MEVLANA?yı okuyan ve onun ruhsal tababetinden yararlanan kişi, ölüm korkusunu dengeleyebilmektedir. Ölümsüzlük felsefesini ve ölümden korkmama inancını yaymanın bir diğer temsilcisi YUNUS EMRE?ye göre ise insan zaman içinde bulunan bir varlıktır.

Kindi (ö. 860)?Uyku ve Ru?ya Üzerine? adlı risalesinde de Plotinus?tan mülhem belirttiği üzere, ruh saflaştığı zaman, rüyada bedenlerinden ayrılmış olan öteki ruhlarla konuşabilir.

İbn Sina, Aksamu?l-Ulumi?l-Akliyye eserinde Tıp ilmini Tabiat, başlığı altında kaydederken Psikoloji, Tabiat Felsefesinin temel kısmını oluşturur, Tıp ilmi ise tabiat felsefesinin yan dallarındandır. der.

Mevlana?ya göre, ölüm, beden mezarından kurtuluş gibidir. Ruh ve beden ilişkisinde Platon etkisindedir. Ruh, bedenle birleşince asıl vatanından ayrılmış beden hapishanesine düşmüştür. Ölümle asılla birleşir. Böylece varlıkta birlik gerçekleşir.

Nefs kelimesi de yukarıdaki anlamları içermekle birlikte ayrıca bir şeyin özü, öz varlığı, zatı, esası anlamlarına gelmektedir. Nefs kelimesi, İslam düşüncesinde insan ruhu, zihni ve kötü benlik anlamlarını içeren bir anlam çerçevesine sahiptir.

Kaçınılmaz şeyler hakkında duyulan üzüntüler bir kötülüktür. Kindi?ye göre, ölümden korkmak yersizdir. Ölüm bizi gerçek vatanımıza götürecek bir gemidir. Gerçek vatanda, yokluk, hasret ve üzüntü yoktur. Ölüm doğamızın tamamlanmasından ibarettir. Ölüm yoksa insan da yoktur. Ölümlü olmayan, insan değildir. Buna göre olmamamız gereken durumda olmak kötü değildir. Kötü olan, olmamız gereken durumda olmamaktır. Kötü olan ölümün olmayışıdır. Çünkü ölüm yoksa insan da yoktur. O halde ölüm kötü değildir.

Farabi (870?950)

YUNUS bu ayırımdan hareketle, fani olandan baki olana, sonlu olandan sonsuz olana yönelmiştir. YUNUS, bu dünyayı ve bu dünyevi zamanı tıpkı MEVLANA gibi bir hapishane gibi değerlendirmektedir.

Türk İslam düşünürleri ölümsüzlük arzusunu felsefi sistemlerinde insanlara aşılamış ve felsefi eserlerinde bunu vurgulaya gelmişlerdir. MEVLANA VE YUNUS EMRE, insanların ölüm korkularını yenmeleri için eserlerinde ölümsüzlük arzusunu aşılamışlardır.

Platon?un ölüm ötesi olan hayata olan inancı son derece kuvvetlidir. Ölümsüzlük arzusu, ölüm korkusuna paralel olarak, insanla birlikte var olan bir duygudur. Bu arzu, ölüm korkusunu yatıştıran ve insana yaşam sevinci ve kararlılığı veren bir arzudur.

Ölümden sonraki hayatın mahiyetini ve ölüm düşüncesinin etkilerini, çeşitli disiplinlerden istifade ederek incelemek mümkündür. Konunun psikolojik, ahlaki, kelami yönleri bulunmaktadır. İnsanın farklılığı ve hayata bakışındaki çeşitliliği çok farklı ölümsüzlük anlayışları ortaya koymuştur.

YUNUS?a göre insanın varlığı iki safhaya ayrılır:

?Beden için sağlık ve hastalık olduğu gibi, ruh içinde sağlık ve hastalık vardır.? görüşünü ifadelendirmektedir.

?Dünya aslanı av ve rızık arar. Tanrı aslanı ise hürlük ve ölüm, çünkü ölümle yüzlerce hayat görür de varlığını pervane gibi yakıp yandırır?

Kindi, insan mutluluğunun önündeki engelleri ortadan kaldırmayı gaye edinerek, Üzüntüyü Gidermenin Yöntemleri başlıklı bir eser kaleme almıştır.

Cahil insanlar, mutluluğu sadece ölümle kaybedeceklerini düşünürler. Ölümden sonraki mutluluk hakkında bir şey bilmezler. Bilgiye sahip olmakla birlikte doğru çizgiden uzak bir hayatı seçen fasık ise iyilik üretmemenin acısını daha çok çekecektir.

Ölüm, huzur alemine ve gerçek mutluluğa ulaşmaktan başka bir şey değildir. MEVLANA, ?Aşksız olma ki ölmeyesin, Aşkla öl ki, diri kalasın?. derken ölümsüzlüğe giden süreçte aşkın önemine değinir. Allah sevgisiyle dolu olan kimse, bedenini ilahi sevgiyle doldurduğundan ölümsüzlüğe kavuşur. İlahi sevginin kuşattığı bir insan için ölüm düşünülemez olmaktadır.

?karaciğerde bulunan ve fakat başka hiçbir şeyi tanımamış olan bir besin maddesinin aklı olsaydı; sonra başka yere nakledilmek istenseydi, gelişmesi için daha uygun bir bünyeye nakledilse bile, o bu durumdan üzüntü duyardı. Eğer o madde yumurtalara, ulaşıp sperme dönüşse, sonra yumurtalardan daha geniş bir yer olan rahime, nakledilmek istense, elbette bu durum onu fazlasıyla üzerdi. Rahime yerleştikten sonra, o maddeye,?- yumurtalara döneceksin? dense rahimdeki durumuna nispetle, yumurtaların dar olduğunu ve gelişmiş insan suretinden uzak bulunuşunu hatırladığı için bu söz onu öncekinden kat kat fazla üzecektir. O madenin rahimden bu geniş aleme çıkması istendiğinde, durum aynıdır, bu da onu fazlasıyla üzecektir. Şayet o, bu geniş ve güzel aleme çıksa, ve sonrada rahime dönmesi söylense, dünya ve dünyadaki her şey onun mülkü olsa rahime geri dönmemek için derhal hepsini verirdi. işte bunun gibi, dünya denilen, bu yerden ayrılış da onu üzecektir.?

İbn Sina (ö.1037)'da, var olan her şey madde, ya da şekil olarak vardır. Ruh, şekil cinsindendir. Ruh içinde oturduğu beden için bir iç hareket ilkesidir. Bedenle birleşmeden önce ruhun ferdi varlığı düşünülemezse de bedenden ayrıldıktan sonra varlığı düşünülebilir. Nefis, bedenin ölümünden sonra varlığını sürdürür.

O?na ulaşmak ancak, insanın, varlık ve yokluk çölünü geçmesiyle mümkün olur. İnsanı, varlığa ulaştıran, sonsuzluğa ulaştıran bir nokta da yokluk fikridir. Ölmeden önce ölmenin manası budur. YUNUS?un sistemi içinde ölüm korkusunun en temel güvencesi yaratıcıyı bulmak, onu düşünmektir. Ölümden korkanlara?korkma? diyerek insan bilinicinin bilinemezlik karşısında duyduğu acziyetine?güven ve huzur? aşılamaya çalışır.

MEVLANA, ölümün ayrılık değil, ilahi sevgiliyle kavuşma anı olduğunu belirterek, ölüm karşısında kaygı duyan, ağlayan insanlara ruhsal tabip olarak yol gösterir.

ÖLÜM KORKUSUNUN RUHSAL TEDAVİSİNDE RUHSAL TABİPLER OLARAK

Farabi, daha çok insanların hayata değer verip iyi davranışlar gerçekleştirmelerini özendirmektedir. Hayat güzeldir. Mutluluğa giden yol, dünyada iyi davranışlar dan geçmektedir.

diye seslenen Mevlana, her şeyden önce, ruhun soyut bir varlık olarak zamana ve mekana bağlı olmadığını dile getirir. Ruha bu sıfatı bahşeden Allah?tır.

?Böylece ecel rüzgarı da ariflere gül bahçesinden esip gelen rüzgar gibi, latif ve hoştur. Ateş İbrahim?e diş geçirmedi. Çünkü Tanrı?nın seçilmişi idi. Onu nasıl ısırabilir?.

Farabi, Fusulü?l Medeni?de;

?Seni nasıl defneyleyeceğiz?

?Ben ölüp de tabutumu geçirdikleri zaman, benim bu cihanın derdiyle uğraştığımı zannetme. Cenazemi görünce ayrılık ayrılık diye ağlama, benim sevgilimle kavuşmam zamanıdır.?

Ruhsal ve zihinsel varlıklar hakkında ne bilinebilir? Beden ve nefs arasındaki ilişki nedir, türünden sorular hep varlık felsefesi başlığı altında ele alına gelmiştir. Varlık anlaşılmaya çalışılırken, beden ve ruh ilişkisi bağlamında ölüm kavramı üzerinde de durulmuştur.

İslam filozofları nefs kelimesini, çoğunlukla, ruh kelimesinin yerine kullanırlar. Ruh; hayat, dirilik, canlılık, nefes, hareket, rüzgar, hava anlamlarına gelen bir kelime olarak kullanılmaktadır.

?Ölümüm bana can gibi hoş geliyor. Dirilmemle adeta bir ölümsüzlük ölümü bize helal olmuştur. Azıksızlık azığı bize rızık ve nimettir. Ölümün görünüşü yok olma, içyüzü dirliktir. Ölümün görünüşte sonu yoktur. Gelecekte ise sonsuzluktur. Bana da ölüm tatlıdır. ayeti benim içindir?.

?Beni kabre indirip bırakınca, sakın elveda elveda deme Zira, mezar cesetler topluluğunun perdesidir.?

Ölüm korkusu hayat ve ölüm hakkındaki bilgisizlikten kaynaklanmaktadır. Kindi?nin verdiği bir örnek ilginçtir, Mahmut Kaya çevirisiyle vereceğimiz bu metaforunda insanın boşlukta kalma, mekan kaybetme korkularını gidermeye yönelir:

YUNUS?a göre ölüm sonsuzluk yoluna girmektir. Öyleyse ölümden korkmamalı aksine sevinmelidir. YUNUS, ölümü sevdirmeyi dener ve insanların üzerinde biraz daha fazla düşünmelerini sağlamak için sürekli ölüm temasına değinir. YUNUS EMRE, sonsuzluğa olan inancı vurgulamakla beraber, insanları ölüm sonrası için hazırlıklı olmaya çağırır.

Mevlana yine ölümü, kendi ifadesine göre şöyle anlatmaktadır:

diyerek ölüm korkusu ve yok olma endişesi taşıyan zihinlere somut örnekler verir.

MEVLANA (1209?1273)VE YUNUS EMRE((1240?1321)

MEVLANA, ölümle başlayacak sonsuz imkanlar arzusuyla o kadar iç içedir ki, bu arzuyu ve güzelliği çevresindeki insanlara anlatmak ister. Tüm insanlara sonsuzluk arzusunun boş bir arzu olmadığını anlatan MEVLANA, ölümden sonraki hayata olan inancı genel sistemi içerisinde vurgular, ölüm korkusuna kapılan insanların kalplerine huzur ve güven vermeyi amaçlar.

?Buradan gidişi gördüğün gibi, tekrar gelişi de düşün, Güneş ve Ay batmakla eskimezler ki, hangi dane vardır ki, toprağa ekilip de çıkmamıştır? Niçin insan denilen dane için de kuşkuya düşüyorsun?

İslam filozofları, sadece ölüm korkusunu doğuran bir dizi sebep tespit etmekle kalmamış, bu korkuların giderilmesine yönelik açıklamalar da getirmişlerdir. Bu tespitler, onların güçlü bir gözlem ve tasnif yönünü ortaya koymaktadır. Filozofların korkunun ortadan kaldırılmasına yönelik açıklamalarında ortak nokta, çözümü akıl ve düşünce gücünü kullanmada bulmalarıdır. Filozofların açıklamaları görüleceği üzere, insanları, önce korkunun sebepleri üzerinde düşünmeye davet etmek ardından da korkuya etken olan sebeplerin akılcı bir yaklaşımla giderilmeye çalışılmasıdır. Filozoflar, korkunun giderileceği yeri zihin olarak belirlemişlerdir. Öte yandan Mevlana ve Yunus Emre gibi keşfi ve sezgiyi ilke edinen İslam düşünürleri, ölüm korkusunun giderilmesinin temeline, manevi anlamda bir ölümsüzlük inancını koymuşlardır. Bu inanç, duyusal yoğunluk sağlayarak, kalpleri korkulardan azade kılmaya yönelmiş bir metot içerir. Filozoflar, korkuyu akıl temelinde çözerken, sezgiyi ilke edinen, İslam düşünürleri ise, korkuyu kalbin doyumu ve huzuru açısından gidermeye çalışmışlardır. şimdi de filozofların, ölüm korkusunun giderilmesi hususundaki görüşlerini yakından ama kısa çizgilerle görmeye çalışalım.

?Ey oluş ve dağılış aleminde tamamıyla çürümüş canlar, sonsuz canlarımız, ne vücuda geldi ne doğdu?

Her kültürün, din ve felsefenin özellikleri farklı da olsa, ölüm sonrası için geliştirmiı olduğu bir anlayışı ve yorumu olduğu görülür. Ölümsüzlük ifadesinden kastedilen kişisel ölümsüzlüktür; yani fert olarak insanın kişiliğinin, benliğinin, hatırasının hafızasının ve kimliğinin ölümden sonra sonsuz sapasağlam durduğunun farkında olarak baki kalmasıdır.

İnsanın en temel isteği ölümsüzlüktür. Ölümden sonra hayat, öldükten sonra dirilmek ve ruhun ölümsüzlüğü gibi ifadeler, genellikle bu hayattan sonra mahiyetini tam olarak tasavvur edemediğimiz, başka bir hayatı vurgulamaktadır.

Eserlerinde ortaya koydukları bilgiler, insanın ölüm karşısındaki korkusunu yenmeye yardımcı olmaktadır. Bu açıdan MEVLANA VE YUNUS EMRE, İslam düşüncesinin ruh tabipleri olarak değerlendirilebilir. Eserlerinde, vurguladıkları, yaşama sevinci ve ölüm ötesine olan kuvvetli inanç, gerek yaşadıkları dönem için ve gerekse sonrası için rehberlik etmiştir.

diyen Mevlana, ölümü sonsuz hayata açılış olarak görür. Ölüme olan umut dolu bakış açısıyla, insanlara güven ve umut veren Mevlana?ya göre ölüm, sevgiliye yani Allah?a ve aynı zamanda sonsuz imkanlar dünyasına kavuşmaktır. Öyleyse ölümden korkmamak gerekir.

İslam geleneğinde Tıp ilmi, beden tıbbı ve ruhsal tıp olarak ikiye ayrılmıştır. Buna göre, beden tıbbı, fizik ve fizyolojik hastalıklardan korunmayı ve bu hastalıkların üstesinden gelinmeyi hedeflerken, ruhsal tıp ise insanın ahlaki, manevi, psikolojik sorunlarını ve çözümünü ele alan İslam ahlakı ile ilişkili olan bir disiplindir.

Ona göre, üzüntü, sevilenlerin kaybı ve arzuların gerçekleşmemesinden doğan psikolojik bir rahatsızlık durumudur. Üzüntülerden kurtulmak için ruhu tedavi edip onun acılarını dindirmek gerekir. Bu husus, bedenin tedavisinden daha üstün bir konuma sahiptir. Çünkü ruh bedenden daha üstündür.

Farabi, ölüm korkusunun temelini bilgisizliğe dayandırmaktadır. O, özgün yaklaşımında, ölüm korkusundan insanları azade kılmaya çalışırken, insanların biran önce ölmeyi dileyip kurtuluşa ereceklerini telkin etmez.

1. Allah?ın üflediği ruhtan ötürü, onunla bir yakınlığı olan insan varlığı.

1. Kindi (790?860)

Buna göre, nefs, bedenin olgunluğu anlamına gelmektedir. Nefsin kendini geliştirmek ve mükemmelleştirmek için bedene ihtiyacı vardır. Beden, nefsin bir aletidir. Plotinus?un Enneadlar?ı, İslam filozoflarının görüşleri üzerinde etkili olmuştur.

Bizi biz yapan bedenimiz değil, ruhumuzdur. Cisimden ibaret olan beden, cisim olan her şeyle ortak iken, bize ve her şeye canlılık özelliğini veren ruh, bizim şahsiyetimizi oluşturur. Ruhu korumanın en temel sebebi onun bu açıdan üstün oluşunda yatmaktadır.

Onunla iç içedir. Beden, bu zamanın tahripkar yönüyle gider. Fakat ruh, kadim olan, ezeli ve ebedi olan Allah?tan kaynaklanmıştır. Bedenin dağılmasından sonra da insan ruhu yaşar.

Ölüm anını, ?düğün gecesi? olarak adlandıran Mevlana, ölümü sonsuzluğa açılan bir pencere olarak takdim ederek ondan korkmamayı telkin eder.

2. Yeryüzünde etten kemikten olan insanın varlığı.

Dış görünüş açısından çekirdek toprağa gömülür ama ardından o çekirdek topraktan çıkar ve büyür. MEVLANA, ölümü sonsuzluk arzusuyla açıklarken; umut, güven ve ruhsal güçle dolu bir insanı şekillendirir. Ona göre ölüm, sonsuz hayatın başlangıcıdır.

Farabi,(ö.950) ruhun, bedenin olgunluğunu sağladığını ve ruhun olgunluğunu da sağlayan şeyin akıl olduğunu söyler. İnsan, akılla insandır.

Sokrat bu soruya gayet vazıh olarak?istediğiniz gibi gömün, ben zaten sizlerden daha uzağa gidecek değilim, dostlarım, Krito benim az sonra bir ceset olacağımı zannediyor. Nasıl defnedilmemi sorması bu yüzdendir. Zehiri içtikten sonra sizin değil, saadetli insanların diyarına gitmek üzere olacağım? der.

İnsan, ölüm sonrası bilincinin açık olup olmayacağı merakını taşır. Düşünmeye devam edip etmeyeceğini sorgular. Halbuki, ölümsüz olması istenen, acıları, umutları, hayalleri, hatıraları, istekleri ve ahlaki talepleri ile etten ve kandan insandır.

İnsanın varlığı ve ölümü araştırmasının ve tartışmasının izleri ilkçağ felsefesine kadar uzanmaktadır. Varlık var mıdır? Varlığın türleri nelerdir?

Farabi?ye göre, erdemli insan, ölüm karşısında dirayetle durur. Ölümün gerçekleşmesiyle, kendisine hiçbir kötülüğün asla ulaşamayacağını ve ölüm anına kadar kendisine gelmiş olan iyiliğin kendisiyle beraber olduğunu ve ölümle kendisinden ayrılmayacağını düşünür. Bu yüzden erdemli kişi, mutluluğu arttırmaya aracı olan iyi fiilleri gittikçe daha da çoğaltmak için hayatta kalmayı sever. Ölümden korkanlar bilgisiz şehirlerin halkıdır. Cahil insanlar, dünyasal zevklerden mahrum kalma endişesiyle ölümden korkarken fasık insanlar cahil insanlardan daha çok acı duyarlar.

Platon, Phaedon?da ölüme an be an yaklaşan Sokrates?a Kriton?un ağzıyla bir soru sorar.

Mevlana, ölümü sonsuzluk yurduna kavuşmak olarak görmektedir. Bu dünyada yaşanan her an, aslında sonsuzluktan ayrı geçen günlerdir. Ölüm, insanı sonsuzluğa kavuşturan bir açılımdır. Mevlana, ölümden sonraki hayatı mutlulukla karşılamaktadır. Bu dünya hayatı, uyuyan bir kimsenin gördüğü hayallerden ibarettir. Ölüm, tüm bu hayallerden kurtuluştur. Ecel geldiğinde, kişi asıl sonsuzluk yurdunu görür ve ölmekten korkmasının yersiz olduğunu anlar ve gülmeye başlar. Bu gerçekleri şu dizelerde dile getiriyor.

Ölüm ile beden yok olur ve böylece Yaratıcı ile aradaki perde kalkar ve ruh aslına döner. Mevlana, insanı bir çekirdeğe benzetmektedir. Toprağa giden beden bir gün tekrar çıkacaktır.

Buna göre, nefs, basit bir varlıktır, onun cevheri tıpkı ışığın güneşten fışkırması gibi yaratıcıdan çıkar. Manevi ve ilahi bir cevherdir. Bedenden ayrı ve farklıdır. Ruh, bedenden ayrıldığı zaman, alemdeki bilgileri kazanır ve tabiatüstü görme kuvvetine ulaşır. Bedenden ayrıldıktan sonra, akıllar alemine gider. Ruh, uyumaz. Beden uykuda iken duyuları kullanmaz.

KİNDİ, ÖLÜM KORKUSUNUN ETKENLERİ ARASINDA AKIL VE TEMYİZ GÜCÜNÜ YETERİNCE KULLANMAMAYI BULUR. AKIL, HER ŞEYİ YERLİ YERİNE KOYAR, AKILDAN YOKSUN OLANLAR, ŞEYLERİ YERLİ YERİNE KOYAMAZLAR. AKLIN KONTROLÜNDEN UZAKLAŞAN İNSAN, KORKU İLE ZİHNİNİ VE KALBİNİ MEŞGUL EDER. ÖLÜM KORKUSU İLE BİRLİKTE HER TÜRLÜ ÜZÜNTÜ VE KAYGIYI YENMENİN VE MUTLU OLMANIN TEMEL ŞARTI AKLI KULLANMAKTIR.

MEVLANA, insanların kişilik, ahlaki ve ruhsal gelişimlerine yardımcı olmayı hedefler. Bu hedefi gerçekleştirme yolunda, ölümden korkmama dolayısıyla, sonsuza inanma önemli rol oynar.