syf 499-536

otomobili, ?cepte metelik kalmadı?

para düşkünü, cahil, fırsatçı Hilmi tipidir.

Türk solunun II. Meşrutiyet döneminde İslam üzerinden kendisini anlatma çabası bu dönemde kurulun ilk sol parti olan Osmanlı Sosyalist Fırkası?nın faaliyetlerinde de göze çarpıyor. Eylül 1910 yılında kurulan partinin önde gelen ismi yine Hüseyin Hilmi, yayın organı da İştirak gazetesiydi. Gazetenin 25 Eylül 1910 tarihli 20. sayısında yayınlanan parti beyannamesi İslam?ın zekatla ilgili şartını ihtiva eden?Ağniyanın servetinin kırkta biri fukaranın hakkıdır? emriyle ve Sadi?nin meşhur?Beni Adem aza-yı yek-digerend ? mısraı ile başlıyor. Beyannameye göre Osmanlı Sosyalist Fırkası, bir zorunluluk eseri olarak toplumun büyük kısmını teşkil eden?amele ve fukara? sınıfının sermayedarlar karşısındaki haklarını korumak, zor şartlar altında yaşayan bu kesimin refahını temin etmek amacıyla kurulmuştu. Beyannamenin ilerleyen satırlarında?herkese hakkı kadar? kaidesinden hareketle refah düzeyi yüksek bir amele ve fukara sınıfına sahip toplum modeli üzerinde duran fırka, aslında bu modelin Kur?an ve hadislerle de sabit olduğunu dile getiriyor. Fırkaya göre Allah tarafından emredilmekle beraber uzun zamandır unutulan bu hususların yeniden hayata geçirilmesi lazımdı. Bunu mevcut yapı içerisinde gerçekleştirebilecek yegane fırkanın ise Osmanlı Sosyalist Fırkası olduğu üstü kapalı olarak vurgulanıyor.

Hilmi ve arkadaşları

grevleri örgütlerken kullandığı mali

Hilmi?nin hayatında bir dönüm noktası

bağlı olduğu Dahiliye ve Bahriye

?Bütün insanlar birbirinin uzvudur?

devam edecektir.?

örgütlenmesinde ve özellikle

1910?da Baha Tevfik?le birlikte

başladı. İttihat ve

İştirak adında haftalık

Bir Mütareke Dönemi Gazetesi, 2007,

kendisini?daimi başkan? yapan bir

Hüseyin Hilmi?nin bu şekilde değerlendirilmesinin

kopmasına neden oldu.

ve Tünel müstahdeminden tanzifat

çıkardı.

1920?li yıların başında başarılı işçi

nezaretlerine karşı işçilerin sözcülüğünü

görünümündedir. Ancak

başlaması aydınların partiden

Hilmi İstanbul

ilginç simalarından biriydi.

Mütareke?den sonra İstanbul?a dönen

Türk solunun ilk yerli sloganı: ?Biri yer biri bakar, kıyamet ondan kopar?

yükselişe geçtiği bir dönemdir.

başarıya ulaşmasında ciddi katkıları

muhalefete yönelik

yer etmiş ilginç kişiliği ve özellikle

yerleşen Hilmi, 26 Şubat

Medeniyet gibi adlarla

Fırkası?nı kurdular.

Y. Doğan Çetinkaya?ya göre, ?Hüseyin

Ancak zamanla literatürdeki bu ikili

ölümü üzerine, miras kalan evi

1919-1922 arası, İstanbul işçi hareketinin

kaynaklar ve işgal devletleri ile girdiği

dergi kapatılınca İnsaniyet,

Tersane fabrikalarından Haliç vapurları

eşgal yapmaktadır. Dönemin

Kaynaklar:

aldı ve tutuklanarak Sinop?a sürgüne

anlaşıldığı üzere, grev yapan işyerlerinin

durulmamış da olsa bu başarılı

müstahdemine, fırın işçilerinden

sonra işçi hareketinin kalbini teşkil etmeye

gazetelerinde yer alan haberlerden de

Hayriye işçilerinden Reji işçilerine,

Oya Baydar, Modern Türkiye ́de Siyasi

edilen başarılar sonucunda

dergiler çıkardı.

Romanya dönüşü İstanbul?a

denge ortadan kaybolarak yerini tamamen

işçilerinin önemli bölümünün

Derginin, sosyalizm konusunda dışarıdan destek arayışı da söz konusuydu. Farklı görüşlere sahip olan Ali Canip , Refik Halid ve Karesi Mebusu Abdülaziz Mecdi Efendi dergiye dışarıdan katkı yapan yazarlardan bazılarıydı. Bunlardan Abdülaziz Mecdi Efendi tarafından kaleme alınan ve?Düşün? başlığıyla derginin 5 ve 6. sayılarında iki kısım halinde çıkan yazı önemli. Mecdi Efendi bu yazısında Kur?an ve Sünnet?ten hareketle İslam dininin esaslarından olan?Hak? kavramı üzerinde duruyor. ?Kendi hoşuna giden şeyi kardeşine de hoş görmedikçe mü?min sayılmazsın? hadis-i şerifinden hareketle?amele? sınıfının işverenler tarafından ezilmemesi gerektiği, haklarının verilmesi, refah düzeylerinin arttırılması lüzumu üzerinde duruyor. Bununla beraber yazar tarafından bu konuların sadece işçiler çerçevesinde düşünülmediğini, toplumun bütün kesimlerini içine alacak şekilde geniş planda işlendiğini söyleyelim. Mecdi Efendi?nin düşüncesine göre sosyalizmin eşitlik ve hak kavramları zaten İslam?da mevcut. Önemli olan bunların hayata geçirilmesi.

Diğeri ise mert, atılgan, mücadeleci,

Sosyalist Fırkası?nı kurarak İdrak gazetesini

İştirakçi?nin yıldızı bu

Fırkası ve Hüseyin Hilmi de nasibini

vesile teşkil etmiştir. Zira çok üzerinde

gelecektir.

Hüseyin Hilmi liderliğindeki

ve Mütareke döneminde

bu parlak durum çok sürmedi.

1921 ortalarına kadar

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

Serbest İzmir gazetesini çıkardı. Babasının

arkadaşları için gözünü budaktan

gönderildi.

çoğunda aslında iki farklı Hilmi tipi

kalıcılaşmasını sağlamıştır.

Ayşe Hür, Cumhuriyet?in Amele Evlatları!,

giden başarılı dönemde

Yapılmak istenenlere meşru bir zemin oluşturup halkın desteğini kazanmak adına geleneğe ve dini kavramlara başvurmak Türkiye?de ıslahat ve yenileşme hareketlerinin ortak özelliklerinden birisi. Aynı durum paradoksal bir şekilde bu hareketlere karşı çıkanlarda da gözleniyor. Nitekim Osmanlı İmparatorluğu?nda geniş çaplı ıslahat hareketlerine girişen ve Yeniçeri Ocağı?nın yerine?Asakir-i Mansure-i Muhammediye?yi kuran II. Mahmud, devrinde kimilerine göre?müceddid? kimilerine göre ise?gavur? olarak nitelendiriliyordu. Her iki kesimin bu nitelemeleri dini referanslarla yapması oldukça ilginç değil mi?

grevlerin örgütlendiği sektörler daha

mevcuttur. Bunlardan ilki üç kağıtçı,

sakınmaz Hilmi karakteridir.

önemli kişilerinden biri haline getirdi.

birbirlerini tekrar ederek bunun

Ülkenin geleceği ile ilgili görüşleri ve teklifleri olan pek çok yeni fikir akımı gibi sol düşünce de fikir ve siyaset arenasındaki yerini 1908 sonrasında aldı. Meşrutiyet?in hemen ertesinde başta Selanik ve İstanbul olmak üzere çeşitli şehirlerde özellikle yabancı şirketlerde çalışan işçiler greve giderek bu alandaki ilk kıvılcımları yaktı. Birbirinden bağımsız ve daha çok çalışma şartlarının iyileştirilmesine yönelik talepler doğrultusunda gerçekleştirilen bu grevler, kimi araştırmacılar tarafından sosyalist bilinçten yoksun olarak kabul edilmekle beraber en azından işçilerin işveren karşısında?üretimden gelen güçlerini? kullanmaya başlamaları adına anlamlıydı. Nitekim bu durum hükümeti harekete geçirdi ve Meclis?te 9 Ağustos 1909 tarihinde Tatil-i Eşgal Kanunu çıkarıldı.

Hilmi Arkadaş olarak da anılan

satarak Romanya?ya gezmeye gitmesi

Ali Şükrü ÇORUK

Sosyalizmin dönemindeki adlandırmasıyla?İştirakiyyun? düşüncesinin basın yayın yoluyla dile getirilmesi ise 1910 yılına rastladı. Bu dönemde bir grup solcu aydın?Hüseyin Hilmi arkadaş? liderliğinde İştirak adlı bir dergi çıkarmaya başladı. İlk sayısı 26 Şubat 1910 tarihinde çıkan İştirak, ağırlıklı olarak ansiklopedist bir yayın çizgisi takip etti. Bir başka deyişle dergi Osmanlı toplumunda sol düşünceyi yaymak için işin alfabesinden başlamak gerektiğinin farkındaydı. Avrupa?da sol hareketlerin tarihi, sosyalizm nedir, meşhur solcular, bu düşünceden hareketle dergide üzerinde durulan konulardan bazılarıydı. İştirak mecmuasının sol düşüncenin yayın organı olarak üzerinde ısrarla durduğu konular ise işçilerin hayat şartlarının iyileştirilmesi, işçi hakları, çalışma saatlerinin yeniden düzenlenmesi, düşünce özgürlüğü, terakki, eşitlik, gelir dağılımındaki adaletsizliğin ortadan kaldırılmasıydı. Bütün bunların nasıl gerçekleştirileceği konusunda ise derginin önerdiği çözüm yolu ihtilal ve ayaklanmaydı. Toplumsal sorunlara işçi sınıfı üzerinden dikkat çekmeye çalışan Hüseyin Hilmi ve?arkadaş?larının özellikle liberalizme yakınlığı, aşağıda göreceğimiz gibi sol düşünceyi geleneksel değerlerle ve İslamiyet?le açıklama çabası, İştirak çevresinin bu dönemdeki solculuk anlayışını tartışmalı hale getirecekti. Ayrıca düşünce özgürlüğü başta olmak üzere dergide yüksek sesle dile getirilen konulardan bazılarının Hüseyin Hilmi çevresiyle sınırlı olmadığını, o dönemde herkes tarafından dile getirildiğini de unutmamak gerekiyor. Hatta derginin 17. sayısından sonra sıkıyönetim tarafından bir süre kapatılması sol mücadeleden dolayı değil, 9 Haziran 1910 tarihinde öldürülen liberal gazeteci Ahmet Samim adına çıkardığı özel sayı sebebiyleydi.

birinci tipe terketmiş ve kaynaklar

muhalefeti nedeniyle

konuşmasıyla birçok kişinin hafızasında

de önemli deneyimlerin edinilmesine

ayında Osmanlı Sosyalist

Terakki?ye karşı sert

Türkiye Sosyalist

1913 Haziran?ında İttihatçıların

1910 yılının Eylül

1919 Ocak ayından itibaren Şirket-i

Sosyalist,

Fırkası üstlenmiştir.

lideri konumuna

Hilmi hakkında var olan anıların

Geleneğe ve dini referanslara yaslanma tavrı ilk dönemlerde sol düşünce için de geçerli. Başlangıçtan bugüne din karşısındaki tutumu devamlı surette tartışılan, hatta bu sorunu bizzat kendisi tartışan sol düşünce, dışarıdan gelen bir fikir akımı olarak ilk defa ortaya çıktığı, kısa süreli de olsa kurumsal kimlik kazandığı II. Meşrutiyet döneminde toplum katında meşruiyet kazanma adına geleneksel değerlere ve İslami kavramlara yaslanma çabası içindeydi. Nitekim bu çabanın somut örneklerini, II. Meşrutiyet sonrasında kurulan ilk sosyalist parti olan Osmanlı Sosyalist Fırkası?nın bir beyannamesinde ve bu partinin yayın organı olan İştirak dergisinin yayın politikasında görmek mümkün.

Hisar iskelesi hamallarına, Telefon

fikirlerle tanıştı.

bir dergi yayımlaya

sert baskılarından Osmanlı Sosyalist

Birikimi, Hüseyin Hilmi, 2001, s.

İştirakçi Hilmi, Sosyalist Hilmi,

madde eklemesi ve diktatörce davranmaya

Taraf, 27 Nisan 2008

TSF artık siyasal

en büyük iki sebebi,

olan grevler, Hüseyin Hilmi?yi o yılların

Armağan, Sosyalizmi İdrak Etmek:

Türk solunun din karşısındaki tutumu -fraksiyonlara, partilere, örnek alınan modellere göre- daha sonraki yıllarda inişli çıkışlı bir seyir takip edecekti. Günümüzdeki durum ise herkesin malumu. Aslında bütün siyasi oluşumlar için ayrı ayrı düşünülmesi gereken bu konu mesele sol olduğunda ayrı bir önemi haiz. Biz de bu önemden hareketle yazımızda meselenin II. Meşrutiyet dönemindeki görüntüsünü bir nebze ortaya koyalım istedik. Karşımıza çıkan manzara dönemin bir özeti gibi: Gerektiğinde liberal, gerektiğinde İslamcı, -Numan Usta örneğinde olduğu gibi- gerektiğinde Türkçü bir sosyalizm.

kısa süre sonra, Hüseyin

İzmirli olan Hüseyin Hilmi, burada

Hilmi?nin parti tüzüğüne

Başta da belirttiğimiz gibi sosyalizmin gerekliliğini topluma anlatma noktasında doğruluğu herkes tarafından kabul edilmiş müşterek değerlerden, inançlardan hareket etmek derginin en önemli özelliğiydi. Bunlardan en çarpıcı olanı bir atasözüydü. ?İştirak? başlığının hemen altında yer alan?Biri yer biri bakar, kıyamet ondan kopar? atasözü topluma sosyalizmi anlatma ve benimsetme adına bir aforizma gibi kullanılmıştı. Bir başka deyişle dışarıdan ithal edilen?Milletim nev?i beşerdir vatanım ru-yı zemin? sloganının yanında yukarıdaki atasözü Türk solunun ilk?yerli? sloganı olmuştu.

partiden çok sendika

Hilmi, Şubat 1919?da Türkiye

grevler sırasında elde

oldu. Orada işçi gösterileri ve sosyalist

amelesine kadar, çok sayıda işçi tatili

göğsündeki karanfili, kızıl yeleği, armalı

İstanbul işçi hareketinin en renkli ve

Hüseyin Hilmi, II. Meşrutiyet sonrasında

Düşünce, Tanzimat ve Meşrutiyet?in

Bu başarılı grevler işçi tarihi için

ilişkilerdir. 1920?li yıllar İstanbul?unda

Y. Doğan Çetinkaya, Mete Tunçay?a

parlayacak ve

sözünü virgül olarak kullanan