u endişeye düşürdü. Bu sıkıntıya dayanamayan II. Ahmed, Sakız?ın geri alınışını göremeden Edirne?de Şubat 1695 yılında vefat etti. 52 yaşındaydı. Bizzat kendisinin yazdığı Kur?an?ı ve hatıra defteri ile meşhur olan II. Ahmed, Arapça ve Farsça?ya mükemmel denecek kadar vakıftı. Devlet meseleleri ile diğer iki ağabeyinden daha ilgiliydi.

7. Sefer-i hümayunda Venediklilerin üzerine gidilmiş, Korfu ve Otranto hücuma ma?ruz kalmışsa da, Venediklilerin sulh talebi ve Fransa Kralının da arzusu üzerine 1537 yılında İstanbul?a dönüldü. Bu arada Doğu Hırvatistan?da Osiyek yakınlarındaki Vertizo?ya sokulan düşman askerleri yok edildi.

Birincisi: Kasım 1617-Şubat 1618 tarihleri arasındaki 3 aylık saltanattır. I. Ahmed vefat ettiği zaman, koyduğu ekberiyyet ve erşediyyet kaidesine göre, kendi şehzadeleri henüz küçük idiler. Bunun üzerine II. Osman?ın şahsiyetinden çekinen ve Kösem Sultan diye de bilinen Mahpeyker Haseki?nin de etkisiyle, kardeşi Sultan Mustafa tahta oturtuldu. Kendisi saltanattan uzak kalmak istiyordu ve Osmanlı kaynaklarının ifadesine göre, aklında hafiflik, re?yinde ve işlerinde isabetsizlik bulunması hasebiyle, devlet ve ilim adamları iç huzuruyla bi?atı yapamadılar. I. Ahmed devrinde devleti tek başına yürüten Darüssa?ade Ağası Mustafa Ağa, Şeyhülislam Es?ad Efendi, Kaim-makam Sofi Mehmed Paşa ve diğer yetkilileri ikna ederek hal?i için fetva aldılar ve I. Ahmed?in oğlu II. Osman?ı tahta çıkardılar.

Son Abbasi halifesi III. Mütevekkil Alellah'dan Ayasofya'da yapılan bir dini merasimle halifelik ünvanını da kazanan Yavuz, Mekke Şerifi Ebul-Berekat'ın oğlu Şerif Ebu Nümey vasıtasıyla Mekke'nin anahtarlarını kendisine göndermesiyle de hadim'ül-Haremeyn vasfını elde etmişti. Doğuda ittihad-ı İslamı tahakkuk ettiren Sultan Selim, Batıdaki İslam düşmanlarına da dersini vermek üzere 2 Şa'ban 926/1520'de sefere çıktı; ancak 8 Şevval 926'da yakalandığı bir hastalıkla manevi şehid oldu.

İstanbul?u almak için Boğaz?a hakim olmanın şart olduğunu bilen Sultan Mehmed, 1452?de Boğazkesen Hisarı dediği Rumelihisarını inşa ettirdi. Karşısında Yıldırım?ın inşa ettirdiği Anadoluhisarı yükseliyordu ve artık Osmanlının izni olmadan boğazı geçmek mümkün değildi. 1 Eylül 1452?de Edirne?ye dönen Sultan Mehmed, hemen kendisinin planlarını çizdiği topların dökümüne başladı. Deneyler yapıldı ve dünyanın harp aletleri alanında harikaları vücuda getirildi.

14 yaşında hükümdar olub 14 sene Padişahlık etmiş bulunan I. Ahmed, 1026/1617 yılında 28 yaşında vefat eylemiştir. III. Mehmed?in, Handan Sultan?dan Manisa?da 18 Nisan 1590/22 Cemaziyelahir 998 tarihinde dünyaya gelen oğludur. 22 Kanun-ı sani 1603/18 Receb 1012 tarihinde babası yerine tahta çıktı. Padişah olduğunda on dört yaşında idi. Tahta çıktığı zaman memleketin iç düzensizliklerinden başka Avusturya ve İran harbleri devam ediyordu. Kırım Hanı süvarilerinin Boğdan ve Eflak?ı tahrip ve Erdel memleketini de sıkıştırmaları üzerine, bu üç beğ Avusturya tarafını bırakıp tekrar Türklerle birlik olunca, imparator sulha yanaşmak zorunda kaldı. Tuna üzerindeki Zitvatorok denen yerde Osmanlılarla andlaşma yapıldı (1606). Böylelikle 15 yıldır sürüp giden Avusturya harbleri sona ermiş oldu. Bu andlaşma Osmanlı Devletinin Avrupa?daki ilerleyişinin durduğunun bir vesikası olarak kabul edilir.

Ona bu büyük fetihte yardımcı olan devlet adamları arasında, Çandarlı Halil Paşa, Mahmud Paşa, Rum Mehmed Paşa, İshak Paşa, Gedik Ahmed Paşa, Zağanos Mehmed Paşa, Balaban Bey, Bali Bey ve benzeri çok sayıda devlet adamı ve komutanları saymak mümkün olduğu gibi, manevi komutanlar arasında ise, asrının büyük alimlerinden ve maneviyat erenlerinden, Molla Hüsrev, Molla Gürani, Molla Zeyrek, Akşemseddin, Hızır Bey, Hocazade Efendi, Molla Vildan ve Molla Şeyh Vefa ve benzeri zatları zikretmek icabeder.

Sultan I. Ahmed

1375?de Hamidoğulları sembolik bir bedelle topraklarının yarısını Osmanlıya terk etti ve böylece Germiyanoğlu ile Karamanoğlu arasına Osmanlı girmiş oldu. 1383?de Candaroğulları Hamidoğullarının arkasından Osmanlı?yı metbu? tanıyınca, Karaman oğulları rahatsız olmaya başladı ve 1386?da Osmanlı Karamanoğulları ihtilafı başladı. Her ne kadar, Sultan Murad?ın oğlu Şehzade Bayezid kahramanca savaşarak Karaman oğullarını dağıtıp Yıldırım ünvanını aldıysa da, bunu fırsat bilen Sırp Kralı Balkanlarda Osmanlı?nın üzerine yürüdü ve hatta Timurtaş Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı (Ploşnik Olayı, 1387). Bundan cesaret alan haçlı orduları, Sırpı ile Bulgarı ile Ulahı ile, hep birlikte Osmanlı Devleti?nin aleyhinde ittifak ettiler ve Kosova?da 20 Haziran 1389 günü Osmanlı ordusu ile karşı karşıya geldiler. Osmanlı ordusu, I. Kosova Zaferi diye tarihe geçen zaferle haçlı ordularını yendi ve 500 yıl kadar sürecek olan Balkan Hakimiyetini başlatmış oldu. Ancak bu güzellikler arasında, Miloş Obiliç adlı yaralı bir Sırp askeri tarafından Murad Hüdavendigar hançerle vurularak şehid edildi (20.6.1389) ve Bursa?ya nakledilerek kendi adına yaptırılan Cami haziresine gömüldü. Osmanlı Devleti Balkanlara hakim olmuş, Bulgaristan tamamen Osmanlı?nın eline geçerken Sırbistan?ın da önemli bir kısmı feth edilmişti. 37 muharebede bizzat bulunan Sultan Murad, 27 yıl içinde babasından aldığı mirası 5 kat artırarak 500.000 km2?lik bir büyük devleti Osmanlı milletine miras bırakıyordu.

I. Ahmed zamanında Murad Reis ve Halil Paşa gibi deniz kahramanları Türk donanmasına zaferler kazandırmışlardır. Padişah, savaşlardan ve gailelerden ancak başını kurtarmıştı ki, ömrü vefa etmedi; genç yaşında öldü. İstanbul?da At meydanında yaptırdığı ismi ile anılan yanındaki türbesine defnedildi (1616).

II. Selim devrinde patlak veren hadiselerden birincisi Yemen Meselesi idi. Kanuni devrinde iki beylerbeyilik haline getirilen Yemen?de zayıflayan Osmanlı idaresine karşı, Zeyd bin Ali neslinden gelen Topal Mutahhar isyan etti ve San?a ile Te?az taraflarına hakim olan Murad Paşa?yı mağlub ederek katl eyledi. Bunun üzerine Yemen Eyaleti tek eyalet haline getirilerek 975 Zilhicce/1568 Haziran tarihinde Haleb Beylerbeyi Özdemiroğlu Osman Paşa Beylerbeyiliğe getirildi ve buradaki isyanı bastırdı. Sokullu tarafından Yemen Serdarı olarak gönderilen Sinan Paşa?nın gayretleri de eklenince, Yemen, uzun süre Osmanlı hakimiyeti altına girdi.

Kanuni devrinin zirveye yükselmesinde katkısı bulunan Sadrazamlar arasında Piri Mehmed Paşa, Lütfi Paşa ve Sokullu Mehmed Paşa?yı; Şeyhülislamlar arasında Zenbilli Ali Efendi, Kemal Paşa-zade, Çivi-zade ve özellikle de Ebüssuud Efendi?yi; diğer devlet adamları arasında Barbaros Hayreddin Paşa, Koca Nişancı Celal-zade Mustafa, Seydi Bey ve Ca?fer Ağa?yı; ilim ve maneviyat erbabı arasında ise, Nakşibendi Tarikatının reislerinden Hace Mahmud Bedahşi, Şeyh Bali Efendi, Hace Derviş Mehmed Efendi, Molla Abdüllatif Efendi ve Kadi-zade Acem Efendi?yi zikredebiliriz. Ancak büyük zatlar bunlardan ibaret değildir.

Sultan Murad, zorbacı başı Receb Paşa?nın entrikalarının ardında mazul Sadrazam Hüsrev Paşa?nın bulunduğunu biliyordu. Ayrıca isyan eden zorbalar, sadece Ahmed Paşa?nın öldürülmesiyle yetinmiyorlardı. Es?ad Efendi?den sonra yeniden Şeyhülislam olan Yahya Efendi?nin de bu görevden alınmasını istiyorlardı. Nitekim alındı ve yerine Ahi-zade Hüseyin Efendi Şeyhülislamlığa getirildi. İsteklerinin sonu gelmiyordu. Sultan Murad evvela, Murtaza Paşa?yı tavzif ederek Tokat?taki Hüsrev Paşa?nın ele geçirilmesini istedi; teslim olmadı ve sonra da öldürülüp halka cesedi teşhir edildi. Bunun üzerine Receb Paşa yeniden kapıkulu askerlerini tahrik ederek 20 Şaban ihtilali diye bilinen ikinci isyanı çıkarttı. Veliahd Şehzade Bayezid Padişah yapılmak istendi; ancak muvaffak olunamadı. IV. Sultan Murad, ipleri ele almaya başlamıştı ve hemen devleti tehlikeye sokan Recep Paşa?yı 18 Mayıs 1632 tarihinde idam ettirdi. Bunun üzerine Sultanahmed Meydanına toplanan isyancı askerler yeniden anarşi çıkarmak istediler. Ancak Sultan Murad zeki davrandı ve açık bir divan yaparak alimler, devlet ricali ve askerlerin huzurunda, halkın da duyabileceği şekilde tarihi bir nutkunu irad eyledi. Anarşinin devletin temellerine girdiğini, ordunun savaşamaz hale geldiğini, askerin siyaset ile uğraşmaktan işini yapamadığını, devleti bir avuç zorba ve hırsıza yedirmeyeceğini, şeri?ata, kendisine ve kanuna itaat etmeyen kim olursa olsun hakkından geleceğini bildirdi. Padişah, ?Allah?a, O?nun Peygamberine ve sizden olan ülü?l-emre itaat ediniz? mealindeki ayeti okudu ve tefsir etti. Arkasından?Habeşli bir köle dahi olsa başınızdaki amirlere itaat ediniz? manasını taşıyan hadisi zikredip şerh etti. Ve şununla bağladı: ?Sizin sadakatiniz şu vakit doğrudur ki, aranızda tefrikaya mahal vermeyesiniz. Aranızdaki müfsidleri barındırmayasınız. Allah?ın emrine ve Resulüllah?ın hadisine aykırı hareket edenleri desteklemeyesiniz. Ben ki, halifeyim, bana itaat etmeyip celaliler ve hariciler mesabesindeki eşkıyaları desteklerseniz, memleketin hali ne olur?.

Tahta çıktığında sadrazam Fazıl Mustafa Paşa, II. Almanya seferi için Sofya?ya ulaşmak üzereydi. Burada Padişah?ın mührü ile samur kürkü aldı ve sefere devam etti. Baden markisi Ludwig?in kumandasındaki imparatorluk kuvvetleri ile Osmanlı kuvvetleri Salankamen?de bir araya geldi. Ancak bazı Osmanlı kurmaylarının Kırım ordusunu beklemeden serdarı taarruza erken başlamaya ikna etmeleri, hem Fazıl Mustafa Paşa?nın şehid olmasını ve hem de ordunun mağlubiyetini netice verdi (Ağustos 1691). Saadet Giray Han?ın beceriksizliği ve Osmanlı kurmaylarının aceleciliği, hazır bir zaferi elden kaçırmıştı.

Sultan Mustafa?nın dünyevi saltanatı istemeyen bir hali olduğu kesindi. Aklının hafif, tedbirinin zayıf ve saltanat koltuğunda dahi çocukça hareketlerde bulunan biri olduğu da doğruydu. Osmanlı kaynakları açıkça akıl hastası demek olan mecnun tabirini kullanmamaktadırlar. Konuyu Solak-zade?nin ifadeleriyle noktalamakta yarar görüyoruz: ?26 yaşında idiler. Yalnız bir mikdar aklı hafif olup buna hapiste uzun süre kalması sebep olmuştur; giderek aklı başına gelir deyü doktorların tedaviye devam etmeleri kaydıyla Şeyhülislam Es?ad Efendi kavliyle amel olunmuştur?.

Asrındaki alimlerden ise Aksaray?lı Cemalüddin Muhammed bin Muhammed, Bursa kadılarından ve Kadizade-i Rumi?nin babası Mahmud Bedreddin ve de Azerbaycan Kadısı ünvanıyla meşhur Mevlana Burhanüddin?i zikretmek gerekmektedir.

Osmanlı tahtına, İslam hukukunun aradığı şartların çoğunluğu bulunmadan gelen IV. Mehmed, I. İbrahim?in Turhan Hatice Sultan?dan 1642 yılında dünyaya gelmiş ve 7 yaşına basmadan Ağustos 1648?de Padişah olmuş müstesna bir şahsiyettir. Kendisini devlet işlerinden uzaklaştırdığı için oğlunun idamına dahi göz yuman Kösem Sultan, 7 yaşındaki torununu tahta geçirmekle, istediğine kavuşmuştur. Ertuğrul Gazi, Osman Gazi ve Kanuni?den sonra en uzun süre tahtta kalan Osmanlı Padişahıdır ve 39 yıl tahtta kalmıştır. Ava merakı sebebiyle Avcı Mehmed de denen IV. Mehmed?in saltanat yıllarını dört safhaya ayırmak icab etmektedir:

Şunu önemli ifade edelim ki, Osmanlı Devleti?nin duraklama devresi, Kanuni?nin oğlu Şehzade Mustafa?yı bir kısım müzevvirlerin iftirasıyla idama mahkum ettirmesiyle başlar ve II. Selim devrini aslında bir duraklama devri saymak mümkündür. Zira bizzat ordusunun başında mücahid fi sebilillah bir Padişah yerine, Sarayından dışarıya çıkmayan ve sadece tenezzüh için Edirne ve benzeri yerlere giden bir Padişah anlayışı hakim olmaya başlamıştır. Nitekim çok sevdiği Edirne?de Selimiye Camiini inşa ettirmiştir.

Bütün bunlara rağmen, Katoliklerin zulmünden bıkan yerli Ortodoks Rumların Venediklilerden rahatsızlığından da istifade edilerek, 1645?de Malta üzerine sefere karar verildi. Serdarlık Kaptan-ı Derya Yusuf Paşa?ya verildi. 1645 Ağustosunda 45 gün süren Hanya muhasarası zaferle sonuçlandı. Ancak acele davranıldı ve Osmanlı ordusu Girit?ten çekildi. 1646 yılında Deli Hüseyin Paşa serdarlığında 2. Sefer yapıldı, ancak Kandiye fethedilemedi. Ada ikiye bölünmüştü (1648).

İran savaşlarına gelince, İran şahı Büyük lakabıyla anılan Şah Abbas ile yapılan muharebelerde hiç de iyi neticeler alınmadı. Nihayet 1612?de İranlılarla da sulh yapıldı. Fakat üç sene sonra iki devlet arasında savaş yeniden başladı (1615). Bir aralık anlaşma yapılır gibi olduysa da savaş gene devam etti. Celali denilen eşkıya yer yer Anadolu?yu kaplamıştı. Kuyucu Murad Paşa, yıllarca uğraşarak ve yakaladığı zorbaları kuyulara doldurarak Anadolu?yu temizledi ve halka geniş bir nefes aldırdı.

Sultan İbrahim zamanında, Valide Sultan kısmen devre dışı bırakılmış ise de, devlet işlerine kadınların müdahalesi önlenememiştir. Padişahın aile hayatına düşkünlüğü, onu kadınların avucuna ister istemez itmiştir. Hakkındaki sefihlik iddiaları doğru değildir. Zira IV. Murad gibi otoriter; I. Mustafa gibi biçare ve III. Murad gibi fazla kadına düşkün değildir. Gençliğinde buhranlı bir hayat yaşaması, diğer sultanlar gibi kendini fazla yetiştirememesi, Osmanlı neslinin devamı için devamlı kadınlar tarafından özel hayata teşvik edilmesi, Şeker-pare denilen musahibeler gibi onu eğlenceye teşvik eden cariyelerinin fazla oluşu, kadınların bu yakınlıklarını devletin imkanlarını çarçur etmekte kullanmaları, I. İbrahim?in cidden eksik olan yönleridir. Hele Telli Haseki başta olmak üzere, kendi hanımlarına aile fertlerinden daha fazla önem verir hale gelmesi, işi çığırından çıkarmıştır. Bunların tahriki ile Sultan İbrahim?de başlayan lüzumsuz samur merakı, bu olumsuzluklardan sadece biridir.

Ancak bu sırada İran Şahı Bağdad?da ikinci isyanı çıkarmış ve Bağdad üzerine yürüyerek burayı işgal etmişti. Bu İran?la savaş yapılacak demekti. Yeniçeriye dayanan ve emniyet ve asayişi temin ediyorum diyerek epeyce zulümler icra eden Hüsrev Paşa, bizzat Bağdad üzerine yürüdü. Ancak Bağdad?ı alamadı ve 1631 yılının onuncu ayında bu görevden azledildi. Yerine de yine Damad Hafız Ahmed Paşa getirildi.

Kendisine Avcı Mehmed lakabını verdirten av ibtilası dışında, hiç bir kötü alışkanlığı yoktu. İçkiyi Osmanlı ülkesinde şiddetle yasaklamıştı. Kahvehaneleri kapatmıştı. Kendisi beş vakit namazını cemaatle kılıyordu. Kısa bir süre tahsil görebildiği için diğer Osmanlı Padişahları gibi alim değildi.

Sultan IV. Murad

Kanuni Sultan Süleyman, evvela başına gaile çıkarmak isteyen, babası zamanında Şam Beylerbeyisi olan ve iktidar değişikliğinden istifade ederek Melik Eşref ünvanıyla hükümdarlığını ilan eden Canberdi Gazali?yi 1521?de idam ettirdi. Bu gaileyi bertaraf eden Kanuni, daha sonra meşhur seferlerinden 1. Sefer-i Hümayun?unu Belgrad üzerine yaptı. 1. Macar seferi veya Engürüs seferi de denen bu sefer neticesinde, sırasıyla Böğürdelen , Zemun ve Salankamin kaleleri fethedilmiş ve nihayet daha sonraları Dar?ül-Cihad adını alan Belgrad, 927/1521?de feth olunmuştur. Bu arada Yemen?de fitnelere yol açan İskender adlı şahıs, kendi adamları tarafından öldürülerek, 927/1521 tarihinden itibaren bu beldelerde de Osmanlı Sultanı adına hutbe okunmaya başlanmıştır.

2) İstanbul?da 1043/1633 yılında çıkan ve İstanbul?un yaklaşık beşte birini yakıp yıkan büyük yangın üzerine, bunu da bahane eden IV. Murad, zamanın Şeyhülislamı Ahi-zade Hüseyin Efendi?den de fetva alarak, tütün ekmeyi ve tütün içmeyi yasaklamıştır. Ancak Şeyhülislamdan aldığı fetvayla bununla kalmamış ve çıkarılan yasağa uymayanları, devlete isyan etmiş kabul edip katl etmeye başlamıştır. Solak-zade, tütün yüzünden katle şer?i cevaz veren Şeyhülislam sonradan idam edilince, kendisi hakkında?Cezay-ı sezasını buldu? ifadesini kullanmıştır. IV. Murad, tütün yasağı ile yetinmemiş ve o devirde zorbaların, işsizlerin ve de eşkıyanın toplantı yerleri haline gelen kahvehaneleri de hem kapatmış ve hem de yasağa rağmen içki içip sarhoş olanları gerekli cezalarla cezalandırmıştır. Her iki hadiseyi de, memlekette kaybolan huzuru yeniden tesis etmek gayesiyle ve de eşkıyanın gözünü korkutmak için yaptığı ifade edilen Sultan Murad, bazı tarihçilere göre, bütün Osmanlı arazilerinde yaklaşık 20.000 eşkıyayı ortadan kaldırmıştır. Elbette ki bütün tasfiyeler sırasında bazı mazlumlar da zulme maruz kalmış olabilir.

Netice olarak Kanuni Sultan Süleyman devri, hem devletin sınırlarının genişlemesi yani siyasi ve coğrafi açıdan ve hem de ilim, kültür, hukuk ve maliye gibi konular açısından, Osmanlı Devleti?nin zirvelere yükseldiği bir dönemin kısa adıdır.

1) IV. Murad?ın ilk yaptığı icraat, Ağabeyi Genç Osman?ın ölümüne yol açan ve memlekette huzuru bozan zorbacıların elebaşılarını teker teker temizlemek oldu. Gerçekten Saka Mehmed, Gürcü Rıdvan, Cadı Osman ve benzeri eşkıya reisleri hemen idam edildi. Bunlardan Beyşehri, Seydişehri ve çevresini kasıp kavuran Deli İlahi, İstanbul?a getirilerek katl olundu. Balıkesir çevresinde Solakoğlu diye bilinen İlyas Paşa, Küçük Ahmed Paşa?nın gayretleriyle ele geçirildi ve ortadan kaldırıldı. Yine Lübnan ve Suriye taraflarında zulüm rüzgarları estiren Dürzi lider Maanoğlu Fahreddin ve oğlu Mes?ud da İstanbul?a celb olunduktan sonra 1635 yılında idam edildiler.

Babası II. Selim'in ölüm haberi üzerine, Manisa Sancakbeyi bulunan oğlu Murad, İstanbul?a gelerek 28 yaşında 1574 yılında tahta geçti. Murad devrinde vuku? bulan hadiseler şunlardır:

Rumeli?nde gayr-i müslimlerle uğraşan Osmanlının aleyhine, durumu fırsat bilen Karamanoğlu-Candaroğlu ve Sivas?daki Kadı Burhaneddin?in ittifak yaptığı duyuldu. 1392?de Candaroğlu halledildi; İsfendiyaroğulları da Osmanlı?ya itaat etti. Kadı Burhaneddin ile olan savaş daha dehşetli idi. Yıldırım?ın oğlu Şehzade Ertuğrul?un kumandasındaki Osmanlı ordusu, Çorum yakınlarında yenik düştü. Bu arada Yıldırım?ın kendisi Rumeli seferine devam ediyor ve 1392?de filozoflar diyarı olarak bilinen Atina Osmanlıya teslim oluyordu.

İkinci Safha: IV. Murad?ın ikinci ve asıl saltanat safhasıdır ki, Receb Paşa?nın katledilip zorbaların tasfiye edildiği 1041/1632 yılından başlar ve vefatına yani 1640 yılına kadar devam eder. Son sekiz yıl Sultan Murad?ın asıl saltanat yıllarıdır.

I. Mehmed Çelebi

Böylesine sıkıntılarla Padişah olan IV. Murad, bizzat hükmedemiyordu. Hakim devlet ricali ve annesi idi. Şeyhülislam Yahya Efendi?yi görevden aldıran ve suiistimallere adı karışan Kemankeş Ali Paşa?nın Padişah?tan Bağdad?ın düşmesini yalan söyleyerek saklaması, bardağı taşıran son damla oldu. Verilen idam kararıyla hayatına son verilen Sadrazamın yerine tecrübeli devlet adamı ve Kubbealtı veziri Çerkes Mehmed Paşa getirildi. Abaza Mehmed Paşa?yı takip için Doğu Anadolu?ya kadar gelmişti; ancak yolda vefat etti ve yerine Diyarbekir Beylerbeyisi Hafız Ahmed Paşa tayin edildi. Kösem Sultan?ın büyük kızı Ayşe Sultan ile evlenip Damad sıfatını da alan Hafız Ahmed Paşa, Abaza Mehmed Paşa?nın affedilip Erzurum Valiliğinde ibkası üzerine, Bağdad?da Bekir Subaşı?nın çıkardığı isyanı bastırmak üzere Bağdad tarafına serdar-ı ekrem ve sadrazam olarak hareket etti. İyi bir komutan olmadığından muvaffak olamadı ve 1626 yılında azledildi. İran Şahı Şah Abbas Bağdad isyanını körüklüyor ve hatta gönderdiği askerlerle onları destekliyordu. Bağdad Valiliği Bekir Subaşı?ya verilerek mesele halledilmek istendi.

Planı sezen İmparator zor durumdaydı; zira Bizans ikiye ayrılmıştı. Avrupa, yardım için Katolik olmalarını istiyor ve Ortodokslar ise hayır diyordu. 12 Aralık 1452?de Ayasofya?da Katolik ayini yapılması, Sultan?ın işlerini kolaylaştırıyor ve Bizans Başbakanı Notaras, ?Bizans?ta Latin şapkası görmektense, Türk sarığı görmeyi tercih ederim? diyordu. Bizans?lılar parlayan ateşlerine ve Hz. Meryem?e güveniyorlardı. Ancak 1453 Şubatında Edirne?den yola çıkan toplar 5 Nisanda İstanbul önlerine geldi. 6 Nisan?da muhasara başladı. 53 gün süren muhasara sırasında Fatih?in ordusu, tarihe geçen kahramanlıklar yazdı. Bizans?ın Galata ile Sarayburnu arasına gerdiği zincirler, Osmanlı donanmasının karadan yürütülerek Haliç?e girmesiyle parçalanmıştı. Muhasaranın 53. Günü Hz. Peygamber?in müjdelediği fetih 29 Mayıs 1453 günü gerçekleşti ve Osmanlı ordusu tekbir sesleriyle Topkapı ve Eğrikapı yönlerinden İstanbul?a girdi. Ayasofya?ya sığınan on binlerce insanın burnu bile kanamadı ve İslam Hukukunun bu konudaki hükümleri aynen uygulandı ve herkese temel hak ve hürriyetleri tanındı.

Hem Osmanlı ordusunun yenilgisinden ve hem de Fatih?in 14 yaşında bir genç Padişah olmasından heveslenen Papa, yeni bir haçlı seferi için kolları sıvadı ve haçlı orduları Osmanlı Devleti aleyhinde Ak Şövalye diye bilinen Erdel Voyvodası Hunyadi Yanoş kumandanlığında bir araya geldiler. Tuna?yı geçerek Varna?yı kuşattılar. Tahtta oturan II. Mehmed, yapılan meşveretler ve özellikle Vezir-i Azam Çandarlı-zade Halil Paşa?nın ısrarlarıyla, II. Murad?ı yani babasını tahta davet etti. 1444 yılında ikinci defa sultan olan II. Murad, hemen Edirne?ye geldi ve 40.000 askeriyle Varna önlerine ilerledi ve sadece 150 şehidle haçlı ordusunu darmadağın etti. Bütün İslam aleminde ve özellikle Kahire?de dualarla yad edilen bu zafer, Osmanlı Devleti?nin Balkanların sahibi olduğunu tescil etmişti. Edirne?ye dönen II. Murad yeniden yani ikinci defa oğlunu tahta çıkardı (1445).

Osman Gazi?nin Bizans sınır şehirlerini birer birer fethetmesi üzerine telaşa düşen Bizanslılar onu ortadan kaldırmak için bir düğün vesilesiyle bir baskın hazırlarlar. Baskına baskınla cevap veren Osman Bey, 1299 yılında Yarhisar ve Bilecik?i fethetti ve beylik merkezini Bilecik?e nakletti ve fitneye sebep olan Yarhisar Tekfurunun kızı Nilüfer?i oğlu Orhan ile evlendirdi. Bu tarih, daha önce açıklanan sebeplerle Osmanlı Devleti?nin kuruluş yılı kabul edildi. 27 Ocak 1300?de Selçuklu Sultanı III. Ala?addin Keykubad?ın saltanat alameti olan tabl, alem ve tuğu Osman Beye bir ferman ile göndermesi ile artık Osman Bey müstakil bir uc beyi olmuştu. 1301 yılında Bursa?ya yakın bir yerde Yenişehir?i kurdu ve saltanat merkezini buraya nakletti. Bu arada bütün bu fetihlerde kendisine yardım edenleri de unutmadı ve kardeşi Gündüz Bey?e Eskişehir?i; oğlu Orhan Bey?e Sultanönü?nü; Hasan Alp?a Yarhisar?ı; Şeyh Edebalı?ya Bilecik?i ve Turgut Alp?e İnegöl?ü verdi ve Edebalı?nın torunu Ala?addin?i yanında götürdü. 1308 yılında İlhanlı Hükümdarı Ahmed Gazan tarafından Selçuklu Devletine son verilince Osmanlı Devleti tamamen müstakil hale geldi. 1313?de Harmankaya Hakimi Köse Mihal Bey?in Müslüman olmasıyla Mekece, Akhisar ve Gölpazarı Osmanlının eline geçti. 1320 yılından itibaren çevrede fazla görünmeyen Osman Bey, 1324 yılında beyliği oğlu Orhan Bey?e devretti. 1324 yılı Şubat ayında Bursa?nın fethini görmeden 67 yaşında vefat eden Osman Bey, vasiyeti üzerine, geçici olarak gömülü bulunduğu Söğüd?den alınarak 2.5 yıl sonra 1326 yılında Bursa?daki Gümüş Künbed?e defn olunmuştur.

Aleyhinde olan durum, annesi ve Valide Sultan olan Kösem Sultan?ın varlığıdır. Biraz önce saydığımız olumsuzlukların başında da, maalesef bu kadın bulunmaktadır. Önceleri, annesinin ihtirasını bildiği için, Topkapı?dan Eski Saray?a göndererek bu dertten kurtulmak istemiştir. Ancak muvaffak olduğunu söylemek mümkün değildir. Maalesef, Kara Mustafa Paşa?dan sonra vezir-i azam olan Semin Mehmed Paşa da, bu aleyhteki durumu daha da kötüleştiriyordu.

Bunlardan birincisi, Şeyh Bedreddin isyanı idi. Musa Çelebi?nin Kazaskeri ve bir nevi Şeyhülislamı olan bu ilim adamı, belli çevrelerce kullanıldı. Musa Çelebi?nin tasfiyesinden sonra Sultan Mehmed tarafından yüksek bir maaş verilerek İznik?te mecburi ikamete zorlanan Şeyh Bedreddin, Aydın ve İzmir taraflarında fesada başlayan Börklüce Mustafa ve Manisa civarında ortaya çıkan ve aslında bir Yahudi dönmesi olan Torlak Kemal ile olan eski ilişkilerinden korkarak, Kastamonu-Sinop-Kefe üçgenini takipten sonra Eflak Voyvodasına sığındı. Daha önce Şeyh Bedreddin?in kazaskerliği sırasında onun kethüdalığını yapan Börklüce Mustafa, İzmir?de, Urla yarımadasının kuzey tarafındaki Karaburun?da, Yahudi dönmesi Torlak Kemal ise, Manisa?nın Kızılbaşlarla meskun bölgelerinde Osmanlı Devleti?nin aleyhinde bir isyan hareketine hazırlık yapıyorlardı. Şeyh Bedreddin?in de Rumeli?de bu tür hareketlere girişme teşebbüsleri bardağı taşıran son damla oldu. Bizans bunları şiddetle destekliyordu. Ordularının sayısı 5.000 ve 10.000?lerle ifade edilen ve Dede Sultan diye de anılan Börklüce Mustafa?nın isyanı, Timurtaş Paşa-zade Ali Bey?in de mağlup olmasıyla ciddileşti. Mehmed Çelebi?nin oğlu Şehzade Murad, Bayezid Paşa?nın da yardımıyla Börklüce Mustafa ve asi kuvvetlerin üzerine yürüdü ve ele geçirilen Dede Sultan idam edildi. Bunu Torlak Kemal?in tepelenmesi izledi ve böylece Osmanlı Devleti?nde ilk ciddi alevi isyanı bastırılmış oldu.

1495?de Cem Sultan?ın vefatı ve de Memlüklü ile yapılan sulhden sonra yeniden asıl saltanat yıllarına başlayan II. Bayezid, evvela Boğdan?a musallat olan Polonya?ya karşı haretekete girişti. Bununla da kalmadı; Venedik, Macaristan ve zaten arada düşmanlık bulunan İspanya ile fiilen savaş hali başladı. II. Bayezid 4. Ve 5. seferini, sırasıyla 1499 ve 1500 yıllarında Venedik üzerine yaptı. 4 yıl süren savaşlar neticesinde, Venedik Balkanlardaki bütün müstemlekelerini, başta Mora ve Yunanistan olmak üzere, Osmanlı Devleti?ne teslim mecburiyetinde kaldı. Osmanlı orduları, Macaristan ve Bosna?da yaptıkları savaşlarda da önemli fetihler elde ettiler.

Sultan Murad?ın Anadolu?daki sıkıntıları devam ederken Macarlar ve Sırplar Osmanlı Devleti?ni rahatsız ediyorlardı. 1425?de Venedik ile sulh yapan Sultan Murad, 1426?da Macar ordusunu bozdu ve fetihlere devam etti. Bu zaferler devam ederken, en önemlisi İzladi mevkiindeki 1443 yılındaki yenilgi olmak üzere, Osmanlı ordusu Hıristiyan kuvvetler karşısında bir kaç defa mağlup duruma düştü. Bunun üzerine Sultan Murad, Macaristan?la Segedin Andlaşmasını imzalamak durumunda kaldı (1444). Aynı yıl, Mısır?daki İslam alimlerinin de manevi desteği alınarak Karamanoğlu II. İbrahim Bey ile de sulh andlaşması imzalandı.

Birinci Safha: IV. Murad?ın ismen Padişah olduğu, ancak devleti annesi Kösem Sultan ile Sadrazamlarının ve Şeyhülislam ve benzeri devlet adamlarının yönettiği devredir (1032/1623-1041/1632). Bu devre, 8 küsur sene devam etti.

Merkez teşkilatındaki en önemli değişiklik, Yavuz Sultan Selim'in Şarki Anadolu ile Maraş, Malatya ve havalisini fethetmesi üzerine, 922/1516'da Arap ve Acem Kazaskerliği ünvanıyla Divan'a dahil olmayan bir kazaskerliğin ihdas edilip Diyarbakır'ın bu kazaskerliğe merkez olması ve bu hizmete de meşhur tarihçi İdris-i Bitlisi'nin getirilmesidir. Suriye ve Mısır da Osmanlı Devleti?ne tamamen ilhak edilince, bu üçüncü kazasker de divan-ı hümayun hey'etine dahil edilmiş ve bu hizmete Fenari-zade Mehmed Şah Efendi getirilmiştir. Daha sonra Piri Paşa zamanında bu makam kaldırılmış ve muamelatı Anadolu Kazaskerliği'ne devredilmiştir.

Sultan Murad işbaşına geldiğinde, Yeniçeriler çok fazla şımarmışlardı. Padişahın huzuruna kadar giren yeniçeri ağaları ve ocak çorbacıları, Padişahın adamlarını katletmeye kadar işi vardırmışlardı. Memlekette rüşvet ve yolsuzluk aşırı derecelere ulaşmıştı. Dış ve iç hazineler bomboş olduğundan ocaklara cülus bahşişi bile verilememekteydi. Hatta Enderun?daki altın ve gümüş eşya Darphaneye gönderilerek cülus bahşişi verilmeye çalışılmıştı.

İkincisi; Mayıs 1622-Eylül 1623 yani 1.5 yıllık saltanattır. II. Osman?ın büyük bir zulümle Mayıs 1622?de yani 4 yıl sonra tahttan indirilmesinden sonra, Veziriazam Davud Paşa kullanılarak Sultan Mustafa yeniden tahta çıkarılmıştır. Ancak II. Osman?ın ölümüne sebep olan yeniçerilerden ve Davud Paşa?dan halk rahatsızdır. Bu arada Saray?da bulunan şehzadelerin de öldürüleceği haberi alınınca, halk ayaklanmaya başlamış ve Şeyhülislam Yahya Efendi?nin tavsiyesiyle Kara Davud Paşa azledilerek yerine Mere Hüseyin Paşa getirilmiştir. Karışıklık devam edince sırasıyla Lefkeli Mustafa Paşa ve Gürcü Mehmed Paşa sadrazamlığa tayin olundu.

Herhangi bir harb olmadan Doğu Anadolu?nun Osmanlı Devleti?ne iltihakı ve Şah İsmail'in mağlubiyeti Memlüklüleri ve Sultanları Kansu Gavri'yi rahatsız etmişti. Bu durumu hisseden ve Memlüklülere İslam birliğini bozdurmak istemeyen Yavuz, Memlüklülerin üzerine yürüdü ve 922/1516 yılında Mercidabık'da Kansu Gavri karşısında büyük bir zafer kazandı. Bu zafer, Malatya, Divriği, Darende, Besni, Gerger, Kahta, Birecik ve Anteb'in de yeniden ve sağlam bir şekilde fethine yol açtı. Aynı yıl (922), Haleb ileri gelenleri, erkan-ı devleti ve uleması ile Yavuz'a itaat ve teslimiyet mektubu gönderdiler. Böylece Haleb, Antakya, Hama ve Humus kaleleri de Osmanlı Devleti'ne ilhak olundu ve eyalet haline getirildikten sonra Haleb Beylerbeyliğine Karaca Ahmed Paşa getirildi. Daha sonra ise, Dar-üs-Selam Şam'a girildi ve birçok Arab Şeyhi kendi arzuları ile Osmanlı Devleti?ne iltihak eyledi.

Birinci safha, Ağustos 1648-Eylül 1651 yılları arasında, Kösem Sultan?ın naibe-i saltanat yani bir nevi padişah yerine padişahlık yaptığı dönemdir ki, Osmanlı Devleti?nin en acı günlerinden bir parçadır denilebilir. Zira bu döneme Ağalar Saltanatı da denmiştir. Çünkü Naibe-i Saltanat olan Kösem Sultan, işlerini ağalar eliyle yürütmüştür. Sofu Mehmed Paşa da, kukla bir sadrazam durumundadır. Başlarını Kara Murad Ağa?nın çektiği ağaların hedefi, servetlerini arttırmak ve maalesef sefih sayılabilecek derecede hayatlarını yaşamaktı. Bunları kullanan Kösem Sultan ise, kendisini Eski Saray?a süren ve hatta idamla tehdit eden I. İbrahim?i tasfiye etmekle, devleti tek başına idare etme emeline ulaşmış görünüyordu. Sofu Mehmed Paşa ise, Atabekler ve Veliahdler gibi devleti idare etmek istedi ise de bu saltanatı, Sipahiler ile Yeniçerilerin Sultanahmed Meydanında karşı karşıya gelecek kadar isyan etmeleri ile sarsıldı ve 1649 yılında azledilerek katl olundu. Bunun üzerine, tamamen usullere aykırı olarak Yeniçeri Ağası Kara Murad Paşa sadrazamlığa getirildi. Ancak arkasında asıl Valide Sultan Turhan Sultan?ın bulunduğu ve bir nevi halk isyanına dönüşen kargaşa bastırılamıyor ve Osmanlı Devleti kan kaybediyordu. Daha sonra, sırasıyla Melek Ahmed Paşa ve Abaza Siyavuş Paşa?nın sadrazam olması da işi değiştiremedi. Ağalar isyanı devam ediyordu. Kösem Sultan?ın IV. Mehmed?i öldürüp yerine Şehzade Süleyman?ı getirmek istemesi, sonunu getirdi ve 1651 yılının bir Eylül gecesi Kösem Sultan öldürüldü. İçeride bu ihtilallerin yaşanması, Girit?te devam eden savaşa yardımı da engelliyordu. Böylece birinci dönem atlatıldı. IV. Mehmed sadece olan bitenleri seyrediyordu.

Sultan Mustafa, iki defa Osmanlı tahtına oturmuştur:

Polonya ve Rusya cephelerinde ise, kara gün dostu Kırım Hanı Selim Giray?ın kahramanlıklarıyla zafer Osmanlı Devleti?nin elindeydi. Avusturya?nın sulha yanaşmaması ve diğer haçlı kuvvetlerinin de onlara destek çıkması üzerine Padişah sefere çıktı. Ancak Sofya?ya kadar gelen Padişah, serdar Recep Paşa?nın mağlubiyeti, orduda isyan belirtilerinin başlaması ve de Niş?in düşmesi üzerine, geri döndü.

ZEVCELERİ: 1- Handan Valide Sultan; I. Ahmed?in annesi. 2- Valide Sultan; Abaza asıllı ve I. Mustafa validesi. 3- Haseki; Şehzade Mahmud annesi. 4- Haseki; Şehzade Selim annesi. ÇOCUKLARI: . 1-Şehzade Sultan Selim Han. 2-Şehzade Sultan Cihangir Han. 3-Şehzade Mahmud Han. 4-Şehzade Ahmed. 5-Şehzade Mustafa. 6- Hatice Sultan. 7- Ayşe Sultan.

Babasının esareti sırasında vezir Bayezid Paşa?nın tavsiyelerine uyarak Amasya?ya gitti ve padişahlığını ilan etti. Kardeşi İsa Çelebi?yi tasfiye etti. Ancak Süleyman Bey?in Ankara?ya kadar gelmesi üzerine, Amasya-Tokat-Sivas bölgesiyle yetindi. İyi bir diplomattı. Musa Çelebi önce Mehmed Çelebi?ye itaat etti. Ancak 1410 yılında Rumeli?de saltanatını ilan edince durum değişti. 1413 yılında kardeşi Musa Çelebi?nin öldürülmesinden sonra, Osmanlı tahtının tek varisi olarak kaldı. Osmanlı tarihçileri tarafından yeni asrın yani Hicri 9. asrın siyaset alanında müceddidi olarak kabul edilmektedir.

Köprülü-zade?nin yerine vasıfsız bir devlet adamı olan Arabacı Hoca Kadı Ali Paşa sadrazam yapıldı ve Almanya cephesi serdarlığına da yaşlı vezirlerden Koca Halil Paşa getirildi. 1691?e kadar devam eden savaşta Almanlar bazı yenilgilere maruz kalınca, Türkçe?yi iyi bilen Kont Marsigli?yi sulh için gönderdiler ise de, anlaşma sağlanamadı.

Sultan II. Bayezid

Yavuz Sultan Selim

Sultan Murad, Eba Eyyub?ül-Ensari türbesinde, asrın maneviyat reislerinden Aziz Mahmud Hüdayi?nin eliyle kılıç kuşanmıştır.

Fas Sultanlığının Osmanlı Hakimiyetine Girmesi: Afrika kıt'asının bütün kuzey kısımları Osmanlı hakimiyetinde bulunmasına rağmen sadece Fas Sultanlığı müstakil bir devlet halinde bulunuyordu. Ancak son yıllarda Fas'ta taç ve taht kavgaları baş göstermişti. Fas Sultanı Mevlay Muhammed, Portekizlilerle işbirliğine başlamış bulunuyordu. Buna karşılık Fas tahtını ele geçiremeyen Abdülmelik, Osmanlılara sığınıp, kendisinin Fas Sultanlığına getirilmesini istemişti. İsteği kabul edilerek Cezayir Beylerbeyi Ramazan Paşa'ya emir verildi. Fas ordusu mağlup edilerek Abdülmelik, Fas Sultanlığına getirildi (1576). Bu tarihten sonra Fas'ta Osmanlı hakimiyeti başladı. Bu sırada saltanat iddiasından vazgeçmeyen Mevlay Muhammed Portekizlilerden yardım istedi. Portekiz Kralı Sebastian 80 bin kişilik büyük bir kuvvetle Fas'a geldi. Ramazan Paşa idaresinde Osmanlı ve Fas kuvvetleri 1578 yazında Portekizlileri Vadi?s-sebil Savaşı'nda fena halde bozguna uğrattılar. Kral Sebastian, muharebe meydanında öldü.

Hafız Ahmed Paşa?nın işi zordu. Zira hem Tokat?taki ma?zul sadrazam ve onun işbirlikçisi olan Damad Receb Paşa ile uğraşmak zorundaydı ve hem de İran Devletine karşı olan savaşı yönetecekti. Gerçekten ikincisine sıra gelmeden hayatı sona erdi. Zira IV. Murad?ın zorba başı dediği Damad Receb Paşa yeniçeriyi ve kapıkulu sipahilerini isyana teşvik etti. Maalesef bütün bu isyan tahriklerinde Naibe-i Saltanat Kösem Sultan?ın da müdahalesi vardı ve isyancıları destekliyordu. Bütün arzuları kukla bir padişahla devleti idare etmekti. 19 Receb isyanı diye bilinen bu isyan neticesinde Hafız Ahmed Paşa, Padişah?ın gözü önünde isyancılar tarafından öldürüldü ve Zorbacı başı Receb Paşa 1632 yılının bu zorlu günlerinde Sadrazamlığa getirildi.

II. Bayezid devrinin önemli devlet adamları arasında, Vezir-i A?zamlardan İshak Paşa, Hersek-zade Ahmed Paşa, Çandarlı İbrahim Paşa ve Koca Mustafa Paşa; Şeyhülislamlardan Molla Abdülkerim Efendi ve Zenbilli Ali Efendi; ilim ve maneviyat erbabından ise, Molla Lütfi Efendi, Sarı Gürz, Muslihuddin bin Sinan Efendi, İdris-i Bitlisi, kendilerine uzaktan taltiflerde bulunduğu Molla Cami ve Ubeydullah Ahrar Hazretleri ve şairlerden ise, Niyazi-i Mısri, Vasfi ve İznikli Celili misal olarak zikredilebilir.

IV. Murad 21 yaşına gelmiş ve çocukluk devresini bitirerek devleti idare edecek tecrübeye sahip olmuştu. Devletin idaresini ele alır almaz, Tabanı Yassı Mehmed Paşa?yı sadrazamlığa getirdi. Evvela devlet toprakları üzerindeki emniyet ve asayişi temin etmeye başladı; sonra da Devleti tehdit eden başta İran olmak üzere dış tehlikelere yöneldi. Şimdi bunları da çok kısa olarak özetleyelim:

Orhan Bey, 1281 (veya 1288) de Söğüt?te dünyaya geldi. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi, annesi Mal Hatun Osman Bey?in ilk hanımı ve Selçuklu Vezirlerinden Ömer Abdülaziz Bey?in kızıdır. Osmanlı padişahlarından Sultan, Han, Seyfüddin ve Şüca?uddin gibi ünvanları ilk olarak hakkıyla elde eden ve kullanan zattır. 1324 yılında 36 veya 43 yaşında babasının yerine Osmanlı Beyliğinin uc beyi oldu. Askeri bir deha olan Orhan Bey, kısa zamanda şöhretini dünyaya duyurmasını, ilmiyeden gelen vezir Hacı Kemalüddin oğlu Ala?addin Paşa, kardeşi ve veziri Ala?addin Paşa, yine ilmiyeden gelen Molla Taceddin Kürdi ve Vezir Hayreddin Paşa, vezir Lala Şahin Paşa ve de önce Bilecik sonra da Bursa Kadılığına getirilen Çandarlı Kara Halil gibi devlet adamları ile meşveret etmesine ve onların tecrübelerinden yararlanmasına borçludur. Osmanlı Devleti, Orhan Bey zamanında kurulmuştur.

Seferlerine Ankara?nın yeniden fethiyle başlayan Sultan Murad, 1362 Temmuz?unda Edirne?yi zabtetti ve kendisine yeni başşehir yaptı. Bunu Balkanların önemli bir merkezi olan Filibe?nin fethi takip etti (1363). Osmanlı Devleti?nin Avrupa topraklarında bu ilerleyişi Hıristiyanları korkuttu ve Papa V. Urbanus?un tahrikiyle Osmanlı Devleti ilk haçlı seferine maruz kaldı. Ancak 60.000 kişilik haçlı ordusu 10.000 kişilik Hacı İlbeğ komutasındaki Osmanlı ordusunun yaptığı bir baskın sonucunda sındı ve tarihe Sırpsındığı zaferi olarak geçti (1363). Bunu Sırbistan?ın bir kısmı ile Bulgaristan?ın Osmanlı?ya ilhakı takip etti ve 1365 yılında da Dubrovnik ile ilk milletlerarası andlaşma imzalandı.

II. Selim, diğer Osmanlı Sultanlarına benzemeyen ve hem dirayette ve hem ilim irfanda onların seviyesine çıkamayan bir şahsiyete sahiptir. Ordunun başında hiç bir sefere çıkmamıştır. Daha evvel Karaman Eyaletinin Paşa Sancağı olan Konya?da, Manisa?da ve Kütahya?da sancakbeyliği yapmış ve 42 yaşındayken Padişah olmuştu. Sokullu Mehmed Paşa da olmasaydı, devleti bu sekiz sene içerisinde belki aynı huzurla idare edemezdi. Ancak Kanuni Sultan Süleyman?ın dirayetli Vezir-i A?zamı Sokullu Mehmed Paşa, II. Selim yerine devleti idare ediyordu.

Neşri, Kitab-ı Cihan-nüma, c. I, sh. 311-355; Ali, Künh?ül-Ahbar, c. V, sh. 78-116; Ahmed Uğur neşri, sh. 131- 195; Tarih-i Solakzade, İstanbul 1297, sh. 51-91; Aşıkpaşa-zade, Tarih, sh. 65 vd; Lütfi Paşa, Tevarih-i Al-i Osman, sh. 44 vd.; Kantemir, c. I, sh. 95-105; Aksun, Osmanlı Tarihi, c. I, sh. 71-90; Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. I, 260-323; Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, sh. 7-10; Öztuna, Türkiye Tarihi, c. II, sh. 306-352; Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 110-112; Ahmed Refik, Kadınlar Saltanatı I-IV, İstanbul 1332/1923, c. I, sh.

Genç Osman

Fatih Sultan Mehmed, 30 Mart 1432 tarihinde Edirne Sarayında Hüma Hatun?dan dünyaya geldi. Annesi onun gerçek saltanatını görmeden 1449 yılında vefat eyledi. Bir görüşe göre 19 ve bir diğerine göre 21 yaşında babasının vefatı üzerine üçüncü defa saltanat koltuğuna oturdu ve sınırları Tuna?dan Kızılırmak?a kadar genişleyen Devletinin başşehri olarak İstanbul?u almak ve Hz. Peygamber?in övgüsüne mazhar olmak en büyük ideali idi.

Osman Bey

Yıldırım Bayezıd devrinin ileri gelen devlet adamları arasında, iyi bir devlet adamı olmakla beraber takva cihetinden zayıf olduğu ittifakla açıklanan Çandarlı Ali Paşa, Timurtaş Paşa, Süleyman Paşa, İshak Bey ve Mihal oğlu Muhammed Bey zikredilebilir. Onun devrindeki alimlerden ise, Şemseddin Fenari, oğlu Muhammed Şah Fenari, Hafızuddin Muhammed Kürdi, Şeyh Kutbuddin İzniki ve Şihabüddin Sivasi unutulmamalıdır. Devrinin Horasan erenlerinin başında, Emir Sultan denen Bayezid?in damadı Şemseddin Muhammed Huseyni, Hacı Bayram ve Şeyh Abdurrahman-ı Erzincani gelmektedir. Mevlid yazarı Süleyman Çelebi de onun zamanındaki en büyük şairlerdendir.

ZEVCELERİ: 1- Nigar Hatun; Şehzade Korkut ile Fatma Sultan?ın annesi ve Abdullah Vehbi?nin kızı. 2- Şirin Hatun; Abdullah kızı ve Şehzade Abdullah?ın annesi. 3- Gülruh Hatun; Abdülhayy?ın kızı ve Alemşah ile Kamer Sultan?ın annesi. 4- Bülbül Hatun; Abdullah kızı ve Şehzade Ahmed ile Hundi Sultan?ın annesi. 5- Hüsnüşah Hatun; Karamanoğlu Nasuh Bey?in kızı. 6- Gülbahar Hatun; Abdüssamed?in kızı ve bir görüşe göre Yavuz?un annesi. 7- Ferahşad Hatun; Kefe sancak Beği Mehmed?in annesi. 8- Ayşe Hatun; Zülkadiroğlu Alaaüd-devle Bozkurd Bey?in kızı ve bir görüşe göre Yavuz?un annesi. ÇOCUKLARI: 1-Şehzade Sultan Abdullah Han. 2- Gevher Müluk Sultan. 3-Şehzade Sultan Korkut Han. 4-Şehzade Sultan Ahmed Han. 5- Yavuz Sultan Selim Han. 6-Şehzade Sultan Şehinşah Han. 7-Şehzade Sultan Mahmud Han. 8-Şehzade Sultan Mehmed Han. 9-Şehzade Sultan Alem Şah Han. 10- Selçuk Sultan. 11- Hatice Sultan. 12- İlaldı Sultan. 13- Ayşe Sultan. 14- Hundi Sultan. 15- Ayn-i Şah Sultan. 16- Fatma Sultan. 17-Şah Sultan. 18- Hüma Sultan. 19- Kamer Sultan.

"İbn-i Kemal" , Tevarih-i Al-i Osman, I. Defter, sh. 70 vd.; 196-201; "Lütfi Paşa" , Tevarih-i Al-i Osman, sh. 17 vd.; Ali, Künhü?l-Ahbar, Ahmed Uğur neşri, sh. 41-67; Mecdi Mehmed Efendi, Hadaik?uş-Şakaık, İstanbul XE "İstanbul" 1989, sh. 20-24; Mehmed Zeki, "Köse Mihal" ve Mihal Gazi aynı adam mıdır?, TTEM, nr. 11(88), sh. 327-335; "Uzunçarşılı" , Osmanlı Tarihi, c. 1, sh. 102-116; Öztuna, Devletler ve Hanedanlar I-V, "Ankara" 1996, c. II, 101-102; Gökbilgin, M. Tayyib, ?Osman I?, İA; Elizabeth A. Zachariadou, Osmanlı Beyliği, 1300-1389, İstanbul 1997

Sultan Orhan

Sultan III. Mehmed

Bütün bu zorluklar içinde bir de İran Şahı andlaşmayı bozdu ve Osmanlı Devleti?ne harb ilan etti. Anadolu?yu Celali isyanları kasıp kavuruyordu. Osmanlı Devleti bu karışıklıklar ve ihtilaller içinde iken III. Mehmed 1603?de dünyaya gözlerini yumdu. Oğlu Mahmud?un katli, Celali isyanları ve bunları tahrik eden Safeviler karşısında ordunun başarılı sonuçlar alamaması, III. Mehmed?in ölümüne sebep olan en önemli olaylardı.

II. Süleyman, Sultan I. İbrahim?in Hasekisi Saliha Dil-aşub Valide Sultan?dan 1642 yılında dünyaya gelen ikinci oğludur. Osmanlı tarihçileri II. Süleyman ve Avrupalı tarihçiler ise, III. Süleyman derler. Çünkü I. Süleyman, Osmanlı tarihçilerinin Emir Süleyman dediği Yıldırım?ın oğludur. Hocaları Arabzade Abdülvehhab Efendi ve Celveti Şeyhi Atpazari Osman Fazıl Efendi?den ciddi bir eğitim görmesine rağmen, yaşadığı kafes hayatının etkisiyle, eski Osmanlı Padişahlarını andıran bir şahsiyeti yoktu. 1687 yılında isyancıların IV. Mehmed?i tahttan indirmesiyle Padişah olmuştur. Padişah olduğunda Osmanlı Devleti, içte ve dışta buhranlı günler yaşamaktaydı.

Ferdinand?ın tekrar Almanlardan destek alarak Budin?e yürümesi üzerine, 4. Sefer-i Hümayun?unu da Macaristan?a düzenleyen Kanuni, 936/1529 tarihinde Budin?i yeniden Osmanlı hakimiyetine aldı ve yol üzerindeki Estergon?u ele geçirdikten sonra Ferdinand?ın gizlendiği Viyana?ya doğru yürüdü. Netice alınamayan I. Viyana Muhasarası, Alman ve Macarları tekrar ümitlendirdi.

III. Mehmed, Adli mahlasıyla şiirler yazan, nazik ruhlu ve zayıf iradeli bir padişah; ancak Osmanlı padişahları arasında en çok takva sahibi olanlardandır. Zamanındaki sadrazamlar arasında Koca Sinan Paşa, Ferhad Paşa, Hadım Hüseyin Paşa, hiç kimsenin beğenmediği Cığala-zade Sinan Paşa ve İbrahim Paşa?yı; alimler arasında Hasan Can?ın oğlu Hoca Sa?deddin, Şeyhülislam Bostan-zade Mehmed Efendi, Hoca-zade Mehmed Efendi ve şeyhlerden Şeyh Muhyiddin Efendi ile Şeyh Şemseddin Sivasi?yi zikretmeliyiz.

Sultan II. Süleyman

6. Sefer-i hümayun, Irakeyn seferi veya İran seferi diye de meşhurdur. Şarlken?den sonra Kanuni?nin ikinci büyük rakibi olan Şah Tahmasb, Bitlis hakimini kendisine tabi olması için zorluyor ve Osmanlı Devleti?nin başına doğuda gaileler açıyordu. Osmanlı Devleti?ni Olama Han ve Safevi devletini ise, Bitlis Hakimi Şeref Han tutuyordu. 940/1533 yılında sefer, Vezir-i A?zam İbrahim Paşa komutasında başladı ve yol esnasında Adilcevaz, Erciş, Van ve Ahlat alındıktan sonra 941/1534 yılında Tebriz?e girildi. Daha sonra aynı yılın Eylül?ünde Padişah da sefere katıldı ve Karahan Derbendi geçildikten sonra Hemedan ve Kasr-ı Şirin yoluyla Bağdat?a ulaşıldı. 941/1534 Aralık ayında Bağdad direnmeden teslim oldu. Kerkük ve Hille gibi Irak beldeleri Osmanlı ülkesine katıldığı gibi, Güney Irak, Kuveyt, Lahsa, Katif, Necd, Katar ve Bahreyn bölgeleri de Osmanlı Devleti?ne itaat edince bütün bunlar, Basra Eyaleti adı altında Osmanlı?ya bağlandı (24.7.1538). Bu arada Barbaros Hayreddin Paşa, aynı yıl Tunus?u fethederek Osmanlı Devleti?ne bağlamıştı.

Haile-i Osmaniye, yeniçerilerin kazan kaldırarak II. Osman?ın canına kıydıkları acı musibet demektir. Bilindiği gibi, II. Osman, I. Ahmed?in oğlu olup Hatice Mahfiruze Sultan?dan Kasım 1604 yılında dünyaya gelmişti. 14 yaşında yani Şubat 1618?de tahta geçen ve Genç Osman diye de bilinen II. Osman, Arapça, Farsça, Latince, Yunanca ve İtalyanca bilecek kadar alim ve Faris yahut Farisi mahlaslarıyla şiir yazacak kadar da edibdi. Üzerinde müessir olan üç şahsiyetten birisi Hocası Ömer Efendi ve diğeri de Kızlar Ağası Mustafa Ağa ile Süleyman Ağa idi.

III. Mehmed, II. Murad?ın Safiye Sultan?dan 1566?da dünyaya gelen oğludur. Babasının vefatı üzerine sancak beyliğinden Osmanlı Padişahlığı tahtına oturan son şehzade olarak 1595?de Manisa?dan gelerek İstanbul?da cülus etti. Her padişah döneminde olduğu gibi, son zamanlarda adet haline gelen yeniçerilerin baş kaldırmaları ve bahşiş talebi kavgaları bunda da meydana geldi. Ferhad Paşa?nın gayretleriyle zorbalar bastırıldı. Ancak Avusturya seferi uzayıp gidiyordu. Sadrazam Sinan Paşa, Eflak üzerine yürüdü; Bükreş?i aldı; ancak Yergöğü?nde dehşetli bir mağlubiyet tattı.

ZEVCELERİ: 1- Şeh-zade Kumru Hatun; Amasyalı bir Paşa?nın torunu. 2- Emine Hatun; Dulkadır oğlu Mehmed Bey?in kızı ve II. Murad?ın annesi. ÇOCUKLARI: 1- Şehzade Küçük Mustafa. 2- Şehzade II. Murad. 3- Şehzade Mahmud. 4- Şehzade Yusuf. 5- Şehzade Ahmed.

Aynı yıl Kurdoğlu Hızır Reis de Endenozya?ya sefer düzenlemişti. Bu arada 1569 yılında Astırhan?a ve Ruslara karşı sefer düzenlendiyse de, Kale Ruslardan alınamadı.

Yerine geçerek 26 yaşında sadrazam olan oğlu Fazıl Ahmed Paşa da, babasının başarılarını sürdürdü. 1663?de Almanlara karşı açılan harp 1664 yılının Ağustos Ayında Vasvar Andlaşması ile sona erdi. Zitvatorok Andlaşmasının tekrarı mahiyetindeydi. Fazıl Ahmed Paşa döneminde başarılan işlerden biri de yıllardır devam eden Girit seferinin sona ermesi ve Girit?in fethedilmesiydi (1670). Bunu, Ukrayna meselesi yüzünden çıkan Polonya Harbi takip etti (1670). IV. Mehmed?in de katıldığı bu Lehistan seferinde, 1672 yılında Kamaniçe Kalesi feth edilince, Varşova?da panik başladı ve aynı yıl barış andlaşması imzalandı. Bu barış tekrar bozuldu ve 16767 yılında imzalanan nihai andlaşma ile sulh uzun yıllar devam etti. Aynı yıl Fazıl Ahmed Paşa vefat etti.

I. Ahmed devri denilince akla gelen isimlerin başında, Celali İsyanlarını durduran, devlet ve kanun nizamının tesisi için yazılı ve fiili tedbirler alan Vezir ve sonradan da Sadrazam olan Kuyucu Murad Paşa gelmektedir. Ayn Ali?nin her iki Kanunname Mecmuasını da Kuyucu Murad Paşa?ya takdim etmiş olması, onun hukuki düzenlemeler üzerindeki fonksiyonunu da ortaya koymaktadır.

II. Süleyman, bütün bu sıkıntılar karşısında, Şeyhülislam Debbağ-zade Mehmed Efendi?nin tavsiyeleriyle Köprülü-zade Fazıl Mustafa Paşa?yı, ağalar işlere karışmamak şartıyla sadrazamlığa getirdi (Ekim 1689). Sadrazam?ın ilk icraatı, yersiz bazı vergileri kaldırarak re?ayayı memnun etmek oldu. Arkasından kendisi cepheye gitmek istediğinden, kendisi cephede iken Sultan?a etki edecek bütün ağaları devreden çıkarmak oldu. Nisan 1690?da Kanije?nin düşmesi haberi gelmesine rağmen, sancağı alarak Avusturya cephesine koşan Fazıl Mustafa Paşa, Eylül 1690?da Semendire?yi ve Kasım 1690?da ise Belgrad?ı geri aldı. İstanbul?a geldiğinde Padişah bizzat karşıladı ve sevincini belirtti. Bu arada fitne ateşi sönmüyordu. Padişah?ın hastalığından ve sadrazamın yaptıklarından rahatsız olan bazı çevreler, ısrarla saltanatta değişiklik istiyorlardı. II. Almanya seferine çıkmak üzere Edirne?ye gelen II. Süleyman burada vefat etti. Yerine sadrazamın da tesiriyle küçük kardeşi II. Ahmed getirildi.

Osmanlı tarihinde I. Murad, Murad Hüdavendigar ve Gazi Murad Hüdavendigar adlarıyla anılan Sultan Murad, 1326 (726 H) yılında dünyaya geldi ve 1362 Mart ayında 35-36 yaşlarında iken Osmanlı Padişahı olarak tahta geçti. Hüdavendigar, hükümdar demektir ve sonradan o zaman Osmanlı Devleti?nin başşehri olan ve kendisinin de valilik yaptığı Bursa?ya da Hüdavendigar Sancağı adı verildi.

1413-1421 tarihleri arasında Osmanlı tahtına oturan Sultan Mehmed Çelebi, 781/1380 yılında Germiyanoğullarından Süleyman Şah?ın kızı Devlet Hatun?dan dünyaya gelmiştir. Asil ve dindar bir devlet adamı olan Mehmed Çelebi, bazı tarihçiler tarafından Osmanlı Devleti?nin ikinci kurucusu ve 9. asrın müceddidi kabul edilmektedir.

2. Sefer-i hümayununu asırlarca haçlı ordularına karakolluk yapan Rodos ve adalar üzerine düzenlemiş ve 929/1522 yılının sonlarına doğru Bodrum, Tahtalı ve Aydos kaleleriyle birlikte İstanköy, Sömbeki ve Rodos adaları Osmanlı ülkesine katılmıştır. Hıristiyanlığın İslam alemine karşı bir kalesi sayılan Rodos?un zabtı, Avrupa?da büyük bir hayret ve teessür uyandırmıştır. Osmanlı orduları adaları fetihle meşgul iken Anadolu?da problemler çıkaran ve Yavuz tarafından Zülkadriye Eyaleti beylerbeyliğine getirilen Şehsuvaroğlu Ali Bey fitnesi de, Ferhad Paşa kumandasında gönderilen ordu ile 929/1522?de bertaraf olunmuştur. Bu arada Mısır?da çıkan cüz?i isyanlar da aynı yıl bastırılmış; vefat eden Hayır Bey?in yerine evvela Mustafa Paşa ve sonra da ikinci vezir Ahmed Paşa getirilmiş ve memlekette huzur ve asayiş sağlanmıştır. 930/1523 yılında Şah İsmail?in Sultanı tebrik için elçi gönderdiğini ve aynı yıl kendisinin vefatı üzerine oğlu Tahmasb?ın yerine şah olduğunu da kaydetmek isteriz.

Sultan I. İbrahim

Bizans ile sulh yapan Sultan Orhan, bu sefer Anadolu fetihlerine yöneldi ve 1345?e doğru ilk olarak bir Anadolu Beyliğini yani Balıkesir merkezli Karesi Beyliğini Osmanlı Devleti?ne ilhak etti ve Anadolu?da 1354 yılında Ankara?ya kadar ilerledi ve orayı fethetti. Güneyde Çandarlı Körfezine dayanan Osmanlılar, Marmara Denizinin güneyindeki son toprakları da Bizans?ın elinden aldı; Üsküdar Osmanlı Devleti?nin eline geçti. Candaroğullarına bağlı Uluğ Beyoğulları Beyliği de Osmanlı Devleti?ne katıldı.

Önemle ifade edelim ki, bütün bu anlatılanlardan Sultan İbrahim?in gayr-i meşru bir hayat yaşadığı anlaşılmamalıdır. Zira özel hayata düşkünlük ile, gayr-i meşru hayat tamamen farklı şeylerdir.

III. Murad zamanındaki sadrazamlar arasında, yılların sadrazamı Sokullu Mehmed Paşa, Koca Sinan Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa ve Mesih Paşa?yı; diğer komutan ve devlet adamlarından Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa, Damad İbrahim Paşa, Okçu-zade Mehmed Paşa ve Muallim-zade Nişanı Mahmud Çelebi?yi; Şeyhülislamlar arasında Hamid Efendi, Ma?lul-zade Mehmed Efendi, Müeyyed-zade Abdülkadir Efendi, Bostan-zade Mehmed Efendi ve Bayram-zade Hacı Zekeriya Efendi?yi zikredebiliriz.

ZEVCELERİ: 1- Nurbanu Sultan; III. Murad?ın annesi ve İtalyan asıllı bir cariyedir. ÇOCUKLARI: 1- Sultan Murad III. 2- İsmihan Sultan. 3-Şehzade Mehmed. 4-Şehzade Ali. 5-Şehzade Süleyman. 6-Şehzade Mustafa. 7-Şehzade Cihangir. 8-Şehzade Abdullah. 9-Şehzade Osman. 10- Gevherhan Sultan. 11-Şah Sultan. 12- Fatma Sultan.

III. Murad zayıf iradeli ve muhtelif tesirler altında kalabilen bir şahsiyete sahipti. Bu yüzden Sokullu Mehmed Paşa?nın sadrazamlığı süresince işler iyi gitmişse de, onun vefatından sonra devlet idaresi Valide Sultanların ve bazı menfaatperestlerin tesiriyle daima kötüye gitmiş ve Osmanlı Devleti?nin duraklaması tam manasıyla III. Murad devri ile başlamıştır. 21 sene kapalı bir hayat yaşayan III. Murad, sarayında münzevi bir hayat yaşamış, son zamanlarına doğru Cuma namazlarını dahi Saray Camiinde eda etmeye başlamıştır. Meşru dairede kalmakla birlikte kadına düşkün bir tabi?atı vardır. Osmanlı tarihinde en fazla kadınla meşru dairede yaşayan padişah ünvanını alabilir. Hemen belirtelim ki, bu kadına düşkünlüğü gayr-i meşru hayat yaşıyor manasına alınmamalıdır. Zira aynı zamanda şair olan III. Murad bir cihetten de mutasavvıftır ve Fütuhat-ı Sıyam ve Esrarname adlı iki tane tasavvufa dair eserleri de vardır.

II. Selim, sekiz senelik saltanatından sonra 50 küsur yaşında Saray?da 18 Şaban 982/1574 tarihinde vefat etmiştir.

Sultan IV. Mehmed

Böyle bir durumda IV. Murad?ın tahta geçmesine vesile olan Sadrazam Kemankeş Ali Paşa da gururlanmış ve suiistimallere başlamıştır. Bunu fark eden ve hakkı söylemekten çekinmeyen Şeyhülislam Yahya Efendi, 1032/1623 Ramazan Bayramında vaki olan ziyaretinde Sadrazamın rüşvet ve zorbalıklara göz yumduğunu Padişah?a iş?ar edince, durumu öğrenen Sadrazam hemen onun da aleyhine geçmiş ve dürüst Şeyhülislam?ı bir kısım yalan ve iftiralarla görevinden aldırarak yerine biraz da sakin tabi?atlı olan Es?ad Efendi?yi tayin ettirmiştir. Bu da devlet için büyük bir problemdir.

Lehistan'daki Osmanlı Hakimiyeti (1575): Lehistan Kralı Sigismund Ogüst ölünce, memleket taht kavgasına düşmüştü. Avusturya ve Rusya kendilerinin gösterdikleri namzetlerin Leh Kralı olması için faaliyet gösteriyorlardı. Hatta bu maksatla, Rusya kuvvet bile sokmaya kalkıştıysa da, Osmanlı kuvvetlerini karşısında bulunca geri çekilmeye mecbur kaldı. Osmanlı Devleti için Lehistan çok ehemmiyetliydi. Bu yüzden diğer devletlerden daha atik davranıp, nüfuzunu kullanarak kendisine tabi Erdel Beyi Bathory'yi Leh Krallığına seçtirdi (1575). Lehistan bundan sonra vergiye bağlandı ve 1578 yılına kadar Osmanlı himayesinde bir devlet olarak kaldı.

4) Osmanlı Devleti?nin iç ahvalindeki bu karışıklıktan istifade eden İran Şah?ı, yeniden Bağdad?a saldırmış ve Bağdad?ı ele geçirmiştir. Padişah, sadrazamları tarafından yapılan harekatlar netice vermeyince, bizzat kendisi İran üzerine iki ayrı sefer düzenlemiştir. Birinci İran Seferi, Revan Seferi diye meşhurdur. 1635 yılında yapılan bu sefer neticesinde, Revan alınarak Tebriz taraflarına da akın yapılmıştır. On ay sürmüştür. İkinci İran seferi ise, Bağdad Seferi diye bilinmektedir. İranlıların Revan?ı yeniden ele geçirmeleri üzerine 1638 yılında Padişah Bağdad?a yürümüştür. Uzun süren bir muhasaradan sonra 1639 yılında Bağdad yeniden Osmanlı Ülkesine katılmıştır. Bu savaşta Osmanlı Sadrazamı Tayyar Mehmed Paşa şehid olmuştur. Daha sonra Kemankeş Kara Mustafa Paşa?nın başkanlığında yürütülen sulh müzakereleri neticesinde İranlılarla Kasr-ı Şirin Andlaşması yapılmış ve savaşlara son verilmiştir. Bu antlaşma ile Erivan ve Azerbaycan İran?da; Bağdad ve havalisi ise Osmanlı Devleti?nde kalmıştır. Artık, IV. Murad, Fatih-i Bağdad ünvanını kazanmıştır.

Zor olan nokta Şah İsmail?in şahlığı ve şeyhliği beraber götürmesiydi. Bu sebeple Antalyalı bir Türkmen olan ve Erdebil?e giderek tam bir Şi?i mollası haline gelen Şah Kulu isimli halifesi, çevresine topladığı bazı göçebelerle devletin başına yeniden gaile açmaya hazırlanıyordu. Veziriazam Ali Paşa, üzerine yürüdü ve Sivas yakınlarındaki Gökçay mevkiinde 1511 yılında katledildi. Bu arada önce Kırım?a geçen ve ardından da Edirne?ye gelerek babasıyla görüşmek isteyen Selim?e, Şehzade Ahmed ve Korkut taraftarları engel olmak istiyorlardı. Nitekim Çorlu?da babasının ordusuyla Şehzade Selim?in ordusunu karşı karşıya getirdiler. Babaya kılıç çekilmez diyerek, Karabulut isimli atıyla kaçtı (1511). Aynı yıl Şehzade Ahmed bu kargaşadan yararlanarak Konya?da sultanlığını ilan etti. Meşru veliahdlıktan düştü ve Şehzade Korkut veliahd oldu.

Sultan Mehmed Çelebi zamanındaki ileri gelen devlet adamları arasında, baştan beri onun sadık bir veziri olan Bayezid Paşa?yı, ilmiyeden gelen İbrahim Paşa?yı ve Bursa kahramanı Hacı İvaz Paşa?yı; asrındaki büyük alimler arasında Sa?deddin Teftezani?nin talebelerinden Mevlana Burhanüddin Haydar?ı, Mevlana Sarı Ya?kub?u, Kara Ya?kub lakabıyla meşhur olan Ya?kub bin İdris?i, Kafiyeci lakabıyla meşhur Mevlana Muhyiddin?i ve Bayezid-i Sofi?yi; zamanındaki maneviyat erenlerinden özellikle Şeyh Abdüllatif?i, Amasyalı Pir İlyas?ı ve Şeyh Muslihuddin Halife?yi; şairlerden ise sadece Hüsrev ü Şirin müellifi Şeyhi ile Molla Ezheri ve Şair Zihni?yi sayabiliriz.

Tek bir kadın efendisi bilinmektedir ki, Rabi?a Haseki Sultan?dır ve Haseki Sultan diye anılmaktadır. Çocukları ise şunlardır: 1- Asiye Sultan. 2- Hatice Sultan. 3- Atika Sultan. 4-Şehzade Selim. 5-Şehzade Abdullah. 6-Şehzade Sultan İbrahim Han.

Osmanlı sınırlarının Karadeniz ve İstanbul Boğazına doğru ilerlediğini gören Bizanslılar, Darıca ile Eskihisar arasında bir yer olan Pelekanon?da Osmanlı ordularıyla karşılaşmışlar ve Osmanlılar İmparatoru yaraladıkları gibi, 1329 veya nihai olarak 1331?de İznik?i fethetmişlerdir. İznik, Bizans açısından kudsi bir değere haizdi ve bunun farkında olan Orhan Bey, buradaki Ayasofya isimli Kiliseyi camiye çevirdi ve burada Osmanlı Devleti?nin ilk Üniversitesini kurarak başına da büyük alim Kayserili Molla Davud?u tayin etti. İznik?i kurtarmak için hücuma geçen Bizans İmparatorunu, kaçmaya mahkum eden Orhan Bey, böylece 1335?e doğru bütün İslam aleminde ve Avrupa?da Sultan ünvanıyla anılmaya başlandı; sonra da sulh yolunu tercih etti. Bu arada Bizans İmparatorunun kızı Prenses Theodora ile evlendi.

Bu arada devletin rükn-i azamı denilen Turhan Sultan Temmuz 1683?de vefat etmişti. Aralık 1683 tarihinde IV. Mehmed aleyhteki tahriklere dayanamayarak istikametli sadrazamı azletti ve 50 yaşını doldurmadan idam sehpasına yollandı. Artık Osmanlı tarihinde kaht-ı rical devri başlıyordu. Viyana bozgunu ile Karlofça Andlaşması (1699) arasında geçen 15 yıl Osmanlı Devleti için felaket seneleri oldu. Venediklilerin ve Almanların başını çektiği haçlı kuvvetleri fırsatı ganimet bilerek, 1684 yılında Osmanlı Devleti?ne harp ilan ettiler. Sadrazam Kara İbrahim Paşa?nın beceriksiz idaresindeki Osmanlı orduları, zafere koşamıyor ve maalesef Eylül 1686?da Budin düşüyordu. Osmanlı kuvvetleri Budin?i çok iyi müdafaa ediyordu, ancak Budin?de büyük kayıplar vermelerine rağmen yeniden toparlanan haçlı orduları, 160 yıl önce perişan oldukları Mohaç Meydanında Osmanlı ordusunu geriye çekilmeye mecbur ediyorlardı.

Bu fevkalade ikna edici konuşmayı dinleyen halk ve devlet ricali, Padişah lehine çok büyük tezahürat yaptılar ve IV. Murad?ın asıl saltanat yılları başlamış oldu.

İç karışıklıktan istifade etmek isteyen iç ve dış mihraklar Osmanlı Devleti?ni sarsıyordu. Trablusşam Beylerbeyi Yusuf Paşa ve Erzurum Beylerbeyi Abaza Mehmed Paşa, yeniçerilere kin kusarak isyan etmişler ve çok sayıda yeniçeriyi de katletmişlerdi. İstanbul?a gelmek üzere hazırlık yapıyordu. Sipahiler, II. Osman?ın katillerinin bulunması için baş kaldırdılar ve bunun üzerine Kasım 1622?de toplanan divan Davud Paşa?nın idamına karar verdi. Ağustos 1623 yılında Sadrazamlığa getirilen Kemankeş Ali Paşa, basiretiyle devlet adamlarını topladı ve Sultan Mustafa?nın saltanat koltuğunda kalmaması gerektiğine karar verildi. Tahttan sevinçle Eylül 1623 tarihinde ayrılan Sultan Mustafa, Ocak 1639 tarihinde vefat etti.

Bu arada 978/1570 tarihinde Kıbrıs Adası Venediklilerin elinden alındı ve bir Hıristiyan Krallığa da son verilmiş oldu. Kıbrıs Müslüman Türklerin eline geçti.

III. Murad devrinde 1593 yılında da sipahilerin isyanını görüyoruz. Ulufelerinin geri bırakılmasına kızan Sipahiler, saraya yürüyüp defterdarın kafasını istediler. Kendilerine nasihat etmek için gelenleri kovdular. İstanbul halkı da seyretmek için saraya dolmuştu. Halk dışarı çıkarılırken?Urun ha!...? diye bir ses duyuldu. Saray muhafızları bunu Padişahın emri sanarak asilerin üzerine saldırdılar ve dört yüze yakın asiyi öldürdüler. Diğerleri kaçarak kurtuldu.

Kızlar ağası Süleyman Ağa ile Hocası Ömer Efendi padişahı hacca gitmesi için ikna etmeye başladılar. Hacca gitmesine, askerler, Kayınpederi ve Şeyhülislam Es?ad Efendi ile Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri şiddetle karşı çıkıyordu. Devreye kapıkulu askerleri girdi ve Padişah?ı hacca göndermek isteyen Ömer Efendi, Süleyman Ağa ve Veziriazam Dilaver Paşa?nın başını isteyerek başta Rumeli Kazaskeri Yahya Efendi olmak üzere ulemayı araya soktular. Fayda vermedi ve sonunda askerler isyan ederek Bab-ı Hümayun?dan içeri girdiler. Sultan Mustafa?ya zorla bi?at gerçekleştikten sonra, II. Osman Orta Camiye getirildi. Burada yeni Sadrazam olan Kara Davud Paşa?nın talimatıyla kemend ile boğulmak istendi. Muvaffak olunamayınca, Yedikule?ye götürüldü ve maalesef Davud Paşa?nın nezaretinde orada şehid edildi. (Mayıs 1622). Ne yazık ki, bu fitnenin başında Sultan Mustafa?nın Valide Sultan?ı bulunmaktaydı.

Yeniçeri ve bazı devlet erkanının ısrarla Şehzade Selim?i istediğini bilen Sultan Bayezid, başka çare olmadığını anlamıştı. Şehzade Ahmed'in, Şah İsmail'in yakın adamı Nur-ı Ali isimli halifesinin Amasya ve Tokat?da kargaşa çıkarmasına rağmen, karşı gelemeyerek Konya?ya gelmesi, Selim?in işini kolaylaştırıyordu. Bu hadiseler üzerine, 24 Nisan 1512 tarihinde Şehzade Selim lehine tahttan ferağat eden II. Bayezid, 11 gün Eski Saray?da ikamet ettikten sonra, Dimetoka?ya gitmek üzere yola çıktı. Kendisine tahsis edilen ikametgaha ulaşmadan Çorlu yakınlarında yolda vefat etti.

Adaletname, devlet otoritesini temsil eden görevlilerin, re`ayaya karşı bu otoriteyi kötüye kullanmaları ve kanun, hak ve adalete aykırı davranmaları halinde, ülü?l-emrin hakkı ve kanunu hatırlatıcı mahiyette düzenlediği hukuki düzenlemelerine denir. Osmanlı Devleti?nde padişahın hükmü tarzında kendisini göstermiştir.

II. Selim devrinin parlak fetihlerinden biri de 1574 tarihinde Tunus?un kesin olarak Osmanlı topraklarına katılmasıdır. Bunun dışında II. Selim devri, fetihler ve zaferler devresi olmaktan ziyade sulh ve mu?ahedeler devresi olmuştur.

Batılı tarihçilerin de itirafıyla, fethettiği topraklarda Ortodokslara, Katoliklere ve diğer din mensuplarına kendi dindaşlarından daha iyi davrandı. Verdiği sözde durması hasebiyle dost düşman herkes tarafından sevilir hale geldi. Devlet teşkilatçılığında da zirvedeydi. Her ne kadar yeniçeri teşkilatı babası zamanında kurulmaya başlansa da, asıl yeniçeri ve acemi oğlanları teşkilatlarını kuran ve geliştiren kendisi oldu. İstanbul'u ilk kuşatan Osmanlı Padişahı da kendisiydi.

5. Sefer-i hümayununu yeniden ümitlenen Alman Şarlken ve Macar Ferdinand üzerine yapmayı planlayan Kanuni, 938/1532 tarihinde başladığı bu seferinde, evvela Siklos , Kanije ve nihayet Viyana yolunu Osmanlı ordularına açan Güns kaleleri başta olmak üzere on beşten fazla kaleyi fethetmeyi başarmıştır. Meydandan kaçan Şarlken ve kardeşi Ferdinand?a ağır nameler gönderen Kanuni, Budin?i geri aldığı gibi, Papoçe, Şopron, eski başkentlerden Gradcaş, Pojega, Zacisne, Nemçe ve Podgrad kalelerini aldıktan sonra, 939/1532 senesi Kasımında Almanlarla sulh yaparak İstanbul?a dönmüştür.

Lala Mustafa Paşa'nın asıl hedefi, Gürcistan'ı istila etmek olacaktı. Topladığı kuvvetlerle Gürcistan'a girip, fetihlere başlayan Lala Mustafa Paşa, Tokmak Han idaresinde bir İran ordusunun üzerine geldiğini duyunca buna karşı maiyetindeki kumandanlardan Özdemiroğlu Osman Paşa'yı yolladı. Osman Paşa, İran kuvvetleriyle Çıldır'da karşılaştı ve Tokmak Han'ı mağlup etti (1578). Lala Mustafa Paşa, Gürcistan içinde ilerleyerek Tiflis'i ele geçirdi ve Şirvan'a doğru ilerledi. Şirvan'ın bir kısmını zapteden Lala Mustafa Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa'yı serdar tayin ederek kendisi Erzurum'a döndü. İran kuvvetleri Osman Paşa üzerine taarruza geçtilerse de mağlup olup çekildiler. Fakat İranlıların tecavüzü bitmiyordu. Kuvvetleri çok azalan Osman Pasa, geri çekilmek zorunda kaldı. Muharebelerin İran lehine dönmeye başlaması üzerine Lala Mustafa Paşa, azledilerek, yerine Koca Sinan Paşa serdar tayin edildiyse de kayda değer hiç bir muvaffakiyet elde edilemedi. Özdemiroğlu büyük bir gayretle İran savaşlarına devam ediyordu. Nitekim 1583 yılında Meş?ale Savaşı denen savaşta bir kere daha İranlıları yendi. Meş'ale Savaşı'ndan sonra İranlılar, Şirvan bölgesini boşaltmak zorunda kaldılar. Yeni serdar Ferhad Paşa, büyük kuvvetlerle İran sınırına gelip, bazı muharebeler yaptı: Daha sonra sadrazam ve serdar tayin edilen Özdemiroğlu Osman Paşa ile beraber Tebriz'i almayı başardılar.

Kısa bir süre sonra Ferdinand, Almanların desteği ile yine Budin ve Peşte?yi kuşattıysa da, Kanuni Sultan Süleyman 10. sefer-i hümayunu ile hem Ferdinand?ı ve hem de kendisini destekleyen Almanları, 1543 tarihinde geri çekilmeye ve Osmanlı Devleti?nden sulh andlaşması istemeye mecbur etti. Bu sefer neticesinde Macaristan?ın dini merkezi olan Estergon, İstolni-Belgrad ile beraber iki mühim sancak merkezi olarak Budin?e bağlandı. Peç ve Şikloş, geri alındı. Yapılan andlaşmayı bütün Avrupa devletleri kabul etmek durumunda kalırken, Kanuni, tartışmasız?Cihan Padişahı? ünvanını bu gaza ile kazandı. İmparator sıfatı, sadece Muhteşem Süleyman için kullanılabilecekti.

Murad Hüdavendigar?ı muvaffak eden sebeplerin başında onunla birlikte çalışan ehliyetli devlet adamlarını zikretmek gerekiyor. Bunların başında, bir görüşe göre Sultan Murad zamanında ihdas edilen kazaskerliğe ilk defa getirilen Çandarlı Halil Efendi?yi zikretmek gerekiyor. Bu vazifeye gelir gelmez, Karamanlı Kara Rüstem?in de yardımıyla Maliye teşkilatı tanzim edildi ve Sultan Orhan zamanında başlatılan Yeniçeri ve Acemioğlanları Teşkilatını bütün ayrıntılarıyla kurmaya muvaffak oldu. 1372 yılında da Vezir oldu ve artık Halil Hayreddin Paşa diye anılmaya başlandı. Diğer devlet adamları arasında ise, Halil Hayreddin Paşa?nın oğlu Ali Paşa?yı, yeniçeri ve acemi oğlan teşkilatında büyük payı bulunan Timurtaş Paşa ve Lala Şahin Paşa?yı, kahramanlıkları ile meşhur Saruca Paşa, Evrenos Beğ, İne Beğ, Paşa Yiğit, Müstecap Subaşı ve Hacı İlbeğ?i zikretmek gerekmektedir.

III. Murad devrinde de babasının zamanında olduğu gibi, devamlı bir duraklama ve hatta gerileme alametleri kendini göstermektedir. Düzenli kanunnameler yerine, devletin merkez teşkilatında ve özellikle ülü?l-emrin temelini teşkil eden Padişah ve vezirlerde görülen şer?-i şerife muhalif halleri siyasetnameler ile alimler ikaz ve irşad eylemişlerdir. Taşra teşkilatında meydana gelen zulümleri ve haksızlıkları ise, ya yerli alimler merkeze bildirmişler veya halkın tazallüm ve şikayeti üzerine merkez teşkilatı taşra memurlarına adalete ri?ayet etmeleri için emirnameler göndermişlerdir. İşte Celali isyanlarının ortaya çıkış sebebi de budur.

Fatih Sultan Mehmed

ZEVCELERİ: 1- Hatice Turhan Valide Sultan; Rus asıllı bir cariyedir ve uzun yıllar naibe-i saltanatlık yapmıştır. IV. Mehmed?in annesi. 2- Saliha Dil-aşub Valide Sultan; II. Süleyman?ın annesi ve cariye. III. Haseki olduğu sanılıyor. 3- Hatice Muazzez Sultan; II. Haseki?dir ve II. Ahmed?in annesidir. 4- Hüma Şah Haseki Sultan ; Sultan İbrahim?in en çok sevdiği Haseki?si. Nikah ile kadınlığa alındı. 5- Ayşe Sultan; 4. Haseki. 6- Mah-i Enver Sultan; 5. Haseki. 7-Şivekar Sultan; 6. veya 7. Haseki. ÇOCUKLARI: 1-Şehzade Mehmed IV. 2-Şehzade Süleyman II. 3-Şehzade Murad. 4-Şehzade Selim Han. 5-Şehzade Osman. 6-Şehzade Ahmed II. 7-Şehzade Süleyman. 8-Şehzade Bayezid. 9- Fatma Sultan. 10- Ümmü Gülsüm Sultan. 11- Ayşe Sultan. 12- Gevher Han Sultan. 13- Kaya Sultan. 14- Beyhan Sultan. 15- Atika Sultan.

Yukarıda zikredilen özelliğinden dolayı Osmanlı tarihinde Kanuni; sadece Osmanlı Padişahlarının değil, dünyada görülen hükümdarların en muhteşemlerinden biri olması haysiyetiyle Batı aleminde Le Manifigue ve Grand ; şairlik mahlası olarak Muhibbi; 13 tane büyük gazaya fiilen iştirak etmiş olması hasebiyle Gazi ve diğer Osmanlı Padişahlarına dendiği gibi bazan da Süleyman Şah denen Kanuni Sultan Süleyman, bir rivayete göre, 900/1494 yılında Hafsa Sultan?dan Trabzon?da dünyaya gelmiştir. 926/1520 yılında ve 26 yaşında Osmanlı tahtına geçen Kanuni, 974/1566 tarihine kadar yani 46 sene Padişahlık yapmıştır.

9. Sefer-i hümayun, 1541?de yapılan Budin Seferi?dir. Macaristan?da Osmanlıların himayesindeki Kral Yanoş Zapolya?nın ölümüyle (1540), Avusturyalı Ferdinand?ın buraları işgal etmek istemesi ve hatta Budin ve Peşte?yi kuşatması, Kanuni?yi tekrar bu bölgelere getirdi. 1541 tarihli bu seferle artık Macaristan?ı Budin Eyaleti?nin bir parçası haline getirdi.

II. Osman?ın öldürülmesi, Osmanlı tarihinin en acı olaylarından biridir ve maalesef Kanuni?nin oğlu Şehzade Mustafa olayı gibi tarihin akışını değiştirmiştir. II. Osman, bir zamanlar Osmanlı Devleti?nin yükselmesine sebep olan yeniçeri teşkilatının artık çürüdüğünün farkına varmıştı ve bu gerileme sebebini ortadan kaldıramadan vefat etti.

Yerine Damad Halil Paşa ikinci defa sadrazam oldu ve yeniden patlak veren Abaza isyanını bastırmak üzere Erzurum?a gönderildi. Ancak bu da başarılı olamadı ve 1628 yılında görevden alındı. Bunun yerine muhteris, otoriter ve becerikli bir komutan olan Damad Hüsrev Paşa Sadrazamlığa getirdi. Önünde Abaza isyanını bastırmak meselesi vardı. Büyük bir maharetle bu problemi, 1628 yılının 9. ayında çözdü ve Abaza?nın askerleri terhis olundu ve kendisi de İstanbul?a getirildi. Sultan Murad, ağabeyi Osman?ın kanı için mücadele eden bu komutanı Bosna Beylerbeyi yaparak taltif etti. Mesele de halledilmiş oldu.

Devrinin sadrazamları arasında Halil Paşa, Kara Mehmed Paşa ve Dilaver Paşa?yı; Şeyhülislam ve kayın pederi Es?ad Efendi?yi, Nişancı Okçu-zade Mehmed Efendi?yi ve ilim erbabından ise, Hoca Ömer Efendi ve Müezzin-zade Mahmud Efendi?yi özellikle zikretmeliyiz.

"Neşri" , Kitab-ı Cihannüma, c. I, 147-191; "İbn-i Kemal" , Tevarih-i Al-i Osman, I. Defter, sh. 195-196; İbn-i Kemal, Tevarih-i Al-i Osman, II. Defter, , "Ankara" 1991, sh. 198-208; Ali, Künh?ül-Ahbar, c. V, sh. 40-65; Ahmed Uğur neşri, sh. 67-108; "Lütfi Paşa" , Tevarih-i Al-i Osman, sh. 27-31; Kantemir, c. I, sh. 73-86; "Uzunçarşılı" , Osmanlı Tarihi, c. I, sh. 117-162; Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 103-105; Aksun, Osmanlı Tarihi, sh. 36-50; Gökbilgin, M. Tayyib, ?Orhan?, İA; Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, ?Gazi Orhan Bey?in Hükümdar Olduğu Tarih ve İlk Sikkesi?, Belleten, c. IX, sayı 34(1945), sh. 207-211; Mırmıroğlu, VL., ?Orhan Bey ile Bizans İmparatoru III. Andronikos Arasındaki Pelekano Muharebesi?, Belleten, c. XIII, sayı 50(1949), sh. 309-321.

Çelebi Mehmed Rumeli?ndeki olaylarla uğraşırken, Karamanoğlu yine harekete geçti. Germiyanoğlu Yakub Bey?in Mehmed Çelebi?ye itaatini bildirmesi üzerine Bursa?yı kuşattı. Hacı İvaz Paşa?nın kahramanca müdafaası üzerine Yıldırım Bayezid?in sur dışında kalan kabrine hakaret bile etti. İşte bu kargaşa içinde Sultanlık koltuğuna oturan Mehmed Çelebi, Aydın?daki Candaroğullarının da tabiiyetini kabul ettikten sonra Karamanoğlu?nun üzerine yürüdü ve halasının oğlu olan Karamanoğlu II. Mehmed Bey?i esir aldı. Sonra affetti. Bu arada Venedik donanmasına karşı 1416 yılında Çalı Bey komutasındaki Osmanlı donanması hücuma geçti, ancak mağlup oldu. Buna karşılık Macar Kralı Sigismund?un haçlı seferi teşebbüsü, Mehmed Çelebi?nin bir paşası olan Gazi İshak Bey tarafından püskürtülünce Osmanlı prestij kazandı. İshak Bey?in 1415 muharebesinden sonra Türklerin Bosna Sarayı dedikleri Sarajevo Osmanlı?nın eline geçti. İshak Bey?in Rumeli?deki bu fetihleri Romanya ve diğer Balkan bölgelerinde de devam etti. Sultan Mehmed de boş durmuyor ve Sinop?daki Candar Beğliğinin bir kısım topraklarını Osmanlı Devleti?ne ilhak ediyordu.

Yavuz dönemindeki devlet adamları arasında Sadrazam Koca Mustafa Paşa, Hersek-zade Ahmed Paşa, Piri Mehmed Paşa ve nişancı Taci-zade Ca?fer Çelebi; ilim adamları arasında Şeyhülislam Zenbilli Ali Efendi, Şeyhülislam Kemal Paşa-zade, Mü?eyyed-zade Abdurrahman Efendi ve Kara Muhyiddin Efendi zikredilebilir.

İçerde devletin yaya kuvvetleri olan yeniçeriler ve süvari kuvvetleri olan sipahiler, bir kısım devlet adamlarının görevden alınması bahanesiyle isyan halindeydiler. Kasım 1687?den Mart 1688?e kadar 4 ay süren zorbaların isyan hareketleri neticesinde, Sadrazam Siyavuş Paşa katledildiği gibi, zorbacı başı Hacı Ali Yeniçeri Ağalığına, Tekeli Ahmed ve Deli Piri gibi bazı zorba başları da istedikleri makamlara tayin edildiler.

Mevcut manileri bertaraf eden Yavuz, ittihad-ı İslam?ın mühim mani'i olan Safevi Devleti'ni ve onun sinsi reisi Şah İsmail'i halletmek üzere maddi ve manevi hazırlıklara başladı. İbn-i Kemal gibi allamelerden bu fitnenin def?i için fetva alan Yavuz, 920/1514'de Çaldıran zaferini kazandı ve şarkın kapılarını Osmanlı Devleti?ne açtı. Kemah, Bayburt, Erzincan ve Kiğı Osmanlı Devleti'ne 921/1515'de ilhak edildi. Bunu, aynı yıl Çaldıran zaferinden dönerken üzerine gidilen Zulkadiroğullarının Osmanlı Devleti'ne ilhakı ta'kip etti. Bütün bu gayretlere rağmen, doğu ve güneydoğu bölgeleri Şi?a tehlikesinden kurtulamamıştı. İşte bu işi, büyük alim İdris-i Bitlisi ve Bıyıklı Mehmed Paşa üstlendi. Bunların samimi gayretleri sonucu, 1516 ve ta'kip eden yıllarda, başta 26 aşiret olmak üzere, mühim Kürt ve Türkmen beylikleri, istimalet ile yani kendi arzu ve istekleri ile Osmanlı Devleti?ne iltihak eylediler. Böylece Doğu Anadolu top yekun Osmanlı Devleti?nin sınırları içinde kaldı.

Bütün bu fetihler, başta Abbasi Halifesi olmak üzere herkes tarafından takdir edilirken, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan Fatih?e kafa tutuyordu. Bunun üzerine Erzincan civarındaki Otlukbeli denilen yerde 1473 tarihinde bu sıkıntı da bertaraf edildi ve artık Osmanlı devleti Toroslara kadar genişledi. Fatih Sultan Mehmed, yeni bir harbin hazırlığında iken, 1481 yılında 51 yaşında Gebze?de vefat etti. 28 yıllık padişahlığı süresince 2 İmparatorluk, 14 devlet ve 200 şehir fethederek Fatih ünvanını Hz. Peygamber?den alan Sultan Mehmed, devletin sınırlarını 2.214.000 km2?ye genişletmişti ki, bu 3 Türkiye Cumhuriyeti eder demektir. Balistikteki keşifleri, Matematik ilmindeki dehası, dini ilimlerde büyük bir alim olması, Arapça, Farsça, Yunanca, Sırpça, İtalyanca ve benzeri önemli dünya dillerinden dokuzuna vakıf olması, onu Osmanlı tarihinin en büyük askeri, devlet adamı ve alimi olduğunu, düşmana ve dosta söyletmiştir.

Viyana bozgunu, Kanuni?den beri gelip giden duraklama devrini resmen başlatmış oldu. Artık 1071?den beri devam eden Müslüman Türk Milletinin cihad zaferleri sona eriyor ve Avrupa galebe çalmaya başlıyordu.

3. Sefer-i hümayun, 2. Engürüs veya Mohaç seferi olarak da bilinir. Belgrat?ın alınmasından sonra Müslüman Türk akınlarına ma?ruz kalan Macaristan, Hırvatistan, Transilvanya ve Dalmaçya, bu seferle önemli ölçüde Osmanlı topraklarına katılmıştır. 932/1526 tarihinde Tuna nehri üzerinde bulunan Petro Varadin kalesini fetheden Osmanlı orduları, daha sonra da sırasıyla Sirem muhitindeki kaleleri, İyluk ve beraberindeki on küsur kaleyi ve nihayet Drava nehri kenarındaki Ösek kalesini zaptetmişlerdir. Kazanılan Mohaç zaferinden sonra, 932/1526 yılının Eylül?ünde Macaristan?ın başşehri olan Budin fethedilmiş ve bunu Segedin, Budin?in tam karşısında yer alan Peşte ve benzeri çevre şehirlerin fetihleri takip eylemiştir. İstanbul?a Macaristan fatihi ünvanıyla dönen Kanuni, bu seferiyle Orta Avrupa?da dengeyi değiştirmiş ve artık Osmanlı Devleti?nin sınırları Avusturya ve Çekoslovakya?ya dayanmıştır.

Fatih?in fetihten sonra yaptığı ilk iş, İstanbul?un maddi ve manevi imar edilmesidir. Bu işi tamamladıktan sonra Belgrad hariç bütün Balkanları Osmanlı Devleti?ne ilhak eyledi. Batıyı emniyete aldıktan sonra, kendisine pürüz çıkaran Karamanoğulları ve İsfendiyaroğulları Beyliklerini tamamen ortadan kaldırdı. Bu arada Bizans?ın artığı olan Trabzon?daki Pontus İmparatorluğu da 1461 yılında tamamen tasfiye edilmiş oldu. Komutanlarından Gedik Ahmed Paşa, Kırım?ı aldı.

Sultan İbrahim, lehinde ve aleyhinde olmak üzere iki durumla karşı karşıyaydı. Lehinde olan durum, dürüst ve ciddi bir devlet adamı olan Kemankeş Kara Mustafa Paşa?nın veziriazam olmasıydı. Şeyhülislam Yahya Efendi?nin de yardımlarıyla, aleyhlerindeki bütün tahriklere rağmen, I. İbrahim?in ilk yıllarında devlet idaresini epeyce rayına koymuştur. Hazinenin gelir-gider muvazenesini muhafazaya çalışmış; sikke yani paranın değer ayarlamasını düzene sokmuş ve devlete ciddiyet getirmeye çalışmıştır. Maalesef, başta Valide Sultan olmak üzere, bir kısım ehliyetsiz devlet adamlarının tahriklerine kapılan Sultan, Kemankeş Kara Mustafa Paşa?yı 1644 yılında idam ettirmiştir. Bir ay sonra Şeyhülislam Yahya Efendi?nin de ölümü, devletin kadınların, ağaların ve ehliyetsiz kişilerin eline geçmesine sebep olmuştur. Bunun en acı misallerinden birisi, zaten yetişmemiş olan Padişah?a kanunları çiğneyerek bedava makamlar elde eden Safranbolu?lu Hüseyin Efendi?nin Hace-i Sultani olarak tayin edilmesidir. Cinci Hoca da denmektedir. 1644 yılında Anadolu Kazaskerliğine kadar yükselmiştir. Buna rikabdarlıktan II. Vezirliğe yükselen Yusuf Ağa ve sonradan Paşa?yı da ekleyebilirsiniz. Yusuf Paşa?nın rüşvet ve hediye düşkünü bir devlet adamı olduğu yönünde ithamlar vardır.

1281 yılında babasının yerine aşiret beyi olan Osman Bey, bir görüşe göre, Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Mes?ud?un 1284?de Söğüd ve çevresinin kendisine tahsis edildiğine dair olan fermanı ve yanında hediye ettiği ak sancak, tuğ ve mehterhane ile uc beyi olmuştur. 1288 veya 1291 tarihinde Karacahisar?ı fethetmesi ve Dursun Fakih?e kendi adına hutbe okutması, Osman Bey?in yarı istiklalini kazanması demektir.

Osmanlı Devleti, yeniden eski ihtişamına kavuşmak üzere iken, iç ve dış düşmanlar, iki büyük gaileyi Osmanlı Devleti?nin başına açmakta gecikmediler. Ancak Sultan Mehmed?in fevkalade basiretli idaresi ve Allah?ın yardımıyla bu iki büyük bela da aşıldı.

Osman Bey, 1258 tarihinde Söğüd?de veya Osmancık?da dünyaya geldi. Babası Ertuğrul Gazi ve annesi Halime Hatun?dur. 24 yaşındayken babasının yerine geçti. Osman Gazi, önce Kastamonu?daki Çobanoğullarına, sonra da Kütahya?daki Germiyanoğullarına bağlı idi. Onlar da Selçuklu Sultanına bağlıydılar. İlk evliliği, 1280 civarında, Sultan Orhan?ın annesi ve Selçuklu vezirlerinden Ömer Abdülaziz Beyin kızı olan Mal Hatun iledir. 1289 yılına doğru Şeyh Edebali?nin kızı Rabi?a Bala Hatun ile evlenince, nüfuzu ve kudreti arttı. Bu hanımından da Şehzade Ala?addin dünyaya geldi.

ZEVCELERİ: 1- Akile Hanım; Şeyhülislam Es?ad Efendi?nin kızıdır ve hür kadınlardan nikah ile evlenen nadir kadınlardandır. 2- Ayşe Hanım; Pertev Paşa?nın torunu. ÇOCUKLARI: 1-Şehzade Ömer. 2-Şehzade Mustafa. 3- Zeynep Sultan.

Kanuni Sultan Süleyman devrine şarkıyatçı Ortalon?un söylediği şu sözlerle başlamak istiyoruz: ?Sultan Süleyman?ın eserleri bir sıraya konulsa, en alt katta muharebeleri, onun üstünde bıraktığı abideler ve en üstte ise, kurmuş olduğu ilmi ve hukuki müesseseler gelir?.

II. Osman bazı ıslahatları yapmak niyetindeydi ve bu ıslahata tamamen bozulmaya başlayan kapı kulu ocaklarından başlamak niyetindeydi. Hatta Halep, Şam ve Mısır beylerbeylerine emirler göndererek Padişah?a sadık yeni bir ordu teşkili için gizliden gizliye hazırlıklara başlamıştı.

Osmanlı Devleti?nde, mezalim divanının yerini Divan-ı Hümayun aldığı gibi, kanunnameler ve tezkire'lerin yerini de adaletnameler almıştır. Yani Divan-ı Hümayunda mazlumların şikayeti bizzat dinlendiği gibi, Divan görüşmelerini Kasr-ı Adalet veya Adalet Köşkü denilen yerde dinleyen Padişah tarafından, mahalli idarecilere şikayetleri önlemek üzere adaletnameler de gönderilmiştir.

ZEVCELERİ: 1- Ayşe Hatun; Mengli Giray I?in kızı ve Beyhan ile Şah Sultan?ın annesi. 2- Ayşe Hafsa Hatun; Kanuni, Hatice, Fatma ve Hafsa Sultanların annesi. ÇOCUKLARI: Kanuni Sultan Süleyman Han, Şehzade Orhan, Şehzade Musa, Şehzade Korkut, Gevher Han, Hatice, Beyhan, Hafsa, Fatma ve Devlet-Şahi Sultan.

Bütün bu gelişmelerden rahatsız olan Macar Kralı Sigismund, üçüncü bir haçlı seferi hazırlığında idi. Gerçekten her çeşit düşman milletin yer aldığı 70.000 kişilik orduyla Tuna?yı geçerek Niğbolu?yu kuşattı ve düşman kuvvetler 130.000?e ulaştı. Ancak 25 Eylül 1396 tarihinde Avrupalıların asırlarca unutamayacakları Niğbolu Zaferi kazanıldı ve Yıldırım, artık Halife I. Mütevekkil tarafından Sultan-ı İklim-i Rum ve Sultan diye anılmaya başlandı. Üçüncü haçlı seferini fırsat bilerek yine Osmanlı topraklarına saldıran Karamanoğulları ise, nihai dersi hak etmişlerdi ve gerçekten 1397?de Konya?ya giren Yıldırım eniştesi olan Karamanoğlu Beyini idam ettirdi ve Konya?yı Osmanlı Devleti?nin Karaman Eyaleti olarak ilan etti. Artık Anadolu birliği sağlanmış ve bütün Anadolu neredeyse Osmanlı Devleti?nin olmuştu. Rumeli?de Balkanlar Osmanlının hakimiyetine girmişti.

Sultan III. Murad

Karakterinin sertliğinden dolayı?Yavuz? ve şehzadeliğinden beri?Selim Şah? denen Sultan Selim, 7 Safer 918/Nisan 1512'de Osmanlı padişahı olmuş ve 8 sene, 9 ay bu tahtta oturduktan sonra 8 Şevval 926/ 21 Eylül 1520'de vefat etmiştir: Zulkadiroğlu Alaüddevle'nin kızı Ayşe Hatun'un oğlu olan Yavuz, şehzadeliğinden beri, istikbalinin parlak olduğunu gösteren bir hayat çizgisi takip etmişti.

Yıldırım Bayezid

Netice olarak eyalet sayısı dört olan Osmanlı Devleti'ni, 8 sene gibi kısa bir zamanda iki katına çıkardı. Son zamanlarına doğru te'sis edilen Cezayir Eyaleti de hesaba katılırsa, Osmanlı Devleti'ne, bu dönemde beş eyalet daha ilave edilmiş oldu. Safevilerden de Erbil, Kerkük ve Musul alınmış ve Bağdat Eyaleti'nin temelleri atılmıştır.

922/1516'da Kansu'nun yerine geçen Tomanbay'a bir name gönderen ve Mısır'a yürüyeceğini belirten Yavuz Sultan Selim, Safed, Nablus, Kudüs, Aclun, Gazze ve kısaca Suriye ve Filistin'i de yol üzerinde feth eyledi. 923'de Kahire ve Mısır'ı, Ridaniye harbini zaferle kazanarak Osmanlı topraklarına ilhak eden Yavuz, böylece şarkta tam bir ittihad-ı İslam kahramanı oldu. Böylece Anadolu, Karaman, Rum ve Rumeli eyaletlerine ilaveten Osmanlı Devleti?ne Diyarbekir, Haleb, Mısır, Şam ve Zülkadriye Eyaletini de ilave etmiş oldu.

8. Sefer-i hümayun Kara Boğdan yani Moldavya üzerine yapıldı. 1538 yılında Kanuni Moldavya üzerine yürürken, denizlerde Hadım Süleyman Paşa, Süveyş?ten hareket ederek Yemen ve Aden?i almış ve Hindistan?daki Diu Kalesini kuşatmıştı. Yine aynı yıl, Osmanlı Devleti?ne Batı Cezayir?i kazandıran Barbaros Hayreddin Paşa, Batılı donanmalara karşı kazandığı Preveze deniz zaferi ile Akdeniz?i bir Osmanlı Gölü haline getirmişti. Kara Boğdan seferi de, her ne kadar sulh ile neticelendi ise de, hem Moldavya bölgesinde ve hem Tuna boyunda Osmanlı sınırları durmadan genişliyordu.

Kanuni Sultan Süleyman

Kayınpederi olan Bizans İmparatoru?nun kendisine saldıran Slavlar ve Bulgarlara karşı Orhan Bey?den yardım istemesi üzerine Osmanlı ordusu, evvela 3 Şubat 1347 yılında İstanbul?a girdi. Sonra döndü. Paşa?nın yardım ordusunun öncüsü Gazi Umur Bey?dir. 1347?de Süleyman Paşa, İmroz?a çıkartma yapmak istedi, ancak püskürtüldü. 1349 yılında yardım için Rumeli?ye geçti, Selanik?e kadar geldi ve şehri slavlardan kurtararak geri döndü. 1353 tarihinde, bu yardıma minnettar olan İmparator, Gelibolu yarım adasında, Çanakkale Boğazının Avrupa kıyısı üzerinde küçük Çimpe kalesini Avrupa?ya geçerken kolaylık olsun diye Süleyman Paşa?ya hediye etti. Daha önceki geçişlerden farklı olarak, artık Osmanlı Beyliği, Rumeli?nde hukuken ve fiilen var olmuşlardı. Türk tarihinin önemli olaylarından olan Rumeli?ye geçişin kahramanı Süleyman Paşa, Lüleburgaz ve Çorlu?yu da fethettikten sonra, 1357 yılında atının ayağının sürçmesi sonucunda düşerek vefat etti. Rumeli fetihlerini onun yerine Şehzade Murad devam ettirdiyse de, bu acıya dayanamayan 81 yaşındaki Sultan Orhan, 1362 yılında Nisan ayının sonlarına doğru vefat etti.

Liyakatsiz devlet adamlarının elinde perişan olan devletin hali IV. Mehmed?i hasta etmişti. Köprülü ailesini iktidardan düşürdüğü için Padişah?dan rahatsız olan Köprülü-zade Fazıl Mustafa Paşa ve benzeri devlet adamlarının gayretleriyle Kasım 1687 yılında hal? edildi ve ancak idam olunmadı. Yerine II. Süleyman tahta geçirildi. Hal?inden 5 yıl sonra Edirne Sarayı?nda Ocak 1693 tarihinde vefat etti.

III. Mehmed, sancağa çıkan ve oradan padişahlığa gelen son Osmanoğludur. Fıtraten zayıf iradeli ve saf idi. Vehhamdı. Anası Safiye Sultan?ın müthiş tesiri altında kalıyordu. Babası gibi III. Mehmed de, kardeş katli meselesini en çok suiistimal eden padişahlardan biriydi. 19 kardeşini, aldığı zayıf fetvalara dayanarak idam ettirdi. Bu arada, başkalarıyla ittifak ettiği ve yazışmalarda bulunduğu jurnallenen oğlu Şehzade Mahmud?u da idam ettirdi; sonra da jurnalleyen insanların hayatına son verdi.

Sultan II. Bayezid, Gülbahar Hatun?dan 1450 yılında Dimetoka Sarayı?nda dünyaya geldi. Babası Sultan Fatih?in naşı 17 gün saklandı ve Amasya?da Sancak Beyi olan Şehzade Bayezid İstanbul?a getirilerek tahta çıkarıldı. Bazı tarihçilerin, Osmanlı kaynaklarında geçen?iş ü nuşu severdi? şeklindeki ifadelerini, onun gençliğinde eğlence ve içkiyi severdi şeklinde yorumlamaları asla doğru değildir. Tam aksine veli lakabını alan nadir Padişahlardan biridir. Asrındaki maneviyat erleri ve alimlere gösterdiği hürmet de bunun şahididir. Müstakil bir sorunun cevabında da özetleyeceğimiz gibi, Fatih?in vefatıyla Hıristiyan alemi istediğine kavuşmuş ve Roma bir İslam merkezi olmaktan kıl payı kurtulmuştu. İşte Şehzade Cem olayı da bunun tuzu biberi oldu. Sultan Bayezid, İtalya?daki Gedik Ahmed Paşa komutasındaki orduyu hemen geri çağırdı ve maalesef 1495 yılına kadar, birinci derecede Cem Sultan ve Memlüklülerle meşgul oldu. Sultan Bayezid?in asıl saltanatı 1495 yılından başlatılabilir.

Bunun üzerine Rumeli?deki Deliorman?da yerleşen Şeyh Bedreddin isyanı genişletme çabalarını sürdürdü. Selanik taraflarında Düzmece Mustafa ile meşgul olan Sultan Mehmed, olayı duyunca hemen Serez?e geldi ve Bayezid Paşa?nın gayretiyle Şeyh Bedreddin ele geçirildi ve Serez çarşısında idam edildi. İdamına fetva veren ise, Sa?deddin Teftezani?nin talebelerinden olan Herat?lı Mevlana Haydar?dır. 1420 yılında bu olay da kapatılmıştır.

Devletin itibarı ve siyasi durumu da iyi değildi. Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paşa isyan etmiş ve eline geçirdiği yeniçerileri katletmeye başlamıştı. Sultan Osman?ın kanını isterim diyerek Genç Osman olayını bahane edip Devlete kan kusturmaktaydı. Diğer tarafdan fırsatı ganimet bilen İran da Bağdad?da isyan çıkartmış ve hatta Bağdad?ı ele geçirmişti. Kısaca içeride celali denilen zorbalar ve dışarıda da İranlılar Osmanlı Devleti?ni sarsmaktaydı.

Yavuz döneminde 6.5 milyon km2 olan Osmanlı Devleti?nin toprakları, Kanuni devrinin sonunda en yüksek seviyesine olmasa da, 15 milyon km2ye yükseldi. Osmanlı Devleti?nin sınırları içine, Avrupa?da -bugünkü siyasi sınırlarla- Eszak hariç Macaristan, Erdel , Banat , Belgrad ve Voyvodana, Hırvatistan ve Slovenya ve daha nice yerler; Asya?da Rodos ve on iki ada, Arabistan, Batı Gürcistan, Doğu Anadolu?nun geriye kalan kısmı, himaye bölgeleri olarak, Yemen, Kuveyt, Bahreyn, Hadramut, Katar ve daha nice yerler; Afrika?dan Eritre, Cibuti, Somali, Habeşistan?ın önemli bölgeleri, Libya, Tunus, Çad ve Büyük Sahra?nın bazı kısımları dahil olmuştu. Kısaca?Bir sultan-ı azim?üş-şan idi ki, her hıttada hutbesi yürür ve bin bir kal?ada nevbeti vurulurdu.?.

Anadolu'nun Safevi devletinin işgali tehlikesine karşı, babasının ihmali ve aynı zamanda dedesi olan Alaüddevle'nin aczi karşısında şahlanan ve o dönemde Trabzon Sancakbeyi olan Yavuz, Şia?ya karşı Anadolu'yu müdafaa hareketine girişti. Gürcülerle yaptığı muharebeler sonucunda halkın nazarında manevi destek kazanan Yavuz, merkezin ikazlarına rağmen Şi?a ile olan mücadelesine devam etti ve bu mevzuda ihmalkar davranan babası II. Bayezid'i tahttan indirerek yerine kendisi oturdu. Ancak mücadele sona ermemişti. İran meselesini halletmek için Amasya Sancakbeyi ve ağabeyi Şehzade Ahmed ile Manisa Sancakbeyi olan Şehzade Korkut ile anlaşması icab ediyordu. Yavuz'a karşı Şah İsmail'den yardım isteyen ve kuvvetli bir ordu ile isyana kalkışan Şehzade Ahmed, 1513'de Bursa Yenişehir'de maslub edildi ve bağy= devlete isyan suçunun had cezası olarak idam olundu. Bu hadiseden 38 gün önce de, önceleri Yavuz'la anlaştığı ve kendisine Teke=Antalya, Hamid = Isparta ve Midilli sancakları verildiği halde sonradan isyan eden diğer ağabeyi Korkut da aynı akıbete uğramıştı.

Onun zamanında hizmet ifa eden Sadrazamlar arasında, devleti asıl yürüten insan diye bilinen Sokullu Mehmed Paşa, Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşa?yı; diğer devlet adamları meyanında Piyale Paşa, Koca Nişancı Celal-zade Mustafa Çelebi ve Feridun Ahmed Bey?i ve ilim adamları arasında ise Şeyhülislam Ebüssuud Efendi, Dede Cöngi Efendi, Kınalı-zade Ali Efendi ve İmam Muhammed Birgivi?yi zikredebiliriz.

Osmanlı Padişahları arasında hakkında en çok konuşulan Padişahın Yıldırım Bayezid olduğu doğrudur. Bunun iki sebebi vardır: Birincisi; Kısa zamanda Anadolu birliğini kurup devleti genişletmesine rağmen, 1402?de Ankara?da Timur?a yenilerek tekrar başa dönülmesine sebep olmasıdır. İkincisi de, hem Emir Sultan Buhari?ye kayınpeder olması ve hem de içki içtiğine dair iddiaların bulunmasıdır. Önce Yıldırım Bayezid?i tanıyalım.

Osman Paşa'nın vefatından sonra Ferhad Paşa, ikinci defa olarak serdarlığa getirildi. Ferhad Paşa'nın bu ikinci serdarlığında Osmanlı orduları bazı muvaffakiyetler daha kazandılar. Ayrıca Doğuda Türkistan Hükümdarı Özbek Han, İran?a saldırınca Şah Abbas, Osmanlılardan barış istedi. 1590 yılında yapılan Ferhad Paşa Antlaşmasına göre: Tebriz, Şirvan, Gürcistan, Dağıstan bölgeleri Osmanlılara verilecekti. Büyük kayıplar karşılığında alınan bu yerler, Osmanlıların elinde fazla kalmayacak, tekrar İranlılara geçecektir.

Kanuni Sultan Süleyman, hem büyük bir asker, hem kudretli bir idareci ve hem de eşine ender rastlanır bir devlet teşkilatçısı idi. Bu dehasını, Fatih zamanında hazırlanan teşkilat kanunlarını geliştirerek ve kısmen de değiştirerek gösterdi. Denilebilir ki, Osmanlı Devleti?nin siyasi, kültürel, sosyal, iktisadi, adli ve kısaca her çeşit yapılanması, Kanuni devrinde zirvesine yükseldiği gibi, devletin merkezi ve taşra teşkilatı da bu dönemde zirveye yükselmiştir. Bunu, hazırlattığı kanunnamelerde görmek mümkündür.

1387 tarihinde katıldığı Karaman Seferinde gösterdiği kahramanlıklardan beri Yıldırım lakabıyla anılan I. Bayezid, Sultan Murad?ın büyük oğlu ve veliahdıdır. Bursa?da babasının tahta çıktığı sene yani 761/1360 yılında Gülçiçek Hatun?dan dünyaya gelmiş ve 791/1389 yılının Ramazan ayının beşinde de babasının şahadeti üzerine tahta çıkmıştır. Padişah olmadan evvel sırasıyla Kütahya, Hamid İli ve ilk Amasya Sancak Beyliği gibi tecrübeleri bulunmaktadır.

Şehzade Mustafa ve Şehzade Bayezid meseleleriyle yıpranan haşmetli Padişah, son büyük seferini, 1566 yılında Zigetvar?a düzenledi ve burada kuşatma sırasında 72 yaşında iken çadırında vefat etti.

Bütün bu olaylar, devlet idaresinde sıkıntılara yol açmış; israf ve bunun karşılığında gelirlerin azalması devleti sarsmaya başladı. Bunlardan biri de, Sivas Valisi Varvar Paşa?nın isyanıdır (1647). Ocak ağaları yeniden cuntalaşıp devleti soymaya başlayınca, Padişah bunların haklarından gelmek istedi ise de, olay duyuldu ve ihtilal çıktı. 1648 Ağustosunda asilerin isteği üzerine Sadrazam Hezar-pare Ahmed Paşa azl edildi ve sonra asilerce öldürüldü. Ağaların adamı olan Sofu Koca Mehmed Paşa, sadrazamlığa getirildi. İhtilalin arkasında naibe-i saltanat olmak isteyen Kösem Sultan vardır. Şeyhülislam Abdurrahim Efendi?yi de yanına alan sadrazam tarafından, Ağustos 1648 tarihinde hal? edildi ve bir odaya haps olundu. 7 Ağustos 1648?de henüz 7 yaşındaki IV. Mehmed?e, hem şer?-i şerife ve hem de kanuna aykırı olarak bi?at edildi. Sonra Şeyhülislamın, ?İki halife bulunduğu zaman, fitneyi önlemek için birini katlediniz? şeklindeki fetvasına dayanılarak I. İbrahim hal?inden 11 gün sonra boğularak şehid edildi.

Sultan Orhan zamanındaki büyük ilim adamları ve maneviyat reisleri arasında, İznik?deki ilk yüksek tahsil müessesesinin müderrisi Davud-ı Kayseri, sonradan onun halefi olan ve yaya ile müsellemin teşkilinde fikir veren Ala?addin Esved veya Kara Hoca, Osmanlı Devleti?nin ilk Bursa Kadısı ve Kazaskeri Çandarlı Kara Halil, Hasan-ı Kayseri ve maneviyat reislerinden ise, Seyyid Ahmed-i Kebir-i Rufa?i, Karaca Ahmed, Ahi Evran ve Musa Abdal başta gelen simalardandır.

Yeniçeri ve Sipahi İsyanları: İran'la anlaşma yapıldıktan sonra İstanbul'da Yeniçeri ve Sipahi isyanları vuku? buldu. Bu isyanlar her ne kadar ulufe yüzünden çıkmışsa da, asıl sebebini devlet teşkilatının bozulmaya yüz tutmasında aramak daha doğru olacaktır. İlk defa III. Murad devrinde Yeniçeri Ocağına rast gele kimseler alınarak kanun bozuldu. Yine ilk defa rüşvetle iş görülmeye başlandı. Askere ayarı düşük akçeler verilmek istenince Yeniçeriler, isyan ederek saraya yürüdüler. Asiler defterdarın başını istediler. İstekleri yerine getirilince büsbütün şımardılar. 1589 yılında meydana gelen bu olaya Beylerbeyi Vak?ası denmektedir.

ZEVCELERİ: 1- Hürrem Haseki Sultan; Kanuni?nin nikahına aldığı ve aslen Ukran bir Ortodoks rahibin kızı yahut Fransız veya İtalyan olduğu hususunda iddialar bulunan cariyedir. Şehzade Mehmed ve Selim II?nin annesi. 2- Mahidevran Kadın; Abdullah kızı ve Şehzade Mustafa?nın annesi. 3- Gülfem Hatun; Cariyelerden ve Şehzade Murad?ın annesi. 4- Abdullah kızı ve Şehzade Mahmud?un annesi. ÇOCUKLARI: 1-Şehzade Sultan Mahmud Han. 2-Şehzade Sultan Mustafa Han. 3-Şehzade Murad. 4-Şehzade Sultan Mehmed Han. 5-Şehzade Abdullah. 6- Mihrimah Sultan. 7-Şehzade Sultan Selim Han II. 8-Şehzade Sultan Bayezid Han. 9- Fatma Sultan. 10- Raziye Sultan. 11-Şehzade Sultan Cihangir. 12-Şehzade Orhan.

Zamanındaki sadrazamlar arasında Kemankeş Kara Mustafa Paşa, Semin Mehmed Paşa ve Hezar-pare Ahmed Paşa?yı; Şeyhülislamlar arasında Zekeriya-zade Yahya Efendi ve Abdurrahim Efendi?yi ve diğer devlet adamları arasında Kaptan-ı Derya Deli Hüseyin Paşa, Kaptan-ı Derya Damad Fazıl Paşa ve Nişancı Ahmed Paşa?yı zikr edebiliriz.

İkinci safha, Eylül 1651-Eylül 1656 tarihleri arasındaki IV. Mehmed?in annesi olan Turhan Hatice Sultan?ın Naibe-i Saltanat olduğu dönemdir. Devletin hazinesini soyan ağalar saltanatına son verildi ve 39 ağa yakalanarak idam edildi. Tamamen iflas noktasına gelen devlet hazinesine bir ayar verilmek üzere, mali konularda tam yetkili olmak şartıyla, 1652 yılının Haziran ayında Tarhuncu Ahmed Paşa sadarete getirildi. Tarhuncu Layihası diye meşhur olan bütçesini hazırladı. Dertlere çare olamayınca, 1656 yılına kadar 10?a yakın sadrazam değiştirildi. Devleti, Baş Mimar Kasım Ağa, Koçi Bey, Solak-zade, Şami-zade Mehmed Efendi ve lalası İbrahim Ağa müşavirliğinde Turhan Sultan idare ediyordu. Ancak devlet, şirazeden çıkmıştı ve dış baskılar da artıyordu. Tecrübeli müşavirlerinin şiddetli tavsiyeleri ile, devleti tek başına idare etmek ve Valide Sultan işe karışmamak şartıyla, tecrübeli ve yaşlı vezir Köprülü Mehmed Paşa, Eylül 1656?da sadrazamlık makamına getirildi. Artık Köprülü?ler devri başlıyordu. Bu ikinci safhada tek müessir olan Valide Sultan?dır. Yani bir nevi Osmanlı Padişahlığı makamında Padişah?ın annesi oturmaktadır. Ancak Turhan Sultan, devleti Köprülü ailesi gibi asil bir aileye teslim etmekle, kendisiyle birlikte Osmanlı tarihindeki kadınlar saltanatına son vermiştir.

Sultan I. Murad

Maalesef, bu başarıların ardından, Erdebil?deki Safevi tarikatının şeyhlerinden Şeyh Cüneyd, onun oğlu Şeyh Haydar ve nihayet asırlarca Osmanlı Devleti?ni fetihlerinden uzak tutan Şah İsmail ve onun Şi?i devleti olan Safeviler meselesi ortaya çıktı. 1460?da Şeyh Cüneyd katledildi, ama yerine geçen Şeyh Haydar, işi daha da ileriye götürdü. Asıl problem, Uzun Hasan?ın da torunu olan Şah İsmail ile başladı. Şah İsmail?in desteğiyle Anadolu?dan toplanan Türkmen gençleri, Erdebil?e götürülüyor ve orada ciddi bir Şi?a eğitimi verildikten sonra, birer Şi?i mollası olarak Osmanlı Sofuları adıyla Anadolu?ya gönderiliyordu. 1507?de Şah İsmail?in Zülkadir Oğlu Alaüddevle Beyin kızını istemesi ve onun da bir Şi?iye kızını vermek istememesi üzerine, II. Bayezid?in kayınpederi ve Yavuz?un da dedesi olan Zülkadir Oğlu beğliğine saldırdı ve zulme başladı. Osmanlı Devleti?nden ve Memlüklülerden tepki görmeyince iyice şımardı. Tepki, 1487 yılından beri sancakbeğliğinde bulunduğu Trabzon?dan yani Yavuz?dan geldi ve Şehzade Yavuz hemen Gürcistan Seferine çıktı. Bu sefer sonucunda, Yavuz komutasındaki Osmanlı orduları, Şah İsmail?in oğlu İbrahim Mirza?nın komuta ettiği Safevi ordusunu Erzincan yakınlarında perişan etti. Halk, Yavuz adına?Yürü Sultan Selim, devran senindir? türkülerini söylüyor ve babasının pasifliğini bir nevi protesto ediyordu.

Asrındaki büyük devlet adamları arasında, Timur Paşa?nın oğlu Gazi Umur Paşa, Çandarlı-zade Halil Paşa, devşirmelerden Şihabüddin Paşa, Damad Karaca Paşa, Zağanos Paşa ve Kasım Paşa?yı; asrının meşhur alimlerinden Molla Fenari?den sonra müftülük makamına gelen Molla Yegan lakabıyla meşhur Mevlana Muhammed, Molla Şemseddin Gürani, Seyyid Ala?addin Semerkandi, Hızır Beğ ve Ala?addin Tusi?yi; maneviyat erenlerinden Hacı Bayram?ın halifelerinden Ak Bıyık, Muhammediyye müellifi Yazıcızade, Envar?ül-Aşıkin adlı eserin müellifi Ahmed-i Bican ve Şeyh Muslıhuddin?i; şairlerden Hacı İvaz Paşa?nın oğlu Atayi ve şiirlerinden dolayı idam edilen Nesimi?yi mutlaka zikretmeliyiz .

II. Ahmed, I. İbrahim?in 3. Oğludur ve Hatice Mu?azzez Haseki?den 1643 yılında dünyaya gelmiş olup, IV. Mehmed ve II. Süleyman?ın küçüğüdür. Köprülü?nün etkisiyle padişah olduğu ve Haziran 1691?de tahta oturduğu bilinmektedir.

İşte böyle bir dönemde Doğudan büyük bir tehlike geliyordu. Doğu Türkistan Hakanı Aksak Timur veya Timurlenk, fırtına gibi eserek Doğu Anadolu?yu tehdit ediyor ve memleketleri ellerinden alınan ve Osmanlıdan memnun olmayan Anadolu beyleri Timur?u tahrik ettikleri gibi, Timur?un düşmanları olan bazı beyler de Yıldırım?a sığınmış bulunuyorlardı. Timur nazik sayılabilecek bir üslupla Yıldırım?dan bu beyleri salı-vermesini ve kendisine tabi olmasını, şartlarının kabulü halinde, gayr-i müslimlerle olan cihadını takdir ettiği Osmanlı ordusuna yardım edeceğini ifade eden bir mektup gönderdi . Buna karşı Yıldırım?ın cevabı çok sert ve hatta hakaretamiz oldu .

Sarı Sultan Selim diye de bilinen II. Selim 1566?da babasının vefatından 23 gün sonra İstanbul?a gelerek Osmanlı tahtına oturmuştur. Daha sonra da bizzat Belgrad?a gelerek ordunun huzurunda da cülus merasimini tekrarlamıştır. Yeniçeri teşkilatı cülus bahşişinden dolayı ilk defa bu Padişah?a baş kaldırma belirtileri göstermiştir.

Devlet adamları ve yeniçeri bu duruma razı olmadı ve Sultan Murad?ın yeniden tahta geçmesini ısrarla arzu ettiler. Bu ısrar karşısında üçüncü defa II. Murad tahta çıktı ve oğlu da böylece iki defa tahta çıkıp inmiş oldu (1446). Varna zaferinden sonra Arnavutluk?da İskender denilen bir mürtedle başı belaya giren II. Murad, oğlu Fatih?i de alarak Arnavutluk seferine çıktı. Bu durumu fırsat bilen Ak Şövalye, Papanın da desteğini alarak bir diğer haçlı seferi daha düzenledi ve Osmanlı sınırlarını geçerek Kosova Ovasına kadar geldi. 17 Ekim 1448 tarihinde II. Kosova Zaferini kazandı ve böylece Avrupalıların Türkleri Balkanlardan atmak için giriştikleri son seferi de zaferle tamamlamış oldu. Buradan Edirne?ye dönen II. Murad 1449 yılında oğlunu evlendirdi. Oğlunu Manisa Sancakbeyliğine gönderen II. Murad, 3 Şubat 1451 sabahı Edirne Sarayı?nda vefat eyledi.

Sultan I. Mustafa

Yeni Bir Haçlı İttifakı Ve Nemçe Harbleri (1593-1606): Bosna Beylerbeyi Telli Hasan Paşa, Avusturya topraklarına 1593 yılında büyük bir akın harekatına girişmişti. Avusturya valilerinin Osmanlı sınırlarına tecavüzlerine karşılık yapılan bu harekat, mağlubiyetle neticelenmiş, komutanla birlikte çok şehid verilmiştir. Bu hadise Osmanlı-Nemçe harblerinin başlamasına sebep olmuştur. Nemçe savaşına Sadrazam Sinan Paşa gönderilmişti. Budin Beylerbeyi imdada giderek Nemçe ordusuyla harbe girdi ve mağlub oldu. Nemçeliler çok sayıda Macaristan kalesini ele geçirdiler. 1594 yılı baharında da Estergon Kalesini muhasara altına aldılar; ancak muvaffak olamadılar. Kırım kuvvetlerinin yardıma gelmesine rağmen tam bu sırada Osmanlı Devleti?nin başına bir gaile daha çıktı: Osmanlı Devleti?ne tabi olan Erdel, Eflak ve Boğdan Beyleri Papa?nın teşvikiyle isyan edip Avusturya tarafına geçtiler. Tam bu sırada yani 1595 yılında Padişah III. Murad vefat eyledi. III. Murad?ın saltanatının sonuna doğru Osmanlı toprakları yaklaşık 19.902.191 km2 idi. Buna Avrupa?da Polonya, Afrika?da Fas dahildir.

ZEVCELERİ: 1- Gülçiçek Hatun; Yıldırım Bayezid?in ve Yahşi Bey?in Annesi. 2- Marya Thamara Hatun; Bulgar Kralının kızı. 3- Paşa Melek Hatun; Kızıl Murad bey?in kızı. 4- Candar Oğullarından bir beyin kızı. 5- Bulgar Beyinin kızı. ÇOCUKLARI: 1-Yıldırım Bayezid. 2-Ya?kub Çelebi. 3- Savcı Bey. 4- İbrahim Bey. 5- Yahşi Bey. 6- Halil Bey; 7- Özer Hatun; 8- Sultan Hatun. 9- Nefise Melek Sultan Hatun.

İran Harpleri ( 1578 = 1590): III. Murad, padişah olduğu zaman, İran Hükümdarı Şah Tahmasb, Tokmak Han idaresinde bir elçilik heyeti yollayarak tebriklerini ve hediyelerini sunmuştu. Elçilik heyeti İstanbul'da gayet iyi karşılanmıştı. Fakat bir müddet sonra Şah Tahmasb'ın ölmesiyle İran?da taht kavgaları başladı. Bir ara Tahmasb'ın oğlu İsmail, şahlığı elde etti. Bunun zamanında Osmanlı-İran dostluğu bozuldu. Osmanlı Devleti Avrupa ile sulhlar yaparak İran ile meşgul olmaya başladı. Çünkü Şah, Osmanlılarla süren barışı terk ederek, Doğudaki Kürtleri aleyhimize kışkırtıyordu. II. Şah İsmail de ölünce İran?da taht kavgalarının sürüp gitmesinden Osmanlılar istifade etmek istediler. Doğudaki valilerin de durumunu müsait görüp, İran?a saldırmanın vaktidir yollu haberler üzerine, Sultan III. Murad 1578 yılında İran'a harb açtı. O zaman Sokullu Mehmed Pasa daha sağdı ve İran savaşına engel olmak istedi. Sokullu Mehmed Paşa, İran'ın geniş bir ülke olduğunu, galip gelinse bile Şi?i olan halkının itaat altına alınamayacağını söylüyordu ki, bunda ne kadar haklı olduğu sonradan anlaşıldı: Padişah, kendisi sefere gidecek karakterde bulunmadığından, ordunun başına Lala Mustafa Paşa'yı serdar tayin etti.

Zevceleri şunlardır: 1- Hatice Haseki; Baş Kadın 2- Behzad Haseki. 3- İvaz Haseki. 4- Sülün Haseki. 5-Şeh-süvar Haseki. 6- Zeyneb Haseki. Çocukları yoktur. Zira şehzadeliğinde çocuk sahibi olmasına müsaade edilmemiş ve padişahlığında da çocuğu olmamıştır. Aslında gençliğinde iyi bir eğitim alan II. Süleyman, aynı zamanda meşhur bir hattat idi. Müstakim bir padişah olan II. Süleyman, ömründe bir tek vakit namazını terk etmemiştir. Şer?-i şerife aykırı tek bir hali görülmemiş ve kimseye de kızmamıştır.

Aşıkpaşa-zade, Tarih, sh. 95-139; Neşri, Kitab-ı Cihannüma, c. II, sh. 555-681; Ali, Künh?ül-Ahbar, c. V, sh. 194-246; Ahmed Uğur neşri, sh. 326-417; Lütfi Paşa, Tevarih-i Al-i Osman, sh. 148-150; Solakzade, sh. 138-188; Kantemir, c. I, sh. 129-147; Aksun, Osmanlı Tarihi, c. I, sh. 107-126; Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I, 366-451; Yılmaz, Belgelerle Osmanlı Tarihi, c. I, sh. 195-268; Uluçay, Padişahların Kadın ları ve Kızları, sh. 13-18; Sağman, Ali Rıza, ?Fatih?in Anası?, Resimli Tarih Mecmuası IV, İstanbul 1953, sh. 2312; Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh.

Neticede kaderin cilvesiyle Yıldırım?ın strateji açısından üstün görüldüğü uğursuz Ankara Meydan Muharebesi meydana geldi ve 28 Temmuz 1402 tarihinde Osmanlı ordusu yenik düştü ve Padişah esir alındı. Bu hadiseyle Osmanlı Devleti, cihan devleti olmaktan çıkmış ve yeniden başa dönmüştü. Zira bu savaşı takip eden yıllarda, 8 yıl kadar Anadolu?da kalan Timur buralarda terör estirdi ve eski beylere beyliklerini tamamen iade etti. 3 Mart 1403?de, bazı tarihçilerin ileri sürdüğü gibi intihar ederek değil, sıkıntıdan doğan bir kaç çeşit hastalığa dayanamayan Yıldırım vefat etti ve Osmanlı Devleti için Fetret Devri denen ara dönem başladı.

ZEVCELERİ: 1- Gülbahar Hatun; II. Bayezid ile Gevher Sultan?ın annesi. 2- Gülşah Hatun; Karaman Oğullarından İbrahim Beğ?in kızıdır. 3- Sitti Mükrime Hatun; Dülkadiroğlu Süleyman Bey?in kızıdır. 4- Çiçek Hatun; Türkmen Beyi kızıdır. 5- Helene Hatun; Mora Despotu Demetrus?un kızıdır. 6- Anna Hatun; Trabzon İmparatorunun kızıdır; evlilikleri kısa sürmüştür. 7- Alexias Hatun; Bizans Prenseslerindendir. ÇOCUKLARI: 1- Şehzade Sultan Mustafa Han. 2- Gevher Sultan. 3- Şehzade Cem Han. 4- Şehzade Bayezid Han. 5- İsmi bilinmeyen iki kızı.

Sadrazam Halil Paşa?yı yerinde bırakan Padişah, Kaimmakam Sofi Mehmed Paşa?nın yerine Kara Mehmed Paşa?yı getirdi. İlk işi 1612 Nasuh Paşa anlaşması ile sona ermiş gibi görünen ve ancak devam eden İran?la olan ihtilafı sona erdirmek oldu ve Eylül 1618?de anlaşma imzalandı.

Orhan Bey, kaynaklardan öğrendiğimize göre hayatı boyunca 4 hanımla evlendi. Bunların aynı zamanda hanımları olduğu düşünülmemelidir. Bu hanımları ve bunlardan doğan çocukları sırasıyla şunlardır: 1) Nilüfer Hatun : Yarhisar Tekfu?runun kızıdır; Müslüman olup Nilüfer adını almıştır. Süleyman Paşa, I. Murad ve Şehzade Kasım?ın annesidir. 2) Asporça Hatun: Bizans İmparatoru?nun kızıdır; Şehzade İbrahim ve Fatma Sultan?ın annesidir. Müslüman olmuştur. 3) Theodora Hatun: Müslüman olmadığı ve evliliğin kısa sürdüğü anlaşılıyor. Şehzade Halil?in annesidir. 4) Eftandise Hatun: Mahmud Alp?in kızıdır.

II. Selim

Sultan Mehmed?in ikinci belası ise, Timur tarafından esir alınarak 16 yıl ortadan kaybolan ve ancak Bizans ve benzeri dış düşmanların tahriki ile saltanat iddiasıyla ortaya çıkan Yıldırım?ın gerçekten oğlu Düzmece Mustafa?dır. Normalde Sultan Mehmed?in ağabeyidir. Niğbolu Sancakbeyi Aydınoğlu Cüneyd?in de desteğini alarak kıyam eden Düzmece Mustafa, Sultan Mehmed?e yenildi ve Bizans İmparatoruna sığındı. Sultan Mehmed hayatta olduğu müddetçe salıverilmemek ve buna karşılık İmparatora yılda 300.000 akçe ödenmek şartıyla anlaşma yapıldı ve hatta bu anlaşmanın da etkisiyle Sultan Mehmed, 1420?de İstanbul?da İmparator II. Manuel?i ziyaret bile etti.

Sultan Mehmed Çelebi 39 yaşında vefat etti ve Bursa?daki Yeşil Türbeye defn olundu. Vefatında Osmanlı devleti eski genişliğine ve kuvvetine ulaşmıştı. 24 kere savaşa giren Mehmed Çelebi 40 yerinden yara almıştı. Samimi, dürüst, dindar ve diplomat bir devlet adamıydı.