Hurremiye, halife Me'mun ve Mutasım devrinde (813-842) Azerbaycan'ın Erdebil şehrinin Hurrem bucağında ortaya çıkıp yayılarak sonradan büyük bir isyana dönüşen batıni bir mezhebin adıdır. Bu mezhebin adı, menşei ve kurucusu hakkında kaynaklarda birbirinden farklı bilgiler bulunmaktadır. Nizamulmülk Siyasetnamesinde bu mezhebi, İslam öncesinde İran Kisrası Anuşirvan'ın babası Kubat döneminde yaşayan, Mazdek isimli birisinin kurduğunu söylemektedir. Hurremiye adı Samani'ye göre Farsça bir kelime olan ve Türkçe "hoş" anlamına gelen "Hurram" kelimesinden türemiştir. Zira bu mezhebin mensupları her hoş olan şeyi mubah saymışlardır. Fakat bu ismin daha ziyade ilk doğduğu yer olan "Hurram" nahiyesinden türemiş olduğu ihtimali daha fazladır.

Bunlar da uzak doğu dinlerinde olduğu gibi bir "tenasüh" inancı bulunmaktaydı. Bu inanca göre "Rruh göçü denilen bir şey vardır. Bir insan öldüğünde eğer iyi amelleri varsa bir başka iyi bir vücutta tekrar dünyaya gelir. Aksi halde bir hayvan veya bir bitki olarak dünyaya geri döner".

Hurremilerin itikatları hakkında bizzat kendileri tarafından kaleme alınmış bir eser mevcut değildir. Ancak İslam kaynaklarında Hurremi itikadı ile ilgili birtakım bilgiler elde etmekteyiz. Sıbt el- Cezvi Hurremilerin, dualist olan Maniheizm ve Mazdek dininin tesirinde kaldığından bahseder.

Hurremiye mezhebinin kim tarafından, hangi tarihte kurulduğu hususunda kesin bir bilgi mevcut değildir. Ancak Mesudi'ye göre bunlar Abbasi iktidarının başarıya ulaşmasında baş rolü oynayan Ebu Müslim Horasani'ye aşırı derecede bağlı kimseler idiler. Ebu Müslim'in 754 yılında halife Ebu Cafer el-Mansur tarafından idam edilmesi üzerine İranlılar halifeye karşı isyan ettiler. Bu isyanları kanlı bir şekilde bastırıldı. Böylece Abbasilere karşı İran ve Azerbaycan taraflarında çeşitli bölünmeler ortaya çıkmış oldu. Bu bölünmelerin bir kısmı Ebu Müslim'in ölmediğini ve onun dünyaya tekrar gelerek adaleti hakim kılacağına inanırken, diğer bir kısmı da onun öldüğünü ancak imametin kızı Fatıma da tenasühüna inandılar. Bundan dolayı bu iki fırkadan birine "Müslimiye" diğerine "Fatımiye" adı verildi.

Makdisi, Hurremilerin yeryüzünde daim bir peygamber bulunacağına ve bu Peygamberlerin ırsen veya hulul yolu ile intikal ettiğine inandıklarını kaydeder. Hurremiler, Sasaniler devrinden beri devlete ve asil sınıflara karşı selefleri olan Mazdekler gibi isyancı bir tutum izlemekteydiler.

Başından beri İslam fütuhatını bir Arap istilası olarak görmüşler, hakimiyeti ele geçirmek için her fırsatta zuhur etmişlerdir. Babek'in elini öpmek suretiyle ona biat ederek kurbanlar kesip şaraplar içdikleri, kadın-erkek bir arada ibadet ettikleri, bağlılıklarını ise çalgılı eğlenceler düzenleyerek kanıtladıkları öne sürülür. Bu durum Babek'in bunların nezdindeki mevkiini daha iyi aydınlatmaktadır.

sabahattin çelik

Hurremiler belirli bir güce ulaştıklarında ilk olarak "Sanbaz" adındaki bir şahsın önderliğinde Horasan'da bir isyan hareketine giriştiler. Ancak bu isyan 70 gün zarfında kanlı bir şekilde bastırıldı. Bundan sonra Hurremilerin Babek'in liderliğine kadar dağınık ve silik bir halde olduklarını, Babek'in Hurremilerin başına geçmesi ile derlenip toparlanarak 816 yılında silahlı bir isyan hareketine giriştiklerini görmekteyiz. Bu isyanın kısa sürede İsfahan, Rey, Karaç, Burç ve Bazz bölgelerine yayıldığı ve Abbasi hilafeti için büyük bir tehlike oluştuğu görülmektedir. Bu hareket halife Mutasım'ın kudretli Türk komutanı Afşin'i Babek üzerine göndermesi ile tarih sahnesinden tamamen silinebilmiştir

HURREMİYE