Hemen belirtelim ki, sözü geçen cahiliye kaynaklı iki bayram günü islam döneminde unutulmuş, ne Peygamberimiz zamanında ve ne de halifeler döneminde de bu günlerden iz kalmamıştı. Eğer halk bu günlerde eğlenmekten alı-konmamış olsaydı, bu geleneği devam ettirirdi. Çünkü gelenekler, değişmeyi sağlayıcı bir motif olmadıkça değişmezler. Özellikle kadınlar, çocuklar ve halk çoğunluğu tatil ve oyun bayramı olarak kutladıkları günleri büyük bir heyecanla gözlerler. Nitekim çoğu krallar ve devlet başkanları idare ettikleri halkın geleneksel bayramlarını değiştirmeyi başaramamışlardır. Çünkü halk vicdanında bu bayramlarla ilgili motif kuvvetli ve kalabalıkların bu bayramları kutlama arzuları güçlü olagelmiştir.

Peygamberimiz Medine'ye geldiği zaman yerli halkın eğlenerek kutladığı iki bayram gününün olduğunu gördü. Me-dinelilere "Bu günlerin anlamı nedir?" diye sorunca onlardan "Biz cahiliye döneminde bu günlerde eğleniyorduk" cevabını aldı. Bunun üzerine Medinelilere şöyle buyurdu:

Öteyandan Kadı Ebu Yala'ya göre ayet "müşriklerin bayramlarına katılmayı yasaklayan bir çağrı" dır.- Ebu Fe-rece İsfahani zimmilerle ilgili şartlan incelerken, Dah-hak'in ayetteki bu ifadeyi "müşriklerin bayramları" şeklinde açıkladığını belirtiyor. Yine aynı kaynağa göre Amr b. Murre ayetin bu kısmını "Yani onlar müşrikleri şirkleri konusunda desteklemezler, onlarla düşüp kalkmazlar" şeklinde açıklarken Atabe b. Yesar, bu ayeti açıklarken halife Ömer'in "Acemlerin tumturaklı konuşma tarzları ile müşriklerin bayram günlerinde onların kiliselerinde bulunmaktan sakınınız" şeklindeki sözlerini hatırlatıyor.

(Furkan: 25/63) buyuruyor.

"Allah sizin bu iki eğlence gününüzü, daha hayırlı iki günle değiştirdi" şeklindeki ifadesi birlikte gözden geçirilince Enes'in, Peygamberimizin bu sözlerini eski geleneksel iki bayram günü yerine yeni iki bayram günü koyma eylemi şeklinde anladığını gösterir.

Görüşlerine yer verdiğimiz tabiin kuşağına mensup tefsir bilginlerinin ayetteki bu ifadeyi "kafirlerin bayramları" şeklinde yorumlamaları, "Burada kasdedilen şirktir veya cahiliye döneminde tapılan bir puttur" veya "Burada maksat kına toplantıları" veya "şarkılı toplantılar" dır şeklindeki münferit açıklamalarla çelişik değildir. Çünkü klasik tefsir bilginlerinin üslubu böyledir. Onlar bir tür hakkında konuşurken o türün belirli bir bireyini belirtmekle yetinirler. Tıpkı arapça bilmeyen ve "ekmek nedir?" diye soran bir kimseye "işte ekmek" diyerek çörek verildiği gibi.

"Bununla birlikte onlar çirkin ve yalan bir söz söylüyorlar." (Mücadele: 58/2)

"Kullar içinde ancak bilginler Allah'dan korkar." (Fatır: 35/28)

Bu hadis Ebu Davud, Ahmed ve Nesai'de yer almıştır. Kolayca anlaşılacağı gibi Peygamberimiz Medi-ne'lilerin bu iki cahiliye kaynaklı bayram günlerini onaylamadığı gibi kendilerini geleneklerine uyarak o günlerde eğlenmek üzere serbest de bırakmadı. Tersine onlara "Allah sizin bu iki eğlence gününüzü, bunlardan daha hayırlı iki günle değiştirdi" buyurdu. Bir şeyi değiştirmek değiştirilen şeyi bırakmayı gerektirir. Çünkü değiştirilen şeyle yerine konan şey birarada bulunamaz. Buna göre bu ifade tarzı, ancak birarada bulunamayacak, biribirieri ile bağdaşmayacak nitelikteki şeyler ve durumlar için kullanılabilir. Nitekim aşağıdaki ayetler de aynı ifade tarzı özelliğini taşırlar: i "Şimdi siz beni bırakıp onu ve soyunu mu dost ediniyor sunuz? Oysa onlar sizin düşmanın izdir. Zalimler için ne kötü bir değiş-tokuştur bu."

Fakat sırf bu ayete göre dayanarak bu tip törenlere seyirci olarak katılmanın haram olduğunu söylemek zordur, tartışma götürür. Bunun yerine bu ayeti, böylesine törenlere bilfiil katılmanın haram oluşunun delili saymak daha uygundur. Çünkü dağılma gibi Allah bu törenleri "zur " diye niteliyor. Cenab-ı Allah aşağıdaki ayetlerde yalan ve yaldızlı sözler söyleyenleri de yeriyor. Her ne kadar gösterişçiler arasında böyle sözler söyleyenler başkalarına zararlı olmuyorlar ise de Cenab-ı Allah böyleleri hakkında şöyle buyuruyor:

"Fakat o zalimler bu sözü başka bir sözle değiştirirler." (Bakara: 2/59)

Kafirlerin bayram törenlerine özenmenin taşıdığı ikinci tip sakınca doğrudan doğruya bu bayramlarla ilgilidir. Böyle derken Kitabın , sünnetin ve icma-i ümmetin bizi böyle bir şeyden sakındıran açıklamalarını kasdediyo-rum.

Gerçi yalan söz söylemeyi, yalana dayalı aldatıcı hareketlerden daha ağır bir günah sayan bilginler var ise de yalana dayalı aldatıcı hareketler yapanlar da bu ayetlerde beliren ilahi yerginin kapsamına girer. Çünkü Cenab-ı Allah'ın daha önceki ayette yalana dayalı çirkin hareketlere seyirci olmaktan kaçınanları Övmesi, böyle hareketleri işlemenin onun katında ayıplanmış ve kınanmış olduğuna delildir. Yoksa eğer böyle hareketleri yapmak aslında caiz olduğu halde onlardan uzak durmak daha iyi olmuş olsa bu hareketlerin seyircisi olmaktan kaçınma tutumu, bu kadar bir övme gerekçesi olmazdı. Çünkü mubah şeylerin seyircisi olmak faydasız olmakla birlikte böyle hareketleri seyretmek fazla zararlı ve önemli değildir.

"Onlar ki, yalan konuşulan yerlerde bulunmazlar ve boş laf edenlerle karşılaştıklarında vekarla geçip giderler." (Furkan: 25/72)

"Allah size onlar yerine başka iki gün verdi" diye buyurması, O'nun Medinelilere bu iki günü kutlamayı yasaklayıp yerlerine iki İslamİ bayram önerdiğini gösterir. Çünkü eğer hadisle yasaklama amacı olmasaydı, o günleri değiştirmekten bahsetmek yerinde olmazdı. Sebebine gelince buradaki ana amaç, müslümanların düzenli şekilde kutlayacakları ve cahiliye döneminden kalma geleneksel bayram günleri yüzünden ihmal edemeyecekleri vacip nitelikli iki islami bayram günü ortaya koymaktadır.

(Kehf: 18/50)

Müşriklerin bayram törenleri ise hem görünüşteki yanıltıcı benzerlik hem şehvet duygusunun okşama ve hem de batıl olma niteliklerini yapılarında birlikte barındırırlar. Din açısından bunların ve taşıdıkları geçici nazların hiçbir yararı yoktur, akıbetleri elem ve acıdır. İşte bu yüzden gerek bu törenlerin kendileri, gerekse onlara katılmak veya seyirci olmak bu terimle ifade edilmiştir. Cenab-ı Allah yukardaki ayette bu törenlerin seyircisi olmayı övüyor. Seyircilik, sadece görerek veya işiterek olay yerinde bulunmayı ifade eder. Peki, bundan daha ileri giderek seyircilikte yetinmeyip bu tip törenlere doğrudan doğruya katılmanın hükmü nice olur, bunu varın siz düşünün.

Bazılarına göre de yukardaki ayet vurgulamalı bir övgü niteliği taşıyor. Çünkü ayette sözü geçen kimseler batıl hareketleri doğrudan doğruya işlemek şöyle dursun böyle hareketleri İşleyen kitlelerin seyircileri bile olmuyorlar. Nitekim Cenab-ı Allah bu ayetin az öncesinde:

Peygamberimizin yukardaki hadisinde geçen: "Allah sizin bu iki eğlence gününüzü., onlardan daha hayırlı olan şu iki günle değiştirdi" şeklindeki ifadesi her iki döneme ait bayram günlerinin birarada kutlanmamasını gerektirir. Özellikle "onlardan daha hayırlı" deyimi, şeriatımızın belirlediği bayram günlerinin cahiliye döneminin eğlence günlerinin yerine konmalarını gerektirir.

"Allah sizin iki eğlence gününüzü, onlardan daha hayırlı olan şu iki günle değiştirdi: Bu iki gün Kurban ve Ramazan Bayramı günleridir."

Genel karekterli birinci sakınca daha önce belirttiğimiz gibi, böyle bir tutumun ne dinimizde ve ne de ilk müslüman-larm geleneklerinde yeri olmayan bir davranışta kafirlere özenme sakıncasıdır. O halde böyle bir özenme girişimi kafirlere benzeme zararını, buna karşılık bu özenmeden uzak durmakla kafirlere karşı çıkmış olma yararını taşır. Hatta böyle bir davranış te: adüf sonucu olup doğrudan doğruya kafirlere özenmekten kaynaklanmış olmasa bile yine şeriatımızın gereği olan onlara karşı olmaktır. Çünkü daha önce işaret ettiğimiz gibi; sırf kafirlere karşı olmak bizim için yararlıdır. Buna göre şu veya bu şekilde kafirlere özenen kimse, başkaca bir zarara uğramamış olsa bile, kendisini bu yarardan yoksun bırakmış olur. Eğer hem yarardan olmuş ve hem de ayrıca zarara yolaçmiş ise durum nice olur, işin orasmı siz düşünün.

Kafirlere benzeme ile ilgili bu temel hüküm ortaya çıktığına göre hemen belirtelim ki, bayram törenleri konusunda kafirlere özenmek iki bakımdan sakıncalıdır.

"Medinelilerin onaylayarak kutladıkları iki günleri vardı" sözü ile Peygamberimizin:

Ayrıca bu çeşit törenlerin seyircisi olmaktan uzak duranları öven bu ayet, bu üslubu ile tek başına bu tip törenlere bil-fil katılmaktan kaçınmayı teşvik edici niteliktedir. Bunun yanında bu tip şenliklere seyirci olmamanın mendup olmasını ve belkide bunların seyircisi olmanın mekruh olduğunu da ifade eder. Çünkü bizzat Cenab-ı Allah, bu şenlikleri "yalancı ve yaldızlı kötülükler" diye adlandırıyor.

Yabancı Bayramlar ve Şenlikler

Yahudiler ile hnstiyanların bayramlarına gelince bunlar cahiliye bayramlarından daha sakıncalıdır. Çünkü Peygamberimiz bu ümmeti yahudiler ile hrıstiyanlara benzeme tehlikesi karşısında uyarmış ve bu tehlikeli sakıncaya düşenlerin bulunacağını haber vermiştir. Oysa cahiliye dini konusunda durum böyle değildir. Yani bu dinin yeniden hortlaması ancak mümin vicdanların yaygın bir çözülüşe uğrayacağı son günlerde söz konusu olabilir. Ayrıca yahudİ ve hrıstiyan bayramlarının, cahiliye bayramlarından daha çok sakıncalı olmadıkları farzedilse bile onlar kadar sakıncalı oldukları kesindir. Çünkü uygulayıcıları olan bir kötülük, insanlar hesabına kuvvetli motiften yoksun, uygulayıcısız bir kötülükten daha tehlikelidir.

Bu delilleri gözden geçirenler, bunun yanında yabancılara özenerek yeni bir adet ortaya atmaksızın eski geleneklerimizi sürdürmemizle aslı itibarı ile yabancı kaynaklı bir adet ortaya çıkararak onlara benzemek istememiz veya böyle bir amaç taşımamız arasında fark olduğunu da göreceklerdir.

Bu böyle olduğu gibi, Peygamberimiz'in Medinelilere geleneksel bayram günlerinin anlamını sorup da onlardan aldığı:

"Onlar cahiliye döneminde oyun oynayarak kutladığımız iki bayram günüdür" şeklindeki cevap üzerine:

"O halde murdar putlardan ve yalan sözden kaçınınız." (Hacc: 20/30)

çok uzun yazı.. keşke özet olsaydı.

Eğer Peygamber Efendimiz söz konusu cahiliye bayramlarına güçlü bir şekilde karşı çıkmasaydı, bu bayramlar, sönük bir biçimde de olsa, varlıklarını devam ettiri-ceklerdi. Demek ki, Peygamberimizin bu bayramalarla güçlü bir şekilde engel olduğu kesindir. Öteyandan Peygamberimizin güçlü bir şekilde karşı çıktığı adet ve davranış haramdır. Çünkü haramın bundan başka bir anlamı yoktur. Bu şüphe götürmez, apaçık bir gerçektir. Bu durumda eğer halk tekrar geriye dönüp bu iki bayramda yaptığı hareketleri şu veya bu şekilde yapmaya koyulsa bu tutum yasağı çiğnemek olur. Maksad da budur.

Fakat bu görüş taratışına götürür. Çünkü bu ayetin devamında sayılan seçkin sıfatlar arasında farz olmayanların da bulunduğu ileri sürülebileceği gibi bu ayette övülenlerin söz konusu sıfatı gerçek ve yetkin anlamda taşıdıklarının belirtildiği de söylenebilir. Nitekim aşağıdaki ayetler de bu niteliktedir:

Böyle bir özenti sonradan dine sokulmuş bir bidat olduğu için ölçü edindiğimiz bakış açısına göre mekruh olacağı şüphesizdir. Çünkü kafirlere özenmek en az sakıncalı durumlarda mekruh olduğu gibi bidatler için söz konusu olan etfhafif hüküm de mekruhluktur.

Okuduğumuz bu açıklamaların dayanağı ayette geçen "zur " kelimesinin "süslenmiş, yıldızlanmış ve böylece gerçekte olduğundan başka türlü görünmüş" anlamına gelmesidir. Buna göre yalancı şahitlik yapan kimse içinden bildiği gerçeğe ters düşen bir söz söylemiş olur. Bu yüzden tefsirciler bazan bu kelimeyi "Aslında çirkin olduğu halde ya görünüşteki benzerliğe aldanarak veya nefsin duygularına esir olarak bir şeyin güzel görünmesi" şeklinde açıklanmışlardır. Nitekim şirk görünüş benzerliklerine aldanarak; şarkı ve çalgı gibi eğlenceler de nefsin arzularına kapılarak güzel görünen veya gösterilen şeylerdir.

Bu ayette Cenab-ı Allah övdüğü kimseleri "Rah-man'ın kulları" diye nitelendiriyor. Rahman'in kulu olmak farz olduğuna göre bu sıfatı taşımak da farzdır.

"Müminler o kimselerdir ki, Allah'ın adı anıldığı zaman kalbleri ürperir." (Enfal: 8/2)

Şimd tabiin kuşağından olan ünlü tefsircilerin bu ayetle ilgili açıklamalarına göz atalım:

"Bu yüzden onların iki bahçesini buruk yemişle, acı ılgınlı ve içinde biraz da sedir ağacı bulunan başka iki bahçe ile değiştirdik." (Sebe: 34/16)

Sahabilerden Enes b. Malik tarafından rivayet edilen ve yeni toprağa verilmiş ölü ile ilgili olan şu hadis de üslup bakımından bu kategoriye girer. Bu ölüye "cehennemdeki yerine bak, Allah sana orası yerine cennette daha hayırlı bir yer ayırdı" denirken bir başka ölüye de "Cennetteki yerine bak, fakat Allah sana orası yerine cehennemde bir yer ayırdı" denir. Bunun gibi halife Hz. Ömer ünlü muallaka şairi Lebid'e Şairliğin ne oldu?" diye sorunca Lebid'in verdiği cevap da aynı ifade özelliğini taşır; "Allah, şiirlerimin yerine bana Bakara ve Ali İmran surelerini verdi." Bu ifade tarzının özelliklerine sık sık rastlanır.

Sözünü ettiğimiz belge, içtihat ve kıyas niteliğindeki çeşitli delilleri gözden geçirenler onların konumuzu kapsamlarına aldıklarını ve bu özentilerin kafirlerin ya dini davranışlarından veya bat1! dinlerinin sembolik törenlerinden oı-duklannı dolayısıyla tümü ile haram kılındıklarını açıkça göreceklerdir. Onlar. n dinlerine özgü olmayan veya inançlarını sembolize etmeyen davranışları bu hükmün dışındadır. Mesela namaisda pabuçları çıkarmak gibi. Bunu yapmak caizdir. Tıpkı pabuçlarla namaz kılmanın caiz olması gibi.

Şimdi de kafirlerin bayram törenleri ile ilgili sünnet kaynaklı delillere geçelim. Sahabilerden Enes b. Malik diyor ki:

Ebu Bekir Hilal'in "Cami adlı eserinde belirttiğine göre Muhammed b. Şirin, ayette geçen "yalan konuşulan yerler" den maksat yahudilerin "Şaanın " bayramıdır, diyor. Aynı kaynağa göre Mücahid, "burada müşriklerin bayaramları kasdedİliyor" derken Rabii b Enes de aynı görüşü paylaşıyor. Bu arada sahabilerden Herime'nin bu açıklamalara yakın bir yorumuna göre ayette "cahilİye döneminin geleneksel bir oyunu" kasdedilmiştir.

Kısacası, yukardaki ayet kafirlerin düğün törenlerinde bulunmayı ister haram, ister mekruh ve isterse kaçınılması müstahab bir hareket saydığı kabul edilsin, bizim amacımızın özü gerçekleşmiş olur. Çünkü bizim ana amacımız kafirlere özenilmemesi gerektiğini vurgulamaktır. Çünkü bazı kimseler kolay geçim yolları elde etmek, maddi kazanç sağlamak ve başka dünyalık yararlar edinmek gibi gerekçelerle kafirlerle uyum halinde olmanın müstahab olduğunu ileri sürüyorlar. Bu açıklamalarla, tam tersine onlara özenmek-ten kaçınmanın müstehab olduğu anlaşılınca maksadımız gerçekleşmiş oluyor.

"Rahman'ın has kulları o kimselerdir ki, onlar yeryüzünde alçak gönüllülükle yürürler ve haddini bilmez cahiller kendilerine laf attıkları zaman -selam derler."

"Öksüzlere mallarını veriniz ve temiz olanı murdarla değiştirmeyiniz." (Nisa: 4/2)

Bu konuda, önce Kur'an'a baş vuralım. Cenab-ı Allah buyuruyor ki:

Hadisi rivayet eden Enes'in:

Yalnız bazıları bu ayeti "Yalan yere şahitlik, yani yalancılık" şeklinde yorumladılar ki, bu tartışma kaldırır, zorlamalı bir yorumdur. Çünkü ayeti böyle anlamak, her şeyden önce dilbilgisi kuralları açısından, uygun değildir.

Öteyandan kafirlere bayramları konusunda özenmenin haram olduğunu belirten deliller de çoktur. Mesela bunlardan biri; Peygamberimizin "Kim bir kavme özenirse, benzemeye çalışırsa onlardan olur" şeklindeki buyruğu gibi. Bu hadis kafirlere benzemenin mutlak anlamda haram olmasını gerektirir. Başka bir delil de Peygamberinizin "Müşriklere ters düşünüz, muhalefet ediniz" şeklindeki buyruğudur. Bu deliller sayıca çoktur. Daha önce belirttiğimiz gibi gerek Kur'an'da ve gerekse sünnette "gazaba uğramışların " ve "sapıkların " yollarından gitmenin haram olduğunu gösteren çok sayıda delil vardır. Hiç şüphesiz kafirlerin bayramları onların "yollarının" başka bir deyimle hayat tarzlarının bir parçasıdır. '