Abdülkadir Geylani ile çağdaş olan tarikat pirlerinden biri de Ahmed Rifai (ö.578/1183)dir. 500 veya 512/1118 yılında Basra'da doğan Rifai, dini ilmleri ikmal ettikten sonra dayısı Şeyh Mansur'dan tarikat almış, vefatından sonra da onun postuna oturmuştur. Vefatına kadar bu hizmeti sürdürerek adına bir tarikat teessüs etmiştir.

Burhaneddin Muhakkik Tirmizi, Bahaeddin Veled'in talebesi ve mürididir. O'nun peşisıra Belh'ten Anadolu'ya gelip Kayseri'ye yerleşmiştir, Kübrevidir.

Bir yandan Abbasi hilafetinin her geçen gün siyasi nüfuz ve istikrarını kaybetmesi, diğer yandan Batı'dan gelen haçlı saldırılarıyla Doğu'dan gelen Moğol istilası, İslam dünyasını tarumar etmişti. Bu yıllar Anadolu'da Anadolu Selçukluları ve beyliklerin, Mısır'da Memlüklerin, Irak ve Suriye'de yine muhtelif beyliklerin hüküm sürdüğü bir dönemdir. Siyasi otoritenin zaafa uğradığı bu yıllarda halkın manevi otoritelere sığındığı ve onların ruhani himayesinde ferahladığı dikkat çekmektedir. Halkın ve yöneticilerin XI. asırdan itibaren sufilere gösterdikleri hürmet ve saygının bu asırlarda giderek arttığı görülmektedir.

1. XII ve XIII. Asır'da Tarikatlar

XI. asır başında yaşamış bulunan Gazzali, Tasavvuf tarihimizde bir dönüm noktasıdır. Gazzali'nin geliştirip sistematize ettiği ehl-i sünnet tasavvufu, Gazzali'den sonra müessese bazında faaliyet göstermeye başladı. Bu yüzden XII. ve daha sonraki asırlar, tasavvufun tarikat şeklinde müesseseleştiği çağlardır. Tarikatların tekevvün döneminin ardından tasavvufi tefekkürün en önemli simaları bu asırlarda yetişmiştir.

Bu devrin ünlü şeyhlerinden Adi b. Müsafır Hakkarili olup Musul civarında yaşayıp orada ölmüş (ö.557/1162 ) bir şeyhtir. 606/1209 yılında Şiraz'da vefat eden Ruzbihan Bakli XII. asrın velud mutasavvıflarındandır. Onun "Meşrebu'l-Ervah" adlı makam, menzil ve kavramlara dair eseriyle Şatahatu's-sufiyye'si meşhurdur.

Bunlardan Kübreviyye, Harezmli Şeyh Necmeddin Kübra (ö.618/1221) tarafından kurulan tarikattır. Necmeddin Kübra, Moğollarla yaptığı savaşta şehid olmuştur. Tarikat ve nüfuzu Türkistan bölgesinde saygın bir şeyhtir.

XII. ve XIII. asır, daha sonraki dönemlerde tesir ve nüfuzunu devam ettirecek Kübreviyye, Sühreverdiyye, Ekberiyye, Bedeviyye ve Mevleviyye gibi tarikatlerin teessüs edip geliştiği yıllardır.

Mevlana Celaleddin Rumi'ye nisbet edilen Mevlevilik de bu yılların tarikatıdır. Mevlana babası Bahaeddin Veled (ö.628/1231) ve Burhaneddin Muhakkik Tirmizi vasıtasıyla aldığı Kübrevilik, Şems-i Tebrizi'den aldığı vecd ve coşkuyu İbn Arabi tesiriyle aldığı vahdet-i vücud telakkisiyle yoğurmuş yepyeni bir mektep olmuştur. Şems-i Tebrizi, Baba Kemal Cündi, Şeyh Rükneddin es-Secasi, Evhadüddin Kirmani, Fahreddin Iraki ve Kirmani ile çağdaştır. Ömrünün çoğunu seyahatlarla geçiren Şems, 642/1244 yılında Konya'ya gelerek Mevlana ile tanışmış, onun hayatını değiştirmiştir. Şiir, edebiyat ve semaya önem veren bu yol, yıllar boyu Osmanlı ülkesinde "kalem efendileri"nin tarikatı olarak etkin olmuştur.

Bu yüzyıllarda Türkistan bölgesinde Sayram şehrinde dünyaya gelen ve Yesi'de yaşayıp oradaki insanları kendi dilleriyle tarikat, tasavvuf ve İslam yoluna çağıran bir mutasavvıf daha vardır. O da Anadolu ve Balkanlar'a kadar uzanan bir çizgide tesir ve nüfuz sahibi olan Ahmed Yesevi'dir. 562/1166 yılları civarında ölen Ahmed Yesevi, Kuzey Türkistan bölgesinde İslamiyetin yayılmasını sağlamıştır.

Aynı yüzyıllarda Kuzey Afrika'da teşekkül eden ve günümüze kadar tesirini devam ettirecek olan Şaziliyye tarikatının kurucusu ise Ebu'l-Hasan Ali b. Abdullah Şazili'dir. 657/1258 yılında vefat ettiğinde yerine Ebu'l-Abbas Ahmed Mürsi'yi halef bırakmıştır. Şazeliye Mısır ve Kuzey Afrika'da en yaygın tarikatlerden birisidir.

Ekberiyye tarikatı Şeyh-i Ekber namıyla ünlü Muhyiddin b. el-Arabi (ö.638/1240)'ye nisbet edilen bir tarikattır. İbn Arabi, Füsusu'l-hikem ve el-Fütuhatü'I-Mekkiyye adlı muhteşem eserleriyle tasavvuf tefekküründe yerini aldığı gibi, aynı zamanda Ekberiyye tarikatının kurucusu sayılmıştır. Endülüs'te doğup Mısır, Şam, Anadolu gibi o günün İslam ülkelerinin pek çoğunu gezmiştir. İbn Arabi "vahdet-i vücud" anlayışını sistemleştiren sufi sayılır. O'nun yaşadığı yıllar Vahdet-i vücud inancının İslam ülkelerinin her yanında değişik kişilerce temsil edildiği yıllardır. Kuzey Afrika'da Abdülhak b. Seb'in, Mısır'da İbnü'l-Farid bu asırlarda bu düşünceyi temsil eden mutasavvıflar olarak dikkat çekmektedir.

Bahaeddin Zekeriyya Multani (ö.666/1268) Sühreverdiyye'nin Hindistan temsilcilerindendir. Fahreddin Iraki, Multani'nin damadıdır. Şeyhinin vefatından sonra Hindistan'dan kalkıp Anadolu'ya gelmiş, Konevi ile görüşerek İbn Arabi'nin fikirleriyle tanışmış ve Lemeat adlı eserini kaleme aldıktan sonra 688/1289 yılında Şam'da vefat etmiştir. İbn Arabi'nin en önemli üstadları arasında yer alan Ebu Medyen Şuayb el-Mağribi (ö.590/1194) bu devrin önemli şeyhlerindendir. Abdülkadir Geylani şarkın (Şeyhu'1-maşrık), o da mağribin şeyhi sayılmıştır.

Kendisinden sonra gelenlerce, başta İbn Arabi olmak üzere "kutub" ve "insan-ı kamil" olarak tavsif edilen Abdülkadir Geylani'nin tarikatı İslam dünyasının her tarafına yayılmıştır. Vaaz ve irşadlarından oluşan el-Gunye, el-Fethu'r-Rabbani, Fütuhu'l-gayb gibi eserleri vardır.

Abdülkadir Geylani'nin tam adı Muhyiddin Ebu Muhammed b. Ebu Salih Zengidost'tur. 470/1076 yılında Hazar'ın güneyinde Gilan'a bağlı Neyf'de doğdu. 562/1166 yılında Bağdat'da öldü. İlk tahsilini memleketinde yaptıktan sonra onsekiz yaşında Bağdad'a geldi. Bağdad'da muhtelif kişilerden dini ilimler tahsilini tamamladı. Nihayet Ebu'l-Hayr Muhammed b. Müslim Debbas vasıtasıyla tasavvuf yoluna girdi, tarikat hırkasını giydi. 521/1127 yılından itibaren Bağdad'da irşad ve nasihat faaliyetlerine başladı. Etkili ve coşkulu vaazları sayesinde sevilen bir mürşid oldu. İlim ve devlet ricalinden pek çok kimse onun müridleri arasına katıldı. O'nun tasavvufi eğitim anlayışında mürid önce riyazet ve çile döneminden geçecek, dünyadan el etek çekecek, sonra sülukünü tamamlayıp tekrar halkın arasına dönecektir.

Bedeviyye tarikatı, 596/1200 yılında Fas'ta doğmuş, 675/1276 yıllarında Mısır'da ölmüş Ahmed b. Ali Bedevi'ye nisbet edilir. Ahmed Rifai ve Abdülkadir Geylani gibi büyük mutasavvıfların kabirlerini ziyaret eden Ahmed Bedevi, manevi olgunluğa eriştikten sonra, Mısır'a gelir ve Tanta şehrine yerleşir. Burada kırk yılı aşkın bir süre halkı irşad ile meşgul olduktan sonra vefat eder ve oraya defnedilir. Ahmediyye veya Sutuhiyye gibi adlarla anılan Bedevilik, Mısır'da Şazeliyye'den sonra en yaygın tarikat olma özelliğini hala sürdürmektedir.

Sühreverdiyye tarikatı Adabü'I-müridin müellifi Ebu'n-Necib Sühreverdi (ö.563/1167 ) tarafından kurulmuş ve zamanının "şeyhler şeyhi" sayılan Ebu Hafs Ömer Sühreverdi tarafından geliştirilip sistemleştirilmiş bir tarikattır. Ebu Hafs Sühreverdi, uzun bir ömür sürmüş, çağdaşı Halife Nasır li-dinillah'ın saygısını kazanmıştır. Halife tarafından Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad'a elçi olarak diplomatik bir görevle gönderilmiştir. Avarifü'l-maarif adlı eseri tasavvuf klasikleri arasında yerini aldığı gibi, tekke ve zaviyelerdeki tasavvufi adab ve protokolü ihtiva eden kaynak eserlerden biri olmuştur.

Selçuklu hükümdarları, sufilere samimi bir hüsn-i kabul göstermiş, fethettikleri bölgelerde onlar için tekkeler inşa ederek vakıflar tahsis etmişlerdir. 545/1150 yılında Amasya'da inşa edilen hankah-ı Mes'udi'yi diğerlerinin takip etmesi, XII. miladi asırdan itibaren Anadolu'da birçok mutasavvıfın yerleşmesini sağlamıştır.

VI. ve VII. Hicri, XII. ve XIII. miladi asır, tarikatlerin tekevvün dönemidir. Bugünkü anlamıyla tekkesi, zaviyesi, şeyh ve mürid münasebetleriyle ilk tarikatler bu yüzyılda kurulmuştur. Bağdad'da Abdülkadir Geylani, Basra'da Ahmed Rifai, Türkistan bölgesinde Ahmed Yesevi, bu dönemde yetişen ilk tarikat kurucularıdır.

Necmeddin Kübra'nın halifelerinden Mecdüddin Bağdadi, (ö.606/1209) Harezmşah Sultanı Muhammed tarafından Ceyhun nehrine atılarak idam edilmiştir. Feridüddin Attar eserinde onu anlatmaktadır. Necmeddin Kübra'nın yetiştirdiklerinden biri de Seyfüddin Baharzi (ö.658/1259) dir. Necmüddin Razi (ö.628/1230) de bu dönemde eserleriyle tanınan müelliflerdendir. "Necm Daye" adıyla ünlü Razi'nin Mirsadü'I-İbad adlı eseri meşhurdur. Konevi ve Mevlana ile görüştüğü söylenmektedir.

Ahmed Yesevi ile aynı şeyhten feyz alarak daha sonra kurulacak Nakşbendilik'in ilk temel esaslarını kuran Abdülhalik Gucdüvani (ö.595/1199) Maveraünnehr ve Buhara bölgesinde tasavvuf ve tarikat hizmetini sürdürmüştür. Nakşbendilik'in "onbir esasını" kuran Gucdüvani'den Bahaeddin Nakşbend'in "üveysi" tarik ile feyz aldığı bilinmektedir.