Aynı şekilde, imanları zayıf olan bir takım gafiller de kendilerine bir şeyler verenleri veya vermeye engel olanları bu işte ilk hareket noktası olarak gördüklerinden, şüpheye düşmüşlerdir. Halbuki bu işleri onların üzerinden Allahu Teala gerçekleştirmektedir. Onların, aradaki varlıkları asıl nimet verici veya nimete engel olucu görmeleri, tevhid anlayışlarındaki noksanlıktandır. Yukarıdaki bidat ehli, Allahu Teala?nın sübuti sıfatlarında Allah?a ortak koşmuşlardır. Bunlar ise Allah?ın isimlerinde ona ortak koşmaktadırlar. Böylece, haktan sapanlar Allahu Teala?yı gerçek tevhid ile birlemekten perdelendikleri gibi; bunlar da Allah?ın ezeli ilminin tecellileri olan bir gerçeği görmekten perdelenmişlerdir.

Bu konuda bir takım bidat ehli şüpheye düşmüş ve Kur?an?ın yaratılmış olduğunu iddia etmişlerdir. Bizde şüphe yok diyenler de insanların sözlerini, en güzel hüküm veren Allah?ın sözünden önce görmektedirler. Buna göre onlar, Allah?ın sözünden önce bir sözün varlığını kabul etmektedirler. Çünkü bu kimseler ilahi kelamın ezeli olduğunu kabul etmemektedirler. Böylece cahillikleri sebebiyle, kaçındıklarından daha büyük bir hataya düşmüşlerdir. Çünkü onlar, kendi zanlarınca, ?eğer Allahu Teala?nın sıfatlarını kadim/ezeli kabul edersek, Allah?ın zatı ile beraber başka ezeli varlıkları kabul etmiş oluruz? düşüncesiyle, ilahi sıfatları Yüce Allah?ın zatından ayrı düşünüp onların hadis olduğunu/sonradan yaratıldığını söylerler. Bu anlayışla onlar, ilk önce hadis olanı/sonradan yaratılanı, ikinci olarak kadim/ezeli varlığı kabul etmiş olmaktadırlar.

Ancak, hak yoldan sapan kimselerin içine düştü şirk, bir sapıklıktır. Bu, açık şirk olduğu için sahibini dinden çıkarır. Yakini zayıf kimselerin içine düştü şirk çeşidi ise, gaflet ve cehaletten kaynaklanmaktadır. Bu, gizli bir şirk çeşidi olduğu için, sahibini dinden çıkarmaz.

Aynı konuda bize şöyle bir hadise nakledildi:

Anlatıldığına göre, alimlerden birisi, bir adımın arkasında namaz kıldı. Adam namazı bitirip dönünce alime baktı; onu basit bir elbise içinde görünce: ? Ey ihtiyar, nereden yiyip içersin? diye sordu. Bunu işiten alim: ?Biraz sabret, önce senin arkanda kıldığım şu namazı yeniden kılayım da sana öyle cevap vereyim/sen daha rızkı kimin verdiğini bilmiyorsun!? Dedi.

Yakin ilmine sahip arifler, Allahu Teala?nın her şeyi bilmesi, her şeye gücü yetmesi konusunda, ilahi hikmetin gerçekleşmesi, sevap ve azabın kullara ait olması için bir takım sebeplerin ve vasıtaların var edildiğini kabul etmede diğer müminlerle ortaktırlar. Fakat bu seçkin kullar, kuvvetli yakin, müşahede, güzel sabır ve gerçek rıza haline ulaşarak onlardan çok ileri derecede ilim ve marifete sahiptirler. Onların başına bir musibet ve sıkıntı geldiğinde, kalpleri sakin, nefisleri huzur içinde olur. Onlar, kullarını imtihan eden Yüce Zatın, mahlukatın bütün işlerini dilediği gibi tedbir ettiğini müşahede ettiklerinden, bela ve imtihan anında hak üzere sabit kalırlar. Böylece, onlar yakinden bir makam, tevekkülden bir hal ve rızadan bir nasip elde etmişlerdir.

Allahu Teala zalimlerin bu tür düşünce ve iddialarından uzaktır. O, bunlardan çok ulu ve çok Yüce?dir. O?nu, sabah akşam tesbih ederiz. Bu cahiller bilmiyorlar ki onlar bir ayet okuduklarında, onların ağzından çıkan sözler/ayetler, Allahu Teala?nın sözünden sonra söylenmiş olmaktadır. Çünkü Allahu Teala ilk sözü söyleyen ve ezeli ilim sahibi olduğundan, Onun sözü ilk söz olmaktadır. Kullar ise her ne şekilde olursa olsun, söyledikleri her söz ezeli değildir ve her yaptıkları sonradan yaratılmadır.

Hud, 11/3

Seri es-Sekati şöyle demiştir: ?Üç şey vardır ki, yakini iman bunlarla açığı çıkar: Tehlikeye maruz kalsa da hakkı yerine getirmek. Bela ve musibet anında Allah?ın emrine teslim olmak; nimet elinden gidince Allah?ın kazasına rıza göstermek.?

Bir de onlar, yeryüzünün ve bütün insanların Allah?a ait olduğunu, hamd ve mülkün yalnız O?na mahsus bulunduğunu bildiği halde, Allah?tan başkasından bir şey umup O?ndan başkasından beklenti içine girerler. Gerçeklerle yüzyüze geldiğinde onun ağırlığı altında ne yapacaklarını şaşıran bu nefisler ve kalpler asla huzura eremedikleri için; musibet ve felaketlerle karşılaştıklarında ızdıraba düşer/çaresiz kalırlar, sıkıntılar karşısında Allah için sabredemezler.

Ondan önce Yusuf b. Esbat da şöyle demiştir: ?Denilirdi ki: Kimde şu üç şey bulunursa, imanı kemale erer. 1-Rıza hali kendisini batıla/harama götürmez. 2-Kızgınlığı onu haktan ayırmaz. 3-Gücü yettiğinde kendisine ait olmayan şeyi almaz/hak yemez.?

Alimlerden bir zat şöyle demiştir: ?Allahu Teala avam halkın önüne sebepler perdesini germiştir. Onlar yalnız bu sebepleri görürler; gerisine bakıp Allahu Teala?yı göremezler. Seçkin kullar için ise zatıyla sebepleri örtmüştür. Onlar, Allahu Teala?yı görürler, sebepleri görmezler.?

?Ey adam! Sen de şu eksik tevhid anlayışınla müslümanların imamı olup onlarla Allahu Teala arasında vasıta olmasaydın, bu da senin için daha iyi olurdu.? dedi.

Yukarıda Allahu Teala?nın, asıl nimet veren, men eden, kuluna zarar ve fayda veren, dilediği gibi, dilediği zamanda dilediği kimseyi yaratan ve rızıklandıran olduğunu zikrettik. Bu şekilde iman etmek, umum müminlerin itikadı ve ilmidir. Ancak avam müminler, bunların hikmetini bilmezler ve asıl hükmü verenden gafildirler. Onların bu anlayışları hayatlarındaki alışkanlıklarda da kendisini gösterir. Mesela onlar, günlük gıda ve ihtiyaçlarının alıştıkları yerden gelmesini, ya da bu rızkın, kendilerinin tercihine uygun şekilde akıl ve mantık ölçüleri içinde ele geçmesini isterler.

Diğerleri ise, zikrettiğimiz hakikatlerden uzakta kalmışlardır ve bu konuda ancak genel hükümleri yerine getirmişlerdir. Genel olarak müminler, tevekkülün farz kısmında yakini iman sahipleri ile beraberdirler. Yaki ehli arifler, fazilet olan tevekkül noktasında diğer müminleri ileri geçmişler ve onlara üstünlük sağlamışlardır. Genelde müminler ise bu noktada duraklamışlar; yakine ulaşamadıklarından ve sebeplerle perdelenip ilerisini göremediklerinden, bu yüksek derecelerden yüz çevirmişler/ona yönelmemişlerdir. Mukarrabun derecesine çıkmış arifler, fazilette öne geçmişlerdir. Ayetlerde belirtildiği gibi; Allah daha fazlasını yapan herkese iyiliğinin karşılığını verir. Hem kullar Allah katında derece derecedirler. Allah onların yaptıklarını görmektedir.

Al-i İmran, 3/163

?Bir alim camide itikafa çekilmişti. Kendisinin belirli bir gelir gideri/maaşı yoktu. Bir gün caminin imamı ona: ?Keşke çalışsan da geçimini temin etsen senin için daha iyi olurdu!? dedi. Alim, ona cevap vermedi. Bir vakit sonra imam kendisine yine aynı sözleri söyledi. O zaman alim şu karşılığı verdi:

?Caminin civarında oturan bir Yahudi bana her gün iki ekmek vereceğine söz verdi. Ben de bununla yetinerek çalışmayı bıraktım. Bunun üzerine imam: ?Eğer o kimse sözünde samimi ise, senin camide itikaf yapman daha hayırlıdır.? Dedi. Bunun üzerine alim:

Halbuki onların akılları mal ile büyüklük taslamak, övünmek, insanlarla yarış ve gurur peşindedir. Onlar, alçak gönüllülük, tevazu, fakirlik ve miskinliğe yanaşmazlar; işlerini Allah?a havale etmezler; O?nun takdir ve tedbirine rıza göstererek kendilerini dilediği gibi ve dilediği kimse vasıtasıyla rızıklandırmasına razı olmazlar. Bu halleriyle onlar, zalimlerin ahlaklarını müminlerin ahlakına tercih etmişlerdir. Çünkü yakini müşahededen uzak kalmışlar ve kötü ahlakların esiri olmuşlardır.

Rivayete göre Allahu Teala sıddıklardan birine: ?Benim için ince anlayışı ve gizli lütfu elde et ki seni seveyim? diye vahyetti. Bunun üzerine sıddık: ?Ey Rabbim! İnce anlayış nedir? diye sordu. Allahu Teala: ?Üstüne konan bir sineği dahi benim koyduğumu bil ve benden niyazda bulun ki, onu kaldırayım.? Sıddık: ?Gizli lütfun nedir? diye sordu. Allahu Teala: ?Sana güvelenmiş bir nohut tanesi dahi gelse, onunla seni andığımı bil.? Dedi.

Bu kimseler, aradaki vasıtalarla kendilerine bir iyilik ulaştığı zaman, hemen onları övüp methetmeye başlarlar. Bir nimeti kaçırdıkları zaman ise buna sebep olanları kötüleyip kınarlar. Bu hal, onlardaki gafletten ve bildikleri ilmin hakikatini müşahededen uzak olmalarından kaynaklanmaktadır. Bu da onların tevhid anlayışlarının noksan ve yakinlerinin zayıf oluşuna bir delildir. Onların marifetleri/Allahu Teala?yı tanımaları kulaktan işitme ve habere dayalı bir marifettir; haberle birlikte müşahedeye dayalı bir marifet değildir.