Binaenaleyh, Allah'ın nimetleri vakıf malı veya nehir suyu gibi umumi olup, in'amında şahıslar kast edilmemiş değildir. Ancak o umumiyette hususiyet de maksuddur.

yıldızlara gelince, insanların sadece ve sadece gece karanlığında yön bulmada yıldızlardan faydalanması "yıldızlar bizim için yaratılmıştır" demeleri için yeterlidir.

"Sen de adi ve böcek gibi bir hayvansın. Hayvanlardan fazla ne kıymetin var?

Sana tabi değilim. Sen istediğin şeye ibadet et ve istediğin şeyin peşine düş;

bir şeyin bin tane faydası olsa ve bir faydası sana baksa

Hem de semavat ve arzı yed-i kudretine alan Halık-ı Zülcelale karşı ne meziyetin ve ne gibi bir hizmetin var ki, seninle meşgul olsun?"

Binaenaleyh, eşhas o umumi in'amda kast edilmediklerinden, o nimetlere karşı şükretmeye mükellef olmadıklarına zehab etmek hatadır.

diyebilirsin: "Benim Rabb-i Rahimim, dünyayı bana bir hane yaptı; ay ve güneşi o haneme bir lamba ve baharı bir deste gül ve yazı bir sofra-i nimet ve hayvanı bana hizmetkar yaptı; ve nebatatı, o hanemin zinetli levazımatı yapmıştır."

ben ancak ve ancak beni yaratıp, şems ve kamer ve arzı bana musahhar eden Fatır-ı Hakim-i Zülcelale abd olurum.

Hatıra gelmesin ki,

Umumi olan bir in'am ile inayet-i şahsiye arasında münafat yok.

Çünkü, bu küçücük insan, camiiyet-i fıtrat itibariyle şu mevcudat içinde bir ustabaşı ve bir dellal-ı saltanat-ı İlahiye ve bir ubudiyet-i külliyeye mazhar olduğundan, büyük ehemmiyeti vardır.

Mesela, bir ziyafete yapılan umumi bir davet altında şahıslar da davet edilmiş olur. Yani, bu ziyafet umumi olduğundan davet umumiyette kalır; şahıslar nazara alınmıyor, denilemez.

Hem deme ki: "Ben hiçim; ne ehemmiyetim var ki, bu kainat, bir Hakim-i Mutlak tarafından kasdi olarak bana teshir edilsin, benden bir şükr-ü külli istenilsin?"

Videoyu izlerseniz evrenin bizim için olduğu fikrinden belki biraz olsun sıyrılabilirsiniz...

Evet, ey insan! Sen, nebati cismaniyetin cihetiyle ve hayvani nefsin itibariyle, sağir bir cüz, hakir bir cüz'i, fakir bir mahluk, zayıf bir hayvansın ki, bütün dehşetli mevcudat-ı seyyalenin dalgaları içinde çalkanıp gidiyorsun. Fakat, muhabbet-i İlahiyenin ziyasını tazammun eden imanın nuruyla münevver olan İslamiyet'in terbiyesiyle tekemmül edip, insaniyet cihetinde, abdiyetin içinde bir sultansın ve cüz'iyetin içinde bir küllisin, küçüklüğün içinde bir alemsin. Ve hakaretin içinde, öyle makamın büyük ve daire-i nezaretin geniş bir nazırsın ki,

bununla birlikte, ayın yaratılmasının binlerce hikmeti var, bunlardan biri de insanlara takvimcilik etmesidir. demek kamer insanlar için yaratılmıştır.

Ey nefs-i emmarem!

İnsanın zihnine bazan şöyle bir vesvese gelir, der:

İ'lem eyyühe'l-aziz!

Çünkü sen, çendan nefsin ve suretin itibariyle hiç hükmündesin, fakat vazife ve mertebe noktasında, sen şu haşmetli kainatın dikkatli bir seyircisi, şu hikmetli mevcudatın belagatlı bir lisan-ı natıkı ve şu kitab-ı alemin anlayışlı bir mütalaacısı ve şu tesbih eden mahlukatın hayretli bir nazırı ve şu ibadet eden masnuatın hürmetli bir ustabaşısı hükmündesin.

sen, "bu şey benim için yaratılmış" desen yalan ve yanlış olur mu?

şu dünyadaki herkes güneş benim için yaratılmış bir lambadır, bir sobadır diyebilir, zira herkes ondan istifade ediyor. başkalarının istifadesi ve güneşin başka başka menfaatleri ve vazifeleri bizim bu iddiamızı geçersiz kılmaz.

tabi ki hayır, yalan olmaz. sen de istifade ediyorsun, senin için yaratılmıştır. ancak "sadece benim için" dersen hata olur işte.

bu küçücük insanın ne ehemmiyeti var ki, bu azim dünya onun muhasebe-i a'mali için kapansın; başka bir daire açılsın?

Bu vesveseye karşı şöyle bir hakikati düşünmek lazım:

2. Cenab-ı Hak ihata-i kudret ve azametiyle insanın duasını işitir, hacatını görür. Ve semavat ve arzın tedbiri, o insanı da düşünmeye mani değildir.

1. İnsan gayr-ı mütenahi acz ve fakriyle beraber Cenab-ı Hakka imanıyla kudret ve gına ve izzetine mazhar olmuştur. İşte bu mazhariyetten dolayı, insan, hayvaniyetten terakki edip halife-i zemin olmuştur.