Parmenides?in Varlığı, Plotinus?un Bir?i, Farabi?nin Vacibu?l Vucud?u, Hegel?in Geist?i hep Mutlak?tır. Tanrı için bir başlangıç ve son düşünülemez. Tanrı yokluğu düşünülemeyen Vacibu?l Vücut?tur. Allah?ın sonsuzluğu mekana ait bir sonsuzlukla kıyas edilemez. Sonsuzluk ister zamana ait olsun, ister mekana ait olsun kesin olarak tanımlanamaz. Mutlak Zat?ın yaratıcı faaliyeti ancak zaman ve mekan açısından yorumlandığı takdirde anlaşılabilir. Yaratıcı, insanlar gibi sınırlı olmamakla birlikte onun sonsuzluğu kapsamlı değil yoğundur. Yani nicelik bakımından değil nitelik bakımındandır.

Ahlaki olmayan bir ilim irade ve kudret sıfatının tanrı için mümkün olmadığını tanrının mutlak ilim irade ve kudretinden bahsederken doğal olarak ahlakiliğinin de bunun içinde yer aldığını söyleyebiliriz.

Teodise kavramı Grekçe de Tanrı ve adalet anlamına gelen iki kelimeden oluşturulmuştur. Bu kavramının keşfi genellikle Leibnz?a atfedilmektedir. Kötülük olgusu karşısında Tanrı?nın haklılığını ve adaletini savunma anlamına gelen teodise kötülük problemi karşısında özel bir çözüm anlamında da kullanılmaktadır. Teodise meselesi ilk olarak İslam dünyasında Tanrı?nın mutlak kudretine vurgu yapan Tanrı anlayışlarına tepki olarak formüle edilmiştir. Daha sonra mutlak kudreti ilahi adalet düşüncesiyle akılcı bir şekilde yorumlayan Mutezili ekolle özdeş hale gelmiştir.

İnsan özgürlüğü olarak dillendirilen şey bu kadar acı ve üzüntüye değer bir şey miydi?

ulaştırabilmektedir.

Tanrı sadece varolan değil varlığı hem kendinden olandır hem de varlık tarzı farklı olandır. Aynı zamanda tanrı varlıkların varlıklarını devam ettirendir. İnsan ise varlık tarzı olarak geçicilik, kozalite gibi kategorilerle kuşatılan ve bütün algılamaları ve yargıları bu kategorilerin etkisi altında olan bir varlıktır. Hiçbir zaman ve her zaman, hiçbir yer ve her yer gibi kavramları algılamak insan için imkansızdır.

Bunun dışında insanların başlarına gelen acı ve ıstıraplar karşılığını gerçek hayat olan ahirette bulacaktır.

Augustinus, Leibnz gibi Teist filozoflar ise kötülüğün varlığı ile tanrı nın varlığının ve iyiliğinin asla çatışmadığını gösterebilmek için çaba göstermişlerdir bunun neticesinde güçlü bir teodise geleneği oluşmuştur.

disiplin ve ceza,

Tanrı?nın sonsuzluğu söz konusu olduğunda genellikle hiçbir şeyin onun bilgi, kudret ve iradesinin dışında olamayacağı ve bütün sıfatları en mükemmel şekilde taşıdığı kabul edilir. Bunun neticesinde ortaya çıkan değişmezlik sonsuz olmanın doğal bir sonucu olarak karşımıza çıkar. Eğer bir varlık zamanın ve mekanın üzerinde sonsuz olarak tanımlanıyorsa o varlık aynı zamanda değişmez ve mutlak varlıktır. Tanrı hakkında kullanılan bu Mutlak terimi özellikle Alman idealizminde önemli bir yere sahiptir.

Teodise konusu üç başlık altında incelenebilir. Bunlardan biri süreç felsefesinden çıkan özgül bir teodise olarak süreç teodisesidir.

Kötülük problemi İslam düşüncesinde de batı felsefesinde olduğu gibi teolojik ve metafizik bir konu olarak ele alınmış ve tartışılmıştır. Batı felsefesinde kötülüğün varlığı İslam kelamından tamamen farklı olarak tanrının yokluğunun bir kanıtı olarak kullanılmıştır.

Bu seçimler kişinin duruşunu etkileyen ve değerini belirleyen seçimler olacaktır.

Süreç modelinde evren bir kralın idare ettiği yahut kendi kendine mekanik olarak yürüyen bir yapı değil, birbiriyle etkileşim halinde olan insanların yapıp etmeleriyle oluşan bir toplam olarak görülmektedir. Süreç modeli birbirinden bağımsız varlıkların değil birbirine bağımlı varlıkların ilişkisini öngörür. Tanrı ve alem arasında birbirini etkileyen çift yönlü bir ilişki vardır. Bu modelde Tanrı?nın aşkınlığından çok içkinliğine vurgu yapılmaktadır.

Proses düşüncesi varlıktan ziyade oluş kavramının gerçekliğiyle ilgilenir. Prosesçi düşünürler Tanrının oluş içerisinde olduğu veya değiştiği görüşünü savunmaktadırlar. Süreç Teodisesi?ne göre Tanrı asla kötü değildir. Bu yüzden dünyada varolan kötülüğü açıklayabilmek için gücü sınırlı Tanrı anlayışını benimsemişlerdir. Buna göre Tanrı insanları iyiye yöneltmek için zorlamaz ve varolan tüm güç kendisine ait değildir. İnsan da kudret sahibidir ve dolayısıyla ahlaki kötülüklerin yapıcısı konumundadır.

Nihai sınırlanış olan Tanrı somut değildir, ama somut asıllığın temelidir. Tanrının doğası için hiçbir neden gösterilemez. Çünkü onun doğası ussallığın zaten temelidir. Metafizik olarak sınırsız olan tanrı kategorik olarak sınırlıdır. Tanrı üzerine bilinebilir olanlar özel deneyim alanlarında aranmalıdır. Bu deneyimlerin yorumlarına ilişkin olarak insanlık derin ayrılıklar göstermiştir. Yahova, Allah, Brahma, Cennetteki Baba, İlk Neden, Yüce Varlık?. Tanrı kendi nihai varlığı nedeniyle metafizik durumun kurucusu olmuştur. Tanrı, sınırlanış bakımından en yüce temel olarak kavranılırsa onun gerçek doğasında kötüden iyiyi ayırt etmek ve en yüce yönetimleri arasında usu bulmak mümkün olur.

Oysaki Tanrı dünyayı bu kadar çok kötülüğün olduğu bir yer olarak yaratmak yerine daha az kötülüğün olduğu bir yer olarak yaratamaz mıydı?

İkinci ve daha genel anlamıyla teodise, Tanrı?nın yaratmaya ilişkin ilgi ve iradesini göstermek için kullanılır. Aynı zamanda inayet kelimesinin eş anlamlısı olarak da kullanılır.

Tanrı insanlara bir şeyler vermek konusunda oldukça cömert davranmıştır. O, insanlara kendileri birbirleri ve yaşadıkları dünya için büyük bir sorumluluk vermiştir. Daha da önemlisi içinde yaşadıkları dünyanın nasıl bir yer olacağını belirlemek üzere kendi yaratıcı eyleminden insana pay vermiştir. İnsana verilen bu yaratıcı irade sayesinde insanın özgürleşmesi ancak Tanrının kötülüğe izin vermesiyle mümkün olabilmektedir.

Kuranı-ı Kerim?de ise kötülüğün varlığı ile ilgili olarak verilen cevapları dört gurupta toplamak mümkündür:

Bir çok teoloğa göre tanrı kişisel, belli, tanımlanabilir biçimlerde eylemde bulunan ve bireylerle ortak aşk, sabır ve hikmet gibi özelliklere sahip bir varlıktır. O aynı zamanda her şeyi bilen kadir-i mutlak ve ebedidir.

Burada şöyle bir soru gündeme gelmektedir. Tanrı kendi bütün kasıtlarını başkalarının kasıtlarını etkili biçimde iptal etmeden nasıl yapmaktadır?

Teodise terimi yaygın olarak iki anlamda kullanılır. Temel ve özel anlamıyla Teodise, varlıktaki pek çok kötülük sebebiyle ilahi adaletin tehlikeye girmeden devam edebileceğini kanıtlama çabasıdır.

Tanrı insanların kendi vahyini takip etmelerini ister. Fakat aynı zamanda en derin gizliliği içerisinde kabul edilmeyi ve sevilmeyi ister. Tanrıyı seven kişi ideali sever, Tanrı?yı ise idealden daha fazla sever. İnsan ise kendisinin bir tasavvur tarafından değil bir Tanrı tarafından tamamını idrak edemediğimiz mutlak bir hakikat tarafından bir kişilik tarafından sevildiğini hisseder.

Kötülük problemi karşısında İreneaus teodisesi olarak tanımlanan üçüncü başlığa göre ise dünyanın insan gelişimine uygun bir yer olması için bazı kötülük ve eksiklikleri barındıran bir yer olarak yaratılması zorunludur. Tanrı dünyayı insanlar zevk alsın diye yaratmamıştır. Dünya, insanlar için kendilerini geliştirebilecekleri bir?ruh yapma?veya?şahıs oluşturma?yeri olarak vardır ve yaşanan acılar bunu sağlamaktadır.

Semitik kavram Tanrı?yı tamamen metafizik rasyonelleşmenin dışında bırakmaktadır. Bu anlayışa göre Tanrı?nın bu evreni yaratan olduğunu biliyoruz ve bilgimiz bu noktada bitmektedir.

Dünyada varolan kötülükler insanları eğitmek ve olgunlaştırmak amacına hizmet edebildiği gibi ibret almalarına da hizmet edebilir.

Her şeye gücü yeten bir tanrı bu kötülüklerin olmasını engelleyebildiği halde bunu neden yapmamaktadır?

Bu nedenle Tanrı hakkında düşünce üretecek ve konuşacak bir dil yaratmak insan için pek kolay olmamaktadır. Tanrı insan için bir karşılaşma objesidir. Bu karşılaşma yüzyüze olmasa da, insanın kendisinden çok ötede insanüstü bir varlığı sanki onu görüyor gibi tecrübe etmesidir. İnsan için Tanrı hayatın anlamı ve amacıdır. Mutlak bağlılıkla itaat etmek zorunda olduğu aşkın bir varlıktır.

İslam kelamında ise tenzih anlayışı ön plana çıkarılarak kötülük kavramı açıklanmaya çalışılmıştır. Mutezile kötülük olgusunu Allah?a izafe etmeden açıklamaya çalışırken, Eşari ve Maturidi gelenek Allah?ın ilim ve kudretine herhangi bir eksiklik getirmeme kaygısı ile hareket etmiştir.

Ahlaki kötülükler, insanın kendi özgür iradesiyle yaptığı seçimlerden dolayı ortaya çıkmıştır. Varolan ahlaki kötülüklerin insanların seçimlerinden dolayı olduğunu ve bu özgürlüğün varolabilmesi için zorunlu olarak bulunması gerektiğini bilmekteyiz.

Fail modeli olarak isimlendirilen modelde linguistik felsefenin savunduğu bir failin fiilleri ile olan ilişkisi tahlil edilerek, Allah?ın evrenle olan ilişkisi hakkında akıl yürütülmektedir.

Birincisi; Dünyanın boyun eğdiği, şahıs olmayan bir düzenden ibaret ve Dünyaya dışarıdan empoze edilmemiş içkinliğin en aşırı göstergesi olan Doğu-Asyatik Tanrı kavramı.

cüz-i iradenin hatalı kullanılması,

Mutezili gelenek İlahi Adalet konusuna özellikle önem vermekteydi. Onlar için Allah?ın adil olması demek, O?nun asla kötülük yapmaması, bütün eylemlerinin iyi ve değerli olması ve kötülüklerin asla O?na izafe edilmemesi anlamına gelmekteydi.

İkincisi; Varlığı tek metafiziksel mutlak hakikat ve türememiş olan semitik

İnsanların acı çekmesi onları geliştirerek daha iyi şeyler yapabilme gücüne

Bu ise hem o felakete yakalanan hem de yakalanmayan açısından çeşitli davranış seçimlerine olanak tanımaktadır.

İyi bir Tanrı iyi bir baba gibi sorumluluk verecek ve varlıkların yaratmada hisselerinin olabilmesi için onların incitme, sakatlama ve ilahi planı bozma seçimine izin verecektir. İnsanların kötülük meydana getirmeleri onların özgür iradelerinin bir sonucudur. Tanrı eğer bütün kötülükleri yeryüzünden kaldırsaydı onların bu seçimlerini gerçekleştirmelerine izin vermemiş olurdu.

Tanrı?nın çehresinde daima tarihin yansıması bulunacaktır. Biz sınırlı ve tarihsel varlıklar iken, tanrı tanımı gereği sonsuz ve sınırsızdır. Diğer varlıklardan bağımsız olduğundan dolayı tanımlanamayandır, yüklemi yoktur, O; yüklemsiz olandır. Mutlak varlık fikri ancak içimizde hissedilen ve ne kadar tinsel bir yaşam içinde olursak o kadar fark edilebilen bir kavramdır.

Tanrının ontolojik hakikatini yani varlığını, mahiyetini, fillerini ve alem ve insanlarla ilişkilerini ifade eden tek fiil, olmak fiilidir. Tanrı bildiğimiz hakikatlere benzemediği için tümüyle?başka?dır. Dilin ona uygulanması, onun dille anlatılmaya çalışılması sınırlı bir durumdur.

Plantinga?ya göre insanların daha çok iyilikler yapması ve ahlaki olgunluğa erişebilmesi için bu doğal kötülüklerin olması gereklidir. Ahlaki kötülüğün varlığını anlayabilmek için bu açıklamalar oldukça mantıklı görünmektedir. Ancak doğal kötülüğün varlığı için de aynı açıklamalar yeterli olabilecek mi?

Mutlak kavramı Teistler, Panenteistler ve Personalistler tarafından kullanılan ortak bir kavram olmuştur. Ancak panteistlerin mutlak kavramına yükledikleri anlam Teistler gibi tümüyle mutlak olma anlayışından uzaktır.

gerçek adalet yurdu olarak Ahiret.

Bu dünya mümkün olan en iyi dünya mıdır? Yoksa Tanrı daha iyi bir dünya yaratabilir mi? Eğer yaratabiliyorsa bunu yapmadığı için kullarına haksızlık mı ediyor? Ya da Tanrı daha iyi bir dünya yaratmaya muktedir mi değil? Bunlardan birincisi adaletinin sorgulanmasını ikincisi ise kudretinin sorgulanmasını gerektirir ki Tanrı için ikisi de imkansızdır.

yaratılmışların eksikliklerinden kaynaklanır. Ahlaki kötülük ise insanların

İnsanlar başlarına gelen felaketlerde sabretme, dayanma ve bir başkası için merhamet gösterme gibi çok çeşitli seçimlerle karşı karşıya gelebilmektedirler.

Ontolojik ve epistemolojik tanrı tasavvurlarından Monarşik model, Allah-Alem ilişkisini kral ve tebaa ilişkisi olarak gören modeldir. Bu modelde daha çok Allah?ın kudreti ve egemenliği ön planda tutulmaktadır. Allah alemi etkiler fakat kendisi bundan asla etkilenmez.

Tanrı bir kişilik midir. Buber?e göre onun mutlak karakteri kendisine kişi denilmesine izin vermez o ancak bir zat olarak sevilebilir. İkbal ise mutlak hakikati bir ego veya benlik olarak düşler. Allah?a atfettiğimiz isim ve sıfatlar, insandaki isim ve sıfatların mutlak halidir. Allah?ın alemi yaratmadan önce sahip olduğunu kabul ettiğimiz ve yaratılmışlardan onu ayıran zati sıfatları hariç, Allah?a dair bütün isimlendirmeler insanda vardır. İnsanı yaratılmış diğer varlıklardan ayıran ödünç aldığı bu isimlerdir.

Vahyin tanrısı filozofun akli ilkelere göre eşit şartlar altında tartışma yapacağı soyut bir varlık değildir. Filozofun akıl ilkeleri aynı zamanda kendisinin de mahkum olduğu bir söz evreninin kurallarıdır. Bu yüzden ancak herkes kendi evreninin tanrısını bilebilir. Ona kendi zamanının kurumları, gelenekleri ve teolojileri aracılığıyla yaklaşabilir. Mutlak kudreti anlamaya çalışan biri zorunlu olarak zamanın bilgisinden de yaralanmak durumundadır.

Tanrı teriminde birbirinden ayrı olarak ele alınan değere ilişkin ve varlığa ilişkin iki semantik uç vardır. Kudret, ilim ve irade gibi sıfatları tanrıya atfederken değerleri dışarıda tutamayız.

Felsefi Teodise, kötülüğü, onun ademiliği, azlığı ve arıziliğini vurgulayarak açıklar; kötülük iyiliğin karşıtı olarak evren düzeni için gereklidir. Kelami teodise, dünyadaki güzellikleri ön plana çıkararak kötülüğün iyiliğe yaptığı katkıyı ortaya koyar. Kötülük genel olarak doğal kötülük ve ahlaki kötülük olarak ikiye ayrılmaktadır. Doğal kötülük insanlar tarafından bile bile meydana getirilmeyen ve kendi ihmallerinin bir sonucu olarak meydana gelmesine izin verilmeyen kötülüklerdir.

Tanrı kavramı. Yaratılmış evreni düzenleyen bu Tanrı anlayışı aşkınlığın en uç öğretisini ifade etmektedir. Semitik Tanrı kavramı ilkel dinin topluluklardaki kabile tanrılarını aklileştirmiştir.

Diyalojik model; Allah ve insan ilişkisini iki kişi arasında gerçekleşen sevgi bağışlanma merhamet vb. duyguların temel oluşturduğu ilişkiye benzeten bir modeldir.

Hastalıklar, doğal afetler veya insanlar tarafından tahmin edilemeyen kazalar bu türdendir. Doğal yada fiziksel kötülükler dünya denilen yerin ve

Ahlaki kötülükler ise insanların özgür iradelerini kötüye kullanmalarından kaynaklanır.

Ayrıca bazen insanlar tarafından kötü olarak nitelenen bazı şeylerin tamamen kötü olduğunu söyleyemeyiz. Ölüm görünüşte kötü bir olaydır, ancak ölüm iyi olan bir şeyin sonu olduğu için kötü görünmekle birlikte yeni ve güzel bir hayatın başlangıcı olarak düşünülürse kötü olmaktan çıkabilmektedir. Eğer tanrı insanlara verdiği yaratıcı payı, kişiler arası sorumlulukları ve özgür iradeyi kötülükleri azaltmak için sınırlandırmış olsaydı onun durumu büyük oğlundan küçük oğluna bakmasını isteyen, büyük oğlunun her hareketini izlediğini, en küçük bir hatasında da müdahale edeceğini ekleyen bir babaya benzerdi.

Üçüncüsü; Semitik Tanrı kavramına göre tanımlanan panteistik Tanrı kavramıdır. Buna göre, Tanrıdan hariç dünyadaki hiç bir şeyin reel bir varlığı olmadığı, dünyanın realitesinin sadece Tanrının realitesi olduğu iddia edilir. Bu anlayış ise monizmin en uç öğretisidir.

Teodise, teolojik bir kavram olarak Tanrı?nın dünyayı yaratırken adil davrandığını iddia eden öğreti olarak tanımlanır. Aynı zamanda dünyada varolan kötülük olgusunun doğurduğu kuşkular karşısında iyi yaratıcı ve sorumlu bir tanrının varoluşunu, faaliyetini yada karakterini haklı kılma problemi ve nihayet tanrısal kayra yada inayetin gerçekliğini kötülüklere rağmen kötü ve kötülüğün varoluşu karşısında koruma tavrı olarak açıklanır.

Bu isimlere mutlak düzeyde sahip olan bir varlığı ancak bunlara mikro düzeyde sahip olan bir varlık algılayabilir. Kudret sahibi bir insanın kudretinin yetemediği an, mutlak kudret sahibi varlığın takdir edildiği yegane andır. Bilen bir varlık olarak insanın az sonra başına gelecek olaydan haberinin olmaması mutlak bilicinin bilgi gücünün takdir edildiği biricik zamandır.

Adalet ve kudret, teodisenin önemli iki kavramını oluşturur. Kötülük olgusu da bu sıfatları tartışmanın içine çeker. Özel teodise meselesi olarak da adlandırılan optimizm yani iyimserlik kavramı, İslam düşüncesinde Gazali?nin bu dünyanın mümkün dünyaların en iyisi olduğunu ifade eden ve çeşitli formülasyonları bulunan meşhur cümlesiyle bu tartışmanın içine katılmıştır.

Tanrı, varlık, anlam ve değerin sınırlayıcı sorular ile belirlenen rolü yerine getirmek için bedensel failiyetin sınırlılıklarına bağımlı değildir. O belli bir eylem alanına hasredilemez, o failler içinden herhangi biri değildir. Biz insanlar kendi eylemlerimizin içinde iken başkalarının eylemlerinin dışında bulunuruz. Oysa tanrı her eylemin içindedir ve hiç birisinin dışında değildir.

Tanrı vahiy yoluyla hakkında bilgi sahibi olabildiğimiz en yüksek realitedir. Oysa mutlak kelimesi insanlar tarafından üretilmiştir.. Felsefi gelenek içerisinde mutlak kelimesi değişik anlamlarıyla birlikte kullanılmıştır. Bazen?çözmek?, ?özgür bırakmak? anlamlarında kullanıldığı gibi, bazen de?tamamlamak?, ?yetkin kılmak? manalarına gelecek biçimde kullanılmıştır.

Deistik model?e göre Tanrı kendini evrende kudreti ve hikmeti ile gösterir. Bu kudret ve hikmeti ile tanrı evreni bir saat gibi kurmuş ve evrenin düzeni de bu şekilde devam etmektedir.

yapmamaları gerektiği halde bile bile yaptıkları veya kayıtsız kalarak neden oldukları kötülüklerdir.

Teodisenin ikinci başlığı olan Augustine?ci Teodise ise kötülüğün gerçek bir doğası olmadığını savunarak kötülüğün bizzat varolmadığını, onun ancak iyiliğin yokluğu şeklinde varolduğunu iddia eder. Ahlaki kötülüklerin de insanların özgür iradelerini yanlış kullanmalarından dolayı oluştuğunu söyler.

Swinburne doğal kötülüğün insanlara seçim yapma olanağı verdiğini söylemektedir. Çeşitli kötülükler ve iyilikler üreten doğanın işleyişi insanlar için çok geniş bir seçim alanı sunmaktadır. Doğa, kötülüğü ve iyiliği nasıl meydana getireceğimizi öğrenme ortamı içermektedir. İnsanların hasta olması, bu hastalığı yenmek veya bu hastalığa yakalanmamak için mücadele fırsatı vermektedir.

Tanrı kavramı başlıca üç şekilde tanımlanmaktadır:

İmtihan ve eğitim,

Tanrı?nın fail olduğu yerde hiçbir şey onun eylem alanının dışında değildir ve onun bu failiyeti her şeyden öncedir. O başka herhangi bir failin eylemiyle koşullu olmayıp onun eylemi her şeyin temelidir. O bütün faillerin fiilidir. Tanrı, kastı eylemiyle özdeş olan faildir. O kastettiği herhangi bir şeyi yapar ve bütün yapmaları kastetmeyle olur. Tanrının mutlak oluşundan bahsetmek bu anlamda onun failiyetinin tam olduğunu dillendirmek demektir.