26:Ayni, VI. 601.

Mevzu ile ilgili rivayetleri kaydettikten sonra İbn Hacer ( 852/1449) kendi hükmünü şöyle açıklar:

1. Hatalı rivayet edildiklerine kani olduğu hadislere karşı,

İslam ibadet tarihi bakımından tarihi bir kıymet arz eden rivayetimizin ravisi Abdullah ibnu'l- Haris ibn Nevfel'dir.

54:Ahvezi, IX. 168, r.3333; Mustedrek, II.316,469.

Uğursuzluk evde, kadında ve attadır.27

6:Mustedrek, IV. 11; Nubela', II. 191; IV. 95; Yeni baskı, II. 185

22:Beyhaki, IV. 73.

İbn Abbas, bin altı yüz küsur hadis rivayet etmiş alim Sahabilerdendir. Tercumanu'l- Kur'an lakabıyla meşhurdur. Peygamber'in vefatında 13 yaşında olduğu, Hz. Peygamber'den bizzat 10 kadar hadis işittiği, Cemel, Sıffin ve Nehruvan harblerine Hz. Ali tarafında katıldığı, şehadetine kadar onun Basra valiliğini yaptığı, Emeviler zamanında siyasi hayattan çekildiği, 68/687'de Taif'te vefat ettiği mervidir.43

57:Buhari, VI. 50; Muslim, r. 287; Ayni, IX. 174-176; Askalani, VIII. 429; Kastallani, VII. 343.

49:Muvatta', I. 341-2.

İslam fıkıh mezheplerinin fer'i meselelerde birbirlerinden bazı farklılıklar göstermesinin en mühim sebeplerinden birisini, muhakkak ki, hadisleri gerçek hüviyetleriyle aksettirmekte ravilerin her zaman başarılı olamaması teşkil eder. Bu durumun dini tatbikatta tevlid ettiği karışıklığın müşahhas misalleri pek çoktur. Mevzuumuzu ilgilendiren bir tanesini burada kaydedeceğiz.

Hz. Aişe'nin rivayeti, Kitab ve Sünnet'in delaletiyle sahih görünüyor. Kitab'daki deliller şu ayetlerdir: "Kimse kimsenin günahını çekmez"18 ; "Kişiye ancak yaptığı şey verilecektir"19 ; "Kim zerre kadar iyilik yaparsa onu görür, kim zerre kadar kötülük yaparsa onu görür"20 ; "Herkes yaptığını bulacak"21. Sünnet'ten delile gelince: Hz. Peygamber, bir adama: "Şu yanındaki senin oğlun mu?" diye sordu. O zat "evet", deyince: "Bak!", dedi, "ne o senin işleyeceğin cinayetten mesuldür, ne de sen onunkinden." Böylece Hz. Peygamber tıpkı Cenab-ı Hak gibi bildiriyor ki, nasıl bir kimse kendi yaptığını, başkasının lehine veya aleyhine yazdıramazsa, öylece herkes de, işlediği cinayetten bizzat mesuldür...22

Keza Nevevi de (631-676/1233-1278), İbn Huzeyme'ye ittibaen şu görüşte bulunuyor:

Evliliği sekiz buçuk sene sürdü. Peygamber'in vefatında 18 yaşlarındaydı:

Aşağıda her iki sınıfa ait birkaç misal vereceğiz:

16:Bkz. Ayni, IV. 86, Askalani, III. 97; Kastallani, II. 383?

Hz. Aişe ve İbn Mes'ud (ö. 32/652) menfi kanaattedirler. Buna mukabil, İbn Abbas54 ve Kibar-ı Tabiinden Urve, Ka 'bu 'l-Ahbar, Hasan, Zuhri... gibi alimlerin görüşü müsbet istikamettedir. Bu sonuncular kendi aralarında da ihtilafa düşmüş, kimisi bizzat gözleriyle gördü derken, diğerleri bunu kalp gözüne yorumlamıştır.55

Meselenin cereyan tarzını Buhari35 ve Muslim'den36 hulasaten kaydedelim:

Başta Muvatta'12, Buhari13 ve Muslim14 olmak üzere, belli başlı tüm hadis kitaplarının küçük farklarla kaydettikleri bir hadis vardır:

2:49. Hucurat, 6.

Buraya kadar misal olarak verdiğimiz istidraklerinden ve pek çok benzerlerinden de anlaşılacağı üzere, Hz. Aişe'nin yaptığı tenkidlerde hareket noktası Kur'an ve Sünnet'tir. Bu iki kaynaktan aldığı İslami kültürüne kendi müşahede ve düşüncelerini de katarak, pek çok meselede İslam cemiyetini aydınlatan bir ilim ve fazilet meşalesi olmuştur.

63:Vakıdi, s. 257; Mustedrek, III. 473-477; İsti'ab, r. 1394; Usudu'l-ğabe, III. 304-306; İsabe, II. 399-401, r. 5153; Tehzib, IV. 146-147, r. 298?

Hiçbir kulun ağzından Hz. Ayşe'ninkinden daha güzel ve tesirlisini duymuş değilim.6

43:Bkz. Tehzib, V. 276-279, r. 474.

41:II. 107.

38:Onun ilk tayini 41-49/661-669 tarihlerinde olduğuna göre, bahse mevzu hadisenin 41-43/661-669 arasında cereyan etmiş olması gerekir.

4:İbn Sa'd, II.375;IIıı.126; Ahvezi, x. 380, r. 3970

İslam'ı anlama, Kur'an-ı Kerim'in "En güzel misal" olarak tavsif ettiği 1 İslam Peygamberinin iyi anlaşılıp, doğru takdim edilmesi şartıyla ancak mümkün olacağı içindir ki, daha Asr-ı Saadette, tam manasıyla bir İslami tenkid ve murakabe faaliyetinin her mertebeden Müslümanlar arasında ve her sahada sürdürülmüş olduğunu görüyoruz. Zira, her çeşit haberde doğruyu araştırmak ve onu kabul etmek Kur'an-ı Kerim'in emridir2 ve bu emrin ifasında şahısların içtimai durumlarının hiçbir dahli yoktur. Asırlar boyu devam edecek olan bu gayretlerin tek hedefi, tekrar edelim, Hz. Peygamber'i ve dolayısıyla İslamiyet'i, mümkün olduğu derecede hatasız ve eksiksiz takdim edebilmektir.

Bu fetvayı terk edenler arasında Hanefi imamları48 ve İmam-ı Malik49 de bulunmaktadır.

Siyasi çıkarların avukatlığını yaptırtmak gayesiyle, devirler boyunca, sayısız denecek derecede hadis uydurulabilmiş olmasının yanı sıra, Kur'an-ı Kerim ayetlerinden de, mahdud ölçüde de olsa, istifadeye kalkışılmış olduğu bir vakıadır. Bu çeşit gayretlerden birisi olarak görünen bir teşebbüsün Hz. Aişe tarafından nasıl başarısızlığa uğratılmış olduğu hususu aşağıdaki rivayetten ortaya çıkmaktadır.

27:Muvatta', 972; Buhari, III. 217; VI. 124; VII. 31; Müslim, r. 2225; Ahzevi, VIII. 110-114; Ebu Davud, II. 342-345; Nesa'i, VI. 220; Ayni, VI. 559-602; 380; X. 213; Askalani, VI. 39; IX. 108; X. 189; Kastallani, V. 70.

19:53. Necm, 39.

Hz. Ali'nin Sıffin'deki kumandanı meşhur alim hakim el-Ahnef ibn Kays (ö. 67, 71?/686, 690), şu kanaattedir:

İbnu'l-Haris daha sonra hadiseyi şöyle naklediyor:

Yine Hz. Aişe'den feyz alanlardan, Mekke'nin meşhur alimi Ata ibn Ebi Rebah'ın (25-114/646-732) ona olan hayranlığı pek derindir: "Aişe", diyor, "İnsanların en fakihi, en alimidir. "7 Kaynaklarımızda diğer pek çok alimin bu kabilden beyan takdirleri hayli yekun tutmaktadır.

7:Mustedrek, IV. 14; Nubela' , II.130.

Hicretten 2 veya 3 sene önce, Hz. Hatice'nin vefatını müteakip, Hz. Peygamber ile nikahlandı. Bu sırada 6 veya 7 yaşlarında idi.

Siz, yalan söylemez, yalanla itham da edilmemiş iki zattan hadis rivayet ediyorsunuz, fakat kulak hata yapabilir... Hz. Peygamber, bir Yahudi'nin mezarı yakınından geçmişti, yakınları baş tarafına oturmuş ağlaşıyorlardı. Bunun üzerine: "Bunlar ağlayıp duruyor; halbuki o kabrinde azab çekmekte" buyurmuşlardır... Size bu hususta Kur'an'ın rehberliği yeter: Kimsenin günahını çekmez.15

İslam ilimlerinin her dalında olduğu gibi, tefsir sahasında da, Hz. Aişe'nin yaptığı tavzihlerin karar mercii olduğunu görüyoruz. Bu çeşit istidraklerinden de misal vererek yazımızı bitirelim.

Medine Valisi Mervan bu sırada umrede olduğu için, cenaze namazını, onun vekili sıfatıyla, Hz. Ebu Hureyre kıldırdı. Gece Bakiy mezarlığına defnedildi.

53:Musned, VI. 183-184.

Tabakat ve hadis kitaplarının bildirdiğine göre:

DİPNOTLAR:

Sahabe görüşünün Şeriat'teki yerine dair İbn Teymiyye'nin (661-728/1263-1328) şu ifadesini kaydedelim:

1. Hadis Sahasındaki Tenkidleri

60:46. Ahkaf, 17.

Hz. Peygamber'den sonra 47 sene daha yaşayarak, 65 yaşında iken, Medine'de, Hz. Mu'aviye'nin hilafeti devrinde, 17 Ramazan 58/13 Temmuz 678 Salı gecesi vefat etti.

Hemen bütün cemiyetlerde ve devirlerde, birtakım şeyleri, bazı günleri, yerleri veya şahısları uğursuz addetme vakıasının mevcut bulunduğunu biliyoruz. Bundan, tabiatıyla Arab cemiyeti de hariç kalacak değildir. Mesela bir Müslüman Hz. Peygamber'e gelmiş ve: "Ya Resulallah, biz bir önceki evimizdeyken, sayımız fazla, malımız fazla idi, şimdikine geçtik, sayımız azaldı, malımız azaldı" şeklinde şikayette bulunarak25, taşındığı yeni evinin netameli çıktığını ileri sürmüş, bunun çaresini istemiştir.

28:Musned, VI. 246.

24:Te'vil, s. 316.

10:Eser, Sa'id el-Efğani'nin tahkikiyle ilk defa olarak Dımeşk'te, 1358-1939 da 183 sahife halinde basılmıştır. Bünyamin Erol'un tahkikli basımı çıkmak üzeredir.

2. Kendi devri alimlerinin yanlış gördüğü fetvalarına karşı,

Tenkidlerine Tahsis Edilmiş Eserler

Kaynaklarımız, İbn Abbas'ın bu görüşte yalnız olmadığını, İbn Ömer, Kays ibn Sa'd gibi Sahabilerin, Neha'i, Ata', İbn Sirin gibi Tabii alimlerinin de aynı görüşte olduklarını bildirmektedir.46

23:İcabe, s. 112-113

Hz. Aişe'den ilim alanlardan, Kufe fakihi Mesruk (ö. 62/682): "Hz. Muhammed'in ileri gelen Ashabını gördüm, Hz. Aişe'den feraiz soruyorlardı" müşahedesinde bulunuyor.5

32:İbn Sa'd, II. 388-9; IIıı. 135; Abdurezzak, Musannef, r. 20487.

Gerçekten de bir defasında Peygamber Aleyhisselam Hz. Aişe'nin evinde, ikindiden sonra, iki rek'at namaz kılmıştır. Fakat bu iki rek'at, ikindinin değil, mübrem bir meşguliyeti dolayısıyla vaktinde edasına imkan bulamadıkları öğle namazının son sünnetidir...53

Bu durum karşısında Hz. Aişe'nin tavzihinin belirttiği kıymeti İmam-ı Zuhri (50-124/670-742) şöyle kaydediyor:

Mervan, Hicaz valisi idi. Mu'aviye tayin etmişti (Medine valiliği 41-49 ve 56-57 arasındadır). Hutbeye çıktı; Yezid'e, babası Mu'aviye'den sonra bey'at edilmesinden bahsediyordu. Ebu Bekir'in oğlu Abdurrahman bir şeyler söyleyince Mervan onun yakalanması emrini verdi. O da kaçıp Hz. Aişe'nin evine girdi. Yakalamaya muvaffak olamadılar. Bunun üzerine Mervan: "Bu adam o kimsedir ki, Allah onun hakkında: 'Ana babasına: Öf be...' ayetini indirrniştir"60, dedi. Perdenin ardından bunları duyan Aişe şöyle cevabı verdi: "Cenab-ı Hak, benim ma'sumiyetimi bildiren ayet61 dışında, bizim hakkımızda Kur'an olarak hiçbir şey inzal etmemiştir."62

Bu mevzuda halkın körlüğünü gideren ve onlara Sünnet'i açıklayan ilk kimse Hz. Aişe'dir. Halka Aişe'nin kavli ulaşınca, onunla amel edip, İbn Abbas'ın fetvasını terk ettiler.47

Hadis ve fıkıh usul kitablarında Sahabeden nakledilen fetvalara ayrı bir önem verilmiş ve bunlarda Sahabenin Hz. Peygamber'den edindikleri malumata dayanmış olabileceklerinden hareketle, mezkur fetvaların merfu hadisler derecesine çıkarıldığı olmuştur. Bu telakkinin, hadisçiler çevresinde, hicri 2. asrın başlarında yerleşmeye başladığı kabul edilebilir. Nitekim Medineli alim, muhaddis Salih ibn Keysan ile (ö. 140/757'den sonra) meşhur İbn Şihab ez-Zuhri (ö. 124/742) birlikte hadis derlemeye başladıkları zaman, Salih, Zuhri'nin aksine, Sahabe kavillerini yazmamıştır; zira daha sonra pişman olacağı üzere, başlangıçta onları Sünnet'ten saymıyordu.32

Hz. Peygamber'in bu yoldaki irşadlarından bazılarının, her Müslüman tarafından aynı şekilde kavranamadığı zamanlar da oluyor ve münevver Müslümanlar arasında dahi fikri ihtilaflar vücud buluyordu. Aşağıda Müminlerin annesinin böyle bir meseleyi nasıl hallediyor olduğunu göreceğiz:

Hz. Peygamber'in Allah Teala'yı gözleriyle gördüğüne dair bize celi bir nass gelmiş değildir. Bu mesele, Müslümanın, dininde sükutla geçiştiremeyeceği meselelerdendir?59

40:II. 103.

14:II. 638-644

21:20. Taha, 15.

Bu Haşimi zat, Medine'de, hicretten 11 sene önce doğmuştur (m. 611). Sahabeden olduğu da söylenir. Babası ile Basra'ya göçtü. Yezid vefat edince, Basralılar onu başa geçirdiler. 64-65/683-685 senelerinde, burada, İbnu'a-Zubeyr'in bir sene valiliğini yapmış, daha sonra Haccac'dan kaçarak Uman'a gitmiş, hicri 79/698 veya 84/703'te orada vefat etmiştir.52

Bu mesele müteakib asırlarda da İlahiyatçı çevreleri meşgul etmekte devam edecektir. Müsbet görüşü paylaşan büyük muhaddislerden İbn Huzeyme (223-311/838-923), Sahih'inde, Hz. Aişe'nin görüşünü şu şekilde zayıflatmak istemektedir: .

Aişe, rü'yetin vukuunu merfu bir hadisle nefyetmemiştir. Şayet böyle bir hadisi olsaydı zikrederdi. Ancak ayetten istinbatına dayanmaktadır. Kendisine, başka Sahabiler muhaliftir. Bir Sahabi bir kavilde bulunur, ötekiler ona muhalif kalırsa bu kavil bir hüccet sayılmaz. Ayetteki idrak kelimesinden murad, ihata demektir. Bu da rü'yete mani değildir.

36/656'da, 43 yaşında Cemel Harbine iştirak etti.

Bu Yahudinin azab çekmesinin sebepleri arasında, hayatta işlediği günahları veya arkasından matem tutulması gibi münker bir şeyi vasiyet etmiş olması gösterilmektedir.16

Bahis konusu hadis, ileriki asırlarda dahi pek çok ihtilaf te'villere mevzu teşkil etmiştir. Hz. Aişe'nin Ebu Hureyre'ye müteveccih bu reddiyesini kabul etmeyenler arasında, mesela İbnu'l Cevzi, Kastallani ve İbn Hacer vardır. Dayandıkları nokta, adı geçen hadisin isnadlar bakımından sağlam, başka Sahabilerden de aynı şekilde rivayet ediliyor olmasıdır. Meseleyi Kur'an zihniyetiyle mütalaa edenler ise, Hz. Aişe'nin görüşüne katılıyorlar:

2. Fetvalar Sahasındaki Tenkidleri

Hz. Aişe'yi destekleyen hadisler arasında Zerkeşi(ö. 794/1392), bazı Müslüman mevtaya Hz. Peygamber'in ağlamış olduğunu ve ağlayanlara da mani olmadığını bildiren rivayetleri göstermekte, alemlere rahmet olması hasebiyle, Peygamber Aleyhisselam'ın, onların azabına sebep olacak bir şeyi yapmasının muhal olduğunu söylemektedir.23

Birkaç Sahabeden şu mealde bir hadis rivayet edilir:

Başta da işaret ettiğimiz üzere, bu ana hedefin hizmetkarları olan ilk tabakayı Sahabe-i Kiram teşkil eder. Onların bu yolda yaptığı ilmi tenkitler, İslam kültür tarihinin en parlak örnekleri olarak sayılabilir. İslam'ı öğretme çalışmaları sırasında Sahabenin birbirlerinin eksiğini tamamladığı, yanlışını düzelttiği, hatta birbirini tekzibe dahi gittikleri vakidir. Ama bu, sırf Kur'an ve Peygamber yanlış anlaşılmasın, İslam yanlış öğretilmesin diyedir.

Hz. Aişe'nin İslam ilmine yaptığı hizmetlerin belki de en büyüğünü, işte onun bu çeşit rivayetlere yaptığı tenkidleri, yani hadis ıstılahıyla, istidrakleri teşkil eder. Bunları İslam alimleri müstakil kitaplarda toplamaya çalışmışlardır.

Basra'da, Ziyad ibn Ebihi'nin 45-53/665-673 senelerindeki valiliği sırasında, İbn Abbas'ın fetvasına göre amel edenler bulunduğu, hatta bizzat Ziyad'ın bunlar arasında olduğu anlaşılıyor. Ortada fıkhi bir ihtilaf vardır, fakat çözüm imkanları da vardır.

12:I. 234, r. 37.

Prof. Dr. Mehmed Said HATİBOĞLU

31:Zurkani, IV. 217; Askalani, IX. 108.

Peygamber'in sağlığında doğmuş olduğu bildirilen Medineli büyük Tabiilerden Rebi'a ibn Abdillah ibni'l-Hudeyr (ö. 93/712),44 Basra'da, 36-40/656-661 seneleri arasında Hz. Ali'nin valiliğini yapmış olan İbn Abbas'ı, Basra Mescidi'nin minberinde "ihramlı halde" görmüştür. Rebi'a, müteakiben Abdullah ibnu'z-Zubeyr'e (ö. 73/692) mülaki oluyor ve bu meseleyi kendisine açıyor. Abdullah'ın cevabı şudur:

47:Beyhaki, V. 234.

25:Ebu Davud, II. 345.

8:Bkz. İcabe, s.93.

13:II. 80-81

58:Askalani, VIII. 429.

Ka'be'nin Rabbi'ne yemin ederim ki bu bid'attır.45

Bu hadisin tatbiki sadedinde Tahavi (229-321/844-933), Ebu Hureyre'nin hadisini kabul eden kimselerin, ona göre amel ettiklerini, diğerlerinin de ona uymadıklarını söylemekte40 ve Ebu Yusuf Muhammed'in bu ikincilerden olduğuna işaret etmektedir.41

17:Muvatta'-Şeybani, 113, r. 320.

Hz. Aişe sadece hadis nakilcisi değil, aynı zamanda müfessir, fakih ve hatibdir. Devrinin Arab tarihi, ensab, şiir ve tıb sahalarında derin bilgi sahibidir. Rivayet ettiği hadislerin şuuruna ermiş bulunduğu gibi, kendisine ulaşan rivayetleri de, yüksek İslami kültürüne göre değerlendirmekte ve ravileri kim olursa olsun, bunlardan yanlış veya eksik bulduklarını düzeltme vazifesini hakkıyla yerine getirmektedir.

İkinci ve en geniş eser, Mısırlı Şafii alim Bedruddin ez-Zerkeşi'ye (745-794/1344-1392) aiddir. Aslen Türk olan bu büyük alimin kitabı el-İcabe li-iradi ma'stedrekethu aişe 'ala'ş-şahabe ismini taşıyor. İstidrakler, ilgili şahıslara göre sıralanmıştır.10

48:Tahavi, II. 267.

Üçüncüsü ise, Suyuti'nin (849-911/1445-1505) Aynu'l-işabe fi istidraki aişe 'ala'ş-şahabe ismiyle, yukarıdaki esere yaptığı telhistir. İstidrakleri fıkıh bablarına göre sıralamış, Zerkeşi'nin eserine bazı çıkarma ve eklemelerde bulunmuştur.11

30:Alimimizin işaret ettiği hadis için bkz. El- Mu'cemu'l-mufehres, VI. 239, str. 29.

Sahabe devrinin ihtilaflı kelam meselelerinden birisini, Hz. Peygamber'in Mi'rac'da Rabbini görüp görmediği hususu teşkil eder,

Aişe'nin reddiyesi isnad bakımından en sahih kabul edilmeye en layık olandır.

56:Muslim,159, r. 287.

İmam Muhammed'in bildirdiğine göre, İmam-ı A'zam Ebu Hanife (80-150/699-767) Hz. Aişe'nin görüşündedir.17 Keza İmam-ı Şafi'i(150-204/699-820) aynı kanaatte oluşunu şu şekilde açıklıyor:

Hz. Aişe'nin şahsında en güzel ifadesini bulan İslam ilminin devirler boyunca arz ettiği manzaranın tesbiti, İslam'ın hal-i hazır durumu ve istikbali bakımından son derece ehemmiyeti haizdir. İslam kitabiyatının bütünü ile ortaya çıkarılması ilk şartını yerine getirmedikçe, o istikbali kurmaya tabiatıyla imkan düşünülemez. Bu kitabiyat yardımıyla İslam kültürünü Hz. Aişe zihniyetiyle ortaya koyacaklara ise, devrimizin her zamankinden daha muhtaç bulunduğunu söylemeye bilmem lüzum var mıdır?

34:Hemmam'ın ( ö. 101/718) Sahife'sinde 32 (33) rakamla hadis. Mesela Musned'in VI. Cildinin 99, 184, 203, 245, 266. sahifelerinde Ebu Hureyre'nin sözü olarak geçmekte, 216. sahifesinde ise Hz. Peygamber'den Nakledilmektedir.

Yedi meşhur fakihten Tabii Ebu Bekr ibn Abdirrahman (ö. 93/712?), bir va'zında Ebu Hureyre'nin: "Kim cünüb halde ederse, o gün oruç tutmasın" dediğini duymuştur., Bu hükmü, babası, yine Tabiilerden, Abdurrahman ibnu'l-Haris'e ( ö. 43/663) naklediyor. Abdurrahman'ın buna gönlü yatmamıştır. Birlikte kalkıp Hz. Aişe ile Hz. Ummu Seleme'ye (ö. 60/680?) giderler.37 Her iki Ummu'l-Mu'minin, Peygamber'in fiiliyatını delil göstererek Ebu Hureyre'nin görüşünü nakzetmişlerdir. Bu neticeyi alan baba-oğul, kalkıp Mervan'ın (2-65/624-684) yanına çıkarlar. Mervan, bu sırada Medine Valisidir38 ve Abdurrahman'a, Peygamber'in hanımlarından aldıkları cevabı gidip Ebu Hureyre'nin yüzüne çarpmasını söyler. Fakat Abdurrahman bu muameleyi hoş karşılamaz. Bir zaman sonra, bir vesileyle, Ebu Hureyre'ye durumu anlatma fırsatı bulur. Karşılık olarak Ebu Hureyre va'zında bahsettiği hükmü Peygamber'den bizzat duymuş olmadığını, kendisine Fadl ibn Abbas'ın (ö. 18/639) rivayet ettiğini söyler ve Peygamber hanımlarının bu mevzuda kendisinden daha salahiyetli olduklarını kabul ederek fetvasından döner.39

AÜİFD, XIX(1973), s.59-74.

62:Buhari, VI. 42.

18:6. En'am, 164; 17. İsra, 15; 35. Fatır, 18; 39. Zumer, 7; 53. Necm, 38.

Ziyad, meseleyi bir mektupla Hz. Aişe'den soruyor. Alınan cevaba göre, iş, İbn Abbas'ın dediği gibi değildir. Zira hicri 9. senede Hz. Peygamber hacca bizzat gitmeyip, kendi yerine Hz. Ebu Bekir'i göndermiş, tabii hedyini de birlikte; fakat bununla beraber, günlük yaşayışında hiçbir değişiklik olmamıştır.

Prof. Dr. Mehmed Said Hatiboğlu, Müslüman Kültürü Üzerine, Kitabiyat Yayınları, Ankara 2004.

Hz. Aişe'nin görüşüne katılmayanlar da vardır; İbn Kuteybe (ö. 276/889) gibi...24

Bunun üzerine Mu'aviye, benimle birlikte bir zatı Hz. Aişe'ye meseleyi sormamız için gönderdi. Hz. Aişe'nin yanına girdim, İbnu'z-Zubeyr'in söylediklerini naklettim. Bana, "İbnu'z-Zubeyr iyi belleyememiş", dedi ve işin aslını anlattı:

65:Mezkur ayetin nüzulü sırasında İbn Abbas'ın bir iki yaşında olması gerekir!

Hz. Aişe'nin nefyi bir ilme dayanıyor değildir. Aişe, Hz. Peygamber'den, Rabbini görmediğine dair bir şey nakletmemektedir. Kendisi bu hükme, sadece ayeti te'vil ederek varmıştır.

15:35. Fatır, 18.

Şafii alimlerden Ali ibn Abdilkafi es-Subki (683-756/1284-1355), "Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar bulunabilir..."29 mealindeki ayet muvacehesinde, uğursuzluğun, belki düşmanlık ve fitne kaynağı olan kadınlardan gelebileceğini, yoksa hükmün hepsine teşmil edilemeyeceğini belirttikten sonra şöyle demektedir:

Cahiliye devrinden arta kalan bu çeşitten iddia ve tatbikatın izalesinde Hz. Aişe en büyük hizmeti görenlerdendir. Mesela Şevval ayında evlenmenin uğursuzluk getireceği inancını devam ettirenlere, Peygamber'in tatbikatını misal göstererek karşı çıkan odur.26

Hicretten 8 sene evvel nübüvvetin 4. senesinde (m. 614) Mekke'de doğmuşlardır.

55:Askalani, VIII.429-431.

Şayet yukarıda isimleri geçen Tabii alimlerinin, kendi İslami anlayışlarına ters düşen bir hükmün aslını tahkik himmetleri olmasaydı, belki de bütün Müslümanlar, mezkur durumlarda oruçlarını Ebu Hureyre'nin va'zına kurban etmiş olacaklardı!

İşte bu İslami ilim zihniyetinin pek çok mümessili arasında en müstesna yeri, en büyük İslam alim kadını olan Hz. Aişe işgal etmektedir. Onun geniş kültürünün mahsulü olan tenkitlerinden bazısını kaydetmek suretiyle ilmi sahadaki İslami tenkit anlayışını onun şahsında müşahhaslaştırma imkanımız olacaktır. Önce kendilerinin kısa bir hayat hikayelerini verelim:

1:33. Ahzab, 21.

Kim bir hedy gönderirse, ona, hacca gitmiş kimseye haram olan şeyler, hedy kurban edilinceye kadar, haram olur.42

61:Bkz. 24. Nur, 11-16.

36:S. 779-781.

Bu sahada en eski te'lif, Hatib-i Bağdadi'nin muhaddis arkadaşlarından, Ebu Mansur Abdulmuhsin ibn Muhammed eş Şihi'nin (421-489/1030-1096), ismi el-Kifaye olması muhtemel8 bir cüz'üdür. Bunda, isnadlarıyla birlikte 25 hadis kaydettiğinden bahsedilir.9

33:İbn Teymiyye, Feteva, I. 408.

37:Vakanın başlangıcı, bir rivayette şöyledir: Tanii Ya'la ibn Ukbe bir gün oruç tutmaya niyetlenip yatar. Sabahleyin cünüb uyanınca, ne yapacağını sormak üzere Ebu Hureyre'ye gider. Bu Sahabi ona, orucunu bozmasını söyler. Ya'la pek mutmain değildir. Mervan'a başvurur. Orada. Abdurrahman ibnu'l-Haris vardır? Tahavi, II. 103.

Buraya kadar kaydettiğimiz istidraklerinde Hz. Aişe'nin, yanlış anlaşılmış hadisleri nasıl asli yerlerine koyuyor olduğunu görmüş bulunuyoruz. Şimdi de, muasırlarınca verilmiş bazı dini fetvalardan yanlış gördüklerini düzeltiş tarzına dair birkaç misal vereceğiz.

59:Nubela?, II. 118; Yeni baskı, II. 167.

35:II. 232-3.

İslam'ın temel kitabının en geniş tefsiri ve Şeriat yönünden onun tamamlayıcısı durumunda olan Sünnet ve Hadis ilmini öğrenme ve yayma çalışmalarının bizzat Hz. Peygamber'in rehberliğinde başladığı ve bu mühim hizmete, bütün Sahabenin, imkanları ölçüsünde katıldıkları malumdur.

51:El-Fethu'r-rabbani, II. 293-294

Bu ibare: "Şayet uğursuzluk diye bir şey olsaydı, bu sayılanlarda olurdu" şeklinde de aynı kaynaklarda verildiği için, gerçeğin tespiti, ancak Hz. Aişe'nin tavzihiyle mümkün olmuştur. Şöyle ki:

50:Mesela Musned, VI. 50, 109, 113, 134, 159,176.

İlk tabaka İslam alimlerinde gördüğümüz bu hal, ilk bakışta tereddüt uyandırabilirse de, keyfiyet tamamıyla tabiidir. Çünkü bütün Sahabe, Hz. Peygamber'in muhitinde sabah akşam bulunuyor, her sözüne, her fiiline şahit oluyor değildi. Ayrıca, yaratılış ve imkanlar bakımından, hepsinden aynı fikri ve zihni seviyeyi istemeye de mahal yoktu. Bu yüzden, onlarda, hususiyle dini malumat sahasında, bazı farklı veya mütenakız anlayışların vücud bulmuş olmasını tabii karşılamak gerekir. Ne var ki, her biri, diğerinde gördüğü eksikliği ve yanlışlığı giderme lüzumunun dini şuuruna sahip bulunuyordu. Bilhassa hadis ve fıkıh kitapları bu nevi ilmi yardımlaşma misalleriyle doludur.

İlmi Mevki

Hicri 2. senenin Şevval'inde (Nisan 624), Bedir dönüşü, Hz. Peygamber'le düğünü oldu, 9 yaşlarında idi.3

64:Bir evvelkilerden ayrı olarak bkz. Ayni, IX. 145-147; Askalani, VIII. 4907-408; Kastallani, VII. 325; Taberi, Tefsir, XXVI. 19; Şevkani, V. 19-20; Zadu'l-mesir, VII. 380-381.

Hz. Aişe'nin dini tenkidleri başlıca iki sahada olmuştur:

52:İbn Sa'd, V. 24-26 (V. 15-16); İsti'ab, r. 1500; Tehzib, V. 181.

3:Evlendiği zaman yaşının 18 civarında olması lazım geldiği hakkında Ömer Rıza Doğrul'un mütalaası için bk, Asr-ı Saadet, II. 1007-1013, V. 14-25. Musa Carullah'da İsmail Hakkı'ya göre (ö.1949) aynı görüştedir. Hatun, s.70; Mehmet Görmez yayımı, s.81. Milaslı İsmail Hakkı'ya göre (ö.1938) nişanlandığında 13-14 yaşlarında idi, Kur'an mucizeleri, s.148.

İlmi Faaliyeti

39:Fetvasından döndüğü bildirilenler arasında Ata ibn Ebi Rebah (25-114/ 646-732) ve Ebu Hureyre'nin damadı Sa'id ibnu'l-Museyyib (15-94?/ 636-713) bulunmaktadır; Beyhaki, IV. 215. bu hadis için ayrıca bkz. İ'tibar, 136-138; Beyhaki, IV. 213-215; Tahavi, II. 102-107.

Ölü, yakınlarının kendisine ağlaması yüzünden azaba uğratılır. Hz. Peygamber'in, bu kelamı ne zaman, nerede ve hangi manada irad ettikleri ve ölünün azap çekmesinin sebepleri üzerinde, her biri bir hadise dayanan pek çok görüş ve te'viller ileri sürülmüştür. Hadisin zahiri manasını kabul edenler arasında Hz. Ömer ve oğlunun da bulunduğunu kendisine naklettikleri zaman Hz. Aişe keyfiyeti şu şekilde vuzuha kavuşturmuştur:

Söylediğin şeyden saçlarım diken diken oldu. Sana şu üç şeyi kim söylerse, yalan söylemiştir: Kim, Muhammed Aleyhisselam Rabbini gördü, derse?57

Kaynaklarımızın verdiği tamamlayıcı bilgilere göre64, Abdurrahman'ı feveran ettiren husus, Mervan'ın, Yezid'e bey'at edilmesini teklif ederken, bu işi, Ebu Bekir ve Ömer'in sünneti olarak takdim etmiş olmasıdır. Abdurrahman, haklı olarak buna karşı çıkmış ve "Çocukları için bey'at almak onların değil, Hirakl'in, Kayser'in, Kisra'nın sünnetidir." demiştir. Bu müdahaleye fena halde içerleyen Mervan'ın Abdurrahman'a: "Sen, hakkında? ayeti nazil olan adam değil misin?" şeklinde hücum etmesi üzerine, onun da: «Asıl sen, Hz. Peygamber'in lanetlediği babanın mel'un oğlu değil misin?" şeklinde cevap verdiği ve hadisenin; Buhari'nin naklettiği neticeye müncer olduğu verilen malumat arasındadır. Abdurrahman'ı bu tutumundan çevirebilmek için Mu'aviye'nin kendisine 100.000 dirhem gönderdiği, fakat onun bunu geri çevirdiği de mervidir.

20:99. Zilzal, 7-8

45:Tahavi, II. 267; Askalani, III. 354.

Benu Amir kabilesinden iki Zat, Hz. Aişe'nin huzuruna varıp, Ebu Hureyre'nin Hz. Peygamber'den yukarıdaki şekilde rivayet etmekte olduğunu haber verirler.28 Hz. Aişe bunu duyunca fevkalade sinirlenmiş ve Kur'an üzerine yemin ederek şöyle demiştir:

Hz. Ebu Bekir'in, Hz. Ömer'in, Hz. Osman'ın, Hz. Ali'nin ve yaşadığım güne kadarki Halifelerin hitabelerini dinlemişimdir.

İkindi namazlarından sonra, güneş batıncaya kadar namaz kılınamayacağını bildiren hadisler erbabının malumudur. Bunun aksini bildirenlere de, hatta Hz. Aişe'den mervi olarak, sıkça rastlanır.50 Bu arada Zeyd ibn Sabit'in (ö. 50/670?), bu çeşitten ters rivayetler kendisine ulaştığı zaman, Hz. Aişe'yi inkar sadedinde: "Biz Hz. Peygamber'i Aişe'den daha iyi biliriz" dediği ve Hz. Aişe'den aşağıda nakledeceğimiz izahatın aynısını verdiği mervidir.51

... Bu, hiçbir alimin söyleyeceği şey değildir. Kim böyle derse, cahilin tekidir. Yağmurun yağmasını yıldızlara bağlayan kimseyi kafir gören Cenab-ı Hak30, herhangi bir kötülüğü, hiçbir dahli yokken, kadına yamayan kimseye ne demez!31

Hz. Aişe, Arabların nesep ve tarihleri üzerinde mütebahhir bir zat olan babası Hz. Ebu Bekir'in evinde büyümüştü. Daha sonra vahiy kaynağına geçti. İlim membaına en yakın kimse sayılabilirdi. Bu bakımdan, başkalarına nasib olmadık bilgilere sahip oldu. Bilmediği ve anlamadığı her şeyi Peygamber'den soruyordu. Bu öğrenme imkanlarını, yüksek zeka ve ilim aşkıyla en geniş ölçüde kullanan Hz. Aişe'nin, Peygamber'in vefatından sonra bir yarım asır Sünnet kaynaklığı yapmış olması, kendisinden rivayet edilen hadislerin de binlere ulaşmasını mümkün kılmıştır. Aralarında halifelerin de bulunduğu en büyük Ashab, pek çok müşkilin hallinde şahsen veya yazı ile ona başvurmuştur.

Vak'anın kahramanı olan Abdurrahman, kaynakların verdiği bilgilere göre, Bedir ve Uhud harblerine müşrikler tarafında iştirak etmiş, Kureyşlilerin en şeci ve keskin okçularındandır: Mübareze için ortaya çıktığında karşısına babası Hz. Ebu Bekir'in dikilmek istediği, fakat Hz. Peygamber tarafından buna mani olunduğu mezkurdur. 6/628'de Hudeybiye'de Müslüman oldu. Cemel'de Hz. Aişe ile birlikte idi. Mekke'de 53 (veya 55) senesinde vefat etmiştir.63

Bu söz, Peygamber'in kendi sözü değildir, sadece, Cahiliye devri adamlarının böyle söylüyor olduklarını hikaye etmiştir.

İşte, Hz. Aişe'nin talebelerinden olan Mesruk (ö. 62/682), bu ihtilaflı meseleyi, onu Peygamber'e ilk soran kimse olan56 Müminlerin alim annesine açıyor. Hz. Aişe, ayetlerle delillendirdiği cevabına şöyle başlamıştır:

Sahabenin kavilleri, şayet intişar eder de, kendi devirlerinde inkar edilmezlerse, ulemanın ekserisine göre bunlar 'hüccet'tir. Eğer ihtilaf etmişlerse, ihtilaf noktalarında Allah ve Resulüne başvurulur. Onların ihtilaflı oldukları kavlin hüccet olmadığı üzerinde ulemanın ittifakı vardır. Bir Sahabi bir kavilde bulunmuş, başkaları bunun hilafını bildirmemiş, fakat bu kavil intişar da bulmamış ise, mesele ihtilaflıdır. Ekseri alimler onu hüccet sayar, Ebu Hanife, Malik... gibi.33

İşbu İbnu'l-Hans şöyle anlatıyor:

Ebu Musa'l-Eş'ari (ö. 50/670?) ki, çeşitli valiliklerde de bulunmuş ilk Müslümanlardandır: "Hz. Peygamber'in Ashabı, herhangi bir meselede şüphe etseler ve onu Aişe'ye sorsalar, muhakkak onda buna dair bir bilgi bulurlardı" diyor.4

44:Bu zat için bkz. İbn Sa'd, V. 27 (V. 17); Buhari, Tarih, II. 281; İsti'ab, r. 761; Tehzib, III. 257.

Mekke'de vefat etmiş Tabiilerden Yusuf ibn Mahek (ö. 103/721?) anlatıyor:

Bir bakıma fevkalade bir kıymet ifade eden Sahabe görüşlerinin, bazen dini tatbikatta ne türlü hatalara sevk edebilmiş olduğuna dair hayli misal vardır. Bazı kaynaklarda Ebu Hureyre'nin fetvası olarak geçen aşağıdaki hadis34 bunlardan birisidir:

Bu meseleye, büyük tarihçi ve muhaddisimiz İmam-ı Zehebi'nin (673-748/1274-1347) şu kati ifadesiyle son verelim:

Hz. Aişe'nin İstidrakleri

11:Keşfu'z-zunun, s.1181, 1384; Teratib, II. 433-434. GAL S. II. 189. Süleymaniye nüshaları için bkz. 708-124 (y.355-357); 1029-6 (y.66-73); 1030-2 (y.5-8). Suyuti, işbu telhisinin sonunda: "Zerkeşi'nin kitabından istidrak sayılamayacak olanları çıkardım ve onun kaydetmediği şu ziyadelerde bulundum" diyerek iki hadis daha serd etmekteyse de, bunların ilki istidrak sayılamayacağı gibi(krş. Ahvezi, V. 569-570), ikincisini de aslında Zerkeşi kaydetmiştir. ( İcabe, s.140); Suyuti'nin gözünden kaçmış olmalıdır.

Hz. Aişe'nin Hadis Tenkidciliği

5:İbn Sa'd, ay.;VIII.66; Mustadrek, IV. 11;Ensab-ı belazuri, I.415.

Ayetin sebeb-i nüzulünü Abdurrahman'a bağlayan İbn Abbas rivayetine65 Zeceac (241-311/855-923), 'batıl' demektedir.

Hac veya umre için ihrama girmiş bir kimseye yasak olan bazı fiiller vardır: Güzel koku sürünmek, dikişli elbise giymek, avlanmak gibi... Bir de, ister Cenab-ı Hakk'ın rızası için olsun, ister keffaret için, Mekke'ye kesilmek üzere kurbanlık gönderme Sünnet'i vardır ki, buna hedy denir. Hedyi gönderen kimse kendi memleketinde kalır. İşte böyle birisinin durumu, hicri 1. asrın ilk yarısı sonlarında, Basra İlahiyatçılarını meşgul eden meselelerden birisi olmuştur. Bu noktada İbn Abbas'ın şu fetvasına sahibiz: .

Bu görüşleri nakleden İbn Hacer (773-852/1372-1449), her büyük muhaddisin düştüğü gaflete parmak basmakta ve onların yok dediği hadisin Muslim'de mevcud olduğunu, bilhassa Muslim'in şarihi Nevevi'ye, kibar bir şekilde hatırlatmaktadır.58

9:Fehrese, s.74; "Aynu'l-işabe Mukaddimesi" Teratib, II. 433. Haydarabad Sa'idiye Kütüphanesinde bu eserin mevcut olduğu bildirilmektedir, el-Fihrisu'l-meşruh, r. hadis 360.

46:Tahavi, II. 264-268; Askalani, III. 354-355; Ayni, IV. 717-718.

42:El-Mu'cemu'l-müfehres, V. 58, str. 11; Muvatta', I. 340-1; Buhari, II. 183; VI, 239; Muslim, II. 959?

29:64, Teğabun, 14.

Mu'aviye ikindiyi kıldırmıştı, ayrıldı. Bir kısım cemaat ise, ikindiden sonra namaz kılmaya devam ediyorlardı. girdi, ben de yanında idim, İbn Abbas çıkageldi. Mu'aviye ona divanda yer açtı, yanına oturttu ve sordu: "Halkın kılmakta olduğu bu namaz ne ola? Hz. Peygamber'in böyle bir namaz kıldığını görmediğim gibi, kılınmasını da emretmiş değildir." İbn Abbas, cevaben: "Bu namazı İbnu'z-Zubeyr'in fetvası üzerine ", dedi. İbnu'z-Zubeyr geldi, selam verip oturdu. Mu'aviye ona şöyle dedi: "İbnu'z-Zubeyr! Halka kılmalarını emrettiğin bu namaz ne namazıdır? Hz. Peygamber'in onu kıldığını görmediğim gibi, kılınmasını emretmiş de değildir." İbnu'z-Zubeyr cevaben: "Ummu'l-Mu'minin Hz. Aişe, bu namazı Hz. Peygamber'in, kendi evinde iken, kılmış olduğunu bana bildirmiştir", dedi.