Ebu Sa'id cl-Eşecc İkrime'nin samed kavramını "kendisinden hiçbir şey çıkmayan varlığın sıfatıdır" şeklinde tanımladığını nakletmektedir.

Biz biliyoruz ki Allah Teala'nın zatı hakkında bilgi verdiği ihlas gibi sure ve ayetler fazilet yönünden mahlukata ilişkin sure -Tebbet vb.- ve ayetlerden kullarına imam emredip onları şirke düşmekten sakındırdığı ayetler, borcun yazılmasını emrettiği, ribayı yasakladığı ayetlerden daha yüce konumdadırlar. Aynı şekilde kulların sözleri de kendi içlerinde ortak olup tek bir kişinin söylediği söz gibidir. Ancak daha sonra içerdikleri konulara göre bazıları diğerlerine nisbetle değer kazanır. Sözgelişi kulun, kendisiyle Rabb'ini zikredip emri-bi'1-ma'ruf ve nehyi-ani'l münker yaptığı sözleri, değer açısından, Allah'ın kullarına mubahı emredip sakıncalı olandan sakmdırmaya yönelik olandan daha üstündür.

Görüldüğü gibi Hz. Peygamber hadis-i şerifte Fatiha Suresi'nin benzeri bir surenin olabilme ihtimalini dahi tamamen reddetmiştir. Buna göre "Kur'an'm tamamı'nın birbirinin benzeri" olduğu nasıl söylenebilir? Yine sahih olarak nakledilen bir hadiste Allah Rasuiü Ubeyy b. Ka'b'a; "Ey Ebu'l-Münzir! Allah'ın ki-tabı'ndaki en yüce ayetin hangisi olduğunu biliyor musun?" diye sorarlar. Ka'b'm "Ayet'el-Kürsi" olduğunu söylemesi üzerine de onun göğsüne vurarak "İlim Ebu'l-Münzir'i doyurup ıslah etsin!" buyururlar.

Ali b. el-Hüseyn'in Übeyy b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre İhlas Suresi "müşrikler Hz. Peygambcr'c gelerek "Ey Muhammedi Bize Rabb'initanımla!" demeleri üzerine indirilmiştir.12

Aynı görüş Sa'id b. el-Müseyyeb'den de nakledilmiştir.

İhlas Suresi?nin Fazileti

Şeyhülislam ibn Teymiye der kİ:

Allah kimi hidayet ederse artık onu sapıtacak yoktur; kimi saptırsa O'nu doğruya götürecek hiçbir güç yoktur.

da tamamını okumuş gibidir.

Yine Allah'ın bazı kulları için konuşması, diğer bazı kulları için konuşmasından daha mükemmeldir. Bu bağlamda zikredilmesi gereken diğer sıfatlarla isimlerin durumları da böyledir.

Samed; ihtiyaçların giderilmesi hususunda kulların kendisine dayanmak zorunda oldukları güç sahibi varlıktır.

2- Bütün ihtiyaçların giderilmesi hususunda kendisine başvurulan efendidir.

Müysere samed kelimesi için "hakkında susulan kimse" demiştir.

Dilbilimci Ebu Bekr el-Enbari de "Sözlük bilimcİler arasında samed kelimesinin üzerinde başka hiçbir varlığın bulunmadığı ihtiyaçlarının giderilmesinde ve işlerin görülmesinde tüm insanların kendisine başvurduğu zat" anlamına geldiği hususunda ihtilaf yoktur" demektedir.

"Samed, akılların, keyfiyetini kavramakta yetersiz/aciz kaldığı zattır."

Kesir b. Sihab el-Mezhaci cl-Kazvini, Rebi' b. Enes'len, "samed" olarak "Doğmayan ve başkasını doğurmayan varlık anlamındadır"^ görüşünü aktarmıştır.

Ebu Büreyde babasının "Samed, 'kendisinde boşluk olmayan şey' demektir"7 dediğini söylemiştir.

Ünlü lugatçı cevheri de "el-Musammed" "musammet" anlamına gelen bir kelimedir. Musammet ise "kendinde boşluk bulunmayan varlık" demektir. Aynı kökten gelen "es-sımad" kelimesi, "şişe tıpası" "es-samed" kelimesi ise "katı , yüksek mekan" an! ammdadır."der.

Ka'b'ül-Ahbar'dan nakledilen yorum ise şöyledir:

"Seyyid" kelimesi de bunun gibidir. Kökü "seyvidün"dür. "es-Sevad" ve "su'dcd" kelimeleri de toplama anlamına işaret eder. Mesela siyah renk bakışı kendi üzerine toplar. Nitekim Cenab-i Hak bir ayet-i kerimede "Efendi ve nefsine hakim..." (Al-i İmran, 3/39) buyurmuştur.

Cevheri'nİn açıklaması da "Samed -harekeli olarak- efendi demektir; çünkü ihtiyaçların giderilmesinde kendisine başvurulur" şeklindedir.

Öte yandan aynı görüş İbn Abbas, Hasan-ı Basıl, Mücahid Sa'id b. Cübeyr, İkrime, Dahhak, Süddi ve Katade'den de nakledilmiştir. Bu anlama yakın bir görüş de Said b. el-Müseyyeb'den nakledilmiş. Sözgelişi o bu konuda şöyle diyor:

Bu hususta, son dönem ulemasının yaygınlık kazanmış iki görüşü vardır: Bunlardan bir kısmı "Kur'an ayetleri kendi içerisinde birbirinden üstün olamaz; çünkü lamamı Allah'ın kelamıdır. Kelam ise O'nun sıfatıdır. Allah'ın sıfatları da birbirinden üstün olamaz, özellikle de kadimliğine hükmedildikten sonra; çünkü kadim olan kavramlar arasında üstünlükten sözedilemez" derler.

Öte yandan lbn Cerir ei-laberi, übeyy b. Ka'b'dan İhias Su-resi'nin müşriklerin Rasulüllah'a "Bize Rabb'ini tanımla, ey Mu-hammed!" demeleri üzerine indirildiğini kaydetmektedir.14

Buna benzer bir haberi Ali b. el-Hüseyn de ibn Abbas'tan nakletmiş. Buna göre lbn Abbas şöyle anlatmaktadır. "Yahudiler aralarında Ka'b b. Eşref, Hayy b. Ahtab, Ccdiy b. Ahtab gibi bilginler de olduğu halde Hz. Peygamber'c gelerek "Ey Muham-med! Scnİ gönderen Rabb'ini bize anlat!" dediler. Bunun üzerine Allah Teala İhlas Suresi'ni indirdi: "De ki: O Allah birdir; Allah Sameddir; doğurmadı, doğurulmadı." (114/1-3)

Yaratıklar hakkında bilgi veren konular ise kıssalardır. Bunlarda da ya geçmişte olup bitmiş veya gelecekte oiacak olaylar hakkında bilgi verilir. Geçmişle olup bitmiş olaylar kapsamına peygamberler, ümmetleri ve onları yalanlayanlar, gelecekte olacak olaylar kapsamına ise cennet, cehennem, mükafat, ıızab gibi kavramlar hakkında verilen bilgiler girer. Alimler "Bu olgular dikkate alındığında İhlas Suresi üçte birlik manasını içeren tevhid konusunu İşlemesi dolayısıyla Kur'an'm üçte birine denk düşer." demişlerdir.

Yine İbn Beşşar Şa'bi'den "Samed yemek yemeyen kimse demektir."11 tanımını nakletmektedir.

İhlas Suresinin Tefsiri

Nakledilen diğer yorumları şöylece sıralayabiliriz: es-Süddi: "Arzulara ulaşmada amaçlanan, felaket sırasında kendisinden vardım dilenen".

Ihlas Suresi'nin Tefsin

"Adem ecvef bir varlıktır ; samed değildir, "diye sözetmektedir.

lbn Cerir , lbn Abbas'm "Samed, kendisinde hiçbir boşluk olmayan varlıktır."1 dediğini nakletmiş tir.

Cüneyd'in bu konuya dair "Samed düşmanlarına, kendisini bilmek için yol göstermeyen yüce varlık' demektir." dediğini nakledilmektedir.

Hz. Peygamber bu hadisi ile Ayet'el-Kürsi'nin Kur'an'ın en yüce ayeti olduğunu açıklamaktadır; ki buda bazı Kur'an ayetlerinin diğer bazılarından daha üstün olduğunu göstermektedir.

ibn Keysan: "Sahip olduğu niteliklerle başka hiç kimsenin nite-lenemediği kişi']

Ebus-Saib, Şakik'tcn aynı ifadeyi aktarmış. Öte yandan A'meş, Ebu Vail'den benzeri bir görüşü rivayet etmiştir.

ihlas Suresi'nin faziletine ve Kur'an'm üçte birine denk olduğuna dair Rasulüllah'tan gelen hadis, hadis-i şeriflerin en sahihlerinden ve en meşhurlarındandır. Nitekim Darekutni gibi bazı hadis tesbitçileri bu konuda "Allah Rasulü'nden surelerin fazileti hakkında gelen hadisler içerisinde Ihlas Suresi'nin faziletine ilişkin daha sahihi yoktur." demişlerdir.

Konunun açıklanmasına gelince; bir grup alim konuyla ilgili olarak şu açıklamayı yapmıştır.

"Samed" ismi hakkında selef alimlerinin birkaç görüşü vardır, bunların birbirleriyle çeliştiği sanılırsa da böyle değildir. Doğru olan ve onlardan nakledilen iki meşhur görüş vardır.

İbn Ata'ya göre samed "oluştan ve bozulmadan uzak olan"an:

Böylece selefin bu kavramla ilgili olarak söylediklerinin neredeyse tamamını zikretmiş olduk.

Yine: "Samed; gözlerin kendisini algılayamadığı düşüncelerin varlığını kap sayamadığı, ölçülerin niceliğini tanımlamaya ulaşamadığı; yanında herşeyin bir ölçü İle bulunduğu varlıktır".

Buna benzer bir görüş Abduliah b. Abbas, Abdullah b. Mes'ud, Hasan, ikrime, Atiyye, Said b. Cübeyr, Mücahid ve Dah-hak gibi sahabilerle tabiinden de nakledilmiştir.

Ünlü dil bilimcilerden Zeccac ise "Bütün idarelerin kendisinde son bulduğu, herşeyin kendisine yonelip ona dayandığı güç" manasında olduğunu söylemektedir.

Ben derim ki: Burada herhangi bir dönüştürme sözkonusu değildir. Böyle bir anlamın çıkarılması ancak türetilme açısından olabilir. inşaallah bu hususu kelimenin türetilİşini işlerken açıklayacağız.

Ebu Zur'a'nm rivayetine göre Übeyy b, Ka'b şöyle demiştir.

Ebu Küreyb Mansur'dan; Ebu" Nüceyh de -yine- Mücahid'den benzer ifadeleri rivayet etmişlerdir.

Bu mesele "Kur'an ayetlerinin kendi içlerinde birbirinden üstün ve bir kısmının diğer kısmından daha faziletli olup olamayacağı" esası üzerine kurulmuştur.

İhlas Surcsi'ni bir kez okuyan Kur'an in üçte birisini, üç kez okuyan

Kuşkusuz cennetteki mükafatlar farklı çeşitliliktedir. Kul bunların herbirisİndcn yiyecek, içecek olarak yararlanıp tad alabileceği gibi kimisinden de evlilik ve koklama biçiminde yararlanacaktır. Bunların hcpsİ sevab karşılığı elde edilen ilahi mükafatlar olup en yücesi de kuşkusuz Allah'ın cemalini görmektir. Dünyanın hallerinin çeşitlilik arzetmesi nedeniyle, buraya gelen canlılar bunların tümüne muhtaçtır, bunlardan bir kısmı, biçimce daha büyük olan diğer kısımlara denk düşer. Mesela bin dinar, hacimce kendisinden çok daha büyük olan gümüş, yiyecek, giyecek vb. nesnelere denktir. Sonra eline bir parça altın geçen kimse de o bin dinara denk düşen bir parasal değere sahip olur; bu altın sayesinde ihtiyaç duyduğu diğer mai türlerinden müstağni olamıyorsa da sonuç değişmez; çünkü eşitlik türde ve nitelikte değil ölçüdedir. İhlas Suresi'nin okunmasından edilen sevabda da durum bunun gibidir, sevab noktasında Kur'an'm üçte birine denk düşse bile bu durum tür ve nitelikte onun gibi olmasını gerektirmez; zira Kur'an'm geri kalan bölümlerinde kulların ihtiyaç duydukları emir, yasak, va'd, va'ıd, inzar gibi konular işlenmektedir. Bu yüzden insanlar Kur'an'm İhlas Suresi dışında kalan kısımlarına da muhtaçtırlar. Bu sure "Kur'an'm üçte birine denk düşse bile, onun sevabından yararlanma, insanları, Kur'an'm diğer kısımlarından yararlanmaktan müstağni kılmaz.

Üstad -Allah kendisinden razı olsun- bu soruyu şu şekilde cevaplamışlardır: Hamd Allah'a aittir.

Geriye "Harflerinin azlığına rağmen Ihlas Suresi Kur'an'm üçte birine denk düştüğüne göre Kur'an'm diğer bölümlerine karşılık yalnızca bu sure ile yetinilebilİr mi? sorusu kalmaktadır.

"Ve hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır". (ihlas Suresi, 112/1-4)

Az. Adem'in yaratılışının anlatıldığı hadiste28 İblis ondan

"Allah'ın sıfatlarının vb. kavramların birbirlerinden üstün nitelikleri yoktur." görüşü, aleyhine kanıt gösterilemeyen bir görüştür. Ancak buradan hareket edildiğinde öyle bir tartışma noktasına varılır, ki bir kimse tutup Allah'ın "rahmet" sıfatını, "gazab" sıfatından daha faziletli sayabilir? Oysa bu konuda Allah Resulü -salat ve selam üzerine olsun- şöyle buyurmuşlardır. "Kuşkusuz Allah Teaia Arş üzerinde, katında bulundurduğu bir Kitab'a "Benim rahmetim, gazabıma egemendir." Başka bir rivayette "Rahmetim, gazabımı geçer" diye yazmıştır". Vasıflandırılan varlığın sıfatlarından ilim, irade, kudret, kelam, rıza, gazab vb. sıfatlar birbirlerinden iki yönden üstün kihnabilirler:

Ebu İshak el-Kufi, tkrime'den "Samed; üzerinde hiçbir varlığın olmadığı kimsedir" tanımını rivayet etmiştir. Ayrıca bu görüş Iiz, Ali'den de nakledilmiştir.

Soru II

Tkrime'den aynı ifadeyi ibn Beşşar da rivayet etmiştir.

Alimler sözlerini şöyle sürdürmektedirler: Kelam'm kendi bünyesinde bir üstünlük bulunmamasına rağmen birbirine üstünlük olgusunu salt sevabın çokluğuna çeviren kimse, kendi aralarında birinin diğerinden daha meziyetli kılmmadığı, nitelik yönünden birbirine denk iki amelden birinin sevabının diğerin-kınden kat kat üstün olduğunu söyleyen kimse konumundadır. örneğİn aynı zaman ve mekanda her ikisine karşı da aynı niyetin beslendiği, erdem yönünden birinin diğerinden ayırtedilmedİği, açısından birbirine denk iki kişiye yapılan aynı miktardaki sadakadan biri diğerinden nasıl daha üstün olabilir? Sonra se-vab ve azab arasındaki üstünlük farkı da, bazı amellerin hayır ve şer konusunda diğerlerinden üstün olabileceğine delildir. Bu, amellerin sahip oldukları çeşitli niteliklerini anlatan görüşle örtüşen bir görüştür; ameller, bunlar sayesinde sa-lihiik ve güzellik kazandıkları gibi, bozukluk ve çirkinlik de kazanırlar. Bu meseleye dair başka yerlerde geniş bilgi verilmiştir.

Bir görüşe göre de samed "tasvirçilerin benzetmelerinden yüce olan zat'tır''.

Yine aynı müellif Mücahid'den, Samed kavramının "kendisinde hiçbir boşluk bulunmayan, zatının mahiyeti hakkında konu-şulanıayan varlık" anlamına geldiğini aktarmaktadır.19

Samed Kavramı ile İlgili Görüşler

Hadiste geçen ıfas31 kelimesi "içerisine para koyulan bez parçası') vika ise "o bezin bağlandığı ip" anlamındadır. Bu kelimeler "şişe tıpası" cinsindendir.

Mürre el-Hamedani de Samed, "Hiçbir zaman yok olmayan; dilediği gibi hükmeden, dilediğini yapan; hükmünün arkasına düşüp onu geri çevirecek, kazasını ter yüz edecek hiç kimse olmayan kişidir" der.

Yine el-Eşecc ibn Mes'ud'un "Samed, kendisinde lüzumsuz fazlalık bulunmayan varlıktır" dediğini rivayet etmiştir. Ne var ki bu rivayetin senedi zayıftır.

Hutabi İse "En doğrusu samed, ihtiyaçların karşılanmasında kendisine dayanılan kimse'dİr; kelimenin türeiilİş biçimi de bu görüşün doğruluğuna şahitlik etmektedir; zira sam edin aslı, kasıttır. Bu nedenle de samed denilince bütün işlerin oluşunda kendisine güvenilip dayanılan ve ihtiyaçlar karşısında yönelmen varlık demektir" yorumunu yapmıştır.

İkrime, samed'i, "kendisinden birşey çıkmayan yani doğurmayan ve doyurulmayan varlık" diye tanımlamıştır".

Hüseyin b. Fadl: "Hiçbir şeye bağımlı olmayan Öncesiz varlık".

Ebu Salih, İbn Abbas'tan şöyle nakletmiştir:

Bu soruya şöyle bir cevap verilebilir: "Hz. Peygamber -salat ve selam üzerine olsun- "İhlas Suresi, Kur'an'm üçte birine denktir." buyurmuşlardır. Hadiste gelen "adi" kavramı "... Ya da o kofta re te denk oruç olarak..." (Ivlaide, 5/95) ayetinde geçtiği gibi türdeş olmayan şeyler için kullanılır. Görüldüğü üzere ayette oruç keffa-rete denk kılınmak suretiyle ikisi aynı cins durumuna getirilmiştir.

Yine "Samed'i, isim ve sıfatları dışında zatı hakkında mahluka-tına hiçbir bilgi vermeyendir" de denilmiştir.

Muhammed b. Ali el-Hakem et-Tİrmizi: "Adetsiz ilk, süresiz baki, varlığını dayanaksız devam ettiren".

İkincisi ise selef ve daha sonra gelen İslam ulemasından bir grup ile lugatçılardan çoğunun benimsediği görüştür.

Ben derim ki: Keiime'nin türetiliş kuralı iki farklı görüş olan, "Samed, kendisinde boşluk bulunmayan varlıktır" diyenlerle "efendi" anlamına geldiğini söyleyenlerin görüşlerinin biraraya geldiğine tanıklık etmekledir. Ren bunlardan birinci görüşün daha önemli olduğuna işaret ediyorum; çünkü birinci görüş ikincinin aslıdır. Zira "Samed" kavramı sözlüklerde "Kendinde boşluk bulunmayan şey" olarak tanımlanır. Nitekim bu bağlamda Yahya b. Ebi Kesir "Melekler samed'dir; yani kendilerinde boşluk bulunmayan varlıklardır. İnsanoğlu ise cevftir (kendilerinde boşluk bulunan varlıktır." demiştir.

Samed, "sevk ve idaresinde en mükemmele ulaşmış efendi, şerefli olmada en mükemmele ulaşmış şerif, azametinde mükemmel yüce zat, hilminde mükemmel halim, İlminde mükemmel bilgin , hikmetinde mükemmel hakim ... kısaca saygınlığın ve idareciliğin hu tün türlerinde en mükemmel olan varlık" demektir. İşte bu varlık, bütün eksikliklerden uzak şanı yüce Al-iah'tır. Bu sayılan niteliklerin, kendi dışında bir başka varlığa nİsbct edilmesi doğru değildir. Bu sıfatlarında hiçbir varlık O'na denk değildir. Hiçbir şey O'nun benzeri olamaz. Tek ve mutlak kahretme gücüne sahip Allah'ın sanı yücedir.3

"Kendi zatından parçalanmayı veya te'lifi reddeden varlıktır"; kİ bu kelamcıların görüşüdür.

Sözkonusu ilim adamları "Biz daha iyisini veya benzerini getirmedikçe bir ayeti neshetmez ya da onu unutturmayız" (Bakara, 2/106) ayeü hakkında da aynı yorumu yapmakta ve ayette geçen "hayr" kelimesi kulların yararlanmaları ve sevab kazanmaları gibi bir ayetten bir başka ayete dönmektir demektedirler.

el-Hüseyin, Dahhak'tan: "Samed, kendisinde boşluk olmayan varlık manasmdadır".24

Samed; tüm insanların ve şeylerin, başlarına bir felaket, bir sıkıntı geldiğinde kendisine başvurmak zorunda kaldığı varlıktır.

öte yandan seleften bazıları "seyyid" kavramım "toplumunun öncüsü olan kimse" diye tanımlamıştır.

Samed, 'sevk ve idaresinin son noktasına ulaştığı efendi' dernektir.'1

Samed, kendisi doğurmayan, bir başkası tarafından doğrulmayan varlık demektir; çünkü bir canlıdan doğan varlık bir süre sonrs mutlaka ölecek, her ölen varlık ise arkasında miras bırakacaktır. Oysa Allah ne ölür ne de kendisine mirasçı bu ki mır.2

Bazıları: "Üstünlükte, sevk ve idarecilikte zirveye ulaşan efendi şeklinde yorumlamış, samed kavramını.

Yine el-Hasen'den:

Bazı lugatçıların yorumu ise şöyledir:

Diğer bazı alimlerin konuya ilişkin görüşleri ise şöyledir. Kur'an'm bir kısmı bir kısmından daha faziletlidir. Selef ve halef ulemasının çoğunun görüşü de bu yöndedir; çünkü Rasulüİlah -salat ve selam üzerine olsun- bir sahih hadislerinde "Fatiha suresi'nin benzeri bir sure ne Tevrat'ta, ne İncil'de, ne de Zebur ve Kur'an'da indirilmiştir."4 buyurmuşlardır.

Allah'tan başka ilah olmadığına, ve kendisinin ortağı bulunmadığına şehadet ederiz. Hz. Muhammed'in de O'nun kulu ve elçisi olduğuna tanıklık ederiz".

Seleften çoğu "seyyid" kelimesini "muttaki ve yumuşak huylu" anlamına gelen "halım" kelimesi ile açıklamışlardır. Bu görüş el-Hasen, Sa'id b. Cübeyr, İkrime, Ata, Ebu'ş-Şa'şa1, Reb'i b. Enes ve Mukatil gibi selefin ileri gelenlerinden nakledilmiştir.

Rahman ve Rahim Allah'ın adıyla

"Samed; İhtiyaçların giderilmesi hususunda yalnızca zatına yönelin e varlıktır".

Ebu Hüreyre: "Kendisi hiç kimseye muhtaç olmadığı halde her-şeyin varlığını kendisine borçlu olduğu zat'.

Mesela İbn Zeyd kelimeyi "seri"; Zeccac, "iyilikte toplumuna üstün ve öncü olan kimse"; İbn el-Enbari: "Seyyid burada; başkan, hayırda öncü anlamını içerir."; İbn Abbas İle Mücahid "Rabb'İnc karşı iyi olan;" Said b. el-Müseyyeb de "fakih ve alim kimse" şeklinde tanımlamışlardır.29

Bir grup yahndi Rasulüllah'a gelerek "Ey Muhammedi İşte bu Ailah dediğimiz varlık bütün bu yaratıkları yarattı; fakat O'mı kim yanıttı?" diye sordular. Rasulüllah bu soruya Öyle kızdılar ki yüzlerinin rengi değişti ve üzerlerine saldiracakmışçastna gazablandı. Bunun üzerine Cebrail gelip sinirlerini yatıştırmaya çalışarak "Seni kanatlarını indirmen konusunda uyarıyorum ey Muhammedi" dedi; zira bu sırada da Allah'tan, sordukları sorunun cevabını getirmişti. Cebrail "bu soru ile ilgili olarak Cenab-ı Hak buyurdu ki: "Ey Muhammedi De ki: "O Allah birdir."diyerek (İhias, ] 12/1-4) sureyi sonuna dek okudu. Hz. Peygamber de sureyi aynen soruyu soran Yahudilere okudu. Yahudiler bu kez "Ey Muhammedi Rize; Rabb'inin nasıl bir varlığı, nasıl bir pazu gücü, nasıl bilekleri olduğunu anlat!" dediler. Rasulülİah bu soruya ilkine, ilk soruya öfkelen-^ diğinden daha fazla öfkelendi ve yine üzerlerine saldıracak gibi ol-

Aynı haber, İbrahim b. Meysere'den de şöylece nakledilmiştir: "Mücahid, bir keresinde beni samed kavramının anlamını sormam için Sa'id b. Cübeyr'e gönderdi. O bana şu cevabı verdi: "Samed; kendisinde boşluk olmayan şey, demektir."21

Burada birinci hükmü veren kimse hataya düşmüştür; çünkü o yalnızca kelamın bir yönüne yani sözün, "kendisi ile söylenilen" yönüne bakıp, "kendisi hakkında konuşulan" diğer yönünü görmezlikten gelmektedir, Oysa kelamın birbirine olan üstünlükleri ile benzeşen yönlerinin ortaya çıkması, ancak her iki yönünde bulunmasına bağlıdır.

Öte yandan Şakik b. Seleme'dcn şu meşhur yorum aktarılmıştır:

Diğer sahabi ve tabirler bu kavramı, 'doğurmayan, doğurulmayan, ölmeyen ve kendisine mirasçı olunmayan varlıklar' olarak tanımlamışlardır.27

Bunlardan birincisi sahabe İle tabiinden çoğunun ve sözlük-bilimcilerden bir grubun görüşüdür.

Allah'ın isim ve sıfatlan -Kitab, sünnet ve akılla birlikte icma-ın da işaret ettiği gibi- çeşitli ve birbirinden üstündür. Allah'ın sıfatlarının birbirinden üstün olabileceğini kabul etmeyen kişinin tavrı, O'nun sıfatlarının birden fazla olabileceğini reddeden kimsenin takındığı tavrın bir benzeridir; zira bu tutum insanı Allah'ın sıfatlanın tamamen reddetmeye götürür. Nitekim Cehmi-ye ekolü bu gibi saçma iddialar neticesinde "Allah'ın çeşitli cisimlerin toplamı olan bir tertibden meydana geldiği" görüşüne varmışlardır; ki bu konuları yeri geldiğinde bütün ayrıntılarıyla açıklayacağız.

Güvenilir tefsir ve hadis kaynaklarında selef ulemasından bu iki manayı destekler mahiyette -dayanaklarıyla birlikte- bazı görüşler nakledilmiştir.

Samed kavramını Şa'bi "birşey yeyip içmeyen varlık" olarak tanımlarken Muhammed b. Ka'b el-Kurazi ile İkrime "kendinden birşey çıkmayan varlık" şeklinde açıklamışlardır.

Samed kendisinde lüzumsuz fazlalık olmayan varlıktır.

Ulemanın da dediği gibi, Kur'an'da yer alan ayet ve surelere bir eklemede bulunmuş olmak için, hatim yapılırken İhlas Suresi'ni bir kez okumak gerekir. Bu sure, Kur'an'ın tamamına, tek başına ya da bazı sure ve ayetler ile birlikte okunduğu sırada üç kez okunması halinde denk olur. £n doğrusunu bilen Allah'tır.

Ali b. Haşim b. Merzuk Şa'bi'den "Samed, hiçbir şey yeyip içmeyen kimsedir.' 1 tanımını aktarmıştır.

"De ki: "O Allah birdir. "Allah sameddir.

İbn Hümeyd'de benzer bir olayı İkrime'den şöylece rivayet etmiştir. "Müşrikler bir keresinde Rasulüllah'a gelip "Bize Rabb'inin niteliklerini anlat! O nedir, nasıl bir varlıktır, nasıl bir-şeydir?" dediler. Bünün üzerine yüce Allah bu sureyi indirdi'1.15

İbn Kuteybe'nin yorumuna göre kelimedeki dal harfi ta harfinden dönüştürülmüştür.

ismail de aynı haberi "birsey yeyip içmeyen" sözleriyle aktarmıştır.

Ebu Zur'a'nm Katade'dcn -sahih isnadla- rivayet ettiği bir hadiste "Hiçbir şey O'nun dengi olmadı." (ihlas, 1İ 2/4} demek, "Yaralıklarından hiçbir şey Allah'ın dengi olamaz." demektir." buyu-rulmaktadır.

Samed kelimesinin "ihtiyaçların giderilmesinde kendisine başvurulan efendi" olarak )orumlanmasma gelince; bu görüş de merfu3 ve mevkuf olarak ibn Abbas'dan nakledilmiştir. Bu, aynı zamanda el-Valibi tarafından da -yine İbn Abbas'dan- nakledilen görüştür. Buna göre samed; "sevk ve idare:.:'idc mükemmel efendidir

2- Tek bir sıfat dahi zaman zaman kendi içerisinde birbirine üstün olabilir. Sözgelişi memur sayesinde emir, bazan diğer bir memur sayesinde olan emirden daha mükemmel olur. Bunun gibi Cenab-ı Hakk'ın peygamberlerinden razı olması, onların dışındaki insanlardan razı olmasından daha üstün, onlara olan rahmeti diğer kullarına olan rahmetinden daha değerlidir.

lbn Beşşar da bu konuda Hasen'den "kendisinde hiçbir boşluk olmayan şey"20 tanımını aktarmaktadır.

1- Samed: Kendisinde hiçbir boşluk olmayan şeydir;

"Sıfatlarını ve özelliklerini hiçbir aklın kavrayamadığı, dillerin kendisini anlatmaya güç ydiremediği, parmakların işaret edemediği zat/varlık".

İmam Ahmed'in ve diğer hadis alimlerinin Übeyy b. Ka'b'dan naklettikleri bir hadise göre ihlas suresi müşriklerin Rasulüliah'a "Bize Rabb'ini tanımla!" demeleri üzerine nazil olmuştur. Arkasından Hz. Peygamber sure ile ilgili olarak şu yorumu yapmışlardır:

el-Hasan'den de şu görüş rivayet edilmiştir;

Kelime ile ilgili olarak yapılan diğer açıklamalar ise şunlardır;

"Kendisi doğurmamıştır ve başkası tarafından doğurulma-m ıştır.

Mukatii b. Hayvan "Kendisinde hiçbir eksiklik bulunmayan".

Yine İbn Humeyd Said'den, şöyle nakletmektedir.

İmam'm buna cevabı şu olmuştur:

Konu ile ilgili bir diğer örnek de şudur:

Hz. Peygamber bir keresinde ashabına "Önümde toplanın ki size Kur'an'm üçle birini okuyayım." dediler. Bu buyruk üzerine müslümanlar gelip toplandığında İhlas Surcsi'ni okuyarak "Bu sure Kur'an'm üçte birine denktir."3 buyurdular.

Anlamı itibari ile Kur'an, üçte birlik üç ayrı bölümden müteşekkildir. Üçte biri levhid, üçte biri kıssalar, üçte biri de emir ve yasaklar konusuna ayrılmıştır. İhlas Suresi Rahman'ın niteliği ve tanımıdır; bu nedenle de Kıır'an'ın üçte birlik bölümünü içerir. Sebebine gelince Kur'an şanı yüce Allah'ın kelamıdır; kelam ise ya dilek ya da haber vermektir ; İnşa da emir veya yasak ya da cevap ve benzeri yargı bildiren kiplerdir.

Salim Said b. Cübeyr'in bu kelime iie ilgili olarak "Seyyid, 'kendisini kötülüklerden koruyan kimse, demektir. Bir insan güzel ahlakın tüm özelliklerini kendisinde toplamadıkça insanların efendisi, sevk ve idarecisi olamaz." dediğini nakletmiştir.

Ebu Sa'id el-Eşecc "samed" kavramı ile ilgili olarak Şakik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir:

Rasulüllah'ın bu konudaki hadisleri şu sözlerle nakledilmiştir:

Rasulüllalı Allah'a, kendisiyle dua edildiğinde mutlaka kabul edeceği en yüce ismi ile dua ederdi.7 İsim ve sıfatların birbirine üstün kilmabümeleri açıklık kazanmış durumlardandır.

Bu kelimenin kökü" toplama ve güç" demektir. Mesela Arab-larm kullandıkları "Yasmud'ul mal""Malı topladı" anlamındadır.

Samed, 'yaratıklarından hiçbirisinin kendisine denk olmadığı zat' demektir.

Mücahid ile Ma'mer de samed kavramını "sürekli olan varlık" diye tanımlamışlardır.

Samed; "Etkinliklerinden ötürü kendisinde hiçbir etki meydana gelmeyen varlık" diye de tanımlayan İbn Ata bu görüşü İle "Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı." (Kaf, 50/38) ayetine işaret etmek istemiştir.

Öte yandan ihbar kipi de ya yaratıcı ya daya-ratılan hakkında bilgi vermektir. Yaratıcı hakkında haber vermek de tevhid, Allah'ın isim ve sıfatlara ve bunların kapsadığı kavramlara ilişkin bilgi vermektedir.

Ham d Allah'a aittir. O'na hamdeder, yardımı yalnızca O'ndan yardım diler, kendisinden bağışlanma isteriz. . Benliklerimizin şerrinden fiillerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız.

İhlas Suresi Kıır'an'ın üçte birine denktir.

Tabcri de aynı haberi Ebu'l-Aliye aracılığı ile Cabir b. Abdil-lah'tan nakletmiştİr. Ancak burada sorunun müşrikler tarafından değil yahudiler tarafından sorulduğu bildirilmektedir.

Aynı şekilde Kur'an Allah'ın kelamıdır; kelam İse söyleyenin saygınlığı oranında saygınlık kazanır. Bunun bir bildiri ya da emir olması farketmez; zira haberin saygınlığı muhbirin ve kendisi hakkında haber verilen varlığınkiyle doğru orantılıdır; emir amirin ve kendisi ile emredilen şeyin şerefi nisbetindc şeref kazanır. Buna göre Kur'an'm tümü, Allah'ın onunla konuşması nedeniyle ortak bir değere sahiptir; ancak bir kısmmda Cenab-ı Hak bizzat kendi zatı hakkında, bir kısmında yarattıkları hakkında bilgi vermekte; bir bölümünde iman etmeyi emrederken bir bölümünde kullarını şirkten sakındırmaktadır; yine aynı Kur'an'm bazı yerlerinde insanlara borçlarım yazmaları buyurulurken bazı yerlerinde riba yasaklanmakladır.

Daha başkaları bu kavramı "kendisinden bir şey çıkmayan, varlık" olarak tanımlamışlar.

İbn Mes'ud da aynı şekilde "samed"in "kendisinde lüzumsuz fazlalık bulunmayan varlık" demek olduğunu söylemiştir.

Ben derim ki: Hz. Peygamber yitik eşyalarla ilgili sahih bir hadiste "... Sonra bulunan o şeyin "ıfas ve vikasını tarif et!"^ buyurmuşlardır.

Kelimenin Türetilmesi

Sa'id b. Cübeyr: "Felaketlerin kendisine zarar veremediği varlık".

"Samed" kelimesinin, "kendisinde boşluk bulunmayan şey." olarak tefsir edilmesi ma'ruf ve mevkuf olarak İbn Mes'ud'dan1 gelmiştir.

1- Allah'ın bazı sıfatlan, bazılarından ve kendileriyle vasıflanan varlığın yetkinliği hususunda daha kapsamlıdır. Örneğin biz kulların ilim, kudret ve rahmet gibi sıfatlarla nitelenmesi, bunların karşıtı sıfatlarla nitelenmesinden daha üstündür. Ancak şanı yüce Allah bu sıfatların karşıtı olan sıfatlarla nitelendirilemez. Ccnab-ı Hak ancak kemal sıfatlarla vasıfiandırılabilir. Kendileri ile Allah'a dua edilen en güzel adlar O'na aittir; Allah'a, kendisine ait olan en güzel adların dışındaki adlarla dua edilemez. O'nun adlan aynı zamanda sıfatlarını da içerir; isimlerinden bazısı, bazısından üstün, en mükemmel sıfatlarla vasıflanması hususunda daha kapsamlıdır. Bu nedenle makbul dualardan sayılan bir duada "Büyüklerin büyüğü, yücelerin yücesi olan ismin ile senden dilerini!"6 buyrulur.

Müslümanların müftüsü Takıyüddin Ebu'I-Abbas Ahmed b. Abdülhalim b. Abdüsselam ibn Teymiye'ye -Allah ondan razı olsun- şöyle bir soru soruldu: "Alimlerin ileri gelenleri Hz. Peygamber'in -Allah'ın selamı üzerine olsun-İhlas Suresi ile ilgili olarak söyledikleri "Kur'an'm üçte birine denktir." hadisi hakkında ne buyurmuşlardır? Kur'an'ın harfleri çok, Ihlas Suresi'ninki ise az olmasına rağmen böyle bir oranlama nasıl yapılabiliyor? Bunu bize yeterli bir biçimde açıklasınlar ve bu hususta -eğer Allah dilerse- ilahi ecre ulaşmalarına vesüe olacak bir fetva versinler".

Sözgelişi Man sur, Mücahid'in "Samed, kendisinde boşluk bulunmayan ve zatı hakkında susulan varlıktır' dediğini aktarmıştır.

Samed: Yarattıklarından sonraya kalan varlık sahibidir. Tanımı nakledilmiştir; ki bu aynı zamanda Katade'nin de görüşüdür.

Samed, başkasını doğurmayan, başkası tarafından doğurulmayan varlıktır; çünkü doğan her varlık mutlaka ölecektir; ölen birşeyinse mutlaka mirasçısı olur. Oysa Allah için ne ölüm ne de mirasçı söz-konusudur. "Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır". (İhlas, 112/4) Hiçbir şey O'na benzemek ve eşk'den olamaz ve "O'nun benzeri birşey yoktur." (Şura, 42/11). n

Ebu Abdillah el-Tahrani İkrime'nin "Samed, "birşey yemeyen varlık anlamını içerir."9 dediğini rivayet etmiştir.

Katade'nin tanımı da "yarattıklarından sonraya kalan varlık"tır.

Ebu Zür'a İbrahim'in şöyle dediğini aktarmıştır:

Gene İbn Bcşşar Sa'id b. eMMüscyyeb'den "Samcd, 'kendisinde lüzumsuz fazlalık bulunmayan varlık' anlamına gelir."23 görüşünü rivayet etmiştir.

du. Hunim üzerine tekrar gelen Cebrail ilk söylediklerini vindedi ve soruya cevap olarak Cenab-ı Hak'tan "Onlar Allah'ı hakkıyla bilemediler". (Zümer 39/67) ayetini indirdi.16

Samed 'sevk ve idarede son noktaya ulaşan efendi' demektir.

Hayber yahudilcrİ, Rasulüllah'a gelerek "Ey Ebe'I-Kasım! Allah melekleri hicab nurundan, Adem'i kokuşmuş çamurdan, iblis'i ateşin alevinden, göğü buhardan, yeri suyun köpüğünden yarattı. Sen şimdi bize Rabb'inin zatından söz eyle, O'nun şahsiyetini tanımla?" dediler. Ra sıı Kil lalı onların bu sorularını o anda cevaplandıramadi. Daha sonra Cebrail gelerek şöyle dedi: "Ey Muhammedi De ki: "O Allah birdir; doğurmadı, doğurulmadı, hiçbir şey O'nun dengi olmadı". O'nun kökü yoktur ki kendisinden parçalar, bölümler, şubeler, kabileler meydana gelsin. O, sameddir; yani O'nda hiçbir boşluk yoktur. O, ne yer ne de içer. Birisini doğurmadı, birisi tarafından doğurulmadı; yani O'nun nisbet edileceği ne baba ve anası ne de kendisine isnad edilebilecek çocuğu vardır. "Hiçbir şey O'nun dengi olmadı." ifadesi de yaratıklarından hiçbir şeyin O'na denk olamayacağını; gökleri ve yeri yok olmaktan yalnız O'nun kurtardığını anlatır".17

Samed Kelimesiyle İlgili Hadisler

Ebu Ravk Dahhak'ın bu kelimeyi "ahlak güzelliği" olarak yorumladığını aktarmaktadır.

Ebu Zur'a'nm Katade'dcn -sahih isnadla- rivayet ettiği bir hadiste "Hiçbir şey O'nun dengi olmadı." (ihlas, 1İ 2/4&#125; demek, "Yaralıklarından hiçbir şey Allah'ın dengi olamaz." demektir." buyu-rulmaktadır.

Hakem b. Mu'bid "er-Rcddü alc'l-Cehmiyye" adlı eserinde Enes'ten, konu ile ilgili şu haberi kaydetmiştir:

Samed; yaratıklarını görüp gözeten, daima diri, hiçbir zaman yok olmayandır.

İbn Ebi Hatim tefsirinde Tbni Abbas'ın konu ile alakalı şu görüşünü şöyle nakletmektedir:

Üstada Kur'an okuyan kimse hakkında "İhlas Suresi'ni bir kez mi yoksa üç kez mi okumalıdır; bu hususta uyulması gereken sünnet nedir?" diye soruldu.