Eve Dönüş

Kapatilmis odalarda eridik

Ey kardesler

Süsledin topladigin çiçeklerle

Bu destanın kahramanı Türkler arasında Battal Gazi adıyla benimsenmiş bir Arap savaşcısıdır. Asıl destan, VIII. yüzyılda, Emevi'lerin hırıstıyanlarla yaptıkları savaşlarda büyük kahramanlıklar göstermiş Abdullah isimli bir kişiyle ilgili olarak doğmuştur.

Sönmüs bir günes gibi

Padisah Vezir'ini alip biraz sonra

Aradan aylar geçmis

Kurulmus dügün dernek

Yarisi bendendir kül olusumun

Üstünde kendi kendine bir agaç bitmis yemyesil

Der demez çelik kiliç inmis

Odysseus?un Serüvenleri

Simdi eski bir maviyim kaninda

Geçirsin bakalim

Saraylarin zindana dönebilecegini

O gidince kapilarim kapandi

Kendini acindirabilir

Orada burada bos yere yorulurlar

Köle kosup haberi yetistirmis Tahir'e

Bir gün uzantisidir saçindan

Deprem gelsin yiksin beni sel alsin

Benizleri yüzleri sarardı

Açarim bu Tahir'e kapilari

Hep birlikte yasamayi sevelim

Manas Destanı

Söylerlerdi de ben duymazdim

Şu destanı M. Ö. 330-327 yıllarındaki olaylarla bağlantılıdır. Bu tarihlerde Makedonyalı İskender, İran?ı ve Türkistan'ı istila etmişti. Bu dönemde Saka hükümdarının adı Şu idi. Bu Destan Türklerin İskender?le mücadelelerini ve geriye çekilmeleri anlatılmaktadır. Doğuya çekilmeyen 22 ailenin Türkmen adıyla anılmaları ile ilgili sebeb açıklayıcı bir efsane de bu destan içinde yer almaktadır. Kaşgarlı Mahmud Divan ü Lügat-it Türk'de İskender?den Zülkarneyn olarak bahsetmektedir. Destanın tesbit edilebilen kısa metni şöyle özetlenebilir:

Sakalar dönemine ait Alp Er Tunga ve şu olmak üzere iki destan tesbit edilmiştir.

Onlara göre yasamak bostur yalandir

Bütün bu bilgilerden hareketle "Tunga Alp" le ilgili efsanelerin Kök Türklerden önce doğu ve orta Tiyanşan alanında yaşayan Türkler arasında meydana geldiğini ve bu destanın daha sonraları Kök Türk ve Uygurlar arasında yaşayarak devam ettiğini göstermektedir.

Çinlilerle çok savaştı. Bu savaşlara son vermek için Oğlu Galı Tigini bir Çin prensesi ile evlendirmeğe karar verdi. Çinliler, prensese karşılık hükümdardan Tanrı dağının eteğindeki Kutlu Dağ adını taşıyan kayayı istediler. Gali Tigin kayayı verdi. Çinliler kayayı götürmek için kayanın etrafında ateş yaktılar, kaya kızınca üzerine sirke döktüler. Ufak parçalara ayrılan kayayı arabalara koyarak Çin'e taşıdılar. Memleketteki bütün kuşlar, hayvanlar kendi dilleriyle bu kayanın gidişine ağladılar. Bundan yedi gün sonra da Gali Tigin öldü. Kıtlık ve kuraklık oldu. Yurtlarını bırakarak göç etmek zorunda kaldılar.

Soluk soluga oradan oraya atarlar bedenlerini

Bir sevinci aldi mi sonuna kadar yikar

Günlerden bir gün bu gergedanı avlamağa karar verdi. Kargı, yay, ok, kılıç ve kalkanını aldı ve ormana gitti. Bir geyik avladı ve onu söğüt dalı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın geyiği almış olduğunu gördü. Daha sonra Oğuz, avladığı bir ayıyı altın kuşağı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken geldiğinde gergedanın ayıyı da aldığını gördü. Bu sefer kendisi ağacın altında bekledi. Gergedan geldi ve başı ile Oğuz'un kalkanına vurdu. Oğuz kargı ile gergedanı öldürdü. Kılıcı ile başını kesti. Gergedanın barsaklarını yiyen ala doğanı da oku ile öldürdü ve başını kesti.

Ne sana gelsin ölüm ne bana

Uzun uzun bakmis

Yesilini gözlerinden alan gür denizlerle

Tanrı Ülgen'in kulağından bu buyruk hiç gitmedi. İnsana da bu öğüdü iletmekten bıkmadı :

Bu uzun yolculugu

Şairin bundan sonraki yaşamı üzerine çeşitli öyküler anlatılmaktadır. Yaygın olan öyküye göre Firdevsi, Şehname?yi Gazneli Sultan Mahmud?a sunmak için Gazne?ye gider; ama saraya girmekte zorluk çeker. Sarayın çevresinde dolaşırken üç saray şairi ile karşılaşır. Onlara dileğini söyler. Şairler Firdevsi?yi sınamak için küçük bir deneme yaparlar. Denemenin amacı şudur: Dizeleri? şen? hecesiyle biten bir dörtlük söylemek. Buna göre her biri sırayla bir dize söyleyecektir. Farsça?da? şen? hecesiyle biten üçten fazla sözcük bulunmadığını düşünen saray şairleri, Firdevsi?nin uyak bulamayacağından emindirler. Saray şairleri sırayla üç dize söyledikten sonra sıra Firdevsi?ye gelir. Firdevsi, İran?ın eski kahramanlarından Poşen?in adını dördüncü dizeye uyak yaparak dörtlüğü tamamlar. Bu kahramanın kim olduğunu bilmeyen şairler Firdevsi?nin açıklamalarına hayran kalırlar ve Firdevsi?yi Sultan Mahmud?a tanıtırlar.

KALEVELA

Tahir'e verir misiniz

Kendini yasarliginda var saymiyor mu

Sevinmek neyin adidir çoktan unuttum

Her gün bir baska çiçekle degisirdi

Köroğlu metni destan adıyla anılmakla ve bazı destani niteliklere de sahib olmakla birlikte XX. yüzyılda Anadolu'dan derlenen örnekleri daha çok halk hikayesi geleneğine yakındır. Anadolu'da hikayeci aşıklar tarafından 24 kol halinde anlatılan hikayesinin özeti kısaca şöyledir.

Ama gözlerinde esen rüzgarlar

Saglik getiren bir hekim gelmis uzaklardan

Solgun yari aglamakli yari bitik

Varsin bir yoklukta beklesin

O benim düyada tek ZÜHRE'mdir

Üstünde yasadigimiz toprak

Gözleri hiç durulmamis denizleri andiran

Köle bu yeni bulusmayi da duyurmus Sultan'a

Kim Tahir'e Zühre'siz olmayi

Homeros?un öyküsü, Yunan tarafında Patroklos?un cenaze töreniyle ve Truva?da yaşlı Kral Priamos?un, oğlu Hektor?un ölüsünü fidye karşılığı geri alışıyla son bulur. İlyada böylece sona erse de Homeros?un okuyucuları, Paris?in sonradan Aşil?i öldüreceğini ve Truva?nın öyküsünün kentin yerle bir olmasıyla son bulacağını bildikleri için, yüreklerinde gelecekteki acıların ve sorunların ağırlığını duyarlar.

Bir gün sarayin bahçesindeki çinarin

Sulayacak köklerine siki siki tutunan

Yasamak bir denizdir gözalabildigine

Gizli tuzak uzattı

Onu tutan topraklarin üstüne

Yakalamislar ikisini de

Her sabah ve her aksam iki çiçek açarmis

Yarattigina sasan yaratici gibi

Aşil olmasa da Yunanlıların savaşı sürdürmek zorundaydı. Durum iyice kötüye gidiyordu. Agamemnon?la birlikte birçok savaşçı yaralanmıştı. Truvalılar?ın kıyıdaki Yunan gemilerine ulaşması an meselesiydi. Tam bu sırada Yunanlılar?ı koruyan tanrılar işe karışarak onları engelledi. Bunlardan yılmayan Truvalılar sonunda bir Yunan gemisini ateşe vermeyi başardı. Aşil?in çok sevdiği dostu Patroklos olağanüstü bir cesaretle Truvalılar?ın, gemilerini tümünü yakmasını engelledi. Bunun üzerine Aşil kendi zırhını Potroklos?a vererek onun bu zırhla savaşa katılmasını önerdi. Geri çekileceklerini düşündükleri Truvalılar?ı izlememesi için uyardı. Ne var ki, Patroklos savaş heyecanıyla onların peşine düştü ve Hektor, insanların yazgısını belirleyen tanrıların yardımıyla, onu öldürdü. Truvalılar zaferin coşkusuyla Patroklos?un zırhını kentte dolaştırdılar. Yunanlılar, Patroklos?un ölüsünü onların elinden almaya başardı.

Ben ne kadar sensiz olamasam da

Kötünün kötüsü bir köle

Hindistan'da, destanların ve destancılığın çok büyük bir değeri vardır. Tüm dünyada bilinen ve haklı bir değer gören iki önemli Hint Destanı vardır: Ramayana ve Mahabharata. Her iki destan da Hindistan'da çok sevilir ve kutsal olarak kabul edilir. Mahabharata Hint televizyonlarında dizi film olarak oynatılmaktadır. Ramayana ise, sadece Hindistan'da değil, komşu ülkelerde ve adalarda, müzikli ve danslı tiyatro olarak oynanır; akıllardan hiç çıkmayan o olaylar, defalarca yinelenir.

Götürüp sulara birakmislar

Tanrıların işe karışması Yunan askerlerini telaşlandırdı. Agamemnon, gördüğü bir düşe aldanarak, ordusuna artık Yunanistan?a dönüleceğini bildirdi. Askerlerin Truva?yı ele geçirmeden dönmek istemeyeceklerini sanarken, onların gitmeye can attıklarını görmek onu düş kırıklığına uğrattı. Yunanlı komutanlar orduyu yeniden savaş düzenine sokmakta güçlük çektiler. Bütün bu olaylar Yunan ordusunun savaş gücünü ve birliğini zayıflatmıştı.

Esikte yüz sürmüs

Bu benim sensizligimde kesiksiz ölümümdür

Ne benim yüregimde denizler olmali

Bilmiyorum neye denir yüce neye denir güzel

Sevgi denen sey kendini horlamaz

Dag doruklarinda yüceltir dinlendirir

Bozkurt olsun bize uran

Ayni yere tasinsin besikleri

Hiçbir durup kalmaya inanmayan yüregimde

Ne gündüzün gündüzlügü belli artik

Padisah'in kölesi

2. Eski Kalevela (yayımı : 1835-1836),12078 beyit,12 şarkı

Eger Zühre kizimsa

Gözünden son damla yasi dökerken

Varolsun ikinciler

Bir rüzgarsin deli uçurtmalara

" Dinleyin ey insanlar, varı yok demeyin. Varlığa yok deyip de, yok olup da gitmeyiniz."

Bir türlü kipirdatamaz dalgalarini

Belki çirkin bütünüyle kopamaz güzelden

Biri Tahir diye diye aglarmis

Alp Er Tunga, M. Ö. VII. yüzyılda yaşamış kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdarıdır.

Ellerin unuttuysa ellerimi

Usta hekimin kulübesine gelmis

Sen gidilemeyen deniz esmeyen rüzgar

Bir mavisin her kanatla geçilmeyen

Yine o zamanlarda sağ yanda bulunan Altun Kağan, Oğuz Kağan'a pek çok altın gümüş ve değerli taşlar hediye etti ve ona itaat ederek dostluk kurdu. Oğuz Kağanın sol yanında ise askerleri ve şehirleri çok olan Urum Kağan vardı. Urum Kağan Oğuz Kağanı dinlemezdi. Oğuz Kağan'ın isteklerini gene kabul etmedi. Oğuz Kağan gazaba geldi, bayrağını açtı ve askerleriyle birlikte Urum Kağana doğru yürüdü. Kırk gün sonra Buz Dağın eteklerine geldi. Çadırını kurdurdu ve sessizce uyudu. Tan ağarınca Oğuz Kağanın çadırına güneş gibi bir ışık girdi. O ışıktan gök tüylü gök yeleli büyük bir erkek kurt çıktı. Kurt: " Ey Oğuz, sen Urum üzerine yürümek istiyorsun; Ey Oğuz ben senin önünde yürüyeceğim."dedi. Bunun üzerine Oğuz çadırını toplattırdı ve ordusuyla birlikte kurdu izlediler. Gök tüylü gök yeleli büyük erkek kurt itil Müren denizi yakınındaki Kara dağın eteğinde durdu.

Gözlerinden gemiler gelir geçer

Bulusmayi uzun uzun anlatmis

Iki kardesin birbiriyle sevistigini

Cihangirlik tutkusu, kuvvet, binicilik ve savaşçılık yanında verdiği sözde durma, acizlere ve mağluplara hoşgörü ile yaklaşma, yardımcı olma Türk destanlarında dile getirilen ortak değer ve kabullerdir.

Sen buradayken zindan nedir bilmezdim

Bize ettigi oyunu sulara da etsin edebilirse

Ve eger su kadarcik tadi varsa

Sabah baslar aksam bir baska yerde biter

Belki inancimizdan da genis yerlerden

Dördüncüsü baskasinin kölesi olmak ister

Kendini bir günes kadar ölmez bil

Kimse kendi yataginda akmayi bileni

Tahir denen nankör bir zindana

Bütün küçük sevgileri utandiracak

Ramayana, 24.000 beyit ve 7 bölümdür, Mahabharata ise 100.000 beyit ve 18 bölümden oluşur. Destandan çok bir Purana karakteri gösteren Harivamşa ise 35.000 beyit ve 3 bölümdür.

Aldi Zühre

Bir gün sehre her dokundugu hastaliga

Kus daldan kaçar gibi kaçti mi artik benden

Enginden yüceye akmaz sular

Tahir'imin kaldigi sehre mi gidersiniz

Belki gene mevsimler eskisi gibi degisir

Ya demis hiç kalir geriye bu sevgiden

Zindanci evet derse bu mektubu

Sevenleri koruyanin dünyasi cennet olur

Bu benim son savasimdir demis

Çarpti nice daglara nice kayalara

Yeni biçimlerde dogar yeni bir çirkinlikten

Artik biri öbüründen ayrilacak dal degil

Artik bu dünyada Tahir olmayacaktir

Seninle bütün ülkeler bütün yokluklarini

Ölümsüzlüğü arayan bir kralın öyküsüdür. Destana konu olan kral Gılgamış İÖ 3000 yıllarının ilk yarısında Mezopotamya?daki Uruk kentinde hüküm sürmüştür. Ölümsüzlüğün ve bilginin peşindeki insanı yücelterek anlatan Gılgamış Destanı, günümüze kalabilmiş, bilinen en eski destandır.

İranlılar ona Efrasiyap derler; bu Efrasiyap akınlar hazırlayıp ülkeler zaptetmiştir. Dünyaya hakim olmak ve onu idare etmek için pek çok fazilet, akıl ve bilgi lazımdır. İranlılar bunu kitaba geçirmişlerdir. Kitapta olmasa onu kim tanırdı." Bugünkü bilgilerimize göre Alp Er Tunga ile ilgili en geniş bilgi İran destanı şehname'de tesbit edilmiştir.

Söndürmemis bile bile yaktigi atesi

Tahir'le Zühre'yi bir çali dibinde gözetleyen köle

Ne benim disimda sen

Hun - Oğuz Destanı

Yoklugunun karanliginda varolabilir miyim

Şecere-i Terakime'ye göre Selçuklu Sultanları kendilerini Efrasyab soyundan kabul ederlerdi. Rusların Yakut adını verdiği Türk gurup aslında kendilerine Saka dediklerini söylemişlerdir. Tarih içinde kaybolduğunu düşündüğümüz Saka Türklerinin az da olsa bir bölümünün bugün hayatiyetlerini sürdürmeleri pek çok meselenin yeniden araştırılarak doğruların ortaya çıkmasına yardımcı olabilecektir. Tarihçi Mesudi de M. S.7. yüzyılın başındaki Köktürk hakanının "Efrasyab" soyundan olduğunu yazmaktadır.

Zindanciyi bulsam da anlatamam

Büyük bir ihtimalle XV. yüzyılda yazıya geçirildiği kabul edilen "Dede Korkut Hikayeleri" nin Hun-Oğuz Destan dairesinden ayrılmış destan parçası olduğu görüşü oldukça yaygındır.

Ama birdenbire gelen bir sevinçle parlayan

Direnir

Tahir orada acisini içmis yudum yudum

Yunanistan?ı baştan başa dolaşan Telemakhos, sonunda Truva Savaşı?nın çıkmasına neden olan Helen?in kocası Sparta Kralı Menelaos?tan Odysseus?un bir ada da Kalypso?nun yanında olduğunu öğrenir. Oysa tam bu sırada tanrılar Kalypso?nun Odysseus?u özgür bırakmasına karar vermişlerdir. Odysseus Kalypso?nun yardımıyla bir sal yapıp denize açılır, ama Poseidon?un nefreti bir kez daha felaketine neden olur. Deniz tanrısı, bir fırtınayla salı batırır. Odysseus boğulmaktan kurtulur ve yüzerek bir adaya çıkar. Adanın kralı olan Alkinoos?un kızı Nausikaa Odysseus?u bulur ve ona yardım eder. Bu arada ona gönlünü kaptıran ve orada kalması için yalvaran Nausikaa, Odysseus?u alıp babasının sarayına götürür. Odysseus, Kral Alkinoos?a ve bütün saraylara bu adaya ayak basıncaya kadar başından geçenleri anlatır.

Onu sular götürüp uzak bir kiyiya birakmis

Onun yoluna direnen gölgem de

Al bu ekmegi koy torbana

Göktürklerle ilgili tesbit edilen destanın iki farklı rivayeti bulunmaktadır. Çin kaynaklarında tesbit edilen varyant "Bozkurt", Ebü'l-Gazi Bahadır Han tarafından tesbit edilen varyant şecere-i Türk'te ise "Ergenekon" adıyla verilmiştir.

Birincisi kendi kendinin efendisi olmak ister

İskender, Türk memleketlerini almak üzere harekete geçtiğinde Türkistan'da hükümdar Şu isminde bir gençti. İskender?in gelip geçici bir akın düzenlediğine inanıyordu. Bu sebeble de İskender?le savaşmak yerine doğuya çekilmeği uygun bulmuştu. İskender?in yaklaştığı haberi gelince kendisi önde halkı da onu izleyerek doğuya doğru yol aldılar. Yirmi iki aile yurtlarını bırakmak istemedikleri için doğuya gidenlere katılmadılar.

Yenisin her yürüdügün sokakla

Bu her gün kendimizi daha anladigimiz

Alalım yay ile kalkan

Ikincisi baskasinin efendisi olmak ister

Fin milli destanıdır. Çoğu Kalevela?da, Elios Lönnrot tarafından toplanmış olan halk şarkılarından oluşur. Fin bilginleri bu destanın işlenmesini üç aşamaya ayırmışlardır:

Yoksa sen Zühre Padisah'in kizisin

Veririm mektubunu Tahir'ine

Gece yarisi açmis Tahir'in kapisini

Isteyebilecegi her seyi elinin altinda

Ne zaman tanir kendine ne de yer

Kök toprakta çürür gibi çürüsün diye

FİRDEVSİ VE ŞEHNAME?Sİ

Aksamlar ufuklari yok edinceye kadar

Bu tabletlerdeki metne göre destan, Gılgamış?ın özelliklerini övgüyle anlatarak başlar. Yarı insan, yarı tanrı olan Gılgamış karada ve denizde olan biten her şeyi bilen başarılı bir yapı ustası ve yenilmez bir savaşçıdır. Destanının, öbür bölümlerinde Gılgamış?ın başından geçen serüvenler anlatılır. İlk serüven Gılgamış ile Gök tanrısı Anu arasında geçer. Halkına acımasız davrandığı için Gılgamış?a öfkelenen Anu, onu öldürmek için vahşi bir hayvan olan Enkidu?yu üzerine salar. Enkidu ile Gılgamış arasındaki savaşta Gılgamış üstün gelir. Daha sonra Enkidu Gılgamış?ın en yakın dostu ve yardımcısı olur. Bunun ardından gelen serüven Gılgamış ile aşk tanrıçası İştar arasında yaşanır. İştar Gılgamış?a evlenme önerisinde bulunur. Gılgamış bunu red eder. Onuru kırılan İştar Gılgamış?ı öldürmek için yeryüzüne bir boğa gönderir. Gılgamış, Enkidu?nun da yardımıyla boğayı öldürür. Enkidu rüyasında, boğayı öldürdüğü için tanrılar tarafından ölüme mahkum edildiğini görür. Destanın bundan sonraki bölümüyle ilgili tabletler bulunamamıştır. Ama, destanın devamının yer aldığı Gılgamış?ın Enkidu için yaktığı ağıtı, düzenlediği görkemli cenaze törenini, sonunda Enkidu?nun ölüler dünyasına göçtüğünü anlatan tabletler bulunabilmiştir. Destanda Enkidu?nun ölümünü Tufan öyküsü izler. Tufan, yeryüzünün sularla dolup taşmasının öyküsüdür. Gılgamış destanında Tufan?ı tanrıça İştar ve Bel?in başlattığı anlatılır. Gılgamış, Tufan?dan kurtularak sağ kaldığını öğrendiği Utnapiştim?i bulmak üzere yola çıkar. Utnapiştim ölümsüzlüğün sırrını bilen bir bilgedir. Utnapiştim?i bulan Gılgamış, onun verdiği ölümsüzlük otuyla gençliğine yeniden dönecek ve ölümsüzlüğe kavuşacaktır. Ama, destanının insanlar için en üzücü bölümü burada başlar. Çünkü Gılgamış ölümsüzlük otunu yemeye fırsat bulamadan onu bir yılana kaptırır ve Uruk?a eli boş döner. Bazı kaynaklar, Gılgamış?ın ölümsüzlük otunu halkıyla birlikte yemek istediğini belirtir. Destan Gılgamış?ın ölüm karşısında acı yenilgisiyle biter.

3. yeni Kalevela (ikinci yayımı: 1849), 22795 beyit, 50 şarkı.

Tahir günlerce sagi solu kollamis

Sinekten pis olmayi

O da maldadir padisah olmada sultan olmadadir

Sana bütün duyarligiyla bütün sevinciyle

Anlatirmis birinden birine ki

Zühre bir simsek gibi firlamis yerinden

Yoksa yildi mi direnmekten

Yok olan yok olanla çogalir onurlanir

Sen ne yapacaksan yap

Sunu bil ki sen yok oldugun günde

Zühre son sözünü söyleyip Tahir'e

Denizinde tek damla oldugumuz

Senle olmak uzun bir bahçeydi

Bir Hint destanıdır. 24 bin kıtadan meydana gelir. Onun kahramanı Rama?nın hikayesidir. Rama, prensin kızı ile Sita ile evlenmek ister. Prens, kızına Tanrı Şiva?nın yayını çekebilecek savaşçıya vereceğine söz vermiştir. Bu savaşçı başka şehirde tutulmaktadır; dönüşünde Rama, onun mirasçısı olacaktır. Bu anlaşma, Kralın ikinci karısı tarafında kabul edilemez. Rama, nişanlısı ve kardeşi sürülür. Hepsi, Hindistan2ı kaplayan büyük ormana yola çıkarlar; devlerle birçok çarpışmaları olur, birçok felaketlere uğrarlar. Seylan?ın dev kralının eline düşen Sita?yı kurtarmak için, Seylan?la Hindistan arasında, deniz üzerinde bir köprü kurulur; Sita, türlü çetin tecrübelerden geçer ve sonunda Rama ile evlenir.

Battal-Name

Zühre'si bir odaya kilitlidir

Harcadik yasamimizi der dururlar

Ama her seven gibi o da

Ben Padisah'in ogluyum

Sen topraga zorunlu tohumsun

Yoksa durup dururken yeg mi tuttu

Tek tek tutsak edecek sevgi korsanlarini

O benim hem gündüzüm hem gecemdir

Her dokundugun çirkin güzellesir

Mavisi senin kiyilarini süslemeyen

Kendini kendinde her gün çarmiha gerer

Öbürü öbür yarisi

Padisah sevginin zincire vurulamayacagini

Yasak bir sevgiyi büyütmemek için

Yüce olan yücelerde yücelesmeyi arar

Bir sabah vakti ona Padisah'in selamini getirmisler

Tahir Zühre'yle kardes degildir artik

Ortaasya'da yaşayan Türk boyları arasında XIII. yüzyılda doğup gelişmiştir. Cengiz name Moğol hükümdarı Cengiz'in hayatı, kişiliği ve fetihleri ile ilgili olarak Cengiz'in oğulları tarafından idare edilen Türkler tarafından meydana getirilmiştir. Orta Asya'da yaşayan Türkler özellikle de Başkurd, Kazak ve Kırgız Türkleri, Cengiz destanını çok severek günümüze kadar yaşatmışlardır. Cengiz-name'de, Cengiz bir Türk kahramanı olarak kabul edilmekte ve hikaye Türk tarihi gibi anlatılmaktadır.

Gündüzleri geceye bagladikça baglamis

Bunlar birbirine öz kardes olsun

Ertesi gün atlilar elini kolunu baglayip Tahir'in

Önce yoktun mahpuslugu yasadim

Onun adini bir iki ünlemis

Ölümün esigindesin

demir, maceraperest, avcı, demirbaş köle.

Vermek isteseler de veremezler

Ne burada Tahir yok olsun bir düs gibi

Bir bilgenin gücüne uygun olan

Ellerim dokunsa ellerine

Beğler atlarını yordular

Bir dünya istiyorum, bir soyla yaratayım Bu dünya nasıl olsun, ne boyla yaratayım Bunun çaresi nedir, ne yolla yaratayım Su içinde yaşayan Ak Ana, su yüzünde göründü ve Tanrı Ülgen'e şöyle dedi :

Maymundan oyunculugunu asirmis

Almis Zühre'nin mektubunu koynuna koymus

Benim aklim o sevgiyi anlamaz

Diğer Türk destanları çeşitli kaynaklarda özet, epizot, hatıra, kısaltılmış seçme metinler halinde bulunmaktadır. Türk tarihine ana hatlarıyla bakıldığında Türk hayatı fetihlerle başlamış ve yeni toprakları yurt edinerek gelişmiştir. ilk anayurt olan Orta Asya hiç bir zaman terk edilmemiştir. Türk halkları ilk anavatan olan Orta Asya?dan itibaren dünya coğrafyası üzerinde geniş alana yayılmış ve bugün yedi Türk cumhuriyetinde, pek çok özerk toplulukta ve çeşitli ülkelerin idaresinde azınlık halinde yaşamaktadır.

XIII ile XVI yüzyıllar arasında Uygur harfleriyle yazılmış ve islamiyetten önceki inancı yansıtan varyantın ilk örneği temsil ettiği kabul edilebilir.

Onlardan çekti bütün çektigini

Hz. Muhammed kanatlı atı Burak'ın sırtında göklere yükseldiği "Mirac Gecesinde" gök katlarında kendinden önceki peygamberleri görür. Bunlar arasında birini tanıyamaz ve Cebrail'e bunun kim olduğunu sorar. Cebrail : " Bu peygamber değildir. Bu sizin ölümünüzden üç asır sonra dünyaya inecek olan bir ruhtur. Türkistan'da sizin dininizi yayacak olan bu ruh "Abdülkerim Satuk Buğra Han" adını alacaktır." Hz. Muhammed yeryüzüne döndükten sonra hergün islamiyeti Türk ülkesine yayacak olan bu insan için dua etti. Hz. Muhammed'in arkadaşları da bu ruhu görmek istediler. Hz. Muhammed dua etti. Başlarında Türk başlıkları bulunan silahlı, kırk atlı göründü. Satuk Buğra Han ve arkadaşları selam verip uzaklaştılar. Bu olaydan üç asır sonra Satuk Buğra Han, Kaşgar Sultanının oğlu olarak dünyaya geldi. Satuk Buğra Hanın doğduğu gün yer sarsılmış, mevsim kış olduğu halde bahçeler, çayırlar çiçeklerle örtülmüştü. Falcılar bu çocuğun büyüyünce müslüman olacağını söyleyerek öldürülmesini isterler. Satuk Buğra Hanı, annesi : " Müslüman olduğu zaman öldürürsünüz." diyerek ölümden kurtarır.

Sensizlikte bir gün bile yasadi mi ki

Adam vardir çöllerden çöllere geçirir

Oydurun da görmeyeyim bir daha

Günler geçer uzar zaman umut gibi

Seninle kardes olmayi ister miyim

Adam vardir güzeli yok eder

Sizin dar odalariniza sigmayacaktir

Konus benim için anlat benim için

Güzel güzele zorunludur sevinçli sevinçliye

Sicagi sicagina yetismis Sultan'a

Buyruk verin boynum vurulsun demis

Ne zaman gün dogsa safak sökse

Alp Er Tunga destanının metni bu güne ulaşamamıştır. Bir kısmından yukarıda bahsettiğimiz kaynaklarda bu değerli Saka hükümdarı ve kahramanı hakkında bilgiler ve bir de sagu tesbit edilmiştir:

Sevgiye hançer çekmem

Eski Türk Edebiyatı nazım şekillerinden mesnevilerin bir bölümü ve manzum hikayeler, Anonim edebiyatta ve Aşık edebiyatında koşma veya mani dörtlükleri ile yazılan veya söylenen ferdi, sosyal, tarihi, acıklı veya gülünç olayları tahkiye tekniği ile çeşitli üsluplarla aktaran nazım türüne ve bu yazıda ele alınan kainatın, insanlığın, milletlerin yaradılışını, gelişimini, hayatta kalma mücadelelerini ve çeşitli olay ve nesnelerle ilgili sebep açıklayan ve Batı Edebiyatında?epope? terimiyle anılan eserlerin tamamı da Türk edebiyatı geleneği içinde?destan? adı ile kullanılmaktadır.

Tahir'ini her gün biraz daha beklemis

Bolu beyi, güvendiği seyislerinden biri olan Yusuf'a : " Çok hünerli ve değerli bir at bul." emrini verir. Seyis Yusuf, uzun süre Bolu beyinin isteğine uygun bir at arar. Büyüdüklerinde istenen niteliklere sahip olacağına inandığı iki tay bulur ve bunları satın alır. Bolu beyi bu zayıf tayları görünce çok kızar ve seyis Yusuf'un gözlerine mil çekilmesini emreder. Gözleri kör edilen ve işinden kovulan Yusuf, sıska taylarla birlikte evine döner. Oğlu Ruşen Ali'ye verdiği talimatlarla tayları büyütür.

Hayatını yoksul ve çaresizlere yardım ederek geçirir. Halk inancına göre silah icat edilince mertlik bozuldu demiş kırklara karışmıştır. Çeşitli dönemlere ve farklı siyasi birlikler sahip Türk gurubları arasında tesbit edilen Türk destanlarının kısaca tanıtımı ve özeti bu kadardır. Bu destan metinleri incelendiğinde hepsinde ilk Türk destanı Oğuz Kağan destanının izleri bulunduğu görülür. Bu destan parçaları Türk dünyasının ortak tarihi dönem hatıralarını aksettiren ilk edebi ürünler olarak da önem ve değer taşırlar. Bir gün bu parçalardan hareketle Fin destanı Kalavala gibi değerli mükemmel bir Türk destanını yazılabilirse çeşitli kaynaklarda dağınık olarak bulunan malzeme daha anlamlı hale gelebilir kanaatindeyim.

Bir gerçegi söyleyeyim

Biri karsa öbürü kis

Mahabharata destanında yer yer hayvanların konuşturulduğu masallara da rastlanır. Bunlar, daha sonra ortaya çıkan Pançatantra masal serisine kaynaklık etmiş olabilir. Peri masallarına veya kahramanlarla ilgili masallara da rastlanır. Bunlara en iyi örnek, Nala ile Damayanti ve Savitri ile Satyavan öyküleridir. Brahmanların gücünü öven ve egemenliklerini pekiştiren brahman efsanelerine en iyi örnekler ise Çyavana öyküsü ile Parikshit öyküsüdür.

ODYSSEİA

Belki gündüzler olacak gene gecelerden

O kus kafeste durmaz

Evcillesemeyen bir kus

Gene yagar dag doruklarina

Sultan gözünün içine bakarmis

Git ey Tahir zorla yollari

Sultan çilgina dönmüs bunu duyunca

Bir Tahir bir Zühre'ye

Araliksiz bir aciyla geçmektir

Sensiz bir aksamda kervan gibi konaklasam

Ben sana hiç diyemem ki - kirildim

Gözlerimde bakistir sudur denizlerimde

Ilk sabah beyazligi gibi yanina al

Besikten beri birbirinizi sevdiniz

Söyledikten sonra kosmus Sultan'a

Ama yok diyebilmeyi ögrenmis daha sonra

Baskasinin kölesi olan çok benzer birbirine

Bütün bunlar bir yanlizligi yaratmaya yetmeyecek

Sevin birbirinizi

Yagmursun diriliksin eksiksiz umdugumsun

Sakin gelmez bir yola gitti deme

Ben belki uzun uzun yanip

Ayrilikta yaratildik ne diyeyim

Aksamlar yorgun düze indiginde

Sensiz olmak dünyayi bosluk gibi

Sen benim varligimin yarisisin

Divan edebiyatın da derinden etkilemiş büyük bir İran?lı şairidir. Günümüze Şehname adlı yapıtı kalmıştır.

Köle Tahir'le Zühre'ye kardes olmadiklarini

Çikar at yasarligindan bütün ölümleri

(Dünyada tam dört çesit insan vardir

Biri bir dünyanin bir yarisi

Küllerimi sana verecegim

Gerçek yüceligindir sarsar denizlerimi

Giden gurubun izlerini takip ederek onlara katılmaya çalışan iki kişi bu 22 kişiye rastladı. Bunlar birbirleriyle görüşüp tartıştılar. 22 kişi bu iki kişiye: "Erler İskender gelip geçici bir kişidir. Nasıl olsa gelip geçer, o sürekli bir yerde kalamaz. Kal aç" dediler. Bekle, eğlen, dur anlamına gelen "Kalaç" bu iki kişinin soyundan gelen Türk boyunun adı oldu. İskender Türk yurtlarına geldiğinde bu 22 kişiyi gördü ve Türk'e benziyor anlamında " Türk maned " dedi. Türkmenlerin ataları bu 22 kişidir ve isimleri de İskender?in yukarıdaki sözünden kaynaklanmıştır.

Satuk Buğra Han Destanı

Günlerden bir gün Oğuz Kağan Tanrıya yalvarırken karanlık bastı. Gökten bir gök ışık indi. Güneşten ve aydan daha parlaktı. Bu ışığın içinde alnında kutup yıldızı gibi parlak bir ben bulunan çok güzel bir kız duruyordu. Bu kız gülünce gök tanrı da gülüyor, kız ağlayınca gök tanrı da ağlıyordu. Oğuz bu kızı sevdi ve bu kızla evlendi.

Simdi varsin özgürünüm yaninda

Biri kussa öbürü gök

Kupkuru bir vadide yalnizlik yatagina

Enginlerimde yayilan ovamdi

Safran sürülmüş gibi oldular

Yalnizlik düsmandir kendine

Tahir'in üstüne yigilip kalmis

Efrasyab İran?ı ele geçirmek için yeni bir savaş açtı. İran?ın yetiştirdiği en büyük kahramanlardan Zal oğlu Rüstem Efrasyab'ın üzerine yürüdü.. Efrasyab ile Zal oğlu Rüstem arasında bitmez tükenmez savaşlar yapıldı. İran tahtında bulunan Keykavus, hem oğlu Siyavuş'u hem de Zal oğlu Rüstem'i darılttı. Siyavuş Efrasyap'a sığındı. Siyavuş'un Turan'da bulunduğu sırada evlendiği Türk beyi Piran'ın kızından bir oğlu oldu. Siyavuş oğluna babası Keyhusrev'in adını verdi.

Ne büyük bir aydinliksin ki varliginla

Gözlerini dikmis Tahir'in gözlerine

Mahabharata'yı ilk okuyanlar Sutalar'dı Suta, kralın baş danışmanı ve en güvendiği kişiydi. Hukuksal sorunlara karışır, soykütüğü tutar ve saz şairliği yaparlardı. Krshna da bir arabacıdır ve destanda, aklı ve doğaüstü yetenekleriyle, Pandu kardeşlere büyük yardımlarda bulunur. Özellikle Bhishmaparvan (25-42) bölümünde Arcuna'ya okuduğu "Tanrısal Şarkı" çok önemlidir, izleyen dönemlerde din adamları , sutaları, bulundukları güçlü konumdan indirerek, yerlerine geçmişler ve destan anlatıcılığı işini de tekellerine almışlardır.

Yoksa bir de bakarsin ki dügün dernek kurulmus

Artik acilar içinde dogacaktir

Moğol ilinde Oğuz Han soyundan il Han'ın hükümdarlığı sırasında Tatarların hükümdarı Sevinç Han Moğol ülkesine savaş açtı. ilhan'ın idaresindeki orduyu Kırgızlar ve diğer boylardan da yardım alarak yendi. ilhanın ülkesindeki herkesi öldürdüler. Yalnız il Han'ınn küçük oğlu Kıyan ve eşi ile yeğeni Nüküz ile eşi kaçıp kurtulmayı başardılar. Düşmanın, onları bulamayacağı bir yere gitmeğe karar verdiler. Yabani koyunların yürüdüğü bir yolu izleyerek yüksek bir dağıda dar bir geçite vardılar. Bu geçitten geçerek içinde akar sular, pınarlar, çeşitli bitkiler, çayırlar, meyva ağaçları, çeşitli avların bulunduğu bir yere gelince Tanrıya şükrettiler ve burada kalmağa karar verdiler. Dağın doruğu olan bu yere dağ kemeri anlamında "Ergene" kelimesiyle "dik" anlamındaki "Kon" kelimesini birleştirerek "Ergenekon" adını verdiler. Kıyan ve Nüküz'ün oğulları çoğaldı. Dört yüz yıl sonra kendileri ve sürüleri o kadar çoğaldılar ki Ergenekon'a sığamadılar. Atalarının buraya geldiği geçitin yeri unutulmuştu. Ergenekon'un çevresindeki dağlarda geçit aradılar.

Danişmendname

Araya araya kaleyi bulmus

Seni hiçbir çag yok edemeyecek

Bir bilsem ki yüregi sevinçtedir

Anladim yollar seni getirmeyecek bana

Tahir sen olmayinca sevinsin

Hiçbir sey hiçbir seyin pesindedir

Birincilere söyleyecek sözümüz yok

Halk desen kul köleymis ugrunda

Yunanca?da Truva?nın bir adının da İlios olmasından dolayı Homeros?un destanı İlyada adını aldı. Homeros, yaşadığı dönemde herkesin bu öyküyü bildiğini düşünerek, Truva kuşatmasını baştan sona anlatmaz ;savaşın 10. yılında sadece dört gün içinde geçen olayları anlatır. Savaş neredeyse bitmek üzeredir. Truva efsanesinin bu bölümü? Aşil?in Öfkesi " olarak bilinir.

Günler ve gecelerden sonra bu kız üç oğlan çocuk doğurdu. Çocuklara Gün, Ay ve Yıldız isimlerini verdiler.

Sensizlikte bir gün bile sevindi mi ki

Var olan var olanla

Bana esen rüzgarlarini nasil yok bileyim

Dizleri tutmaz gözleri görmez olunca da

Bagislayin beni)

Efrasyab uzun yıllar Turan'da hükümdarlık etti. İran?lalar Siyavuş'un oğlu Keyhusrev'i kaçırarark iran tahtına oturttular. Keyhusrev Zaloğlu Rüstem'le işbirliği yaptı ve Turan ordularını yendi. Keyhusrev ile Efrasyap defalarca savaştılar. Sonunda ordusuz kalan Efrasyap Keyhusrev'in adamları tarafından öldürüldü.

Bakisim bakislarina doysun

dede ali destanlar hakkında konuşulacak birşey bırakmamış, kopyala yapıştırdan ziyade destanlar hakkında konuşmayı tercih ederdim.

destanlardan konuşalım mı?

Onlarinkine damlasi düsmemis

Çeker buradan gidersin

Oğuz Kağan Destanının İslamiyet Öncesi Rivayeti Ay Kağan'ın yüzü gök, ağzı ateş, gözleri ela, saçları ve kaşları kara perilerden daha güzel bir oğlu oldu. Bu çocuk annesinden ilk sütü emdikten sonra konuştu ve çiğ et, çorba ve şarap istedi. Kırk gün sonra büyüdü ve yürüdü.

Ey sen benim yüregim benim vazgeçilmezim

Sizi yan yana koydular

Bir yil bir yili kovalamis

Sen bütün dokunuslarimda duydugum

Kapilari zorla

Destan, tanrıların gökyüzündeki toplantılarında Odysseus?un artık Kalypso?nun yanından ayrılarak evine dönmesine karar vermeleriyle başlar. Eski Yunan efsanelerinde tanrılar hep insanların yaşantılarına karışır ve bazen pek de adaletli sayılmayacak kararlar verirlerdi. Tanrıların bazıları Odysseus?tan yanayken, bazıları da ondan nefret ediyor ve ona kötülük etmek istiyordu. Baş düşmanıysa deniz tanrısı Poseidon?du. Odysseus?un gemisinin sürekli olarak kazaya uğraması ve rotasını şaşırması hep bu yüzdendir. Tanrılar Odysseus?u eve dönmesine izin vermeyi kararlaştırdıkları zaman bile, Poseidon?un ona duyduğu öfke sürmektedir.

Battal arapça kahraman demektir, Battal Gazi, Arap kahramanına verilen unvanlardır. Türklerin müslüman olmalarından sonra Battal Gazi destan tipi Türkleştirilmiş önceki destan epizotlarıyla zenginleştirilmiş ve anlatım geleneği içine alınmıştır. XII ve XIII yüzyıllarda Battal-Name adı ile ve nesir biçimi yazıya geçirilmiştir. Hikayeci aşıkların repertuarlarında da yer almıştır. Seyyid Battal adıyla da anılan bu kahraman hem çok bilgili, çok dindar ve cömertdir. Müslümünlığı yaymak için yaptığı mücadelelerde insanların yanında büyücü, cadı ve dev gibi olağanüstü güçlerle de savaşır. " Aşkar Devzade" isimli atı da kendisi gibi kahramandır. Arap, Fars ve Türklerin X-XX. yüzyıllar arasında oluşturdukları ortak islam kültür dairesinin ürünlerinden biri olmakla beraber Orta Asya'da yaşayan Türk guruplar arasına da yayılarak Türk kabul ve değerleriyle kaynaşmıştır.

Biri yagmursa öbürü bulut artik

Yasayan bir sevinci kim tutup zindana atabilir

Yilandan soguklugu çekip almis

Kaçirma gözlerini gözlerimden

Yaratmak istiyorsan Ülgen, Yaratıcı olarak şu kutsal sözü öğren De ki hep," yaptım oldu " başka bir şey söyleme. Hele yaratır iken,"yaptım olmadı" deme. Ak Ana bunları söyledi ve kayboldu.

Gizlice saraya kosmus aksam

Gül olmayi birakti mi kendinden

Tahir' imin kaldigi sehre mi gidersiniz

Biliyorsun kizimiz

Baskasinin efendisi olmak isteyen

Yok diye bir söz ömründe duymamis

Adam vardir su basinda gölgelerde

Alp Er Tunga

Erler kurt gibi uludular

Her dalga ayri bir yere itmis onu

Senden baska hiçbir sey sevindiremez beni

Zühre Vezir'in ogluna varamaz

Zühre'nin Tahir'i sevdigi sevgi büyüktür

İlk örneklerinin manzum olduğu kabul edilen Türk destanlarından Kırgız Türkleri arasında yaşayan Manas destanı dışında tamamıyla günümüze gelebilen örnek bulunmamaktadır.

Çevir gözlerini bak bana

Sevgi bir kustur

Tahir de Zühre de bos yere

Mahabharata'nın konusundan esinlenerek eser yaratmış birçok sanatçı vardır. Örneğin Harsha, Magha ve Bhasa. Bunların içinde en dikkat çeken şair, Kalidasa'dır (MS 3-4. yüzyıl). Onun, destan içindeki bir öyküden (I, 68-75) yola çıkarak yarattığı Şakuntala adlı eseri çok ünlüdür.

Gene yollar beni getirdi sana

Sabah uyanir baglarim bakisimi ufuklara

Bu savaşta Yunan orduları Truva kentini on yıllık bir kuşatmadan sonra ele geçirerek yerle bir ettiler. Homeros İlyada?da, kuşatmanın onuncu yılında olup bitenleri anlatır oysa Odysseia?nın öyküsü daha sonra, uzun savaşın bitiminde tüm Yunanlı kahramanlar evlerine dönerken başlar. Bu türden birçok dönüş öyküsü yazıldıysa da Homeros, Odysseus?un aşılması güç engeller ve serüvenler dolu öyküsünü çok güzel bir şiir diliyle kaleme aldığı için Odysseia zamanımıza kadar gelebilmiştir.

Gerçekten de serüvenler birbirini kovalar, ama Odysseus hepsinden de sağ çıkmayı başarır. Şarkılarıyla erkekleri sarhoş edip ölüme sürükleyen güzel sesli Sirenler?in tehlikeli büyüsünden kurtulduktan sonra bir yanda canavar Skylla?nın, öte yanda Kharybdis anaforun bulunduğu boğazı da sağ salim geçer. Sicilya kıyılarına çıktıklarında Odysseus arkadaşlarını koyun ve sığır sürülerine dokunmamaları için uyarırsa da, onlar bu uyarıya kulak asmaz. Ne var ki, kesip yedikleri koyunlar gerçek ve Işık Tanrısı Apollon?un malıdır ve Apollon onları tam adadan ayrılırken korkunç bir fırtınayla cezalandırır. Gemi bir yıldırımla paramparça olur, tayfaların tümü boğulur. Tek başına kurutulan Odysseus dokuz gün denizle boğuştuktan sonra bu günkü Malta Adası olduğu sanılan, Kalypso?nun yaşadığı adada karaya çıkar.

Bastigin toprakta beni bil o zaman

Tahir'i kiskivrak yakalamislar

Padisah'in adamlari ok gibi firlamis

Dede Korkut Hikayeleri ve bu hikayelerin hem anlatıcısı hem de kahramanlarından biri olan Dede Korkut bütün Türk dünyasında ortak olarak tanınan sözlü ve yazılı gelenekte yaşatılan önemli eserlerden biridir. Türklerin X. yüzyılda büyük kitleler halinde islamiyeti kabul etmelerinden ve Oğuzların büyük bir bölümünün batıya bugünkü Anadolu topraklarına göçmelerinden sonra gerek Orta Asyada gerek Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğuda, Türkler farklı siyasi birlikler içinde yaşamışlardır. X. yüzyıldan sonra teşekkül eden destanlardan Köroğlu dışındakiler Türk topluluk ve guruplarının iletişimleri ölçüsünde yaygınlaşmıştır. Köroğlu destanı XVI. yüzyılda Anadolu'da teşekkül etmiş ve hemen hemen bütün Türk dünyası tarafından benimsenmiş ve çeşitlenerek yaşatılmaktadır.

Zühre'nin penceresinin altina

Ben senin varliginin yarisiyim

Zindancibasiyla bir güzel konusmus

Ayridir dünyamizin zamanlari

Ellerin baktigini ay yüzlüme

Sonsuz ve eksiksiz senin olan seyi

Ikisi de gizlemis sevgisini

Denizken çöl olmus olmayacagim sende

Kosup gelsem zindan kapilarina

Can verirsin Zühre'yi almak yerine

Kim Zühre'ye Tahir'siz olmayi ögretebilir

Döküldü mü bütün yapraklari da artik

Artik benim dilimden artik anlamiyor mu

Sari sonsuzluklardim bugdaylarda

Gözlerim gözlerinde yok olmasin

Tahir'e demis ki Padisah

Ne senin yüreginde bir rüzgar kalmali

Kimi gitsem de zindana ugramam

Sevgimiz ürkütüyor yüregimi

Birdenbire üstüne çöken kati geceyi

Kaçacak yer mi ariyor kendine

Kapayamaz durgunlugun karanlik kuyusuna

Türk destanları, kainatın, insanın, kadının ve erkeğin yaradılışı, Türk milletinin doğuşu, çeşitli Türk devletlerinin kuruluş gelişme, çöküşleri, zafer ve yenilgileri gibi konularla beraber pek çok sebep açıklayıcı efsaneyi de içinde barındırır.

Sen olmadigin zaman Tahir yasayabilsin

Ama her duyusta bir kere irkildiginiz

1. Orijinal olarak yayınlanmamış , 5052 beyit, 16 şarkı

Ama sende kaynayan sular yerlesmeyecek

Yoklugunu alin yazim bilirdim

Ikisi de birbirine vurulmus

Daha deniz, daha müren

Her kalakalmisliga sigmayan umutsun

Ben senden bir umutsuzluk düslemem bosuna

Ölüm saçanlari alsin götürsün ölüm,

Dogru sayar kendini tek yücelik bilmeyi

Ve bir kisilik olmayacaktir hiçbir zaman

Babası kör olduğu için Köroğlu takma adıyla anılan Ruşen Ali, babasının isteğine göre atları yetiştirir. Taylardan biri olağanüstü bir at haline gelir ve Kırat adı verilir. Kırat da destan kahramanı Köroğlu kadar ünlenir. Seyis Yusuf, Bolu beyinden intikam almak için gözlerini açacak ve onu güçlü kılacak üç sihirli köpüğü içmek üzere oğlu ile birlikte pınara gider. Ancak, Köroğlu babasına getirmesi gereken bu köpükleri kendisi içer, yiğitlik, şairlik ve sonsuz güç kazanır. Babası kaderine rıza gösterir ancak oğluna mutlaka intikamını almasını söyler. Köroğlu Çamlıbel'e yerleşir, çevresine yiğitler toplar ve babasının intikamını alır.

Iste böyle bir köle

İlyada?nın Öyküsü

Nice denizler vardir dalgalanmak ister de

Baskasinin efendisi olmak istemez

Iliksin yagmurlusun beyaz bir karakissin

Kiyida selam verip dogan güne

Sevmeyenle ögrendi mi sevmemeyi

Yüreklerini zincire vurmuslar

Çalgilar çalinsin demis Padisah

Dügümle bakisini bakisima

Ya üstünde yasatir ya derinine çeker

Yasamayi sevmiyor

Belki hiç raslanmamis topraklardan topraklara

Yüregimde dünyalar degisir

Iyi haber yayilmis baskente

Yoktur verecekleri

Kisa zamanda duyurmus adini

Dostlar açik söyleyelim söyleyecegimizi

Firdevsi, kısa zamanda Sultan Mahmud?un hayranlığını kazanır. Sarayda kendisine özel bir yer ayrılır ve Şehname?yi yazmayı burada sürdürür. Firdevsi?nin yazdığı bölümleri okudukça hayranlığı artan Sultan Mahmud şairin her beyti için bir altı ödenmesini buyurur. Ama vezir, Firdevsi?yi kıskandığı için ve bu ödemenin bütçeye büyük getireceği gerekçesiyle buyruğu savsaklayıp, ödemeyi yapmaz. Firdevsi ise kişiliğine yediremediği için veziri, Sultana şikayet edemez. Bu arada şairin yazdığı bölümler elden ele dolaşmakta, ünü yaygınlaşmaktadır. Ama bu durum şaire düşman kazandırır, sarayda onu çekemeyenler artar. Bu kişiler, Firdevsi?nin din yolundan sapmış biri olduğunu ileri sürerler ve söylentiler Sultana kadar ulaşır. Sonunda Firdevsi 60 bin beyitten oluşan Şehname?yi Sultan Mahmud?a sunar. Sultan şaire 60 bin altı yerine 60 bin gümüş verince Firdevsi, kendisini aşağılanmış hissederek saraydan ayrılır. Bir söylentiye göre aldığı paranın yarısını bir hamamcıya, yarısını da içtiği şerbetin karşılığı olarak şerbetçiye verir. Daha sonra Herat kentinde bir dostunun yanına sığınır.

Bir duvardir gerilmis aramiza

Ne orada sevdigi erim erim erisin

Ya da ben bu sevgiyi elimle bogarim

Tahir'siz bir Zühre olmanin yolculugu

Ugrasam da zindanciyi bulamam

Bari demis Padisah ve Vezir

Komsu padisahin oglu koca olmus sevgiline

Zühre'yi kapatildigi odadan çikarmislar

Giderseniz kaleye de ugrar misiniz

Çocuk bir yagmurdur ana-baba tarlasina

Üçüncüsü kendi kendinin kölesi olmak ister

O gece o yumusak Padisah'i

Iyi iyiye zorunludur kötü kötüye

Çabuk benim gözlerimi oydurun

Tahir'i de benim karsima getirin

Durup duran gündüzü gece yapabilirler

Yer gök hiç bir şey yokken dünya uçsuz bucaksız sulardan ibaretti. Tanrı Ülgen bu uçsuz bucaksız dünyada durmadan uçuyordu.

Öbür yatanlara duyurmadan çik

Güneş bayrak gök kurıkan

Bugün, elimizde Oğuz destanının üç varyantı bulunmaktadır.

Beni senin topragindan kaldirip atacaklar

Ne gecenin gece oldugu dogru

Sonra umutlarini yurt edindim

Artik sözümü bitireyim

Senin yüregin gibi duyabilmek

Yasamak onlar için en kolayindan yürünüp

Günler geçmis mevsimler degismis

Bir bilsem ki bugün de o benim Tahir'imdir

Bir kaleyim yikilmis olayim

Kendi kendinin kölesi olanla

Oğuz ormanda ava çıktığı günlerden birinde göl ortasında bir ağaç gördü. Ağacın kovuğunda gözü gökten daha gök, saçı ırmak gibi dalgalı, inci gibi dişli bir kız oturuyordu. Yeryüzü halkı bu kızın güzelliğini görse dayanamaz ölüyoruz derlerdi. Oğuz bu kızı sevdi ve onunla evlendi. Günlerden gecelerden sonra Oğuz'un bu kızdan da üç oğlu oldu. Bu çocuklara Gök, Dağ ve Deniz isimlerini koydular.

Türk kültürü de tarih ve coğrafyadaki çok boyutluluğa paralel olarak çeşitlenmiş farklı seviye ve birikimlerle zenginleşerek ve farklılaşarak ancak ilk kaynaktan gelen ortaklıklarını sürdürerek günümüze ulaşmıştır. Bu sebeple Türk destanları da tarihi ve coğrafi çok boyutluluğun getirdiği dil ve kültür dairelerine bağlı olarak çeşitlenmiştir.

Aslında Türkmenler, Kalaçlarla birlikte 24 boydur ama Kalaçlar kendilerini ayrı kabul ederler. Hükümdar Şu Uygurların yanına gitti. Uygurlar gece baskını yaparak İskender?in öncülerini bozguna uğrattılar. Sonra iskender ile Şu barıştılar. İskender Uygur şehirlerini yaptırdı ve geri döndü. Hükümdar şu da Balasagun'a dönerek bugün şu adıyla anılan şehri yaptırdı ve buraya bir tılsım koydurttu.

Tam gelin alayi yola düzülürken

Asıl adı Ebu?l-Kasım Mansur olan Firdevsi?nin yaşamı hakkında yeterli kesin bilgi yoktur. Yaşamı çeşitli söylencelere karışmış, eski kaynaklarda bir masal havasında anlatılmıştır. Firdevsi Tus kentinde soylu bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Şehname?den, iyi bir öğrenim gördüğü, eski Farsça ile Arapça?yı ustalıkla kullanacak derecede öğrendiği anlaşılmaktadır. Daha gençlik yıllarında İran Tarihine büyük bir ilgi duydu. Halk arasında anlatılan efsane ve öyküleri de kapsayan büyük bir destan yazmak istiyordu. 974 yılında Şehname?yi yazmaya konuldu.

Ellerinle tutarcasina görebilmek için iyi bak bana

Satuk Buğra Han 12 yaşında arkadaşlarıyla birlikte ava çıkmağa başlar. Avda oldukları günlerden birinde kaçan bir tavşanın arkasından hızla koşarken arkadaşlarından uzaklaşır. Kaçan tavşan durur ve bir ihtiyar insan görünümü kazanır. Satuk Buğra Han'ın sonradan Hızır olduğunu anladığı bu yaşlı kişi ona Müslüman olmasını öğütler ve islamiyeti anlatır. Satuk Buğra, Kaşgar hükümdarı olan amcasından islamiyeti kabul etmesini ister. Kaşgar Hanı, müslüman olmayacağını söyler. Satuk Buğra Han'ın işaretiyle yer yarılır ve hükümdar toprağa gömülür. Satuk Buğra Han hükümdar olur ve bütün Türk ülkeleri onun idaresinde islamiyeti kabul ederler. Satuk Buğra Han, ömrünü müslümanlığı yaymak için mücadele ile geçirmiştir. Menkabelere göre Satuk Buğra Han'ın düşmana uzatıldığında kırk adım uzayan bir kılıcı varmış ve savaşırken etrafına ateşler saçıyormuş. 96 yaşında Tanrıdan davet almış bu sebeble Kaşgar'a dönmüş ve hastalanarak burada ölmüştür.

Urum Hanın ordusu ile Oğuz Kağanın ordusu arasında büyük savaş oldu. Oğuz Kağan savaşı kazandı, Urum Hanın hanlığını ve halkını aldı. Oğuz Kağan ve askerleri Gök tüylü ve gök yeleli kurdu izleyerek itil ırmağına geldiler. Oğuz Kağan'ın beylerinden Uluğ Ordu bey itil ırmağını geçmek için ağaçlardan sal yaptı ve böylece karşıya geçtiler. Oğuz'un bu buluş hoşuna gittiği için bu Uluğ Ordu Bey'e "Kıpçak" adını verdi.

Benden ögrendiginizi söylemeyin kimseye

Alp Er Tunga, Asur kaynaklarında Maduva, Heredot'ta Madyes, iran ve islam kaynaklarında Efrasyab adlarıyla anılmaktadır. Orhun Yazıtlarında "Dokuz Oğuzlar" arasında "Er Tunga" adına yapılan "yuğ" merasiminden söz edilmektedir. Turfan şehrinin batısında bulunan "Bezegelik" mabedinin duvarında da Alp Er Tunga'nın kanlı resmi bulunmaktadır. "Divan ü Lügat-it Türk" ün yazarı Kaşgarlı Mahmud'a ve " Kutadgu Bilig" yazarı Yusuf Has Hacip'e göre "Alp Er Tunga" iran destanı "şehname" deki büyük ve efsanevi Turan hükümdarı "Efrasiyab"dır.

Buraya kadar kısaca tanıtmağa çalıştığımız Türklerin ilk dönem edebi eserleri olan Yaratılış, Alp Er Tunga, şu, Oğuz Kağan, Ergenekon, Türeyiş ve Göç destanları bugünkü bütün Türk Cumhuriyet ve Topluluklarının ortak destanları olarak kabul edilmektedir.

Sevgi denen sey ölümün neyine

Umutsuzla umudu mu bosladi

Düser kalir bir yamacin üstüne

Bütün sevgisizlikleri ve bütün yalnizliklari

Umurumuzda olmayan canavar bir korkuyu

Sel olup basacak bütün topraklari

Padisah seni saraya çagiriyor demisler

Dügün günlerce sürmüs

Kendini hiçbir seyde sinirlamaz

Bir gün dogumunda varmis saraya

HARİVAMŞA Destanı, Mahabharata'nın eki olarak kabul edilir. Tanrı Vishnu'nun bedenleşmiş hali olan Krshna'nın aşkları, maceraları ve kahramanlıklarını anlatır. Genelde Vishnu mezhebinin bir övgü aracıdır. Diğer iki destana kıyasla oldukça önemsiz bir yapıttır, içeriği Vishnu Purana ve Bhagavata Purana'ya benzer.

Karsisina durani bogar geçer

Bütün padisahlar gibi rahat ve umutlu

Demis zindancibasiysam ben

Çorak topraklar gibi kalmislar

Gene yorgun ama gene dirençli

Öte yandan, Odysseus?tan yana olan Savaş Tanrıçası Athena, Odysseus?un oğlu Telemakhos?a öğüt vermek için toplantıdan sonra doğru İthake?ye gider. Telemakhos ile Penelope birtakım sorunlarla yüz yüzedir. Odysseus?un evine yerleşen komşu ülkenin ileri gelenleri Penelope?ye artık kocası öldüğüne göre aralarından birini kendisine koca seçmesi için bakı yapmaktadır. Penelope, ancak Odysseus?un yaşlı babası için dokuduğu kefeni bitirdikten sonra karar vereceğini söyleyerek onları oyalar. Gündüzleri dokuduğu kumaşları geceleri sökerek zaman kazanmaya çalışır. Kılık değiştirip kendisini Odysseus?un eski bir arkadaşı olarak tanıtan Athena?nın gelişi Penelope?yi büyük ölçüde rahatlatır. Athena Telemakhos?a, babasını araması için yola çıkmasını salık verir. Athena?nın da onunla birlikte çıktığı bu yolculuk, Penelophe?nin kararını daha da geciktirmesini sağlar. Penelope ile evlenmek isteyenler çok öfkelenerek, döndüğü zaman Telemakhos?u öldürmeyi planlarlar.

Sevmeyi bilen ölmeyi de bilir

Bakmislar ki Tahir almis gidiyor Zühre'yi

RAMAYANA, öncelikle Buddhist inançtan etkilenmiştir ve halk arasında yaşayan baladlar, destan bitirilmeden önceki zaman içinde, sık sık destan anlatımlarında kullanılmıştır. Destan, daha sonra Hinduizm'in Vishnu mezhebinin etkisi altına girerek, tamamen Hindulaştırılmıştır.

Yol engel olmaz sana

Hiçbir bilinmezlige ugramayan

Bir Zühre bir Tahir'e varolacak her zaman

Kara duvarlar göstermez yüzünü

Suramda bir yürek tasiyorsam

Bir demirci, dağın demir kısmı eritirlerse yol açılabileceğini söyledi. Demirin bulunduğu yere bir sıra odun, bir sıra kömür dizdiler ve ateşi yaktılar. Yetmiş yere koydukları yetmiş körükle hep birden körüklediler. Demir eridi, yüklü bir deve geçecek kadar yer açıldı. İlhan?ın soyundan gelen Türkler yeniden güçlenmiş olarak eski yurtlarına döndüler, atalarının intikamını aldılar.

Bir bulutsun yagmayan her tarlaya

Getirip kapimiza baglayabilirler

Biri padisah ogludur bundan sonra

Cengiz-name

Adam vardir ardinda is birakir

Gene kapilar yolumu sana açti

Ağlamaktan gözleri kapandı

Zühre padisah kizidir

Zühre de Tahir'siz yasamayacaktir

Adam vardir yoktan kurar güzeli

Zühre iki gözü iki çesme

Söyle nerede kaldi sevdigim gül

Her geçen kervandan sorarmis Zühre

Sonra bahar gülleri gibi çiçeklenen

Ben bir evdim onu barindirirdim

Bugün de leylekler bu şehrin karşısına kadar gelir, fakat şehri geçip gidemezler. Bu tılsımın etkisi hala sürmektedir. Bu destana göre İskender Türkistan'a geldiğinde Türkmenlerin dışındaki Türkler doğuya çekilmişlerdi. İskender Türkistan?da mukavemetle karşılaşmamış bu sebeble de ilerlememiştir. Büyük ölçüde çadırlarda yaşayan Türkler İskender?in seferinden sonra şehirler kurmuş ve yerleşik hayatı geliştirmişlerdir.

Latin şairlerinin en büyüğü ve onun büyük eseri Aeneid. Virjil, öldüğü zaman bu eser henüz bitmemişti. Şairin eserindeki amaç, İmparator Ağustos zamanında Roma?nın yükselişini ve yükselmek için kendini nasıl feda etmek gerektiğini anlatır. 12 kitaptan meydana gelen bu destan, Trojan?ın tarihini anlatır; kendi maceralarını ve İtalya?ya ulaşmadan önce başından geçenleri ve seyahatlerini, orada yeni bir şehir bulmak için savaşlarını işler

Tüm dünya edebiyatlarında olduğu gibi Türk Edebiyatında da ilk örnekler destanlardır. Türk edebiyatı geleneği içinde?destan? terimi birden fazla nazım şekli ve türü için kullanılmış ve kullanılmaktadır.

Bir su akisi gibi iyiydi

Bir su deniz olmak istedi miydi

Keloglanin zindancibasiya

Yasiyordur dingindir

Her gün yeni bir çig olur sonsuz çogalmak ister

Bilerek sevinerek yüregimi

Su yüzü görmeyen gökler gibi

Tahir'i simdi yakalayacaksiniz

Sen de Tahir Vezir'in oglusun

Yoksa ona edilenden korktu mu

Osmanlı sahasında destandan hikayeye geçişte ara türler olarak da nitelendirilen çok tanınmış ve bir çok Türk topluluklarınca da bilinen Köroğlu örneği yanında daha sınırlı alanlarda tesbit edilen Danişmendname, Battalname gibi ilgi çekici örnekler de bulunmaktadır.

Kalevela?tı meydana getiren şarkılar beş kahramanın etrafında toplanır. Bunlar, saz şairi,

Gene yüceden engine yönelir

Yillar geçti neredeyse inanacaktim

Ona yeni sevinçler katar her adimda

Divan ü Lugat-it Türk'de Turan hükümdarlığının merkezi olarak "Kaşgar" şehri gösterilmektedir. islamiyeti kabul etmiş olan Karahanlı devleti hükümdarları da kendilerinin "Efrasyap" sülalesinden geldiklerine inanmışlar ve bunu ifade etmişlerdir. Moğol tarihçisi Cüveyni de Uygur devletinin hükümdarlarının da Efrasyap soyundan olduğunu yazmaktadır.

Saraya gelmis ki ne görsün

Sonunda bir pencerede aydan parlak

Yerlesmis bir yikik kulübeye

Türeyiş Destanı

Komsu padisahin ogluna varacak

Çok eski zamanlarda bir ülkede

Zühre'yi anan Tahir'in boynuna

Belki son görüsümdür seni

Patroklos?un ölümünden çok acı duyan Aşil, bunun hesabını Truvalılar?a ödetmeye kararlıydı. Onu avutmak için gelen annesi Thetis, Aşil?e yeni bir zırh armağan etti ve öcünü almasına yardım edeceğine söz verdi. Aşil vakit geçirmeden savaşa katıldı. Bu amansız savaşa bütün tanrılar karışmıştı. Aşil çok sayıda düşmanını öldürdükten sonra sonunda, Truva surlarının dibinde Hektor?la karşı karşıya geldi. Bu son vuruşmada Hektor yenilerek öldürüldü. Aşil, Hektor?un ölüsünü arkasında sürükleyerek, arabasıyla Truva?nın çevresinde üç kez dolaştı.

Yoklugunda yanan her Afrika'ya

Göklerden biçilip getirildim

Hem İlyada hem de Oysseisa, Truva Savaşı ve bu savaşta yer alan insanlarla ilgili söylenceleri dile getiren, koşukla yazılmış destanlardır. Tarihçiler Yunanistan?tandaki Akhalar ile Batı Anadolu?da yaşamış olan Truvalılar arasındaki bu savaşın yaklaşık İ. Ö. 1199?da geçtiği görüşündedir. Akhalar?ın Truva?yı kuşatmalarının ise10 yıl sürdüğü sanılmaktadır. Bu konuda o kadar çok öykü ve söylence vardır ki, hangisinin gerçek hangisinin uydurma olduğunu bilme olanağı yoktur.

O seyi kendine alip saklamaktir

Biri isiksa öbürü gün

Bir denizde gidisler sunar sana

Truva alanında her iki tarafın savaşçıları göğüs göğüse, yiğitçe çarpıştılar. Ne var ki, asıl kahramanlar ortada yoktu. Aşil savaşa katılmama kararında diretiyordu; Truvalı Paris ise yenilginin acısını dindirmeye çalışıyordu. Truvalılar?ın en yiğit savaşçısı Hektor, kardeşi Paris?ten hesap sormak ve karısını görmek için geri çekilmişti. Hektor ve Paris sonunda savaş alanına döndükleri zaman, Truvalılar Akhalar?dan biraz daha güçlü durumdaydı. Cesareti kırılan Agamemnon, Aşil?in savaşa dönmesini sağlamaya karar verdi. Aralarındaki anlaşmazlığı gidermek amacıyla ona bir mektup gönderdiyse de Aşil onun isteğini reddetti.

Ölüm adinda birini sevme benim yerime

Erlik'in yarattığı dünyaya zarar vereceğini düşünerek insanı korumak üzere Mandışire adlı bir kahraman yarattıktan sonra yedi insanın kulaklarından üfleyerek can, burunlarından üfleyerek başlarına akıl verdi. Tanrı Ülgen insanları idare etmek üzere May-Tere'yi yarattı ve onu insanoğlunun başına han yaptı.

Biz sevmeyi bilenler de onlar yüzünden

Bu dünyada sevgiye hançer vuran onmaz demis

Gerçek sevgi üstünde yasanan bir topraktir

Size iyi bildiginiz

Bütün karanliklardan soydun gecelerimi

Tasacak görürsünüz dag bayir dinlemeyecek

Üçünde de Zühre'nin adi geçmesin

Oğuz Kağan destanı M. Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete'nin hayatı etrafında şekillenmiştir. Bütün Türk destanlarında olduğu gibi bu destanın da ilk şekli günümüze ulaşmamıştır.

Sana uzanmak isteyince elim

Zühre görsün diye sarayin avlusuna

Bir yagiz atin üstünde hazir

Rama, bir savaşçı çocuğu olmakla birlikte, sürgüne gidişi sırasında bir Buddhist gibi uysal ve yumuşaktır. Sugriva için Valin'i öldürmesi, aslında kalleşçe bir davranıştır. Bunun dışında genelde iyi bir insan portresi çizer. Daşaratha sözünde duran kral; Kaikeyi ise oğlu için kötülüğü bile göze alan iyi bir anne, fakat kötü bir kişidir. Lakshmana kardeş bağlılığına, Sita ise eş bağlılığına iyi birer örnektir. Bharata ise, ağabeyi Rama'ya bağlılığını göstermeyi ihmal etmez. Ravana da, destandaki en kötü ve zalim karakterdir.

Ben o Zühre'nin anasiysam demis

Bu acılı öyküden Kral Alkinoos öyle duygulanır ki, yurduna geri dönebilmesi için Odysseus?a hem bir gemi, hem de tayfa verir. Bu kez Odysseus sağ salim İthake?ye varır. Derin bir uykudayken dost denizciler onu yavaşça kumun üzerine yatırırlar. Uyanınca Athena ona Penelope ile evlenmekten isteyenlerden söz eder ve Telemakhos?u öldürmeyi planladıklarını anlatır. Tanınmasın diye Odysseus?u dilenci kılığına sokar ve ona yardım etmesi için gizlice Telemakhos?u getirir. Yalnızca Telemakhos ve sadık bir uşak Odysseus kim olduğunu bilmektedir. Odysseus ne yapacaklarını planlarken hep birlikte uşağın kulübesine sığınırlar. Penelope?yle evlenmek isteyenler, Odysseus?u dilenci sanarak kendi sarayında aşağılarlar.

Gün acilarla yok olacaktir

O yükseklerimde yaylamdi benim

Sen ki her söyleyenin dilinden bilirsin

Bütün kötüler gibi dupduru görünerek

Seni örten duvarlari yik da gel

Bir yüce çaglayandir yüregimde

Ver ki

Çevir isiklarini gözlerime

Su ya sudur ya da su degildir

Senin beni çagirmadigin seslere

Günümüze ulaşan en eski yapıt olsa da, Homeros?un büyük Truva efsanesinin yalnızca bir bölümünü anlatmış olması ve sonrasını okuyucuların bildiğini varsayması, İlyada?nın Yunanca yazılmış ilk edebiyat ürünü olmadığını gösterir. Homeros?un bu destanında yıllar önce, Truva savaşına ilişkin pek çok öykünün anlatıldığı sanılmaktadır. Bu konuyla ilgilenen bazı uzmanlar İlyada?nın yetenekli bir yazarın derlediği bir balatlar ya da destanlar bütünü olduğunu ileri sürer. Homeros diye birinin hiçbir zaman yaşamadığı, Homeros adının, destanda yer alan balatları söyleyen, adı belli olmayan kişiler için kullanıldığı kanısında olanlar da vardır. Ne var ki, yapıtın tamamını okuyanlar bunu yazarın yalnızca bir kişi olabileceğini kavramakta güçlük çekmezler.

Odysseus, Truva Savaşı?ndan sonra İthake?ye dönmek için gemisine binip yola çıktığını, ama çok geçmeden sert bir fırtına yüzünden Lotophagoi ülkesine sürüklendiğini anlatır. Bazı denizciler orada Lotus?un meyvesini yedikleri için yolculuğun amacını unutur, arkadaşlarını bile tanımazlar. Odysseus onları zorla gemilere bindirip yeniden yola çıkarır. Derken dev soyundan, tepegöz yaratıklar olan Kikloplar?ın yaşadığı bir adaya çıkarlar. Orada, Polyphemos adlı dev Odysseus?un altı arkadaşını öldürerek yer, ama dev uyurken Odysseus bir sopayla onun gözünü kör ederek kaçmayı başarır.

Yesil bir sudan ikisi de birer yudum içmisler

Sevgilisi zindanda yatan da mahpustadir

De ki Zühre'm yüregimde isidir

Kendini sonsuza dönük bir sevgi sananlari

Size bu konuda son bir sözüm olacak

Uygur Destanları Uygurlara ait Türeyiş ve Göç isimli iki destan parçası tesbit edilmiştir. Türeyiş parçası Çin kaynaklarından Göç ise hem Çin hem İran kaynaklarında bulunmaktadır.

Bikti mi usandi mi ezildi mi

estağfirullah dilşad kardeşim. konuyu açtığın için teşekkürler

Dünya altı günde yaratılmıştı, yedinci günde ise Tanrı Ülgen uyumuş kalmıştı. Uyandığında neler yarattım diye baktı: Ayla güneşten başka fazladan dokuz dünya birer cehennem ile bir de yer yaratmıştı.

Bile bile Sultan öyle istedi diye

Su gene yüceden engine akar

Dallar benim yapraklar onundur

Dikildigim topraklarin üstüne

Inanmak yerine inanmamayi

Sen üzülme baci demis ben ne yapar yaparim

Bütün dünya edebiyatlarının başlangıç eserleri olan destanlar, çeşitli konularda yaradılış hikayeleri yanında, milletlerin hayatında büyük yankılar uyandırmış bir kahramanın veya tarih olayının millet muhayyilesinde ortak sembol ve ifadelerle zenginleştirilmiş uzun manzum öyküleridir aslında.

Bütün dinmezliklere bir yokussun

Ben bir uyku degilim uyandir

Kırgız Türkleri arasında doğan Manas destanı Kazak-Kırgız Türk kültür dairesi içinde bugün de bütün canlılığı ile yaşamaktadır. Bu destanın XI ile XII. yüzyıllarda meydana geldiği düşünülmektedir. Destanın kahramanı Manas da, Oğuz Kağan destanının islami rivayetindeki ve Satuk Buğra Han gibi islamiyeti yaymak için mücadele eden bir kahramandır. Böyle olmakla beraber Manas destanında islamiyet öncesi Türk kültür, inanç ve kabullerinin tamamını görmek mümkündür. Bazı varyantları 4oo. ooo mısra olan Manas destanı Türk-Bozkır medeniyetinin Kazak -Kırgız dairesinin kültür belgeseli niteliğindedir.

Aldi Tahir

Bakisi gökte yüzen umut dolu bir zaman

Yalnizliga gömülüp beklemisler

Bazı kaynaklar Firdevsi?nin Herat?tayken Sultan Mahmud için ağır bir yergi şiiri yazdığından söz eder. Bazı kaynaklarda ise şairin, Herat?ta büyük bir caminin duvarına Sultan Mahmud için yazdığı övgü şiirini astığını ve bu övgüyü duyan Sultan Mahmud?un yapılan haksızlığı öğrendiği yazılıdır. Sultan Mahmud, hemen 60 bin altını Firdevsi?ye gönderir. Ama altınları getiren ulak, kentin bir kapısından girerken, Firdevsi?nin cenazesi de öbür kapıdan çıkmaktadır. Şairin kızı da gönderilen altınları bir hayır kurumuna bağışlar.

Beden candan ayrilinca topraktir

Tilkiden kurnazligini çalmis

Ne ben kapimi açmaliyim

Cengiz, Uygur Türeyiş destanının kahramanları gibi gün ışığı ile Kurt-Tanrı'nın çocuğu olarak doğar. Cengiz-name, Moğol Hanlarının destani tarihi olarak kabul edildiğinden tarih araştırıcılarının da dikkatini çekmiştir. XVII. yüzyılda Orta Asya Türkçesinin değerli yazarı Ebü'l Gazi Bahadır Han, "şecere-i Türk" adlı eserinde "Cengiz-Name"nin 17 varyantını tesbit ettiğini söylemektedir. Bu bilgi, bu destanın, Orta Asya'daki Türkler arasındaki yaygınlığını göstermektedir.

Günlerden bir gün bir kervanda bir keloglan

Kiza Zühre demisler oglana Tahir

Gözlerim sönsün görmeyeyim

Zühre diye yanar dururmus biri

O duvar bizi yakinlastirmayacak

Destanlar çok geniş bir alanı etkileri altına almışlardır. Ramayana'nın yayıldığı alanların başlıcaları şunlardır: Cava Adası, Endonezya, Malezya, Filipinler, Kamboçya, Tayland, Laos, Burma, Japonya, Nepal, Seylan, Moğolistan. Destan, bu bölgelerin kendine has yapısı içinde biraz değiştirilmiş olarak anlatılır. Bugün Hindistan'da en çok sevilen ve tutulan anlatımı ise, Tulsi Das'ın (1532-1623) Ram Çarit Manas adlı eseridir.

Yolun uzun olmasina uzun ama

Bana öyle geliyor ki bu isin sonu kötü

Çabuk demis torbani bagla sopani al

Sultan o gece gene zorlamis Padisah'i

Senden ötesi yokluktur benim tek varligimsin

Odalara saraylara konaklara sigmaz

Büyüyen bir tutkuyu kim eritebilir karanlik yoklukta

Adamlar ölü Tahir'i çikarmislar

Senle olmak sonsuz bir barisin adidir

Eski Hun beylerinden birinin çok güzel iki kızı vardı. Bu bey kızları ile ancak Tanrıların evlenebileceğini düşünüyordu. Bu sebeble ülkesinin kuzey tarafında yüksek bir kule yaptırarak iki güzel kızını Tanrılarla evlenmek üzere buraya yerleştirdi.

Bir araya gelmezlerse yeri gögü yikarlarmis

Beylerbeyini kaptı

Sevdiginden saydigindan uzakta

Hıçkırıp yaka yırttılar

Agaç olmayi seven bütün agaçlari

Gök tüylü gök yeleli kurdu izleyerek yeniden yola devam ettiler. Oğuz Kağan'ın çok sevdiği alaca atı Buz Dağa kaçtı. Oğuz Kağanın çok üzüldüğünü gören kahraman beylerinden biri Buz Dağa çıktı ve dokuz gün sonra alaca atı bularak geri döndü. Oğuz Kağan atını ve karlarla örtünmüş kahraman beyi görünce çok sevindi. Atını getiren bu beye: " Sen buradaki beylere baş ol. Senin adın ebediyen Karluk olsun." dedi. Bir süre ilerledikten sonra gök tüylü ve gök yeleli erkek kurt durdu. Çürçet yurdu adı verilen bu yerde Çürçetlerin kağanı ve halkı Oğuz Kağana boyun eğmeyince büyük savaş oldu. Oğuz Kağan, Çürçet Kağını yendi ve halkını kendisine bağladı.

O zaman bütün sularda bakislarimi

Ama tuttun yasakladin ölümü

Yüceligi kendinden

Orta Asya Türkleri, Cengiz'i islam kahramanı olarak da görmüşler ve ona kutsallık atfetmişlerdir. Batıdaki Türkler tarafından ise Cengiz hiç sevilmemiştir. Arap tarihçilerinin, bu hükümdarı islam düşmanı olarak göstermeleri ve tarihi olaylar onun sevilmemesinde etkili olmuştur. Moğolların Anadolu?ya saldırgan biçimde gelip ortalığı yakıp yıkmaları, Bağdat'ın önce Hülagu daha sonra Timurlenk tarafından yakılıp yıkılması, Timurlenk'in Yıldırım Beyazıd'la sebebsiz savaşı gibi tarihi gerçekler, Cengiz'in de diğer Moğollar gibi sevilmemesine sebeb olmuştur. Cengiz-Name batıda yaşayan Türkler'in hafıza ve gönüllerinde yer almamıştır. "Cengiz-Name"nin Orta Asya Türkleri arasında bir diğer adı da " Dastan-ı Nesl-i Cengiz Han"dır. Edige Bu destanda XIII yüzyılda Hazar denizi kıyısında kurulan Altınordu Hanlığının XV. yüzyılda Timurlular tarafından yıkılışı anlatılmaktadır.

Yikmayi varliginin tek ödevi bilecek

Sensiz olmak yokluga karismaktir

Tanrı Ülgen yere bakarak : " Yaratılsın yer!" Göğe bakarak "Yaratılsın Gök!" Bu buyruklar verilince yer ve gök yaratılmış.

Eger ben zindancibasiysam ve insansam

Vezir'in bir oglu olmus

RAMAYANA

Kendini uyuyan bir çöl gibi

Ölüm belki dindirirdi acimi

Zühre'nin adini alçak sesle ünleyerek

Günlerden bir gün Tanrı Ülgen denizde yüzen bir toprak parçacığı üzerinde bir parça kil gördü" insanoğlu bu olsun, insana olsun baba." dedi ve toprak üstündeki kil birden insan oldu. Tanrı Ülgen bu ilk insana "Erlik" adını verdi ve onu kardeşi kabul etti. Ancak Erlik'in yüreği kıskançlık ve hırsla doluydu. Tanrı Ülgen gibi güçlü ve yaratıcı olmadığı için öfkelendi. Tanrı Ülgen, kemikleri kamıştan, etleri topraktan yedi insan yarattı.

Egenekondan çıktıkları gün olan 21 martta her yıl bayram yaptılar. Bu bayramda bir demir parçasını kızdırırlar, demir kıpkırmızı olunca önce Hakan daha sonra beyler demiri örsün üstüne koyarak döğerler. Bugün hem yeniden özgür hem de bahar bayramı olarak hala kutlanmaktadır.

Hiçbir seyi eksik degilmis dünyada

Hücrenin kapisindan duyan zindancibasi

Kimseye görünmeden sokulmus

Bir tutkudur çözülür karlardan sulara

İki ordu arasında savaş yeniden başlarken, Paris?in kardeşi Hektor, savaşın nedeni Paris?in Sparta Kralı Menelaos?un karısı Helen?i kaçırması olduğuna göre, anlaşmazlığın Paris ile Menelaos arasında dövüşle çözümlenmesini önerdi. Bu dövüşte tam Paris yenilecekken, annesi olan tanrıça Afrodit onu son anda kaçırarak kurtardı. Böylece ordular arasında bir kez daha savaş başladı.

Nehire atacaksiniz

Kendinin efendisi olmak istemez

Tahir'in yüksek sesle okudugu mektubu

Padisah buyurmus adamlarina

Gene aldi Zühre

Dügün alayi birazdan çikacak yola

Padisah'in da Vezir in de çocugu olmuyormus

Suysa akmaktan kalmaz bir kiyida

Yikandi savaslarda yazilan bütün kanlar

Biri padisah kizi

Kediden yaltaklanmayi

Basi bir yanda olur gövdesi bir yanda

İslamiyetin Kabulünden Sonraki Türk Destanları Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han X. yüzyılda islamiyeti resmen devlet dini olarak kabul etmiştir. islamiyetten sonra ilk teşekkül eden destan da bu hükümdarın islamiyeti kabul ve yaymak için yaptığı mücadelelerin efsanelerle zenginleştirilerek anlatımıyla doğmuştur. Bu destanın bir elyazmasında bulunan metni kısaca şöyle özetlenebilir.

Anlatacagimiz masal söyle anlatilir

Sedef sapli bir biçaktim kinimda

Her zamanda gelir geçer bu yoldan

Simdi iki kisilik bir mezar varmis

700 beyitten oluşan Bhagavadgita'nın yazarı belli değildir ve büyük bir olasılıkla destana sonradan eklenmiştir. Krshna, tıpkı Rama gibi, tanrı Vishnu'nun insan olarak bedenleşmiş halidir. Bu duruma Avatara denir. Savaş öncesi, cesaretini yitirmiş olan Arcuna'ya cesaret vermek için, ona felsefesini açıklar ve onu yüreklendirir. Buna göre "benlik" diye bir şey yoktur. Sen-ben hep aynı varlığın parçalarıyızdır. Bugün savaşta öldürülecek kişiler, yarın bir başka bedende yeniden doğacaklardır. Bilge kişi, Krshna tarafından belirlenen Yoga yolunu izlemelidir.

Sevgi denen sey sonsuzdur

Zühre kapatilmaya giderken demis ki kendi kendineNasil bir agaç köksüz yasamazsa

Sevgi denen sey sevgisizden korkmaz

Sen o Padisah'in kizisin

Bagislayin beni

Benimsemez yolundan dönmeyi

Yalnizliklar inançlara degisildi

tahir ile zühre destanı

Seni bana ulastirmayacak

Yollardan herkes gelir herkes geçer

XIV. yüzyıl başında yazıldığı bilinen Reşideddin'in Cami üt-Tevarih adlı eserinde yer alan Farsça Oğuz Kağan Destanı İslami varyantların ilkini temsil etmektedir.

Isterse gelsin derdini anlayalim

Tahir üç gün üç gece yol gitmis

Bir bitmisligi kaldirir gibi kaldiracak

Sultan da Padisah'a duyurmus

Zühre uyanmis çiglik çigliga

Bir arada oldular mi sonsuzmus sevinçleri

Hekim demis ki -ben de kendi isimde padisahim

Dünya sahipsiz kaldı mı

Bir gün Tahir'le Zühre'ye demis ki

Üç siir söyle bana

Aklindan çikarma ki Padisah'im

Yaklaşık olarak İ. Ö. 8. yüzyılda yazılan 24 bölümlük İlyada destanı altılı ölçüyle yazılmış toplam 15 bin dizeden oluşur.

Çocuklar büyüyünce birbirlerine kardes demisler ama

Ey bütün çiçeklerimi tasiyan en güzel dal

Eger Zühre'yi kendine baglarsa

Bhagavadgita'da Vedalardan, Brahmanalardan, Aranyakalardan ve özellikle de Upanishadlardan izler bulmak olasıdır. Dolayısıyla bu kitap için "Hint düşüncesinin aynasıdır" diyebiliriz.

Nişan olsun bize buyan

Kargadan les yemeyi kaldirmis

Oğuz Kağan, ordusunun önünde yürüyen bu gök tüylü gök yeleli erkek kurdla Hint, Tangut, Suriye, güneyde Barkan gibi pek çok yeri savaşarak kazandı ve yurduna kattı. Düşmanları üzüldü, dostları sevindi. Pek çok ganimet ve atla evine döndü.

Kötü dedigin böyledir esmekle kalmaz

Bir umut tasimalisin gecelerden gündüzlere

Destanlar, bütün bir milletin ortak mücadelesini ortak değerler, kurallar, anlamlar bütünlüğü içinde yorumladığı ve yaşatıldığı toplumun geçmişini ve geleceğini temsil ettiği için dünya edebiyatının en milliyetçi eserleri olarak kabul edilirler.

Gılgamış Destanı, Akat ve Sümer dillerinde yazılmış tabletlerden derlenmiştir. Bunlardan günümüze 12 tablet kalabilmiştir. Ama bu tabletler eksik olduğu için destan metninin bütünü elde edilememiştir. 1855?te Ninova?da yapılan kazılarda, Asur Kralı Asurbanipal?in bulunan bu tabletlere daha sonra Türk-İran sınırında ve Irak?taki Nippur kenti kazılarında bulunan tabletler eklenmiştir. Ayrıca Türkiye?de Sultan Tepe ve Boğazköy?de yapılan kazılarda da destanını bazı bulunmuşsa da henüz tümü gün ışığına çıkarılmamıştır.

Sevdigine giden bir sevgilisin

Biz onun sulari dalgalariyiz

Eksiksiz yansisinda kendine gösterecek

Onlar için bir seyi sevmek

Bir gün bir agaç olup yerde bitsem

Sevgiyi bilmeyen için sevgi yaz rüzgaridir

Zühre'yi alin götürün

Bir avuç kül olsam yarisi ondan

Seni benden ayiran duvarlara

Size kardes dediler

Ben iyi biliyorum

Oğuz Kağan bu toydan sonra dünyanın dört bir tarafına elçilerle şu mektubu gönderdi:" Ben Uygurların kağanıyım ve yeryüzünün dört köşesinin kağanı olmam gerekir. Sizden itaat dilerim. Kim benim emirlerime baş eğerse, hediyelerini kabul eder ve onu dost edinirim. Kim baş eğmezse, gazaba gelirim. Onu düşman sayarım. Onunla savaşır ve yok ettiririm".

Bir kaleydi de yikildi mi

Al zindanci bu mektubu Tahir'e ver

VİRJİL

Polyphemos?un elinden canlarını kıl payı kurtardıktan sonra rüzgarlar tanrısının adasına varırlar; tanrı onlara, dönüş yolculuklarını engelleyebilecek bütün rüzgarların içinde hapis tutulduğu bir torba verir. On gün sonra tam İthake?ye yaklaşırken, meraklarını yenemeyen tayfalar Odysseus uykudayken, içinde ne olduğunu görmek için torbayı açınca, ne kadar rüzgar varsa dışarı çıkar ve korkunç bir fırtına kopar. Gemiler İthake?den çok uzaklara sürüklenir. Çok geçmeden de Laistrygon adlı dev yamyamların yaşadığı bir ülkeye varırlar. Yamyamların saldırısına uğrayan gemicilerden yalnızca Odysseus?un gemisindekiler canını kurtarabilir. Kalan bu tek gemideki denizciler, acı ve umutsuzluk içinde, tanrıça Kirke?nin yaşadığı adaya varırlar. Büyücü olan Kirke, sarayında düzenlediği şölene çağırdığı denizcilerin çoğunu domuza dönüştürür. Ne var ki, Odysseus Tanrı Hermes?in verdiği sihirli bir otun yardımıyla onların imdadına yetişir. Kirke de büyüyü bozmaya razı olur. Odysseus ile arkadaşları bir yıl Kirke?nin sarayında kalırlar. Ama sonunda İthake?ye dönme istekleri ağır basar ve yeniden denize açılırlar. Ancak önce İthake?ye değil, bilge kahin Teiresias?ın ruhuna akıl danışmak için ölüler ülkesine yola çıkarlar. Teriesias, Odysseus?u yolculuk sırasında karşısına çıkacak tehlikelere karşı uyarır, bunlarla başa çıkabilmesi için öğütler verir.

Hintliler atalarına "Bharata" derler. Mahabharata "Büyük Bharata" savaşını anlatır. Ne zaman olmuştur? Tarihi pek bilinmez; ancak savaşın gelişimi ve oluşumu çok güzel anlatılır. Kahramanlar önce söz, sonra da ok atışırlar bol bol... Yudhishthira bilgeliğin temsilcisidir. Tanrı Dharma'nın oğlu olarak kabul edilir. Bhima'nın babası Vayu, Arcuna'nın İndra'dır. Nakula ve Sahadeva ise, ikiz oldukları için, ikiz tanrı Aşvin'den türemişlerdir. Tanrısal yanları böyle! Oysaki babaları Pandu adında soluk tenli bir insandır. Kardeşi Dhrtarashtra ise kördür. Her ikisi de Kuru soyundandır. Ama sadece Dhrtarashtra oğulları "Kurular" diye çağrılır. Diğerleri "Pandu Oğulları"dır. Kurular, kötü kalpli Duryodhana ile 99 kardeşinden oluşur. Anlaşmazlıklar ve bunu izleyen savaş, işte bu iki akraba kral çocukları arasında olur.

Sana dünyayi gösteren güneste beni gör

Insanin da hayvanin da en kötüsüdür)

Benim agaçlarimi sarsmadan geçen

Her baktigin karakis yaza döner

Acilarda eridi mi söndü mü umutsuzlukta

Orada kan döküyor yas yerine

Yüzü görünmüs Zühre'nin

Bu sarayin alti üstüne gelir demis

Bana bak ki ben de görebileyim

Sevgi denen sey yücedir

Çöle susan sular gibi susmuslar ;

Firdevsi?nin Şehnamesi, İran?ın Arap egemenliğine girene kadarki tarihini içerir. İran tarihi ve mitolojisi, eldeki eski kitaplara, dilden dile dolaşan söylencelere ve öykülere dayanılarak yazılmıştır. Yapıt mesnevi biçimde düzenlenmiş 60 bin beyitlik bir şiirdir. Firdevsi yapıtını yazarken bir tarihçi gibi çalışmış ama tarihsel bilgileri güçlü şiir yeteneği ile işlemiştir. Yapıtın yazıldığı dönemde Arapça?nın çok yaygın olmasına karşın, Firdevsi Arap dili ve kültürünün egemenliği altındaki İran ulusuna, büyük bir tarih ve kültür zenginliğine sahip olduğunu göstermek istercesine kendi dillerinde bir yapıt sunmuştur. Yapıt çok yalın bir dille yazılmıştır. Şehname gerek şiirsel gücüyle, gerek bilgi zenginliğiyle Divan şairlerinin başyapıtlarından biridir. Bunu yanı sıra bir ulusun tarihi üzerine tek bir şair tarafından yazılmış benzer bir yapıt yoktur. Şehname dünya şiirinin, özellikle destan türünün büyük klasikleri arasındadır. Dünyanın birçok diline çevrilmiş olan yapıt Türkçe?ye ilk kez 16. yüzyılda Tatar Ali Efendi tarafından eksiksiz olarak çevrilmiştir. Günümüz Türkçe?sine ise Necati Lugal tarafından aktarılmıştır.

Onuruna yediremez sönmeyi

Ne gördügü maviye mavi demis Zühre'cik

Kaygı onları durdurdu

Bir aksamüstü varir Hindistan'a

Tahir sessizce karismis dügün kalabaligina

Tahir kapatilinca kaleye

Bir yüce Padisah varmis

Tutup bu iyilik bilmezi

Bir sevinçsin konmazsin yalnizliga

Kurutabilmek için bütün denizlerini

Alp Er Tunga ile iranlı Med hükümdarları arasındaki bu mücadelelerin hatıraları uzun asırlar hem Türkler hem İranlılar arasında yaşatılmıştır.

Kral Agamemnon, Truva Savaşı sırasında Akhalar?ın başkomutanıydı. Kralın en yiğit ve başına buyruk savaşçısı olan Aşil, kimseye boyun eğmeden, kendi bildiğince hareket ediyordu. Aşil?in savaşta kaçırdığı Briseis adında Truvalı bir kız yüzünden Aşil ile Agamemnon arasında anlaşmazlık çıktı. Tutsağı olan bir kızı babasına geri vermeye razı olan Agamemnon, onun yerine Aşil?in sevdiği Briseis?i istiyordu. Agamemnon?a boyun eğmek zorunda kalan Aşil, kızı ona verdi. Ne var ki, hırsını alamayarak savaştan çekildi. Agamemnon?u cezalandırması için, deniz tanrıçası olan annesi Thetis?i çağırdı. Thetis, tanrıların kralı Zeus?tan yardım istedi. Böylece çok geçmeden yalnızca Aşil ve Agamemnon değil, tanrı ve tanrıçalarda kavgaya karıştı.

Baskalari öldürsün ama sen yasat beni

Gitmeye hazirlanmis

Ergenekon Destanı

Tahir'i kovmus saraydan

Kurtulmak için bir yolun var

Sevgi ancak biz yasarken çiçeklenir

Bunlar birbirini kardes bilsinler

Yalnizca bilmedigi uzaklardan

Ayakları öküz ayağı, beli kurt beli, omuzları samur omzu, göğsü ayı göğsü gibiydi. Vücudu baştan aşağı tüylüydü. At sürüleri güder ve avlanırdı. Oğuz'un yaşadığı yerde çok büyük bir orman vardı. Bu ormanda çok büyük ve güçlü bir gergedan yaşıyordu. Bir canavar gibi olan bu gergedan at sürülerini ve insanları yiyordu. Oğuz cesur bir adamdı.

Ama sakin yok sayma Zühre'ni

Onlarin bu son bulusma yerinde

Çocuklarin sevindigi baharlara

Destanların çekirdek konularına bakıldığında, Mahabharata Ramayana'dan daha eski gözükmektedir. Ancak Ramayana'nın yazıya geçirilip, bitirilişi (yaklaşık MÖ 2. yüzyıl) Mahabharata'dan daha önce olduğu için, daha eski bir destan olarak kabul edilir.

Eski Yunan?da, şair Homeros?un yazdığı varsayılan büyük bir destandır. Bir başka Homeros destanı olan Odeysseia ile birlikte, batı edebiyatının en eski örneği ve tüm zamanların en güzel şiirlerinden sayılır.

Uzanmis etek öpmüs

Oğuz Kağan büyük bir toy verdi. Kırk masa ve kırk sıra yaptırdı. Çeşit çeşit yemekler, şaraplar, tatlılar, kımızlar yediler ve içtiler. Toydan sonra Beylere ve halka Oğuz Kağan şunları söyledi:

Gene bulut olur yagmura döner

GILGAMIŞ DESTANI

Görürseniz zindanciya der misiniz

Duyunca Tahir ki canindan ayri tutmadigi

Yanyana getirilirse gülermis gözleri

Dolasmis durmus sarayin dört yanini

Yanyana getirilmezse aglarmis ikisi de

Keloglan verdigi sözü tutmus

Av yerinde yürüsün kulan

Türk Kozmogonisi-Yaradılış Destanı

Doldurdukça doldurmus Sultan

Kimsesizligim birden silinecek

O su eger su diyorsa adina

Kapatilmaz da sonunda direnip

Şehnamede Efrasyap adıyla anılan Turan hükümdarı Alp Er Tunga'nın İran hükümdarlarına sık sık yenildiği anlatılmaktadır. Ancak iran Turan savaşlarında iran hükümdarları sürekli değişmiş 140 yıl yaşadığı rivayet edilen Alp Er Tunga ise mücadeleye devam etmiştir. Bu durum Efrasyap'ın başarısız olmadığını gösterir. Gerçek destan metni bulunduğu takdirde bu destanla ilgili daha sağlıklı değerlendirmeler yapılabilir.

Geceleri gündüze

Tahir son sözünü söyleyip Zühre'ye

HİNT DESTANLARI

Demis ki sarayda bir odaya kapadilar sevgilini

Korkulari öfkeleri yasalari dinler miyim

Anadolunun fethini ve bu mücadelenin kahramanlarını anlatan, X11. yüzyılda sözlü olarak şekillenen XIII. yüzyılda yazıya geçirilen islami Türk destanlarındandır. Danişmendname'de hikaye edilen olayların tarihi gerçeklere uygunluğu, kahramanlarının yaşamış Türk beyleri olmalarından, Anadolu coğrafyasının gerçek isimleriyle anılmasından dolayı uzun süre tarih kitabı olarak nitelendirilmiştir.

Bütün padisahlar gibi dingin mutlu

Yakut'lardan derlenen yaradılış efsaneleri de Altay yardılış destanının yakın varyantı niteliğindedir.

Alp Er Tunga'nın hayatı savaşlarla geçmiştir. Uzun süre mücadele ettiği İranlı Medlerin hükümdarı Keyhusrev 'in davetinde hile ile öldürülmüştür.

Iyi kötü her çesit yolcu

İLYADA

Dünyamizda yasayan insanlarin çogu

Şimdi yürek yırtılır

Yüce dagin tepesinde kimsesiz bir göl gibi

Zindancibasinin Tahir'e verdigi mektup der ki

Baskasinin kölesi olmak isteyen

Biz onun gemileri kaptanlariyiz

Şehnamenin başlıca konularından biri İran -Turan savaşlarıdır. Bu destana göre en büyük Turan kahramanı önce şehzade sonra hükümdar olan Efrasyap'tır. şehname'deki Alp Er Tunga ile ilgili bilgiler şöyle özetlenebilir: "Turan şehzadesi Efrasyap babasının isteği üzerine İran?a harp açtı. iki ordu Dihistan'da karşılaştılar. Boyu servi, göğsü ve kolları arslan gibi ve fil kadar kuvvetli olan Efrasyap, iranlı'ları yendi. iran padişahı Efrasyap'a esir düştü. İran?ın ilk intikamını o zaman İran?a bağlı olan Kabil Padişahı Zal aldı. Zal başarılı olmasına rağmen İran şahının öldürülmesini engelleyemedi.

Vezir ogluna yarasmaz demis

Kaçsa nasıl kurtulur

Önce büyük bir korkuydum yaninda

Acı seslerle bağırdılar

Duru ve yakici bir yaz ortasinda

Altinda Zühre Tahir'e demis ki

Sulara söz geçirebilirse

Boyun egmede boyun egdirmededir

Bakarsin bir su basinda bir çali dibinde

Kimi gitmem o sehre ben demis

Sen benim Zühre'msin yildizimsin

Alp Er Tunga Orta Asya'daki bütün Türk boylarını birleştirerek hakimiyeti altına almış daha sonra Kafkasları aşarak Anadolu Suriye ve Mısır'ı fethetmiş ve Saka devletini kurmuştur.

Kimse ne oldugunu anlayamadan

Yüzüne vuran rüzgarda beni tani

Her aradigimiz bizim

Kutadgu Bilig'de "Alp Er Tunga" hakkında şu bilgi verilmektedir: ?Eğer dikkat edersen görürsün ki dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir. Bu Türk beyleri arasında adı meşhur ikbali açık olanı Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi. Ne seçkin, ne yüksek, ne yiğit adam idi ; zaten alemde ferasetli insan bu dünyaya hakim olur?.

Can bedenden ayrilinca sürmez

Direneyim seninle yasamaya

Yoklugun sensizligi ögretmektedir bana

Bir senin basegmeyen yüceligin kalacak

Göster babaligini

Ugrarsaniz zindanciyi görür müsünüz

Yagan yagmurda islan benimle

Olamayan kesinligisin dünyamizin

Bir sevinçtir günes gözlerine

Tas tas üstüne kalmasin bende

Odysseus?u, Yunanistan Yarımadası?nın batı kıyısı açıklarındaki İthake Adası?ndaki evinde karısı Penelope ile oğlu Telemakhos beklemektedir. O dönemde Anadolu?nun kuzeybatısındaki Truva kentinden küçük bir gemiyle yelken açıp kara görünceye kadar yol almak olsa olsa iki ya da üç hafta sürerdi. Ne var ki, bu yolculuk Odysseus?un on yılını aldı. Odysseia aslında onun evine dönmesini geciktiren olayların öyküsüdür. Homeros öyküyü, yolculuğun başlangıcında değil, sona oldukça yakın bir anda, su perisi Kalypso?nun Odysseus?u birkaç yıl alıkoyduğu ada da başlatır.

Kendi kendinin kölesi olan neyse ne

Dagilinca içildi topraklara

TAHİR İLE ZÜHRE DESTANI

Su yolunu yüceye degisseniz

Yillardir umdugun dogmus sana

Çiçekten hali gibi örtecek daglari

Penelope sonunda, her kim Odysseus?un büyük yayını germeyi başarırsa onunla evlenebileceğini söyler. Herkes dener, ama bu işi kolayca başaran hala dilenci kılığındaki Odysseus olur. Üzerindeki yırtık pırtık giysileri atınca kim olduğu ortaya çıkan Odysseus, Telemakhos?un yardımıyla, Penelope ile evlenmek isteyenleri birer birer öldürür. Penelope?nin bile tanımakta güçlük çektiği Odysseus?un çilesi son bulur, karısına ve evine kavuşur.

Felek yarar gözetti

Basinizi agrittim

iki cani ayiranla bir olmam

Destanın adı, Altınordu Hanı ve bu destanın kahramanı Edige Mirza Bahadır'a atfen verilmiştir. Edige Mirza Bahadır'ın devletini ayakta tutabilmek için yaptığı büyük mücadeleler, ölümünden sonra XV. yüzyılda destan haline getirilmiştir. 1820'yılından itibaren yazıya geçirilen Edige destanının Kazak-Kırgız, Kırım, Nogay, Türkmen, Kara Kalpak, Başkırt olmak üzere altı rivayeti tesbit edilmiştir Çeşitli Türk guruplar arasında Alp Er Tunga ve Oğuz Kağan gibi ilk Türk destanlarının izlerini taşıyan Türk kahramanlık dtünya görüşünü temsil eden burada bahsi geçenler kadar yaygınlaşmamış ortak edebiyat geleneği içinde yer almamış pek çok başka destan örneği bulunmaktadır.

Şu Destanı

Kim tutabilir beni sana kosmaya

Dünyada her seyin sarsildigi yerde bile

Tanrı Ülgen çok büyük üç balık yaratmış ve dünya bu balıkların üzerine konmuş. Böylece dünya gezer olmamış bir yerde sabit olmuş. Tanrı Ülgen balıkların kımıldadıklarında dünyaya su kaplamasın diye Mandışire'ye balıkları denetleme görevi vermiş. Tanrı Ülgen, dünyayı yarattıktan sonra tepesi aya güneşe değen etekleri dünyaya değmeyen büyük Altın Dağın başına geçip oturmuş.

Bir inerek bir yükselerek geçecek

Adam vardir ardinda iz birakir

Yoklugun derinliklerinden bekleme

Biz onsuz olmayalim

Atabilirse çikacak sabaha

Öyle olursa birakirim seni

Göklerden gelen bir ses Tanrı Ülgen'e denizden çıkan taşı tutmasını söyledi. Göğün emri ile oturacak yer bulan Tanrı Ülgen artık yaratma zamanı geldi diye düşünerek şöyle dedi.

Nerede düs görsem susmuslugun görünür

Yüreklerine düsen atesten çikan isiklar sarinca yüreklerini

Bir adim daha atarsan içindesin

Korkak öcünü aldı mı

Nereden bulurlar bu kadar karanligi da

Uzak bir sehre götürüp bir kaleye kapamislar

Bir ülkeden bir ülkeye selam götürür gibi

Destanlar her zaman tarihi gerçekleri doğru biçimde nakletmezler. Destanlarda tarihi olay ve kahramanlar milletin ortak bilinçaltının, vicdanının istek, beklenti, doğruları ve değerleri ile idealleştirilir. Eski hatıralarla birleştirilerek tarihi gerçekmiş gibi anlatılırlar. Her milletin milli kimlik ve nitelikleri, ortak dünya görüşü, hatıra ve beklentileri yanında kusurları ve yanlışları da destanlarına yansır.

(Ey kardesler

Su akmaktan yorgun düstü

Destanın Yazılışı

Dünya Destanları

Bir süre sonra kuleye gelen bir kurdun Tanrı olduğu düşüncesiyle kızlar bu kurtla evlendiler. Bu evlenmeden doğan Dokuz Oğuzların sesi kurt sesine benzerdi. Göç Destanı Uygurların yurdunda "Hulin" isimli bir dağ vardı. Bu dağdan Tuğla ve Selenge isimli iki ırmak çıkardı. Bir gece oradaki bir ağacın üzerine gökten ilahi bir ışık indi. iki ırmak arasında yaşayan halk bunu dikkatle izlediler. Ağacın gövdesinde şişkinlik oluştu, ilahi ışık dokuz ay on gün şişkinlik üzerinde durdu. Ağacın gövdesi yarıldı ve içinden beş çocuk göründü. Bu ülkenin halkı bu çocukları büyüttü. En küçükleri olan Buğu Han büyüyünce hükümdar oldu. Ülke zengin halk mutlu oldu. Çok zaman geçti. Yuluğ Tiğin isimli bir prens hükümdar oldu.

Masallarda yüceden çikagelir

dedeali gardaş ne diyeyim sana bilmem ki... yani süpersin... destan metinleri bir harika. çizilen motiflere bakmak yeterli. Alper Tunga bilinen en eski destan kahramanı. Saka yani iskit hükümdarı Alper Tunganın kahramanlıkları düşman kaynaklarında bile anlatılmış. Firdevsi Şehnamesinde, Kaşkarlı lügatında bahsetmiş. Orhun Abidelerinde de sıkça geçer hakanın adı.

Gelebilecek inançsizlik korsanlari

Gözlerimi kirpmadan bakabilmek

Bir kopmus yaprak gibi düserdi

Siz kardes degilsiniz

Nice rüzgarlar vardir esmek ister

Belki güzel yeni bir düzende bulurken kendini

Hiçbir korku gögünde uçmayan

Ortaligi elimle boyarim kana

Yesermeyen yaprak gelmeyen sonbahar

Köroğlu Destanı

Bu sevgi burada ikiye bölünür

Tüketilmesi gereken bir zamandir yalnizca

Eski Yunan?da, şair Homeros?un yazdığı varsayılan iki büyük destandan biridir. Destana adını veren kahraman Odysseus?un bir başka adı da Ulysses?tir. Homeros?un öbür destanı bildiğimiz gibi İlyada?dır. Gerek İlyada, gerek Odysseia, Yunanlılar?la Truvalı?lar arasındaki savaş üstüne Yunanlılar?ın anlattığı bir dizi efsaneden oluşur.

Belki yakinda Zühre'siz olursun

Yoksa boynunu vurdururum

Oğuz Kağan Destanının üçüncü varyantı ise XVII. yüzyılda Ebü'l-Gazi Bahadır Han tarafından Türkmenler arasındaki sözlü rivayetlerden ve önceki yazmalardan faydalanarak yazılmıştır.

Günlerden bir gün Oğuz Kağanın tecrübeli bilge veziri Uluğ Bey rüyasında bir altın yay ve üç gümüş ok gördü. Altın yay gün doğusundan gün batısına kadar uzanıyordu. Üç gümüş ok da kuzeye doğru gidiyordu. Oğuz Kağan bu rüyayı dinleyince yurdunu oğulları arasında paylaştırdı.

Genis bir kiraç toprak gibi uzuyor

Alp Er Tunga Öldü mü

Ama yasamayi degismez ölüme

Biçimden biçime girmis bulutlu gökler

Köpekten kuyruk sallamayi ögrenmis

Zühre görmüs ki Tahir oradadir

Zühre'yi sarayda bir odaya kapattirmis

Kendisiyle çogaltacak çogalmak isteyeni

Sabah vakitlerinin söylettigi bülbül

Sevgi denen sey büyüktür

Bir su bir yol tutar yüceden engine

Padisah'in bir kizi olmus

MAHABHARATA Destanı'nda ilk önce görülenler, Vishnu inancının egemen olmadığı zamanların baş tanrıları Vedik tanrılar, İndra, Agni, Soma vs. dir. Destan, daha sonra, Vishnu mezhebine bağlı din adamlarının egemenliği altında yeniden biçimlendirilmiştir. Ancak destanda, erdem ve adalet tanrısı Dharma'nın ve "Dharma Anlayışı"nın da büyük bir önemi olduğu görülmektedir.

O vardir ve bizsiz de olabilir

Adini sorarsaniz söyleyeyim

Bilelim ki yasam bir kisilik degildir

Ben sizlere kağan oldum

Yürünmeyen yol dik duramayan duvar

Kendi kendinin efendisi olan

Ne duydugu sese ses diyebilmis