Halbuki hayvan ile insan arasinda, insanın binlerce latifeleri, duyguları, hissiyatları kadar fark vardır.

Nizam ölçü, onu düzenleyen nazzamı,

Allahı bilmeyen tanımayan, herşeye bir ilahlık vererek, kendi başına musallat eder.

Bedizzaman S. N.

İşte cesed-i hayvaninin hüceyratından ve kandaki küreyvat-ı hamra ve beyzadan ve zerratın tahavvülatından ve cihazat-ı bedeniyenin tenasübünden tut, ta denizlerin varidat ve masarıfına ta zemin altındaki çeşmelerin gelir ve sarfiyatlarına.. ta hayvanat ve nebatatın tevellüdat ve vefiyatlarına ta güz ve baharın tahribat ve tamiratlarına.. ta unsurların ve yıldızların hidemat (hizmetleri ve harekatlarına.. ta mevt ve hayatın, ziya ve zulmetin ve hararet ve bürudetin değişmelerine ve döğüşmelerine ve çarpışmalarına kadar o derece hassas bir mizan ile ve o kadar ince bir ölçü ile tanzim edilir ve tartılır ki, akl-ı beşer hiçbir yerde hakiki olarak hiçbir israf, hiçbir abes görmediği gibi;

Ve bilhassa zeminin yüzünde nebati ve hayvani dörtyüz bin taifenin tevellüdat ve vefiyatça ve iaşe ve yaşayışça rahimane müvazeneleri ; ziya güneşi gösterdiği gibi, bir tek Zat-ı Adl ü Rahim'i gösteriyor.

Elbette onun bir hakimi, bir maliki, bir ustası vardır. Madem böyle haşmetli bir Malik-i Zülcelal, bir Hakim-i Zülkemal, bir Sani'-i Zülcemal vardır.

Bu hadsiz mevcudatta olan tahavvülat ve varidat ve masarıf ; herbir anda umum kainatı görür, nazar-ı teftişinden geçirir bir tek zatın mizanıyla ölçülür, tartılır.

Belki, hikmet-i insaniye o intizam ve mevzuniyetin bir tezahürüdür, bir tercümanıdır.

Kanun, onu kuran kişiyi,

Ancak hayat sahibi birisi insanı bu kadar mükemmel duygular ve hislerle donatabilir. Ve duyguların geldiği kaynağın ne kadar yüksek bir zat olduğunu gösteriyor.

Tüm kainat, yıldızlardan güneşlere aylara dünyaya bulutlara yagmurlara hayvan ve bitkilere varıncaya kadar insan ile irtibatlı olması hasebiyle, kainat insan ile alakadardır.

Madem kainat insan ile alakadar, insan ise şu dünyada ehemmiyetli bir mevki elde ediyor. Elbette şu kainatin sahibi, insan ile alakadar olacak ve olmuş, son olarak Muhammed-i Arabi ile konuşacak ve konuşmuş, resulü yapacak ve yapmıştır.

hikmet-i insaniye dahi, herşeyde en mükemmel bir intizam, en güzel bir mevzuniyet görüyor ve gösteriyor.

Kısa bir açıklama: Her bir varlık, kendi varlığıyla, var eden kendi sahibini gosterir. Çünkü varlık, var edeni,

Hem madem Adem Aleyhisselam'dan şimdiye kadar şu münasebete mazhar olanların içinde asarının şehadetiyle, yani Küre-i Arz'ın nısfını ve nev'-i beşerin humsunu daire-i tasarrufuna aldığı ve kainatın şekl-i manevisini değiştirdiği, ışıklandırdığı gibi, en a'zami bir mertebede o münasebeti Muhammed-i Arabi Sallallahü Aleyhi Vesellem göstermiştir.

Yani: Deniz karmakarışık şeylerle dolacaktı, taaffün edecekti ; hava, gazat-ı muzırra ile zehirlenecekti; zemin ise bir mezbele, bir mezbaha, bir bataklığa dönecekti. Dünya boğulacaktı.

İşte gel, Güneş ile muhtelif oniki seyyarenin müvazenelerine bak. Acaba bu müvazene, Güneş gibi, Adl ve Kadir olan Zat-ı Zülcelal'i göstermiyor mu?

Bir saray ustasını görüp gösterdiği gibi, her an birbiriyle irtibatlı şu kainat da, bir tek zatın elinde olduğunu gösteriyor.

Madem bu kainat, gayet muntazam bir memleket, gayet muhteşem bir şehir, gayet müzeyyen bir saray hükmündedir.

Eğer sür'ati bir parça tezyid veya tenkis edilseydi, sekenesini havaya fırlatıp fezada dağıtacaktı.

Ve bilhassa o hadsiz milletlerin hadsiz efradından bir tek ferdin a'zası, cihazatı, duyguları o derece hassas bir mizanla birbiriyle münasebetdar ve müvazenettedir ki; o tenasüb, o müvazene, bedahet derecesinde bir Sani'-i Adl ü Hakim'i gösteriyor. Ve bilhassa her ferd-i hayvaninin bedenindeki hüceyratın ve kan mecralarının ve kandaki küreyvatın ve o küreyvattaki zerrelerin o derece ince ve hassas ve harika müvazeneleri var, bilbedahe isbat eder ki: Herşeyin dizgini elinde ve herşeyin anahtarı yanında ve birşey birşeye mani olmuyor..

Yoksa balıklardan bir balık bin yumurtacık ile ve nebatattan haşhaş gibi bir çiçek yirmi bin tohum ile ve sel gibi akan unsurların, inkılabların hücumuyla şiddetle müvazeneyi bozmaya çalışan ve istila etmek isteyen esbab başıboş olsalardı veyahud maksadsız serseri tesadüf ve mizansız kör kuvvete ve şuursuz zulmetli tabiata havale edilseydi, o müvazene-i eşya ve müvazene-i kainat öyle bozulacaktı ki; bir senede, belki bir günde herc ü merc olurdu.

Hem madem umum o aleme, o memlekete, o şehre, o saraya alakadarlık gösteren ve havas ve duygularıyla umumuna münasebetdar ve nazarı külli olan bir insan vardır.

Elbette o Sani'-i Muhteşem, o külli nazarlı ve umumi şuurlu olan insan ile ulvi, a'zami bir münasebeti bulunacaktır ve ona kudsi bir hitabı ve ali bir teveccühü olacaktır.

umum eşyayı bir tek şey gibi kolayca idare eden bir tek Halık-ı Adl ü Hakim'in mizanıyla, kanunuyla, nizamıyla terbiye ve idare oluyor.

Elbette insanın bu hissiyat ve duyguları gosteriyor ki, insanın kendisini, bu duygu ve hissiyatlarla donatan bir sahibi var.

Ve bir dakika, belki bir saniye müvazenesini bozsa, dünyamızı bozacak; belki başkasıyla çarpışacak, bir kıyameti koparacak.

insan bu dunyaya hayvan gibi otlayıp başıboş olarak gönderilmedi ki, dinsiz olarak yaşasın ölsün gitsin. O halde hayvandan farkı kalmıyor.

Şu kainat öyle bir saraydır ki, o sarayda mütemadiyen tahrib ve tamir içinde çalkalanan bir şehir var.. ve o şehirde her vakit harb ve hicret içinde kaynayan bir memleket var.. ve o memlekette her zaman mevt ve hayat içinde yuvarlanan bir alem var. Halbuki o sarayda, o şehirde, o memlekette, o alemde o derece hayret-engiz bir müvazene, bir mizan, bir tevzin hükmediyor, bilbedahe isbat eder ki:

Haşrin mahkeme-i kübrasında mizan-ı a'zam-ı adaletinde cinn ve insin müvazene-i a'mallerini istib'ad edip inanmayan, bu dünyada gözüyle gördüğü bu müvazene-i ekbere dikkat etse, elbette istib'adı kalmaz.

Ve bilhassa seyyarattan olan gemimiz yani Küre-i Arz, bir senede yirmidört bin senelik bir dairede gezer, seyahat eder. Ve o harika sür'atiyle beraber zeminin yüzünde dizilmiş, istif edilmiş eşyayı dağıtmıyor, sarsmıyor, fezaya fırlatmıyor.