Kökböri zamanındaki kutlamaların Fatımiler?den farklı olarak hazırlıklarıyla birlikte uzun bir zaman dilimine yayıldığı, bir şenlik havası içinde halkın geniş katılımıyla gerçekleştiği ve merasimlerde özellikle tarikat mensuplarının rolü dikkat çekmektedir. Ebu Şame el-Makdisi, mevlid kutlamasını ilkönce Musullu sufi Ömer b. Muhammed el-Mella?ın kendi zaviyesinde yaptığını, Kökböri?nin de bunu örnek alarak mevlid törenlerini başlattığını belirtir ki (el-BaQiş, s. 96; Şami, I, 443) bu husus söz konusu törenlerde tasavvuf erbabının rolünü de açıklar?

Fıkhi Hükmü. Hz. Peygamber zamanında ve ondan sonraki birkaç asır boyunca kutlanmayan mevlidin dini açıdan meşruiyeti ulema arasında tartışılmıştır. Maliki fakihi İbnü?1-Hac el-Abderi (ö. 737/1336) bid?at konularına geniş yer verdiği ei-Medhai adlı eserinde mevlidin Resulullah devrinde ve ona son derece bağlı olan ashap ve tabiin zamanında kutlanmadığını, dolayısıyla bid?at olduğunu söyleyerek mevcut uygulamalara şiddetle karşı çıkar... İbadet yapılması, ziyafet verilmesi, hadis vb. okunması halinde bile bunların mevlid niyetiyle icrasının bid?at olduğunu kaydeden İbnü?1-Hac buna karşılık kutlama niyeti taşımaksızın oruç tutulmasını ve Hz. Peygamber?in doğduğu bu ayın saygınlığına uygun davranılmasını tavsiye eder (11,2-33).

Fatımiler zamanındaki törenlerde önceden gerekli hazırlıklar yapılır, rebiülevvel ayının 12. gününde sabahtan başlamak üzere öğleye kadar 300 tepsi helva kadılkudat ve daidduat başta olmak üzere kurra, hatipler ve diğer görevlilere dağıtılırdı? Hutbelerden sonra halife törendekileri tekrar selamlayınca resmi kutlama tamamlanmış olurdu. Diğer beş mevlid de bu şekilde kutlanırdı. Bu kutlamaların üst düzey görevlilerin katıldığı bir devlet töreni çerçevesinde yapıldığı ve halkın geniş bir katılımının olmadığı anlaşılmaktadır (Shinar, s. 373). Özellikle Sünni çoğunluğun kutlamalara iştirak etmediği bilinmektedir (ER, IX, 292). Fatımiler zamanında Hz. Peygamber?in ve Ehl-i beyt?in doğum yıl dönümlerinin kutlanması dini hassasiyet yanında siyasi meşruiyet açısından da önem ta-şıyordu? Hz. Hasan ve Hüseyin?in mevlidleri dışındaki dört mevlidi yasaklamış, ancak Efdal?in ölümüyle vezirliğe gelen Me?mun el-Bataihi, Amir-Biahka-millah devrinde 517 (1123) yılında bu törenleri tekrar başlatmıştır.

--Müslüman toplumlar tarafından farklı şekillerde algılanan beş kandil gecesinden Regaib ile Berat?ın kutsallığı kesin olmadığı gibi bu gecelerde ifa edilecek ibadetler hakkında kaynaklarda sahih bilgilere rastlanmamıştır .

DİYANET, İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, MEVLİD

Memlükler?den itibaren başta Ahmed el-Bedevi ve İbrahim ed-Desuki gibi bölgenin tanınmış velileri olmak üzere diğer önde gelen şahsiyetlerin doğum yıl dönümleri için de mevlid terimi kullanılmaya başlanmıştır (Geoffroy, s. 106). Çoğunun ölüm tarihi bilinmediğinden bu mevlid törenlerinin önemli bir kısmı velilerin ölüm yıl dönümünde yapılırdı. Velinin şahsiyetine bağlı olarak törenler bir gece, bir gün, bir hafta veya sekiz gün devam ettiği gibi bir kısmı küçük bir semtte yahut yerleşim merkezinde, bazıları da büyük şehirlerde ve bölgesel çapta icra edilirdi. Mesela Ahmed el-Bedevi?nin Tanta -daki mevlidi, tarikat mensuplarının uzak memleketlerden gelerek katıldıkları en kalabalık merasimlerden biriydi (Winter, s. 179-180). Evliya Çelebi, başta Ahmed el-Bedevi, İbrahim ed-Desuki, İbrahim Gülşeni ve İmam Şafii?nin mevlidleri olmak üzere birçok mevlid hakkında bilgi vermektedir...

BERAT GECESİ:

Kuzey Afrika?da önceleri mevlid kutlama adeti yokken bunlar ilk defa kadı ve muhaddis Ebü?I-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Hüseyin es-Sebti el-Azefi (ö. 633/1236) tarafından halkın hıristiyan bayramlarını kutlamasını önlemek amacıyla icra edilmeye başlanmıştır?

Mevlid kutlamaları sırasında Resul-i Ekrem?in doğumunu anlatan, bu vesileyle methini de içeren ve genel olarak?mevlid?, Kuzey Af rika?da ise?mevlidiyye? olarak anılan şiirlerin okunması gelenek halini almıştır. Bunların en meşhurları arasında Arap dünyasında Ka?b b. Züheyr?in Kaşidetü?i-bürde?si, Busiri?nin aynı adla da anılan ei-Kevakibü?d-dürriyye fi medhi hayri?l-beriyye ve eI Kaşide-tü?1-hemzıyy e?sı ile Şemseddin ibnü?l-Cezeri?nin Meviidü?rı-nebi, Ca?fer b. Hasan el-Berzenci?nin el-İkdü?l-cevhefı ; Türk dünyasında Süleyman Çelebi?nin Vesiletü?n-necat?ı anılabilir?

Resul-i Ekrem, İslam tarihçilerinin çoğuna göre Habeşistan?ın Yemen valisi Ebrehe?nin Kabe?yi yıkmak üzere Mekke?ye saldırdığı ve Fil Vak?ası denilen olayın meydana geldiği yıl doğmuştur. Bu hususta görüş ayrılığının bulunmadığı rivayet edilir. Araplar?da?nesi? geleneğini göz önüne alanlara göre bu tarih miladi 569, diğerlerine göre ise 570 veya 571 dir. Yine genellikle kabul edildiğine göre Rebiülevvel ayının 12?sinde ve gündüz dünyaya gelmiştir. O yıl ilkbahar mevsimine rastlayan bu ayın iki, sekiz, on veya on yedinci gününde doğduğuna dair rivayetlerle sabaha karşı dünyaya geldiğine dair rivayetler de vardır. Ayrıca doğum gününün miladi takvime göre 20 Nisan?a denk geldiği söylendiği gibi bunun doğru olmadığını ileri sürenler de bulunmaktadır (İbn Kesir, I, 201; Şami, 1, 405).

Memlükler döneminde Mısır?da mevlid kutlamaları bütün ihtişamıyla devam etmiştir? Önce Kur?an tilavet edilir, ardından vaazlar verilir, tarikat mensupları tarafından zikir ve evradlar okunur, daha sonra yemek yenirdi. Bu sırada sultana tebrikler sunulur, o da devlet ricaline, ulema ve tasavvuf ehline hil?at ve hediyeler verir, muhtaçlara da sadaka dağıtılırdı?

İbnü?l-Hacc?ın çağdaşı olan bir diğer bir Maliki alimi Taceddin Ömer b. Ali ei-Lah-mi el-Fakihani de mevlidi bid?at-ı seyyie kabul ederek ona karşı çıkmış ve ei-Mev-rid ü?1-kelam cameh?l mevlid adıyla bir risale kaleme almıştır. Venşerisi, sonraki Maliki ulemasından mevlide karşı çıkanların görüşlerine yer verirken genellikle olumsuz uygulama örneklerine atıfta bulunmuştur?

Hz. Peygamber?in doğumu şüphe yok ki önemli bir olaydır. Mi?rac da hem naslarla hem de tarihi kayıtlarla sabittir. Ancak bu olaylarla bağlantılı olarak kaynaklarda gerek Resulullah gerekse ashap döneminde kutlama niteliğinde herhangi bir etkinliğe rastlanmamıştır? Duhan süresindeki ayetlerle birleştirildiği takdirde (44/2-6), Kadirin vahyin inmeye başladığı yılda ramazan ayına denk geldiği yolundaki bilgiden başka kesinlik arzeden bir sonuç çıkarmak ve belli bir zaman belirlemek mümkün görünmemek-tedir.

Vehhabi geleneğine mensup çağdaş alimlerden Suudi Arabistan müftüsü Muhammed b. İbrahim Ali Şeyh, Abdülaziz b. Abdullah b. Baz, Hammud b. Abdullah et-Tüveyciri gibi şahsiyetler her çeşit mevlid kutlamasına karşı çıkarak bu konuda risaleler kaleme almışlardır...

Şaban ayının on beşinci gecesi. Gazzali, bu gece her rek?atında Fatiha?dan sonra on bir İhlas okunmak suretiyle kılınacak yüz rek?at veya her rek?atında Fatiha?dan sonra yüz İhlas okunan on rek?at namazın çok sevap olduğuna dair bir rivayet naklettiği halde [İhya3, I, 203), İhya ulumi?d-din?deki hadisleri tenkide tabi tutan Zeynüddin el-Iraki ile Nevevi bunun aslının olmadığını söylemişlerdir. Bu namazın bir bid?at olduğunu kaydeden Nevevi, bu konuda Kü-tul-kuiub ve İhya?ü ulumi?d-de geçen rivayete aldanılmaması gerektiğini söylemekte, Ali el-Kari de bu rivayetin uydurma olduğunu belirterek Berat gecesi namazının 400 (1010) yılından sonra Kudüs?te ortaya çıktığını kaydetmektedir. Bu namazın ilk defa 448 (1056) yılında Kudüs?te Mescid-i Aksa?-da kılındığına ve zamanla yaygınlık kazanarak sünnet gibi telakki edildiğine dair bir rivayet de nakledilmektedir.

Duhan suresinde (44/3) Kur?an?ın?mübarek bir gecede? nazil olduğu ifade edilmektedir. İslam alimlerinin çoğunluğuna göre burada işaret edilen gece Kadir gecesidir. Çünkü diğer ayetlerde Kur?an?ın ramazan ayında (el-Baka-ra 2/185) ve Kadir gecesinde &#123;el-Kadr 97/1) indirildiği belirtilmektedir.

Aleviler hanedanına mensup hükümdarlardan Mevlay Abdurrahman (1822-1859) ve Mevlay Hasan?ın da (1873-1894) gösterişli kutlamalar düzenledikleri kaydedilir (Shinar, s. 381-382). Fatımiler?de olduğu gibi Fas?taki Sa?diler ve Aleviler gibi şerif sülalesinden gelen hükümdarlar için de mevlid kutlamaları aynı zamanda siyasi bir prestij unsuruydu. Mevlid kutlamaları, Maliki fukahasının sert muhalefeti sebebiyle Tunus?ta Hafsiler sarayında Fastakinden yaklaşık bir asır sonra Sultan Ebu Faris Abdülaziz el-Mütevekkil devrinde (1394-1434) yapılabilmiştir... Mevlid kutlaması 1910 yılından itibaren Osmanlı Devleti?nde resmi bay-ramlara dahil edildiyse de Cumhuriyet?in ilanından sonra kaldırılmıştır?

?Osmanlı padişahı II. Selim döneminde (1566-1574} camiler aydınlatılıp minarelerde kandiller yakılarak kutlandığı için bu gecelere kandil geceleri denilmiştir. Bunlar Mevlid, Regaib, Mi?rac, Berat ve Kadir geceleridirm.

İbnü?l-Hacc?ın Mısır?daki uygulamalara yaptığı atıflar yanında tarihçi Ceberti?nin (ö. 1240/1825) kendi zamanındaki mevlid kutlamalarının evliyanın kabirlerini ziyaret yanında ticaret, gezi ve eğlence gibi amaçlar taşıdığını {cAcaHbü?l-aşar, IV, 3), her meşrepten bid?at ve tarikat ehlinin katıldığı törenlerde şiir, zikir ve çalgı seslerinin birbirine karıştığını, camilerin adeta alışveriş, sohbet, oyun ve eğlence mekanı haline getirildiğini, bu mekanların yenilip içiien şeylerle kirletildiğini, erkeklerle kadınlar arasında hoş olmayan davranışlar görüldüğünü belirtmesi de {a. g. e., III, 39-40) ulemanın Mısır?da mevlid kutlamaları konusundaki eleştirilerini haklı çıkaracak mahi-yettedir?

DİYANET, İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, KANDİL MADDESİ

Bid?atlan hasene ve seyyie diye ikiye ayırmayan İbn Teymiyye [el-Fetava?l-kübra, I, 372), onu takip eden Vehhabi uleması ve Muhammed Abduh gibi çağdaş ıslahatçı alimler de mevlid kutlamalarına karşı çıkmışlardır. M. Reşid Rıza, Mısır?da mevlidlerde görülen çirkin uygulamaları eleştirir ve ulemayı bu konuda sessiz kalmaları yüzünden kınar?

?Osmanlı padişahı II. Selim döneminde (1566-1574&#125; camiler aydınlatılıp minarelerde kandiller yakılarak kutlandığı için bu gecelere kandil geceleri denilmiştir. Bunlar Mevlid, Regaib, Mi?rac, Berat ve Kadir geceleridirm.

III. yüzyılda yaşayan Fakihi Mekke?de Berat gecesinin kutlanmasıyla ilgili bilgi vermektedir. Buna göre Mekke halkı Mescid-i Haram?da namaz kılmak, Kabe?yi tavaf etmek ve Kur?an okumak suretiyle geceyi ihya ederdi {Ahbaru Mekke, III, 84). Fakihi?den üç asır sonra Mekke?yi ziyaret eden İbn Cübeyr de benzer bilgiler verir [er-Rihle, s. 119-120). V. yüzyılın ortalarından itibaren Şam?daki Emeviyye Camii?nde Berat gecesinde kandiller yakılmış, bunu bid?at olarak değerlendiren birtakım fetvalara rağmen bu adet bir süre devam etmiştir (İbn Kesir, XIV, 247). İbn Kesir, Berat gecesinde halka tatlı dağıtma geleneğini ilk başlatan kişinin Selçuklu Veziri Fahrülmülk olduğunu kaydeder [a. g. e., XII, 7).

Duhan suresinde (44/3) Kur?an?ın?mübarek bir gecede? nazil olduğu ifade edilmektedir. İslam alimlerinin çoğunluğuna göre burada işaret edilen gece Kadir gecesidir. Çünkü diğer ayetlerde Kur?an?ın ramazan ayında (el-Baka-ra 2/185) ve Kadir gecesinde {el-Kadr 97/1) indirildiği belirtilmektedir.

Bu gecelerin kutlanma tarihleri kameri takvime göre şu şekilde belirlenmiştir: Mevlid kandili rebiülevvel ayının on ikinci, Regaib receb ayının ilk cuma, Mi?rac aynı ayın yirmi yedinci, Berat şaban ayının on beşinci. Kadir ise ramazan ayının yirmi yedinci gecesi.

Müslümanların cuma ve bayramlar dışında bazı gün ve gecelerde dini-tarihi olayları hatırlayarak heyecanlarını taze-lemeleri ve bu münasebetle bazı etkinliklerde bulunmaları tabiidir. Ancak doğruluğu sabit olmayan veya uydurulan ri-vayetlere dayanan bazı ibadet şekillerini ifa tasvip edilemez. Dini hayat süreklilik ve kararlılık isteyen zihni ve kalbi bir yatkınlıktır. Yılın birkaç gün veya gecesinde dini hayatı yaşayıp belli davranışları tekrarlamak dindar olmanın dünyevi ve uhrevi sonuçlarını doğurmaz. Bu açıdan bakıldığında kandiller münasebetiyle göste-rilen faaliyetler doğrudan İslam?ın bir emir veya tavsiyesi değil çeşitli müslüman toplumların gelenekleri konumundadır.?

III. yüzyılda yaşayan Fakihi Mekke?de Berat gecesinin kutlanmasıyla ilgili bilgi vermektedir. Buna göre Mekke halkı Mescid-i Haram?da namaz kılmak, Kabe?yi tavaf etmek ve Kur?an okumak suretiyle geceyi ihya ederdi &#123;Ahbaru Mekke, III, 84). Fakihi?den üç asır sonra Mekke?yi ziyaret eden İbn Cübeyr de benzer bilgiler verir [er-Rihle, s. 119-120). V. yüzyılın ortalarından itibaren Şam?daki Emeviyye Camii?nde Berat gecesinde kandiller yakılmış, bunu bid?at olarak değerlendiren birtakım fetvalara rağmen bu adet bir süre devam etmiştir (İbn Kesir, XIV, 247). İbn Kesir, Berat gecesinde halka tatlı dağıtma geleneğini ilk başlatan kişinin Selçuklu Veziri Fahrülmülk olduğunu kaydeder [a. g. e., XII, 7).

Bir kısmı zayıf veya uydurma olmakla beraber receb ayının faziletine dair nakledilen rivayetlerden Resul-i Ekrem?in bu aya ayrı bir değer verdiği anlaşılmaktadır. Zamanla Müslümanlar üç ayların ilk cuma gecesine rağbet gösterip ihya etmeye başlamışlardır. Bu gecenin Regaib diye adlandırılmasında Hz. Peygamber?e izafe edilen, fakat hadis alimlerince uydurma olarak değerlendirilen rivayetin de (Süyuti, el-Le3ali?l-maşnu. ca, 11, 56) etkisi olmuştur. Regaib namazıyla ilgili rivayeti 412 (1021) veya 414(1023) yılında vefat eden AH b. Abdullah b. Cehdam?ın ihdas ettiği söylenir (Zehebi, V, 172; İbn Kesir, XII, 18; bk REGAİB GECESİ).

--?Osmanlı padişahı II. Selim döneminde (1566-1574} camiler aydınlatılıp minarelerde kandiller yakılarak kutlandığı için bu gecelere kandil geceleri denilmiştir. Bunlar Mevlid, Regaib, Mi?rac, Berat ve Kadir geceleridir.

Eyyubiler zamanında birçok bayram ve tören kaldırıldığından mevlide de özen gösterilmediği ve halkın bunu evlerinde kutladığı anlaşılmaktadır. Ancak Selahaddin-i Eyyubi?nin kayınbiraderi Erbil Atabeği Begteginli Muzafferüddin Kökböri (1190-12 3 3) mevlidi büyük törenlerle yeniden kutlamaya başlamıştır? Ulema ve tasavvuf ehlinin ileri gelenleri bu törenlerde hazır bulunur, Kök-böri kendilerine hil?atler giydirir ve hediyeler verirdi. Sufiler de öğle vaktinden fecre kadar zikir ve sema meclisleri düzenlerdi. Hankahta 800-1000 kadar sufi toplanır, Kökböri de aralarında yer alırdı. Her yıl mevlid törenleri için harcanan paranın 300.000 dinarı bulduğu kaydedilmektedir... Hz. Peygamber?in doğum günüyle ilgili farklı görüşler sebebiyle bir yıl rebiülevvelin sekizinde, bir yıl da on ikisinde kutlanan mevlidden iki gün önce çok sayıda kurbanlık hayvan meydana getirilerek kesilir ve kazanlar kaynatılırdı?

İbnü?l-Hacc?ın Mısır?daki uygulamalara yaptığı atıflar yanında tarihçi Ceberti?nin (ö. 1240/1825) kendi zamanındaki mevlid kutlamalarının evliyanın kabirlerini ziyaret yanında ticaret, gezi ve eğlence gibi amaçlar taşıdığını &#123;cAcaHbü?l-aşar, IV, 3), her meşrepten bid?at ve tarikat ehlinin katıldığı törenlerde şiir, zikir ve çalgı seslerinin birbirine karıştığını, camilerin adeta alışveriş, sohbet, oyun ve eğlence mekanı haline getirildiğini, bu mekanların yenilip içiien şeylerle kirletildiğini, erkeklerle kadınlar arasında hoş olmayan davranışlar görüldüğünü belirtmesi de &#123;a. g. e., III, 39-40) ulemanın Mısır?da mevlid kutlamaları konusundaki eleştirilerini haklı çıkaracak mahi-yettedir?

Mevlid kandili Hz. Peygamber?in doğumu münasebetiyle kutlanır. Mevlid kutlamalarını ilk ihdas eden zatın Erbil Atabeği Muzafferüddin Kökböri (ö. 629/1232) olduğu kabul edilir. Bu kutlama için toplananlara mevlid kıssaları okumayı ilk başlatan kişinin ise Mısır Çerkez hükümdarlarından biri veya Mısır Fatımileri olduğu söylenir (Ca?fer Murtaza ei-Amili, s. 20). Makrizi?nin Fatımi bayramlarıyla ilgili yazdıkları bu konuda onların önceliğini teyit eder mahiyettedir (el-Hıtat, 1,490). Osmanlı döneminde mevlid kandillerinde çeşitli kutlama faaliyetleri icra edilirdi. İbnü?l-Hac gibi bazı fakihler, mevlid mü-nasebetiyle yapılan eğlencelere ve israf olduğu gerekçesiyle çok sayıda kandil yakılmasına karşı çıkmıştır.

Hz. Peygamber?in sağlığında onun doğum yıl dönümü kutlanmadığı gibi Hulefa-yi Raşidin dönemiyle Emevi ve Abbasi devirlerinde de mevlidle ilgili bir uygulamaya rastlanmamaktadır? Mısır?da Şii Fatımi Devleti kurulunca, soyundan geldiklerini söyledikleri Hz. Peygamber?in doğum yıl dönümü Muiz-Lidinillah döneminden (972-975) itibaren resmen kutlanmaya başlanmıştır. Bunun yanında Hz. Ali, Fatıma, Hasan, Hüseyin ve o günkü halifenin mevlidleriyle receb, şaban ve ramazan aylarındaki kandiller, ramazan ve kurban bayramlarıyla diğer bazı kutlamalar bu dönemde zengin bir şölen geleneği oluşturmuştur.

-- Yılın birkaç gün veya gecesinde dini hayatı yaşayıp belli davranışları tekrarlamak dindar olmanın dünyevi ve uhrevi sonuçlarını doğurmaz. Bu açıdan bakıldığında kandiller münasebetiyle göste-rilen faaliyetler doğrudan İslam?ın bir emir veya tavsiyesi değil çeşitli müslüman toplumların gelenekleri konumundadır.?

?Sözlükte?doğum yeri ve zamanı? anlamına gelen mevlid kelimesi, Hz. Peygamberle ilgili asıl kullanımı yanında zamanla tasavvuf çevrelerinde Mısır başta olmak üzere Arap dünyasında velilerin doğum yıl dönümlerini de kapsayacak şekilde geniş bir anlam kazanmıştır.

Günümüzde mevlid, Suudi Arabistan hariç Kuzey Afrika?dan Endonezya?ya kadar İslam ülkelerinde -bazılarında resmi, bazılarında gayri resmi olarak- yaygın biçimde kutlanmaktadır?