Mesela, bu duygulardan inat duygusu hakta sebat için; hırs duygusu da dünyayı imar için verilmiştir. O, bütün duyguları yerli yerinde kullanabildiği takdirde aşırılıklara sürüklenmeden istikamet içinde kalabilecektir.

Hasılı; dine hizmet eden her insanla iyi geçinme hususunun, en az cihad etme kadar önemli bir mesele olduğunu bildiğimiz an, bütün insanlara sinelerimizi açmamız mümkün olacaktır.

Evet insan, kendisinde bulunan bu duygular vasıtasıyla yerinde "ben" deyip, sadece kendini görebilir; görebilir zira bu duygu, onun tabiatında vardır. Haddizatında bu özellik olmadan onun hak bildiği davada ısrar etmesi ve bağlandığı şeylere sağlam bağlanması da mümkün değildir. Mesela, insan kendi araştırmaları sonucu ve tesiri altında kaldığı kültürün etkisiyle, akli/mantıki yönden Hanefi mezhebinin daha doğru olduğunu kabul edip benimseyebilir. Zaten böyle bir kabulleniş olmadan, ondan istifade etmesi de mümkün değildir. Aynı durum, İslam'a hizmet için seçilen metodlar için de geçerlidir. Bu açıdan bir insan, " Benim mezhebim/meşrebim daha iyi, daha güzeldir." demeli; ama " güzel ve iyi sadece benim yolumdur." dememelidir. Bu meselede insanın dengeyi tam yakalayabilmesi, öncelikle kendi duygularını istikamet üzere temsil etmesine bağlıdır. Allah Rasulü bir hadis-i şerifte:

" Nefsini bilen, Rabbini bilir.", bu hususu ifade eden güzel bir özdeyiştir. Sokrates'in, bu düşünceyi ifade eder mahiyette olan " kendini bil " sözünü, okulunun girişine astırdığı söylenir. Bir yandan insan benliğine ilanı harp eden tasavvufçular, diğer yandan " fenafillah " düşüncelerini sağlam bir zemine oturtmak için benliği kazanma sırları üzerinde durmuş ve konuyla alakalı nice kitaplar yazmışlardır...

Diğer taraftan " Allah'ımız bir, Kitab'ımız bir, Peygamber'imiz bir, Kabe'miz bir.. binlerce bir'de müşterekiz. Ve madem berzahta, mahşerde, sıratta ve <u>-inşallah</u>- cennette beraber olacağız; o halde onlara karşı kin duymamız doğru değildir. " diyerek bütün olumsuzlukları kendi enginliği içinde eritebilir. Bu mantık ve bu anlayışıyla hareket edip, hissiliğimizi yendiğimiz oranda, bağrımıza basamayacağımız kimse kalmayacaktır.

"<i>Her insanın bir şeytanı vardır. Benim de bir şeytanım var. Ne var ki, benim şeytanım bana teslim olmuştur</i>." buyurur. Hadis-i şerifin ifade ettiği manadan hareketle, nefis ve ona bağlı duyguların da ıslah edilmesi her zaman mümkün görünmektedir. Aksi halde bu duygular ıslah edilmez ve istikamet üzere olunmazsa, nefse ait bu duygular, şeytanın çok rahatlıkla işletebileceği birer duygu haline gelebilirler. İşte o zamandır ki, meydana gelecek ifrat ve tefritler, insan hayatında birer boşluk halinde tebarüz eder ve onun yolda takılıp kalmasına vesile olurlar.

<i>hikmet. net</i>

Cenabı Hak, insanı yaratırken, yerinde "ben" deyip varlığını ortaya koyabilecek bir fıtratta yaratmış ve onun benliğini, irade, şuur, his, gönül ; diğer yandan da şehvet, kin, nefret vb. duygularla donatmıştır. Bu duygulardan kötü olanlar fenalıklara sebebiyet veriyor diye, onların insanda bulunmamasını istemek, insanlığın da olmamasını istemek olacaktır. Zira insana, insan olma özelliği kazandıran bu ve benzeri duygulardır. Dolayısıyla her şeyden önce bu duyguların bilinmesi, hem insan benliğinin keşfi hem de onların kaynağının Cenabı Hak olması yönüyle kanaatimce büyük önem arz etmektedir.

Bu hususta diğer önemli bir amil de, insanın kendi kültür ve terbiye anlayışıdır. İnsan, duyguları pes şeylerden uzak olduğu ölçüde insandır. Zaten terbiye deyince de, bedene yönelik terbiyeden çok, duygu ve düşüncenin terbiyesi akla gelmektedir. Evet, hepimizde nefis vardır; bu yüzden de iltizam ettiğimiz bir şeye karşı daha fazla alaka duyup, alternatif düşüncelerden rahatsız olabiliriz. İşte bu tür rahatsızlıkların her hissedilişinde insan, "<i>O takva sahipleri ki, bollukta da, darlıkta da Allah için harcarlar; öfkelerini yutarlar ve insanları affederler</i>.." ayetini esas alıp; Madem bu insanlar bizim insanımıza hizmet veriyor; dolayısıyla müttefikimizdir.

Al-i İmran, 2/134

Nefsini bilen, Rabbini bilir..