Kaldı ki, her zaman hale mağlup, aşk u iştiyakla yanıp-tutuşan dünya kadar insan gelip geçmiştir. "Ey mutriba, çal sazları, mest ü harabem men bu gece" diyen zat, mecazın cevazıyla, başka değil, aşıkların şevk u tarabını anlatıyor.

Ma'mur eyle bu harabı lütf-i izhardır bu dem."

Bazıları sekri, Hazreti Mahbub'un tam duyulup hissedilmesi anında kalbin fevkalade galeyana gelmesi şeklinde anlamışlardır ki, buna, nefsin gaybi varidat karşısında zevk u sürura gömülmesi veya aşkın galebe çalmasıyla salikin kendini yitirmesi de diyebiliriz. Birinci sekir tabii, ikincisi ise ilahidir. Ne var ki, sekir neden kaynaklanırsa kaynaklansın, hak yolcusu sürekli hayret yaşar; hep şevk u tarab içinde oturur-kalkar ve sekri daha da derinleştikçe, hayret ve dehşet vadilerinde dolaşmaya başlar; hatta bir an olur ki iradesi bütün bütün çözülür ve artık kendini O'nun varlığının nurunun bir gölgesi gibi duyar ki, bu noktaya ulaşan salike "murad" denir. Böyle birinin fani sıfatlarının yerini, Hazreti Baki'nin sıfatlarının tecellisi işgal eder; eder ve artık o "Benimle görür." hakikatinin mücella bir aynası haline gelir.

Bazıları, sekri sahva tercih etmiş ise de, bu, ya hale mağlup olmuş mestlerin mülahazasıdır veya sülukun televvün vadilerinde cereyan etmesinden kaynaklanmaktadır; zira sekirde gaybet, sahvda huzur vardır. Sekrin hale mağlubiyeti, sahvin ihsas ve şuura merbut bulunması; sekrin televvün, sahvin temekkün ifade etmesi; sekrin bazı velilerin yolu, sahvin enbiya ve asfiyanın mesleği olması gibi hususlar, sahvin birkaç kadem önde olduğunu göstermektedir ve "Gelmesi muhakkak yakin gelinceye dek Rabbine ibadet et!" diğer bir yaklaşımla; gözlerin ölümle iman rükünlerinin hakikatine uyanacağı ana kadar, seyr u süluk-i ruhaniyi devam ettir; ettir, zira namütenahiye müteveccih seyahat de namütenahidir.

Aslında, salikin kalbi vecd ile sarıldığı, gönlü Ebedi Mahbub'a aktığı, vicdanıyla gidip maiyyet yaşadığı esnada, enbiya basiret ve azmi gerekir ki bu türlü iltibaslara girilmesin. Yoksa, muhabbet çağlayanlarına yelken açan aşık u sadıklar, yer yer mecralarından taşarak aşkın yaşayacaklardır; yaşayacak ve beraberliğin verdiği neşve ve sürurla her zaman kendilerini o aşk dalgalarına salacak, hep "Hu" deyip hayret yaşayacaklardır.

Bazıları sekri, kelimenin ifade ettiği mana itibarıyla yadırgamış, aklen ve şer'an mezmum olan bir mefhumun tebcil edilmesi şeklinde anlamış ve ona karşı belli tavırlar içinde olmuşlardır. Aslında aşk u vecdin gereği kendinde olmama "hali" diyebileceğimiz sekir, Hazreti Tecelli'nin insanı mest ve sermest eden varidat veya tayflarına bir manada maruziyet, bir manada da mazhariyetten kinaye olarak kullanılmıştır. Cihet-i camia da, zevk u lezzet ve temyiz edememe gibi hususlar olsa gerek... Tevbe ile alakalı bir hadis-i şerifte Hz. Sahib-i Muhkemat, böyle muvakkat fakat aşkın bir sevinç karşısında: bedevi misalindeki beyanıyla bize bu konuda kapı aralar.

Bazen sekir; kavi bir iman, ciddi bir marifet, dengeli bir havf u heybetten kaynaklanır ve daha geniş bir alanda kendini hissettirir. Has dairede sekre gelince o, vecd erbabına mahsus bir "hal" olup, ne zaman hak yolcusu, sübühat-ı vechin nurları veya "bi kem u keyf" cemal nimetleriyle şereflendirilse, hemen sekir hasıl olur.. ruh, şevk u taraba girer.. ve gönülde aşkın bir heyecan yaşanır. Sahv, sekrin zıddıdır ve salikin yeniden ihsas ve şuur alemine dönmesi demektir. Sekri hak olan seyyahın sahvi de haktır. Ömürlerini gaybet vadilerinde ruhani zevklere gömülerek geçiren hak aşığı mest ü mahmurları ne zaman sultan-ı hakikat istila etse, duygu dünyalarında bir damla gibi deryaya düşer ve erirler.. bir cisim gibi yanar kül olur ve başkalaşırlar.. dahası bütün ihsas yolları ve köprüleri bir bir yıkılır.. her yerde ve her şeyde sadece O duyulur ve O hissedilir ki, böyle ihsas üstü hali, "Rabbi dağa tecelli buyurunca, onu paramparça etti ve Musa yığılıp yerinde kaldı." beyan ı sübhanisiyle irtibatlandıran bir hayli insan vardır.. ve böyle bir irtibattan hareketle, Tur Dağı onca kuvvetine, salabetine ve Seyyidina Hz. Musa da bir ulü'l-azm kelimullah olmasına rağmen, dağın parça parça olduğu, Hz. Kelimullah'ın da yıkılıp yerinde kaldığı gibi, ilahi tecelliler sırasında erbab-ı vecd de başkalaşır, tavırdan tavra girer, mest ü mahmur davranır ve müteşabihatın geniş vadilerinde çok defa mest ü mahmur konuşur:

Sahv, arifin, his ve şuur gaybubetinden sonra, ikinci bir ihsas ve idrakle kendine gelmesi veya ömrünü, enbiya-i izam gibi hep gözleri açık, ihsasları tam ve şuuru yerinde olarak geçirmesinden ibaret sayılmıştır ki, ona sekrin zıddı da diyebiliriz. Tokadizade Şekip'in:

Dilimin ezkarı Hu'dur, nalemin efganı Hu;

Sarhoşluk ve kendinde olmama hali diyebileceğimiz sekir; sofiye ıstılahında, salikin, sübühat-ı vechin şuaları karşısında mest olup kendini kaybetmesidir ki, onun yeniden his ve şuur alemine dönmesi demek olan sahv ile beraber zikredilir.. ve sahv u sekir şeklinde kullanılır.

"Nesimi, Saki lütfundan bu gün mest-i tecellidir,

Bu vadide söylenmiş sekirle alakalı daha nice beyan vardır ki, konumuzun istiap haddini aşar. Düşünün ki, o koca Hafız bile divanına, sözleriyle başlar.

Sekir bir hal ise, sahv bir makamdır ve sekre göre daha objektif, daha sıhhatli ve daha istikametli bir makamdır. Sekir, sübjektif Hak mülahazasına istinad etmesine karşılık sahv, isimleriyle malum, sıfatlarıyla muhat, na kabil-i idrak Zat-ı Ecell ü A'la mülahazasına dayanmaktadır. Diğer bir tabirle sekir, infisal televvünlü, sahv ise ittisal edalıdır. İlkinde az-çok "fena fillah" işareti, ikincisinde de "beka billah" remzi sezilir. O'nun bekasıyla bir beka billah ki, böyle bir hal, "beka billah-maallah" sözcükleriyle ifade edilir.

Bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da pek çok hakikat yolcusu, her yerde temaşa ettikleri ilahi nur, renk ve şekil karşısında, kendi çerçevelerine göre hep aynı şeyleri mırıldanacaklardır.

Böyle bir zirveye işaret sadedinde Semeretü'l-Fuad sahibi duygularını şöyle dile getirir:

Nakd-i canın harç kılmış yoluna dildarının,

"Bezminin mahrem-i bihuşu olan ehl-i huzur,

beyti, konuyla alakalı önemli bir çerçeve sayılabilir.

beyanı, mest ü mahmur böyle bir gönlün nağmeleridir.

sözleri o deryadan bir damla ve o halden bir kesittir.

Hak yolcusu sekir durumunda hali ve zevki, sahv durumunda da ilmi ve temkinidir; sekir halinde o, kendi cehd ü gayreti olmaksızın, her zaman bir zemzeme-i haz ve lezzet içinde, sahv halinde ise, bir temkin ve ihsas, bir iradilik ve şuur öncülüğünde hep Hazreti Hakikat'i duymaya çalışmaktadır.

Didemin envarı Hu'dur, aklımın fermanı Hu;

"Sakiya doldur şarabı, vakt-i iftardır bu dem,

Aşık-ı sermest olanlar Hu iledir Hu ile,

Vaslı Hu'dur, faslı Hu'dur, derdine dermanı Hu.

Gönlümün seyranı Hu'dur, canımın cananı Hu;

Sekir süresince hak yolcusunun gaybet duygusu hep "Hu" ile seslendirilir. Aşağıdaki mısralar?iltibasa açık yanları mahfuz? bu vadide söylenmiş güzel sözlerdendir:

"Bülbül tabiatlı benim dilim O'nunla çözülmüştür. Benim gören gözüm O'nunla görmektedir. Ben nutku O'ndan işittim; O bu nutku bana lütfetti ve onunla sırları gün yüzüne çıkardı. Şimdi, Huda'nın o parlak nuru sayesinde gönlüm pırıl pırıl.. ve yine bu sebeptendir ki, Hz. Muhammed'in nuruyla hoş kalbli biri olmuşum."

Beni mest eyleyen daim o meyden Mustafa gördüm."

İstemez neşvesini sahv ile etmek tağyir"

Sekir ile gaybet arasında her zaman bir eksiklik ve fazlalık söz konusudur. Şayet sekri yaşayan hak yolcusunun batını ilahi varidlere doymamışsa, o sekir noksandır.. ve böyle bir salik, gaybet ve ihsas halleri itibarıyla, sürekli gel-gitler içindedir.. dahası o, davranışları açısından da temkinden daha çok telvin edalıdır. Böyle bir hak yolcusuna, kendinde olmama manasına sekran demektense mütesakir demek daha uygundur. Bazen de bunun aksine, sekre sebebiyet veren varidler sağanak sağanak gelir ve salikin bütün benliğini istila eder ki, işte o zaman tastamam bir sekir hasıl olur.

Bundan başka sahv, hayat mülahazasıyla da sımsıkı irtibatlı ve cem-i irade halidir. Sekirde "cem-i vücud" ve "cem-i şuhud" mülahazalarının yer yer iradeyi baskı altına almalarına karşılık, sahvde: "Benimle duyar, Benimle görür, Benimle tutar ve Benimle yürür." gibi Allah maiyyetinin tezahür ve tecellileri sayılan bir hususi inayet, hususi riayet ve hususi medet söz konusudur.