Kısacası Osmanlı sultanları bir iki erken önemsiz istisna bir yana bırakılırsa meşruiyetlerini doğrudan doğruya Osmanlı sülalesi mensubu olmaktan almışlardır. Yoksa dinden değil. Hakimiyetin bir ifadesi olan ve Eyüp camisinde gerçekleştirilen kılıç kuşanması , eski bir Orta Asya törenidir.

Nitekim Türkiye?de halifeliğin kaldırılmasından sonra İslam dünyasında bu kurumu tekrar canlandırmak için toplanan konferanslar bir netice vermemiştir çünkü her ülke kendi devlet başkanını halife yapmak için çabalamıştır. Bugün tüm Müslümanları temsil edecek onların adına konuşacak ve onların hakkını koruyacak bir kuruluşa ihtiyaç olup olmadığı tartışmaya açıktır. İslam Konferans Örgütü bu ihtiyacı karşılamaktan çok uzaktır ve zaten böyle bir fonksiyonu kabullenemez ki bu da ayrı bir konudur. İslam dünyasında eski kuşaklar halifeliğin kaldırılmasını yermişler fakat gençler Atatürk?ü modern İslamın kurucusu olarak görmüşlerdir.

Saltanatın 1922?de TBMM tarafından kaldırılmasından sonra hilafetin ayrı bir kurum olarak ayakta bırakılması o tarihte hilafet konusunda kesin bir görüşün ve kararın bulunmadığına işaret etmektedir. Tam tersine, bir çok kimse hilafetin siyasetten uzak, dini bir makam olarak yalnız ruhani konularla meşgul olacak, Roma?da papalığa benzer bir makam haline getirilmesini istiyorlardı. TBMM tarafından Halife olarak tayin edilen İkinci Abdümecid Efendi siyasi ihtirastan uzak, iyi bir ressam ve modernite taraftarı olması hilafet taraftarlarının düşüncelerini destek verir gibi gözüküyordu.

Avrupa ülkelerinin hakimiyetine giren dünya Müslümanları ise son ümit olarak İstanbul?u ve halifeyi İslamın temsilcisi hatta kurtarıcısı olarak görmeye başlamışlardır. Böylece İslam dünyası Abbasilerden beri bir tek lider etrafında birleşeme temayülünü göstermiştir. Bu ümitlerin ve özleyişlerin ne dereceye kadar hayal olduğunu ve siyasi coğrafik stratejik gelişmelere ters düştüğünü ileride işaret edeceğiz ki bir bakıma Türkiye?de halifeliğin mukadderatını bu gerçekler tayin etmiştir.

Osmanlı sultanları halifelik sıfatının yüklediği vecibeleri yerine getirmekle beraber bu sıfatı açık şekilde siyasi anlamda ancak 1774 Küçük Kaynarca anlaşmasında Rus hakimiyetine girmiş Müslümanların haklarını korumak için kullanmışlardır. Bu tarihten sonra gerek dışa karşı birlik temin etmek gerek içeride yapılan reformlara dini destek aramak veya tutucu engelleri kaldırmak için halifeliğe daha aktif bir rol verilmişse de bu makam ancak 19. yüzyılda açık siyasi-dini bir veçhe almıştır ki o da devleti ayakta tutabilmek için başvurulan çarelerden biridir.

Osmanlı?da laiklik olmadan laikleşme vardı

Bilhassa Ortodoks Hıristiyanlığı temsil eden kiliseler ve onların Patrikleri mensup oldukları ülkenin milli müessesesi olarak hareket etmektedir. Tüm Ortodoks Hıristiyanlığı temsil ettiğini ileri süren ve ekümenik iddialarıyla hareket eden İstanbul Patrikhanesinin hakimiyetini kabul etmemekle beraber ona özel tarihi-ruhani bir makam olarak hürmet göstermektedirler. İstanbul Patrikhanesi Türkiye milli devletinin bir kurumudur ve onun kanunlarına tabidir ve fiiliyatta Sünni İslamı temsil eden Diyanet?ten çok daha özgür bir Hıristiyan din kurumu olarak hareket etmektedir. Bunları söylemekle ben, kurumların geçmişini, işleyiş şekillerini, devletle ilişkilerini ve bugünkü durumlarını hesaba katmadan alelacele, kestirmeden?iyi? veya?kötü? olup olmadıklarına dair cevap verilemeyeceğini belirtmek istedim.

Bugün için mesele laikliği inkar ve yok etmek değil Türkiye?de laikliğin hangi şartlar altında doğup geliştiğini anlayarak laikliği korumak bahanesiyle tekrar sert, anti-demokratik bir rejimi kurmak isteyenlerin onunu almaktır. Türkiye?de laiklik ne Fransız kökenli?laicite? ne de Anglo Sakson?sekülerizme? uymadığı gibi Türkçede terimi de yoktur. Bunu Türkiye?nin özel durumuna göre tarif etmek ve öyle anlamak çok daha isabetli olacaktır.

Neşe Düzel hanımla yaptığım görüşmede aydınlaması gereken ikinci bir nokta saltanatın ve halifenin kaldırılmasından sonra laikliğin ana siyasi bir tartışma konusu haline gelmesidir. 19. yüzyılın sonlarında ve İttihat ve Terakki döneminde tartışılan ana konular, muasırlaşma yani çağına uymak, modernleşme, milliyet, meşrutiyet ve bunların dinle olan ilgileridir.

Prof. Dr. Kemal H. Karpat - 25.11.2007

Böyle bir durum karşısında Neşe Hanımla olan konuşmada benim yaptığım, olayları olduğu gibi ortaya koymaktır yoksa?yanlış? ?doğru? hükmü vermek değildir. Bugün Katolik, Protestan ve Ortodoks Hıristiyanların içinde yaşadıkları devletlerin hepsi laiktir ve Hıristiyanlığın her kolu, papa, patrik vs. isimler altında mensup oldukları dini temsil etmektedir.

Konuyu kısaca şu şekilde özetleyebilirim. Hilafet yani Peygamberin yerini alacak kişi siyasi bir kurumdur ve vazifesi dünyevidir, yani İslam topluluğunu, ümmeti yönetmektir.

Laikliği, uzaktan andıran maddiyatçılık, pozitif ilimlerin üstünlüğü ve bazı felsefe konuları ise ancak küçük çevreler tarafından tartışılmakta idi. Diğer yandan dünyevileşme diyebileceğim, yani maddi yaşam ile insanın iç dünyasını, inancını ve vicdanını bir arada yaşatma tartışmaları da vardı ki burada birçok kimseyi, Ziya Gökalp dahil, anmak mümkündür. Osmanlıda laiklik olmadan, laikleşme vardı. İlk iki yüzyıl din-devlet ayrımı olmuş karışık bir dönemden sonra 18. yüzyılın sonundan itibaren Osmanlıda yine bir laikleşme başlamıştır. (Vahabi hareketi de buna karşı tepki olarak doğmuştur. Osmanlıda ve buna benzer 17. yüzyıl Kadızadeler olarak bilinen hareket neticesiz kalmıştır çünkü köktenci İslam ve İslamın özüne de Osmanlı devletinin yapısı ve felsefesine uygundu.)

var ya da yok, sorun mu?

Saltanat ve halifelik sıfatları aynı şahısta birleşmelerine rağmen birbirinden tamamıyla farklı makamlardı ve saltanat her zaman Abdülhamit?e kadar öncülük taşımıştır. Esasen Abdülhamit?in halifeliği saltanata yani devletin gücüne dayanmakta idi.

Osmanlının halifeliği önemsemesinin arkasında çok güçlü siyasi nedenler vardı. İkinci Abdülhamit devletin ekonomik ve siyasi bakımdan 1878?den sonra bitkin hale düştüğünü takdir ettiği için İngiltere, Rusya, Fransa?nın emperyalist emellere karşı gelmek için tüm dünya Müslümanlarının manevi desteğini aramıştır. Ayrıca Avrupa?nın misyonerler aracılığı ile emperyalizme etkili bir boyut vermelerine tepki göstermiştir. Bunun için de halifeliği ön plana çıkararak halife olarak kendisinin Müslümanların sözcüsü, İslam?ın koruyucusu ve gerekirse savunucusu olarak cihadı ilan edebileceğini ilan edip durmuştur. Bu çok etkili fakat sonuç getirmeyen bir tehditti. Avrupa?nın müstemlekeci ülkeleri hüküm ettikleri milyonlarca Müslümanın ayaklanmasından gittikçe artan bir korkuya kapılmışlardı.

Birinci Dünya savaşında İttihat ve Terakki hükümetinin Almanların baskısı ile halife adına ve şeyhülislamın fetvası ile cihadı ilan etmesi ve aynı hareketi İngilizlerin baskısı ile Sultan Vahdettin ve Şeyhülislam Dürrizade?nin milli mücadele liderlerine Atatürk dahil, karşı yapması netice vermemiştir çünkü Türkiye?de olsun diğer Müslüman topraklarında olsun siyasi mücadelenin mihverini din değil siyasi özgürlük, milliyetçilik ve ekonomik sosyal beklentiler oluşturmakta idi.

Halife, Peygamber gibi Allahın resulü olmadığı gibi herhangi dini bir sıfatı da yoktur ve Kuran?da?halife? terimi bir iki yerde çok ayrı mana taşımaktadır. Yavuz Selim?halife? sıfatını 1517?de al-Mütevekkil?den aldığı zaman bu makam artık eski etki ve itibarını kaybetmişti. Mısır Memluk hükümdarının bir çeşit gölgesi olmuştu. 16. yüzyılda Hindistan?da hüküm süren Baburi sultanı ve sonra Yemen İmamı gibi kendini halife ilan edenlerin sayısı çoktur. Osmanlı sultanları halifeliği al-Mütevekkil?den almaya neden hak ettiklerini meşru göstermek için İslam?a hizmet etmenin ön plana geçtiğini iddia etmişlerdir. Nitekim tarihçi ve vezir Lütfü Paşa (ö. 1562) değişen koşullar nedeniyle halifenin Kureyş?ten olmakla değil Osmanlıların yaptığı gibi dini, hakkaniyeti ve cihadı savunmakla halife olmaya hak kazandıklarını yazmıştır.

Sayın Neşe Düzel ile yaptığım konuşma Radikal?de 8 Ekim 2007 tarihinde yayınlandı. Neşe Hanım konuşmamızı özetleyerek düşüncelere berraklık getirme ustalığını bir kez daha ispat etti. Takdir ve teşekkür etmeyi borç bilirim. Bu gibi konuşmalar birçok konuyu kapsadığı için bazı sözleri ve düşünceleri etraflıca açıklama imkanı yoktur. Onun için yarı kalmış veya yeteri kadar açıklanmamış bazı fikirler yanlış anlaşılabilir. Hilafetin kaldırılmasının doğru veya yanlış olup olmadığını ben cevaplandırmaktan kesin olarak çekindim çünkü olayın nedenlerini ayrıntılı anlatmaya yer yoktu.

Din önemini muhafaza etmekle beraber kişiselleşmeye yüz tutarak toplumsal dayanışma ve seferberlik aracı ve direnme olarak yeni roller almaya başlamıştı. Bu çok önemli gelişme üzerinde uzun uzadıya durmak mümkündür. Tüm bu nedenler Osmanlı devletinin 1918?de dağılmasından sonra bile o zamana kadar hür yaşamış Suriyeliler Iraklılar Mısırlı ve kuzey Afrikalılar, vs. Britanya Fransa ve İtalya?nın hakimiyetine karşı halifeliğe umut ve güven verici psikolojik bir kaynak olarak bakmaya başlamışlardır. Bunun için Hint Müslümanları Milli Mücadele?ye yardım etmişler ve Türkiye?ye halen sıcak bakmaktadırlar. (Hindistan?ın Hilafet hareketi 20. yüzyılın başlarında Osmanlı topraklarına doğru neticesiz kalan bir göç hareketi başlatmış ve Hindistan Müslümanları hilafetin kaldırılmasına muhalefet etmişlerdir.)

Şu gerçeği hemen vurgulamak yerinde olur. Halifeliği ve ona bağlı olarak cihadın etkinliğini İngilizler ve Almanlar alabildiğine abartarak kendi siyasi ve askeri amaçları için kullanmak için uzun süre çalışmalar yapmışlardır. Baron Max von Oppenheim, Mısırda bulunduğu 1885 yıllarında bu konuları çok işlemiştir ve cihadın siyasi etkinliğini abartmıştır. İngilizler ise halifeliğin Osmanlıların tarafında gasp edildiğini Wilfrid Blunt vasıtası ile uzun uzadıya Araplara anlatmaya çalışmışlardır.

Yeni rejim adına konuşan CHP 1930?dan sonra halk gözünde itibarını ve desteğini kaybetmeye başladıktan sonra tenkit ve haksızlığa direnişi, hükümetten, memurdan şikayeti cumhuriyete ve rejimine karşı bir ayaklanma olarak görmüş ve bunu irtica olarak tarif ederek, tek parti rejiminin ana gerekçesi yapmıştır. Bazı gerçek irtica hareketleri ise abartılmıştır. Saltanatı ve halifeliği tekrar kurmak teşebbüsleri hemen hemen görülmediği halde idareyi tenkit ve haklı olup olmadığına bakmadan her muhalefet din adına direniş hatta irtica olarak görülmüştür. Laiklik terimi ancak 2. CHP Kongresi?nde açık saçık ortaya atıldı ve nihayet 1931 kongresinde bir ok olarak parti programına ve 1937-8 de anayasaya girdi. Laiklik bu şekilde din karşıtı gibi algılanınca karşısında dini tepkiyi buldu.

Üstelik iş başında bulunan halife Abdümecid Efendi?nin veya ondan sonra geleceklerin Osmanlı hanedanının bir üyesi ve eski kurallara göre devletin maliki sayıldığı için eninde sonunda Cumhuriyet devletine de hakim olmak isteyeceği aşikardı. Nitekim BMM den bazı üyeler Lozan?dan sonra artık savaşın kazanıldığını ve toplumun barışa ulaştığını, artık her şeyin normal, eski haline gelmesi gerektiğinden söz etmeye başlamışlardır. Bu gelişmeler hakkında çeşitli fikirler ileri sürülebilir fakat şu da bir gerçektir ki İslam dünyasında oluşmakta olan milli devletlerin hiçbiri hakimiyetlerini halifeye teslim etmeye hazır değillerdi.

Ancak Türkiye?nin milli bir devlet olarak kurulması ve başkanının seçimle başa getirilmesi hilafet makamını evvelden pek te düşünülemeyen bir çıkmaza sokmuştur. Sultan Abdülhamit Hilafeti zamanında ırk ve sınır tanımayan din esasına dayanan tüm Müslüman ümmetinin bir makamı gibi gösterilmişti. Böyle olunca da hilafet belirli sınırlar içinde kurulmuş, kendi çıkarlarını ön plana koyan ve toprak esasına dayanan belirli bir dil ve kültüre sahip milli devlet fikri ve gerçeği ile karşı karşıya gelmiştir.