Mevlana Celaleddin-i Rumi : "İnsanın edepten nasibi yoksa, o insan değildir. İnsanla hayvanı birbirinden ayıran en bariz fark edeptir. Kur'an-ı Kerim'i iyice tetkik edersen, bütün ayetlerin manasının edeb olduğunu görürsün" diyerek, edebin önemini veciz bir şekilde ortaya koymuştur.

Bunun tam aksi düşünülürse, o zaman da sadece kötü ve şer olanı yapardı; şeytanlaşır, şeytan olurdu. Oysa, Rabbimiz şeytanları da insanoğlundan tamamen ayrı yaratmıştır.

İnsanoğlunu Ala-yı illiyin mertebesine çıkaran şey, kainatın özeti olması hasebiyle kendi varlığı içinde olan zıtlıklar dünyasında iyi ve güzel adına verdiği mücadelesidir.

İslam dininin tespit ve tayin ettiği ahlaki hükümlere göre ilişkilerimizi sürdürüyorsak, ruhlar aleminde verdiğimiz misak'a sadakat gösteriyoruz demektir. Gerek nefsimize, gerek ailemize ve gerek içinde yaşadığımız cemiyete karşı olan vazifelerimizi, İslam'ın tayin ettiği ölçülere göre eda etmek zorundayız. İnsanların heva ve heveslerinden kaynaklanan ahlak anlayışı, başlı-başına bir faciadır ve sürekli değişir. Bu incelik asla unutulmamalıdır.

Öyleyse, melekler ve şeytanlar var oldukları halde biz insanoğlunu var eden kudret, bizdeki iyi ve kötünün aynı anda bulunuşundan bir şeyler murat etmektedir.

İnsanların toplum içerisindeki davranışları ve birbirleriyle münasebetleri hususunda, muhtaç olduğu ilimleri öğrenmeleri "farz-ı ayn" hükmündedir. İbn-i Abidin: "Kulun dinini icrası, Allah için amelinin ihlası ve kulları ile muaşereti hususunda muhtaç olduğu ilmi öğrenmesi İslam'ın farzlarındandır." diyerek, buna işaret etmiştir. Tahkiki manada iman etmiş olan bir mü'min, gerek Allah?u Teala'nın hukukuna, gerek insanların hukukuna, hassasiyetle riayet eder. Peygamber Efendimiz : "Mü'minlerin iman yönünden en mükemmel olanı ahlakı en güzel olanıdır." buyurmuştur. Bu cihetle iman ile ahlakı birbirinden ayırmak mümkün değildir.

Eğer insanın içinde saklı bu hayır ve şer zıtlığı olmasaydı; sadece iyiye, güzele ve hayra yönelik tarafı kalsaydı, o zaman insan olma manasını yitirir, imtihanının sırrı ortadan kalkardı. Bu durumda sadece hayırlı ve iyi olanı yapar, melek olurdu. Oysa Yüce Rabbimiz, insanoğlunu ve melekleri ayrı özelliklerle?

Allah?u Teala model olarak seçilen Peygamber Efendimiz hitaben: ?Sen elbette yüce bir ahlak üzeresin? buyurulmuş ve Hz. Peygamber'in kendisi de: "Ben ahlaki prensipleri tamamlamak üzere gönderildim." buyurmuştur.

Evet; insanoğlu en yüce olanla, en süfli olanı içinde barındıran ilginç bir varlıktır. Hatta bu iki zıt özelliğin amansız bir çatışma içinde bulunduğu muharebe alanı gibidir.

Edeb, insanların davet olunduğu bütün hayır, fazilet ve mekarim-i ahlakı içine alır. Seyyid Şerif Cürcani: "Edeb ma'ruftan ibarettir. İnsanı her türlü hata ve fenalıktan koruyan bir melekedir." tarifini esas almıştır. Kamus mütercimi Asım Efendi ise, edeb maddesinde şunları zikreder. Edeb; nezaket, incelik ve usluluktur. İnsanlara karşı sözü ve hareketi ile yumuşak bir muamele ve güzel bir tavır üzere olmaktır. Bütün hatalı davranışlardan kendisiyle korunular şeyleri bilmektir. Kişinin benliğinde yerleşmiş bir meleke olup; ona sahip olanları, kötülenmeyi ve ayıplanmayı gerektirecek şeylerden korur. Ariflerin deyimi ile edeb?Dinin tespit ve tayin ettiği ahlaki sınırları korumak ve saygı gösterilmesi gereken yola girmektir.? Bu ise insanın gönlünde yer etmiş olan güzel ahlaktan ibarettir. İnsanı hakka götüren yolların hepsi edeptir. Fıkıh alimlerine göre; Resul-i Ekrem 'in sünnetine dayanan hareketler manasına gelir."

Kimin söylediğini şuan hatırlayamadım ama çok sevdiğim bir sözü paylaşayım "Edep bir tac imiş Nur-i Hüda'dan, giy o tacı emin her beladan"

Zira Peygamber Efendimiz 'in nasıl bir ahlaka sahip olduğunu soran Hz. Urve b. Hişam?a, Hz. Aişe validemiz şöyle cevap vermiştir:

İşte insanın kendi varlığında cereyan eden bu mücadele, Allah?u Teala?nın tespit ettiği hudutları çiğnemeden ve Peygamber Efendimiz ?in kamil ahlakı model alınarak sürdürülmesi gerekir. Bu tarz uygulamaya?edeb? denir.

Ahlak ile birlikte ele alınması gereken bir kavram da edeptir.

Öyleyse, bir insanı tanımak için insanlarla muamelesine bakılır. Acı tatlı her halde edep üzere davranmayı başaran kimse, dünyada iken huzur cennetine girmiştir denilebilir.

İslam ahlakı Kur'an-ı Kerim'e dayanır. Yani her yönüyle Cenab-ı Allah tarafından vahiy yoluyla belirlenmiş bir davranışlar manzumesidir. Her şeyden önce İslam ahlakı bir vazife ahlakı şeklinde ortaya çıkmıştır. Zira Kuran-ı Kerim'deki her emir, müminler için bir görev belirlemiştir. İnsanın bir mümin olarak bu emirlere muhatap olmayı kabul etmesi, bunları birer görev olarak telakki etmesi anlamındadır.

"Resul-i Ekrem 'in ahlakı Kur'an'dan ibaretti" beyanı Resulullah 'in bütün hadisleri insanların birbirlerine karşı daha iyi davranmaları konusunda birer emir mahiyetinde olup, Müslümanlara görev yüklemektedir. Dolayısıyla İslam'ın getirdiği ahlak anlayışı her şeyden önce bir görev ahlakıdır.

İnsanların toplum içerisindeki davranışlarını ve birbirleriyle ilişkilerini düzenlemek gayesiyle ortaya konulan hükümlere ahlak denilir. Dünyadaki bütün sistemlerin ve rejimlerin temelinde, ferdi ve toplumsal ahlak anlayışını görmek mümkündür. Ahlak kuralları, herhangi bir insanın toplumun diğer fertlerine karşı vazifelerini gündeme getirir.

Öyleyse, insanlara karşı daima yumuşak davranmak, hatalarına rastladığında, bu hatalarını son derece yumuşak bir ifadeyle ve onları üzmeyecek bir tarz ve üslupla söylemek gerekir. İnsanları ikaz ederken de aynı üslubu uygulamak Müslüman?ın prensibi olmalıdır. İslam'ın insanların hayatlarında görülen pratik ahlakı insanın kendisine, hemcinslerine, çevresinde ve Allah'a karşı olan bütün görevlerini içine alır. Bütün bunlara baktığımızda İslam ahlakı hürmet, hizmet, merhamet, edep, haya, nefse hakimiyet, tevazu, adalet, ve benzeri hususlar üzerinde yükselmiştir.