A hayrı, şerri bilmeyen, sen kendini sına, başkasını değil!

beytlerini yazarken özeleştiri yapmaktadırlar.

İnsanın önce kendini kendisine açması ve kendisini dinlemesi gerekmektedir. Yine insanın başkalarının yanlışına, günahına bakıp üzülmeden önce kendi haline bakıp üzülmesi daha uygun bir davranış olacaktır.

derken, İkbal

O eliyle tacı düzelttikçe taç eğrilmekteydi yiğidim!

Ey başkalarına ağlayan göz, gel, bir müddetçik otur da kendine ağla.9

İslam?da kusur yok iyi incele,

Kusur Müslüman?da sen onu ele!

İnsan, önce düşünüp kendisine gelmeli,4 kendisini gözden geçirmeli, otokritiğe tabi tutmalı ve böylece önce kendi nefsini düzeltmelidir.5 O, başkalarını iyiliğe çağırıp da kendi nefsini unutmamalı,6 nefsini cimriliğe karşı korumalıdır.7 Hz. Peygamberimiz de, kişinin nefsini tanımasını, hatalarını gözden geçirmesini, ölmeden önce kendisini hesaba çekmesini; önce kendisine sonra insanlara konuşması nı istemiştir. Halk arasında da?kişinin kendi kusurunu bilmesi gibi bir irfan olmaz? sözü meşhurdur.

Müslümanlık nerde bizden geçmiş insanlık bile!

Özeleştiri, kişinin, özün, nefsin, kendi duygu, inanç, düşünce ve davranışlarını belli kıstaslara ve değer ölçülerine göre denemesi, yargılaması ve değerlendirmesi demektir. ?Otokritik? de denen özeleştiri, kişinin bir tür nefis muhasebesi yapması, kendini hesaba çekmesi ve gözden geçirmesi demektir.

Halkın ayıbını inceden inceye görüp bir bir eleştirip de kendi ayıbını zerre kadar görmeyen ve kendisini eleştirmeyen kınanmayı hak etmektedir.

Dipnotlar: 1) Kıyamet, 75/2. 2) Yusuf, 12/53; Necm, 53/32. 3) İbrahim, 14/22. 4) Enbiya, 21/64; Rum, 30/8. 5) Maide, 5/ 105. 6) Bakara, 2/44. 7) Haşr, 59/9. 8) www.Hayrettinkaraman.net . 9) Mevlana Celaleddin er-Rumi, Mesnevi, Çev. Veled İzbudak , İstanbul, l99l, C. II, s. 37, B. 479. 10) Mesnevi, C. IV, s. 30, B. 367-368; ayrıca bkz. C. III, s. 213, B. 2629-2630. 11) Mesnevi, C. IV, s. 155, B. 1902-1905.

Özeleştiri konusunu işlerken özeleştiride bulunmamak en azından şık olmayacaktır. Burada kendimize birkaç eleştiri yöneltmek uygun görülecektir: Zaman zaman kendi kendimizle yüzleşebiliyor, kendimizi sıkça eleştirebiliyor muyuz? Çocuğumuz ve eşimiz de dahil sorumluluğumuz altındakilere saygı ve edep sınırları içerisinde bizi eleştirme fırsatı verebiliyor muyuz? Bir başka ifadeyle, sorumluluğumuz altındakiler bazı haksızlıklarımızı ıkınmadan, sıkılmadan ve çekinmeden eleştirebiliyorlar mı? Onlara bu gücü ve imkanı verebiliyor muyuz? Cumhurbaşkanı, başbakan, amir ve memuru da dahil hepimiz eleştiriye açık mıyız? Kendisini özeleştiriye açmayan kişi, grup, örgüt veya partilerin kısırlaşacağını, katılaşacağını, marjinalleşeceğini düşünüyor muyuz? Her tenkidin tekbih olmadığını, iyi niyetle yapılan eleştirinin yapıcı ve katkı verici bir eleştiri olduğunu biliyor muyuz? Kişilerin, grupların, cemaat ve ulusların gelişmesi için eleştirilerin faydalı ve vazgeçilmez olduğuna inanıyor muyuz? Dinimizde önemli bir prensip olan emr-i bi?l ma?ruf nehy-i ani?l münker yani iyiliği emredip kötülükten vazgeçirmeye çalışmanın bir tür yapıcı eleştiri olduğunun farkında mıyız?

Özeleştiriyi, birey yaptığı gibi guruplar, örgütler, meslekler, uluslar hatta kültür ve medeniyetler de yapabilir. Örneğin birey, bulunduğu hal ve durumu; cemaatler tutum ve etkinliklerini; örgütler hedef ve vasıtalarını, uluslar dünya arenasındaki yerlerini ve ilişki biçimlerini; kültürler yerel olanla evrensel olan arasındaki dengeyi; medeniyetler temel paradigmalarını, insan ve evren algı biçimlerini gözden geçirebilir, sorgulayabilir. Yeterince yapılıp yapılmadığı bir yana başlangıçtan bugüne Müslümanlar fert ve ümmet olarak kendilerini eleştirmişlerdir. Zira başta Kur?an bunu emretmektedir. Çok kınayıcı nefse e yemin eden Kur?an?a göre1 kimse nefsini temize çıkarmaya veya kusuru olmadığını söylemeye kalkışmamalı; zira nefis sürekli kötülüğü emreder. Kimin kötülüklerden uzak yaşadığını en iyi bilen Allah?tır.2 Şeytan, hesap gününde bahane bulanlara veya topu kendisine atarak kendilerini kınayıp suçlamayanlara, kusuru kendilerinde aramaları gerektiği itirazında bulunur.3

Öyleyse daha ılımlı ve olumlu bir portre çizmemiz, insanlar arasında daha uyumlu ve sevilen olmamız, Allah?ın huzuruna da daha ak ve pak çıkmamız için kendimizi aklatmak ve pak kılmak zorundayız. Buna da kendimizin tam ve mükemmel olmadığına, şeytanın ve nefsimizin bizi aldatabileceğine, düzeltilecek hata ve davranışlarımızın bulunduğuna, hergün bir önceki güne göre daha kamil olmanın gerektiğine inanarak, sıkça kendimizi özeleştiriden geçirerek ulaşabileceğiz.

katılıyorum:)

Yukarıda da değinildiği gibi, önce kişinin kendisine eğilmesi, kendisini eleştirip, hata ve kusurlarından ayıklanması gerekir. Kişi kendisini doğrultunca bir çok şeyler düzelecektir.

Prof. Dr. İbrahim Emiroğlu

Kişinin kendi hatalarını, kusurlarını ve olumsuz yanlarını görmesi bir erdemdir. Bunları görmek için de kibirden, gururdan kurtulmak gerekir. Zira bu iki olumsuz haslet, kişinin kendisini tam, eşsiz ve mükemmel olarak algılama yanılgısına düşürür. ?Benden daha bilgili, dengeli, akıllı, güçlü, ahlaklı, dürüst insan var mı? anlayışına ve gururuna kapılan kimse kendisini düzeltme ve olgunlaştırmaya kapatmış demektir. Oysaki birisi bize bir eleştiri ile geldiğinde tek yapmamız gereken alçak gönüllü olmaktır. Bu alçakgönüllülüğü sergiledikten sonra, eleştiride bulunan kişinin haklı ya da haksız olduğunu gerilmeden ispatlamak daha kolay olacaktır.

İlk halifeler kendilerini seçenlerden bunu istemişler, zaman içinde meydana gelen dini guruplar birbirlerini kıyasıya eleştirmişler, mücedditler kitaptaki İslam ile yaşanan İslam arasındaki tutarsızlığı açık ve etkileyici ifadelerle dile getirmişler ve farkın kapanması, toplumun gerçek İslam?a dönmesi için gayret sarfetmişlerdir. Tasavvuf mensupları özellikle ferdin kendini devamlı denetlemesini , hesaba çekmesini, yapıp ettiklerini sorgulamasını istemişlerdir. Örneğin Gazzali?nin meşhur İhya isimli kitabının bir bölümü bu konuya ayrılmıştır. M. Akif,

Süleyman dedi ki: Ey taç, neden başımda eğrilirsin...

Özeleştirici derinliği olan kişidir. Biraz da okumayla alakalı. Seviye, kalite yani. Böyleleri ile sohbet, arkadaşlık, dostluk daha kolay. En azından kasıntı olmuyorlar. Mütevazilik en belirgin özellikleri bu insanların.

Tam sekiz kere doğrulttu, sekiz kere eğrildi... Dedi ki: Ey taç, bu ne bu? Eğrilme artık!

Olumlu eleştirilere açık olmak ya da eleştirileri kabullenebilmek hataya açık olduğumuzu kabullenmekle alakalıdır. Hiçbir insan yüzde yüz yanlışsız, hatasız ve yüzde yüz haklı olamayacağına göre her zaman ve durumda yanlışlarla yüzyüzeyiz demektir. Bu bilinçte olmamız bize, olumlu, uygun ve iyi niyetle yapılan eleştirileri kabul edebilme imkanı açacaktır.

İnsanın kendisine gerçekçi ve dürüst bir gözle bakması, düşünce ve davranışlarını değerlendirebilmesi, kısacası özeleştiride bulunması, başkasını değerlendirmekten ve eleştirmekten çok daha zordur. Halk arasında bir söz vardır: ?Kabahat altından kaftan olsa bile onu kimse giymek istemezmiş.?

İnsanın kendi hatalarını, eksiklerini ve olumsuz yanlarını görmesi yeterli olmamakta, onları telafi etmesi ve gidermesi gerekmektedir. Kısacası, tespit kadar tamir de önemlidir. Tamir için de irade ve kararlılık gerekmektedir. Fert ve toplum planında değişim ve gelişimi sağlayanlar, sağlam durum tespiti yapanlar; tenkit, tahlil ve tahkik kabiliyeti olanlardır.

Taç dedi ki: Beni yüz kere doğrultsan, yine eğrilirim. Çünkü inanılır kişi, sen eğrilmedesin!.11

Kendini sınadın mı başkalarını sınamadan vazgeçersin.10

Evet Müslümanlar bunu yapmışlardır; çünkü dinleri onlara bunu buyurmaktadır. İyiyi teşvik ve emretmek, kötüyü engellemek İslami bir ilkedir. Bu ilke özeleştiri yapılmadan uygulanamaz. Böylece, Müslümanlar arasında özeleştirinin çok yaygın ve etkili olmaması bir dini ve ahlaki kusurdur; bunun giderilmesi ise sağlıklı bir din ve ahlak eğitimi ile mümkün olabilir.8

bunu hakkıyla yapabilseydik, şimdi çok daha başka yerlerde olurduk millet olarak... ama bakışı dıştan içe yöneltmek zor, kendinde olanı görmek zor. hele bir de öyle olduğuna inandırmak için var gücüyle uğraşanlar varsa... gerçeğin acısı daha bir yakıcı. yine de ümitsiz değiliz...

İslam Tarihinden Hz. Ömer?le ilgili aktaracağımız şu iki anekdot, özeleştiri ile ilgili bize güzel örnek oluşturmaktadır: Hz. Ömer halife seçildiği zaman Müslümanların karşısına çıkmış ve şöyle demiştir: ?Ey insanlar! Ben bir hata yaptığım zaman ne yapacaksınız? Bunun üzerine, içlerinden heyecanla, Ömer meşrepli biri de kılıcını göstererek şu cevabı verir: ?Seni kılıcımızla düzeltiriz.? Bu olumlu tepki karşısında Hz. Ömer ellerini açarak şöyle dua eder: ?Allah?ım yanıldığımda beni düzeltecek teb?am olduğu için sana şükürler olsun.? Ve yine ganimetlerin paylaşımından sonra bir gün adaletin timsali Hz. Ömer, Müslümanların karşısına güzel bir elbise ile çıkmıştı. Teb?asından biri?Ey Ömer, en güzelini kendine mi ayırdın?diye sordu. Hz. Ömer oğlunu işaret ederek?O cevap versin!? der. Bunun üzerine oğlu Abdullah: ?Ganimetten benim hissemi babama vererek onun güzel bir elbise almasını istedim, çünkü O, Müslümanların halifesi olarak kafirlere karşı güzel görünmeli diye düşündüm.? cevabını verir.

özeleştiri hayatımızda olmalıdır faydalıdır asla zararı görülmez bilakis kendimizi buluruz

Özeleştiride bulunmakla veya kendisini otokritiğe tabi tutmakla kişi, önce kendisini daha iyi tanıma imkanını yakalamış olacak, sonra daima iyi ve olumluya doğru gelişme kaydedecek, daha sonra da çevresindekilerle daha rahat iletişim sağlayacak ve bu iletişimi sürdürecektir. Hele dindar, bu özeleştirisini ibadetlerinde sıkça yapma fırsatı bulmaktadır. Örneğin öğle namazı kılan bir mü?min ilahi huzura yani namaza dururken sabah namazıyla öğle arasında geçenlerin muhasebesini yaparak huzura çıkmaktadır. Geçen o saatler içinde Allah?ın rızasına uygun olan ve olmayan davranışlarını gözden geçirir, böylece hemen ölecek ve yaşadıklarının hesabını verecekmiş duyarlılığı içinde yaşar. Tasavvufta bu durum?Ölmeden önce ölünüz?, ?Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekiniz, yargılayınız? sözleriyle dile getirilir.