Ayaz dedi ki: 'Ey ünlü kişiler. Padişahın emri mi, yoksa inci mi daha değerli?

Maddeye, makama, taşa, zevke, insanlara tapulamaktadırlar ki, emri kırmayı inciyi kırmaya tercih etsinler.

"Kulluk, İlahi emrin gereğini yapmak ve Allah'ın rızasını kazanmak içindir. Kulluğun sebebi emir, neticesi Hakk'ın rızasıdır. Asıl meyveleri ve faydaları ise ahirette görünür." (17. Lem'a-S)

Dini hükümlerin bir kısmına "taabbüdi" denilir, aklın muhakemesine bağlı değildir, emir olduğu için yapılır. İlleti, asıl yaptırıcı sebebi emirdir. Bir kısmına "makulül-mana" denir. Yani, bir maksat ve fayda o hükmün verilmesinde öne çıkmıştır. Fakat yine de insanın gördüğü maksatlar ve faydalar emrin asıl sebebi değildir. Çünkü hakiki illet, sebep Allah'ın emretmesi veya yasaklamasıdır.

İslam'da hikmet, maksat, fayda çok önemlidir. Cenab-ı Hak, kainatı hikmetle örmüş, hikmetle yaratmıştır. Fakat emir, hikmetin ötesindedir. Emir, hatırla, faydayla ölçülmez. İnsanın annesini dinlemesi, dediğini yapması, yemeğini pişirdiği için değil, annesi olduğu içindir. Yemek pişiremediği gün de sözünü dinleyecektir.

Sultan Mahmut, vezirlerine çok kıymetli bir inci vermiş ve "Bunu kırın!" diye emretmişti. "Onu kırmak, size zarar vermektir" dediler ve hiç birisi kırmadı. Sonra kölesi Ayaz'ı çağırdı. Ayaz, emir verilince tereddütsüz kırdı. İnciyi kırar, Sultan'ı kıramazdı.

Emrin hikmetin ötesinde olmasındaki lezzeti, güzelliği ve edebi fark edenler, bir emri yerine getirirken insanların bakışına aldırmaz, dünyevi faydaları aramaz. Çünkü Rablerinin hoşnutluğu ve akıbet, onlar için çok daha önemlidir.

Her şeye menfaat gözüyle bakan bencikler, ahireti göremeyen, İlahi maksatları kuşatamayan kısa akılları ile hadlerini aşar, "Bu şunun içindir!" diyerek nefislerini konuşturur, hükmü, kendi gördükleri faydaya bağlamaya çalışırlar. Halbuki "Hükm-ü fetva ona bina edilmez,"

"İnciyi kırmaktan çekinenler, inciden kıymetli olan sultanın emrini kırdılar. İncinin değeri ile gözü kamaşanlar, sevginin değerini göremediler.

Ey inciyi gören, Sultan Mahmud'u görmeyenler. Siz caddeyi bırakmış, sapa yola girmişsiniz. Ben gözümü padişahtan ayırmam. Müşrik olmadığım için taşla işim yoktur.'"