ortaya koyduğu delillerin başında gelen inayet ve ihtira delillerine dikkat çekmek gerekir. İbn Rüsd bu delillerin Kur?an?ın vurguladığı deliller olduğunu belirtir.

Kısaca varlıkta yetkinliğin son derecesinde bulunan varlığın bir tek olması gerekir. Çünkü bu varlık bir olmazsa varlıkta yetkinliğin son derecesinde bulunmaz. Bu derecede bulunan varlığa başkası ortak olamaz.

İbn Rüsd de Allah?ta çokluğun bulunmadığını ortaya koyarken tenzihçi bir anlayışla hareket etmiş ve O?nun bu noktada selbi sıfatlarla nitelendirilmesinin yanlış olmadığını, dinde de bu yöntemin kullanıldığını ifade etmiştir. İbn Rüsd?e göre varlıklarda bulunan eksiklikleri yaratıcıdan tenzih etmek gereklidir. Bu tenzihte, ona göre, iki farklı boyut olup bunlar iki sıfat grubu olarak belirtilebilir.

Bunların yanı sıra İbn Rüsd, Kesf?te de büyük oranda Gazali?nin yöntemini takip ederek zorunlu varlığın sıfatlar bağlamında çokluk içermediğini ortaya koymuştur. O, bu durumu Allah'ın, dışındaki varlıklara benzememesi temel ilkesinden hareketle, cisimlik, yön ve ru?yetullah bağlamında O?nda çokluk olup olmadığını araştırmıştır. Ve bu konularda gerçekten çarpıcı bazı sonuçlara ulaşmıştır.

İbn Rüsd?ün böyle çekimser bir yaklaşım sergilemesi farklı sebeplerden kaynaklanmaktadır. Öncelikle, onun bu çekimserliğinin temelinde insanların farklı bilgi ve anlayış seviyeleri ve dolayısıyla eserlerinin yazıldığı hedef kitlesi yatmaktadır. Bu kaygılar sebebiyle o, ?Allah'ın kesinlikle cisimle ilgisi yoktur.? demenin, halkın nazarında bazı dini konuları izah etmede sorunlar doğuracağını söylemiştir.

İbn Rüsd?e göre zorunluluk cisme özgü olan niceliksel ve niteliksel bölünmeden kaynaklanan çokluk türlerinden münezzeh olmayı gerektirir. Çünkü zorunlu varlık cisim degildir. Niceliksel bölünme cismin parçalara ayrılması, niteliksel bölünme ise cismin madde ve surete ayrılmasıdır. Dolayısıyla ibn Rüsd?e göre zorunlu varlıkta böyle bir bölünme ve bundan kaynaklanacak çokluk söz konusu degildir. Ona göre ister cismin bölünmeyen parçalardan olustuguna, ister bunlardan olusmadıgına inanılsın ilk ilkenin bir cisim olmadıgına inanan herkes, bu konuda birlesmistir.

İbn Rüsd?e göre zorunluluk sadece zihinsel bir kavram olmayıp onun da zihin dışında dayandığı bir şey vardır. Bu şey, Gazali?nin filozoflar adına ileri sürdüğü kısa bir görüşte belirlenmiştir. Bu görüşe göre filozoflar zorunluluğun dayanağını zorunlu varlık olarak görürler. Dolayısıyla zorunluluğun zihin dışındaki dayanağı zorunlu varlığın kendisidir.

İbn Rüsd alemin bir ve bütün olduğu düşüncesinden hareketle onun tek bir faili olduğuna ulaşmıştır. Bu durum şu şekilde özetlenebilir. Allah bir değil de iki olsaydı, alemin de iki olması gerekirdi; alem bir olduğuna göre onun faili de birdir. Çünkü bir tek fiil ancak bir tek failden çıkar. İbn Rüşd, böylece özetlenebilecek bu delili, burhani gördüğü kadar, teolojik temellerinin de bulunduğu kanaatindedir.

Bunlar arasında bir ayrılık yoktur. Eger bu ikisi baska bir özellikle birbirinden ayrılmıyorsa, aralarında fark olmamıs ve ikilik ortaya çıkmıs olur. Eger bunları birbirinden ayıran baska bir özellik varsa, ayrılıgı meydana getiren bu şey, akıl olmadaki ortaklıgı meydana getiren seyden baskadır. Halbuki akıl olmadaki ortaklık gerçek bir ortaklıktır. Zira filozoflara göre ilk olan Allah hem özünde akıldır, hem de başkasına göre akıldır. Yani, İlk?in kendisi, özünde maddeden soyut bir akıldır.

İbn Rüsd bu delili söyle izah eder:

İbn Rüsd bu konuda şöyle der: ?Vacibu?l-vücud?tan sebebi bulunmayan, ?mümkinu?l-vücud?dan sebebi bulunan anlaşılırsa, mevcudun bu şekildeki bölümlenmesini biz kabul etmiyoruz. Çünkü biri çıkıp da her mevcudun bir nedeninin bulunması gerekmez diyebilir. Fakat?vacibu?l-vücud?dan?el-mevcud ez-zaruri?, ?mümkinu?l-vücud?dan da?el-mümkin el-hakiki? anlaşılırsa, bu durum bizi mutlaka nedeni bulunmayan bir mevcuda iletir.

Allah'ın aracısız olarak yarattığı ilk nedenli olan ilk akıl, bu anlamda Allah'a ortak demektir. Bunun delili, sebepli olan akılların çeşitli türlerde olmalarıdır. Bunlar sadece akıl olmada ortak, bunun dışındaki fasıllar bakımından birbirinden ayrıdırlar.

İbn Rüşd, gerek Tehafüt?te gerekse Kesf?te, zorunlu varlıkta bulunabilecek herhangi bir çokluğu ondan tenzih etmek için, bu çokluk çeşitlerini ele almıştır. Çokluğu reddetmek için ele aldığı bu konularda, Gazali?den farklılıklar göstermektedir. Dolayısıyla onun bu selbi sıfatlara dair fikirleri, zorunlu varlığın nasıl bir zorunluluğa sahip olması gerektiğini göstermesi açısından büyük öneme sahiptir.

İbn Rüşd?e göre Allah, alemin bir nedenidir. Bir şeyin nedeni olan onun faili olduğundan, Allah da her şeyin failidir. Gerçek anlamda kadim olan Allah'ın illeti yoktur. Gazali?nin dediği gibi?zorunlu varlık, nedeni bulunmayan anlamına gelir? sözü sadece bu şekliyle düşünülürse eksik olur. İbn Rüsd?e göre zorunlu varlık derken hiçbir şekilde nedeni ve faili bulunmamayı anlamalıyız. Dolayısıyla zorunlu varlığın kendi özü dolayısıyla var olması gerekir. Çünkü?Eger var olan bir şey kendi özü bakımından var ise, onun yok olması da sonradan var olması da mümkün değildir.?

Zorunlu ve zorunluluğa dair bu girişten sonra zorunlu varlığın zorunluluğundaki temel ilkeleri ele alabiliriz. İbn Sina?dan yararlanarak ortaya koyduğumuz çerçeveyi esas alacağız.

3. Ölüm ötesiyle ilgili bazı ayetlerin ve bunların ifade ettiği hususların izahının yapılamayacağı.

Birinci gruptakilerin Allah?a isnadı kesinlikle kabul edilemezdir ve bu sıfatlar ondan soyutlanmalıdır. Bunlar ölüm, uyku, unutma ve yanılmadır.

?Eger yerde ve gökte Allah?tan başka ilahlar olsaydı, yer ve gök kesinlikle bozulup gitmişti.?

İbn Rüsd?e göre de zorunluluk nedensiz olmayı gerektirir. Bu noktada İbn Sina ve Farabi?yle hemfikir olan İbn Rüsd, bu hususu temele alarak yukarıdaki ispatları da kurgulamıştır. İlk muharrik delilinde nedensiz olarak belirlenmiş olan varlık, zorunlu varlıktır. Onun illeti yoktur, eğer illeti olursa onun da bir illetinin bulunması gerekecektir. İbn Rüsd?e göre zorunlu varlık demekle nedensiz demek arasında fark yoktur. Bu sebeple o, ?zorunluluk, nedeni bulunmayanın zorunlu bir niteliğidir.? Diyerek nedensizliğin zorunlulukla ne derece bağlantılı olduğunu göstermiş olmaktadır.

Bu anlamda zorunlu varlığın basit olduğunu söyleyen İbn Rüsd, filozofların göksel cisimler gibi başka varlıklara da basit adını verdiklerini ancak bunlarda neden ve nedenlinin bulunduğunu, ilk ilkede ise böyle bir durumun söz konusu olmadığını söyler. Bu noktada ilk ilkeden daha basit varlığın olamayacağını, onda neden ve nedenlinin bulunmayacağını, bu varlıktan sonra gelen diğer varlıklarda ise bir tür bileşiklikten söz etmenin mümkün olduğunu belirtir.

Varlığa o birdir diyoruz, bundan birliğin nefsin dışında varlık bakımından eklenmemiş bir şey olduğunu anlıyoruz. Dolayısıyla İbn Sina?nın varlık anlayışından farklı bir şey burada kast edilmektedir. ?Vücub?, ?vacib?in zatına dışarıdan eklenmemiş olup, onun?vücub?u kendindendir. Bunlar tıpkı bir şeyin var olduğunu söylediğimizde olduğu gibi, olumsuz veya göreceli durumlardır. Yani bir şey vardır dediğimizde bu varlık nefsin dışındaki o şeye eklenmiş olmaz.

?Allah evlat edinmemiştir; O?nunla beraber hiçbir tanrı da yoktur. Aksi taktirde her tanrı kendi yarattığını sevk ve idare eder ve mutlaka onlardan biri diğerine galebe çalardı.

2. Cismin madde ve suret biçimindeki niteliksel bölünme ve çokluğu.

İbn Rüşd Tehafüt?teki tartışmalarda, Gazali?nin filozofları eleştirisi çerçevesinde, zorunlu varlıkta ortaya çıkabilecek çokluk çeşitlerini ele almıştır. Gazali?nin zorunlu varlıkta çokluğu reddettiğini söylemiştik. O, bu konuda filozoflarla büyük benzerlikler arz etse de?varlık-mahiyet? ile?zat-sıfat? ilişkilerinin anlaşılma biçimi ve içeriğinin doldurulması konularında onlardan ayrılmaktadır. İbn Rüsd, Gazali?nin bu konularda filozofları yetersiz görmesi üzerine kendi kanaatlerini satır aralarında ifade etmiş, varlık-mahiyet konusundaki görüşlerini dışarıda bırakacak olursak, büyük oranda filozoflarla aynı kanaati paylaşmıstır.

?De ki, eğer söyledikleri gibi Allah ile birlikte başka ilahlar da bulunsaydı, o taktirde bu ilahlar, arşın sahibi olan Allah'a çareler ararlardı.?

Baska bir izah da söyledir: Hareketin bütün türleri mekandaki harekete dayanmaktadır. Mekandaki hareket de hem öz hem de ilinti bakımından kendisi hareket etmeyen bir ilk muharrik tarafından, özü dolayısıyla hareket ettirilmektedir. Eğer böyle olmazsa, aynı anda sonsuz sayıda hem muharrik hem müteharrikler bulunurdu ki bu imkansızdır. Dolayısıyla bu ilk muharrikin kadim olması gerekir. Aksi taktirde o, ilk olmaz. O halde dış alemde var olan her hareket, ilinti bakımından değil, öz bakımından bu muharrike dayanır. Hareket ettiği anda hareket edenle birlikte bulunan işte bu ilk muharriktir. Bir insanın başka bir insandan doğmasındaki gibi, müteharrikten önce bir muharrikin bulunması ise öz bakımından değil, ilinti bakımındandır.

Mütevatı?, aynı anlamdaki birçok şeyi ifade eden tek isimler için kullanılır. Bu durumdaki isimler, cins oluştururlar. İnsan kavramı buna örnek verilebilir. İnsan kavramı hem Ahmed?e hem de Ömer?e delalet eder.

İbn Rüsd?ün bu ifadelerinden anlaşıldığı kadarıyla zorunlu varlığın zorunluluğuna dair?nedeninin olmaması? kuralı yerine?imkanla vasıflanamaz olma? kuralının ifade edilmesi daha uygun gözükmektedir. Aslında?imkanla vasıflanamaz olmak? sonuçta?nedensiz olmak? anlamına gelse de İbn Rüsd?ün imkan ve mümkün varlık anlayışındaki farklılıklar hesaba katılınca?imkanla vasıflanamaz olma?nın daha uygun olacağı görülür. Çünkü o, imkanı vacibin zıddı olarak görmekteydi. Bu sebepledir ki, İbn Rüsd zorunlu varlığın zorunluluğuna vurgu yapmak için sürekli bir biçimde onun imkan ile vasıflanamayacağını ortaya koymaktadır. Ona göre zorunlu tabiatlarda ister kendi özüyle ister başkası dolayısıyla zorunlu olsunlar eğer zorunlu ise kesinlikle onlarda bir imkan hali yoktur.

Bu sebeple zorunlu varlığın zorunluluğu, nedeni bulunmayanın zorunlu bir niteliğidir. Dolayısıyla da zorunlu varlık demekle nedensiz demek arasında fark yoktur. Diğer yandan bir nitelik olarak belirlenen bu zorunluluk zata eklenmiş bir nitelik değildir. Bu nedenle ona nedenli diyemeyiz. Bu durum?o ezeli ve zorunludur? sözümüzdekine benzer bir anlama sahiptir.

Diğer taraftan İbn Rüsd, kimi zaman nedensiz olmayı İbn Sina ve Gazali kadar ön plana çıkarmaz. Hatta bazen zorunlu varlığın nedensiz olarak belirlenmesinin bazı sıkıntıları beraberinde getireceğini vurgular. Onun bu sakıncayı koyması İbn Sina?nın varlık ayırımından kaynaklanmaktadır.

İşte bu nedenle İbn Sina?nın metodu izlendiği taktirde söz konusu görüş ve metot zorunlu olarak yanlış olur. Çünkü varlıkların tabiatından anlaşılan bir bölümleme şekli olarak, ?mevcud?, her şeyden önce gerçek mümkün ve zorunlu diye ayrılmamıştır.

Öyleyse ilk olan Allah da akıl olmada hepsine ortak demektir. Böylece filozoflar, bu konuda kendi kuralarıyla çelismek veya giderek akıl olmanın özü olusturan bir sey olmadıgını kabullenmek durumundadırlar ki her ikisi de onlara göre imkansızdır.

İbn Rüsd, Gazali?nin bu itirazına yönelik ilk değerlendirmesinde, ?akıl? kavramının dilsel açıdan hangi eşadlı sözcük grubundan olduğunu tespitle başlar. Bu doğrultuda?mütevati? , ?müsterek? ve?müsekkek? adında üç grup eşadlılığın olduğunu belirtir.

Diğer yandan İbn Rüsd, Kesf?te Allah?a cisimliğin isnat edilip edilemeyeceği konusunu dini açıdan ele almıştır. Ancak o, bu konuda dinin takındığı tavrın çok açık olmadığını belirtmiştir. Ayetlere bakıldığında, bunların cisimliği nefyetmekten ziyade ispata yönelik olduğunun görüleceğini belirtir. Zira bu ayetlerde Allah'ın elinden, yüzünden bahsedilmektedir. Bundan hareketle bazılarının cisimliği yaratılmış varlıklardakinden daha yüce ve üstün bir şekilde Allah için kabul ettiğini söyler.

İhtira delilinde ise en temelde şu kıyas ölçüt alınmıştır. Bütün varlıklar yaratılmıştır. Her yaratılmışın bir yaratıcısı vardır. O halde tüm varlığın bir yaratıcısı vardır. İbn Rüsd bu ikinci delil üzerinde daha fazla durmaktadır. Bununla ilgili birçok ayetten örnekler getirmektedir.

çerçevesinde olduğunu belirtir. Ancak bu konuda en doğru yolun bu meseleyi tartışma konusu haline getirilmemek olduğunu da söyler.

2. Cisimlikten yoksun bir varlığın halk tarafından tahayyül edilmesinin zor olması.

Yaradılışın başlangıcından sonuna, insan varlığının bir koşulu olan muharrik, ?ilk muharrik?tir. Bu muharrik tüm varlığın korunmasının da bir koşuludur. İbn Rüsd?ün sık sık basvurduğu delillerden biri de imkan delilidir. Bu delil varlığın zorunlu ve mümkün ayırımlarına dayanır.

Cisimliğin Allah?a isnadı konusunda İbn Rüsd?ün bu tavrında şunlar da etkili olmuştur:

Bu nedenle İbn Rüsd?ün Kesf?te bu konuları ele aldığı yerlerde, Allah?ın nur olduğunu söylemesi dikkate değerdir. İşrak filozoflarının da bu noktada nur ile açılım buldukları hatırlanmalıdır. Bu konuda İbn Rüsd?ün böyle bir açılımı bulmasında Kur?an?ın yanı sıra hadislerin de etkisi vardır. İbn Rüsd böylece avam ile havas arasında uzlaşılabilecek bir nokta bulmuştur. Duyulur ve duyulur olmayan arasında bulunan nurla Allah'ı isimlendirmede bir sorun görmemiştir. Çünkü ona göre nur, duyulur olanların en şereflisi olup, varlıkların en üstününü temsil etmede kullanılmaya en uygun olan şeydir.

Genel tabloyu çizen İbn Rüsd, kendi görüşünün ise ispat ve nefy yoluna gitmeden?O?nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, işiten ve görendir? ayeti

1. Gerçekte ya da düşüncede nicelik bakımından oluşan bölünme ve çokluk.

Akıl terimi öncelik ve sonralık bakımından mufarık akıllara verilir ve onların arasında ötekilerin nedeni olan bir ilk akıl vardır. Cevherde de durum aynıdır. Akılların ortak bir tek tabiatı vardır, bu da onların birbirlerinin nedeni olmalarıdır. Neden eserden öncedir. Dolayısıyla neden ve eserin tabiatı, cins bakımından değil de bireysel nedenlerde bir olabilir. İşte bu tür bir ortaklık cinse ilişkin gerçek ortaklığa aykırıdır. Çünkü cinste ortak olan nesneler arasında, ötekilerin nedeni olan bir ilk mevcut olmayıp onların hepsi aynı derecededir ve aralarında basit bir nesne de yoktur. Kendilerine öncelik ve sonralık bakımından yüklenmiş bir kavramda ortak olan nesnelerde ise, basit bir ilkin bulunması zorunludur ve bu ilkte bir ikilik de olamaz. Eğer ikilik düşünülürse bu ikincinin onunla varlık bakımından aynı derecede ve tabiatta olması gerekir ve dolayısıyla burada, kendisinde onların gerçek bir cins ortaklığına sahip bulundukları ortak bir tabiatları var demektir. Bunun sonucu da onların cinse eklenmiş birtakım fasıllarla ayırt edilmeleri gerekir. O zaman da bunların her biri cins ve ayırımlardan birleşmiş olur. Bu da muhdesin niteliğidir.

1. Cisimlik kavramının net olmaması.

Örneğin bir tek çizginin bir tek yönden iki ucu nasıl yoksa varlıkta uzamış bulunan ve artma ve eksilme bakımından farklı olan nesnelerin de aynı yönde iki ucu yoktur. Gazali?nin itirazı İbn Sina?nın düşüncesinden kaynaklanmaktadır. İbn Sina, kendisine aynı anlamda aynı sözcüğün delalet ettiği tabiat ile yalnız sözde veya uzak bir ilintide ortak olan tabiatlar arasında bulunan tabiatın varlığını kabul etmediği için, bu itirazlarla karşılaşmıştır.

Dolayısıyla Gazali?nin yorumu filozofları anlamamaktan kaynaklanmıştır. Sonuçta filozoflar da zorunlu varlığın zorunluluğunda, tek olmasını esas almışlardır. Aksi takdirde onlarda tek bir zorunlu varlıktan söz edilemeyecektir.

?Müşterek? ise?tanım ve hakikatleri farklı olan varlıklara, eşit derecede verilen tek bir isimdir.? ?Göz?ün, insan gözü ve su kaynağı için kullanılması gibi.

Çünkü her var olanın ya mümkün ya da zorunlu olduğu söylenebilir. Eğer mevcud, mümkün ise onun bir nedeni var demektir. Eğer bu neden de mümkün tabiatında ise sonsuzca gidiş söz konusu olur ve dolayısıyla bu teselsül zorunlu bir nedende son bulur. Daha sonra da bu zorunlu nedenin ne olduğu araştırılır: Acaba zorunlu mevcuttan bir kısmının nedeninin bulunması, bir kısmının da nedeninin bulunmaması düşünülebilir mi? Eğer neden, nedeni bulunan zorunlunun tabiatında olduğu kabul edilirse teselsül gerekir ve bu durum nedeni bulunmayan zorunlu bir nedende sona erer. İbn Sina yaptığı bölümlemeyle sadece filozofların?mevcud? hakkındaki görüşleriyle uyumlu olmak istemiştir. Çünkü bütün filozoflara göre gök cismi, başkası dolayısıyla zorunludur . Acaba başkası dolayısıyla zorunluda kendi özüne oranla bir imkan hali var mıdır? Bu sorunun araştırılması gerekir.

zorunlu bir varlığın mantıken var olması gerektiği ortaya konmaktadır. Kozmolojik delil grubuna giren bu ispatlar bizi mantıksal olarak böyle bir varlığın zorunluluğunu kabule götürmektedir.

Gazali?nin bu konudaki akıl yürütmesi söyle özetlenebilir:

Türkçede bu kelimelere sesteş kelimeler denir. ?Müşekkek? ise aynı şeye, belirli bir öncelik sonralık düzeniyle nispet edilen şeylere delalet eden isimlerdir. Ateşe ve diğer sıcak nesnelere yüklenen?sıcaklık? terimi, töze ve diğer ilintilere yüklenen?varlık? terimi, mekanda ve diğer hareketlere verilen?hareket? terimi?müşekkek? isimlere örnek verilebilir. Bu isimlerin kendilerine verildiği şeyler arasında öncelik sonralık düzeni vardır ve bu şeyler bu düzenle ilk nedenlerine kadar yükselirler.

İlk ilke gerçekte ya da düsüşcede niceliksel olarak bölünemiyorsa o cisim değildir. Cismin madde ve surete bölünmesi seklindeki niteliksel bölünmeye gelince, bu konuda da fikir birliği olduğuna inanan İbn Rüsd, bu noktada farklı düşünen başka bir filozof tanımadığını da belirtir

İbn Rüşd?e göre bir seyi zorunlu kılan özelliklerden biri de ezeliliktir. Ezelililik ona göre bir varlıgı imkan halinden zorunluluk haline dönüştürür. Hudus ise mümkün ve imkana aittir. Çünkü kıdem ve hudus birbirinin zıttıdır. İbn Rüsd?e göre kadim ya da ezeli olan, kendisi dışındaki bir şey aracılığıyla ve kendisi dışındaki bir şey sonucu olmamış olan ve kendisinden önce de bir zamanın geçmediği mevcuttur. Ona göre filozoflar ve Eşariler bu konuda ittifak etmişlerdir. Bu mevcut burhan ile kavranan küllün faili, icad edicisi ve koruyucusu olan Allah?tır.

Yine bu durum söyle de izah edilebilir:

Gazali?nin filozofların Allah'a cisimliği vermeme konusundaki görüşlerini eksik görüp tenkitler yağdırması karsısında filozoflardan yana bir tavır takınan İbn Rüsd?ün, burada böyle bir anlayışı benimsemesi ilginçtir.

İbn Rüşd, -Gazali de dahil olmak üzere- diğer İslam filozofları gibi, zorunlu varlıkta kesinlikle, her ne biçimde olursa olsun çokluğu kabul etmez. Onun bu konudaki fikirleri İslam felsefesinin en temel tartışmaları bağlamında hem Tehafüt?te hem de Kesf?te geçmektedir.

Ayrıca zorunlunun mümküne dönüşmesi de imkansızdır. İbn Rüsd bunu, hareketi kabul eden ve etmeyen varlıkların hiçbirinin diğerine dönüşemeyeceğine dayanarak söylemektedir.

İkinci gruptaki sıfatlar ise yorumlanarak ele alınması gereken sıfatlardır ki, bunlar, cisimlik ve yön gibi konulardır.

İbn Rüsd bu ayetler üzerinde çesitli açıklamalar yapar ve bu bağlamda Eş?arilerin bazı itirazlarını ele alır. Kısaca söylemek gerekirse onun bu vahdaniyet fikri bağlamında vurgulamak istediği, birden çok ilahın söz konusu olamayacağıdır. İbn Rüsd, tek bir ilkenin olması gerektiğini felsefi izahlarla da ortaya koymaya çalısmıstır. Bunda Gazali?nin elestirileri etkili olmustur. Gazali filozofların Allah'ı soyut akıl olarak görmeleri ve O?ndan sudur eden diger akılların da aklilikte ona benzemelerinden hareketle, tekligi izah etmede yetersiz kaldıklarını ileri sürer. Gazali burada filozofların birden çok Tanrı?yı savunduklarını degil, felsefi sistemlerinin bir sonucu olarak tek Tanrı anlayısının ortaya çıkmasının güç oldugunu anlatmak istemistir.

Gazali?nin bile açıkça Allah'ın cisim olmadığını belirttiği bu konuda, İbn Rüsd?ün buradaki tavrını sadece toplumsal gerekçelere bağlamak en uygun yaklaşım olsa gerektir. Zira bu fikirlerinden hareketle İbn Rüsd?ün Allah'ın cisimliğini savunduğunu veya böyle bir ihtimali bile kabul ettiğini söylemek gerçekten onun anlamamak olur.

4. Cins ve ayırım bakımından oluşan çokluk.

Allah onların yakıştırdıkları şeylerden münezzehtir.?

Bu son maddeyle ilgili olarak İbn Rüsd, ru?yetullah, Allah?a yön ve hareket atfeden ayetlerin izah edilmesinde sorunların olacağını belirtir. Bu müteşabih durumları tamamen ortadan kaldırmayı uygun görmez. İbn Rüsd, sıradan insanların cisimsizliği anlamada sorunlar yasadığı için, Kur?an?da nefsin cisim olmadığı söylenmemektedir der. O, bu konuda farklı ayetlerden yorumlar yaparak bu düşüncesine deliller getirmiştir.

O, bu teolojik temel bağlamında üç ayeti delil getirir:

5. Varlık-mahiyet ilişkisi bakımından oluşan çokluk.

İbn Rüsd, Gazali?nin eleştirileri doğrultusunda şu beş hususta zorunlu varlıkta çokluğun bulunmayacağını kabul etmiştir:

Cevherinde varlığı mümkün olan varlıkları, kuvveden fiile çıkaran bir failin olması gerekir. Bu fail, fiil halinde olmalıdır. Eğer fiil haline çıkaran bu fail de mümkün tabiatında olsaydı, onu da fiile çıkaran bir ilke olmalıydı. Bu şekilde biri diğerinin faili olan mümkünler, sonsuza dek devam edemez. Bu dünyadaki nesnelerin ve söz konusu nedenler dizisinin korunması ve var kalması için, cevheri bakımından mümkün olmayıp zorunlu olan bir fiil haline çıkarıcının bulunması gerekir. Bu da zorunlu varlıktır. Bunda cevhersel, mekansal ve başka bir şey açısından, hiçbir şekilde imkan hali olmamalıdır. Bu varlık bileşik de olmamalıdır. Aksi taktirde mümkün olurdu.

Eger varlık, cevherlik ve ilkelik, ?o nedir? sorusunun yanıtı olmadıgından dolayı cins olusturmuyorsa, bu taktirde filozoflara göre ilk ilke sırf akıldır. Yine filozoflara göre diger akıllar da maddeden soyutlanmıs akıllardır. İşte bu gerçeklik , hem ilk ilkeyi hem de ilk eserini içine alır. Çünkü ilk sebepli, zorunlu nitelikleri bir yana bırakılırsa, özünde basit bir varlıktır. Dolayısıyla ilk neden ve ilk eser, maddeden soyutlanmış olmaları bakımından ortaktırlar. Bu husus da cinse ait bir gerçekliktir. O halde özün soyut akıl olusu, zorunlu niteliklerden olmayıp, tersine o mahiyettir. Bu mahiyet de ilk olan Allah ile öteki akıllar arasında ortaktır.

İbn Rüsd zorunlulukta nedensiz olmayı en temel ilke olarak kabul etmiştir. Zorunlu varlığı hadis bir varlıktan, başka bir ifadeyle mümkün varlıktan ayıran bu en temel ilke kabul edilince, onun varlık sebebinin başkasından kaynaklanmadığı da ortaya çıkmaktadır. Zorunlu varlık, varlığını kendi özünden alır. Onun var olması özü dolayısıyladır. Onun yok olması ise imkansızdır.

İşte İbn Rüsd, Gazali?ye verdiği cevapta?akıl? teriminin?müsekkek? bir kavram oldugundan yola çıkmıştır. Bu kuraldan hareket eden İbn Rüsd, Gazali?nin filozofları anlayamadığını şu şekilde ifade etmistir:

Bu iki delilin yanı sıra felsefi anlamda önemseyip benimsediği en önemli delil muharrik delildir. O, muharrik delili farklı şekillerde kullanarak vacibin varlığına ulaşmıstır. Bunların birinde o söyle bir ispat ortaya koymaktadır. Döngüsel varlık kadimdir. Hadis varlıkların hadisten çıkması şeklindeki sonsuza doğru gidişin kadim bir muharrikte durması gerekir. Bu kadim muharrik tözü itibariyle değişmeyip parçaları bakımından mekanda değişir. Parçaları itibariyle değişmesi demek, oluşan nesnelerin bazılarına yaklaşır bazılarından uzaklaşır ve bunun sonucu olarak yok olanın yok olmasına, var olanın da var olmasına neden olur. Bu gök cismi, sadece mekanda değişikliğe uğrar ve hadis olan fiilleri yönüyle hadis olanların nedenidir. Diğer taraftan fiillerinin sürekli olması, yani başlangıç ve sonunun bulunmaması nedeniyle bu gök cismi başlangıç ve sonu bulunmayan bir nedenden doğar. Bu neden de İlk İlke?dir. Buna denk gelen varlık İbn Rüsd?e göre Allah?tır.

İbn Rüsd?ün benimseyerek ifade ettiği bu delillere baktığımızda, hepsinde

3. Zat-sıfat ilişkisi bakımından oluşan çokluk.

Bu başlık?isbat-ı vacip? konusuyla ilgilidir. Bu doğrultuda İbn Rüsd?ün

İbn Rüşd teklik ilkesini vahdaniyet ile de ifade eder. Vahdaniyet ona göre?la ilahe illallah? cümlesiyle ifadesini bulur. Nefy ve icabı barındıran bu cümle Allah?tan başka bir ilahın reddini özetlemektedir.

İnayet delilinde iki esas, dikkate alınmıştır. İlki, alemdeki her şeyin insanın varlığına ve var oluş gayesine hizmet edecek şekilde düzenlenmiş olmasıdır. İkincisi ise bunun tesadüfen değil de bir kasıt ve irade sahibi fail tarafından gerçekleştirilmiş olmasıdır. Dolayısıyla bu ilkeler gereği alemde her şey bir hikmete bağlıdır ve bu hikmet, hikmetin en üst derecesidir. O zaman bu hikmetli evrenin varlığını muhtaç olduğu tek bir?Hakim? vardır. O da Allah'tır.