Milli Mücadeleden bahsedildiğinde hemen herkes, Enver Paşa?nın hayalciliğinden dem vurarak, gereksiz yere devleti I. Dünya Savaşı'na soktuğundan söz edip, onun ölümle sonuçlanan Rusya ve Türkistan mücadelesini Napolyon olma hevesine bağlarlar. Buna mukabil Mustafa Kemal Paşa rasyonalitenin ve gerçekçiliğin sembolüdür. O, bu tür maceralardan hep uzak kalmış, hatta Almanlar safında 1. Dünya Harbine girişimize de muhalefet etmiştir. 1922?den sonra dillendirilmeye başlayan ve klişeleşen bu söylem gerçeği ne kadar yansıtmaktadır? Acaba işin hakikati böylemidir? Mustafa Kemal Paşa ve İttihatçı lider kadrosunun birbirleriyle mektuplaşmalarına bakıldığında, bu söylemin doğru olmadığı ortaya çıkmaktadır.

Bekir Sami Bey konuşmasında; Mısır, Hindistan, Fas, Cezayir, Tunus ve Afrika?yı örnek göstererek bütün İslam aleminin İngiliz, Fransız ve İtalyan boyunduruğu altında olduğunu, despoitizm altında inleyen bu halkların Müslüman olmaktan başka suçu olmadığını, Hristiyan azınlıklara tanınan hakların bile bu milletlere tanınmadığını, bağımsızlığımıza ve mevcudiyetimize karşı ittifak içinde bulunan Hristiyanlık?ın fanatik saldırılarına karşı koyabilmek için İslam?a sarılmak zorunda olduğumuzu, Peygamberimizin talimatları doğrultusunda tüm Müslümanlar arasında ittihadı ve kardeşliği tesis etmek durumunda olduğumuzu, Müslümanların emniyeti için başka bir yol bulunmadığını, bundan dolayıdır ki programını okumuş olduğu Cemiyetin kurulmuş olduğunu ifade eder.

Zafer Toprak; "Bolşevik İttihatçılar ve İslam Kominterni, İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı " Toplumsal Tarih, Sayı 43, Temmuz 1997, Sayfa 6-13.

Prof. Dr. Metin Hülagu, Timaş yayınlarında çıkan?İslam Birliği ve Mustafa Kemal? adlı kitabında, Sivas İslam Kongresi hakkındaki İngiliz Devlet arşivi belgelerini yayımlamıştır. Sayın Hülagu söz konusu kitabında, kongreye katılanları ve alınan kararları anlatmış, İslam Kongresi?ni tertip eden Muvahhidin Cemiyeti hakkında bilgiler vermiş, bu konudaki İngiliz istihbarat raporlarını kitabına eklemiştir.

Nihayet mektubuna, ?Bizlere gelince istediğiniz şekle girmek, istediğiniz tarzda çalışmak, arzu ettiğiniz hususi ve umumi her türlü fedakarlığı yapmak en büyük emelimizdir. Muvaffakiyetinize bütün kalbimizle duahanız.? (age. sayfa 210) diyerek son verir.

Bu mutabakat Enver Paşa ile Mustafa Kemal Paşa?nın karşılıklı mektuplarına da yansımıştır. Enver Paşa Mustafa Kemal?e Moskova?dan gönderdiği 26.09.1920 tarihli mektubunda, kendisinin görüştüğü Sovyet Hükumeti erkanın esasen komünizm şeklinde olmasa bile İngiltere aleyhindeki harekatı ihtilaliyeye yardım etmeyi prensip olarak kabul ettiklerini bildirir.

Sivas?taki toplantıda 9 maddelik kararlar alınır. Alınan kararların 1. Maddesine göre, Avrupa devletlerinin Hilafet ve Osmanlı devletini yok etmeyi, Türkleri İstanbul, İzmir, Edirne ve Adana?dan çıkarıp atmayı veya Hilafetin saygınlığını gidermeyi ve İmparatorluğun bağımsızlığını tehlikeye düşürmeyi hedef alan bir siyaseti uygulamaya koymaları halinde, evvela Osmanlı milleti böyle bir karar boyun eğmeyi reddedecek, ikinci etapta ise Muvahhidin Cemiyeti şubeleri vasıtasıyla dünya Müslümanlarını isyana teşvik edecektir. Diğer alınan kararlar, Muvahhidin Cemiyeti Yürütme Kurulu?nun Milli Mücadele Kuvvetleri Temsilci Kurulu ile ortak hareket etmesine ve Mustafa Kemal ve Rauf Bey?in önderliğinde bir askeri kurul oluşturulması ve faaliyetine ilişkin kararlardır.

Samih Nafiz; Albay Hüsamettin Ertürk Hatıratı: İki Devrin Perde Arkası, İstanbul, 1964, Sayfa

Cemiyet ilk genel kongresini 37 delegenin katılımıyla, 11 Kasım 1919 tarihinde Sivas?ın Zara ilçesinde, Rüştü Koleji?nde gerçekleştirmiştir. Mısır, Suriye, Arabistan, Güney Kafkasya ve Kırım?dan delegeler gelmiştir. Kongre Mısır temsilcisi Akkaz Efendi Hardun?un okuduğu aşır ile açılmıştır. Kongrenin başkanlığını Hasipzade Vecihi Efendi, Sekreterliği Rauf Bey ve İsmail Bey yürütür. Açılış konuşmasını Bekir Sami Bey yapar ve toplantının gayesini açıklar.

Mustafa Kemal Paşa, Talat Paşa?ya gönderdiği 25 Ekim 1920 tarihli bir diğer mektupta, ?Gerek mekatib-i mezkure mefadından ve gerek Cami Beyefendi?nin ifadatından müsteban olacağı üzere, zat-ı alinizin garp aleminde, bizim anavatanda ve diğer rüfekayı mesainin de memalik-i şarkiyede mütevaziyen hareket ve müttefikan bezli mesai ve gayret etmeleri halas-ı memleket ve selamet-i millet için azami derecede istifadenin şartı mukaddemidir . Bu cihetle garpta vukubulacak mesai ve ve icraatı devletlerinden buraya peyderpey itayı malumat edildiği takdirde, mukarrerat ve icraatta ahengi tam husul bularak maksada vusul kesbi suhulet eder.? diyerek, üçlü bir görev taksimatından bahseder. Anadolu?da Mustafa Kemal Paşa, Avrupa?da Talat Paşa ve Şark Memleketlerinde başta Enver Paşa olmak üzere diğer ittihatçılar milletin kurtuluş ve selameti için birlikte mücadele edeceklerdir. (age. sayfa.220)

Kongrede Osmanlının bütünlüğü, panislamik silahlı hareket ve Bolşeviklerle Müslümanların ilişkileri gündeme getirilmiş, Sovyet hükümeti nezdinde görev alan İvan Perepeloff her ulusun kendi ulusal kültürünü geliştirebileceği ve tüm Müslümanlar için İslam birliğini simgeleyen bir Osmanlı birliğinden yana olduğunu vurgular. Perepeloff, Osmanlı topraklarında bulunan işgal ordularına karşı askeri harekata geçilmesi önerisini de getirir.(Bolşevik ittihatçılar ve İslam Komitesi, İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı , Zafer Toprak, shf.12)

?Şu halde Ankara Hükumeti tecelli ve temadisini eczanı dil temenni ettiği muvaffakiyatı devletlerine ait teşebbüsat ve icraat hakkında muntazaman verilecek malumat ve tafsilata her zaman intizar edeceği gibi muhafaza-i mevcudiyeti millet ve muktezayı asra göre temdidi bünyanı devlet emrinde buraca vaki olacak teşebbüsat ve icraat hakkında bu bilmukabele muntazaman itayı kasit ve mesai temin etmeyi pek münasip görürüm.? (age. shf.49)

1)Müslümanları alakadar eden İslami konuların tartışılması,

Kongrede görüşülmesi kararlaştırılan maddeler şu hususlardan oluşmaktaydı:

Tam tersine Mustafa Kemal Paşa, Enver, Cemal ve Talat Paşaların Divan-ı Harb-i Örfi?de, ?Gereksiz yere memleketi harbe sokmak? suçundan yargılanmalarına karşı çıkmıştır. Mustafa Kemal Paşa, Talat Paşa?ya yazdığı mektupta Harb-i Umumi?ye (1. Dünya Harbi) Almanlar safında girmenin zaruri olduğunu, bundan dolayı harb mes?ulü aramanın mantıksız olduğunu ifade etmiştir. Anadolu?ya geçen Mustafa Kemal Paşa ve İttihatçı lider kadrosunun mektuplarına yansıyan müşterek düşman emperyalizmdir. Emperyalizmle kastedilen İngiltere?dir. Gerek dahildekiler , gerekse hariçtekiler emperyalizmle mücadelede müttefik olarak Bolşevik Rusya?yı seçmiş ve işbirliğinin yollarını aramışlardır.

1919 Kasım-Aralık aylarında, Sivas?ta üç oturum halinde bir İslam Kongresi düzenlenir. İlk oturumu 11 Kasım 1919 tarihinde, Sivas?ın Zara ilçesinde yapılan ve icra heyetine Mustafa Kemal Paşa?nın da seçildiği bu İslam Kongresi hakkında maalesef yerel kaynaklarda çok fazla bilgi bulunmamaktadır. İngiliz istihbaratı tarafından yakından izlenen bu konferansın raporları İngiliz devlet arşivlerinde araştırmacıların incelemesine açılmıştır.

Kongre on maddeden oluşan karar metnini ittifakla kabul eder. Kongreye katılan üyeler, Hilafet?e ve İslam?a bağlı kalacaklarına, Cemiyetin gayelerine sadık kalacaklarına yemin ederler. Bir hafta içinde tekrar toplanma kararı alan Muvahhidin Cemiyeti, üçüncü toplantısını 10 Aralık 1919 tarihinde Sivas?ta İdadi Mektebi?nde yapar.

Bütün bu teşkilat ya şimdiden veyahut ileride Mustafa Kemal Paşa?nın şahsına veyahut teşkil edeceği bir büroya rapt olunabilir. Harici teşkilatın nokta-i temasını ben teşkil edeceğimden işin ciddiyet ve safiyetinden emin ve askerce bir itaate intizar olunabilir.? (age. sayfa 206-207)

Bilinmeyen Sivas İslam Kongresi Üzerine-II

?Tatbikini muvafık gördüğüm üç tarz-ı mesaiyi burada tekrar etmek istiyorum.

Bu projeye göre, bütün İslam ülkelerini temsil eden delegelerden oluşan bir?Nihai Hilafet Komitesi? teşkil edilecek, her İslam ülkesi halife emrine özel bir temsilci gönderecek, buna karşılık olarak, Halife de her ülkeye hususi temsilci gönderecekti. Komite, Müslüman dünyasını ilgilendiren konularda çalışmalar yaparak Halifeye siyasi tavsiyelerde bulunacak, ayrıca İslam dünyasının ahlaki, dini ve maddi menfaatlerini ilgilendiren hususlarla alakadar olacak, İslam dünyasının gelişmesi ve kalkınması için raporlar hazırlayacaktı. Bu gayeyle birçok İslam ülkesi ileri geleni Ankara?ya davet edilmiş ve hususi bir komite oluşturulmuştu.

Yukarıda nizamnamesini özetlediğimiz Muvahhidin Cemiyeti Suriye, Mısır ve Irak halkı arasında büyük destek görmüştür. İngiliz kaynaklarına göre Cemiyet, Şam, Humus, Baalbek, Kahire, Tanta, Reşid, Hayfa, Halep, Zor, Bağdat, Necef ve Kuveyt?te merkezler oluşturmuş, Mısır ve Bombay?da şubeler açmıştır. Kuruluşundan sonra Milli Mücadele Hareketi ve Suriye?de faaliyet gösteren Naidü?l-Arabi Cemiyetleri ile birleşmiş, Mısır şubesi vasıtasıyla Hizbu?l-Vatani Cemiyeti ile birleşme görüşmeleri yapmıştır. Cemiyete 120 Mısırlı subay katılmış, Kasım ayında yaptığı toplantılara 50-60 bin kişinin iştirakiyle Mısır?ın bağımsızlığı ve Hilafete bağlılık gösterileri yapılmıştır.

Talat Paşa, Mustafa Kemal?e gönderdiği 22 Aralık 1919 tarihli mektubunda, 1917 Bolşevik İhtilali ile hammadde zengini Rusya?yı kaybeden Avrupa?nın, uğradığı zararı Türkiye?den karşılamaya çalışacağını, bu sebeple Avrupa ile bir sulh yapılsa bile, bu şartlarla iktisaden gelişmeyi temin etmenin mümkün olamayacağını, dolayısıyla Avrupa?nın hür ve müstakil bir Türkiye?nin vücuduna mani olacağını, sulhun sınırlayacağı Türkiye?nin Avrupa?nın bu gayesine sed çekebilecek kuvvette bulunamayacağını değerlendirir. Ona göre bu kuvveti hariçte aramak ve yardımcı kuvvetler vücuda getirmek icap etmektedir. Talat Paşa mektubunda, ?bunu ben iki büyük muhitte aramak ve kuvvetli bir teşkilat yapmakta görüyorum. Bu kuvvetin biri vasi Türk alemi, ikincisi de İslam alemidir. Türk aleminde şimdiye kadar hiç işlenmemiş olan Türkistan bizim için esaslı bir saha-i mesaidir. Bu sahada dahildekilerin doğrudan çalışması hem müşkül, hem de tehlikelidir.? (İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Hüseyin Cahit Yalçın, Sayfa 204) sözleriyle çalışma sahalarını açıklamış ve bu sahada çalışmanın hariçtekiler için daha uygun olduğunu ifade etmiştir. Talat Paşa mektubunun son kısımlarında memleket için çalışmayı üç madde halinde özetlemiştir.

Mustafa Kemal Paşa, Ankara Hükumeti?nin bu hain taarruza şimdiye kadar muvaffakiyetle mukabele ettiğini, bu taaruzun uzun süre devam edeceği ihtimaline karşı Şarkta bir?nokta-i istinad?a lüzum duyulduğunu, bu maksatla Bolşevik Rusya Cemiyeti ile bir itilaf akdinin yapıldığını, ancak bu akdin iyi sonuç vermesinin ve karşı tarafça değiştirilmesini önlemenin, sahip olduğu hilafet makamı dolayısıyla bütün alem-i İslam üzerinde nüfuz sahibi olan Türkiye devletinin bu nüfuzunu, içinde bulunduğu yüzyılda da, soydaşı olsun olmasın bütün alem-i İslam üzerinde artırarak devam etmesine bağlı olduğunu açıklamıştır.

Milli mücadeleyi yürüten kadro, 1919-1920 yıllarında, nizamnamesi hakkında bilgi verdiğimiz Muvahhidin Cemiyeti ile tam bir fikir ve hareket birliği içerisinde görülmektedir. İslam İttihadını sağlamaya yönelik bu gayretlerin arka planında yer alan devlet mutabakatını ve bu mutabakatın bozuluşunu bir sonraki yazımızda açıklamaya çalışacağız.

Mustafa Kemal Paşa Arap dünyasıyla olan ilişkileri aşağıdaki şekilde anlatır;

Mustafa Kemal Paşa mektubunda Türk Dünyasına yönelik faaliyetlerden de bahseder;

Nizamnamede, gizli olarak faaliyet gösteren Cemiyetin örgütlenme biçimi de anlatılmakta, her üyenin hayatına da mal olsa cemiyetin emirlerine kesin olarak itaat etmesi gerektiği, emirlere itaat etmeyenlerin ihanetle suçlanarak yargılanacağı açıklanmıştır.

Nizamnamenin ilk maddesinde, medeniyetin gelişmesine rağmen fanatizmin hala dünyada hüküm sürdüğü, bu nedenle dinin yönlendirdiği her türlü saldırıya karşı koymak için dinden istifade edilmesi gerektiği belirtildikten sonra Cemiyetin gayesi; tüm dünya Müslümanlarını Hilafet?in etrafında toplamak ve otonomilerini, bölgesel ve kültürel bağımsızlıklarını nazar-ı dikkate almak kaydıyla, aralarında dayanışma birliği sağlamak olarak açıklanmıştır. Muvahhidin Cemiyeti batılı devletlerin İslam ülkelerini işgal etmesini Hıristiyan fanatizminin sonucu olarak görüyordu. Bu bakış açısı o sırada milli mücadeleyi yürütmekte olan kadro tarafından da benimsenmişti. Nitekim, 11 Kasım 1919 tarihinde gerçekleştirilen ilk toplantının açılış konuşmasını yapan Bekir Sami Bey konuşmasında, Hıristiyanlık?ın fanatik saldırılarına karşı koyabilmek için İslam?a sarılmak zorunda olduğumuzu, bundan dolayıdır ki programını okumuş olduğu Cemiyetin kurulmuş olduğunu ifade etmiştir.

Cemiyet İngilizlerin tartışmaya açtığı, hilafetin kime ait olduğu meselesinde tavrını net olarak ortaya koymuştur. Nizamnamenin 3?üncü maddesine göre Hilafet makamı, Osmanlı İmparatorluğu?nun hak ve fazilet bakımından yöneticisi olmasının yanında Osmanlı Hanedanının en yaşlı üyesi bulunan kimsenin hakkıdır. Bu yüce makam hiçbir tereddüde mahal bırakmayacak şekilde tüm Müslüman dünyasını murakabe etme ve kontrolde bulunma hakkına sahiptir.

İlhan Tekeli-Selim İlkin; Kurtuluş Savaşında Talat Paşa ile Mustafa Kemal?in Mektuplaşması, Belleten C:XLIV Nisan 1980 s.311.

?Azerbaycan, Şimali Kafkasya, Gürcistan ile daha ilk devirde az çok münasebata başlanmıştı. Halil Paşa ile Sivas?ta ariz ve amik görüştükten sonra kendisini Azerbaycan?a gönderdik. Esaretten kurtulan Nuri Paşa?nın da Kafkasya?da faaliyete geçmesi için tedabir alındı. Elyevm her ikisi ile muhabere ve münasebet berdevamdır. Halil Paşa Azerbaycanlılardan bir kuvvetin başında olarak elyevm dedir. Ve Ermenilerle muharebe ediyor, Nuri Paşa şimali Kafkasya kuvvetlerine kumanda ediyor. Kendilerine arzu ettikleri zabitleri peyderpey gönderiyoruz.

Kazım Karabekir; İstiklal Harbimizde Enver Paşa ve İttihat ve Terakki Erkanı, Menteş Kitabevi, 1967.

Paşa mektubunda bu açıklamadan sonra, Hareket-i Milliye?nin teşkilatlanmasından ve Kongrelerin görevlendirdiği Heyet-i Temsiliye?nin faaliyetlerinden bahseder. Heyet-i Temsiliye?nin riyasetinin kendisinde olduğunu bildirir.

3)Avrupa Milletler Birliği teşkilatına karşı, Türkiye?nin başrolü oynayacağı, İslam Milletler Birliği?nin tesis edilmesi.

Mustafa Kemal Paşa, mektubun son kısmında, Bolşeviklerle hafi bir anlaşma yapılarak, Azerbaycan ve Dağıstan?ın tamamiyet ve istiklallerinin Bolşevikler tarafından tasdik edildiğinden bahseder. ?Azerbaycan ve Dağıstan havalisindeki adamlarımız Bolşeviklerle ve Türkistan?la irtibat ve münasebetlerinde devam etmektedirler? diyerek, Kafkasya?da yürütülen faaliyetler hakkında bilgi verir.

Yrd. Doç. Dr. Hülya Baykal; Milli Mücadele Yıllarında Mustafa Kemal Paşa İle Cemal Paşa Arasında Yazışmalar, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 14, Cilt V, Mart 1989.

Nizamnamede, fiilen bağımsız bulunmayan veya yabancı kuvvetlerin sömürgesi yahut otoritesi altında bulunan Müslüman halkların, Avrupa devletlerince de benimsenmiş olan milli prensiplere uygun olarak, bağımsızlıklarını elde etmelerine gayret etmek cemiyetin başta gelen vazifesi olarak açıklanmıştır. Bu ülkelerin bağımsızlığının elde edilmesini müteakip her ülkeden gelecek temsilcilerin katılımı ile oluşacak ve hilafet merkezinde veya ona yakın herhangi bir beldede toplanacak olan Muvahhidin Cemiyeti Meclisi?nce varılan kararlara uygun olarak?ittihad-ı İslam? uygulamaya konulacaktır.

2)Hilafet meselesinin ele alınması,

Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey, Ahmed Bey Attar , Cilanizade Necip , Ahmed Zafer el-Nebai , Yahya Tehmasab , Rauf Peşdili, Cevherizade Ahmed Nimet, altı ay süreyle Cemiyetin yürütme kurulu üyeliğine seçilirler.

Mustafa Kemal Paşa amansız düşmanımız olarak gördüğü İngiltere?ye karşı yapılacak mücadelenin etkisinin sadece Türkiye ile sınırlı kakmayacağını, muvaffakiyet halinde?bütün cihan-ı medeniyetin ve bilhassa şark aleminin? bütün çehresini kökten değiştireceğini mektubunda şu cümlelerle ifade etmiştir:

Talat Paşa?nın Mustafa Kemal?e yazdığı 22 Aralık 1919 tarihli mektup ile Mustafa Kemal Paşa?nın 29 Şubat 1920 tarihli cevabi mektubu, İttihatçılar tarafından ortak düşmana karşı işbirliğinin mutabakat metni olarak algılanmıştır. Gerek kendi aralarındaki yazışmalarda, gerekse Mustafa Kemal?e yazdıkları mektuplarda, Mustafa Kemal Paşa?nın 29 Şubat 1920 tarihli mektubuna bu yönde atıflar yapılmıştır.

Talat Paşa mektubunda, ?gaye-i umumi?yi gerçekleştirmek için, geçmişteki umumi ve hususi hataları unutarak, geniş bir fikirle, herkesin kabiliyetinden azami derecede istifade edilmesi gerektiğini belirtir. Gerek İslam alemindeki nüfuz ve ehemmiyeti, gerekse azim ve metaneti dolayısıyla, Türk aleminde çalışacak en mühim uzvun Enver Paşa olduğunu kanaatindedir. Nitekim Enver Paşa?nın, daha önceden hazırlıklar yaptığı Türkistan, Azerbaycan ve Şimali Kafkasya?ya müteveccihen bazı rüfeka ile birlikte gittiğini mektubunda belirtir. Talat Paşa, Bolşevik rüesası ile sürekli temasta olduğunu, Bolşeviklerin eski Rusya İmparatorluğu sırasında ortaya çıkan muhtariyet ve istiklalleri tanıyacaklarını söylediklerini, Bolşeviklerin Şark Meseleleri Uzmanı Radek?in hapisten tahliyesini ve Moskova?ya geçmesini sağladığı için, kendisine medyunu şükran olduklarını yazar.

Mustafa Kemal Paşa tarafından Talat Paşa?ya yazılan 29 Şubat 1920 tarihli cevabi mektup, Talat, Enver ve Cemal Paşalar ile hariçte faaliyet gösteren diğer ittihatçılar tarafından bir mutabakat metni olarak görülmüştür. Nitekim Cemal Paşa, Mustafa Kemal Kemal Paşa?ya Moskova?dan, gönderdiği 03 Haziran 1920 tarihli mektubunda, ?Talat Paşa ile sebk eden muhaberatınız neticesinde takarrür etmiş olduğu üzere Bolşevik Rusya Hükümeti ile Türkiye arasında bir ittifak esaslarını müzakere etmek ve Rusya?nın Türkiye?ye muavenetini temin eylemek ve alelhusus İran ve Hindistan dahilinde ihtilaller ika ederek İngilizleri son derece müşkilata uğratmak mesailini kararlaştırmak üzere Moskova?ya geldim.?(İstiklal Harbimizde Enver Paşa ve İttihat ve Terakki Erkanı, Kazım Karabekir, s.10-13.) diyerek, faaliyeti hakkında bilgi vermiş, Mustafa Kemal Paşa?nın 29 Şubat 1920 tarihli mektubundan müşterek mücadeleye ait bir karar metni olarak bahsetmiştir.

10 Haziran 1920 tarihli Times Gazetesi, Sivas?ta gerçekleştirilen İslam Kongresi?ni haber yapar. Gazetenin haberinde, İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı ?nın Doğu Komitesi?nin Şubat 1920 başında Sivas?ta Mustafa Kemal?in başkanlığında toplandığını yazar. Times?a göre o sıralarda Sivas?ta hemen hemen tüm İslam örgütlerinin temsilcisi bulunmaktadır. Mustafa Kemal?in Alman askeri danışmanı Albay von Straub, Tatar ve Azerbayacan temsilcisi Hüseyin Agabekof, Vladikafkas temsilcisi Ahmed, Mustafa Kemal nezdinde Bolşevik Rusya temsilcisi İvan Perepeloff?da kongreye katılmıştır.

Enver Paşa mektubunun devamında bir dünya analizi yapar. Değerlendirmesinde, 1. Dünya Savaşından sonra Almanya?ya imza ettirilen anlaşmanın uygulanmasının kabil olmadığını, Almanlarla Fransızlar arasında bir savaşın kaçınılmaz olduğunu, savaştan İtalyanların pek çok zararla çıktıklarını, İngiliz tazyiki altındaki İtalyanların iktisadi buhranı aşamadıklarını, İngiltere aleyhinde harb eden Türkiye?yi tabii bir yardımcı olarak kabul ettiklerini, İtalyanlardan Anadolu?ya silah tedarikinin mümkün bulunduğunu, bütün Avrupa?da İngiliz aleyhtarlığının umumi bir şekil aldığını, Fransa?nın bile İngiltere?ye karşı memnuniyetsizliğini bazı vesilelerle izhar ettiğini, ancak Almanya?dan çekindiği için İngiltere?den uzaklaşmaya cesaret edemediğini, bu arada Macarların Antant?a karşı mücadeleyi devam ettirmek için Almanya, Bulgaristan, Rusya ve Türkiye ile bir ittifak arayışında olduğunu belirtir.

Talat Paşa için, İslam aleminde yapılacak çalışmalar içerisinde İngiliz sömürgesi Hindistan önemli bir yer tutmaktadır. Mektubunda, Türkistan teşkilatının Afganistan vasıtasıyla Hindistan?da çalışarak Hindistan aleminde bir tesir yapabileceğini, Devlet-i Aliyye ve Hilafet-i İslamiyye lehinde kuvvetli bir cereyan uyandırabileceğini yazar. Paşa mektubunda Arap aleminden de bahseder. Araplar, kendilerine bağımsızlık vaad eden Fransızlar ve İngilizlerle yaptıkları mütarekeden hayal kırıklığına uğramışlardır. Kendileriyle temas kuran bazı Araplar, maziyi unutarak, Türklerle tekrar birleşmek, beraber çalışarak İtilafçıların istilasına mani olmak, Mustafa Kemal Paşa ile bir münasebet kurmak arzusundadırlar. Talat Paşa?ya göre, Arapların Türklerle birleşme arzusunu sulh görüşmeleri sırasında izhar etmek, Hilafetin nüfuzunun bu bölgede devamını sağlamak bakımından önemlidir. Talat Paşa, Arap alemi ile ilişkinin dahilden sağlanması fikrindedir. Ona göre bu misyonu yürütebilecek kişi Rauf Bey?dir. Rauf Bey zaten bu hususta çalışmakta olup, kendileri harici bir teşkilat ile Rauf Bey?e yardım etmektedirler.

? hakikatı makaside de muvafık olacağı veçhile, İslam ve gayri İslam bütün şark akvamını çiftlik hayvanatı menzilesine indirmek isteyen İngiltere tahakkümüne karşı insanca temini mevcudiyet ve istirdadı hakkı istiklaliyet maddesi şeklinde gösterilmesine de bilhassa dikkat ve ehemmiyet atfedilmesi hususudur.

Yine Nizamnameye uygun olarak, Sivas İslam Kongresi?nden sonra, 1920 yılında, Dr. Rıza Nur, M. Şevket Esendal, Saffet Bey ve Ali Fuad Paşa?dan müteşekkil bir heyet, Yakın ve Ortadoğu Müslümanlarını Batı sömürgesinden muhafaza etmek ve İslam Devletleri ile Türkiye arasında bir ittifak sağlamak üzere, İran, Sovyet Rusya, Azerbaycan, Kuzey Kafkasya, Dağıstan, Hive, Buhara, Türkistan Cumhuriyeti üzerinde girişimde bulunmak üzere görevlendirilmiştir.

Prof. Dr. Metin Hülagu;, İslam Birliği ve Mustafa Kemal, Timaş Yayınları, İstanbul-2008, Sayfa 256.

Mustafa Kemal Paşa?da, Talat Paşa?ya yazdığı 29.2.1920 tarihli mektubunda, İslam İttihadı hususundaki görüşünü şu ifadelerle açıklamıştır. ?Araplara karşı bidayetten beri ifade ettiğimiz siyasi formül şudur: her millet kendi dahilinde istiklalini kurtardıktan sonra halinde birleşmek. Bu esas Araplarca maalmemnuniyet kabul edilmiştir.? (İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Hüseyin Cahit Yalçın, Sayfa 211)

Milli mücadele devam ederken Ankara?nın Avrupa?da adamı bulunmamaktadır. Cami Bey temsil yetkisi hem İtalya hem de Almanya?ya şamil olmak üzere, Ankara tarafından Roma?ya mümessil olarak atanır. Cami Bey Talat Paşa?ya gönderdiği 25 Aralık 1920 tarihli mektubunda Ankara?nın Talat, Enver ve Cemal Paşalarla müştereken çalışma arzusunu şu cümlelerle ifade eder: ?Muhtelif aktarda ve fakat aynı gaye uğrunda bezli mesai buyurmakta olan zat-ı devletleri ve Enver ve Cemal Paşalar Hazeratıyla tesis-i münasebat olunarak icraat-ı hariciyede temin-i ahenk ve ve vahdet olunmasındaki fevaid-i azime Ankara hükümetince takdir edilmekte olduğu ve zat-ı samileriyle icrayı temas ve idame-i münasebet hususunda sarf-ı gayret eylemekliğim lüzumu vekaleti müşarünileyhadan telakki olunan son talimat cümle-i muhteviyatındandır. Haiz bulunduğum sıfatı temsiliye Almanya?ya da şamil olduğundan zatı devletlerinin vatanımızın halası ve selametine matuf mesai siyasiyelerinden lütfen bendenizin de haberdar edilmekliğim hususunu? arzeder. (age. sayfa.223)

gncl...

Paşa mektubunda, Tükiye?deki faaliyetin tarihi mesuliyetinin kendisine ait olduğunu, dolayısıyla rey ve mütaalası haricindeki teşebbüslere muarız kalacağını, Türkiye dışındaki faaliyetlerin de kendi bakış açısı ve mütalaaları çerçevesinde yürütülmesi gerektiğini, ancak mütaala ve tasavvurlarında mutaasıb olmadığını açıklar. Bu arada, ?Bir seneden beri Avrupa?daki mesainiz şayan-ı memnuniyettir. Aynı tarzda sarf-ı mesaiye devam daha faideli netayiç verecektir.? ifadesiyle, Talat Paşa?nın Avrupa?da yürüttüğü faaliyetleri memnuniyetle karşıladığını beyan etmiştir. (age. sayfa 217)

Sivas İslam Kongresi?ni düzenleyen Muvahhidin Cemiyeti, 1. Dünya Savaşı?nın galibi İtilaf Devletlerinin sömürgesi altında bulunan Müslüman ülkeleri istiklallerine kavuşturmak için, bu ülkelerde İslam ihtilali organize etmeyi planlayan örgütlerden birisiydi. Kitapta suretine yer verilen, numaralı İngiliz devlet arşivi belgesinde, Sivas?ta İslam Kongresi düzenleyen Muvahhidin Cemiyeti?nin 18 maddelik Nizamnamesi yer almıştır. Gizli olarak kurulan ve katı bir disiplini olduğu anlaşılan bu cemiyetin nizamnamesi aşağıda özetlenmiştir.

Enver Paşa?nın yukarıda açıkladığı gayeye hizmet etmek üzere, İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı Moskova?da kurulmuştu. İslam ülkelerindeki milliyetçi hareketleri birleştirerek, Bolşeviklerle ortak düşman olan Batı emperyalizmine karşı birlikte mücadele verilmesi amaçlanıyordu. Yurtdışına kaçan ittihatçıların bir tür?İslam Komintern?i oluşturarak, İslam dünyasında emperyalizme ve kapitalizme karşı kıyamı örgütlemeye çalıştıkları?İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı? ya da?İttihad-ı Selamet-i İslam? teşkilatı III. Enternasyonal çizgisinde faaliyet gösteriyordu.

Bütün bu karşılıklı yazışmalar, Batı Avrupa?da ve Şarkta faaliyet gösteren İttihatçı liderler ile Mustafa Kemal Paşa arasında gerek düşman algılaması, gerekse mücadele sahaları ve yöntemleri hususunda bir mutabakat bulunduğunu ortaya koymaktadır. Yazışmalarda, emperyalizm ve kapitalizmin temsilcisi olan, amansız düşman İngiltere?yle mücadele etmek üzere, üçlü bir alan paylaşımı yapıldığı görülmektedir. Buna göre, Mustafa Kemal Paşa hem Anadolu Hareketini yönetecek hem de Arap dünyası ile ilişkileri koordine edecektir. Talat Paşa Berlin?de, Şark Kulübü bünyesinde, batılı devletlerinin işgali altındaki bütün doğu devletleri temsilcilerini bir araya getirecek ve bu ülkelerde direniş örgütleyecektir. Enver Paşa Moskova?da İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı kurarak, işgal altındaki İslam ülkelerini Batı müstemlekeciliğine karşı isyana hazırlayacaktır. Cemal Paşa Türkistan ve Afganistan?da ordu teşkil ederek, Hindistan?da İngilizler aleyhine isyanlar teşvik edecektir.

Paşa mektubunda, İslam aleminde ortaya çıkan Antant aleyhindeki hareketlerin bir teşkilattan yoksun bulunduğu görülerek, bunların bir teşkilat çatısı altında toplanması hususunda bu ülke murahhasları ile mutabakata varıldığını, bu maksatla bir cemiyet oluşturulduğunu, Rusya?nın da muvafakatı ile, Moskova?da bir merkez teşkil edildiğini yazar. (age. shf.43-46)

Salisen- Arapların bugünkü me?yusiyetinden istifade ederek ileride bir Arap ve Türk ittihadını temin edecek teşkilatı vücuda getirmek ve umumiyet itibariyle alem-i İslam da lehimize bir cereyan uyandırmak.

Bu dönemde milli mücadele kadroları arasında İslam Ülkeleri Federasyonu kurulması fikri yaygındır. Nitekim XIII. Kolordu Komutanı Cevat Paşa, Batı Trakya dahil olmak üzere Osmanlı sınırları içerisinde bulunan ülkelerin, padişahın yönetimi altında kalmasını, Irak, Suriye, Hicaz ve Diğer Arap Ülkelerinin ise kendi hükümetlerinin yönetimi altında olmasını, fakat aynı zamanda hilafetle bağlarının bir konfederasyonla sağlanmış olmasını ve Osmanlı sancağının, Amerikan bayrağındaki yıldızlar gibi, federasyona dahil olan İslam ülkelerinin sayısınca hilal taşımasını vs. teklif etmiştir. (Türk Kurtuluş savaşı ve Dış Politika, Salahi R. Sonyel, C.1, Ankara-1987, Sayfa 152)

Hüseyin Cahit Yalçın ; İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Temel Yayınları, İstanbul, Ekim-2002, 461 Sayfa.

Daha ciddi esaslar dahilinde tevhid-i harekat için nezdimize gelmiş olan salahiyattar Arap murahhasları ile mukarrerat ittihaz edilmiştir. Araplara karşı bidayetten beri ifade ettiğimiz formül şudur: her millet kendi dahilinde istiklalini kurtardıktan sonra halinde birleşmek; bu esas maalmemnuniye kabul edilmiştir.? (age. sayfa 211-212)

İngiliz istihbaratının yanı sıra İngiliz basını da, en başta kendilerine yönelik tehdit olarak aldıkları İttihad-ı İslam faaliyetlerini yakından izliyordu. İngiltere?de yayımlanan Islamıc News?in haberinde?Yine haber aldığımıza göre, bu ayın başında Sivas?ta bir Panislam konferansı Ahmet Şerif?in başkanlığında toplanmıştır. Kendisi aynı zamanda Türk temsilcisi olarak hareket ediyordu. Konferansa katılanlar arasında Faysal?ın kardeşi Emir Abdullah, Kerbela?dan bir Emir, İmam Yahya?nın temsilcisi olarak Sana?dan bir Emir bulunuyordu. Konferansın amacı, İslam Birliği?ni kurabilmek için Müslüman devletlerin ve toplulukların çabalarını koordine etmekti.? diye yazıyordu. (Mustafa Kemal?in Yanında İki Libya?lı Lider, Ahmed Şerif-Süleyman Baruni, Dr. Orhan Koloğlu, shf.127)

Nizamnamede, İslam Ülkeleri Konfederasyonu örgütlenmesi anlamına gelen bir de model tasarlanmıştır. Nizamnamenin 17?inci maddesine göre; birliğe katılan her ülke bu birlik içerisinde serbest ve bağımsız bir bölüm oluşturacaktır. Bu ülkeler Hilafet makamının kutsi koruması altında sadece iktisadi, askeri ve dış politikalarda birlik oluşturacaklardır. Her bağımsız ülkenin kendi başkanı, üst mahkemesi ve bir bakanlığa ait kabinesi olacaktır. Ayrıca Hilafet makamının bulunduğu beldede, içerisinde bütün Müslüman ülkelerin temsil edileceği Muvahhidin Cemiyeti Genel Merkezi oluşturulacaktır.

?Böyle bir maksat üzerinde ve bu şekil ve suret tahtında tensik ve tanzim edilecek şark harekatı milliyesi için hedefi asli İngiltere?yi Hindistan?dan tard ve teb?ide müncer olacak bir hareketi muazzama-i müştereke ihdası olduğuna ve bu iştiraki mesai ve harekatta en büyük amili müessir Türkiye?nin asırlardan beri bütün Asya ve bilhassa Şark dillerinde destan olan şeref ve nüfuzu manevisi bulunduğuna göre, oradaki teşkilatın buradaki mukarrerat ve icraat ile hem ahenk olması muhtacı izah değildir.? (age. shf.49)

Talat Paşa, İtalyan ve Fransız yetkilileri ile görüşme ve müzakerelerinin devam ettiğini, gerek İtalyanların gerek Fransızların gelecekte idareyi ele alacaklarını muhakkak gördükleri Jön Türklerle şimdiden hüsn-ü münasebete girmek istediklerini, İngilizler karşısında müşkül vaziyette kalmamak şartıyla mümkün olan her türlü yardımı yapmaya arzulu olduklarını bildirir.

Hüseyin Cahit Yalçın; İttihatçı Liderlerin Gizli Mektupları, Temel Yayınları, 2002.

İlerleyen zaman içerisinde, Sovyet Hükümeti ile temas noktasında İttihatçıların insiyatif alması Mustafa Kemal Paşa?yı huzursuz etmiştir. Mustafa Kemal Paşa, Cemal, Talat ve Enver Paşaların Büyük Millet Meclisi namına hiçbir selahiyetleri bulunmadığını Ali Fuat Paşa vasıtasıyla Sovyet Hükumeti?ne iletmiştir. Bunu öğrenen Cemal Paşa Moskova?dan gönderdiği 11 Temmuz 1920 tarihli mektubunda, ?Bu resmi tebligatınızda benim, Talat ve Enver Paşaların Büyük Millet Meclisi namına hiçbir teşebbüsat-ı siyasiyede bulunmağa salahiyetimiz olmadığını ihtar ediyorsunuz. Benim buraya gelirken gerek Talat ve gerek Enver Paşalarla görüştüğüm sırada bana söyledikleri sözlerle sizin bu tebligat-ı resmiyeniz arasında cidden büyük bir ihtilaf var? Talat Paşa diyordu ki: ?Türkiye?ye harici muavenetler temini için her türlü teşebbüsat-ı siyasiyede bulunmağa mezunuz. Ve şu kadar ki Türkiye?nin taahhüdatını icap edecek hususat için son söz ve ita-yı emr ü karar Büyük Millet Meclisine aittir?. İşte ben buraya bu zihniyet ve bu talimat ile geldim.? (age. sayfa.348) diyerek, Mustafa Kemal Paşa?nın Berlin?deki lider kadrosuyla varmış olduğu mutabakata aykırılıktan söz etmiş ve kırgınlığını belirtmiştir.

Salahi R. Sonyel; Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Cilt.1, Ankara-1987, ? Sayfa

İlhan Tekeli-Selim İlkin; Kurtuluş Savaşında Talat Paşa ile Mustafa Kemal?in Mektuplaşması, Belleten C:XLIV Nisan 1980.

Evvela- Dahildekilerin müstakilen çalışmaları,

Cemaat?ül-İslam, Mustafa Kemal?in talebi üzerine, en yakın zamanda tüm İslam ülkeleri temsilcilerinin davet edileceği Ankara?da büyük bir İslam Kongresi düzenleme kararını almıştır. Bu kongreyi gerçekleştirmek üzere teşkil edilen heyet, Mustafa Kemal?in talebiyle Şer?iye Vekili Bursalı Mustafa Fehmi Gerçeker, Meclis Başkatibi Recep Peker, yazar Eşref Edip Bey ve şair Mehmed Akif Bey?den müteşekkildi.

Saniyen- Hariçtekilerin atiyen Türk ittihadı vücuda getirebilmek için Türkistan?da çalışmaları ve Türkistan?ın bilahare istiklaliyyetini temin edebilmek için idarede ve askeri ve mülki teşkilat vücuda getirmeleri,

Mustafa Kemal Paşa 05.10.1920 tarihli mektubuyla Enver Paşa?ya cevap verir. Mektubunda, Enver Paşa?nın dünya ahvali ve şark İslam memleketlerinde tebarüz eden harekatı milliye hususundaki değerlendirmelerinin kendi görüşleriyle muvafık olduğunu, bundan memnunluk duyduğunu belirtir. Mustafa Kemal Paşa, umumi harpte bozulan iktisadi dengesini Şark alem-i İslamı?nı nüfuzu altına alarak düzeltmeye çalışan İngiltere?nin Batı Avrupa?da Bolşevik cereyanını imha etmeye çalıştığını, İngiltere hükumetinin bu teşebbüsüne fiili ve ciddi bir surette muhalefet ve mukavemet edecek yegane İslam Hükumetinin Türkiye Devleti olduğu için, garp emperyalizm ve kapitalizminin en şiddetli taaruz darbelerini Anadolu?ya yönelttiğini ifade eder.

Prof. Dr. Metin Hülagu; İslam Birliği ve Mustafa Kemal, Timaş Yayınları, İstanbul-2008.

Halil Paşa?ya verdiğim nokta-i nazarlar: Azerbaycan ve Şimali Kafkasya?da Çerkeslerin istiklallerini te?min etmek, Azerbaycan ile ittifak etmiş olan Gürcistan ile itilaf halinde yaşamak. Daha evvel Türkistan?da bulunduğunu tahmin ettiğim Enver Paşa ile tesis-i irtibat ederek onunla Türkistan istiklalini temine çalışmasını söylemek ve gerek Kafkasya?da ve gerek Türkistan?da vücuda getirilecek harekat ve faaliyeti Türkiye menafiine tevcih etmek ve bunun için benimle muhafaza-i irtibat eylemek.

Mustafa Kemal Paşa Talat Paşa?nın bu mektubuna 29 Şubat 1920 tarihli mektubuyla cevap verir. Paşa mektubunda önce vaziyetin kısa bir muhakemesini yapar ve liderliğini yürüttüğü vahdet-i milliye?nin amacını açıklar;

Yararlanılan kaynaklar:

Ancak yapılan çalışmalara rağmen, Eskişehir mağlubiyeti ve yaşanan iç sıkıntılar dolayısıyla, 1921?de Ankara?da bir İslam Kongresinin toplanması sağlanamamıştır.

Ne var ki, 1921 yılı ortalarına kadar devam eden işbirliği ve dayanışma dönemi, bu tarihten sonra bozulacaktır. ?Dahildekiler? ile?Hariçtekiler? arasındaki mutabakatın bozuluş nedenlerini bir sonraki yazımızda ele alacağız.

Mustafa Kemal Paşa 1. Dünya harbine girilmesinden İttihatçıların sorumlu tutulmasına da karşı çıkar. Mektubunda?Ben müdafaa ettiğim hedefler beyanında Harb-i Umumi?ye duhulün zaruri olduğunu ve harbe duhul ettikten sonra grubuna dahil bulunmanın yine zaruri olduğunu ve bundan dolayı harb mes?ulü aramanın mantıksız olduğunu, alel?ıtlak Kanun-u Esasi ahkamına mugayir olarak hareket edilmiş ise bu suretle hareket eden kabineleri meydana çıkarmak ve haklarında ahkam-ı kanuniye tatbik etmek için mütarekeden evvel Balkan Harbi?nden itibaren ve mütarekeden bugüne kadar mevki-i iktidara geçen kabineleri nazar-ı dikkate almak lazım geldiğini ifade ediyorum.? (age. sayfa 217)der. Bu değerlendirme son derece önemlidir. Zira, daha sonraki dönemlerde neredeyse resmi bir tez olarak dillendirilen, ittihatçıların ülkeyi zorla ve cahilce tasarruflarla Almanların yanında savaşa soktuğu iddialarıyla örtüşmemektedir.

Cemiyet vakit kaybetmeden faaliyete koyulacaktır. Zira İslam dini, İslam ülkelerinde yaşayan insanların hürriyet ve dini bütünlüklerine, can ve şereflerine saygı duyulmasını emreder. Cemiyet hedeflerini uygun bir lisanla anlatmak üzere, Türkistan?a, Kafkasya?ya, Rusya?nın Asya?da kalan kısımlarına, Hindistan?a, Afganistan?a, Belucistan?a, İran?a, Cava?ya, Muskat?a, Suriye?ye, Sumatra?ya, Irak?a, Kuzey ve Orta Afrika?ya özel temsilciler gönderecektir.

Talat Paşa mektubunda siyaset-i dahiliye hakkında da mütalaada bulunur. Paşa, milli teşkilat yetkililerinin İstanbul?daki Meclis-i Mebusan?a girerek hükümeti elde etmelerini, Kabinenin dahilde ve hariçte otorite tesis edebilecek bir zatın riyasetinde toplanmasını, Berlin?den gördüğü kadarıyla bu zatın Mustafa Kemal olduğunu, böyle bir kabinenin dahilde ve hariçte pek büyük tesiri olacağını ifade eder.

Mustafa Kemal Paşa mektubunda Türkistan, Afganistan, Acemistan ve Hindistan?a uzanacak olan mücadelenin Rusları şüphe ve endişeye sevk etmemesi için Pan İslamizm şeklinde sunulmasından kaçınılmasını istemiş ve mücadelenin maksadı hususunda dikkat edilmesi gerekenleri şöyle açıklamıştır:

Sivas İslam Kongresini düzenleyen Muvahhidin Cemiyeti Mustafa Kemal Paşa?nın kurduğu bir örgüt değildi. Kendisinin Anadolu?ya geçtikten sonra dahil olduğu bu cemiyet, ?İslam İttihadı? projesini gerçekleştirmek üzere kurulmuştu. Cemiyet gerek amaçları, gerekse teşkilatlanma yapısı itibariyle Teşkilat-ı Mahsusa?nın yerine ikame edilen?Umum Alem-i İslam İhtilal Teşkilatı? na paralellik arzediyordu. Bu teşkilatın kuruluş hikayesini Teşkilat-ı Mahsusa?nın son lideri olarak bilinen Hüsamettin Ertürk, Samih Nafiz?in İki Devrin Perde Arkası kitabında anlatır. Enver Paşa İstanbul?u terk etmeden bir gün önce Kuruçeşme?de ki yazlığında Teşkilat-ı Mahsusa?nın lideri Hüsamettin Bey?e: ... Biz yakında bir denizaltı ile ülkeden ayrılacağız, çünkü düşman ilk olarak bizleri tutmak isteyecektir. Yalnız onlar teşkilatımızı, adamlarımızı ve hepsinin üstünde ideallerimizi alamayacaklardır. Ben Kafkasya?ya sonra da Moskova?ya uğrayacağım, arkadaşlar Berlin?e gideceklerdir. Mücadelemiz devam edecektir. Bolşeviklerden yardım umuyorum, onlar da muzaffer kapitalist devletlere düşmandır. Erzurum ve Kafkasya?daki kıtalarımızın dağıtılmaması, silah ve cephanelerinin teslim edilmemesi ve Ahmet İzzet Paşa?dan gelecek emirlere itaat edilmemesi için Halil ve Nuri ve Yusuf İzzet Paşa?lara gereken talimatı verdim... Kırım?da kurduğumuz İslam Cumhuriyeti ve onun Başkanı Seyyit Cafer Bey?e de talimat gönderdik... Teşkilat-ı Mahsusa?nın bundan sonra adı?Umum Alem-i İslam İhtilal Teşkilatı? olacaktır. Siz Türkiye?de onun İstanbul şubesi başkanısınız, bunu kuran benim, sizi seçen benim, yakında onun Heyet-i Merkeziyesi Berlin?de toplanacaktır... (Samih Nafiz, Albay Hüsamettin Ertürk Hatıratı: İki Devrin Perde Arkası, Sayfa 174-175)

Enver Paşa?ya göre beş yıl içinde deniz üstünlüğü Amerika?ya geçecektir. Bu durum İngilizleri korkutmaktadır. Öte yandan, İrlanda meselesi İngiltere için ciddi bir tehlike halini almıştır. Mısır, Hindistan ve Irak?taki harekatta buna ilave edilince, İngiltere?nin pek müşkül bir durumda olduğu ortaya çıkmaktadır. Enver Paşa bu şartların bizim için pek müsait bir zemin oluşturduğunu, bu vaziyetten istifade için, Avrupa?nın karışacağı zamana kadar sebat ve mukavemet etmek gerektiği tavsiyesinde bulunmuştur.

Sivas İslam Kongresi?nde alınan kararlardan sonra, Mustafa Kemal Paşa İttihad-ı İslam politikasına uygun olarak Cemaat?ül-İslam teşkilatını harekete geçirir. Prof. Dr. Metin Hülagu?nun yayınladığı İngiliz belgelerine göre , İttihad-ı İslam?ı sağlamak üzere, Türkiye?nin koordine ettiği Cemaat?ül-İslam Teşkilatı, Sırat-ı Müstakim?in baş editörü ve Burdur Mebusu Mehmed Akif Bey?in başkanlığı altında yeniden faaliyete geçirilmişti. Teşkilata ulema ve muhafazakarların da bulunduğu çok sayıda mebus ve yazar katılmıştı. Teşkilat daha ziyade Arap ülkelerinde faaliyet gösteriyordu. Bu teşkilatın amacı, her bir İslam ülkesinin kendi bağımsızlığını kazanması ya da hürriyetini muhafazası mücadelesi vermesini, bu devletlerin İttihadı İslam çerçevesinde, hilafetin himayesi altında birleştirilmesini sağlamaktı.

Mustafa Kemal Paşa, Enver Paşa?nın teşebbüs ve icraatının başarılı olmasını canı gönülden istediğini ve karşılıklı haberleşme isteğini şu cümlelerle ifade etmiştir:

?Binaenaleyh memalik-i İslamiyede tebarüz eden harekatı milliyeyi bir teşkilatı mahsusaya rapdetmek suretiyle tensik ve tevhid emrindeki tasavvurat ve teşebbüsat dava-yı millimizin galebe-i kat?iyesi nokta-i nazarında ezher cihet müfid ve şayanı şükrandır. Bu babda sarfedilecek mesai ve himematın muhasala-i içtimaı düşmanı biamanımız olan İngiltere?nin tahribi bünyanı tahakküm ve salatanatına matuf olacağından husulü muvaffakiyet halinde bütün cihanı medeniyetin ve bilhassa şark aleminin çehre-i hazırını esasından tebdil ve tağyir edecek mahiyette olan bu teşebbüsü muazzamanın idaresi bilistihkak ve herhalde Türkiye Devletinin yeddi tedbir ve siyasetinde bulunmak tabiri sarihle ileride istiklal ve belki mevcudiyeti milliyemize muarız olabilecek diğer yabancı bir devlet ve milletin eline baziçei amal olmamak labeddir.? (age. shf.48-49)

Paşa mektubunda, düşmana karşı yurtdışında mücadele gösterenlerin insiyatif sınırlarını şu cümlelerle çizmektedir. ?Türkiye?nin menafine yönelik her türlü muhasala-i mesaiyi hürmetle karşılarım. Müdavele-i efkarla mutalaatımdan gaye-i umumiye nafi olabilecek fedakarlığı yapmakta tereddüt etmem. Ancak ikinci, üçüncü derecede aracılarla umumi mukadderata tesir edecek temas ve teşebbüsleri mahzurlu görürüm. Ecnebilerle dahi yapılacak her türlü temas ve itilaflarda son söz ve son karar buraya ta?lik olunmalıdır.? (age. sayfa 216-217)

?Suriye ve Iraklılar ile öteden beri münasebet tesis etmiş ve kendileri İngiliz ve Fransızlar aleyhine teşebbüsata geçirilmiştir.

İki gün evveline kadar Halil ve Nuri Paşalardan vürud eden ma?lumattan henüz Enver Paşa ile te?sis-i irtibat edilmemiş ve fakat bu maksatla icap eden zabitanın gönderilmiş olduğu anlaşıldı. Halil Paşa?ya ve Halil Paşa?dan evvel Kafkasya?ya gönderdiğim zabitlere Bolşeviklerle temas ve zemin-i itilaf taharri etmelerini ve fakat her türlü mukarrerat-ı kat?iyye için benim tasdikime ta?lik keyfiyet olunmasını söyledim. Yakın zamana kadar ve şarkında ordusunun mevcudiyeti mezkur temasa müsaade etmiyordu. Şimali Kafkasya?da Çerkeslerin teşkil ettikleri şura tarafından gönderilen bir heyeti murahhasa ile aynı daire dahilinde talimat verdim.

Araplarla itilafta kullandığım formülden ve Kafkasya?daki arkadaşlara verdiğim talimatta anlaşılacağı vechile, benim de düşündüğüm, muhtelif İslam kitlelerini mazhar-ı istiklal olmak için bugün Türkiye?ye musallat olan düşmanlar aleyhine tahrik etmek ve bu suretle Türkiye?nin tazyikini tahfif kuvva-i maddiye ve maneviyyesini azami menafii istihsal edebilecek surette daha serbest kullanmak. Ve atiyen istiklallerini kurtaracak olan İslam kitleleriyle konfederasyon halinde birleşmek. Şimdiye kadar masruf mesainin tecelli eden netayici şayan?ı memnuniyet gibi görünmektedir. Tahmin olunduğuna göre itilaf devletleri ilk zamanlarda tatbikini tasavvur ettikleri imha kararlarından sarf-ı nazar ederek Türkiye?nin mevcudiyetini tanımak kararına takarrüp ediyorlar .? (age. sayfa 212-213)

Nizamnameye göre, Kur?an-ı Kerim?in muayyen ayetlerine uygun olarak tüm Müslümanlar prensip olarak kardeşlerini kurtarmaya ve onlara yardım etmeye koşacaklardır. Bu sebeple her Müslüman, Cemiyetin tabii üyesidir. Cemiyet prensiplerine muhalefette bulunmayan gayr-i Müslimler cemiyetin koruması altında tam bir emniyet içerisinde olacaklardır.

İngiliz kaynakları İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı ?nin Bolşeviklerin Dışişleri Komitesi?nin Şark Kolu?nun Müslüman Seksiyonunca 1919 Ağustosunda resmen kurulduğunu ileri sürmektedir. Aynı kaynaklara göre?İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı? , Mısır Milliyetçileri, Anadolu Hareketi, İttihad ve Terakki, Hint Milliyetçileri, Afgan Yurtseverler Ligi, Kafkasya Müslümanları, Çerkezler, Dağıstanlılar Birliği, Rusya Müslümanlar Kongresi, İran Milliyetçileri Ligi gibi örgütleri bir araya getiriyordu. Teşkilatın Heyet-i Merkeziye?si Moskova?daydı. İlk genel merkez üyeleri, reis Enver Paşa, katip Ziya Bey, veznedar İbrahim Tali Bey, Halil Paşa, Sami Bey, Azmi Bey, Seyfi Bey, Mısır adına Dr. Fuad Bey, Suriye adına Emir Şekip Aslan Bey, Kuzey Afrika adına Muhammed Yasin Hamza Bey, Hindistan adına Bereketullah Efendi ve Cemal Paşa?ydı. İngiliz kaynaklarına göre, İİCİ?nin heyet-i merkeziyesi dışında Şark?a ve Avrupa?ya yönelik iki heyet-i merkeziyesi daha vardı. İran, Kafkasya, Anadolu, Türkistan, Afganistan ve Hindistan?a bakan Şark heyet-i merkeziyesi Anadolu?da örgütlenmişti ve Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti aynı zamanda Şark heyet-i merkeziyesi görevini deruhte ediyordu. (Bolşevik ittihatçılar ve İslam Komitesi, İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı , Zafer Toprak, shf.10)

Dr. Orhan Koloğlu; Mustafa Kemal?in Yanında İki Libyalı Lider Ahmet Şerif-Süleyman Baruni, Libya Arap Halk Sosyalist Cemahiriyesi Ankara Halk Bürosu Kültür Merkezi Yayını, Ankara 1981, 168 Sayfa+F.

Mustafa Kemal Paşa Bolşeviklerle olan ilişkinin mahiyetini müşterek düşmana karşı birlikte hareket etmek, şiddetle muhtaç olduğumuz para vesaireyi oradan temin etmek olarak izah etmiştir. Ancak, İngiliz işgaline karşı Bolşevikliğin tercih edileceğini şu cümlelerle ifade eder: ?Binaenaleyh vatanımız parçalamak ve milletimizi İngiliz boyunduruğu altında görmek ihtimal-i meş?umu karşısında Bolşevik prensiplerini fi?len tatbik etmekte çare-i halas tahmin olunursa cihet-i tatbikiyyesindeki müşkülata rağmen bugün hakim olduğumuz kuvvete istinaden o hususa da tevessül etmek lazım gelebilir.? (age. sayfa 214)

Milli Mücadelenin Başlangıcında Devlet Mutabakatı

?Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti nam altında vücuda getirilen vahdet-i milliye Erzurum ve müteakiben Sivas umumi kongrelerinde tertip edilen esaslara göre Türk ve Kürt milli hudutlarıyla tahdit edilen Türkiye?yi inkısamdan kurtarmak ve Osmanlı Devlet ve milletlerinin istiklallerini temin etmek gayesini istihdaf etti . Bu gayeye vusul için fi?len ve zımmen müdafaayı esas ittihaz etti.? (age. sayfa 211)