"Uhud dağı kadar altınım olsa borcumu ödemek için alacağım miktar müstesna, kalan kısmının üzerinden üç gün geçmeden elimden çıkmasını arzu ederdim." 15

7. Tasavvuf Hakk'a vuslattır ,

2. Yusuf, 12/20

Allah Rasulü, ömrü boyunca zahidane bir hayat yaşadı. Yünlü, pamuklu, yamalı, yamasız, ne bulduysa onu giydi. Ne bulduysa onu yedi. Pabuçlarını, elbiselerini kendisi yamadı. Merkebe bindi, koyun ve keçilerini bizzat sağdı. Zengin-fakir herkesle el sıkışıp görüştü. Kilim üzerinde uyudu. Zevcesi Hafsa validemiz anlatıyor: "Bir kilimi ikiye katlar da ona yatak yapardık. Bir defasında dörde katlamıştık da gece namaza kalkamamış ve "altına ne serildiğini" sorarak her zamanki serginin serilmesini taleb etmiş, istirahatı ile fazla meşgul olunmasından hoşnud olmamıştı.19

Tasavvuf ve sufi kelimeleri, her ne kadar kitap ve sünnette lafız olarak geçmese de mutasavvıfların tasavvufu tarif ederken kullandıkları ifadeler ile tasavvuf kavramlarının ekserisi, Kur'an ve sünnet kaynaklıdır. Bu yüzden tasavvuf tariflerinin Kur'an ve sünnetten mesnedinin gösterilmesi, tasavvufun kaynağını da ortaya koyacaktır.

7. en-Naziat, 79/38

3. Tasavvuf tasfiye; Yani kalb temizliğidir,

Allah Rasulü vefat ettiği zaman, arkasında ne altın, ne gümüş, ne de cariye bırakmıştı. Sadece binmekte olduğu beyaz bir katırla, silahı, bir de yolcular için vakfettiği bir arazisi kalmıştı. Hatta vefatı sırasında bir vesk arpa karşılığı zırhı bir yahudide rehindi.18

13. Müslim, Zühd l

9. el-Kehf, 18/46

10. İbn Mace, Zühd l

6. Tasavvuf Allah'a tam teslimiyet ve rabbaniliktir,

Tasavvuf kelimesinin hangi kökten geldiği konusunda olduğu gibi, tasavvufun tarifi konusunda da belli bir görüş birliği sağlanamamıştır. Tasavvuf, nazari ve akli bir ilim olmadığı, aksine tecrübi bir ilim olduğu için tarifleri de pek çoktur. Çünkü her mutasavvıf tasavvufu yaşadığı manevi tecrübelere ve bulunduğu makamlara göre tanımlamaktadır. Bu tariflerin sayısını bine kadar çıkaranlar, hatta "mutasavvıfların sayısıncadır" diyenler vardır. İngiliz Müsteşrik Nickolson, Kuşeyri Risalesi ile Attar'ın Tezkiretü'l-evliya'sı ve Cami'nin Nefehatü'l-üns'ünde geçen yetmiş sekiz tarifi kronolojik sırayla bir araya getirmiştir.1 Tasavvufu ayrı ifade ve lafızlarla ele alan bu tarifleri on grupta toplamak mümkündür. Biz bu bölümde tarifleri on maddede gruplandırdıktan sonra bunların Kur'an ve sünnetten mesnetlerini göstermeye çalışacağız. Önce tasavvuf tariflerini sıralayalım:

Hz. Peygamber'in bundan başka dünya hayatına değer vermemeyi öğütleyen pek çok hadisleri vardır. Bunlardan bazıları şöyledir:

1. bk. Ethem Cebecioğlu, "Prof. Nicholson'ın Kronolojik Esaslı Tasavvuf Tarifleri" A. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXIX Ankara, 1987, s. 387-406.

4. Al-i İmran, 3/185

8. Tasavvuf İslam'ın ruh hayatıdır,

5. Tasavvuf istikamet; yani kitap ve sünnete sarılmaktır,

5. Lukman, 31/33

Abdullah b. Amr diyor ki: Allah Rasulü bir gün bize uğramıştı. Biz de oturduğumuz kulübeyi tamirle meşguldük. Bize "ne yaptığımızı" sordu. Biz de "yıkılmak üzere olan evimizi onarıyoruz." dedik. Bize: "Eceliniz daha yakın." buyurdu.14

Hz. Peygamber 'in evinde günlerce ateş yanmaz, bir çorba bile pişmezdi. Üç günden fazla üst üste karnını doyurduğu olmazdı. Yiyecek bir şey bulursa yer, değilse oruca niyet ederdi. Bazen açlıktan karnına taş bağladığı bile olurdu. Nitekim Hz. Ömer: "Ben, Rasulullah'ın bütün bir gün açlıktan kıvrandığını ve karnını doyurmak için adi bir hurma bile bulamadığını gördüm."17 derdi.

Bir başka hadislerinde "dünyanın mü'minin zindanı, kafirin cenneti" olduğunu haber vermişlerdir.13

Ayetlerde genellikle dünya hayatı ve ona meylin yerilerek ahiret hayatının öğülmesinin sebebi, insanda fıtri olan dünya sevgisini frenlemek ve kulluk şuurunun kaybolmamasını sağlamaktır. Hz. Peygamberin hadislerinde de zühd öğülmüş ve zühdün en güzel örnekleri kendi hayatlarında görülmüştür. Nitekim bir hadis-i şerif var ki, tasavvufi anlamdaki "zühd" kavramını özetlemiş gibidir. Bir sahabi gelip Hz. Peygamber 'e sorar:

3. el-Müzzemmil, 73/8

"Altına, gümüşe, kumaşa ve abaya kul olanlar helak oldu. Böyleleri kendilerine bir şey verilince razı olurlar, verilmeyince kızarlar."11

4. Tasavvuf tezkiye; Yani nefs ile mücahededir,

Hz. Peygamber bir gün elini İbn Ömer 'in omzuna koyarak: "Dünyada ya garip bir insan gibi, ya da yolcu gibi ol!" buyurur.12

9. Tasavvuf bir batın ilmidir,

17. Müslim, Zühd, 36

"- Ya Rasulallah, bana öyle bir amel göster ki, onu işlediğim zaman beni hem Hakk, hem de halk sevsin." Hz. Peygamber buyurur:

12. Buhari, Rikak 3; Tirmizi, Zühd 25

10. Tasavvuf havassa ait ledün ilmidir.

15. Buhar!, İsükraz 3

16. İbn Mace, Zühd, 409

8. el-Bakara, 2/86

11. Buhari, Cihad 70; Rikak 10; İbn Mace, Zühd 8

Zühd, tasavvufun gerçekleştirmeyi amaçladığı ruhi olgunluğa götüren bir vasıtadır, bizzat gaye değildir. Bu yüzden tasavvufu sadece zühd diye tarif, eksik olur. Kur'an'da zühd kelimesi bir yerde ve ism-i fail vezninde geçmektedir. "Zaten onlar Yusuf hakkında zahid idiler, O'na değer vermezlerdi."2 Kur'an'da, dünyadan kesilip tam anlamıyla Allah'a yönelme manasında "Tebettül" kelimesi kullanılmıştır. "Her şeyden kesilerek tam anlamıyla Allah'a yönel."3 Kur'an'da pek çok ayet-i kerimede dünya hayatının geçiciliği ve çekiciliği anlatılmış4 ; insanları kandırmaması istenmiş5 ; önemsizliği ve ahiretin daha önemli ve hayırlı oluşuna dikkat çekilmiş;6 dünya hayatının asla ahiret hayatına tercih edilmemesi emredilmiş;7 dünya hayatına karşılık ahiret hayatının verilmesinin ağır bir azabı gerektireceği bildirilmiş;8 mal ve evlat dünya hayatı, iyi ameller ise ahiret hayatı olarak değerlendirilmiştir.9

İbn Mes'ud'un haber verdiğine göre Rasul-i Ekrem bir gün hasırın üzerinde uyumuş ve hasır mübarek vücudunda izler bırakmıştı. Bunun üzerine: "Hasırla aranıza bir şeyler serseydik " diyen sahabilere: "Benim dünya ile ne işim var? Ben, dünyada yolculuğu sırasında bir ağaç altında gölgelenen, sonra da oradan geçip giden bir yolcu gibiyim."16 buyurmuştu.

"Dünyaya karşı zahid ol ki Allah tarafından sevilesin. İnsanların ellerindekilere karşı zahid ol ki, onlar tarafından sevilesin."10

19. Tirmizi, Şemail, s. 261

Zühd dünyaya karşı tavır koymaktır. Masivadan yüz çevirip Allah'a yönelmektir. Tasavvufun Allah sevgisine engel olan dünya alakasını kalbden çıkarıp, gönlü Allah'a yöneltme özelliğine dikkat çeken bazı mutasavvıflar, onu zühd olarak görmüşlerdir. Tasavvufi telakkinin zühd olarak ortaya çıkışı nazar-ı itibara alındığında bu görüşün yanlış olmadığı anlaşılır. Kronolojik esasa göre ilk tasavvuf tarifi yapan Ma'ruf Kerhi'nin (0.200/815) tanımı da zühd anlayışına uygundur: "Tasavvuf hakikatleri almak, insanların elindekinden ümid kesmektir."

18. İbnSa'd, Tabakat, 1,408

l. Tasavvuf zühddür:

1. Tasavvuf zühddür,

2. Tasavvuf güzel ahlaktır,

14. Müslim, Zühd 1; Tirmizi, Zühd 16

6. en-Nisa, 4/77