Ebu?L-a? la Mevdudi, Hilafet Ve Saltanat, Hilal Yayınları: 262-263.

? İşte senin tevbenin zamanı geldi. Eğer ahdettiklerini yaparsan, sen hakiki tevbe yapmış sayılırsın. Yoksa eskiden yaptıklarından hepsinden sorulursun! dedi.

İMAM-I AZAM VE ABBASİLER

Bu devrin en meşhur Acemlerinin zındık olduklarından bahseden Ebul A'la El Muarri şÖyIe yazar:

Bundan başka, Mehdi devrinde, zındıkçılıkla mücadele etmek üzere, hükümet teşkilatında ayrı bir daire ihdas edildi. Başına da Ömer El-Kelvazt getirildi. Vazifesi dinsizlik faaliyetlerini ortadan kaldırmak, ilhadla mücadele etmek, ilmi ve fiili müeyyidelerle onları sindirmekti.

Bu Muhammed Nefsü'z-Zekiyye'nin öldürülmesiyle isyan bastırıldı. Irak'da ayaklanıp birçok şehirleri eline geçiren ve Kufe'-ye de hücum etmiş olan kardeşi İbrahim de öldürülerek isyan önlendi.

Bunun üzerine binlerce insan camie doldu, Yahya, kapıların kapatılmasını emretti.'Aman' verdiği halde camideki halkın hepsini katletti. Rivayete göre (10.000) onbin insan, öldürüldü. Kocaları ve yakınları katledilen kadınların feryatlarını işiten Yayha, kadın ve çocuklar hakkında yeni bir emir verdi: Musul halkı üç gün müddetle katliamdan geçirildi. Kadın-erkek, yaşlı-genç, büyük-küçük demeden Önlerine gelen insanları öldürdüler. Yahya'nın ordusu dörtbin zenciden tevekkül ediyordu. Onlar da Musul kadınlarının üzerine saldırdılar. Ve zorla ırza geçme piyasası hayli hararetlendi. Bu arada kadınlardan biri Yahya'nm atının yularına sarılarak:

Bu hadiseler, ta başlangıçta bile, Beni Abbas iktidarının da Ben! Umeyye gibi siyaseti «Kanun dan üstün tuttuğunu, politik gayelerin tahakkuku için Allah tarafından tayin buyurulan hududlura tecavüz etmekte mahzur görmediklerini açıkça İzah etmektedir.

Abbasiler, Haşimiler?dendi. Fakat en büyük rakipleri de gene Hamişiler?den Ali soyu idi. Emevilerin yıkımı ile Ali soyunun kıyımı bitmemişti. Arap olmayan Müslümanlar, yani Şia?nın ezici çoğunluğu onlara bağlı idi.

El-Cahiz diyor ki:

Ehlibeyt adına, Ehlibeyt düşmanlarına karşı mücadele ederek hilafet makamını elde eden Abbasoğulları 2. Abbasi halifesi Mansur ile Ehlibeyte düşmanlık etmeye başladı. Bu zulümden Ehlibeyt dışındaki İslam bilginleri de nasibini aldı.

El-Celıişari, Tarİhül Vüzera'da:

- Ey Ebu Amr! Şu yaptığımız icraat hakkında ne dersin?

Bundan sonra, bizimle sizin aranızda, Allah'ın Kitabı ve Resulünün sünnetinde, esasları belirtilmiş olan DEVIvET'in, prensiplerinden başka bir unsura yer verilmeyecektir.

İşte bu siyaset neticesinde Beni Umeyye devrindeki Arapçılık taassubu Abbasilerin zamanında Acemcilik şeklinde tecelli etti. Acem kavmiyetçiliği, ötedenberi külün altında kalmış ateş gibiydi. Beni Abbas bu ateşi körükledi ve alevlendirdi. Neticede de hadiseler sadece Arab düşmanlığı şeklinde tecelli etmekle kalmadı, iş, islam düşmanlığına kadar varan bir inkişaf gösterdi. Böylece zuhur eden «Zendeka hareketleri islamın karşısına dikilmekte gecikmedi.

Neticede müslümanlar sadece itikad ve ahlak bakımından bozulmakla kalmadı, aynı zamanda siyasi ve içtimai tehlikelerin meydana çıkmasına vesile oldu. İslam dünyası bozulmağa başladı. Öyle ki, fesat hareketleri devletin varlığını sarsacak bir yoğunluk kazandı. islami hükümetin ortadan kaldırılması artık bir an meselesiydi. Mansur'un yerine geçen el-Mehdi çok geçmeden hanedanının tehlikede olduğunu hissetti. Böyle bir siyasetin hükümdar ailesini uçuruma götüreceğini anlamakta gecikmedi. Yıkılışın Önüne geçmeğe çalıştı. Bunun için hem kuvvet kullandı, hem de ilmi çalışmaları tegvik etti. Şöhretli alimleri bir araya getirdi. Kendilerini taltif etti. Mükafatlar verdi. Böylece dinsizliğin karşısına ilimle mücehhez bir metodla çıkılmasına gayret sarfetti. dinsizlerin Doktrinlerini reddeden kitablar yazdırdı. Dinsizliğin çürük tarafları bu kitablarda birer birer teşhir edildi. Gayri ilmi iddialar alay mevzuu yapıldı. işte müslüman halkın zihnine yerleştirilmek istenen zındıkça fikirlerin, az da olsa, bu eserlerle önüne geçildi.

Bu rivayet hakkında ne denirse denilsin, o bize tarihen sabit olan bir gerçeği tekrarlamaktadır ki, o da Ebu Hanife'nin Halife Mansur'u tenkid ettiği ve onun Hz. Ali evladına yaptıklarını asla beğenmediği cihetidir. Onun mazisine ve Hz. Ali sülalesine olan sevgisine uygun düşen de budur. Bildiğimiz gibi onun Zeyd b. Ali Zeynelabidin'le alakası vardı. Ca'fer Sadık'la aralarında samimi bir bağlılık mevcuttu. Muhammed Bakır onunla temas halinde idi. Yukarıda da işaret ettiğimiz gibi o, şehit edilen Muhammed Nefsü-'z-Zekiyye'nin ve İbrahim'in babaları olan Abdullah b. Hasan'ın talebesi idi. öyle ise onlara son derece sadakatle bağlı olmasında, onların başına gelen felaketlerden çok acı duyduğuna dair haberlerde hayret edecek bir sev yoktur. Ebu Hanife'nin iç alemi mantığına uyan, yaşadığı ruhi haletini ifade eden ve halihazırı ile mazisini bir birine bağlayan budur.

Mansur zamanında Abbasierin bir foyası daha meydana çıktı. Bunlar, iktidara gelmeden evvel Ali ibn-i Ebi Taliü'e yapılan zulmün intikamını Beni Ümeyye'den alacaklarını iddia ediyorlardı. Fakat hadiseler, bütün bütün bu iddiaların hilafına cereyan ettiğinden Muhammed ibn-i Abdullah Nefa-i Zekiyye ve kardeşi İbrahim, o sırada Mansur kendilerini arattığı için kaçıp saklanmışlardı. Gizlendikleri yeri ya söylemek istemedikleri veya hakikaten bilmediklerinden dolayı da hem aile fertleri, hem de, yakınları ve akrabaları yakalanıp hapsedilmiş, mal ve mülklerine el konulmuştu. Bu kadarını kafi görmeyen Mansur, hepsinin boynuna ve ayaklarına zincir vurdurmuş, Medine'den Irak'a bu şekilde getirtmişti. Bundan başka hapishanede kendilerine yapılmadık zulüm kalmamıştı. Mesela Muhammed ibn-i İbrahim ibn-i El-Hasan'ı canlı canlı bir duvarın içine atıp ördürmüştü. ibrahim ibn-i Abdullah'ın kayınpederini ise evvela soydurdu, sonra da çıplak vücuduna 150 kırbaç vurdurdu. Öldükten sonra kafası kesilerek Horasan şehirlerinde dolaştırıldı. Yanına kattığı birkaç adama «Bu, Muhammed Nefsi Zekiyye'nin kafasıdır diye bağırttı.

Taberi, C: 6, S1: 161, İÖO

«? Eğer benden sonra iktidara gelirsen Mani mezhehi saliklerinin ortadan kaldırılması için çalış. Zira Mani'ler, evvela, halkı iyiliğe sevkeder Mesela; "Fuhuştan kaçının, dünya hayatınızı ibadet ve riyazatla geçirin, ahiretiniri kazanın" derler. Sonra da kendi fikirlerini yavaş yavaş telkin etmeye başlarlar. Bu defa "et haramdır" derler, "suya dokunmayın, yani taharet yapmayın , hiçbir, hayvanı Öldürmeyin" diye ilave ederler. Bunlar aslında iki ilaha İnanmışlardır. Yeğenlerle evlenmeyi helal bilir, bevl'den gusl'a kadar yıkanmamanın Hi-zumtına kailidirler. Büyüdükleri zaman kendileri gibi dalalet yolunu tutmaları için çocukları da fikirlerine uygun bir şekilde yetiştirirler.

Anlaşılıyor ki, Abbasiler tarafından gerçekleştirilmiş bulunan bu inkıiabdan makaad, sadece hükümdar ve padişah hanedanlarının değişmesinden ibaretti. Yeni hanedan mensublarnıdan hiçbiri, Emevi devrinde cereyan eden kötülüklerin ıslahı hususunda herhangi bir teşebbüste bulunmadı. Hulefay-i Raşidinden sonra, isiami hükümet nizamında vuku bulan ve halifeliği padişahçılığa götüren ve değiştiren kötülük ve fenalıkların hepsi Abbasiler devrinde de aynen devam etti.

Abbasilerin bu dizginsiz zulmü, ancak, Moğol akınlarıyla yıkıldıklarında 1258 (656) sona erdi.

Böylece 'siyasi kudreti ellerine geçiren Acemler ırkçılık hareketlerine hız verdiler. Amma zahirde ırkçıhk ve kavmiyetçilik şeklinde görünen bu faaliyetlerin arkasında haddi zatıda DİNSİZLİK VE ZINDIKLIK niyyetleri gizliydi. Nitekim kısa bir müddet sonra Ilhad, Zendeka ve dinsizlik mikropları her tarafı istila etti.

daha üstündür.

Harun'er-Reşid'in karısı Zubeyde ile bir şahıs arasında çıkan ihtilaf halledilemeyince iş mahkemeye intikal etti. Davaya bakan kadı Hafs ibn-i iyas, Zubeyde'nin tarafını iltizam etmediği için hakimlikten azledildi.

El-Gufran, Darulnurırif Mısır, 1950.

Abbasilerin Faaliyeti

Rivayetlerden birine göre dayak atıldıktan sonra hapiste kalmış ve orada ölmüştür. Davud b. Vasıti diyor ki; «Kadılığı kabul eimesi için imam-ı A'zairi'a işkence yapılırken gördüm. Her gün zindandan çıkarılır ve on kamçı vurulurdu. Hatta 110 kırbaç bile vuruldu. Ona, kadılığı kabul et, denirdi. O da: Ben, buna layık değilim derdi. Dayak atılırken o yavaşça: «Allah'ım, kudretinle benden onların şerrini uzak kıl! diye niyaz ederdi. Kadılığı kabul etmiyeceğini anlayınca onun yemeğine ağu kattılar ve onu zehirliyerek öldürdüler.

El-Cahiz'in yazdığına göre, bu propagandaların neticesinde bir hayli insan -ki kalblerinde Islama karşı bazı şüpheler vardı- Acem ırkçılığı haytalığına tutuldu.

El-Cahız, kitabında, bir yığın Acem katibden bahseder, bunların hallerini anlatır ve der ki:

Ibn-i'l-Esir, C: i, S: 333, 341 S: 45 İbn-i Haldun, C: 3, S: 132, 133

EI-Hatib, Tarihü bağdad. C: İÜ, S: 309, MatbaayI Sa-ade, Mısır, 1931

Muhammed Nefsü'z-Zekiyye 145 senesinde Medine'de Ebu Ca'fer Mansur'a karşı ayaklandı. Horasan halkı ve diğer bazı yerler de ona sadakatle bağlı ve taraftar idiler. Fakat bunlar uzakta idiler. Sadakat ve sevgi bakımından ona bağlı olmakla beraber kuvvetçe ona yardım yapamıyorlardi. Rivayet olunduğuna göre M' hammed Nefsü'z-Zekiyye ile bir olup Abbasilere karşı çıkmanın meşru olduğu hakkında İmam Malik Medine'de fetva vermiştir. ibn-i Cerir Taberi ve ibn-i Kesir tarihlerinin kaydettiklerine göre: İmam Malik, Abdullah oğlu Muhammed Nefsü'z-Zekiyye'ye bi'at: etmeleri için halka fetva veriyordu. Ona :

Bir müddet sonra hakiki Muhammed Nefsi Zekiyye Medine'de yakalanarak şehid edildi. Kafası kesildi, şehir şehir dolaştırıldı. Cesedi, yanında bulunan yardımcıları ve mahiyetininkilerle birlikte Medine halkına teşhir edildikten sonra Sela1 civarındaki bir Yahudi mezarlığına bırakıldı.

s a-v-)ın şöyle buyurduğunu nakletti: "Ameller ancak niyetlere göredir."

«? Mansur devrinin devlet adamlarını inceleyenler, dikkati çekecek şekilde, bunların hemen hemen kahir ekseriyetinin Acemler den teşekkül ettiğini görebilir.

El-Mehdi, zındıkçılık hareketinin ne gibi tehlikeler doğuracağını, memleket ve devletin temellerini nasıl sarsacağını idrak ettiği için, oğlu, müstakbel halifeye şu tavsiyelerde bulunmuştur:

31- Nefsü'z-Zekiyye'nin İsyanında Ebu Hanife'nin Durumu

Taşköprüzude, Mittahüsyaade, C: 2, S:-119. Birinci Tab'ı. Dairetul-Maarif Matbaası, Haydarabad, 1329

Abbasi Halifeleri; Irak ve Bağdat ile Kahire olmak üzere iki dönemde incelenir. Bağdat?taki, hilafete Moğollar Mısır?daki hilafete ise Osmanlılar son verir.(13)

Kitab ül-Hayyan, MatbaatÜttükaddüm, Mısır, 1906, C: 7, S: 68

Abbasi davetinin imamı İbrahim ibn-i Muhammed ibn-i Ali ibn-i Abdullah ibn-i Abbas, Abbasilerin Horasan'daki iğlerini organize eden Ebu Müslim Horasanı. ye gönderdiği mektupta şu tavsiyeler bulunuyordu:

Anlatmazsan çamurcu olarak kalırsın.

Yine İbn Asakir, Muhammed b. Süleyman b. Abdullah en-Nevfe-li'nin biyografisinden bahsederken onun şöyle dediğini nakletmiştir:

Savaşı kazandığı takdirde hilafeti Ebu Talip soyuna vereceğini ilan eden Memun, o sırada Ali soyundan sekizinci imam olan İmam Rıza?yı Merv şehrine çağırdı.(11)

Hişam b. Abdülmelik'in karısı Abde binti Abdullah b. Yezid b. Muaviye'yi , Horasanlı birkaç asker refakatmda çöl yolundan yaya olarak, yalınayak, başı açık, elbisesi parçalanmış halde sahraya gönderdi. Sonra da öldürttü. Diğer Emevilerden bulduklarını da öldürtüp cesetleri yaktırdı.

Beni Ümeyye İstanbul'daki Rum Kayserini, Beni Abbas ise İran kısmalarım taklid ediyordu.

Abbasi orduları Beni Umeyye'nin hükümet merkezi Şam'ı fethettikten sonra (50.000) ellibin insan öldürdü. Yetmiş gün müddetle Emevi Camiine at bağlatıldı. Cami ahır haline getirildi. Muavaye'ninki de dahil olmak üzere, bütün Beni Umeyye mezarları sökülerek ölülerin kemikleri meydana çıkarıldı. Hişam ibn-i Abdulmelik'in henüz çürümemiş cesedine kırbaç vuruldu. Mezarlarından çıkarılan cesetler birgün müddetle halka teşhir edildikten sonra yakıldı, külleri havaya savruldu. Beni Umeyye'nin çocukları öldürüldü. Cesetlerinin üstünde sofra kurularak yemek yendi. Basra'da öldürülen Beni Umeyye mensuplarının cesetleri, ayaklarına ip bağlamak suretiyle sokaklarda süründürüldü, köpeklere parçalattırıldı. Bunlara benzer hareketlerin bir kısmı Mekke ve Medine'de icra edildi.

«Şam'a ilk girdiğinde Abdullah b. Ali'nin yanındaydım. Kılıç kullanarak şehre girdi. Üç saat müddetle Şamlıların kanlarını mubah saydı Şam'ın büyük camiini, kendi binekleri ve develeri için yetmiş müddetle ahır olarak kullandı. Sonra Ümeyye oğullarının mezar- i açtılar. Muaviye'nin mezarında sadece toz zerrecikleri gibi siyah bir ip gördüler. Abdülmelik b. Mervan'm mezarını açtılar. O ada da bir kafatası ve peşpeşe sıralanmış organlar görülüyordu, valnız Hişam b. Abdülmelik'in mezarını açtıklarında onun cesedini sağlam gördüler. Sadece burun kemeri çürümüştü. Onu ceset halinde iken bile kırbaçladılar. Darağacına astılar. Cesedini günlerce darağacında bıraktılar. Sonra yakıp külünü rüzgara verip savurdular Çünkü Hişam, sağlığında Abdullah b. Ali'nin kardeşi Muhammed b Ali'yi dövmüştü. Muhammed b. Ali, küçük oğlunu öldürmekle onu itham ettiği için Hişam kendisine yediyüz kırbaç vurdurmuş, sonra da onu Belka'ya bağlı Hamime köyüne sürgün etmişti.

Emeviler ve sonra da Abbasiler döneminde halifelerin namaza gidişleri çok şatafatlı olurdu. Birer güç gösterisi olan namaz öncelerinde halife, altınlarla mücevherlerle süslü bineğine biner, en ihtişamlı giysilerini giyer, en pahalı ziynet eşyalarını takardı.

Bu emri dinlemeyen kadı derhal azledildi.

Et-Kesudt, C: 2. S: 515 El-takrizi, Kitabus. t Üuk, C: 1, S: 15

Nihayet Ebu Hanife işkenceye maruz kaldı. Bütün rivayetlerin birleştiği bir cihet var ki, o da Ebu Hanife'nin hapse atılmış olduğudur. Bundan sonra fetva vermek, ders okutmak için ilim meclisine oturmamıştır. Çünkü ya atıldığı hapiste, veya oradan çıktığı gibi ölmüştür. Rivayetlerin ayrıldığı noktalar buradadır. Acaba hapiste dayağın tesiriyle mi öldü? Yoksa zehirlenerek mi Öldürüldü? Zira yalnız dayakla iktifa edilmiyerek hapiste uzun müddet kalmasın diye ve çabuk ölsün diye zehir içirildiği de söylenir. Yoksa hapiste ölmeden önce serbest bırakıldı da çıkınca evinde mı öldü? Hapisten çıktıktan sonra aynı zamanda ders vermekten ve halkla görüşmekten de menedilmiş miydi? Bu rivayetlerin hepsi de Me-nakıb kitaplarında yer almıştır.

Fakat Abbasiler, iktidarı ele geçirdikten kısa bir müddet sonra, fiil ve hareketleriyle, yalan söylediklerini ve halkı aldattıklarını ispat ettiler.

BU FESAD HAREKETİ ABBASİ HÜKÜMDARI MANSUR DEVRİNDE (H. 136-157 M. 754-775) EN YÜKSEK SEVİYESİNE ULAŞTI.

? Bizim boynumuzda Mansur'un bi'atı var, dediler.

Bir taraftan, saltanatlarını devam ettirmek için aşiretleri birbirleriyle muharebeye teşvik ettiler, diğer taraftan da Araplarla Acemleri karşı karşıya getirerek döğüştürmek suretiyle hasıl olacak vaziyetten istifade etmeğe baktılar ve siyasetlerini bu minval üzere yürüttüler.

? Siz Beni Haşimdensiniz. Yani Resulullah'ın amcasının oğlusunuz. Zenci askerlerinizin Arap ve müslüman kadınların ırzına geçmesine izin vermeye hiç utandırmıyor musun? dedi.

AŞAĞIDAKİ ALINTILAR MUHAMMED EBU ZEHRA'NIN İMAM-I AZAM KİTABINDAN:

Yahya, kudının sözünden müteessir oldu. Ordusunda bulunan zenci askerlerin maaşlarım azalttı ve bir kısmını da öldürttü. Saffah, Yezid ibn-i Ömer ibn-i Hubeyre'ye kendi eliyle yazılmış bir emanname vermişti, buna rağmen verdiği sözü tutmadı ve onu öldürdü.

Sela. su li^uil lil C. ıhiz, S: i'Z, Matbaatüssek-fiye, Kahire, 1311

Abbasi Halifesi Harun Reşid, 23Harun Reşid, tahtına oğlu Emin?i veliaht yapmış, sonra da öteki oğlu Memun?un hükümdar olmasını kararlaştırmıştı. Ülkeyi iki oğlu arasında bölmüş, doğu kısmını merkezi Merv şehri olmak üzere Memun?a, batıyı merkezi Bağdat olmak üzere Emin?e vermişti.

Memun, İmam Rıza?yı kendine veliaht tayin ettikten sonra, kızı Ümmü Habibe?yi imama, öbür kızı Ümmü Fazl?ı da oğlu Muhammet Taki?ye verdi.

? Fukahadan kiminle görüşüp konuşuyor bu?

İmamın bu şekilde mescide yürüyüşü kitleyi çok etkiledi. Öte yandan, tekbir getirerek yürüyen şehir halkı da Memun?un adamlarını korkutmuştu. Ne olacağını bilemedikleri için hükümdarlarına haber verdiler. Bunun üzerine Memun imama derhal;

Anlaşıldığına göre bundan böyle Abbasilere sadakati ve dostluğu doğru bulmaz oldu. Fakat Emeviler zamanında yaptığı gibi, şimdi de Abbasilere karşı bazan derste münasebet düştükçe sözle tenkid etmek haddini geçiniyor, daha ileri gitmiyordu. Hz. Ali evladına olan sadakati bir an sarsılmadan devam ediyordu. Fakat kılıca sarılıp isyana davet etmiyordu. Ulemanın ahvali böyledir. Kendilerini ilimden alıkoyacak bir şeyle oyalanmazlar. Ancak sevdikleri ve beğendikleri şeyler hakkında duygularını ifade etmek suretiyle iç alemlerini doyururlar. Ebu Ca'fer Mansur da biliyor, ve seziyordu. Bazan göz yumuyor, önü kendi tarafına çekmek için denemek istiyordu. Nihayet facia koptu.

Fakat, durum böyle devam edemedi. Hz. Muhammed?le amca çocuğu olan Abbas?ın soyundan gelen Abbasoğulları iktidara geçince, hilafeti Ehlibeyt adına almalarına rağmen kendilerine en büyük rakip olarak Ali evladını gördüler ve onlara zulme başladılar. Hatta bu zulüm, o kadar büyüdü ki, zaman zaman Eemevilerinkini bile gölgede bıraktı.

- Bilmiyorum, yalnız Yahya b. Said el-Ensari bana, Rasulullah

İmam Malik, Muhammed Nefsü'z-Zekiyye ile beraber Man-sur'a karşı ayaklanma için fetva verdiyse bunun hesabını verdi: Kendisine dayak atıldı, işkence yapıldı. Ebu Hanife'nin durumu Malik'den daha dehşetli idi. Derslerinde ihtilalcilere yardım yapmayı açıkça söylüyordu. Hatta o kadar ileri gidiyordu ki, Mansur'un bazı kumandanlarını ihtilalcilere karşı savaşmaktan bile vazgeçirtiyordu. Şunu naklederler: Mansur'un kumandanlarından olan Hasan b. Kahtabe Ebu Hanife'nin yanına gelip giderdi. Dedi ki:

SONRA ABDULLAH B. ALİ, HALİFELERİN EVLADINI VE DİĞER EMEVİLERİ TA-KİB ETTİRİP YAKALADI. BİR GÜNDE ONLARDAN 92.000 KİŞİYİ REMLE NEHRİ YANINDA ÖLDÜRDÜ. SONRA ÜZERLERİNE ÇUL SERDİRDİ. CESETLERİN ÜZERİNDE SOFRA KURUP YEMEK YEMEYE BAŞLADI. CESETLER ONUN ALTINDA EZİLİP UFALANIYORLARDI. Bu, onun zalimliğinin ve zorbalığının eseriydi. Tabii ki Cenab-ı Allah, bu yaptıklarının cezasını ona verecektir. Zulmüne devam etti, ama bütün isteklerini gerçekleştiremedi ve beklentileri tahakkuk etmedi. Nitekim bu husus, onun biyografisinden bahsedilirken anlatılacaktır.

Acemistan halkı, ırk itibariyle diğer kavimlerden üstün olduklarını iddia eder, eskidenberi bununla övünürlerdi. Onlara göre Acemden gayrı milletlerin hepsi hakir ve aşağılık mahluklardı. Irki üstünlük kendilerine aitti. Bilhassa Arablara hakaret nazariyle bakarlardı. Zira onlar Arabistan'ın kum çöllerinde oturur, devecilikle iştiğal ederlerdi, işte böyle bir hayat tarzı başlı başına bir aşağılık sebebiydi. Evvelce kum çöllerinde oturan ve devecilik yapan böyle bir kavme mağlub olmalarını bu sebeble bir türlü hazmedemiyorlardi. Mağlubiyetin ilk demlerinde üstelik bir nevi zillet -duygusuna kapılmışlardı. Fakat islamın adalet ve müsavat hususundaki mizanlam, sahabi ve tabiinin nasihatleri, ümmetin fakih ve alimlerinin tavsiye ve talimleri, devlet adamlarının dindarca muameleleri, kısmen de olsa, yaralarını sarmış ve merhem olmuştu. Bunun için Acemler alemşümul islam ümmetinin saflarına katılmış, kendilerini onun bir parçası olarak bilmiş, içtimai hayattaki müsavat tatbikatına şahid olunca da zaten müslümanlarla kaynaşmışlardı. Eğer Abbasi hükümetleri yukardaki satırlarda tasvir ettiğimiz şekilde sakim bir politika takib etmemiş olsaydı, bu gayri Arab müslüman. unsur, hiçbir zaman, kendilerini diğer Arab müslüman milletlerden ayırd etmeyecek, her hususta beraber olacaklardı. Fakat ilk önce Beni Umeyye, Arab ve gayri Arab tefrikini tahrik etti. Böylece ırkçılık ve kavmiyetçilik cereyanlarının uyanmasına sebeb oldu .

«? Mesela, bu meyanda Da'bil, İSeşşar İbu-i lierd, Ebu Nuvas ve Ebu Müslim Horiısuni'yi sayabiliriz. Hepsi de "zındık" tır.

Mansur kızdı. Kardeşi Hamid b. Kahtabe orada idi.

Abbasilerin Vaadleri

Böyle de oldu. Tasavvur ettikleri şey kuvveden fiile çıktı. İktidar Abbasilerin eline geçti. Amma Arap kavmiyetçiliği de bu defa yerini Acem milliyetçiliğine terketmekte gecikmedi.

«? Şehrin büyük camiine sığınanlara eman verilecektir.

O da tevbesinde sebat etti. Hazırlandı, kendini ölümün kucağına atarcasına Mansur'un yanma girdi; ve:

Başta Şia ve Meval-i Müslüman denen Arap olmayan Müslüman çoğunluğun desteğiyle başarıya ulaşan Eba-Müslim, seffah ya da kan dökücü lakabıyla anılan ikinci Abbasi halifesi Ebu Cafer Mansur tarafından 457 (137) tarihinde öldürüldü.

2. Boyu beş karıştan büyük Arapça konuşan çocuk görür de kendilinden şüphelenirsen, mümkünse, onu öldürmekte asla tereddüt etme.

Beni Umeyye devrinde baş kaldıran ırkçılık ve kavmiyetçilik taassublari Abbasiler zamanında da devam etti. Hatta bu gibi cereyanlar daha şiddetlendi, ilk iddiaları şuydu:

Abbasiler Ehlibeyt yanlılarına karşı kitle katliamlarına da giriştiler. Bir kısım ehlibeyt diri diri toprağa gömülür, ateşe atılırken bir kısmı da yapılan binaların duvarlarında taş niyetine kullanılarak öldürüldü.

«? Bu adamlar, yazı ve eserlermde Allah'ın Kitabi'ndaki tertibe itiraz ediyor ve "Kur'an'da tenakuz vardır" diyorlardı. Hadis uyduruyor, "sahih" olanıyla "mevzu" hadisler arasında şüphe uyandırıyor, geliş şekillerini bozmak istiyorlardı. Sahabilerm faziletinden bahsetmekten bilhassa kaçınıyorlardı. Onların güzel vasıflariuı bir türlü ağızlarına alamaz olmuşlardı.. Hep kötülük icad ediyor- ve alaylı konuşuyorlardı. Kadı Sureyh, Hasan Basri ve Şabi'nin isnmi geçtiği zaman derhal itiraz ediyor ve tenkide başlıyorlardı. Amma, söz Erdedir Bfcıbikan ve Nuşirevan'dan açılmaya görsün. Derhal siyaset ve dirayetlerinden, tedbir ve işgüzarlıklarından bahsetmeye ballar ve ve bu bahisleri anlatırken zevkten iki kat olur, tatlı ve taze hurma yemiş İnsanlar gibi ağızlarnun suyu akiverirdi.

Kardeşini öldürüp tahta tek başına geçen Memun İmam Rıza?yı önce veliaht yaptı, ardından da zehirletti.

Memun?un, özel bineğini bu kez İmam Rıza?nın kapısına kölelerle gönderdi, fakat, İmam bineğe binmedi. Çıplak ayakla elinde asasıyla?Allahü Ekber? diye tekbir getirerek yürüdü. İmamı bu halde gören Memun?un adamları da bineklerinden indi. Ayakkabılarını çıkartarak İmam ve çevresindekiler gibi çıplak ayakla yürümeye başladılar.

Taberi, C: 6, S: 3V ','": 31, El-BId&ye, C: 10, S; 149

... Hatta Şamlılar, her mescitte kıble için iki mihrab yaptırmışlardı. Büyük camide de iki minber yaptırmışlar ve cuma günü iki imam, iki ayrı minbere çıkarak kendi taraflarındaki cemaata hutbe irad ederlerdi. Böyle birşey, çok hayret verici ve ender rastlanılan garip bir olaydı. Bu da fitneye, asabiyete, heva ve hevesata neden olmuştu. Cenab-ı Allah'tan selamet ve afiyet dileriz. İbn Asakir, bu hususta daha başka tafsilat da vermiştir.

? Bir senedenberi onun aklında bir bozukluk var, biraz aklını kaçırdı, onun yerine ben gideceğim. Bu şerefe ben ondan daha la-yıkım, dedi.

EMlcd'ül-ferid, C: '/, S: 179

EL BİDAYE VENNİHAYE DE BU ANLATILanları bulmak mümkündür:

Irkçılık hareketlerinin nasıl başladığından bahsettiğimiz zaman demiştik ki, iptidada Acemlerin Arablara karşı hiçbir üstünlük iddiaları yoktu. Fakat Abbasi hükümetlerini nüfuzu altında bulunduran zümre Arab aleyhtarlığı kisvesine bürününce işler değişti. Bu zümre Arablar aleyhinde bulunmağa, onları zemmetmeğe ve kötülemeğe başladı. Bu cereyanlar yavaş yavaş dozunu arttırdı. O kadar ki, iş Kureyş'e dil uzatmağa kadar vardı. Kureyşi ve diğer Arab kabilelerini kötüleyen kitablar yazıldı. Bunların mufassal bir listesini ibn-i Nedim'in "Fihrist" isimli kitabında görebiliriz.

Anlatıldığına göre Abdullah b. Ali, Şamlıları kuşatma altına alınca onlar kendi aralarında Abbasi ve Emevi olmak üzere ikiye ayrılıp birbirlerini öldürmeye başladılar. Başlarındaki valiyi de katlettiler. Sonra şehri Abdullah b. Ali'ye teslim ettiler. Doğu kapısı tarafından surlara ilk tırmanan adam Abdullah et-Tai, Babüssağir tarafından Bessam b. İbrahim oldu. Sonra üç saat müddetle Şamlıların kanlan mubah sayıldı. Hatta denildiğine göre bu süre zarfında 50.000 kadar Şamlı öldürüldü.

Mansur, yanındaki güvendiği kimselere sordu :

Abbasi devleti işte böyle korkunç bir devirden sonra emniyet ve hürriyet getirmek va'diyle iktidara gelmişti. Ebu Hanife'nin ümidi büyüktü. Onların şefkatli ve merhametli bir idare kuracaklarını umuyordu. Onlar birçok felaketlere uğradıktan sonra bu mevkie gelmişler, zulmün acısını tatmışlardı. Halka merhamet elini uzatmaları beklenirdi. Onun için Ebu Hanife, bu ümitle Ebu'l-Ab-bas Seffah'a seve seve elini uzatarak gönül rizasiyle ona biat etmişti. biat esnasında fukahanın arzularına tercüman olmuş, arkadaşları adına tatlı ve güzel konuşmuştu. FAKAT EBU CAFER MANSUR'UN DEVRİ GELİNCE İŞ DEĞİŞTİ. DEVLET NÜFUZUNU TAKVİYE İÇİN RIFK VE MÜLAYİMET TANIMAYAN BİR ŞİDDET VE SERTLİK GÖSTERMEYE BAŞLADI. EHİ-İ BEYTE EZA VE CEFA YAPTI. ONLARIN İLERİ GELENLERİNİ ZİNDANLARA TIKDI. HZ. ALİ TARAFTARLARININ KANLARI HESAPSIZ AKITILIR OLDU. EBU HANİFE BAKTI Kİ, MANSUR'UN İDARESİ, EMEVİLERİN İDARESİNİN DEVAMINDAN BAŞKA BİR ŞEY DEĞİL, DEĞİŞEN ŞEY YALNIZ KURU BİR İSİMDİR. DIŞ DEĞİŞMİŞ, İÇ AYNIDIR. Devletle arası bu yüzden açıldı, Ebu Hanife'ye eza ve cefa yapılmağa başlandı ve ölümü de bu yüzden oidu.

«? ZINDIKLIK, HALKIN O ZAMANKİ FİKRİNE GÖRE ŞARAP, ZİNA, LİVATA VE RÜŞVET DEMEKTİ. YANİ BU FİİLLER DİNSİZLİĞİN UNSURLARI VE ALAMETLERİYDİ.

Ebu Hanife bu dünyaya gözlerini açtığı zaman Emevi hükümetinin en şiddetli ve en zalim idaresini gördü. Emevi hükümetinin en şiddetli ve en zalim idaresini gördü. Emevi zorbalarından Haccac b. Yusuf Sekafi idaresinde yaşadı, Haccac öldüğü zaman Ebu Hanife onbeş yaşında idi. Bu yaştaki genç, çok şeyleri anlar. Haccac'm sert ve şiddetli idaresini gördü. Bunlar, Arap soyundan olmıyan bu genç üzerinde derin tesirler bıraktı. Emevi devleti hakkında hükmünü vermesinde bunların tesiri oldu. Yaşı ilerledikçe bu hükmü de kuvvetlendi, çünkü Emevilerin Ehl-i Beyte karşı yaptıkları cinayetleri gözüyle gördü. Hatta Emevilerin zulmüne kendisi de uğradı. Onu tazyik ettiler, hapse attılar onların elinden Mekke'ye kaçarak Beytullah'a sığınmak suretiyle kurtulabildi.

Abbasilerin vaatlerini yaz, sonra da yaptıklarına bir örnek bile vermeden, vaatleri sözde kaldı de. Neyin sözünde kalmış arkadaş, ülkede adeleti sağlamaları mı sözde olmuş? Komutanlıklara ve valiliklere başta Türk ve Farslılar olmak üzere Arap olmayanları getirmekle mi sözde olmuş? Halkı nasıl aldatmışlar? Anlat da öğrenelim.

«? Abbasi Devleti bir "Horasanlılar Hükümeti" aldı ve bu hal böylece devam edip gitti.

Hz. Ali torunları Abbasilerin aleyhine dönüp aralarında düşmanlık başlayıncaya kadar Ebu Hanife'nin Abbasi devleti aleyhinde konuştuğu yoktu. Ebu Hanife, Ali evladına çok bağlı idi, onları seviyordu. Onlara şiddetle taraftar idi. Onların kızdığı şeye onun da kızması pek tabii idi, Ebu Ca'fer Mansur'un hükümetine karşı ayaklanan Muhammed Nefsüz-Zekiyye'nin ve kardeşi İbrahim'in babalari olan Abdullah b. Hasan'la Ebu Hanife'nin ilmi münasebeti vardı. Menakıb kitapları onu Ebu Hanife'nin üstadları arasında sayarlar ve ondan rivayet ettiğini söylerler. Kendi oğulları, Mansur'a karşı ayaklandıkları vakit Abdullah hapiste bulunuyordu. Mansur onu hapse almıştı. İki oğlunun Öldürülmesinden sonra o da hapiste öldü.

? Siz zor altında bulu vermiştiniz, dedi. Halk İmam Malik'in bu sözü üzerine ona bi'at ettiler. Malik evinden çıkmıyordu.

"ARAB DİNİDİR" DİYE ISLAMDAN NEFRET ETMEĞE BAŞLADILAR.

Müşavere nizamı ortadan kalkmıştı.

Bu aranan İmam, Son Abbasi halifesi Elmustasim Billah zamanında Moğol Hanı Cengiz?in torunu Hülagu Han Bağdat?ı zaptetti. Halifeyi bir çuvala koydu ve süvarilerinin ayakları altında ezdirerek öldürttü. Böylece Abbasi devri sona erdi.

42- Nihayet İşkence Yapılıyor

lbni-1'Esir, C: 4, S: SİU, 375 El-Bidayt-, C: 10, S: 80, 82

Bu, Hz. Ali torunlarından İbrahim b. Abdullah'ın ayaklanmasından önce idi. İbrahim isyan edince Mansur ona İbrahim'e karşı gitmesini emretti; isyanı bastırmayı ona teklif etti. O da İmam-ı A'zam'a geldi ve olup biteni anlattı. O da :

Abbasi halifesi Mu?temid on birinci

BUDA ALEVİLERİN BAKIŞ AÇISIYLA Abbasiler Dönemi

El-Bldaye, C: 10, S: US

Ebu?L-a? la Mevdudi, Hilafet Ve Saltanat, Hilal Yayınları: 263-268.

?- Senin gönderdiğin cihete gitmiyeceğim, eğer senin hakimiyetinde bu yaptıkların Allah'a itaat sayılıyorsa bundan en fazla nasibi olan benim, eğer senin emrinle bu yaptıklarım günahsa artık yeter. Bu kadarı kafi.

İşte bu yüzden, bu hadiselerden sonra yani Nefsü'z-Zekiyye'-nin ve kardeşi İbrahim'in isyanlarında ve öldürülmelerinden sonra Ebu Hanife'den Abbasiler aleyhinde sözler duyulmağa başlıyor.

Hilafet hususunda Abbasi hanedanı diğerlerinden

«? Bizim kılıcımızla tesis edilecek bir hükümet nasıl olsa nüfuzumuzun altında bulunacak ve bundun istifadeyle Arap kavmiyetçiliğine son vereceğiz.

El-Biduye, C: 10, S: 80

Ümeyyeoğullarını yani Emevilerin Ali?ye ve taraflarına uygun gördükleri zulüm ve ihanete karşılık, Abbasoğulları, ehlibeytin desteğiyle hilafet makamına geçti.

30- Abbasiler Al-i Beyt'e Ezaya Başlayınca Onları Tenkidi

«? Üınid ediyorum kir $u anda iktidara gelmiş bu-hıııau aileden zulüm, zorbahk ve haksız muamele görmeyecek, sizin iyin hayırlı olmayan davranışlarla hurşüuş-mııy ataksın iz.

Emevilerin zulmü sürüp giderken onlara karşı direnme ve özellikle Kerbela katliamının öcünü alma isteği de güçleniyordu. Horasan ülkesindeki başkaldırıya önderlik eden Eba-Müslim halktan Ehlibeyt adına biat almaya da başlamıştı.

Onların saltanat mevzuunda takındıkları tavır, tuttukları yol Beni Ümeyye'ninkin in ayniydi. Aradaki fark şt/ndan ibaretti:

Taberi, C: 6, S: 433, 434.

? Ebu Hanife'ye gidip geliyor, dediler.

Irkçılık Ve Dinsizlik Hareketleri

Beytülmal meselesine gelince:

... Abdullah b. Ali Şam'a gelince, doğu kapısının yanında ordugahını kurdu. Kardeşi Salih, Cabiye kapısında; Ebu Avn, Keysan kapısında-Bessam, Babüssağir'de; Hamid b. Kahtabe, Torna kapısında; Abdüs-samed, Yahya b. Safvan ve Abbas b. Yezid ise Feradis kapısının yanında ordugah kurdular. Sonra bunlar Şam'ı kuşattılar. Kuşatma bu senenin ramazan ayının 10'unda çarşamba günü başladı. Şamlılardan çok sayıda adam öldürüldü. Üç saat müddetle kanları helal sayıldı. Surlar yıkıldı.

? Senin yaptıklarına hakikaten nadim olduğun Allah indinde gerçekse bir Müslümam öldürmekle kendinin öldürülmesi arasında muhayyer bırakılsan da kendi öldürülmeni tercih etsen ve asla eski yaptıklarına dönmeyeceğine Allah'a ahid versen ve eğer bunları tutarsan işte senin tevben budur.

Halk, Manihailik, Zerdüştlük ve Mazdek mezheplerinin akidelerini yeni baştan ihya teşebbüsüne girişti. Irkçılar, Acem medeniyetinden, memleket dahilinde tatbik edilen idari rejimden ve devlet sistmininin mükemmelliğinden bahsederek bu nizamı övmeye, faziiletlerini sayıp dökmeye başladı. ŞİİR VE EDEBİYAT PERDESİ ALTINDA, BİNBİR ÇEŞİT FİSK Ü FÜCURUN VE AHLAKSIZLIĞIN NE ŞEKİLDE İCRA EDİLECEĞİNİN YOLLARI GÖSTERİLDİ. YANİ AHLAKSIZLIK VE FİSK Ü FÜCURUN PROPAGANDASINA GİRİŞİLDİ. DİĞER TARAFTAN DİN VE DİNİ İNANÇLARLA ALAY EDİLDİ, DİNİ HAYAT VE DİNİ MEZİYETLER MASKARALIK MEVZUU OLDU. İŞ BUKADARLA KALMADI. BU SIRADA EDEBİYAT DENİLEN ŞEYDE «ŞARAP, GÜZEL KIZ VE GÜZEL OĞLAN TEMALARI UMUMİ MEVZU HALİNE GELMİŞTİ. Zühd ve takva iie alay ediliyor, zahid ve abidlerle matrak geçiliyordu. Ahiretten bahsedenler, cennet ve cehennemden, hesab ve kitabdan söz edenler istihza vesilesi addedilmiş, böyleleri alaylara hedef teşkil edecek bir hale getirilmişti. Bu gibi faaliyetlerle meşgul olan "zındıklar, bu defa islamın temel prensiblerine de dil uzatmağa başladılar. Yalan hadis uydurma faaliyetleri hayli hararetlendi. islam dinini zayıflatmak ve müslümanliğı bozmak gayesiyle yığınlarla hadis uyduruldu. Nitekim, ibn-i Ebil-Evca ismindeki zındık yakalandığı zaman şöyle konuşmuştu:

Şimdi de bu dönem boyunca hüküm süren Abbasi sultanlarına kısaca bir göz atalım.

? Benim işim sana malum, benim için tevbe yolu var mı? Ebu Hanife ona şu cevabı verdi:

El-Mes'udi, Munıe'uz-zdieb, C; 2, S: 515. MatbiiatıiHHa-ade, Mısır, 1Ü58. Kl-Mukrizi, Kitab es-Süiük, C: 1, S: 15, DarııJ-kiitüb il M'sriyyu. 1İCJ2.

Mansur zamanında hilafetin belli başlı valileri, kumandanların kısmı azami ve makam sahihlerinin çoğu hep Acemlerden tayin edilmiş, Arablarm nüfuz ve üstünlüklerine fiilen son verilmişti.

«? ben dört bin hadis uydurdum ve bu suretle helali haram, haramı da helal hale getirmeye çalıştım, islam ahkamını bozmak ve değiştirmek için bu kadarı kafidir sanırım. Mansur zamanında Kufe valisi Muhammed ibn-i Süleyman ibn-i Ali, bu zındık adamı ölümle cezalandırdı.

Memun, İmam Rıza?dan bayram namazını kıldırmasını istedi. Fakat bu davranışı kısa sürede ciddi bir soruna yol açtı.

Emallye't Murtaza, C: 1, S: 90, 100, Matbaat Selefiye. Kahire 1907.

BU ADAMLARIN ZINDIKLIKLARI SADECE İTİKAD VE AKİDELERİNE İNHİSAR ETMİYORDU. BU DİNSİZLİK HER TÜRLÜ AHLAKİ HUDUDLARI AŞIYORDU. YANİ AHLAK DİYE BİR MEFHUM TANIMIYOR, HER ÇEGİT AHLAKSIZLIĞI MUBAH TELAKKİ EDİYORLARDI.

1. Yemani ve Mudari Araplar arasındaki ihtilafı körükle, onları birbirine düşür ve bu durumdan istifade

Yeni hilafet iddiasında bulunanların muvaffak olmalarının sebeblerinden birisi bütün m üalüm anlara, güven içinde, kendi hanedanlarının Riaalet hanedanına meıısub olduğuu hatırlatmaları, «Biz, kitab ve sünneti seniyyeyi nebeviyye ile memleketi idare edeceğiz, icraatımız Allah'ın vazettiği hududlar dahilinde oLacaktır demeleridir. Hicretin 132. senesi Rebiulahir ayında Abdullah Sef-fah, hilafet hususunda halktan biat aldıktan sonra verdiği ilk beyanatta Beni Umeyye'nin aşırı hareketlerini ve yaptığı zulümleri sayıp dökmüş ve:

Aleyhinde vukubulan isyanı bastırmak, vazifesiyle Saffah, kardeşi Yahya'yı Musul'a gönderdi. Yahya halka şöyle hitabetti:

EL-MEHDİ'NİN. BEYANINDAN ANLIYORUZ Kİ, ACEM MİLLETİ ZAHİREN MÜSLÜMAN OLMUŞ, HAKİKATTE İSE ESKİ DİNLERİNE AİT İNANIŞLARINI DEVAM ETTİRMİŞLERDİR. MÜSAİT FIRSAT ZUHUR EDER ETMEZ DE ESKİ DİNLERİNİ İHYA ETMENİN ÇARESİNİ ARIYORLARDI.

Abdullah b. Ali, Şam'da 15 gün müddetle ikamet etti. Bu arada Evzai'yi huzuruna çağırttı. Evzai gelip karşısında durdu. Ona şöyle sordu:

Yunus ibn-i Ferveh isminde bir başka şahıs, İslam'ı ve Arabları zemmeder ve kötüler mahiyette bir kitab yazarak Rum Kayserine göndermiş, bu hizmetine mukabil İmparatordan mükafat almıştı.

El-Beyan ve't-Tebyin, C: 3, S: 181. Matbaatül futuh el edebiye, Mısır, 1332

şeklindeki vaadlerine İnanarak kendilerine yardım etmiş ve muvaffak olmaları için çalışmıştı. Abbasi inkılabında Ebu Müslim'in sağ eli, gözü kulağı mesabesindeydi. Fakat iş muvaffakiyetle neticelendikten sonra, kitab ve sünnetten bahsetmeğe kalkınca Ebu Müslim onu yakalattı ve ölüm cezasiyle tecziye etti.

? İşte ben, de bunu yapacağım ve hiçbir Müslümam öldürmeyeceğim, Allah'ıma söz veriyorum, dedi.

Horasan'ın meşhur fıkıh alimi İbrahim ibn-i Meymun Abbasilerin «Biz, Kitab, sünnet ve Allah'ın vazettiği had ve hududlar dahilinde hükümet edeceğiz

Beni Umeyye devrinde Arap ırkına mensub olanlar üstün görüldü, gayri Arab unsurlara ise aşağılık nazariyle bakıldı. Böyle bir siyaset elbette ki mukabil taasubların uyanmasına vesile olacaktı. Nitekim Acemler, Abbasilerin hilafet mücadelelerine, bu işi politik maksadlarına vasıta olarak kullanmak fırsatının birgün kendilerine de gelebileceği ümidinde olduklarından, bağlanmışlardı. Zira şöyle düşünüyorlardı:

«? İktidarı ele geçirişimizin sebebi para, pul, altın, gümüş gibi maddi değerler değildir. İçlerinde oluklarla su akıtılan saraylar yaptırmak maksadiylc bu işe girilmedik. Ortaya çıkmamızın gerçek sebebi gaspedilen haklarımızı geri almak, Al-i Ebi Talib'e reva görülen zalimane hareketleri ortadan kaldırmak ve Beni Umeyye'nin gayri kanuni tasarruflarını bertaraf etmektir. Onlar sizi zelil ve aşağılık bir seviyeye düşürmüştü. Devletinizin hazinesine meşru olmayan usullerle el attılar. Har vurup harman savurdular. Şimdi size, evvela. Allah'ı ve Resulünü,. sonra da amcası Hazreti Abbas'ı şahid ve kefil olarak takdim ediyoruz:

ibn-i Bezzazi ise menakıbında şunları kaydediyor: «Ebu Hanife hapsedilip bir müddet tazyik yapıldıktan sonra bazı yakınları Mansur'la bu işi konuştular. Bunun üzerine hapisten çıkarıldı ise de fetva vermekten ve halkla görüşmekten men olundu. Evinden çıkması yasak edildi, ölünceye kadar bu hal böyle devam etti.

Tariiı-i Vüzuri,'V. ar. a baskıcı, S: 139, 153. 155, 157. demektedir.

Mutedil ırkçılar da bunlardan geri kalmıyordu. Şu kadar var ki, bu zümrenin hararetlileri ve aşırıları Arabları kötülemek bahanesiyle Islama da hücum ediyorlardı. Acem vezirler, emirler, katibler ve Acem ordu kumandanları ile zabitleri gizliden gizliye, perde arkasından bu faaliyetleri destekliyor, kitabları yananları himaye ediyor, hatta kendilerine para yardımı bile yapıyorlardı.

ibn-ul-Esir, C: 4, S: 295 EI-Bidaye, C: ro, S: 28 İbn-i Haldun, C: 3, S: 103.'

Abbasilerin herhangi bir mezhepten olduğu söylenemez. Bazen Ali ve Ehlibeyte yakın göünüyorlar, bazen de onların ileri gelenlerine her türlü kötülüğü yapıyorlardı. Hatta Şia?nın aleyhine bazı mezhepleri tutma yoluna bile gidiyorlardı. Cafer-i Sadık?a karşı Mansur, İmam Musa-i Kazım?a karşı Harun Reşid böyle davranmıştı. Memun ise yukarıda gördüğümüz gibi hepsinden farklı bir yol denemişti.

ibn-i Haldun, C 3, S:. 177

Evzai diyor ki: "Ben bu cevabı verirken bekliyordum ki başımı ko-parıp ayaklarımın önüne atar; ama öyle olmadı. Oradan salimen çıkıp gittim. ...

Emevilerin zulmüne 90 yıla yakın bir süredir dayanan halk akın akın Eba-Müslim?in açtığı Ehlibeyt sancağının arkasında toplanıyordu. İşte bu güç, Emevi hilafetini alt üst etti:Ehlibeyt, hakkı olan hilafeti nihayet elde etmişti.

Bu hususta Emevilerin anlayışı ile Abbasilerin tutumları arasında fark yoktu. Hazineye gelir temin etmek veya masraf yapmak bahis mevzuu olduğu zaman Abbasiler de kanunları nazari itibara almıyorlardı. Beytülmal onlar için de Padişah hazinesi mesabesinde idi. Hal 'böyle olunca, tabiatiyle gelir ve giderin hesabını hiç kimse sokamazdı.

işte imam-i A'zam hakkında rivayet olunanların bir kısmı budur. Eğer bu rivayet doğru ise onun bu yaptığı şey, Mansur'un nazarında devlet için en tehlikeli bir iştir, demekti. Çünkü bunda Ebu Hanife mücerred tenkid sınırını aşıyor. Gönlünde beslediği taraftarlıkla iktifa etmiyor, işi daha ileri götürüyor, faal sahaya döküyor demektir. Bunda iş yalnız fetvaya münhasır kalmıyor. Halbuki müftüye düşen Allah'ın dini hakında nasihattir. Fesadı önlemektir. Hakka riayetten başka bir şey gözetmemektir.

Seffah'tan sonra amcası Davud ibıı-i Ali ayağa kalkarak it im ad. telkin edici bir tonla §Öyle konuşmuştu:

Adliye denen müessese de yine halifenin, saray mensublarının, emirlerin ve nüfuzlu devlet adamlarının oyuncağı haline gelmişti. Bu hususta Beni Ümeyye ile Abbasiler arasında fark yoktur. Mesela Halife Mehdi zamanında, kendi zabitlerinden birisi ile alelade bir tacir arasında ihtilaf vuku buldu. Hemen Halifeden kadıya bir tavsiye: «Benim zabitim haklı olacaktır

İşte bu kısaca arzettiklerimizi, Ebu Hanife'nin hayatiyle olan ilgileri bakımından-biraz tafsilatiyle anlatmak icabediyor.