8. Kehf Suresi, ayet 84.

9. Al-i İmran Suresi, ayet 191.

7. Zuhruf Suresi, ayet 32. Meali: Ey Resulüm! Rabbi-nin rahmetini onlar mı taksim edip paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların maişetlerini aralarında biz taksim ettik. Birbirlerine iş gördürmeleri için kimini Kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.

Yapanın su veya bu olması, kötülüğün hüviyetini değiştirmez, olabilir ki kötü hüviyetini taşımış olan kimse fi'lin icrasından bir an sonra nedamet etmiş, karşısındakinin kalbini almış ve ihkak-ı hak etmiştir. Bilfarz vak'ayı bir gün, sonra nakleden zahid, bilmiyerek gıybet çukuruna düşebilir. Onun içindir ki vak'ayı anlatıp, halkın sakınmasını temine çalışmak, hakka rehberliğin icabıdır. Asr süresindeki emir de böyledir5.

6. Tirmizi, Enes radiyallahu anhden.

1. Tevbe:

3. Tevekkül:

Rızk-, maksuma kanaattir meali hikmetin.

Bu esas da çok kere yanlış tefsir ve tevil edilen on esastan biridir. Kanaatin tükenmez bir hazine olduğu, kanaat edenin açlığı kalmıyacağı yolunda ve bu mealdeki ehadis yanlış tefsirlere mesned gösterilmiştir. Kanaat, çalışıp çabalıyarak, bütün cehdini sarfettikten sonra, eline geçene razı olmaktır. "Ben on saat çalıştım, on lira aldım, o beş saat çalıştı, yüz lira kazandı" dediğin zaman, kanaatin ne demek olduğunu anlamadığın meydana çıkar. Cenab-ı Hak herkesin erzakını birer sebebe bağlıyarak taksim etmiştir.7 Senin rızk-ı maksumun her ne ise, o eline geçecektir. Bugün on saatte on lira, yarın beş saatte yüz lirayı sen kazanacaksın; o ise, birgün evvel senin kazandığına sahip olacaktır. Bütün kainat her gün başka tecelliye mazhardır. Sen de onların içindesin. O gün, o an Hak'dan her neye mazhar oldunsa, ona teşekkür etmek hakiki kanaattir. Çoğa sevinip, aza üzülmek kanaat değildir. Şair ne güzel söyler:

Yoksa herkes halktan teberri edip, bir köşeye çekilecek olursa, emr-i bilma'ruf nehy-i anilmünker vazifesini kim yapacak? Yine Asr suresi bize rehberlik edecek, hüsrana düşmemek için birbirimize hakkı ve doğruyu göstermek ve anlatmak; iş zamanı daima halkın arasında bulunmak iktiza edecektir.

Yer yer ve zaman zaman yanlış tefsire maruz kalan esaslardan biri de tevekküldür. Tevekkül, her işte bütün sebeplen yerine getirdikten sonra, Hak'tan vaki olan ve olacak tecelliye muntazır olmaktır; yani Peygamber Efendimizin buyurduğu gibi deveyi bağladıktan sonra Hakk'a bağlanmaktır.6 Evin kapısını açık bırakmak, hırsıza girebilirsin demek olur. Bu Hakk'a tevekkül değil, haşa Allah'a bekçilik teklif etmek demektir. Tevekkül, kulca yapılması lazım gelen herşeyi yaptıktan sonra, Hakk'a iltica etmektir. Yani kulun kudret ve vüs'ati dahilinde, her ne yapılmak icabediyorsa, hepsini yapıp, Hakk-a boyun eğmektir. Yoksa, "Görelim Mevla neyler, neylerse güzel eyler" sözünü, anlamadan, tevekküle tatbik etmek vebal olur. Kul, Hakk'ın verdiği cüz'i iradeyi kullandıktan sonra, Mevla'nın tecelliyatını beklemelidir.

2. İmam Ahmed, İbni Mace ve Hakim, Ebu Mes'ud radı-yollahu anhden rivayet etmişlerdir.

Bu mefhum da. halktan uzaklaşıp, bir köşeye çekilmek ve ibadetle meşgul olmak zannedil/niştir. Halbuki: Uzlet, iş zamanı içinde, halkın arasında bulunmak ve onlara faydalı olmak, iş zamanı dışında "lehv ü la'b", "neva vü heves" peşinde koşanların arasında bulunmamak için evine, ailesinin yanına dönmek ve onlara faydalı olmağa çalışmaktır.

"Unuttuğun zaman Rabbini zikret"8 ayet-i kerimesinin meali, "Rabbini hatırından çıkarma" demektir. Beşeri gaflette masivaya rabt-ı kalb edildiği zaman, derhal kendine gelip, masivanın halikını düşünmek lüzumunu ihtardır. Bunu teyid eden diğer:

Tarikatte on usul vardır ki, Necmüddin Kübra rahmetullahi aleyh "Usulü'l-Aşere"1 adlı eserinde bunları şu şekilde sıralamıştır:

Her türlü mesaviden, kil ü kaiden, abesten sakınmaktır. Bu, kuvvetli bir irade meselesidir. Çünkü, cemiyet içinde bundan kurtulmak çok müşkildir. Görülen her hangi bir kötülüğü Peygamber Efendimizin tarifi veçhile, "Önce eliyle, eğer muktedir değilse güzellikle söyleyerek diliyle iknaa çalışmak, ona da imkan bulamazsa, oradan uzaklaşarak kalbi ile nefret etmek"4 zühddür'. Fakat, başkalarına gördüğü kötülüğü anlatmak ve onun izalesinin lüzumunu belirtmek, zahidin ayrıca vazifesidir. Yoksa, "Benim neme lazım, günahı kendisine aittir" derse, vazifesini tam yapmamış, zımnen günaha iştirak etmiş olur. "Zühd, yalnız zahidin kendisine ait değildir, halkı da koruması tarikin icabıdır." Ancak herhangi bir kötülük zikredilirken, onu yapanların teşhisi ve ilanına lüzum yoktur; kötü olan fiildir. Maksat fiili zem ve takbihtir.

4. Sahih-i Müslim, c. I, s. 29.

6. Zikre mülazemet:

Zikre mülazemet etmek, zikirden hali kalmamak demektir. Zikre mülazemet, daima Hakk'ı hatırlamak ve anmaktır.

5. Asr Suresi, ayet 2-3. Meali: İnsan hiç şüphesiz hüsran içindedir. Ancak iman edip, salih ameller işleyenler, birbirlerine sabrı ve hakkı tavsiye edenler bunun dışındadır .

İşte bu esasların hakikatleri iyi anlaşılırsa, İslam tasavvufunun ruhu meydana çıkar. Bir kısım dervişlerin ve bazı müteşeyyihlerin telkin ettikleri ve halkı hak ve hakikatten uzaklaştıran manalara ve te'villere kapılmamak için bu esasların bir bir tahlil edilmesi icabetmektedir.

4. Kanaat:

Tevbeyi Peygamber Efendimiz "nedamet"le tarif buyurmuştur2. Yani bir mü'min beşeriyet iktizası bilerek bir günah işler veya bir hatada bulunursa, bundan dolayı çok üzülür, kendi kendini levmeder, pişman olur ve bütün hayatınoa bir daha işlememe-ye karar verirse, tarif-i nebeviyyeye uygun tevbe etmiş olur. İşte bu tevbedir ki, günahı kökünden söker götürür. Yine Efendimizin : "Günahından tevbe eden, hiç günah işlememiş gibidir"3 mealindeki hadis-i şerifinin hükmü tebeyyün eder. Yoksa şairin tasviri gibi, elde tesbih, dilde tevbe, fakat kalbi arzuladığı heva vü hevesiyle meşgul olursa, nefesi tevbe kapılarına ulaşamaz.

1. Tevbe, 2. Zühd, 3. Tevekkül, 4. Kanaat, 5. Uzlet, 6. Zikre mülazemet, 7. Tamamiyle Hakk'a dönmek, 8. Sabır, 9. Murakabe, 10. Rıza.

3. İbni Mace. Ebu Mes'ud radiyallahu anhden.

"Ayakta, otururken ve yattıkları zaman Hakk'ı ananlar, yerin ve göğün sebeb-i hilkatini düşünerek şöyle derler: Ya Rabbi, görülüyor ki sen bunları boş yere yaratmadın, hepsinin muhakkak sebepleri vardır. Biz hata edersek, sen bizi azaptan koru"9 mealindeki ayet-i kerimede de sarahaten görülüyor ki, zikre mülazemet, tefekkürle Hakk'ı anmaktır. Yoksa bir fikre istinad etmeden, düşünmeden,- ne yaptığını bilmeden "esma-yı hüsna" yi çekmek, Kur'an'ın, zikri tarif ettiği medlule uygun düşmez. Evvelce de bahsedildiği gibi en büyük ve etemm-i zikir namazdır. İnsan bütün varlığıyla, Kur'an ile, salavat ite dua ile bir arada namaz içinde Hakk'i zikretmiş oluyor. Namazda okuduğunun manasını bilmeyenler bile, okuduklarının lafzını düşünmeleri, namazın huşu'-unu sağlar.

2. Zühd:

1. Necmüddin Kübra'nın bu küçük risalesini İsmail Hakkı Bursevi, fŞerh-i Usulü'l-Aşere" adıyla açıklamış ve bu şerh basılmıştır.

5. Uzlet: