"-Sultanım! Sadece dinlediniz. Ne hikmettir ki, bir kelam bile sarf etmediniz?" diye sormuşlar, Yavuz Han da cevaben:

Biz de Kainatın Fahr-i Ebedisi'ni kelimelerin mahdut imkanları dahilinde anlatmaya cür'et ederken, acziyetimiz sebebiyle edep ve nezaket hususunda farkında olmadan vaki olan kusurlarımızdan dolayı Rabbimizin mağfiret deryasına sığınırız.

Unutmamak gerekir ki şeytan -aleyhilla'ne- huzur-i ilahiden, ilim veya amel noksanlığı sebebiyle değil, edepsizliği yüzünden kovuldu. Bu yüzden şeytanı mahveden en güzel fazilet, edeptir. Hazret-i Mevlana bunu şöyle izah eder:

"... Her nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir..." (el-Hadid, 4) sırrının aşinaları olarak her anlarını Hak Teala ile beraberlik şuuru içinde yaşarlar. Bundan dolayı edep hali onların bütün davranışlarını şümulüne alır.

"Kul, namazdaki halini namazdan sonra da muhafaza eder. Böylece bütün bir ömrünü, edep, huşu; dilini ve kalbini muhafaza içerisinde geçirir. Bu, gerçek aşıkların, yani Hak dostlarının halidir..."

Unutmayalım ki ne kadar güzel amelimiz olursa olsun bütün bunlar, okyanusa atılan bir kova su misalidir. Cenab-ı Hakk'ın lutufları karşısında bütün ibadet ve hizmetlerimizi az görmeliyiz. Kulluk mes'uliyetimizi toplumdaki düşük seviye ile değil, sahabe ve evliyaullah ile mizan etmeliyiz. Çünkü Cenab-ı Hak, Ensar ve Muhacirleri bizlere numune göstermektedir.

Enes bin Malik -radıyallahu anh- ise:

Sözün özü edep, İslam'ın insanlara talim ettiği ve son derece ehemmiyet verdiği bir husustur. Bu hassasiyet, başta Allah'a, Peygamber'e, Hak dostlarına olmak üzere ana-babaya, mü'minlere ve silsile halinde bütün mahlukata kadar uzanır. Altın ve gümüşün zenginliği gider, lakin edebin zenginliği hep baki kalır. Dolayısıyla mü'minler olarak, edep kaidelerini öğrenmeli, bunları canlı tutmaya itina göstermeli ve başkalarına da bizzat yaşayarak örnek olmalıyız. Bunun için de adab-ı muaşeret kitaplarına müracaatla halimizi nasıl daha güzel kılabileceğimizi öğrenmeli, daha mühimi canlı bir kitap olan edep ehli salih mü'minlerle hemhal olarak, onların güzel halleriyle hallenmeye gayret etmeliyiz.

"İnsanlar, Allah Rasulü'ne «Ya Muhammed, Ey Ebu'l-Kasım diye hitap ediyorlardı. Allah Teala, Nebi'sinin şerefini yüceltmek için onları böyle hitap etmekten nehyetti. Bundan sonra insanlar, «Ya Nebiyyallah, ya Rasulallah! diye hitap ettiler." (Ebu Nuaym, Delail, I, 46)

Hak Dostlarının Örnek Ahlakından - Edep ve Nezaket

" Peygamber'i kendi aranızda birbirinizi çağırır gibi çağırmayın!.." (en-Nur, 63)

Bir veliye bende olmak cümleden ala imiş...

En büyük edep, Cenab-ı Hakk'ın zatına karşı tazim göstermektir. Bunun da en güzel tezahürü, ibadetlerde kendini gösterir. Allah dostları:

Edep bir tac imiş nur-i Hüda'dan

"Hakimü'l-Harameyni'ş-Şerifeyn " diye bahsetmesi üzerine derhal hatibe müdahale ederek:

«-Cenab-ı Hak karşısında edepli olmak daha efdaldir. dedi."

Sahabeden biri, kimsenin olmadığı bir yerde giyim hususunda rahat davranıp davranamayacağını sorduğunda, Allah Rasulü -sallallahu aleyhi ve sellem-:

"Amelde edep, onun kabulüne işarettir." buyurmuştur.

"İblis, Hazret-i Adem'e secde etmeyip Allah'ın emrine karşı gelince:

Yine hayatı edep, nezaket ve zarafet ile taçlanmış Hak aşıklarından Samsunlu Hüseyin Efendi'nin cenazesinin gasil hizmetini gören Mustafa Okutan kardeşimiz de, bizzat şahid olduğu bir hali şöyle ifade etmişti:

Gönül dünyaları İslami terbiye ile yoğrulmuş olan ecdadımız da, edep, iffet ve namus mevzuunda, bütün cihanın hayran olduğu muhteşem bir ahlaki seviye sergilemişlerdir. Nitekim son derece mutaassıp bir Protestan papazı olan Salomon Schweigger, Seyahatname'sinde müslümanları anlatırken şöyle demiştir:

Emir Külal Hazretleri'nin manevi terbiyesi altında kamil bir edep ve nezaketle yetişen Şah-ı Nakşibend -kuddise sirruh-, intisabının ilk yıllarında, nefsinin gurur ve kibrini kırıp Rabbine karşı "hiçlik" halini layıkıyla hissedebilmek için, hasta ve muzdarip insanlara, yaralı hayvanlara hizmet etmek ve insanların geçeceği yolları temizlemekle vazifelendirilmişti. Kendisi o zamanki halini şöyle anlatır:

"Gözünü aç da Allah'ın kelamına baştan başa bir bak! Ayet ayet bütün Kur'an, edep taliminden ibarettir!"

"Yirmi yıl Ebu Hanife Hazretleri ile birlikte bulundum. Bu zaman zarfında dikkat ettim; ne yalnızken ne de yanında birileri varken başı açık olarak oturduğunu ve istirahat maksadıyla da olsa ayaklarını uzattığını hiç görmedim. Kendisine:

Genç Bayezid-i Bistami ise şu arifane karşılığı verdi:

"Zahiren ve batınen edebe sarıl. Çünkü bir kimse zahiri edepte kusur ederse zahiren ceza görür, batıni edepte kusur ederse batınen ceza görür. Kim edebi zayi ederse, kendini Hakk'a yakın zannetse de uzaktır, makbul zannettiği halde merduttur ." (Ruhu'l-Beyan, X, 401)

HAK DOSTLARINA KARŞI EDEP

Bir cihan sultanının veya yüksek mevkiden birinin huzurunda olanlar bile başka zaman ve mekanlarda olduğu gibi serbest davranamazlar. Hak dostları da her daim Allah'ın huzurunda olduklarını bilen, delile ihtiyaç duymadan hisseden arif gönüllerdir. Yani onlar:

Bir gün hadis alimlerinden bir zat, genç yaştaki Bayezid-i Bistami'yi görünce çok hoşuna gitti. Zeka ve anlayışını ölçmek için sordu:

Bu itibarla, gönülleri Cenab-ı Hakk'ın hususi rahmet nazarlarına muhatap olan Hak dostlarına karşı daha büyük bir titizlikle edebe riayet etmelidir. Onların huzurunda izin almadan konuşmak, oturmak, kalkmak, kaba davranışlar içinde olmak, manevi istifadeyi zaafa uğratacağı gibi Hakk'ın gadabını da celbeder.

"Rasulullah Efendimiz'le uzun zaman birlikte bulundum. Fakat O'nun huzurunda duyduğum tazim ve haya hissi sebebiyle, başımı kaldırıp da nurlu yüzlerini doya doya seyredemedim. Eğer bugün bana; «Bize Rasulullah'ı tavsif et, O'nu anlat." deseler, inanın anlatamam." (Müslim, İman, 192)

beytini tekrar ederlerdi.

Bayezid-i Bistami de ona:

Osmanlı'nın arif gönüllü sultanlarından Yavuz Selim Han, velilerin huzuruna girdiği zaman büyük bir edep ve mahviyet gösterir, gerekmedikçe tek kelime konuşmazdı. Nitekim Şam'da büyük velilerden Muhammed Bedahşi Hazretleri'ni ziyaretinde hiç konuşmamış, sadece dinlemiş ve sonra da huzurundan öylece ayrılmıştı. Beraberindeki devlet ricali, bu hale şaşırarak:

Diğer taraftan Allah Rasulü'nün ism-i şerifi her zikredildiği yerde salat ü selam getirmek de Cenab-ı Hakk'ın biz ümmet-i Muhammed'e emir buyurduğu adaptandır. Ayet-i kerimede buyrulur:

"Hüseyin Efendi'yi gaslederken sağ ayağı göğsüne dayalıydı, bir türlü açamadık. Kabre koyduğumuzda da hemen sağına dönüverdi."

diniyazilar. awardspace.com

"İbadet, insanı cennete götürür; ibadette edep ve tazim ise Allah'a götürür, Hak ile dost eyler." demişlerdir.

"-Büyük evliyaullahın meclisinde onlar konuşurlarken başkalarının konuşması -velev cihan padişahı da olsa- uygun düşmez. Biz sultan isek de, böyle maneviyat sultanlarının himmetlerine her zaman muhtacız. Şayet huzurlarında konuşmam icab etseydi, bunu belli ederler ve söz söylememi temin ederlerdi." demiştir.

Ardından halıyı kaldırıp toprağa secde ile Rabbine şükretti. Harameyni'ş-Şerifeyn'in hizmetkarı olduğunun bir ifadesi olmak üzere de, sarığının üzerine süpürge biçiminde bir sorguç taktı.

Her Medine-i Münevvere postası geldiğinde de abdest tazeler, mektupları: «-Bunlarda Medine-i Münevvere'nin tozu var! diye öpüp alnına götürür, ondan sonra başkatibe uzatır ve: «-Aç, oku! derdi.

"-Medine-i Münevvere halkından bir dilekçe var!" denildi.

Cenab-ı Hakk'a karşı layıkıyla edep sahibi olan kul, laubali hareketlerden kaçınır; bu vesile ile ibadet ve muamelatındaki kusur, hata ve gafletinin farkına varır. Amellerine güvenme illetine yakalanmaz.

"-Sanki başımızın üzerinde bir kuş var da kıpırdasak uçuverecek zannederdik." şeklinde ifade etmişlerdir.2

Hızır -aleyhisselam- da şu duayı yapmayı tavsiye etmiştir:

En mühim edep de; bizi halk eden;

Şüphesiz ki bu; "Kişi yaşadığı hal üzere ölür ve öldüğü hal üzere haşrolunur." (Münavi, Feyzü'l-Kadir, V, 663) hakikatini hatırlatan müstesna bir tecellidir. Cenab-ı Hak bazı sırları ibret alınması için kimi zaman böyle sergilemektedir.

Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ile sürekli beraber olanlar arasında bile, edeplerinden dolayı O'nun nur cemalini doyasıya seyredebilenler pek azdı. Hatta sohbet halinde iken, Hazret-i Ebu Bekir ve Hazret-i Ömer dışındaki ashabın hep önlerine baktıkları, sadece bu iki sahabinin Hazret-i Peygamber'le göz göze gelebildikleri rivayet edilir. (Tirmizi, Menakıb, 16/3668)

Ne hikmetlidir ki Kur'an-ı Kerim'de diğer peygamberlere isimleri ile hitab edildiği halde, Hazret-i Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e "Ya Muhammed!" diye bir hitap vaki olmamıştır. O'na "Ya Nebi, Ya Rasul" şeklinde hitab edilmiştir. Cenab-ı Hak, bütün mü'minleri de bu edebe davet etmektedir:

"Edebi terk etmek, ilahi huzurdan kovulmayı icab ettirir. Her kim sultanın önünde terbiyesizlik ederse kapıya, kapıda edepsizlik ederse ahıra gönderilir."

"Allah, kendisinden haya edilmeye, insanlardan daha layıktır." buyurmuşlardır. (Ebu Davud, Hammam, 2/4017)

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-:

Hak dostları da vasıl oldukları derecelere ancak yüksek edepleri ile nail olmuşlardır. İmam-ı Rabbani Hazretleri buyurur ki:

"Müslümanlar, hamamda bile bir örtü kuşanıyorlar. Ne kadar edepli insanlar! Edep ve namusu, bu barbar dediğimiz kimselerden öğrenmemiz lazım."1

Birgün hasta yatağında sararmış ve mecalsiz bir halde yatarken kendisine:

"Ayrıca bu ayetten, faydalı ilim öğreten salih hoca efendilere hürmet edilmesi gerektiği de anlaşılmaktadır. Hocaların ve fazilet sahibi insanların haklarına riayet etmek gerektiğine işaret edilmiştir.

Yani Peygamber Efendimiz'e gösterilmesi icab eden edebin en mühim tezahürlerinden biri de O'nun varisleri durumunda olan Hak dostu alim ve ariflere karşı edep ve nezaket göstermektir.

Allah teala razı olsun, güzel bir paylaşım...

2 Bkz. Ebu Davud, Sünnet, 23-24/4753; İbn-i Mace, Cenaiz, 37.

"Hocamın emrettiği yolda uzun süre hizmet ettim. Benliğim o hale geldi ki, yoldan geçerken, Allah'ın herhangi bir mahluku karşısında olduğum yerde durur, önce onun geçip gitmesini beklerdim. Ondan evvel adım atmazdım. Bu hizmetim yedi sene devam etti. Buna mukabil öyle bir hal tecelli etti ki, onların inilti suretinde hazin hazin sesler çıkarıp Hakk'a iltica etmelerini hissetmeye başladım."

"Allah'ım! Sana kulluk yapmam hususunda bana güzel edep ihsan eyle."

Allah'a karşı duyulması gereken edep, O'na yakınlık derecelerine göre bütün varlıkları da şümulüne alır. Allah'ın zatına karşı edepten sonra gelen ikinci büyük edep ise, Allah Rasulü -sallallahü aleyhi ve sellem-'e karşı olan edeptir.

Ashabın Allah Rasulü -sallallahu aleyhi ve sellem-'e karşı edebi o derecede idi ki, -çoğu zaman- O'na sual sormayı bile cür'et telakki ederlerdi. Bu yüzden çölden bir bedevi gelip sualler sorarak sohbete vesile olsa da, biz de Efendimiz'in sohbetinden feyiz-yab olsak, diye beklerlerdi.

"-Ey zeki çocuk! Sende bu derin anlayış varken, insanların gelip başını okşamalarına niçin izin veriyorsun?" diye sordu. Zira bu takdir ve iltifatların nefsini gurura sevk edebileceğini ve buna mahal vermemesi gerektiğini düşünüyordu.

Yavuz Selim Han, 1517 yılında Mısır'ı fethetmiş ve hilafet makamı uhdesine tevdi edilmişti. 20 Şubat Cuma günü, Melik Müeyyed Camii'nde okunan hutbede hatibin kendisinden:

Kaynak: Altınoluk Degisi, Ocak 2009

Örtünmek insana ait bir keyfiyettir. Diğer mahlukat için örtünmek mevzubahis değildir. Ayrıca örtünmek, fıtri bir kulluk edebidir. Nitekim Hazret-i Adem ile Hazret-i Havva, cennette başka insanlar olmadığı halde haya ettiler; telaş içinde yapraklarla örtünmeye çalıştılar. Demek ki, örtünme ve onun manevi saikı olan edep ve haya, insanoğlunun fıtratında bulunan en köklü vasıflardandır.

1 İ. Ortaylı, Osmanlıyı Yeniden Keşfetmek, s. 88.

ALLAH TEALA'YA KARŞI EDEP

Manevi terbiyenin gayesi de; kişiye daima ilahi kameralar önünde olduğu şuurunu kazandırmaktır. Bu sayede nezaket, zarafet, edep, haya gibi yüksek hasletleri, kişinin tabiat-ı asliyesi kılabilmektir.

"Şüphesiz ki Allah ve melekleri, Peygamber'e çokça salat ederler. Ey mü'minler! Siz de O'na salevat getirin ve tam bir teslimiyetle selam verin!" (el-Ahzab, 56)

Dolayısıyla Rabbimiz'in bizler için takdir buyurduğu şeyler hakkında, şeytanca bir küstahlıkla cidale girişmek yerine, hemen o anda boyun eğip rıza ve teslimiyet göstermek ve bizim için o tecellinin en hayırlısı olduğunu düşünmek, en mühim batıni edepler cümlesindendir.

İbadetleri terk eden veya kötü yola düşen bir kimsenin; "Ne yapayım, kaderim böyle imiş!" demesi, nefsani ve şeytani bir gaflet ifadesidir. Namaz kılmak isteyen bir kimseye Cenab-ı Hak, kılma sebeplerini ihsan eder; kılmak istemeyenlere de mani sebepler vererek kıldırtmama tecellisinde bulunur.

Hak dostu Mahmud Sami Ramazanoğlu Hazretleri'nin de, ömrü boyunca ayağını uzatarak oturduğu, sırtını bir yere dayayarak yemek yediği görülmemişti. Hayatı boyunca yüksek edep ve nezaketin misali olan Sami Efendi -rahmetullahi aleyh- sohbetlerinde sık sık:

Cenab-ı Hak, ilahi terbiyesiyle bizzat edeplendirdiği Rasulü'nün güzel haliyle hallenmeyi cümlemize nasib eylesin! Hak dostu alim ve arif kullarının gönül dokusundan hisse alarak zarif, rakik, nazik ve edep ehli bir mü'min olabilmemizi lutfeylesin.

İbn-i Abbas -radıyallahu anh- bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur:

Giy o tacı emin ol her beladan...

Manevi inkişaf için, peygamber varisi alimlerin, ariflerin ve Hak dostlarının rehberliğine tevazu ve edeple müracaat edip, tavsiyelerini can u gönülden tatbike gayret etmelidir. Hak dostlarının yakınında ve terbiyesi altında bulunmayı nimet bilmelidir. Zira onların huzuruna edeple gelen, lutufla gider.

"Onlar namazlarında devamlıdırlar." (el-Mearic, 23)buyurur.

Bu sebeple Hak dostları beşer nazarlarından uzak tenhalarda bile müstesna bir edep üzere olurlar. Mesela namazda Hakk'a karşı bir ihtiram ifadesi olan başı örtmek, daimi bir ibadet ikliminde yaşayan Hak dostlarının namaz dışında da riayet ettikleri bir edeptir.

Bu durumu, daha sonra Mısır fatihi ünvanı ile tarihe geçen Amr bin As -radıyallahu anh- ahir ömründe şöyle dile getirmiştir:

Padişahından halkına kadar Hak dostlarına karşı müstesna bir edep ve muhabbetle temayüz etmiş olan Osmanlı'nın son günlerine dek Boğaz'da deniz seferi yapan kaptanlar; yolcularını, Üsküdar'dan geçerken Aziz Mahmud Hüdayi -kuddise sirruh-'un, Beşiktaş önünden geçerken Yahya Efendi Hazretleri'nin dergahlarına, Beykoz'dan geçerken de Hazret-i Yuşa -aleyhisselam- tarafına doğru tevcih ederek "Fatiha"ya davet ederlerdi. Bir zamanlar İstanbul halkının, beldelerinde medfun olan büyük velilere karşı edebi işte böyleydi!

İşte gönlün ulaşması gereken kulluk edeplerinden bir diğeri de bütün güzellikleri Allah'tan bilmek, onu nefsine izafe etmemektir.

Amin!..

Edep, Hak yolcusunun en kıymetli azığıdır. İnsan hem dindar hem de kaba, geçimsiz ve nezaketsiz olamaz. Zira İslam'ın ruh itibariyle özü; itikadda tevhid; amelde ise edep, istikamet ve merhamettir. Bu itibarla denilebilir ki, bütün esaslarıyla İslam dini, baştan sona nezaket, zarafet ve nezafet ölçülerinden, yani "güzel edep"ten ibarettir. Hak dostu Mevlana Hazretleri bunu ne güzel ifade eder:

"Mü'minin firasetinden sakınınız! Çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar." (Tirmizi, Tefsir, 15)buyurmuşlardır. Hadis-i şerifteki "Sakınınız!" ikazı; "Kamil mü'minlerin huzuruna gizli hesaplar ve gönül bulanıklığıyla gitmeyin! Onlar, müstesna bir firasetle sizin gizlemeye çalıştıklarınızı da görürler." demektir. Bundan dolayıdır ki; "Ulemanın yanında diline, evliyanın yanında kalbine sahip ol!" denilmiştir.

"-Evet, Allah'ın izniyle becerebiliyorum." cevabını verince; "Nasıl?" diye sordu. Bayezid-i Bistami de:

Dolayısıyla Efendimiz -aleyhissalatü vesselam-'ın sadece ismiyle anılması, O'na ümmet olma adabına zıt düşmektedir. O'nun ismi ile beraber ulvi ve kudsi vasıfları da telaffuz edilmelidir. Ayrıca Allah Rasulü -sallallahu aleyhi ve sellem-'e yakınlığı bulunan her şeye karşı da edep ve nezaket göstermek gerekir.

Ebu'l-Leys -rahmetullahi aleyh-; "Peygamber'i, kendi aranızda birbirinizi çağırır gibi çağırmayın." (en-Nur, 63) ayetinin tefsirinden sonra der ki:

Davud-i Tai Hazretleri şöyle anlatır:

"-Onlar beni değil, Allah Teala'nın beni süslediği o güzelliği meshediyorlar. Bana ait olmayan bir şeye dokunmalarına nasıl mani olabilirim?"

İşte hikmetle nurlanan gönüller için kainattaki her şey, ilahi kudret ve azameti ilan eden tecellilerden ibarettir. Bu hale kavuşabilmek için de manevi terbiye ile ruhun rikkat ve incelik kazanması, ruhani manzaraları görüp onlardan ibret alacak hale gelmesi ve hikmette derinleşmesi şarttır. Zira akılla kavranamayan nice sırlar, hikmetle çözülür. Hikmette derinleşmeden manevi sırlar ayan olmaz.

Ashab-ı kiram, Allah Rasulü -sallallahu aleyhi ve sellem-'e karşı duyulması icab eden hürmet ve edep hissiyatının en mükemmel numunelerini sergilemişlerdir. Bu cümleden olarak Efendimiz'in sohbetlerinde büründükleri huşu ve edep halini:

Peygamber aşığı Osmanlı sultanlarından Yavuz Selim Han'ın şu hali ne güzel bir edep talimidir:

"Onlar namazlarını muhafaza ederler." (el-Mearic, 34)

Yine Allah Rasulü'nün beldesine olan edep ve hürmet duygularının şaheser tezahürlerinden bir diğeri de Osmanlı'nın mazlum ve şehid sultanı Abdülaziz Han'a aittir:

Ecdadımız; "Edebi edepsizden öğren." diyerek edebe riayet etmeyenlerin hal ve akıbetlerinden ibret almayı öğütlemişlerdir. Bizler de şeytanın düştüğü vaziyetten gereken dersi çıkarmak durumundayız.

Ebu Ali ed-Dekkak -rahmetullahi aleyh- buyurur ki:

İşte İblis, Allah'a edepsizce karşılık vermesi yüzünden lanete uğradı ve huzur-i ilahiden kovuldu. Üstelik bir de küstahlık edip, kendisini halk edenle cidale kalkıştı. (Fihi Ma Fih, s.159)

"-Buyur ya Rabbi, emrini yerine getirmek üzere huzuruna durdum, hissiyatıyla tekbir alıyor; diyorum; Kur'an-ı Kerim'i tane tane okuyor; tazim ile rükuya varıyor; tevazu ile secde ediyor; vedalaşarak selam veriyorum." dedi. O zat hayran kalarak:

Hak dostları bütün bu batıni edep hallerine ilaveten, daima huzur-i ilahide bulunma şuuru ile yaşadıkları için, zahiri edebe de son derece itina göstermişlerdir. Bu ise, ibadetteki huşu ve edep halini ibadet dışında da muhafaza etmek şeklinde ifade edilebilir. Nitekim Cenab-ı Hak:

"-Hayır, hayır! Bilakis hadimü'l-Harameyni'ş-Şerifeyn diye yaşlı gözlerle cevap verdi.

"-Güzel çocuk! Namaz kılmasını güzelce biliyor musun?"

PEYGAMBER EFENDİMİZ'E EDEP

Abdülaziz Han yaverlerine:

«-Benim zatım ateşten, onunki çamurdandır. Yüksek olanın aşağı olana secde etmesi nasıl yakışık alır? dedi.

«-Yalnızken ayağınızı uzatmanızda ne mahzur var? dedim. Bana:

Bundan dolayıdır ki Hak dostları anılırken hangi dilde olursa olsun, onlar için saygı ve hürmet ifade eden lafızlar kullanılmalıdır. Çünkü maddi babalarımızı bile isimleriyle çağırmaktan nehiy varid olduğuna göre manevi babalarımız olan Hak dostlarının isimlerini tasrih etmek ne kadar edepsizlik olur, bir düşün!" (Ruhu'l-Beyan, VII, 447)

Padişah-ı alem olmak bir kuru kavga imiş,

Edep, insanı diğer mahlukattan farklı kılan bir hususiyettir. İnsan; edep, nezaket, zarafet ve takvası ile Hak katında kıymet kazanır. Bu sebepledir ki Hak dostlarının güzel vasıfları arasında edep ve nezaket faziletlerinin müstesna bir yeri vardır. Nitekim nice maneviyat büyükleri de tasavvufu, "güzel ahlak ve edepten ibaret" görmüşlerdir.

İşte Yavuz Selim Han, ehl-i kalbe karşı böylesine yüksek bir edep ve hürmet gösterirdi. Onlara duyduğu hayranlığı bir şiirinde şöyle ifade etmiştir:

"Edebe riayet etmeyen hiç kimse, Allah'a vuslat yolunda mesafe alamaz, yani Hak dostu olamaz. Din büyüklerinin yolu, baştan sona edeptir."

Diğer taraftan, kulluk edebini layıkıyla yaşayanlar, bütün güzelliklerin Hak'tan, bütün kusurlarınsa nefsinden kaynaklandığı şuuruna ererler.

"-Derhal beni ayağa kaldırınız! Harameyn'den gelen talepleri ayakta dinleyeyim! Allah Rasulü'ne komşu olanların talepleri, böyle ayak uzatılarak edebe mugayir bir şekilde dinlenemez!.." dedi.

Hazret-i Mevlana, bu ayetlere işari mana vererek şöyle der:

Kendimizi işlediğimiz günahlardan mazur göstermek, "kadere bühtan" etmektir ki, Hakk'a karşı edepsizlik ve ahmaklık demektir. Şeytan'ın ayağını kaydıran da bu hususta gösterdiği edepsizlikten başkası değildir. Bu yüzden şeytanı en çok kahreden şey, kendisinin hataya düştüğü noktada mü'minin gösterdiği Hakk'a itaat, rıza, teslimiyet, yani "kulluk edebi"dir.

Tasavvufun en mühim gayelerinden biri, insanı "ihsan duygusu"na yani daima Hakk'ın huzurunda bulunduğu idrakine yükselterek Allah'a karşı zahirde ve batında edep sahibi kılmaktır. Maneviyat büyükleri demişlerdir ki: