Sanki Osmanlı kurulduğundan beri dünya da Cumhuriyet vardı da, bir tek Osmalı yönetimi babadan oğula geçiyordu. Sanki Osmanlı devleti kurulduğundan Cumhuriyet yönetimine geçişe kadar dünya da fabrikalardan geçilmiyordu da, bir tek Osmalı'da yoktu.

Cumhuriyet kurulana kadar hiç bir fabrikamız yoktu. Araplarda da yoktu. Onlarda hala yok!..

O yüzden geri kaldık. Padişahlar habire saray, köşk, camii yaptırdı ama fabrikalaşmayı akledemediler. O yüzden de batıdan çok geri kaldık.

Öyle bir yazıyorsunuz ki, bunların birçoğunun iftira olduğunu bile bile acaba hiç vicdanınız sızlamıyor mu?

İslam mimarisi, toplum hayatını tüm yönleriyle etkileyen bir dinin fiziki mekana yansımasıyla oluşmuştu. Camiler tasarımının temel belirleyicisi olan bir eksen üzerinde kurulmuşlardı. İslam dünyasının merkezinde Kabe var. Bütün camilerin aksı bu kutsal merkezde birleşiyor. Tüm camilerin mihrapları, bu yöne dönük. Bu anlamda bir yönü olmayan, tek İslami yapı da Kabe. Orijini Hz. İbrahim zamanına kadar uzanan bu kutsal mekan İslam kozmolojisinde dünyanın da ekseni anlamına geliyor. Kabe?nin köşeleri, pusuladaki ana yönleri işaret etmek üzere diyagonal olarak yerleşmiş. Kabe dünyanın merkezi. Çünkü Kabe, fiziki varlık ekseni ile ruh ekseni arasındaki kesişimin sembolü.

İslam?da dünyanın merkezi

Mısır Uygarlığı?nda da inanç çok önemli bir yer tutuyordu. Yeniden diriliş inancının temelini teşkil etmesi sebebiyle Mısırlılar, bu dünyada yaşayanlardan çok ölüler için mimari ürünler vermişlerdi. Mısır mimarisi ilk örneklerini Mezopotamya?dakine benzer bir dönemde M. Ö. 3000 yıllarında vermeye başlamıştı. Nil?in kuzeyi ve güneyi boyunca uzanan Mısır Krallığı Mezopotamya?nın tersine binlerce tehditlerden ve korunma ihtiyacından uzak yaşamış, bu sebeple duvarlarla çevrili korunaklı şehirler oluşturmamışlardı. İlk şehir benzeri oluşumlar M. Ö. 2686 -2181 Eski Krallık döneminde inşa edilen?Ölüler Şehri- Necropolis? olarak kabul edilebilir. Bir diğeri ise Firavun?un piramit ve tapınak inşaatlarında çalışan işçilerin barınmaları için yaptırdığı konutlardı. Mısır mimarisinin en görkemli yapıları Firavunlar için inşa edilen piramitler ve dev boyuttaki anıtsal heykellerdi. Bu mimari yapılar?Yeniden Diriliş?i simgeleyen yapılardı. Mezopotamya?daki ilk yerleşimlerde, mabetler kralın üzerinde iken, Asur Medeniyeti?nde Zigurat kralın sarayı ile bütünleşmişti.

Mısır Uygarlığı

Hıristiyanlıkta mekan

Toplumların yerleşim düzenlerini incelediğimizde, insan hayatında önemli rol oynayan dini mekanlar, konut dokusundan farklılıklar göstererek yerleşimler içinde baskın öğeler olarak yer aldıklarını ve yerleşimlerin bu mekanlara doğru yöneldiklerini görürüz. Kevin Lynch, bazı kabilelerin yerleşim yerlerinden uzaklaşsalar da bu merkezlere doğru yönelerek konakladıklarından bahsediyor. Hıristiyanlık, Musevilik ve İslam?da insanlar ibadetlerini yaparlarken kutsal yöne yöneliyorlar. Bu durum, Müslümanların yaşadığı kentlerde yerleşim yerlerinin camilerin etrafında şekillenmesi gerçeğiyle temellenmiş oluyor. Cami, İslam şehirlerinin merkezinde bulunuyorlar. Evler ve şehir halkının bazı ihtiyaçlarını karşılayan çarşı gibi unsurlar camilerin etrafında kümeleniyor.

Uğur TUZTAŞI

Dini mekanların tarihi gelişim süreçlerini, insanlık tarihinin ilk dönemlerine kadar götürmek gerekiyor. Üstün, yüce bir varlığa olan inanç, genellikle?ölüm ve hayat? ilişkisi içinde şekillenmişti. Ebedi hayat, ölümsüz ruh ve tekrar dirilişe olan inanç, yaşayış biçiminin ölümden sonrasına yönelik olarak şekillenmesine yol açtı. Bu inancın bir diğer sonucu da mezarlıkların yerleşim dokusundan farklı olarak, çeşitli dinlerde anıt mezarlara kadar uzanan mimari oluşumlara dönüşmesi. Mezarların aksine kapalı bir mekan oluşturmayan, Menhirler ya da menhirlerin daire biçiminde üstü açık bir düzende yer almasıyla oluşturulmuş Kromlekler gibi millerce uzaktan algılanan yapılar topluluğu ölümden sonraki hayata inancı simgeleyen örnekler olarak karşımıza çıkıyor. Bu anıtsal strüktüre ait bileşenlerin Mısır?da iri sütunlara, eski Yunan medeniyetinde de kolonlara dönüştüğünü görüyoruz. Ancak bunlar taşıyıcı özelliklerinin yanı sıra, bu mekanların gücünü gösteren simgeler ve temsil ettikleri mimarinin birer sembolü haline gelmişler.

Hıristiyanlıkta da şehirdeki dominant öğe olarak iki kutuptan bahsedebiliriz. Bunlardan birincisi merkez kilise ve başpiskopostu. Diğeri ise, merkez devlet yönetimiydi. Birbirlerinden ayrılmış ancak birbirlerini tamamlayan bu iki merkezin fiziki mekana yansımasında yine konut yerleşim alanlarının belirgin bir biçimde ayrıldığını gözlemliyoruz.

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

İslam mimarisinin en belirgin özelliklerini taşıyan yapılardan biri Osmanlı külliyeleri. Külliye?bütün? ve?birliktelik? anlamına geliyor. Fiziki anlamda ise cami, hamam, imarethane, okul, han, hastane gibi ayrı binalardan oluşan bir bütünü sayabiliriz.

İnsanlar ilk toplu yerleşimlerinden itibaren inandıkları varlıklar için binalar, törensel açık alanlar yapmışlar, inandıkları varlıkları kendi hayatlarının bir parçası haline getirmişler. Dahası güç ve inancı sembolize eden bu mekanları kendi barındıkları mekanlardan daha özenli ve gösterişli yapmışlar. Örneğin, Babil kültüründe şehrin önemli binaları-mabetleri merkezi bir bölgede toplanmıştı. Mabet, aynı zamanda adalet ve vergi toplama gibi idari binaları da kapsıyor ve bu işlemleri inandıkları varlık adına gerçekleştiriyorlardı. Bölgelerin yerel süslemeleri, malzeme çeşitliliği ve yağmur gibi doğal etkenlerle mimari farklılıklar gösteriyordu. Ancak silüeti nasıl olursa olsun, mabet her zaman inanılan varlığın simgesiydi.

Ne bilgi dolu ne aydın insanlarımız var böyle...

Uzakdoğu?nun neredeyse tümünde iki önemli inanç sistemi etkili olmuştu: Hinduizm ve Budizm. Bu iki felsefe özellikle dekoratif mimarisi ile bu geniş bölgenin mimarisi altında yatan felsefeyi de yansıtıyordu. Hinduizm ile Budizm?in ayrıldığı noktalar mimariyi de şekillendirmişti. Hinduizm bireysel olarak ifa edilen günlük ibadetlere yönelirken, Budizm topluluk ve cemaat odaklıydı. Bu sebeple Budizm de bahçeler etrafında gruplanan hücreler, bir araya gelinen koridorlarından oluşan manastırlar ortaya çıkmıştı.

Budizm?in ve Hinduizm?in temelindeki evren kavramı, ortasında dünyanın yüzdüğü dev bir okyanus şeklindeydi. Dünyanın merkezinde altı teras bulunuyordu. Bunların en altında insanlar, orta katında gardiyanlar ve inanılan varlıklar, üst katlarında ise onların cenneti yer alıyordu. Bu form genellikle dini mekanların temelini oluşturuyordu. Hindu inanışında inanılan varlıkların dağlarda ve mağaralarda yaşadığı düşüncesi Stupa denen mekanların oluşmasına sebep olmuştu. Çeşitli bölgelerde bu ilk mabet formu değişik biçimlerde uygulanmıştı. Ama genelde kutsal oymalarla bezenmiş yürüyüş yolu ve mabedin dış yüzeyi tüm mabetlerde ortak nokta olmuştu. Diğer bir ortak nokta da, bu kutsal mekanların her ne kadar göğe yükseliyor veya yere gömülüyor gibi görünseler de tüm kullanılan bölümlerinin zemin katı olmasıydı. Sıcak iklim ve günlük hayatın açık havada geçmesi bu durumu meydana getirmişti.

İslam mimarisi İslam coğrafyasının mekansal farklılıkları mucibince farklılıklar taşıyor. Ancak hiçbir bölge tek başına İslam mimarisini tanımlayamıyor. İslam, ilk yıllarında görkemli binalar inşa etmeyen göçebe toplumlarda yayılmıştı. Bu özellik, camilere olduğu kadar medreselere ve hac yolundaki kervansaraylara da yansımıştı. Bunların tümü ana yapıyı ve içindekileri güneşten ve düşmanlardan korumak üzere yüksek duvarlarla kuşatılmış, etrafında gölgeli pasajların ve avlu ortasında çeşmelerin yer aldığı yapılardı. Bütün İslami yapılarda önemli olan Kabe?ye yönelmek. Mekanın açık ya da kapalı olması zaruri değil.

İlk çağlarda inanç ve mekan

İnsanoğlu, tarihin her döneminde bir varlığa inanma ihtiyacı hissetti. İnsan neye inanırsa inansın üstün güce inanışını fiziki mekana yansıtmış. Spiro Kostof mimarlığın, dini yapılar inşa edilmesiyle başladığını belirtiyor. Fiziki mekanların dini törenlerin yapıldığı, halkın toplandığı mekanlar olarak algılanması, insan ve mekanlar arasında güçlü bir ilişkinin kurulması, mekanların yüceltilmesi açısından son derece önemli.

İnancın gereği olarak kutsal mekanlar; nadiren şehir dokusundan ayrı, tek başına duran binalar halindeydi. Ancak siluet üzerindeki uzak mesafeden?tek?liği ile hemen belirgin biçimde ortaya çıkıyordu. Kutsal yapıların planlanması genellikle kutsallık derecelerine göre sıralanıyordu. Bu kutsal mekanlar planlı bir şekilde gerçekleşiyordu. Bu özellik, Grek ve Roma mimarisinde önemli yer tutuyordu. Her mekan bütünün bir parçası ve tek tek ayrılmış mekanlar bütünü oluşturan açık alanlarla tekrar birleştirilip birbirine akıyordu.

Hinduizm ve Budizm

Hıristiyan dünyasında da dini mekanlar sınırlarını belirleyen duvarlar içerisinde, parçaları olan bir bütün şeklindeydi. Katedrallerde çan kulesi, vaftizhane, piskoposun evi, hastane, mezarlık ve özellikle 9. yy?dan itibaren keşişlerin barındığı mekanlar yer alıyordu. Her ne kadar sınırlandırılmış bir bölge olsa da yine doku içinde yer alan, siluette ölçeği ve topografya üzerindeki konumu ile dokudan ayrılan yapı ya da yapılar dizisi ve toplumun odak noktasıydı. Cemaatler bu alanlarda vaftiz, vaaz, cenaze törenlerinde bir araya geliyor, kiliseyi ve binalarını korumak için bağış topluyor ve gelir getirici organizasyonlar düzenliyorlardı.