Her köşesi Rus edebiyatının, Rus tarihinin birolayına tanık. Vostanye, ayaklanma caddesinde şubat ihtilali meydanagelmiş. Finlandiya İstasyonu'na Lenin gelmiş 'Ekim İhtilali' başlamış. Üstünden Smolniy ki, bolşevik karargahı kurulmuş. Şurada hemen kışlıksarayın arkasında Grigoriy Aleksandroviç Potemkin adı verilen TavridyaSarayı'nda 1905'de Rusya'nın ilk 'Duma' denen meclisi toplanmış. Bugünbu bina Bağımsız Devletler Topluluğu'nun eski sovyet devletlerininbirarada bulunmaya çalıştıkları bir merkez durumunda. Hiç şüphesizRusya tarihinin ilginç dönemleri var.

Tahta çıktığızaman Rusya büyüktü. Napolyon savaşlarında tarihin, tabiatın ve önemlikomutanların yardımıyla Rusya galip olmuş ve Paris'e kadar ilerlemişti. Viyana Kongresi'ni de zaferle kapatmıştı. 1. Aleksander'in ani fakatdedikodulu ölümü ki bu ölüm çarın birdenbire ortadan kaybolupSibirya'ya çekilmesi, kendi kendini bilinmeyen bir kiliseyekapatmasıyla izah edilir. Kardeşi Konstantin tahta çıktı. Konstantin'intahta çıkışı ünlü fakat acılı sonuçlar veren bir ayaklanmayla gölgeyedüştü ve o Polonya'ya çekildi. Sıra küçük kardeşe gelmişti.

KırımSavaşı, Rusya'nın felaketini getirdi. Herşeyden evvel 1. Nikola'nınböylelikle Kafkasları işgal eden oradaki insanları süren, içteÇernişevsky, Dobroyulof gibi aydınları zulüm altında tutan hattariyavetlere göre Puşkin'in düelloda ölümünü bir entrika olarakhazırlayan, Dostoyevsky gibi birini sürgüne gönderen, milletlerinüstünde zulüm kuran istibdatın temsilcisi, Kırım Savaşı sonundayenilmiş ve hayatını da bu üzüntü içinde kaybetmiştir. Yerine 2. Aleksander geçecektir.

St. Petersburg'un 62 metreyükseklikteki en büyük katedralini Büyük Petro büyük bir iddiaylayaptırdı. Şunu açıkça söylemek lazım, bu iddia yeni Rusya'nın kuvvetiniortodoksyayı gösteriyordu ama herhangi bir ortodoks kilisesinde olmayanbir istisnai özelliği var ve bu Rus Ortodoks Kilisesi'nde dahi yoktur. Bina dini ikonlar ve heykellerle süslenmez. Fazla İtalyan Rönesans'ınınetkileri ve zaten dış mimarların yarattığı bir harikadır.

Güya Çareviç Aleksey idam edilirken kendihanedanını lanetlemiştir. O yüzden de Romanovlar hanedanı devam etmişsayılır. Nitekim Çar Petro'dan sonra karısı ilk katledilen sonraoğullarından biri değil de kardeşi Ivan'ın kızları nihayet son olarakda kendi kızı Yelizabeta Petrovna tahta geçti. Yelizabeta Petrovna'nınçocuğu yoktur, evli değildir. Bunun için ne yaptı, yeğeni ÜçüncüPetro'yu aslında 'Anhalt-zerbst' Düküydü Almanya'da ve Almanca'danbaşka dil bilmezdi. Anhalt-zerbst prenseslerinden ünlü Catherina'ylayani eski Sophie prensesiyle evlendi. Aslında Romanovlar hanedanıburada sona ermiştir, ismen devam etmektedir ve 1917 ihtilaliyle de çokkanlı ve dramatik bir sonuçla bu haneden tarihten çekilmiştir. Bunlarınüzünde durmak lazım.

Istırablı bir ölümünün ardından tahta geçen 3. aleksanderhiç şüphesiz ki çok reaksiyoner, çok muhafazakardı. Birşeyi anlamıştı. Rusya'ya demiryolu lazımdı, sanayi lazımdı, eğitim lazımdı ve pekniyetli görünmese de Rusya'ya ziraat reformaları lazımdı. Bu konudageri mi kaldılar Baltık'da ve yeni ilhak edilen Kars gibi villayetlerdezirai teknoloji, hayvancılık alanında çok büyük gelişmeler yaşandı amageniş Orta Rusya bundan mahrumdu. Çar birşeyi daha doğru anlamıştı kibu insanları ve bu imparatorluğu yürütmek için mutlak surette sulhlazımdı. İkinci birşeye daha takılmıştı. Alman hakimiyetini silmesilazımdı. Evvela Alman köylülerin vergi imtiyazını kaldırdı, askerliktenmuhafiyetini kaldırdı.

O Alman kitlesinin kendisine düşmanolmasını sağladı ve bir Ruslaştırma, Slavlaştırma ameliyesi süratleyürümeye başladı. Çok küçük bir zaman içerisinde çarın büyük şeylerbaşarması belki mümkün değildi ama Türkiye İmparatorluğu'yla da taBirinci Cihan Harbi'ne kadar gidilecek dostluğa değilse de barışagidildi. 2. Aleksander öldürüldükten sonra bu kilise onun adına yapıldıve 'kutsanan kan' adı verildi. Hiç şüphesiz ki kurtarıcı çar as vebildikli diye anılan 2. Aleksander'ın Rusya'da büyük dönüşümlergerçekleştireceği umuluyordu.

Çar Petro, oğluAleksey'i kendi reformlarına kendi batılılaşmasına karşı çıktığı ve buyüzden bazı Avrupa hükümdarlarıyla mektuplaşma ve iş birliğine girdiğiiçin yok etmek zorunda kaldı. işkenceyle hem de ve idam kararınıimzalarken, 'baban olarak üzülüyorum seni affedebilirim ama imparator, çar olarak, devletin başındaki kişi olarak affedemem' demiş. Kardeşkatli, oğul katli bazı hallerde hükümdarlar için kaçınılmaz trajik birvaka. Rusya tahtını 1613'den beri Romanov'lar ele geçirmiştir vePetersburg, Romanov hanedanının kurduğu bir başkent sayılır Büyük Petrosayesinde.

Bazenbu zindan duvarları 2,5 metre ve 5 metreyi bulur ve dekabristler buradauzun yıllarını geçirip Rusya'nın ilk liberal monarşik hareketi yokedilmiştir çünkü hükümet bu olayı da abartmıştır. Millet meydanda, subaylar, 'Yaşasın Constitute- anayasa-' diye bağrıyolar. Bunu meydandatoplanan halk, Konstantin'i çarın karısının adı zannediyor ve onlar dabağırmaya başlayınca, hükümet kuvvetleri dehşete kapılıyor.

Fakat şurasıbelli ki Altın Ordu'dan geçme ve Rusya tarihinde bizzat Rahmaninovgibi, bizzat Şirinsk Şahmatov gibi -ki bu çok slavyan koyu milliyetçibir maarif nazırıdır- gibi aileler vardır. Yusupov Sarayı, Arnovodediğimiz, Yugenstil dediğimiz dönemin harikalarından bir bina. İçindeki tiyatrosu, mobilyaları görmeye değer. Bu kanalın etrafındabunun gibi başka saraylar da vardı ve hatta şu köşede yıkılanlar yerinekültür sarayı yapılanlar... Birini de söylemeliyiz. Yusupov ailesininçok zengin arazileri vardı. O bununla yetinmedi ve kısa zamanda kendiailevi nüfuzunu da kullanarak yaptığı işler ve yatırımlarla Rusya'nınen zengin sanayici ailesi haline dönüştü. Belki de tek örnekti. İhitilal olmasa da bir çok eski toprak beylerinin iflas edeceği açıktı, çünkü yaşamlarını ayarlamayı bilmiyorlardı.

St. Petersburgbir yerde kanallar şehri. Nitekim bu kanalın üstünde de 19. yy yeniakımıyla orta çağ Rusya'sının geleneğine bağlı bir kilise de inşaedilmiş. 2. Aleksander şerefine inşa edilen Kutsanmış Kan Kilisesi. Kanalın başında büyük ve çok insancıl bir yazar olmasına rağmendiplomat ve elçi olarak çok enteregan bir rolü olduğu İran'da ayaklanankitlelerce katledilen Gribayedov'un anısına bir anıt da var. Bu kanalınbir tarafında ünlü yazar Gribayedov, diğer tarafında Çar 2. Aleksanderadına kilise var. işte kanallarla tanınan Petersburg'da çok önemli ikinokta.

Bizzat Tolstoy, Anna Karenina'da bunu çok açıkca tasvir ederdi. Bir diğer unsur daVolga boyundaki bugunkü Tataristan Cumhuriyeti'ndeki Kazanlıların çokaktif siyasi ve işadamı olmalarıydı. Bu iş adamları bazı haldefirmalarının şubelerini Amerikalara, Orta Asya'ya yaymışlardı. Hiçşüphesiz ki bu tip gelişmelerle Rusya, harpten önce bir kalkınmagösteriyordu ama girdiği birinci harpte herşey altüst oldu ve komşuOsmanlı İmparatorluğu gibi yeni bir döneme girdi. Bu yeni dönemde Rushalkı da çok ağır faturalar ödemek zorunda kaldı.

Sarayı takip ettiğiniz zaman Neva'nın kaynağınadoğru, yeşil bina ünlü Rusya mareşali Kutuzov'un sarayı, zatenPetersburg saraylarıyla ünlüdür. Bir yerde Aniçkov denen yapıcı albayınadını taşıyan köprüden kanala girdiğiniz zaman ünlü aile Yusupov veAniçko adını taşıyan ana kraliçenin sarayı, şehirde iki taneŞeremetyev, bir tane ünlü Straganov sarayı ve sayısız diğer köşkler vesaraylar yer alıyor. St. Petersburg'da bir bina veya apartman sahibiolmak Rusya'nın yüksek aristokrasisi için bir emir ve nizamnamekonusuydu.

1861'de 2. Aleksander büyükümitlerle ve tartışmalarla toprak köleliğini kaldırdı. Ancak Rusyaziraati islah edilmemişti. Rusya'da sadece her dört çiftçi ailesindenbirinin atı vardır. Toprak insan kuvvetiyle çekiliyordu. Eşlerden birisabanın başındayken öbürü çekiyordu. Bu düşük ziraatle bu fakirlilikletoprak köleliğinin kaldırılması köylülere zenginlik ve hürriyetgetirmedi. Şehirlere yayılmaya başladılar ama sanayi de yürümüyordu. Dolayısıyla çarın bütün iyi niyetleri iyi niyet olarak kaldı. Rusyahenüz çok az değişmişti. Korkunç 1881 mayıs suikastinden sonra kiüstüne iki kere bomba atılmıştı arabasının, çar ancak hayatını teslimetti.

İleride görünen sivri altın kubbe Admiraltybinası. Petersburg'un ilk tershanesi ve bahriye nezareti. Sarayın hemenarkasındaki harbiye nezaretinin yanında yer alıyor. Bir bakıma Rusdonanmasının tarihi tartışılabilecek bir konudur. Denizlere açılmakBüyük Petro'nun amacıydı. Bunun için Hollanda'da gemicilik bile tahsiletti. Rusya'nın deniz zaferleri arasında Çeşme'de ki donanmamızı yakmak'Yunan Ayaklanması' sırasında, bir de Kırım Harbi'ne sebep olan şey, Sinop'ta donanmamıza bir baskın vererek gene aynı şekilde yakmakolmuştur.

Burası Çariçe Büyük Katerina'nınkendi inziva alanını seçtiği bir bölge; onun için Ermitaj adını almışve bugün Avrupa'nın hatta dünyanın belki de en zengin müzesi. İçindeeski şark, yeni şark Avrupa sanatı ve bilhassa biz Türkler için çokönemli olan orta asya ve güney Rusya'daki kazılardan çıkan buluntularınhepsi burada.

Başladıkları yarım kalmıştı vebu imparatorlukta bir takım ileri geri, sağ sol hareketlerinhızlanmasına neden olmuştu. Onu ölümünden sonra Rusya'da 'pagrom' denenyahudi mahallerinin yağması ve yıkılması, sosyasilst hareketlerinpartileşmesi, yahudi düşmanlığı ve ilave edelim Rusya'daki Türkhalkının da haklarının yenmesi, başkalarının topraklarının gaspedilmesi birbirini izlemeye başladı. Galiba Türk- Rus harbi debeklediği neticelerin gelmediği bir macera olarak kalmıştı.

NevaNehri'nin kıyısındayız. St. Petersburg'un asıl kurulduğu mekan buradaPetropavlovsky Kalesi'dir, fakat şehir hiç şüphesiz ki bu garnizondaninkişaf etmiş değildir. Asıl kıtayla birleştiği temel ada olan Vasilya adasındadır. Nitekim karşımızda 'Zimniy Dvorets', yaniKışlık Saray'ı görüyoruz.

Genellikle batılı devletlerin ölçüsünde bir donanmageliştiremediler. Rusya kara devletiydi. Rus- Japon Harbi'nde de uzakdoğu donanması tamamıyla tahrip edildi. Hiç şüphesiz ki bunun etrafındabir tarih gelişmiştir. Büyük Petro'nun reformlarının esası hiççekilmeden, hiç fazla düşünmeden yabancı kuvvet getirmek. Fransızİhtilali'nin kaçkınları Rusya'ya geliyorlar. Nitekim Duc de Richelieu, yani büyük Kardinal Richelieu'nün ikinci kuşak yeğeni Odessa şehrinigerçekten kuran bir validir.

Anayasa düşündü. Öldürüldüğü gün bile cebinden bir anayasa ve parlemento taslağı çıktığısöylenir. Toprak köleliğini kaldırmayı düşündü. En önemlisi de bütünRusların yaptığı gibi balkanlarda Türk İmparatorluğu'nun tabası olarakyaşayan Slavları kurtarmayı düşünüyordu. Bundan dolayı 1877'de savaşbaşladı. Savaşın en önemli nedenlerinden biri Osmanlı İmparatorluğu'nunanayasal monarşiyi ilan ederek meclis toplamaya girişmesi ve Rusya'nınparlementosuz tek Avrupa ülkesi olarak kalmasıydı. Savaş boyuncaBulgaristan'da bulunan Rus zabitlerinden birinin mektubu ünlüdür. 'Slavkardeşlerimizi kurtarıyoruz. peki bizim zavallı köylülerimizi kimkurtaracak?'. Bu söz söylendiği zaman güya toprak köleliğininkaldırılalı 17 yıl olmuştu.

Birinci harbin sonunda hanedanlardevrildi ama hepsinin devrilmesi ve trajik sonu aynı değildir. Bazılarıhakikaten çok fecidir. O nedenle Petro Paul Kilisesi'nin olduğu yereson çarın ve ailesinin kemikleri bulundu ve yeniden münakaşalı birtörenle gömüldü.

2. Aleksander tahta geçtiği zamandoğrusu durumu sarsılmış bir Rusya bulmuştu. Bir, Avrupalıların artıkRusya'nın düşmanı olduğu çok açıktı. Kırım Savaşı'ndan sonraki ParisAntı'yla Rusya, Karadeniz'deki hakimiyetini yine kaybetmişti ve toprakkazanmak bir yana dursun, demiryolu sisteminin ulaşımının çok zayıfolduğu anlaşılmıştı. Şurası bir gerçekti, büyük sarsıntılar geçiren, ordusunu yenilemek zorunda kalan Osmanlı İmparatorluğu'nun karşısındayenilmişti. Memleketin içinde ihtilalci hareketler son derecedehızlanıyordu ve bu yetmezmış gibi artık bu terör örgütlenmeyebaşlamıştı. Şurası bir gerçektir, çarın hayatına mal olacak bir terör, halkçı hareketler onun üstüne yürümekten çok babasının yaptığı aksinebazı liberal tedbirler almaya yöneldi.

Nitekim çar orduları ayaklanan Polonyave Macaristan'ı bastırmak için Avusturya Birliği ile işbirliği ettiler. Doğrusu Avusturya koşutlayışı ve diğerlerini bastırabilecek durumdadeğildi. Orada doğrudan doğruya çarlık orduları işi başardı. SığınanPolonyalı ve Macar milliyetçiler Osmanlı İmparatorluğu'nda kurtuluşubuldular ve Osmanlı İmparatorluğu, reformalarını yürütecek bir dizimilliyetçi Macar ve Polonyalı elit mensubu kazandı.

çar petro'yu iyi okumalıyız

Tıpkı1905 Ayaklanması'nın başlangıcını teşkil eden Peter Gapo'nun aslındahükümete bağlı bir papazın kurduğu sarı sendikaların pazar yürüyüşüsırasında 'Kanlı Pazar' dediğimiz bir olay. Orada yanlışlıkla büyük birdevrim zannederek binlerce kişininn üzerine iyi niyetli masum kişilerinüzerine açılan ateşle ihtilal kanla başlamıştı.

çarlık rusyasına kadar osmanlı -rus ilişkilerini anlayamadıgımız için, bugünkü var olmaya yüz gösteren olayları da anlamaktan uzak kalıyoruz...

Moika Kanalı... Bu kanalın etrafında çok ünlümagnatların yani Rusya'nın çara yakın hanedanlarının sarayları var. Mesela Yusupovlar. Yusupovlar aslında Kazan Hanlığı'ndan geçmesülalelerden. 1552'de Kazan fethedildikten sonra hristiyanlığadönenlerden. İhtilal'den sonra Avrupa'ya sığındığı zaman YusupovlarAilesi'nin son ferdi hatıratında bunu belirtir. Hatta peygambersülalesine kadar giden lejandar bir efsane...

1. NikolaRusya'nın ünlü zamanında tahta çıktı. Avrupa'da söz sahibiydi ve öldüğüzaman birleşen Avrupa'nın karşısında yenilmişti. Tarihlerde bizden'hasta adam' diye bahsedilen ve bir an evvel bölüşülmesi ve ortadankaldırılması gereken problemin yok edilmesi gereken mirastan söz edençardan bahsediyoruz. 1. Nikola, Rusya tarihinde polisi yeniden kurdu. Kırım Savaşı'ndaki bozguna varana kadar demiryolları üzerinde durmadıama posta ve ara yolları sistemini geliştirdi. Rusya'da üniversitelerinkuruluşuna öncelik etti. Moskova ve Petersburg'dan sonra başka bazımerkezlerde yeni üniversiteler açıldı. Eğitime önem verdi, fakatşiddetli bir polis devleti kurdu. Prens Meternich'le birlikte vePrusya'nın desteğiyle Avrupa'da uyanan milletlere karşı bastırıcıfaaliyetlerde bulundu.

Buyenilikçiliği içerisinde Petersburg'da kurduğu ilk kale Peter Paul'dür;çünkü kendi ifadesiylede İsveç savaşlarında yenile yenile yenmeyiöğrenmiştir. Peter Paul Kalesi zamanla Rusya'nın çok acı olaylarınasahne oldu. Burada ölen çarlar gömülürdü. En başta maalesef birmerdiven basamağı altında hıyanetle itham edip idam ettirdiğiAleksey'in de gömüldüğünü görürüsünüz. Bundan başka bu kale1. Aleksander'in ölümünden sonra kardeşinin tahta geçişi sırasındaayaklanan subayların ve ilerici soyluların katledilmek içinhapsedildiği ve uzun yıllarını geçirdikleri zindanın adıdır.

İlber ORTAYLI

ÜnlüKonstantin Borjesky yani Mustafa Celaleddin Paşa, ünlü Sefer PaşaKoçielsky, ünlü general Ben- Murat Paşa ve ünlü Tchaikovsky Sadık RıfatPaşa. Kırım Savaşı çıktığı zaman istenen mültecileri geri vermediler. Hiddetlenen Nikola, tehdit için Amiral Menchikov'u İstanbul'a yolladı. Saygısız, yüksekten atan ve ısrarcı taleplerine cevap bulamadı. Dahadoğrusu Osmanlı İmparatorluğu'nu yöneten kuvvetli diplomat elitimüttefiklerini bulmuştu. İngiltere ve Fransa, hatta Piyemonte'yiyanlarına aldılar. Rusya bu sefer Avusturya'yı yanında bulamadı.