Kader ne demek?

Kaderi inkar eden, mutezile fırkasıdır. derler. diyen ise, cebriye fırkasıdır. İkisi de yanlıştır. Ehl-i sünnet ikisinin ortasındadır.

Ümm-ül kitap, ezeli olan kelam-ı İlahinin yazılı olduğu kitaptır. Melekler, bunu anlayamaz. Zamanlı değildir. Allah?tan başka, kimse bilmez. Hiç yok olmaz. Levh-i mahfuzda değişiklik olur. Bunu melekler görür. İnsanın, işine göre, ömrü ve rızkı değişir. İyiler kötü, kötüler iyi olarak değiştirilebilir. Bir başka ayet meali de şöyledir:

Kader kelimesi yanlış kullanılıyor. Tesadüf yerine kullanılıyor. denir. Fakat denmez. Kader, Allahü tealanın ezeli ilmi ile, kulların yapacakları şeyleri bilmesidir. Allahü tealanın ilmine kimse müdahale edemez. sözü de hoş değildir. İyi kötü her iş, Allahü tealanın dilemesi ile olur. Hayır ve şerrin Allah?tan olduğuna inanmak, imanın esaslarındandır. demek yanlış olur. Her iş, her zaman Allahü tealanın dilemesi ile olur.

Zerrelerden sistemlere kadar, hayret verici bir düzen ve baş döndürücü bir ahenkle işleyen şu koca kainatın bağrında doğan ve gelişen pozitif ilimler, o ilimlere ait sabit prensibler ve alemşümul kaidelerde, herşey için böyle bir ilk belirleme, bir ta?yin ve takdir açıkça müşahede edilmektedir. Böyle ilk bir planlama olmadan, ne kainattaki nizam ve ahengi izah etmek, ne de onun bağrında müsbet ilimlerden herhangi birini geliştirmek mümkün değildir. Kainatın olabildiğine hendesi, olabildiğine riyazi ve bir kısım tesbit ve takdirlere göre hareket etmesi sayesindedir ki; fizik laboratuarında belli prensiplere göre araştırma yapmak, anatomiyi belli kaideler içinde mütalaa etmek ve anlatmak ve yine sabit bir kısım kaidelerle, fezanın derinliklerine açılmak mümkün olabilmiştir.

Demek ki, insanların yaptığı her hareket, her iş, insanın kesbi ve Allahü tealanın yaratmasıyladır. İnsan istiyor, Allahü teala da yaratıyor. Allahü teala yaratmıyor diyen mutezile sapık yoldadır. Günümüzde bazı mutezile bozuntuları, kaderi cebriyenin anladığı gibi göstererek inkara çalışmaktadır.

Allahü teala, hayrı ve şerri, iyiyi ve kötüyü irade eder, diler ve yaratır. İyilerin de, kötülerin de yaratanı Odur; fakat iyiliklerden razı; kötülüklerden razı değildir, yani beğenmez. İrade etmek başkadır, rıza başkadır. Aralarındaki farkı, yalnız Ehl-i sünnet alimleri anladı; diğer 72 bid?at fırkası, bu farkı anlayamayıp, dalalete saplandı. (1/266)

Sual: Allah, her şeyi dileyip yaratıyorsa, kötü olan işleri niye dileyip yaratıyor?

Sual: Kaderin imanın şartı olduğunu inkar eden biri, diyor. Buna nasıl cevap verebiliriz?

1- Alimin sürçmesi,

Cevap: Herşey gibi ölümün de zaman ve keyfiyeti, önceden tesbit edilmiştir. Yani kainat için varid ve vaki olan herşey insan, insanın hayatı ve ölümü için de varid ve vakidir. Belli yollarla varlığa erme, belli esaslar içinde varlığını sürdürme ve belli bir zamandan sonra da sahneden çekilme, her varlık için kaçınılmaz bir hakikattır. Evet Her şey, çok geniş ve umumi bir kader dairesi içinde ve kendisi için belirlenmiş bir çizgide doğar, gelişir; sonra da ölür gider. Bu, ezeli, değişmez bir yol ve ebedlere kadar da devam edecek bir çark ve düzendir.

Her şeyi ve insanların iyi, kötü her işini Allahü teala yaratıyor ise de, insanlara irade-i cüziyye vermiştir. İrade-i cüziyye insandan meydana gelir; fakat insan bunu yarattı denilemez.

da diyemez. Çünkü bunları kendi iradesi ile ve kendisi yapmıştır. O kimsenin bildiği ve dilediği ve yazdığı için yapmamıştır.

Allahü teala, insanın ihtiyari hareketini yaratmak için, insanın iradesini sebep kılmıştır. Bu şart olmasa da yaratır. Fakat bu şart ile, bu sebep ile yaratması adetidir. Peygamberlerinde ve Evliyasında bu adetini bozarak sebepsiz de yaratır. Yarattığı çok görülmüştür.

İbadete lüzum var

- Allah, insanların istekli işlerini, onların arzusuna bırakmış mıdır?

Esasen böyle bir ıstılah, vak?aların neticelerinden çıkarılmış tabii bir değerlendirme ifadesidir. Dolayısıyla da bu değerlendirmenin haklı bir dayanak noktası var sayılabilir.

İmam-ı a'zam hazretleri, imam-ı Cafer-i Sadık hazretlerine sordu:

- Kulun hakkını vermemeyi dilemez, ama kendi hakkını almayı dilemeyebilir. Zerre kadar iyilik yapana karşılığını verir. Küfürden başka günahların çoğunu da affeder. Küfrü dilemesine gelince, Hak teala alimdir, ileride olacak her şeyi bilir. Hakimdir, her şeyin en iyisini yapar. Dilediği kuluna hidayet verir. Sapıklıktan dönmeyeceğini bildiği kulu da sapıklıkta bırakır. Bir ayet meali:

3- Kaderin inkar edilmesi.)

Bu ayet-i kerimelerin açıklamasında, Muhammed Masum hazretleri buyuruyor ki:

Ama, bu demek değildir ki; kulun hiçbir dahli, mübaşereti olmadan, Allah tarafından cebren dalalete itiliyor veya hidayete sevk ediliyor da, o, ya dall veya raşid bir insan oluyor.

(Şu üç şeyden korkuyorum:

- O zaman kullarına, işleri zorla mı yaptırıyor?

Kader hakkında birçok ayet-i kerime vardır. Birkaçının meali şöyledir:

Sual: Hayır ve şer Allah?tan olduğuna göre, irade-i cüziyyenin yeri nedir?

Muhammed Masum hazretleri buyuruyor ki:

4... KADER İRADEYİ BAĞLAMAZ VE RIZASI HİLAFINA ONU OTOMATİK FİİLLER YAPAN BİR ROBOTA DÖNÜŞTÜRMEZ..:

diye soranlara, ve buyurdu.

Bir kimse, birisinin bir günde yapacağı şeyleri bilse ve bunları yapmasını irade etse ve hepsini bir kağıda yazsa, bunları yapacak olan kimse, o kimsenin mecburu olmaz.

5... CÜZİ VE KÜLLİ İRADENİN BİRBİRİYLE OLAN MÜNASEBETİ:

Bu ifadelerle ilimleri ve keşifleri küçümsemek istemiyoruz; sadece onların yer, önem ve ağırlıklarını hatırlatıyor ve onlardan çok daha mühim hususlara dikkat edilmesi lazım geldiğini belirtiyoruz ki; o da, ilimlerden ve keşiflerden evvel kainatın sinesinde bir kalb gibi atan nizam ve ahenktir. Bu nizam ve ahengi, bir ilk belirleme ve kaderi bir programla bütün cihanlara esas yapan kudret ne mübecceldir!

Nitekim Güneş, hem çamaşır yıkayana, hem de çamaşırlara, aynı şekilde, parlamakta iken, çamaşır yıkayanın yüzünü yakıp karartır, çamaşırlarını ise beyazlatır.

Kaderle alakalı, bu derin meselenin, bilhassa kendi kaynaklarında, tekrar tekrar mütalaa edilmesi şarttır. Bizim yaptığımız şey, sadece selefin sağlam prensipleri içinde, meselenin, avami bir anlayışa intikal ettirilmesinden ibarettir.

Kaderin değişeni de, değişmeyeni de vardır. Mesela değişmeyen ecele, ecel-i müsemma denir. Bir ayet-i kerime meali şöyledir:

Ayrıca kader ve ilk belirleme Allah?ın ilmi programlarından ibarettir. Yani, kimlerin hangi istikametlerde meyilleri olacak, onu bilmesi ve kendinin yapıp yaratacağı şeylerle, bir plan ve program haline getirmesi demektir. Bilmekse, hariçte olacak şeylerin, şöyle veya böyle olmasını gerektirmez. Hariçte olup biten şeylerin, şöyle veya böyle olmasını insanın temayüllerine göre, Yaratıcı?nın kudret ve iradesi icad eder. Bu itibarla varlığa erip meydana gelen şeyler, öyle bilindikleri için var olmuş değillerdir. Bilakis, var oldukları şekillerle bilinmektedirler ki, ilk takdir ve ta?yin de, işte budur. Kelamcılar bunu, ?ilim, ma?luma tabidir? sözüyle ifade ederler. Yani, bir şey nasıl olacak öyle biliniyor; yoksa öyle bilindiği için meydana gelmiyor. Nasıl ki, bizim, ilmi tasarı ve planlarımız pratikte, tasavvur ettiğimiz şeylerin vücud bulmasını gerektirmiyor; öyle de, Yüce Yaratıcı?nın tasarı ve planları sayabileceğimiz ilk belirlemeler de, hariçte, herhangi bir şeyin var olmasını mecburi kılmayacağı bedihidir.

- Bir kimse hidayet istediği halde, Allah ona hidayet dilemese, ona kötülük etmiş olmaz mı?

Peygamber efendimiz, Kur'an-ı kerimdeki imanla ilgili ayetleri açıklayıp buyuruyor ki:

- O halde, insanların, istekli hareketini kim yapıyor?

Kaderiye de denilen, mutezile fırkası, diyerek kaderi inkar etmiştir. Halbuki kadere iman farzdır. Bu husus Kur?an-ı kerim ve hadis-i şeriflerle bildirilmiştir. Allahü teala, ezeli ilmiyle, insanların ve diğer mahlukatın, ne zaman doğacağını, ne zaman öleceğini ve ne yapacaklarını bilir. İlahın elbette her şeyi bilmesi, her şeye gücü yetmesi gerekir. Bilmeyen, gücü yetmeyen, muhtaç olan, ilah olamaz. Allahü teala, herkesin ne yapacağını bilir. Kur?an-ı kerimde mealen, buyuruluyor. (Bekara 255)

Mutezile?den Abdülcebbar Hemedani, Ehl-i sünnet alimlerinden Ebu İshak İsferaini'ye sordu:

Önce kaza ve kader ile çeşitlerini bilmek gerekir.

Takvimlere, bir sene içinde güneşin ne zaman doğup, ne zaman batacağı, hesaplanarak yazılmıştır. Güneş, takvimde bildirilen saatlerde doğup batar. Güneş, takvime öyle yazıldı diye bilinen saatlerde doğup batmaz. Takvime yazılması, güneşin doğmasına ve batmasına tesir etmez.

- Allahü teala, küfrü ve günahları dilemese ve yaratmasa, kul, zorla Ona isyan edebilir mi? Kul, irade-i cüziyyesi ile küfür, günah, kötülük yapmak ister. Allah da dilerse, onun istediğini yaratır.

Hayır ve şer, yani her şey Allahü tealanın takdiriyle olduğu için, hapse düşmeyi kaderden bilmekte mahzuru yoktur; ancak suçu kadere yüklemek caiz değildir. İçki içip veya başka günah işleyip, diyerek, suçu kadere yani Allahü tealaya yüklemek asla caiz olmaz. Bunun gibi, kızıp birisini öldüren kimsenin de, diyerek, suçu kadere yani Allahü tealaya yüklemesi caiz olmaz. Bu bakımdan kader kurbanı demek caiz olmadığı gibi, kader mahkumu demek de caiz olmaz.

Sual: Kimisi, kötü birisi ile evleniyor, o kötü de kötülük yapınca, ?Ne yapayım kaderim böyle imiş? diyor. Kimisi gaza basıyor son sürat giderken kaza yapıyor. ?Ben ne yapayım alnımın yazısı böyle imiş? diyor. Kimisi hırsızlık ediyor, mahkum oluyor. ?Ne yapayım benim kaderim böyle kötü imiş? diyor. Kimisi, zararlı şeyler yiyip içiyor, hastalanıp felç oluyor. ?Ne yapalım kaderin önüne geçilmez? diyor. Bu örnekleri çoğaltmak mümkün? Bu insanların suçu kadere yüklemeleri doğru mudur?

Demek ki, insanlar, bir alet, bir vasıtadır. Katibin elindeki kalem gibidir. Şu kadar var ki, kendilerine ihsan edilmiş olan İrade-i cüziyye?lerini kullanarak, iyilik yaratılmasını isteyen, sevap, kötülük yaratılmasını isteyen, günah kazanır. Allahü teala, insanların istekli işlerini onların iradeleri ile yaratmasını ezelde dilemiştir. İşlerin insan iradesi ile yaratılması, ezeldeki ilahi irade ile yaratılması demektir.

Değişebilen kaza kadere kaza-i muallak denir. Bir kimse, iyi amel yapıp duası kabul olursa, o kaza değişebilir. Hadis-i şeriflerde buyuruldu ki:

Sual: Dua ile kader değişir mi? deyimindeki mana nedir? Dua etmeyi dilemek de kaderden mi? Kaderin ömrü nereye kadardır? Ezeli mi, yoksa ebedi mi? Kaderin de bir kaderi var mı?

Allahü teala, iyiliği ve kötülüğü, kulların irade etmesi, dilemesi ile yaratır. Kulun iradesi yaratmaya sebeptir. Müminler, irade-i cüziyyeleri ile imanı ve itaati dileyince, Allahü teala da, diler ve yaratır. Kafir, küfrü ve fasık, günahı dileyince, O da irade ederse, yaratır. Yalnız kulun dilemesi ile bir şey var olmaz. O da dileyince var olur. Allahü teala dilemedikçe, bir sinek, kanadını kımıldatamaz. İnsanların yaptıkları bütün iyilikler ve kötülükler, hep Onun dilemesi ile oluyor. Kullar bir şey yapmak irade edince, O irade etmezse o iş olmaz. Var olmasını dilemediği şey, var olmaz. Var olursa, gücü yetmemek olur. Allahü tealanın her şeye gücü yeter.

Hayır ve şerrin yaratılmasında, insanın iradesinin ve ihtiyarının da tesiri vardır. İnsan bir şey yapmak ister, Allahü teala da dilerse, o şeyi yaratır. İnsanın iradesine, dilemesine denir. Demek ki, insanların yaptığı her hareket, her iş insanın kesbi ve Allahü tealanın yaratması iledir. Adam öldürene kıyamette azap yapılması, onu kesb ettiği içindir. Cebriyye denilen kimseler ise, insanın kesbini, iradesini inkar ederek, dediler. Böyle söylemek küfürdür. Elin, ayağın titremesi ile, irade ederek hareket ettirilmesi, bir olur mu? Kur'an-ı kerimde mealen buyuruldu ki:

- O adildir. Kuluna zorla günah işletip, sonra da Cehenneme sokmaz.

İnsanların işlerini, hareketlerini de Allahü teala yaratmaktadır. İşleri zorla da yaptırmıyor. Zorla yaptırılan iş için hesaba çekmek de zulüm olur. Allahü teala zulüm yapmaz.

Her Müslümanın, Amentü?deki esasları tasdik ettikten sonra, işlediği günahlardan mesul olduğunu bilmesi kafidir. Eceli gelmeden kimse ölmez. Trafik kazasında veya vurularak ölen de; eceli gelerek, kaderi ile ölmüştür. Yani öldürülen veya kazada ölenin ömrü ortadan kesilmiş olmaz. O anda eceli gelmiştir, yani ömrü biterek ölmüştür. Her insanın bir tek eceli vardır. Mutezile, der. Bu, çok yanlıştır. Kur'an-ı kerimde mealen buyuruluyor ki:

İnsanların başına gelecek olaylar, doğacakları, ölecekleri ve ne iş yapacakları gibi bütün bilgiler, levh-i mahfuz denilen bir kitaptadır. Bu kitaptaki bilgilere kader deniyor. Kader hakkında birçok ayet-i kerime vardır. Birkaçının meali şöyledir:

Müsaade buyurulursa biraz daha açayım: Allah hidayet eder ve hidayetinin vesileleri vardır. Camiye gelme, nasihat dinleme, fikren tenevvür etme hidayetin yollarıdır. Kur?an-ı Kerim?i dinleme, ma?nasını tedkik ve derinliklerine nüfuz etme, hidayet yollarındandır. Rasul-ü Ekrem?in Huzur-u Risaletpenahilerine gitme, rahle-i tedrisi önünde oturma, O?nu can kulağı ile dinleme, O?nun gönülden ifade edilen sözlerine kulak verme ve O?ndan gelen tecellilere gönlünü ma?kes yapmak, hidayet yollarından birer yoldur. İnsan bu yollarla, hidayete mübaşeret eder. Evet, camiye geliş küçük bir mübaşerettir. Ama, Allah , camiye gelişi hidayete vesile kılar. Hidayet eden Allah?tır; fakat, bu hidayete ermede Allah?ın kapısını, ?kesb? ünvanıyla döven kuldur.

Sual: Allah?ın, dilediğini hidayete kavuşturacağını, dilediğini sapıklıkta bırakacağını bildiren birçok ayet vardır. Demek ki, Allah dilese, herkesi Müslüman yapar. Dünyada yaşayan birçok dinsize niçin iman nimetini nasip etmiyor? Dinsizlerin bunda suçu var mı?

Kader, Allahü tealanın, olacak şeyleri ezelde bilmesidir. Kaza, kaderde bulunan şeyleri, zamanı gelince yaratmasıdır. Yani kader, maaş bordrosu gibidir. Kaza ise, bu maaşın dağıtılmasıdır. Allahü teala, herkesin ne yapacağını, nerede nasıl öleceğini bilir. Buna, kader, kısmet, baht, nasip, talih, yazgı, alınyazısı deniyor. Kur'an-ı kerimde mealen buyuruluyor ki:

Cebriye ve mutezile

Kaderim böyle imiş demek

Yazarın biri diye dua ettiğini yazmış. Daha önce iş kimin elindeydi? Her iş, her zaman Allahü tealanın elindedir. Hiç kimse, Ona aykırı iş yapamaz. Kaza ve kaderi bilmeyenler, böyle hata ediyorlar.

Binaenaleyh, ilk belirlemede iradeyi bağlama olmadığı gibi, insanı, rızası hilafına herhangi bir işe zorlama da yoktur.

Demek oluyor ki; hidayet eden de, dalaleti veren de Allah?tır . Ama bir kimse dalaletin yoluna girdiyse, Allah da binde 999,9 ötesi kendisine ait işi yaratır; -tıpkı düğmeye dokunma gibi-, sonra da insanı, dalalete meyil ettirir. O arzusundan ötürü de ya cezalandırır veya afveder.

Ecel-i müsemma değişmez ama; Ecel-i kaza değişebilir. Bir örnek: İki kişi, Hazret-i Davud?a birbirini şikayet etti. Azrail aleyhisselam gelip, dedi. Hazret-i Davud, hayret edip sebebini sorunca cevaben dedi ki:

Dinimizde çelişki olmaz. Her şeyin yaratıcısı yalnız Allahü tealadır, başka yaratıcı yoktur. Nefsimiz bir şey yaratamaz. Nefsimizi yaratıcı bilmek mutezilenin görüşüdür. Nefsimiz insan ve cin gibi mükellef bir mahluk bile değildir. İnsan ölünce nefsi yok olacaktır. Mükellef bile olmayan ve yok olup gidecek bir şeye yaratıcı demek ne kadar yanlıştır. İmanın altı esasından birisi de, hayrın ve şerrin Allah?tan olduğuna inanmaktır. Buna inanmayan Müslüman olamaz.

Yapılacak her işi, Allahü teala, ezelde biliyordu. Fakat, insanın iyiliği, kötülüğü, Cennetlik, Cehennemlik olacağı, son nefeste belli olur. Peygamber efendimiz buyurdu ki:

Herkes, yaptığı kötülüğün cezasını görecektir. Kur'an-ı kerimde mealen, buyuruldu. (Tur 7, 8)

Allahü tealanın yaratacağı şeyleri ezelde bilmesi, irade sıfatını yok etmediği gibi, kullarının yapacağı şeyleri de ezelde bilmesi, kulların irade ve ihtiyar sahibi olmalarına mani değildir.

İnsanın, ahiretteki nimetlere nail olmaması, ondan yüz çevirdiği içindir. Yüz çeviren, elbette bir şey alamaz. Ağzı kapalı kap, nisan yağmuruna elbette kavuşamaz. Evet, yüz çeviren birçok kimsenin, dünya nimetleri içinde yaşadığı görülüp, mahrum kalmadıkları zannedilir ise de, bunlar, dünya için çalışmalarının karşılığını almaktadır. Yalnız dünya için çalışanlara verdiği dünyalıklar hakikatte azap ve felaket tohumlarıdır. Bunlar, nimet şeklinde görülen musibetlerdir.

Bekara suresinin 286. ayetinde mealen, buyuruluyor. İnsanda irade bulunmadığını söyleyenler, kendilerine itaat etmeyenlere, sıkıntı verenlere niçin kızıyorlar? Oğullarını ve kızlarını niçin terbiye etmeye uğraşıyorlar? Kötü yola düşerlerse onlara, niçin kızıyorlar? Niçin, bunların iradesi yoktur, mecburdurlar diyerek, hoş görmüyorlar?

Günümüzde cebriye fırkası azsa da, aklına güvenen mutezile bozuntuları çoktur.

Kötülükleri yaratan başkası mı?

Bu ayet-i kerimeler, kaderi, yani Allahü tealanın işlerimizi yarattığını inkar eden mutezileye gayet güzel cevaptır. Bu ayet-i kerimelere rağmen, kader nasıl inkar edilir ki?

İşte bunun gibi, herkes elindeki cüz?i irade ve ihtiyariyle, sebebiyet verdiği şeylerin neticelerinden ötürü, ya suçlu sayılır ve muaheze görür veya vefalı sayılır, mükafata mazhar olur.

Sual: Bazı kimseler, her şeyi bize Allah işletiyor. Bizim bunda suçumuz yok. Alnımıza ne yazılmışsa onu görüyoruz diyorlar. Bu fikir doğru mudur?

- İşleri ne insanların arzusuna bırakmış, ne de kimseyi, o işleri yapmaya mecbur bırakmıştır. İkisi arası olagelmektedir. Yaratmayı kullarına bırakmadığı gibi, zorla da yaptırmaz.

İnsanın işlerini Allahü tealanın ezelde takdir etmesi demek, insanın neleri irade edeceğini bilmesi ve dilemesi demektir. Bunları levh-i mahfuz?da yazmıştır. Böyle olduğu için, kulun mecbur olması gerekmez.

Soru 7: İnsanın ne zaman ve nasıl öleceği önceden belirlendiğine göre, onu öldürenin suçu nedir?

Nefsimiz yaratıcı değildir

Nitekim, mealindeki ayet-i kerimede görüldüğü gibi, Haktan yüz çevirene verilen dünyalık, hep felakettir. Şeker hastasına verilen tatlı gibidir. (1/64)

CEVAP

Kaderin levh-i mahfuzda yazılması kazadır. Bir kimseye takdir edilen bela, kaza-i muallak ise, o kimsenin dua etmesi de takdir edilmişse, dua eder, kabul olunca belayı önler. Duanın belayı önlemesi de kaza ve kaderdendir. Şemsiye yağmura siper olduğu gibi, dua da belaya siper olur.

Resulullahın varisleri olan Ehl-i sünnet alimleri buyuruyor ki:

bu konu yazarken en hassas davranacağım ve ilmi çerçeveden çıkmamaya "özel önem göstereceğim" konu olacak inşallah.. çalışmak bizden tevfik-i ilahi Allahtan..

Kulun ihtiyarı, Allahü tealanın ihtiyarına göre zayıftır denirse, doğrudur. Eğer, emir ve yasaklara uymaya gücü yetmez anlamında olursa yanlış olur. Çünkü kullara gücü yetmeyecek şey emredilmemiştir. (1/266)

Misal mi istiyorsunuz? Bakınız! Siz Kur?an-ı Kerim?i ve va?z u nasihatı dinlediğiniz zaman; keza, ilmi bir eser okuduğunuz zaman, içiniz nura gark oluyor. Halbuki bir başkası, minarenin gölgesinde ezan-ı Muhammediyi duyarken, va?z u nasihati işitirken, hatta en içten münacatlara kulak verirken rahatsızlık duyuyor ve tedirgin oluyor da; ?Bu çatlak sesler de ne? diye ezanlar hakkında şikayette bulunuyor.

Her şeyi yaratan, terbiye eden, yetiştiren, her iyiliği yaptıran, gönderen hep Allahü tealadır. Kuvvet ve kudret sahibi yalnız Odur. O hatırlatmazsa, kimse, iyilik ve kötülük yapmayı irade, arzu edemez. Kulun iradesinden sonra, O da istemedikçe, kuvvet ve fırsat vermedikçe, hiçbir kimse, hiçbir kimseye, zerre kadar, iyilik ve kötülük yapamaz. Kulun istediği her şeyi, O da irade ederse, dilerse yaratır. Yalnız Onun dilediği olur. İyilik ve kötülük yapmayı, çeşitli sebeplerle hatırlatmaktadır. Merhamet ettiği kulları kötülük yapmak irade edince, O irade etmez ve yaratmaz. İyilik yapmak irade ettikleri zaman, O da irade eder ve yaratır. Böyle kullardan hep iyilik meydana gelir. Gazap ettiği düşmanlarının kötü iradelerinin yaratılmasını, O da irade eder ve yaratır. Bu kötü kullar, iyilik yapmak irade etmedikleri için, bunlardan hep kötülük hasıl olur.

Görülüyor ki, inancını Amentü?ye sokan Allah ve Resulüdür.

Ahenksiz bir kainatta, plansız programsız bir dünyada ve nizamsız işleyen bir tabiat mecmuasında, pozitif ilimlerden hiçbirini düşünmeye imkan yokdur. İlimler, aslında, varlık içinde mevcut olan bir kısım kaide ve prensiplere adese olmuş, onları göstermiş ve onların birer ünvanı olarak kitaplara geçmişlerdir.

İmam-ı Rabbani hazretleri buyuruyor ki:

Sual: deniyor. Lütfen bu konuyu ayet ve hadislerle açıklayın.

Allahü teala ezeli ilmi ile, kullarının yapacakları işleri bilir. Eğer Allah, yarattıklarının ne yapacağını bilmezse, bilmeyenden ilah olamaz. İlahın her şeyi bilmesi, her şeye gücü yetmesi gerekir. Bilmeyen, gücü yetmeyen, muhtaç olan, ölebilen ilah olamaz. Allahü teala herkesin ne yapacağını bilir. Cebriyye fırkası da, der. Bu da çok yanlıştır. Herkes yaptığından mesuldür. İyilik eden mükafatını, kötülük eden cezasını görür. Zerre kadar hayır ve şer işleyen, karşılığını alır. (Tekvir 14, Zilzal 7,8)

İnsan, irade-i cüziyyesini kullanmakta serbesttir, mecbur değildir. Yani irade-i cüziyye, iyiliğe kullanılırsa Allahü teala iyilik yaratır, kötülüğe kullanılırsa, kötülük yaratır. Kul irade-i cüziyyesini kullanıyor, Allahü teala da yaratıyor.

Sual: Ehl-i sünnet kitaplarında, hem hayır şer Allah?tan deniyor, hem de kul işlediği günahlardan sorumlu deniyor. Bu çelişki değil mi? Günahları nefsimiz yaratmıyor mu?

3- Bir öğretmen, daha önceki birçok tecrübesine dayanarak, çok tembel bir öğrencisi için, diye bir deftere yazsa, yazılan yazı, o öğrencinin sınavını etkilemez. Öğrenci imtihanı kazanamayınca, diye suçu öğretmene yüklemesi yanlış olur.

Her şeyi yaratan Allahü teala ise de, kullarına irade-i cüziyye vermiştir. Kul, bu iradesinde serbesttir. Günah işlemeye mecbur değildir. Kulun, kendi serbest iradesine göre, yapmak istediği iyi veya kötü isteklerinin de, yaratıcısı Allahü tealadır. Kulun isteğine göre yarattığı için, suçu Allahü tealaya yüklemek yanlıştır. Cebriye fırkası suçu Allah?a yüklemiştir, Mutezile de, Allah bizim işlerimize karışmaz demiştir. Ehl-i sünnet orta yoldur.

3... EHLİ SÜNNETE GÖRE KADERİ ANLAMADA ŞİFRE CÜMLE:?ilim, ma?luma tabidir? :kader ve ilk belirleme Allah?ın ilmi programlarından ibarettir. Yani, kimlerin hangi istikametlerde meyilleri olacak, onu bilmesi ve kendinin yapıp yaratacağı şeylerle, bir plan ve program haline getirmesi demektir. Bilmekse, hariçte olacak şeylerin, şöyle veya böyle olmasını gerektirmez. Hariçte olup biten şeylerin, şöyle veya böyle olmasını insanın temayüllerine göre, Yaratıcı?nın kudret ve iradesi icad eder. Bu itibarla varlığa erip meydana gelen şeyler, öyle bilindikleri için var olmuş değillerdir. Bilakis, var oldukları şekillerle bilinmektedirler ki, ilk takdir ve ta?yin de, işte budur. Kelamcılar bunu, ?ilim, ma?luma tabidir? sözüyle ifade ederler. Yani, bir şey nasıl olacak öyle biliniyor; yoksa öyle bilindiği için meydana gelmiyor. Nasıl ki, bizim, ilmi tasarı ve planlarımız pratikte, tasavvur ettiğimiz şeylerin vücud bulmasını gerektirmiyor; öyle de, Yüce Yaratıcı?nın tasarı ve planları sayabileceğimiz ilk belirlemeler de, hariçte, herhangi bir şeyin var olmasını mecburi kılmayacağı bedihidir.

Ancak, insan ve benzeri diğer irade ve hürriyete sahip varlıklar için de, ilk yaratılış tamamen cebri ve sair varlıklarla aynı çizgide olsa bile, daha sonra bu iradeli varlıklar, iradeleri altına giren hususlarda, emsallerinden tamamen ayrılırlar. Böyle bir farklılıktan ötürü de, ?önceden belirlenmenin ma?nası, insan ve benzerleri için değişik bir hal alır. Esasen, sorulan soru da, insanın bu farklı yönünü sezememiş olmadan ve onu da tıpkı diğer eşya gibi mütalaa etmekten doğmaktadır. Bu itibarla, insan ve sair varlıklar arasında mevcut böyle bir farkı kavrama, kısmen dahi olsa, meseleyi halleder kanaatindeyiz. Gerisi, ilm-i İlahinin bütün eşyayı çepeçevre ihata etmesini kabullenmekten ibarettir.

Aynı suali soran Hazret-i Ömer?e de buyurdu ki:

Onun için, bir insanın nasıl ve ne zaman öleceğinin ve bir başkasının da bu fiile sebebiyet vereceğinin önceden ta?yin edilmiş olması, mesuliyeti giderici değildir. Zira takdir, onun hürriyet ve iradesi hesaba katılarak yapılmıştır. Bu itibarla da, onun cürmü kendisine isnad edilecek ve ona göre de, muahezeye tabi tutulacaktır.

Sual: Yaptığım ve yapacağım işler önceden takdir edilip yazıldığına göre, iş yapmanın ne önemi var?

Cebriye denilen sapık fırka da, bu ayetlere bakınca, demiştir. Elbette bu da yanlıştır. Ehl-i sünnete göre, insanda irade-i cüziyye vardır. İşlediği günahlardan sorumludur.

Allahü teala yanlış iş yapmaz. Herkes yaptığından sorumludur.

- Hayrı da, şerri de, her şeyi yalnız Allah yaratır. Başkası bir şey yaratamaz.

2- Münafıkların diyerek tartışmaya girişmesi,

Bu, yukarıdan inme ve hakim kanunları, insan topluluklarına tatbik etmek isteyen içtimaiyatçılar bile çıktı. Böyle koyu bir kadercilik, daha doğrusu aşırı cebriyecilik her zaman tenkide açık olsa da, böyle bir tesbit alem-şümul bir ahenk ve bu ahengin dayandığı ezeli programı itiraf bakımından, oldukça ma?nidardır.

Sual: gibi şeyler söyleniyor. ?İnsan, yaratılışında boyunun uzunluğu ve saçının renginde kadere hükmedemez. Fakat hür iradesiyle yaptığı işlerde kaderin rolü olmaz?, ?Emr-i ilahi gelmeden intihar eden, takdir-i ilahiyi değiştirdiği için Cehennemlik olur? deniyor. Kimisi, ?Kader utansın? diyerek suçu kadere yüklüyor. Kimi de, ?İnsan kaderini kendi çizer? diyor. Bunlar doğru mudur?

Kader mahkumu

İşte Allahü tealanın da, ezeli ilmiyle, kulların kendi istekleri ile günah veya sevap işleyeceklerini bilmesi, kulların işlerine cebri bir müdahale değildir.

Dilemek ve razı olmak

Eshab-ı kiramdan bir zat da aynı suali sormuştu. Peygamber efendimiz buyurdu ki:

Müfessirlerin şahı imam-ı Kadı Beydavi hazretleri bu ayet-i kerimeyi şöyle açıklıyor:

İman-küfür, hayır-şer, hidayet-dalalet, taat-günah, Allahü tealanın yaratması olup, hepsi de Onun takdir ve iradesiyledir. Hak teala sevabı ve günahı kulların ameline bağlı kılmıştır. İnsanı iradesine bırakmış, azabı ve sevabı, iradenin sarfına bağlı kılmıştır ki, buna kesb denir. Kesb, kuldan, yaratmak Allah?tandır. Kesb, kendi irademizle yaptığımız hareketlerdir.

Dikkat edilirse, bunların her ikisi de birer iş, birer fiildir. Ve beşere ait yönü ile birer uf?ule, birer fonksiyondur. Bu itibarla, bunların her ikisini de Allah?a vermek iktiza eder. Arzettiğimiz gibi, her fiil Allah?a racidir. Ona raci olmayan hiçbir iş gösterilemez. Dalaleti, Mudill isminin iktizasıyla yaratan, hidayeti, Hadi isminin tecellisine bağlayan ancak Allah ?dır. Demek ki, ikisini veren de Hak?tır.

İrade-i cüziyye nedir

Aslında, Cenab-ı Hakk?ın iradesine Külli İrade denmekle, şu ma?nalar kasdolunmuştur: Bütün irade Allah?a aittir. İrade, O?nun iradesine verilen bir isimdir. O murad buyurduğu zaman, başkasının iradesine bakmaksızın, murad buyurduğu şeyi yaratır. Burada, daha önce dikkatinizi çektiğimiz bir hususu yeniden hatırlatmak istiyoruz. Bazıları yanlış olarak, ?O dilediğini yaratır, dilemediğini yaratmaz? der. Bu söz yanlıştır. Doğrusu şu şekilde olmalıdır: ?Allah ?ın olmasını murad ettiği şey olur. Olmamasını murad ettiği şey de olmaz.?

İnsanın işleri ezeldeki takdir ile meydana geliyor ise de, meydana gelmeleri için, önce kul irade-i cüziyyesini kullanmaktadır. İşin yapılmasını veya yapılmamasını istemektedir.

İnsanların başına gelecek olaylar, doğacakları, ölecekleri ve ne iş yapacakları gibi bütün bilgiler, levh-i mahfuz denilen bir kitaptadır. Bu kitaptaki bilgilere, kader deniyor. Bunlar nasıl inkar edilebilir ki? Kader hakkında birkaç ayet-i kerime meali:

İnsan, irade-i cüziyyesini kullanarak iyilik yaratılmasını isterse sevap, kötülük yaratılmasını isterse günah kazanır. İnsan günah işlerse cezasını, sevap işlerse mükafatını görür. Yani Allahü teala hiç kimseye zorla günah işletmez.

Allahü teala kerimdir, merhameti sonsuzdur. İnsanlara hep faydalı olan şeyleri, yapabilecekleri kadar emretmiştir. Zararlı olanları yasak etmiştir.

Yani, biz hayrı istediğimiz zaman kat?iyen inanıyoruz ki, Cenab-ı Hak o hayrı yaratacaktır. Fakat, bazen insanın istediği şerri Allah lütfu olarak yaratmaz. Mesela, birisi insanın kafasına girer, onu yoldan çıkarmak ister, o da ona meyleder. Fakat Cenab-ı Hak o insanın ya mazide işlediği güzel bir ameli sebebiyle ya da istikbalde yapacağı iyi amelleri vesilesiyle onun dalaletini murad etmez ve onun için o kötülüğü yaratmaz. Hatta bir engel çıkarır ve onu öyle bir kötülükten alıkor, kötü yere gitmesine meydan vermez. Bu, Cenab-ı Hakk?ın atasıdır. Ancak, Cennet dahi bir bakıma insanın iradesini kullanmasına bağlı olduğundan, Cenab-ı Hak hayır adına istenen şeyleri yaratır. Elverir ki insan bütün hayırları silip süpüren büyük bir günahla Cenab-ı Hak?tan gelecek ata ve ihsana liyakatını ortadan kaldırmış olmasın.

Hayrın ve şerrin yaratılmasında, işlediklerimizin yaratılmasında, insanın irade ve ihtiyarının da tesiri vardır. İnsanın iradesine, dilemesine kesb denir. İnsanın yapmak istediği işi, Allahü teala da dilerse, o şeyi yaratır. (2/83)

Kader, insanın ömür boyu neler yapacağını, Allahü tealanın ezeli ilmiyle bilmesi demektir; yoksa bize zorla yaptırması demek değildir.

Ebüssüud efendi buyuruyor ki:

Peygamber efendimiz, bu ayet-i kerimeleri açıklamıştır. Kadere inanmak, imanın altı şartından biridir. Hadis-i şeriflerde buyuruluyor ki:

- Hayır, rübubiyetini, aciz kullarına bırakmaz.

İnsan, irade-i cüziyye ile yaptığı işleri kendi yaratmıyor. Bu işlerin, hayrın ve şerrin yaratıcısı yalnız Allahü tealadır.

İnsan, demhaneye, meyhaneye, puthaneye gider; böylece?Mudill? isminin kapısının tokmağına dokunmuş ve?beni saptır? demiş olur. Allah da murad buyurursa onu saptırır. Ama dilerse engel çıkarır, saptırmaz. Dikkat buyurulursa, insanın elinde o kadar cüz?i birşey vardır ki, bu ne hidayeti ne de dalaleti asla meydana getiremez.

(İkincisinin bir akrabası vardı. Buna dargın idi. Bu gidip onun gönlünü aldı. Bunun için Allahü teala, bunun ömrünü 20 yıl uzattı.)

Şimdi, biraz da meselenin ikinci şıkkı üzerinde duralım. Yani, Yaratıcının, herşeyi çepeçevre içine alan ilmiyle, insan iradesinin tevfik edilmesi keyfiyetini...

Hasılı: Allah, olmuş, olacak herşeyi ihata eden geniş ilmiyle; sebebleri neticeler gibi; neticeleri de sebebler gibi bilmektedir. Kimlerin iyi işler yapmaya niyet edeceklerini ve kimlerin kötü şeylere teşebbüste bulunacaklarını bilmiş ve işte bu teşebbüs ve niyetlere göre neler yaratacağını belirlemiş ve takdir etmişdir. Zamanı gelince de, mükellefin meyil ve niyetlerine göre, takdir buyurduğu şeyleri dilediği gibi yaratmıştır.

Kader değişir mi?

Aslında inanç ve itikada müteallik bir hakikat, kendi kendine vardır ve harici desteklere, tasdiklere dayanma ihtiyacından da çok mualla ve müberradır. Ne var ki, bakışları çeşitli hariciliklerle bulanmış, kalbi bunlara ait hezeyanlarla yerinden oynamış talihsiz neslimize?Yerine dön? çağrısında bulunurken, onu baştan çıkaranların tenakuzlarına, işaret yoluyla dahi olsa temas etme faideli olacağı kanaatindeyiz. Ve, işte bunun için sözü uzattık ve sadet harici beyanlarda bulunduk. Yoksa, bütün kainatın fevkalade bir tenasüb ve uyumluluk içinde işlemesi, atomlardan, galaksilere kadar herşeyin göz doldurucu bir nizam ve ahenkle hareketi, bütün eşyayı sımsıkı birbirine bağlayan bir tayin ve takdire ve bir hakimiyet ve cebre delalet etmektedir. Kuruldu kurulalı bütün dünyalar, bu mutlak hakimiyete boyun eğmiş, O?nun iradesine ram ve O?na inkıyad üzere, halden hale dönerek devam edip durmaktadır.

Kulun ihtiyarı

Sual: ne demektir?

- Allah kendine isyan edilmesini diler mi?

2... KADERİ BAHANE EDİP İŞLENİLEN GÜNAHLARIN SORUMLULUĞUNDAN KAÇMANIN REDDİ VE DE MUTEZİLENİN REDDİ:

Aynı suali soran, başka birine de, Şems suresini okudu. İlgili kısmın meali şöyle:

Cebriye fırkası:

Belli bir kafirin ebedi kafir kalıp kalmayacağını Allahü teala bilir. Bunun muhakkak kafir kalacağını, kimse söyleyemez. İlim, maluma tabidir. Allahü teala, olacak şeyleri, olacağı için biliyor. Kur'an-ı kerimde haber verilen şeyler de, olacakları için bildiriliyor. Bir ressamın, at resmi yapması, at o şekilde olduğu içindir. Yoksa, atın o şekilde olması, ressam öyle yaptığı için değildir. Allahü tealanın, bazı kimselerin imana gelmeyeceklerini bilmesi ve Kur'an-ı kerimde haber vermesi, onlar, kendi arzuları ile küfür üzere kalmayı niyet edip, iman etmek istemedikleri içindir. Yoksa bunların kafir olması, Allahü tealanın bunları kafir bildiği ve haber verdiği için değildir.

İyi kimse, iyilik yapmak isterse, Allahü teala, irade edip yaratır. Böyle kimseden hep iyilik meydana gelir. Kötü kimse, kötülük yapmak isteyince, Allahü teala da irade eder ve yaratır. Böyle kimse, iyilik yapmak istemediği için bundan hep kötülük hasıl olur. İnsan irade-i cüziyyesini kullanarak iyilik yaratılmasını isterse sevap, kötülük yaratılmasını isterse günah kazanır. İnsan günah işlerse cezasını, sevap işlerse mükafatını görür. İnsan yaptığı işleri kendi yaratmıyor. İrade-i cüziyye ile yapılan işlerin yaratıcısı yani hayrın ve şerrin yaratıcısı Allahü tealadır. Hayrın ve şerrin Allah?tan olduğunu inkar etmek, ?İntihar eden takdir-i ilahiyi değiştirir? demek küfürdür. Allahü teala, onun intihar edeceğini elbet bilir. buyuruyor. Allah?ın verdiği ömrü kimse değiştiremez. Allahü teala buyurdu ki:

- Allah, kötülüğü, günahı istemez ve yaratmaz. Bunları şeytan yaratmıyor mu?

Kainatta cebir hakimdir. Allah , kainatı yaratırken hiç kimseye sormamış ve hiçbir iradeyi esas almamıştır. O, ?Dilediğini yaratır.?(Büruç, 85/16). Fakat, insanlara da bir irade vermiştir. Bu irade, insan için bir terakki veya tedenni vasıtasıdır. İradenin verilişi Cenab-ı Hakk?ın, Rahman ve Rahim isimleriyle alakalıdır. Yani, doğrudan doğruya Cenab-ı Hakk?ın bu isimlerin tecellisiyle insana bir lütfudur. Yoksa, İsm-i Azam ve?Allah? lafzı hesabıyla eşyaya bakacak olursak tüm kainat ciddi bir cebir içinde çalkalanıp, durmaktadır. Evet, ?Mülk sahibi mülkünde istediği gibi tasarruf eder?, kaidesi bütün varlıklar için geçerlidir. Sadece insandır ki, ona mahiyeti meçhul bir irade verilmiştir. O, bu iradesini hayra sarfettiği zaman, Allah hayrı yaratacak, şerre sarfettiği zaman da, eğer murad buyurursa, şerri yaratacaktır. Burada bizi böyle bir hüküm verme cüretine sevkeden de yine Cenab-ı Hakk?ın Rahmaniyyet ve Rahimiyyetine olan itimadımızdır.

İhtiyar, beğenmek, seçmek demektir. İnsan bir şey yapacağı zaman, önce bunu ihtiyar eder, seçer, irade eder, ister. Sonra yapar. Bundan dolayı, kul, iş yapmakta mecbur değildir. İster yapar, istemezse yapmaz. İmam-ı Rabbani hazretleri buyuruyor ki:

Allahü tealanın feyzleri, nimetleri, ihsanları, yani iyilikleri, her an, insanların iyisine, kötüsüne, herkese gelmektedir. Rabbimiz, herkese mal, evlat, rızk, hidayet, irşad ve selamet ve her iyiliği, fark gözetmeden göndermektedir. Fark, bunları kabulde, alabilmekte ve bazılarını da alamamak suretiyle, insanlardadır. Kur'an-ı kerimde mealen, buyurulmaktadır.

Sual: gibi sözler söyleniyor. Kader, insanların elinde midir?

Bunun gibi, elmaya ve bibere aynı şekilde parladığı halde, elmayı kızartınca tatlılaştırır. Biberi kızartınca acılaştırır. Tatlılık ve acılık hep Güneşin ışıkları ile ise de, aralarındaki fark, Güneşten değil, kendilerindendir.

Mektubat-ı Rabbanide buyuruluyor ki:

Evet, insanın diğer varlıklardan farklı olarak bir hürriyet ve iradesi, bir meyil ve seçme istidadı vardır. Ve işte, o hürriyet ve irade, o meyil ve seçmeye göre; iyi ve kötü, sevab ve günah insana nisbet edilir. İnsan irade ve isteğinin, meydana gelen o büyük neticeler karşısında, ağırlığı ne olursa olsun; o irade, Yüce Yaratıcı tarafından bir şart ve sebep olarak kabul edilmişse, onu hayırlara ve şerlere çevirmesine göre suçlu veya suçsuz olması; irade dediğimiz cüz?i emrin hayra veya şerre meyil göstermesine dayanmaktadır. Bu meylin neticesinde meydana gelen hadise, insanoğlunun sırtına yüklenemeyecek kadar ağır olsa da, o bu temayülle ona çağrıda bulunduğu için, mes?uliyet veya mukafat da ona ait olacaktır. O mes?uliyet ve cürümü önceden tayin ve takdir eden, sonra da belirlediği zaman içinde onu yaratan Zat, mes?uliyet ve cürümden mualla ve müberradır.

Hayır da, şer de Allah?tandır

Kafirin suçu nedir?

Kaderi bilmeyenler

İnsanın işine göre, ömrü ve rızkı değişebilir. Kur?an-ı kerimde mealen buyuruluyor ki:

A)Soru 8: İrade-i külliye ve irade-i cüz?iyye ne demektir?

Cevap: İrade-i Külliye, avam halk arasında, Cenab-ı Hakk?ın iradesine verilen bir isimdir. Fakat, sahabe, tabiin ve tebei tabiin döneminde bu ıstılah söz konusu değildir. Yani, onları Cenab-ı Hakk?ın iradesine Külli İrade; beşerin iradesine Cüz?i İrade dememişlerdir. Ne var ki, halkın meseleyi anlayabilmesi için böyle bir ıstılah vaz?etmede çok fazla zarar olmasa gerek. Tabii, benim bu sözüm de yine tenkide açıktır.

Bu hususta imam-ı Rabbani hazretleri buyuruyor ki:

2- Takvimlere, bir yıl içinde güneşin ne zaman doğup, ne zaman batacağı, hesaplanarak yazılıyor. Güneş, takvimde bildirilen saatlerde doğup batar. Güneş, takvime öyle yazıldı diye bilinen saatlerde doğup batmaz. Takvime yazılması, güneşin doğmasını ve batmasını etkilemez. Allahü teala da insanların başlarına ne geleceğini bildiği için, bunları levh-i mahfuza yazmıştır.

Bu meseleyi kısaca şöyle anlamak da mümkündür. Hidayete ermede veya dalalete düşmede, bu ameliye ne kadar olursa, olsun mesela: Bu iş on ton ağırlığında bir iş ise, bunun aşrı mi?şarını dahi insana vermek hatadır. Hakiki mülk sahibi Allah?tır ve o iş mülk sahibine verilmelidir.

Mutezile fırkası:

mealindeki ayetleri gösterip, ?Bizim sapıklıkta kalmamız Allah?ın dilemesiyle olduğuna göre, Allah?ın bizleri, sapık diye suçlamaya hakkı olmaz? ve?Hayrı ve şerri Allah yarattığına göre, yaptığımız kötü işlerden sorumlu olmayız? diyenler çıkıyor. Suçlarını Allah?a yüklemeye çalışıyorlar. Kur?an-ı kerimi anlamak öyle kolay değildir. Öyle olsa idi, Allahü teala, diye emretmezdi. Bazı ayetler, bazısını açıklar. Bir ayet meali şöyledir:

Demek ki, iflah olmayanlar yani kurtuluşa ermeyenler, zalimler, hainler ve bunun gibi kötü kimselerdir. Allahü teala, iyiliği ve kötülüğü, insanların irade etmesi, dilemesi ile yaratır. Namaz kılana da, hırsızlık edene de mani olmaz. Onlara namaz kılma ve hırsızlık etme gücünü veren de Allahü tealadır. Allahü teala, dilerse, bir kimseyi layık olmadığı halde, hidayete kavuşturabilir. İyi kimseyi ise asla sapıklıkta bırakmaz. Zalim, hain bir kimseyi ise, adaletinin gereği olarak sapıklığa düşürür. Bir iyilik yapana on katı, yüz katı, bin katı sevap verebilir. Ama genelde bir günah işleyene bir ceza verir. Sevap ve günah işlemek, insanların irade-i cüziyyesine bağlı kılınmıştır. Haşa Allahü teala, insanlara zorla günah işletmez. Zorla günah işletse, yarın?Niye günah işledin? diye sorar mı hiç?

İnsanların işlerinin bir titreme gibi cebren yapılmadığı da meydandadır. İnsanda tam ihtiyar ve tam cebir olmadığı için, insanın hareketleri, bu ikisinin arasında hasıl olmaktadır.

Kimin, hangi istikametde, nasıl bir temayülü olacak ve kim adi bir şart ve sebebden ibaret olan iradesini, hangi yönde kullanacaksa, bütün bunlar, önceden bilindiği için; o sebeblere göre meydana gelecek neticeleri takdir ve tesbit etmek, insan iradesini ne bağlamamakta ne de zorlamamaktadır. Aksine, onun meyilleri hesaba katılarak hakkında bu takdirler yapıldığı için, iradesi kabul edilmekte ve ona değer verilmektedir. Nitekim, bir büyük zat, hizmetçilerine; ?Sizler öksürüğünüzü tutduğunuz zaman, şahane hediyeler elde edeceksiniz; sebepsiz öksürdüğünüz takdirde de, hediyeleri kaybetmekle beraber, bir de itab göreceksiniz? dese, onların iradesini kabul etmiş ve desteklemiş olur. Aynen öyle de, Yüce Yaratıcı kullarından birine: ?Sen şu istikamette bir meyil gösterecek olursan, ben de, senin meyil gösterdiğin o şeyi yaratacağım. Ve, işte senin o temayülüne göre de, şimdiden onu belirlemiş bulunuyorum? diye ferman etse, onun iradesine ehemmiyet atfetmiş ve kıymet vermiş olur.

Allahü tealanın emirler, yasaklar koyması, insanda kesb bulunduğu içindir. Eğer kesb olmasaydı, haşa bu emir ve yasaklar lüzumsuz olurdu. Azap ve nimet vaadleri haşa yanlış olurdu. Peygamberlerin ve kitapların gönderilmesi de yine bu şekilde haşa temelinden yersiz bir iş olurdu. Görülüyor ki bu zatın maksadı dinleri temelinden yıkmaktır.

Bu fırka, diyerek şu mealdeki ayetleri delil olarak gösteriyor:

Kur?an-ı kerimde de, hadis-i şeriflerde de hayrın ve şerrin Allah?tan olduğu açıkça bildiriliyor. Şimdiye kadar gelen istisnasız bütün İslam alimleri, demişlerdir. Şerrin Allah?tan olmadığı inancı Hıristiyanlık ile Mutezile ve bazı sapık fırkaların görüşüdür. Hiçbir Ehl-i sünnet alimi şer Allah?tan değildir dememiştir. Çünkü hiçbir alim, Kur?an ve hadise aykırı konuşmaz. Kul kendi kaderini yaratamaz. Kur?an-ı kerimde mealen buyuruluyor ki:

İnsanların iradesi olmasaydı da, insanların işleri yalnız Allahü tealanın iradesi ile yaratılsaydı, insanlar mecburdur denilirdi.

1... CEBRİYENİN REDDİ:

Akıl, din bilgilerinden bazılarını anlayamaz. Eğer anlasaydı, Peygamberlere lüzum kalmazdı.

Sual: Cezaevindeki hapislere kader mahkumu veya kader kurbanı demek caiz midir?

Soru 4: Kur?an-ı Kerim?de, ?Ben, kime dalalet murad edersem, dalaletten ayrılmaz; kime hidayet murad edersem hidayetten ayrılmaz? deniliyor. Hem de?İnsanoğluna akıl, fikir verdim, iradesini kendi eline bıraktım, ayrıca doğru yolu da eğri yolu da gösterdim. Hangisinden giderse gitsin? deniliyor. Bunlar, nasıl te?lif edilir?

Bunların hepsi yanlıştır. Kaza ve kader konusu çok ince mesele olduğu için, birçok alimin ayağı kaymış ve çeşitli bid'at fırkaları meydana çıkmıştır. Alimlerin bile dalalete düştüğü bu konularda, kaderden bahsetmek uygun olmaz. Sadece nakil yapılır. Peygamber efendimiz de, buyuruyor.

Allah?ın ilmine göre, bütün varlık ve varlık ötesi herşey, sebeb ve neticeleriyle iç içe ve yan yanadır. Öyleki o noktada, önce-sonra, sebep-netice, illet-ma?lul, evlad-baba, bahar-yaz bir vahidin iki yüzü haline gelir. Ve yine o ilme göre sonra önce gibi, netice-sebep gibi, ma?lul-illet gibi, bilinir ve hükmedilir.

Cevap: Bu soruda iki şık var; birincisi: ?İrade-i külliye ile, Cenab-ı Hakk nasıl diliyorsa, öyle mi oluyor; yoksa insan kendi iradesini mi kullanıyor? Bu sorudaki ayet şöyledir: ?Allah bir kimseyi hidayete erdirirse, kimse onu saptıramaz. O kimi de, dalalete iterse, onu hidayete getirecek bir yardımcı bulamazsın.?(Kehf, 18/17). Ma?na olarak, hidayet: Doğru yol, rüşd, Nebilerin gittiği istikametli yoldur. Dalalet ise, sapıkların yolu; doğru yolu kaybetme ve umumi şehrahtan ayrılma demektir.

Elbette yanlıştır. Evet, kaderinde bunlar vardı; ama bunlara kendisi sebep olmuştur. Çünkü kader, Allahü tealanın, olacak şeyleri ezelde bilmesidir. Kaza, kaderde bulunan şeyleri, zamanı gelince yaratmasıdır. Buna üç örnek verelim:

1- Bir film defalarca gösterilse, bunu önceden seyretmiş birisi, ikinci, üçüncü defa seyrederken, dese, o dediği için mi filmdeki oyuncu ölüyor, yoksa, söyleyen daha önce seyrettiği için mi biliyor? Allahü teala da ezeli ilmi ile kimin nerede nasıl öleceğini ve Cennete mi Cehenneme mi gideceğini elbette bilir.

Mesela, O yüce Zat, iklimlerin değişmesi gibi çok büyük bir hadiseyi, bizim nefes alıp vermemize bağlayıp sonra da dese ki: ?Şu miktarın üstünde nefes alıp verirseniz, bulunduğunuz yerin coğrafi durumunu değiştiririm.? Bizler, tenasüb-ü illiyet prensibi açısından, nefes alıp-verme ile, iklimlerin değişmesi arasında bir münasebet görmediğimiz için, yasak edilen şeyi işlesek; o da, va?dettiği gibi iklimleri değiştirse, takatımızın çok fevkınde dahi olsa bu işe, biz sebebiyet verdiğimiz için, sorumlu da biz oluruz.

Allahü tealanın ezelde bilmesi ve dilemesi ve levh-i mahfuza yazması da, insanları mecbur etmek olmaz. Evet, ezelde, levh-i mahfuza yazmıştır. Kulun yapacağını bildiği için, yapılmasını irade etmiştir. Allahü tealanın ezeldeki bilgisi, kulun kendi iradesi ile yapacağı işe bağlıdır. Kulun işi de, Allahü tealanın bu ilmi ve iradesi ile ve yaratması ile meydana gelmektedir. Kul, iradesini kullanmazsa, Allahü teala, kulun iradesini kullanmayacağını ezelde bilir ve bildiği için irade etmez ve yaratmaz.