Melikşah'ın şöhreti babası kadar geniş alanlara yayılmıştır. Fakat bu şöhret ne kadar yayılırsa yayılsın kendisi babasının sonunu çok iyi biliyor. Bir kale komutanı tarafından nasıl şehit edildiğini hatırlıyordu. Hatta meşhur şair Hakim Senai Alparslan için şunları yazmıştır;

Ne kemeri üstündeki yıldız ̧ ne ay gibi parlayan yüzü

4- Osman Turan ̧ Selçuklular ve İslamiyet.

1- Sünni düşüncesinin Şii Fatimilere karşı mücadelesinin kazanılmasını sağlamak bu amaçla alimler yetiştirmek.

5- Resul Kesenceli ̧ Büyük Selçuklu Tarihi Ders Notları (1995-2000 dönemi KSÜ Tarih Bölümü)

2- Genişleyen devlet için devlet adamları ve memurlar yetiştirmek.

Kaynaklar:

Merv'e gel ve onun toprak olmuş tenine bak

4- Yoksul ve zeki öğrencilere yardım ederek ̧ yetiştirilmelerini sağlamak.

Büyük hükümdar. Ve Nizamülk gibi değerli bir devlet adamı.

Alparslan göklere yükselen başını gördüm

3- Osman Turan ̧ Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi ̧ İstanbul ̧ 1999.

Tüm bunları çok iyi bilen Melikşah örnek bir hükümdar olmuş ̧ insanların gönül ve hafızalarına girmeyi başarmış ̧ kudret ve adaletin timsali sayılmıştır. Fakat en önemlisi ise ilmin ve ilai kelimetullah fikrinin yayılması için çok gayretler sarfetmiş çok büyük miktarlarda paralar harcamıştır. Bu doğrultuda alim ̧ mutasavvıf ̧ şeyh ve dervişlere saygılı davranmış; çok sayıda tekke ̧ zaviye ̧ cami ̧ han ̧ hamam ̧ şifahane kervansaray ve medreseler inşa ettirmiştir. Tuğrul beyin söylediği şu söze "Ben bir şehir ̧ bir ülke fethederde oraya bir cami yaptırmazsam Allah'tan utanırım" riayet etmiş her fethedilen bölgeye camiler ve yanına da medreseler inşa ettirmiştir. Kendi döneminde Batıni ̧ Şii ve Haşhaşilerle mücadelelerde bulunmuştur. Özellikle ilim ve fikire çok önem verdiği için Nizamiye medreselerinin genişlemesi ve yükselmesini sağlamıştır.

3- Din adamları yetiştirerek insanlara dinin doğru öğretilmesini sağlamak.

2- Nizamü'l-Mülk ̧ Siyasetname ̧ Pariş 1891.

Sultan Alparslan'dan sonra 'Adil Sultan' unvanıyla tanınan Melikşah'ın Büyük Selçuklu Devleti'nin başına geçmesiyle medreselerin müesseseleştiğini görmekteyiz. Din ve mezhep farkı gözetmeden bütün tebaasına gösterdiği şefkat, Müslüman ve Hristiyan kaynaklarınca takdirle zikredilen bu büyük sultan, Türk-İslam hükümdarları arasında asırlarca azametin ve adaletin bir örneği olarak yad edilmiştir. Ancak onun bu hususiyetleri yanında tarihe mal olan esas yönü, Selçuklu tahtına geçmesiyle birlikte eğitime önem vermesi ve medrese eğitimini meccani hale getirmesidir. Geniş bir coğrafyada ilim tahsil etmek isteyen ancak maddi imkanı olmayan gençler, bu sayede dönemin Batınilik gibi sapık düşüncelerinden uzak tutulmaya çalışılmıştır. Bununla da kalınmayarak, medreselerde alim ve talebelere maaş bağlanmış, hatta ilmi teşvik maksadıyla çalışkan ve kabiliyetli talebeler için vakıf tahsisatından 100, 500 ve 1.000 dinar veya akçe mükafatlar verilmiştir.4 Temel İslam ilimleri, dil ve edebiyatın yanı sıra müspet ilimler ve felsefeye ait derslerin okutulduğu Nizamiye Medreselerinde eğitim, dönemin en muteber ilim dili olan Arapça ve bunun yanında Türkçe yapılmakta idi.5 Selçuklu Devleti, bu medreseler vasıtasıyla bir yandan ilmi ve dini koruyarak yükseltiyor; diğer yandan ise, buralarda yetişen o muhteşem irfan ordusu sayesinde Çin hudutlarından Akdeniz kıyılarına kadar yükselen yeni bir medeniyetin temellerini atıyordu.

Melikşah'ın amacı dünyayı fethetmek ve ilai kelimetullah fikrini dünyaya yaymaktı. Melikşah Antakya'dan Akdeniz sahillerine gelince (1086) atı ile denize girdi. Kılıcını üç defa dalgalara çarparak sınırlarının buralara kadar ilerlediği için Allah'a şükretti. Sonra şunları söyledi: "Ey babam sana müjdeler olsun küçük yaşta bıraktığın oğlun ülkesini karaların sonuna kadar genişletti." Sonra denizden götürdüğü kumları Sultan Alparslan'ın mezarına serpti. Ermeni ve Gürcü kaynakları dahi Melikşah için "Cihan Padişahı" tabirini kullanıyorlar. Tüm insanlara karşı şefkat ve merhamet sahibi olduğunu belirtiyorlar. Hatta öyle ki hoşgörüsünden dolayı pek çok şehir ve kasaba kendi isteğiyle Selçuklu idaresine giriyordu. Melikşah ise halk arasında "Adil Sultan" diye anılıyordu. Bu Selçuklu Sultanı akıllı ve kudretliydi. Her tarafta sulhu ve hakimane idareyi kurmuştu. Yüksek fikirleri ̧ asil ahlakı ve şefkati ile her yerde seviliyordu. Harp ve şiddetle değil gönülleri fethetmek suretiyle hiçbir hükümdarın elde edemediği ülkelere sahip oldu. Kimseye baskı ve zulüm yapmadı. İnsanların gönüllerine ve ruhlarına hitap etmeyi başaran Nizamiye Medreseleri gibi çok mükemmel bir eğitim teşkilatlanmasını oluşturdu ve gelişmesini sağladı. Bu sayede gönüllere girmeyi başardı ve her yerde etkili oldu. Melikşah hakkında bir müellif şunları yazmıştır. "Ömrü vefa etseydi ̧ çok artan kudreti sayesinde Avrupa'yı da devletinin hudutları içerisine alacaktı."

5- Dini bilimlerle birlikte pozitif bilimler okutmak ve ülkenin bilim ve teknik olarak gelişmesini sağlamak.

1- Ahmet Cevdet ̧ Kısas-ı Enbiya Cilt 5 Ankara ̧ 1985.

Ne altındaki at ̧ ne de elindeki dizgin kalmıştır.

Büyük Selçuklu Hükümdarı Alparslan'ın vefat ettiğinde oğlu Melikşah henüz 20 yaşlarındaydı. Babası kendisine büyük bir devlet ve Nizamü'l-mülk gibi yetenekli bir devlet adamını miras olarak bırakmıştı. Melikşah tahta çıktığında devlet sistemi oturmuştu. Devlet çok büyük kültürel ve iktisadi faaliyetlerle yükseliyordu. Ekonomik faaliyetler ve kurulan ticari merkezlerle devlet iktisadi olarak zirveye çıkarken Nizamiye Medreseleriyle de kültürel olarak tüm dünyayı etkiliyordu. Selçukluların vücuda getirdiği siyasi emniyet ticaret ve kültür sayesinde Türk-İslam medeniyeti çok yüksek bir seviyeye ulaşmıştır.

Nizamiye Medreseleri Bağdat'ta 1067 tarihinde Alparslan döneminde yapılmış fakat Melikşah zamanında gelişmiş ve yayılmıştır. Vezir Nizamü'l-mülk tarafından yapıldığı için Nizamiye ismi ile anılmıştır. Bu medreseler Bağdat'ta kurulduktan sonra hızla Musul ̧ Belh ̧ Basra ̧ Nişabur ̧ Herat ̧ Rey ̧ Tuş İsfahan ̧ Merv vb. yerlere yayılmıştır. Nizamiye Medreselerinin kuruluş amaçlarını vererek yazımızı tamamlayalım;