Bi mezheb ü bi millet: hiçbir mezhebe ve dine mutlak bağlı olmayan,

Hazreti Tacü'l-Arifin halifeyi Bağdad'tan imtihan eyledüğüni ve ashabının ve huddamının isimlerin beyan ider

Osmanlıca'dan çevirdiğim bu eser, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Murad Buhari katalogu 257 numarada kayıtlı olan nüshası esas alınarak yapılmış, nüshası olarak kaydedilmiştir. Ayrıca üç adet kopyası daha incelenmiş aralarındaki çok ufak farklar dipnotlara konmuştur.

Şeriat bir gemidir, hakikat deyasıdır.

Fasıl:

Hakk ile daim becit olur münacaatımız .

Ebu'l Vefa Hazretleri'nin hayatı, lakabı, şeceresi, Arapça'yı öğrenmesi

Urur: vurur,

Şer: Allah emirleri,

İnsan-ı kamil olmağa lazım olan irfan imiş

Nerden gelüp gittiğin anlamayan hayvan imiş

Sözleri ile İslam'ın farklı şekillerde yorumlanmasının özüne zarar vermeyeceğini, aksine daha da yücelttiğini gözlemliyoruz. Ebu'l Vefa da bazı sözleri ile bu düşünceleri tasdiklemektedir.

Kimliği ile ilgili bilgiye kitabın 14. sayfasından ulaşıyoruz:

Yani manakıbı ve kerameti ve mekarim-i ahlakını beyan ider

Baş sücuda inmeden kılınır taatımız.

Bundan içeri haber işit, söyleyeyim ey yar:

"Meraic Suresi 21. ayet

Yolda kalıptır, sakın geceyle gündüz sayan.

Uşadasıdır: kırılır

Seyyid Ebü'l Vefa hakkında birkaç söz...

Makalat-ı Gaybiyye s 53

"Nitekim peygamberlerin sultanı "Müminin kalbi Allah'ın arşıdır". Zahidin yetmiş yıllık ibadeti arifin bir saatlik tefekkürüne eşittir .

Dursun Gümüşoğlu: Tacü'l Arifin. Es-Seyyid Ebu'l Vefa Menakıbnamesi. Can Yayınları: 262, İstanbul 2006, 317 S., + Belgeler, ISBN 975-6358-63-7

Üçüncü rıhletleri ravi eydür

Bu eserin Aşık Paşa'nın oğlu Şeyh Ahmed Aşıki Kabe dönüşünde Hicri 880, Miladi 1475 yılında Mısır'dan gelirken alıp getirmiş, çevirmene vermiş ve Arapça aslından Türkçe'ye tercüme edildiğini kitabın ilk sayfalarından öğreniyoruz. Eserin içinde çeşitli menkıbeler olduğu gibi, İslam'a, ibadetlere, sema'a, tevhide bakış gibi tasavvufi görüşlerine de sıkça rastlamaktayız.

Taat: İbadet,

Makalat-ı Gaybiyye s.48

"1026 yılında Irak'ın Kusan bölgesinde doğdu. Hakkındaki bilgiler, döneminin veya sonrasının belli birkaç kaynağındaki sınırlı kayıtlardan ibaretdir. Ebü'l Vefa'ya dair asıl kaynak Şahabeddin Ahmed el Vasıti'nin 773'te (1371) kaleme aldığı "Tezkiretü'l Müttakin ve Tebşiratü'l Muktedin" adlı Arapça menakıbnamedir. Menkıbelerle karışık bir biyografi niteliğindeki bu eserin Menakıb-ı Tacü'l arifin Seyyid Ebü'l Vefa adını taşıyan mütercimi meçhul Türkçe çevirilerinin yazma nüshalarına sık rastlanması onun Anadolu'da iyi tanındığını gösterir. Tahsilinin önemli bir kısmını Bağdat'ta yaptıktan sonra Buhara'ya gitmiş, din ilimleri öğrenerek tekrar Bağdat'a dönmüş burada Muhammed eş-Şenbeki'ye intisap etmiştir. Uzun süre hizmetinde bulunduğu şeyhi kendisine karşı gösterdiği vefa ve sadakatinden dolayı ona "Ebü'l Vefa" künyesini vermiştir. Menakıbnamede İmam Zeynel soyundan bir seyyid olduğu da kaydedilir.

"Yunus Emre" Abdülbaki Gölpınarlı, Milliyet Varlık Yayınları s.73

Aşıkları sorarsan bi mezheb ü bi millet

Şer ile hakikatin vasfını diyem sana:

Dursun Gümüşoğlu

Sücud: secde etmek,

Abdestimiz namazımız doğruluktur taatımız

Şeriatin sözleri hakikatsiz bilinmez

Mürşidi kamil olanın gayet yolu asan imiş

İstanbul Maarif Kitaphanesi, "Niyazi Divanı" s. 190

"Ey derviş bil ki, oruç üç derecedir. Birincisi halk derecesi, ikincisi seçkinlerin derecesi ve üçüncüsü ise seçkinlerin seçkinleri derecesidir. Birinci derece orucu, karnı ve cinsel organları orucu bozan şeylerden korumaktır. İkinci derece orucu, gözü namahreme bakmaktan, kulağı uygun olmayan sözleri duymaktan ve dili konuşmaktan korumaktır. Üçüncü derece orucu ise peygamberlere ve evliyalara mahsustur ki, bunlar gönlü haktan gayri şeyden korurlar. Nitekim Hazret-i Ali dünya bir gündür ve orada bizim için oruç vardır". Demek ki, onun bütün ömrü oruç tutmakla geçmiştir ".

İçindekiler

"Yunus Emre" Abdülbaki Gölpınarlı, Milliyet Varlık Yayınları s.89

Ebul Vefa büyük bir bilgindi. Bilgilerini insanlarla paylaşıyor, onlara gerçeği anlatıyordu. Öğrencileri günden güne artınca, devrin yöneticilerini bir tedirginlik sardı. Ebul Vefa?yı kırk Sünni din bilgini ile karşılaştırıp, onların soracağı sorulara cevap vermesini isteyecek, böylece Ebul Vefa soruları bilemeyecek ve halkın gözünden düşmüş olacaktı. Ama planları ters tepti. Çünkü tartışma günü kırk Sünni bilgin, Ebul Vefa?ya değil soru sormak ne diyeceklerini unuttular. Ebul Vefa onlara yöneticilerinin huzurunda gereken cevabı verdi ve şöyle devam etti:

Bilindiği gibi insanların anlayışları itibarı ile farklılıklar arz etmesi yaratılışı gereğidir. Kur'an ı Kerim sadece avam denilen en alt idrak seviyesinde olana hitap etmez; Allah'ın seçkin kullarının ancak zevk edebileceği tasavvufi konuları içeren, tefekkürle idrak edilebilecek ayetleri de vardır. Yüce Allah ilahi sırlarının üstlerini Kuran ı Kerim'de kısmen örtmüştür; bu nedenle "Biz ayetlerimizi anlayışlı insanlar için geniş tuttuk" demektedir. Yine bir başka ayette "Onun ayetlerinin bir kısmı muhkemdir ki, onlar kitabın anasıdır. Diğer ayetlerse müteşabbihdir" denilmektedir. Niyazi Mısri şöyle söylemektedir:

Savm: oruç, Salat: Namaz, Zahid: İbadet eden, İrfan: anlayış, Kande: nerede, nereye, Güman: şüphe Asan: kolay Dil: gönül

Kande gelir yolun senin ya kande varır menzilin

Bab :

Bu fasıl Hazreti Tacü'l Arifin'in kuddise sirrehu'l- aziz kutbü'l-aktab idüğin beyan ider

Savm-ı salat ü hac sanma biter zahid işin

Şuride olanların bi nihayet dünyada

Ebul Vefa

Becid: çabuk,

İstanbul Maarif Kitaphanesi, "Niyazi Divanı" s. 169

"Namaz, oruç, hac ve zekat gibi ibadetlerin sonu yoktur. Salatın sonu ilahi olgunluk; zekatın sonu gönlü Hakk'ın sevgisine yer vermektir. Orucun sonu Hak'da zenginleşerek yaratılış unsurlarından uzak durmaktır. Bu nedenle Yüce Allah kutsal kelamlarından birinde şöyle buyuruyor: "Oruç benim içindir ve ben onu mükafatlandırırım"

"Emseytu Kurdiyyen ve esbahtu Arabiyyen" deyub buyurmuşdur, yani ahşamladım Kürdi olduğum halde sabahladım, Arabi olduğum halde bazı kimesne dediler ki Nercisiyyü'l-asldır . Ama bu söz galatdır . Sahih budur ki, anası Nercissiyye'dir . Anda doğmuş büyümüşdür, amma aslı Irak Arab'dandır nitekim zikr olundi."

Bu fasıl Hazreti Ebu'l Vefa'nın vasiyetin beyan ider

Üçüncü Bab:

Ebü'l Vefa, Ebu Muhammed eş-Şenbeki'nin vefatından sonra onun yerine geçti ve hemen her tabakadan pek çok sayıda mürid edindi. Bu durumun Abbasi Halifesi Kaim Biemrillah'ı (1031-1075) endişeye sevkettiği ve halifenin, bir seyyid olması dolayısıyla Ebü'l Vefa'nın ileride hilafet makamına göz dikebileceğini düşündüğü rivayet edilir. Menakıbnameye göre halife bu endişeden kurtulmak için şeyhi sapıklıkla suçlayarak bir ulema heyeti huzurunda yargılatıp öldürmeyi tasarlamış, fakat plan istenildiği gibi sonuçlanmamış, şeyh ulema önünde kendisine yöneltilen sorulara başarılı cevaplar vererek onları mahçup etmiştir.

Makalat-ı Gaybiyye s.42 Ankara Gazi Üniversitesi Hacı Bektaş Araştırma Merkezi

Terkeder kendin rıza, aklı koyup aşk'uyan

Yüce Allah ibadet ve hizmeti, kulları yavaş yavaş Allah'a tapan kimseler olsunlar ve kendilerine tapmaktan kurtulsunlar diye emir buyurdu. Tıpkı annenin ilk önce yemekleri parmağının ucuyla tattırdığı, giderek yemeğe alıştırıp sütten kesildiği bir bebek gibi süt emen bir bebek gibi. Aynı şekilde dünya ve onun zevkleri de anne sütü; ibadet, marifet, hikmet de yemek gibidir. Demek ki beş vakit namaz insanın yavaş yavaş alışması ve namazı sürekli kılması içindir. Onlar "salat edip salatlarında devamlı olanlar" topluluğuna katılırlar. Oturup kalkmaları ve yaşamları bu sofradan olanlar, Allah ile vardırlar, hiçbir zaman ölmezler. Bu sofradan nasibini almayanlar ise daimi namazın zevkini alamazlar .

Al-i İmran Suresi 7 ayet

Şuride: perişan,

Mürşid gerektir bildire Hakk'ı sana Hakk'el yakin

Vasiyeti, güzel sözleri, İslam anlayışı, sema' haram mıdır, şeyh, fakr, zikir, teslim, takva, tevhid nedir?

Notlar

"Yunus Emre" Abdülbaki Gölpınarlı, Milliyet Varlık Yayınları s.106

Makalat-ı Gaybiyye s.41

"Yunus Emre" Abdülbaki Gölpınarlı, Milliyet Varlık Yayınları s.104

"Arş u ferş arasında çok nesneler vardır. İlla ademden ulusu yoktur"

Kur'an-ı Kerim Ahzab suresi 41-42. ayetinde "Ey inanalar! Allah'ı çok anın, O'nu sabah akşam tespih edin" denilmektedir. Zikrin çokluğundan maksat gönülden zikrdir, çünkü dil zikri daimi olmaz.

Aşk ile bağladık kaamet, safımızdan kim ayıra

Bu fasl Hazreti Tacü'l Arifin'in kuddise sirrehü'l-azizin bazı müridlerinin ismini beyan ider ve hazreti Seyyid müridlerini imtihan eyledüğün bildirir

Ebul Vefa ile ilgili bir çok öykü var. Ebul Vefa?nın doğum tarihi nasıl kesin değilse, hakka yürüdüğü tarihte kesin değildir. Bir kaynağa göre 1150, diğer bir kaynağa göre 1107. Her halukarda Ebul Vefa, bir çok öğrenci yetiştirmiş, Ehlibeyt?in aydınlık yolunun insanlığa ulaşması için çalışmıştır.

Yaşamı ile ilgili birtakım bilgilere bu eserde ulaşabiliyoruz, ancak İslam Ansiklopedisi'nin 347. sayfasında hayatı ile ilgili daha detaylı bilgiler bulunmaktadır.

Hacı Bektaş Veli ise:

Münacat: dua, yakarış,

İkinci Bab :

Her mürşide dil verme kim yolunu sarpa uğradır

Akıl, gönül, fehim, can fikir onun nesidir?

Ebü'l Vefa'nın gerçekten Kürt asıllı olduğunu kabul etmek biraz güçtür. Çünkü menakıbnamede onun en ileri gelen halifelerinin hemen tamamının Boğa b. Batu, Mu-hammed et-Türkmani, Turhan, Tekin vb. tipik Türk isimleri taşıdığı veya onların Türkmen olduklarını gösteren nisbetleri bulunduğu görülmektedir. Ayrıca o çağın Arap müelliflerinin bölgenin yerli halkı olan Kürtler'in göçebe bir hayat tarzı sürmeleri dolayısıyla, Türkmen zümreleri gibi oraya gelen bütün öteki konar göçer toplulukları da "Kürd" kelimesiyle niteledikleri bilinmektedir. Buna göre Ebü'l Vefa'nın bir Kürt şeyhi olması muhtemel bulunmakla beraber, Türkmen şeyhi olması ihtimali daha güçlü gibi görünmektedir. Ebü'l Vefa ömrünün büyük bir kısmını Bağdat'ta geçirmiş, bundan dolayı Bağdadi nisbesini almış, 9 Aralık 1107'de vefat etmiştir."

?Sizler hilafetin ve şeriatın medreselerinde öğrenim gördünüz. Bunun hiç bir önemi yoktur. Öğrendikleriniz bilimsel olmadığından, hepsi de unutulacaktır. Geçersiz olacaktır. Ama İlm-i Ledün?ün medresesi yoktur. Kağıdı ise gönül sayfasıdır. Onun kalemi insanın kalbidir. Bu ilmi öğrenen her iki dünyada da mesut ve bahtıyar olur?.

Enam Suresi 98. ayet

Ne kadar muhkem ise tahtaları geminin,

Bab Rabi' :

Taç-ül Arifin Ebul Vefa?nın doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Bazı bilgiler 1020 yılında doğduğu yönündedir. Ebul Vefa?nın düşünceleri, Babai İlyas, Hacı Bektaşı Veli?yi ve daha başka Alevi önderlerini etkilemiştir. Bazı bilgiler Ebul Vefa?nın, Hoca Ahmet Yesevi gibi Anadolu Aleviliğinin fikir babası olduğu yönündedir. Ebul Vefa bir noktada hedefi göstermiş, yapılması gerekenleri öğretmiş, Baba İlyas, Hacı Bektaş Veli ve diğer erenler de uygulamışlardır.

Hakikatin sözleri tarikatsiz bulunmaz

Hakikatin kafiri şer'in evliyasıdır.

Yunus Emre ise:

Zahir suya banmadan, el ayak deprenmeden,

Bunlardan birisi Menakıb-ı Tacü'l-Arifin Ebu'l Vefa adlı bu eserin müstensihi belli değildir. Eser, Ankara Milli Kütüphane Mikrofilm servisinde Mf 1994 A 246 numarada bulunmaktadır ve nüshası olarak dipnotlarda bulunmaktadır. İkinci nüsha Samsun Yazmaları Katalogunda 497 numarada kayıtlı 1640 yılında Kitab Menakıb-ı Tacü'l-Arifin: Alaaddin b. Mustafa b. Ali tarafından kopya edilmiş olan nüshası olarak kitapta bahsedilmiştir. Üçüncü nüshaya ise İstanbul Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları 638 numara da rastlanıp incelenmiştir.

Ol benim derse reva, benliği bilen hata

Ne Ka'be vü ne mescit, ne rüku ve ne sücud,

"Demek ki, beş vakit namaz, insanın yavaş yavaş alışması, sürekli kılması içindir. Onlar "Salat edip salatlarında devamlı olanlar"

Ahmed Avni Konuk, "Fihi Ma Fih" Mevlana Celleddin Rumi, İz Yayıncılık s.32

Arifin Hazretleri'nin rıhletlerin yani seferlerin ve evlendüğün beyan ider

Menakıbnamede anlatılan bazı olaylar, Ebü'l Vefa'nın Ehl-i Sünnet ilkelerine pek uymayan bazı davranışlara sahip bulunduğunu göstermektedir. Eserdeki parçalardan birinde halifenin şeyhe bir mektupla birlikte bir şarap kadehi gönderdiği mektupta kadın erkek bir arada yaptığı ayinlerde şarap sunmak için kullanılmak üzere bu kadehin gönderildiği hikaye edilir. Benzer bir olayın Ahmed Yesevi için de söz konusu olduğu bilinmektedir (Köprülü s. 23). Müridlerin büyük bir çoğunluğunun konar göçer Türkmenlerden olduğu anlaşılan Ebü'l Vefa'nın bu tür ayinler yaptığından şüphe etmemek gerekir. Ona nisbet edilen Vefaiyye tarikatının XIII. Yüzyıl Anadolu'sundaki en güçlü temsilcisi olan ve Babai isyanı diye bilinen büyük sosyal ayaklanmayı gerçekleştiren (1240) Baba İlyas'ın da bu tür ayinler yaptığını bizzat torunu Elvan Çelebi nakletmektedir (Menakıbü'l-kudsiyyye s. 22-23).

Deniz mevc urucağız onu uşadasıdır.

Ariflerin taatı tefekkürdür, hem dünya ve ahireti terkdir.

Mevc: dalga

Mürşidi olmayanların bildikleri güman imiş

Hz. Mevlana; Namazın ruhu namazdan efdaldir . İman namazdan efdaldir. Zira namaz beş vakitte ve halbuki iman daima farzdır; ve namaz edadan sonra sakıt olur ve te'hirine ruhsat vardır. İman hiçbir özür ile sakıt olmaz ve te'hirine ruhsat yoktur. Namazsız iman faide verir ve münafıkların namazı gibi imansız namaz fayda vermez. Ve namaz her bir dinde bir türlüdür; ve iman hiçbir dinde tebeddül etmez .