Cenab-ı Hak, sonsuz kemaldeki Zatını, kudsi sıfatlarını ve Esma-i Hüsnasını sevdiği gibi, o esmanın tezahürünü de yani varlıklar üzerinde tecelli etmesini de sever. Bu ise kainatın yaratılmasını gerektirir. Cenab-ı Hakk'ın kendi zat sıfat ve esmasını sevmesi hak olduğu gibi, o esmanm tezahürünü istemesi de haktır. Elbette kainatı yaratmakla lutfunu, keremini, ihsanını, ikramını onda göstermesi, kainatı yaratmamasından daha güzeldir. Mesela, bir padişahın hazinelerinde bulunan çeşit çeşit cevherleri, türlü türlü nimetleri emri altındaki halkına ihsan etmesi, onları hazinesinde saklamasından daha hayırlıdır. Keza, bir alimin ilim ve maharetinden başkalarını faydalandırması, hiçbir eser yazmamasından daha hayırlıdır. Aynen öyle de, Allahü Azimüşşan'ın sonsuz hazinelerini ilim dairesinden kudret dairesine çıkarması, mahlukatına ikram ve ihsanda bulunması, böylece cemal ve kemalini seyr ve temaşa ettirmesi, mahlukatını yoklukta bırakmasından elbette daha hayırlıdır.

Bu soruyu soranlar şu hakikatten de gafildirler:

Bediüzzaman Hazretleri'nin buyurduğu gibi, "Sani'-i Zülcelal ve Fatır-ı Zülcemal ve Halik-ı Zülkemal'in bütün kemalatı hakikiyedir, zatiyedir. Gayr ve masiva O'na tesir etmez. Yalnız mezahir olabilirler."

Cevap 2

Şimdi de "O halde bu kainatı niçin yarattı?" sorusuna cevap verelim:

Bu kainatın yaratılmasındaki en önemli hikmet, Allahü Teala'nın kendi manevi cemal ve kemalini, yani kudretinin harikalarını, zenginliğinin genişliğini, ihsanının meyvelerini, şefkat ve merhametinin tecellilerini kainattaki varlık aynalarında bizzat görmek istemesidir.

Bu hakikati Üstad Bediüzzaman Hazretleri şöyle beyan buyurmaktadır:

Siz doğmadan evvelki, doğduğunuz zamanki edvar ve etvar-ı vücudiyetinizi hiç düşünüyor musunuz? Üzerinde yatıp kalktığınız, yiyip içtiğiniz, gezip dolaştığınız, gülüp oynadığınız, dertlerinize deva, korkularınıza melce, sıcaktan soğuktan, açlıktan susuzluktan, vuhuş ve haşeratın hücum ve tasallutundan kendinizi koruyacak vesaiti bulduğunuzda şu kürre-i arz yapılırken, taşları toprakları hilkat fırınlarının ateşlerinde pişirilirken, suyu, havası henüz kimyahane-i kudrette inbiklerden çekilirken siz nerede idiniz, ne içinde idiniz, hiç tasavvur ediyor musunuz?

Evet... "Nihayet kemalde bir Cemal ve nihayet cemalde bir Kemal, elbette kendini görmek ve göstermek, teşhir etmek istemesi en esaslı bir kaidedir." hakikatince Cenab-ı Hak sonsuz cemal ve kemalini mevcudat aynalarında bizzat seyretmek, sonsuz sıfatlarını ve Esma-i Hüsna'sını tecelli ettirmek istemiş ve bu alemi yaratmayı irade etmiştir.

Cenab-ı Hak herşeyden müstağnidir; kainatın varlığı ile yokluğu o?nun için eşittir, müsavidir. Lakin mahlukat için, adem ile vücud yani yoklukta kalmakla var olmak bir değildir. Yani mümkinatın varlık alemine çıkması, yoklukta kalmalarından kendileri için sonsuz derecede daha hayırlıdır. Zira yokluk sırf şerdir; varlık ise sırf hayırdır, şereftir, kemaldir. O halde mahlukatın yaratılmasındaki bütün hayırlar, faydalar, menfaatler onlara aittir. Allahü Teala mahlukata bakan bu maslahat ve faydalar için onları yoklukta bırakmamış, lütuf ve keremi ile varlık sahasına çıkarmıştır. Yani, onlar için şer olan yokluğu değil, hayır olan vücudu, varlığı irade etmiştir.

Kainatın yaratılış hikmetlerine gelince, bunlar iki cihette düşünülür:

Bu ifadelerden de açıkça görüldüğü gibi hakiki saadet ve sürura ancak marifetullah ve muhabbetullah ile erişilir. Bunlarla Allah?a manen yakınlık peyda edilir. Bundan hasıl olan şeref, saadet, kemalat, menfaat ancak kullara aittir. Allahü Azimüşşan'ın kullarının tesbihine, ta'zimine, ibadet ve itaatına muhtaç olmadığı açıktır.

Bu alemin yaratılışının hayat ve şuur sahiplerine bakan ikinci ciheti ise,

Kainatın yaratılışındaki hikmetler, esrarlar sonsuzdur. Öncelikle şunu belirtelim ki:

Cenab-ı Hakk'ın varlığı vacibdir ve zatidir, yokluğu muhaldir. Mahlukatın vücudu ise mümkindir, olup olmaması olasılık dahilindedir; O?nun icadiyle yokluktan kurtulup varlık alemine kavuşmuşlardır. Öyle ise, tam istiğna, ancak Allah'a mahsustur, ihtiyaç ise mahlukların tarafındadır.

"O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır." (mülk/2)

Allah?ın zatı gibi, sıfatları da herşeyden müstağnidir ve her türlü ihtiyaçtan münezzehtir. Zira O?nun bütün sıfatları zatidir, sonsuz kemaldedir, mutlaktır. Mahlukatı yaratmakla bu sıfatlarının kemalinde bir artma düşünülemeyeceği gibi, yaratmamakla da bir noksanlık tevehhüm edilemez.

insanın yartılmasının temelinde gereklilik yada başka bişeyin yaratılış sebbebinde gereklilik diye bişey yoktur. insanın neden yaratıldığı gerekeçesi ise, Allah açısından boştur. bir anlamı yoktur. allah bilinmek istemiş,!! bu da zayıf bir bağdır. ALLAH DİLEMİŞ VE İNSANI VE DİĞER ŞEYLERİ YARATMIŞTIR. BU GEREKLİLİK DEĞİL, İLAHLIKLTAN ÖTÜRÜDÜR. BU YÜZDEN ALLAH ALLAH 'TIR. yoksa beşer mantığı ile düşünerek ne gerek vardı gibi düşünürsek elbette kıt cevablara ulaşırız. ama unutmayalım ki, ALLAH'ın dilemesi vardır. o dilemiş olmuştur. gerisi teferruatır. bu soruların cevabını bularak birisi iman edeceğini söylüyorsa bana öyle bişey söylese(pazarlıkla iman olmayacağını söylerim hatta öyle bir imana kimsenin ihtiyacının da olmadığını söylerim tıpkı peygambeimize yüklendikleri gibi... sonra yine inanmamışlardı. yine söylemek gerekirse, nanmaz kılacak kişi farzları vaciblerİ öğrense daha iyi olur.. yoksa zaten bu konu itikad meselesi değil. temelini allah bilir. allahın bildiği şeyi kulun bilme çabaları sınırlıdır.

Şurası unutulmamalıdır ki, Cenab-ı Hakk'ın muhabbeti, memnuniyeti, şefkati, O'nun mukaddes zatına ve uluhiyyetinin şanına layıktır, mahlukatın muhabbetine, sevgi ve şefkatine benzemekten münezzehtir.

Güneşin ısı ve ışığını tecelli ettirmesindeki bütün fayda ve menfaat ancak aynalara aittir. Onlar karanlıktan kurtulup, nura kavuşmakta güneşe muhtaçtırlar. Yoksa güneş için onların karanlıkta kalmalarıyla, aydınlanmaları arasında bir fark yoktur. Yani, onların karanlıkta kalması, güneşin kemali için bir noksanlık olmadığı gibi, aydınlanmaları da onun kemaline bir fazlalık getirmez.

Allah ''malikül mülk''tür. Mülkünde sınırsız yetki sahibidir. Dilediğini yaratır. Ona kimse niye yarattın diye hesap soramaz. Ayrıca Kuranda ''İnsanı yeryüzündeki halifem olarak yarattı aayeti yer almaktadır.

İnsanlar o Mabud-u Bilhakk'ı tesbih, tekbir, hamd ve şükür ile ubudiyet vazifelerini ifa edip, O'na yakınlık kazanır, ebedi saadete mazhar olurlar. Bu hakikati Bediüzzaman Hazretleri şöyle ifade etmektedir:

Güneşinden ziya ve hararet fışkırıyor, kamerinden mehtaplar aksettiriyor, hak-i tireden mehlikalar yaratıyor, nesiminden sinelerinize inşirah veren nefesler dökülüyor, milyonlarca senelik mesafedeki yıldızlardan, şu çıktığınız ve nihayet gömüleceğiniz topraklara nurlar yağdırıyor, zerratında nice nice ihtizazlarla tesirler uyandırıyor, dağların başında bitirdiği nebatattan rızıklar izhar eyliyor; sinenizde kimyahaneler, dimağınızda hikmethaneler açıyor, damarlarınızda nehirler akıtıyor, sinirlerinizde akıllarınızı şaşırtan nice yol şebekeleri dokuyor, adalelerinizde sermayeler gizliyor, daha ve daha birçok harikalarla vücudunuzu teçhiz ediyor, hey'et-i mecmuasını bir aheng-i vahdetle muntazam bir makine halinde tesis eyliyor ve kuvve-i muharrikesini içinize yerleştiriyor, iktiza eden planlarını ruh ve şuurunuza resmediyor, zihin denilen bir hazine, akıl namında bir miyar, fikir dedikleri bir alet, irade dediğimiz bir miftah da bahşeyliyor ve her birini yerli yerinde, gaye-i hilkatlarına göre istimal edebilmenizi teshil için size birtakım tatlı, acı ihtarlar, işaretler, meyiller, şehvetler de veriyor, daha büyük bir inayet-i rahmet olmak üzere sadık ve masduk emin rehberlerle açıktan talimat da gönderiyor, nihayet makineyi işletip, tecrübelerini size gösterip, hikmet-i hilkata göre kullanmak ve istifadeler etmek için yed-i emanetinize teslim ediyor.

Birincisi; Cenab-ı Hakk'a, ikincisi ise hayat sahiplerine, özellikle şuur ve akıl sahiplerine bakar.

Bu hakikat Risale-i Nur'da beliğ ve veciz bir üslub ile beyan edilmiştir.

Ezelde mutlak varlık da mutlak kemal de O'na mahsustur. Madem ezelde O'nun kemali sonsuzdur, ebedde de sonsuz olacaktır. Ezeli ve mutlak kemalin ne noksanlaşması, ne de artış göstermesi düşünülemez. Cenab-ı Hakk?ın, Kendi yarattığı ve yaratacağı mahluklarından kemal alması ve onlara muhtaç olması elbette muhaldir; mevcudatı yaratmaktan da, yaratmamaktan da müstağnidir. Yaratılan her mevcud kemalini O'ndan almaktadır. Mahlukatın kemali O'nun zatının kemaline nisbeten zayıf bir gölgedir.

Bu konuyu büyük tefsir alimi Elmalılı Hamdi Yazır'ın bir tefekkür ve ibret levhası olan aşağıdaki ifadeleri ile tamamlayalım:

Evet, bütün alemler O'nun icadıyla var olduğu gibi, bütün ihtiyaçlarını da O'nun tükenmez hazinelerinden tedarik etmektedirler ve bütün kemalatlarını O'nun mukaddes ve ezeli kemalinden almaktadırlar.

Hemen ifade edelim ki, sorunun başında Cenab-ı Hakk'm hiçbir şeye muhtaç olmadığı kabul edilirken, daha sonra "O halde kainatı niçin yarattı?" denilmekle Allah?a bir ihtiyaç izafe edilmektedir. Bu sebeple biz önce Cenab-ı Hakk'ın hiçbir şeye muhtaç olmayıp, herşeyden müstağni olduğunu izah edecek, daha sonra bu kainatın yaratılış hikmetleri üzerinde kısaca duracağız.

"Şüphesiz ki Allah alemlerden müstağnidir." (Al-i İmran: 97) ayetinin bildirdiği gibi, Cenab-ı Hak alemlerin hiçbir şeyine muhtaç değildir. Zatındaki sonsuz kemalinin, izzet ve azametinin daha üstünde bir derece, bir mertebe yoktur ki alemleri yaratmakla -haşa- kemalini artırarak o dereceye varmış olsun.

Cenab-ı Hakk'ın sıfatları tecelli etsin veya etmesin, nihayet kemaldedirler. Ancak Esma-i Hüsna'sının kemali mevcudatın yaratılması ile kendini gösterir.

Bu noktaya kadarki açıklamalarımızda her şeyin Cenab-ı Hakk'a muhtaç olduğunu ve O?nun hiçbir şeye muhtaç olmadığını bir derece açıkladık.

Arkadaşlar çok şükür ben imanımdan en ufak şüphe dahi duymuyorum ama çalıştığım iş yerinde biri bana ALLAH c. c nün insanları neden yaratma gerektiğini sordu. Cevap verdim bildiğim ölçüde ama yine de ilmi gerçekten geniş arkadaşlardan yorumlarını veya önerebilecekleri kaynakları alabilirsem belki bu arkadaşımız bu vesileyle İslama yaklaşıp namaz kılabilceğini belirtti. Lütfen yardım ediniz...

"İşte Cenab-ı Hakk'ın bütün kemalatı ve Esma-i Hüsna'sının bütün meratipleri ve bütün faziletleri, hakiki kemalat olduklarından bizzat sevilir. "Mahbubetün lizatiha"dırlar. Mahbub-u Bilhak ve Habib-i Hakiki olan sıfat ve esmasının güzelliklerini kendine layık bir tarzda sever, muhabbet eder. Hem o kemalatın mazharları, ayineleri olan san'atını ve masnuatını ve mahlukatının mehasinini sever, muhabbet eder. Enbiyasını ve evliyasını, hususan Seyyid-ül Mürselin ve Sultan-ül Evliya olan Habib-i Ekrem'ini sever. Yani, kendi cemalini sevmesiyle, o cemalin ayinesi olan Habibini sever. Ve kendi esmasını sevmesiyle, o esmasının mazhar-ı camii ve zişuuru olan o Habibini ve ihvanını sever. Ve san'atınıı sevmesiyle, o san'atın dellal ve teşhircisi olan O Habibini ve emsalini sever. Ve masnuatını sevmesiyle, o masnuatına karşı: "Maşaallah, Barekallah, ne kadar güzel yapılmışlar" diyen ve takdir eden ve istihsan eden O Habibini ve O'nun arkasında olanları sever. Ve mahlukatının mehasinini sevmesiyle, o mehasin-i ahlakın umumunu cami olan O Habib-i Ekrem'ini ve O'nun etba ve ihvanını sever, muhabbet eder."

Bütün varlıklar O'na ibadet etseler O'nun kemali zerre kadar artmayacağı gibi, O'na isyan etseler O'nun izzet ve kemalini zerre kadar noksanlık gelmez.

Güneşin aynalarda tecellisinde, onları ışıklandırmasında, ışığıyla onları feyizlendirmesinde, ne zatı için, ne de sıfatları hükmündeki ısısı, ışığı, renkleri için bir ihtiyaç düşünülemez. Yani, güneş aynalarda tecelli etse de, etmese de kemali, güzelliği zatında ne ise odur. Aynalar olmasa onun kemalinde bir noksanlık olmayacağı, gibi, aynaların olması da, onun cemal ve kemalini artırmaz.

Birinci nokta; "Mahlukatı halkettim ki onlar benden fayda görsünler, ben onlardan değil." hadis-i kudsisinin beyanı ile canlıların Cenab-ı Hakk'ın inayet ve ikramına, lütuf ve keremine mazhar olmalarıdır. Bütün hayat sahiplerine bir kemal, bir lezzet, bir feyz ihsan etmiş, onları hayatlarının devamı ve bu alemden faydalanmaları için çeşitli cihazatlar ile donatmışır. Onlara farklı ihtiyaçlar, arzu ve iştihalar vermiştir. Bunların tatmini için de zemin yüzünü çeşitli nimetlerle dolu bir sofra haline getirmiştir. Bu sofralardaki nimetlerle hem onlara lezzet vermiş, hem de devam ve bekalarını temin etmiştir. Bilhassa insan nev'ini akıl, hayal, hafıza gibi kıymetli aletlerle donatmış, bütün nimetlerini ona teveccüh ettirmiştir.

İrade, Sem?, Basar gibi diğer sıfatlar da bunlara kıyas edilebilir ve Cenab-ı Hakk'ın sıfatları itibariyle de her türlü ihtiyaçtan münezzeh olduğu açıkça anlaşılır.

Allah?ın diğer sıfatı da ilimdir. O Alim-i Külli Şey'in ilmi sonsuzdur, mutlaktır. Kainatı yaratmakla olgunlaşmış değildir. O Hakim-i Zülcelal'in ilmi ezelde ne ise ebedde de odur. Bu alemdeki bütün plan ve programlar, hikmet ve faydalar, hayır ve bereketler hep o ezeli ilmin tecellileridir. O ezeli ilmin, bu tezahürlere muhtaç olması elbette düşünülemez.

"Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım." (Zariyat: 56) ayetinin ders verdiği gibi, ?şuur sahiplerinin Allah?ı bilmeleri, tanımaları ve O'na ibadet etmeleridir?.

Şimdi cevabımızın tafsilatına geçelim:

Kainatın yaratılmasındaki hikmetlerin ikinci ciheti hayat sahiplerine, bilhassa akıl ve şuur sahiplerine bakar. Bu da iki noktada incelenebilir:

Allah'ı bilmek ve gerçeği bulmak maksadiyle, samimi düşünülse, bu alemleri yaratan Zatın mahlukatına hiçbir cihetle muhtaç olmadığı kolayca anlaşılır. Böyle asılsız ve vehmi sorular, Allah?ı, Kur'an-ı Kerim'in tarif ettiği gibi bilememekten, sathi bakmaktan ve yanlış bir kıyas ile O Vacibü'l-Vücud'un zatını ve sıfatlarını, mahlukatınki ile karıştırmaktan kaynaklanmaktadır. Biz bu soruya önce bir misalin ışığında kısaca cevap verecek, daha sonra açıklamaya geçeceğiz.

Ganiyy-i Mutlak olan Cenab-ı Hakk'ın da bu kainatı ve içindeki varlıkları yaratması, haşa, ihtiyacından değildir. Bunları yaratmakla O'nun zat ve sıfatlarının kemalinde bir fazlalaşma olduğu düşünülemez; yaratmasaydı da sonsuz kemalinde hiçbir noksanlık olmazdı. Evet, mahlukatın yaratılması ile ortaya çıkan bütün kemaller, cemaller, fayda ve güzellikler o mahluklara aittir. Mesela, hadsiz yıldızlarla yaldızlanmış şu gök kubbenin üzerimize çatılmasında ve yeryüzünün rengarenk çiçeklerle bezetilip ayağımızın altına serilmesindeki bütün faydalar bizlere aittir.

"Kat'iyyen bil ki: Hilkatin en yüksek gayesi ve fıtratın en yüce neticesi 'İman-ı Billah'tır. Ve insaniyetin en ali mertebesi ve beşeriyetin en büyük makamı, iman-ı Billah içindeki 'Marifetullah'tır. Cin ve insin en parlak saadeti ve en tatlı nimeti, o marifetullah içindeki 'muhabbetullah'tır. Ve ruh-u beşer için en halis sürür ve kalb-i insan için en safi sevinç, o muhabbetullah içindeki lezzet-i ruhaniyye'dir. Evet, bütün hakiki saadet ve halis sürür ve şirin nimet ve safi lezzet, elbette marifetullah ve muhabbetullahdadır. Onlar, onsuz olamaz. Cenab-ı Hakk'ı tanıyan ve seven nihayetsiz saadete, nimete, envara, esrara; ya bilkuvve veya bilfiil mazhardır."

Aynalar akıl ve şuur sahibi olsalar, onlar güneşi tanımakla, sevmekle ve onu sena etmekle güneşin kemaline ne katabilirler; onun hangi ihtiyacını görebilirler? Yahut güneşe isyan ile onun şanına ne noksanlık getirebilirler. Mesela, güneşin bitkilere ve hayvanlara ışık vermesinde kendisinin ne menfaati olabilir? Vermemesinde onun için ne noksanlık düşünülebilir? Elbette zarar da, menfaat de onlara aittir.

Allahü Teala'nın sıfatlarından biri hayattır. O Zat-ı Akdes'in kudsi hayatı daimidir, ezeli ve ebedidir. Ezelde hayatı ne ise, şimdi de, ebedde de odur. Bütün hayat tabakaları O'nun kudsi hayatının cilvesi ile ortaya çıkar. Elbette o Hayy-ı Kayyumun kendi yarattığı ve bütün ihtiyaçlarını gördüğü, kemale erdirdiği hayat sahiplerine muhtaç olması hiçbir cihetle düşünülemez.

"... O'nun vücudu; zatidir, ezelidir, ebedidir, ademi mümtenidir, zevali muhaldir ve tabakat-ı vücudun en rasihi, en esaslısı, en kuvvetlisi, en mükemmelidir. Sair tabakat-ı vücud, O'nun vücuduna nisbeten gayet zaif bir gölge hükmündedir. Ve o derece Vücud-u Vacib, rasih ve hakikatli ve Vücud-u Mümkinat o derece hafif ve zaiftir ki, Muhyiddin-i Arabi gibi çok ehl-i tahkik sair tabakat-ı vücudu, evham ve hayal derecesine indirmişler; "la mevcude illa hu" demişler. Yani: Vücud-u Vacibe nisbeten başka şeylere vücud denmemeli; onlar vücud unvanına layık değillerdir diye hükmetmiştir."

Cevap 1

"Allahü Teala'nın kudsi mahiyeti, mümkinatın mahiyeti cinsinden değildir."

Hak Teala, ne mevcudatın yokluktan varlığa çıkmalarına, ne meleklerin medh ü senasına, ne de insanların ibadet ve itaatlerine muhtaç değildir. Bunlar olsun veya olmasın. O, zatında hamd ü senaya layık, eşi, misali, dengi olmayan bir Mabud-u Mutlak'tır.

İşte, Allahü Teala Hazretleri bu kainat sarayını ve onda misafir olan insan nev'ini ve bu nev'in en mükemmel fertleri olan evliya ve enbiyayı, bilhassa risalet görevini en mükemmel surette yerine getiren Resul-i Ekrem Efendimizi bu hikmetlere binaen halketmiştir.

Allahü Azimüşşan'ın yoktan yarattığı şu mahlukatına muhtaç olması düşünülemez. Düşünülürse şu sorulara cevap verilmesi gerekir: Cenab-ı Hak, mahlukatın hangi kazancına, çalışmasına, fikrine muhtaçtır? Yani, şu canlı varlıklar O Ganiyy-i Mutlak'ın hangi işini görmektedirler. Cenab-ı Hak onların yemesine mi muhtaçtır, içmesine mi? Doğmasına mı muhtaçtır, ölmesine mi? Balıklar yüzmeleriyle, kuşlar uçmalarıyla, hayvanlar büyüyüp çoğalmalarıyla, insanlar ilmi keşifleri ve ilerlemeleri ile şu kainatın hangi noksanını tamamlamakta, Cenab-ı Hakk?ın -haşa- hangi ihtiyacını görmektedirler? Halbuki bütün hayat sahipleri O'nun mülkünde yaşamakta, O'nun lutfuna her an mazhar olmaktadırlar.

Allah, bütün bunları yapıyorsa, size ve sizin iradenize, muavenetinize ihtiyacından değil, size mahlukatı içinde bir mevki-i mümtaz, bir salahiyet-i mahsusa vererek bekam etmek için yapıyor...

Cenab-ı Allah'ın sıfatlarından biri de Kudrettir. O Kadir-i Külli Şey'in kudreti sonsuz kemaldedir. Her şey varlığında, devam ve bekasında o ezeli kudrete muhtaçtır. Mahlukatın yaratılması veya yaratılmaması, O'nun mutlak kudretinde hiçbir değişiklik meydana getirmez. Yaratılan bütün varlıklar, O'nun kudretine mahkum ve muhtaç, O ise her şeye hakim ve her şeye kadirdir.

TEK KELİMEYLE ALLAH TANINMAK İSTEMİŞTİR.

Allah, hem zatı, hem de sıfatları ile herşeyden müstağnidir; hiçbir şeye muhtaç değildir. Mahlukatı yaratmasıyla O'nun azamet ve kibriyasında bir fazlalık olmamıştır; yaratmasaydı da izzet ve kemalinde hiçbir noksanlık olmazdı.

Birinci Hikmet:

"... Bilfarz O'nun kürre-i kamerinde insanlar olmadığı gibi, arzında da olmayabilir, bundan dolayı ba-rigah-ı azametinden ne eksilir?..

İkinci Hikmet:

Evet, madem Cenab-ı Hak sonsuz bir kudret sahibidir, bu kudret-i Ezeliyesi tezahür için böyle muhteşem, muazzam bir alem ister. Hem madem O Zat-ı Zülcelal'in sonsuz ilmi vardır. Bu ilim, her harfinde, satırında, sayfasında binler hikmet ve maslahatlar bulunan bu kainat kitabının telifini iktiza eder. Bütün İlahi sıfatlar bu kainatın yaratılmasını gerektirdiği gibi, bütün esma-i Hüsna da ayrı ayrı güzellikte, değişik mahiyette, farklı suretlerdeki şu mevcudatın yaratılmasını iktiza ederler. Mesela, Halık ismi mahlukatın yaratılmasını, Muhyi ismi canlıların icadını, Rezzak ismi rızık vermeyi, Kerim ismi, ikramı, Latif ismi lütuf etmeyi isterler.