Büreyt'den rivayet edilen bir hadis-i şerifte; adamın biri Ka'be'yi tavaf ederken annesini omzunda taşıyarak tavaf ettirmiş Resulullah'ın yanına gelerek:

Allah'ın insanlardan korunmasını istediği beş kutsal şeyden biri de, neslin devamıdır. Neslin devamını Allah , canlıların kabiliyet ve yapılarına göre belli kanunlara bağlamıştır. Neslini devam ettirebilmek için en büyük zorluklarla karşılaşan canlı da insanoğludur. İnsan, canlıların en güçlüsü olmasına rağmen, doğduğu anda en zayıf olanların başında gelir. Bazı hayvan yavruları doğumdan hemen sonra, bir kısmı da kısa bir zaman sonra ayağa kalkabildiği, ihtiyaçlarını gidermeye başlayabildiği halde insanoğlu ancak, doğumundan yıllar sonra bu seviyeye gelebilir. Neslin devam edebilmesi için bütün bu zorlukları çeken ana babalardır. Anne, yavrusunu dokuz ay karnında taşır, hamilelik süresince pek çok güçlükle karşılaşır, hayati tehlikeleri de göze alarak çocuğunu doğurur. Hiç bir şeye gücü yetmeyen bebeğini büyütmek için, uykusundan, istirahatinden, sıhhatinden feragat eder. Nitekim Cenab-ı Allah şöyle buyurur:

Hülasa anneye ve babaya her türlü ikram ve ihsanda bulunmak, onların ihtiyacı olduğu takdirde bütün maddi ihtiyaçlarını gidermek, onlara 'öf' bile dememek, onlara karşı daima tatlı dilli olmak, en güzel tavır ve davranışlarla karşılık verip en ufak bir şekilde onları üzmemek bıkkınlığı ifade edebilecek bir tavır takınmamak gerekir. Gönüllerini kıracak en küçük bir sözden bile kaçınmak, her hususta rızalarını kazanmağa çalışmak, onları kendisinden memnun etmek, yaşlandıklarında onların her türlü hizmetine koşmak, hastalık anlarında tedavi ve bakımlarını yaptırmak çocukların görevidir. Hasta veya yatalak hallerinde onların hizmetlerinde bulunmak Cennet'in kapılarını aralayan bir davranıştır.

'Ana-babası veya bunlardan birisi yanında ihtiyarladığı halde, Cennet'e giremeyip Cehennem'i boylayan kimse' der. (Müslim, Birr, 9) .

'Ana-babamı ağlar halde terkederek, hicret etmek üzere senin emrini almaya geldim' diyen bir sahabiye Peygamberimiz :

Abdullah b. Mes'ud Hz. Peygamber 'e sordu:

ana gibi yar olmaz

'-Sonra hangisidir? ' dedim.

-Sa'd! bu yaptığın nedir? Ya sen bu yeni dinini bırakırsın, yahut da ben yemem içmem ve sonunda ölürüm. Sen de benim yüzümden; 'anasının katili! ' diye ayıplanırsın, dedi. Ben; 'Anneciğim böyle yapma. İyi bil ki, ben bu dini bırakmam! ' dedim. Ve iki gün iki gece bekledim. Kadın ne yedi, ne içti. Bunun üzerine:

7. Öldüklerinde hayırla anmak, dua etmek. Ana-baba ölmekle onlara karşı olan sorumluluklar bitmez. Onların temiz hatıralarını devam ettirmek gerekir. İnsanları insan yapan da bir bakıma, nesilden nesile miras olarak intikal eden bu güzel duygu ve hatıralardır. Peygamberimizin; 'Sevgi, veraset yoluyla kazanılır' (Buhari, el-Edebü'l-Müfred, 22) hadisi de bu gerçeği ifade etmektedir. Böylece, nine ve dedelerle torunlar arasında bir sevgi bağı kurulmuş olur. Onları hayırla anmak, bağışlanmaları için dua etmek, Allah'u Teala'nın Kur'an-ı Kerim'de bize öğrettiği dualardandır; 'Ey Rabbimiz! İnsanların hesaba çekileceği kıyamet gününde beni, annemi, babamı ve bütün müminleri bağışla. ' (İbrahim, 14/41) .

1. İtaat : Çocukların ana-babalarına karşı en önemli görevleri onlara itaat etmek, yapılması haram olmayan isteklerini yerine getirmektir. Cenab-ı Allah şöyle buyurur: 'Biz insana, ana-babasına iyilik yapmasını tavsiye ettik. Bununla beraber, hakkında bilgi sahibi olmadığın bir şeyi bana ortak koşman için sana emrederlerse, artık onlara bu hususta itaat etme.' (el- Ankebut, 29/8) Bu ayet ashabtan Sa'd b. Ebi Vakkas hakkında nazil olmuştur. Hz. Sa'd olayı şöyle anlatmaktadır: 'Ben anneme hürmet ve itaat eden bir çocuktum, müslüman olunca annem bana:

Onlara hayır duada bulunmak ve Allah'tan, bağışlanmalarını dilemek. Varsa vasiyetlerini yerine getirmek. Dostlarıyla ilişkiyi devam ettirip ikramda bulunmak. Akrabalarıyla ilişkiyi devam ettirmek ki, senin bütün akrabaların ancak onlar vasıtasıyla varolmuştur. (Buhari, el-Edebü'lMüfred, 19)

Peygamberimiz çok öfkeli bir şekilde üç defa, 'Yazıklar olsun o kimseye ' dediğinde Ashab-ı Kiram; 'Kimdir o? Ey Allah'ın Resulü! ' diye sorunca;

'Yüce Rabb'ın şöyle emretti; Yalnız Allah'a ibadet edeceksiniz, ana-babalarınıza iyilik yapacaksınız. Şayet bunlardan biri veya her ikisi senin yanında ihtiyarlarsa sakın onlara 'öf ' dahi deme, yüzlerine bağırma, onlara tatlı söz söyle. Onlara, merhamet belirtisi olarak tevazu kanadını aç da, 'Ya Rab, küçüklüğümde bana şefkat gösterdikleri gibi, sen de onlara merhamet et' de '(el-isra, 17/23-24)

'-Allah yolunda savaşmaktır. ' diye buyurdular.

Allah'ın, ana-baba ve çocuklar arasında yarattığı sevgi ve saygıdan kaynaklanan işte bu hak-görev ilişkisi, insan neslinin yozlaşmadan, sıhhatli ve sağlam bir şekilde devam edebilmesinin ve vazgeçilmez bir şartıdır.

4. Saygısızlık etmemek. İslam ümmetinin prensibi büyüklere saygı, küçüklere sevgidir. Saygıya en layık olanlar, saygıda kusur etmeyi dahi aklımızdan geçirmememiz gerekenler de ana-babalarımızdır. Bir gün Peygamberimiz ashabına;

'-Hakkını ödedim mi? ' diye sormuş. Resulallah buyurmuşlar ki:

babalar günü yaklaşıyor

6. Kötü söz söylememek. Onları incitecek her tür kötü söz ve davranıştan kaçınmak gerekir. Bu kötü davranışların ebeveyne doğrudan yapılması haram olduğu gibi, onlara kötü söz söylenmesine sebep olmak da haramdır. Cenab-ı Allah'ın, 'Onlara öf dahi demeyin' yasağı yanında Peygamberimizin şu hadis-i şerifi de çok dikkat çekicidir:

Peygamber Efendimiz de 'kime iyilik yapayım? ' diye üç defa soran bir sahabiye, üç defasında da, 'annene' cevabını verdikten sonra dördüncü soruda, babasına iyilik yapması gerektiğini söylemiştir. (Buhari, Edeb, 2; Müslim, Birr, 1) .

'Biz, insana, ana-babasına iyilikte bulunmayı tavsiye ettik. Özellikle de anasını tasviye ederiz ki, o, kat kat zaafa düşerek ona hamile kalmış, emzirmesi de tam iki sene sürmüştür. Binaenaleyh; bana ve ana-babana şükret. ' (Lokman, 31/14) . Aile ve çocuğun ihtiyaçlarını temin etmek için baba yılmadan, usanmadan çalışır, yemez yedirir, giymez giydirir. Çocuğun bir yeri ağrısa, onlar daha fazla rahatsız olurlar. Çocuklarının rahatını kendi rahatlarına tercih ederler. Bu zahmetli meşgale, değişik safha ve şekillerde olmak üzere yirmi otuz yıl devam eder. Hatta, ana-babanın çocuğuna gösterdikleri ilgi hayat boyu sürer gider.

Bir sahabi; 'Ölümlerinden sonra da ebeveynim için yapmam gereken bir iyilik var mı? ' diye sorunca Peygamberimiz şöyle buyurdu:

Yukarıda zikredilen ayet ve hadislerden de anlaşılacağı gibi ana-babaların istek ve arzularını yerine getirmek, onlara karşı çıkmamak Allah'ın emridir. Ancak, ana-baba çocuğundan Allah'a karşı gelmesini, O'nu inkar etmesini, farz kıldığı bir şeyi yapmamasını, haram kıldığı şeyleri yapmasını emrederse; onların bu istekleri yerine getirilmez. Çünkü Allah'a isyan olan hususta, ana-baba da olsa, insanlara itaat edilmez.

'-Vallahi anne, iyi bil ki, senin yüz canın olsa da bunlar birer birer çıksa, ben bu dinimi yine bırakmam. Artık ister ye, ister yeme' dedim. Bu azmimi görünce annem bu direnmesinden vazgeçti. Bunun üzerine yukarıdaki ayet-i kerime nazil oldu. (Tecrid-i Sarih Tercümesi, XII, 121) .

Bu şefkat dolu tasvirin, insanları anne babalarına teşekküre yönelttiği oldukça açıktır.

-'Onlara dön, nasıl ağlattınsa onları öylece güldür, sevindir' der ve henüz müslüman dahi olmayan ana-babasının yanına gönderir.

'-Anne-babaya iyiliktir' diye cevaplandırdılar.

Ayrıca onlara karşı iyi, güzel olan her davranışta bulunmak, kötü, çirkin her hareketten de sakınmak, onlara karşı olan görevlerimizdendir.

Peygamber Efendimiz de bir hadislerinde: 'Allah size, annelerinize itaatsizliği... Haram kıldı.' (Buhari, Edeb, 4) .

Toplum yapısının temeli olan ailenin kurucuları ve en önemli iki unsuru.

'-Hayır, sana hamile iken alıp verdiği bir nefesin hakkı bile değil.'

Abdullah b. Amr b. el-As'ın anlattığına göre, bir adam peygamberimiz 'e gelerek cihada gitmek için izin istedi. Peygamberimiz de ona; 'Annen baban sağ mıdır? ' diye sordu. Adam: 'Evet', deyince Resulullah : 'O halde sen önce onların rızasını almaya çalış, ' buyurarak ona bu görevini hatırlattı. (Tecrid-i Sarih Tercümesi, VIII, 377) .

babalar için bir şeyler alalım

5. Rızalarını almak. İnsanın dünyadaki en büyük görevi şüphesiz ki, Allah'ın rızasını kazanmaktır. Bundan hemen sonra rızasını almamız gerekenler ise, ana-babalarımızdır. Çünkü, yukarıda geçen ayetlerde de görüldüğü gibi Allah'u Teala, kendisine ibadetten hemen sonra ebeveyne iyiliği emretmiş, Peygamberimiz de : 'Allah'ın rızası, babanın rızasında, gazabı da gazabındadır' (Buhari, el-Edebü'l-Müfred, 1; Tirmizi, Birr, 3) buyurmuştur. İyilik yapmada babadan önce gelen annenin durumu da, tabii ki böyledir.

Ashab-ı Kiram'dan Ebu'd-Derda Hz. Peygamber'in kendisine dokuz önemli şey tavsiye ettiğini, bunlardan birinin de; ana-baba da dahil olmak üzere aile fertlerinin ihtiyaçlarını karşılamak olduğunu belirtir. (Buhari, el-Edebü'l-Müfred, 9) Yine Peygamberimiz, cihada katılmak isteyen bir sahabiyi, ihtiyaçlarından dolayı, ana-babasının yanına göndermiştir. (Buhari, el-Edebu'l-Müfred, 9) .

'- Vaktinde kılınan namaz' buyurdular.

Ana-babanın çocuklar üzerindeki haklarını şöyle sıralayabiliriz:

'-Ya Resulullah, amellerin hangisi daha üstündür? ' Resulullah:

3. Maddi ihtiyaçlarını gidermek. Yaşlanıp kendi ihtiyaçlarını temin edemez hale gelince ana-babaların bütün ihtiyaçlarını temin etmek çocukların görevidir. Bu görev sadece ahlakı olmayıp, hukuken de vardır. Bu görevini yerine getirmeyen kimse İslami yönetim tarafından buna zorlanır. Allah bu görevi evlatlara yüklemektedir: 'Ey Peygamber! Sana ne sarfedeceklerini soruyorlar. De ki, sarfedeceğiniz mal ana-baba, akrabalar, yetimler, düşkünler ve yolcular içindir. Yaptığınız her iyiliği Allah bilir. ' (el-Bakara, 2/215) .

Ölümlerinden sonra yapılacak duanın ebeveyne faydasını Peygamberimiz şöyle dile getirir: 'İnsan ölünce amel defteri kapanır. Ancak şu üç şeyle sevabı devam eder: Sadaka-ı cariye, insanların faydalanacağı bir ilim ve arkasından hayır dua eden bir evlat' (Buhari, et-Edebü'l-Müfred, 19) .

Hz. Peygamber çocukların ebeveynlerine karşı sorumluluklarının ne kadar büyük olduğunu şöyle dile getirmektedir:

'Evet dört haslet vardır:

'-Sonra hangisidir? '

-Efendimiz : 'Biri başkasına kötü bir söz söyler, o da tutar bunun ebeveynine söver' diye cevap verdi. (Buhari, Edeb, 4) .

Hayatta ve öldükten sonra ebeveynine karşı görevlerini yerine getiren, onları memnun edip hayır dualarını alan kimse, dünya ve ahiretin en büyük mutluluklarından birini kazanmış olur. Çünkü Peygamberimiz böylelerinin bereketli uzun bir ömre sahip olacaklarını, ebeveynin kendileri için yapacakları duaların Allah tarafından mutlaka kabul edileceğini ve Cennet'i kazanacaklarını müjdelemektedir.

-Ashab-ı Kiram: 'Bir kimse ebeveynine nasıl söver? ' deyince,

Abdullah b. Mes'ud diyor ki tekrar sordum:

baba gibi devlet bulunmaz...

'Çocuk, hiç bir iyilikle babanın hakkını ödeyemez. Ancak onu köle olmuş bir vaziyette bulur da satın alarak hürriyetine kavuşturursa hakkını öder.' (Buhari, el-Edebü'l-Müfred, 6)

-'Size, büyük günahların en büyüğünü bildireyim mi? ' diye üç defa sordu. Üç defasında da 'evet bildir, Ey Allah'ın Resulü' diyen-ashab-ı kirama bunların sırasıyla; 'Allah'a ortak koşmak, ana-babaya karşı gelmek, haksız yere adam öldürmek ve yalan söylemek' olduğunu belirtir. (Buhari, Edeb, 6) .

2. Ana-babaya iyi davranmak. Allah'u Teala Kur'an-ı Kerim'de, insanın kimlere karşı görevleri olduğunu sıralarken şöyle buyurur:

Ana-baba, çocuklarına yeteri kadar iyilik yapmamış olsalar, hatta bazı zararları dokunmuş olsa da, çocuklar, onlara yine de iyi davranmak mecburiyetindedir. Çünkü insanlar yaşlandıkça çocuklaşır. Çocukluğumuzdaki yanlış ve zararlı davranışlarımızı güler yüzle karşılayanlar bize muhtaç duruma gelince onlara, bize yaptıkları gibi iyi davranmamız aynı zamanda bir şükran borcudur.

Üzerimizde bu kadar çok emek ve hakları olan anne ve babalarımızı sevmek ve onların sevgisini başka şeylerle değişmemek en önemli ahlaki görevlerimiz arasındadır. Bu görev, hayatta iken onlara karşı hürmet, şefkat ve merhamet göstermekle kendilerini hoşnut etmeye çalışmakla yerine getirilir. Gerçek anne-baba sevgisinin, 'annemi, babamı seviyorum', demekten ibaret olmadığını, onlara karşı maddi-manevi her türlü görevin yerine getirilerek bu sevginin ispat edilebileceğini unutmamamız gerekir.

'Bir kimsenin ana-babasına sövmesi büyük günahlardandır'.