?Allah ve Rasulü?nü Herkesten Fazla Sev!?

Bu olayın gerçekleştiği yıl 1723?tür ve İsmail Hakkı k. s. hazretleri bu olayın ardından İstanbul?dan ayrılıp Bursa?ya yerleşir. Burada kendi imkanlarıyla bir cami inşa ettirir. Son yıllarını irşad faaliyetiyle ve eser yazmakla geçirir. 20 temmuz 1725 yılında vefat eder.

Medresede, camide, dergahta, savaşta...

İsmail Hakkı Efendi hazretleri çokça seyahat etmesine irşad ve vaazla meşgul olmasına rağmen yazmaya da devam eder ve birçok kitap yazar.

İlm ü hikmet kanı sensin ya Muhammed Mustafa?.

17. yüz yıl Osmanlı toplumunun önemli simalarından İsmail Hakkı Bursevi hazretleri ömrünü ilim öğrenmek ve öğretmek; insanları irşad etmek ve eser yazmakla geçirmiştir. O ilmiyle, şairliğiyle, hattatlığıyla çok yönlü bir zattır.

Müminlere bıçak ve silah çekme, nitekim zamane sarhoşlarında görülür. Hasta halini sor. Müslümanların yolundan eziyet veren taş, diken gibi şeyleri uzaklaştır. Bozuk yeri düzelt, onar.

?Sefine-i Evliya? yazarı Merhum Hüseyin Vassaf, geçtiğimiz asırda tekkesini ziyaret ettiğinde savaşa götürdüğü sancakların biraz solmuş haliylede olsa muhafaza edildiğini aktarıyor.

İstanbul?da tasavvufi çevrelerle irtibatı bulunan Mustafa Efendi, Aydos?a taşınınca da Celveti tarikatından Şeyh Seyyid Osman Fazlı Efendi hazretlerine intisap eder. Oğlu İsmail Hakkı?yı da üç yaşından itibaren sürekli olarak şeyhinin ziyaretine götürür.

Yazarak geçen bir ömür

Gencecik bir halife

Netice olarak, İsmail Hakkı Bursevi hazretleri ömrünü ilim öğrenmek, öğretmek; insanları irşad etmek ve eser yazmakla geçirmiştir. Hayatını insanlara hizmete adamıştır. Kimi zaman devlet erkanıyla sorun yaşamış, kimi zaman maddi sıkıntılar çekmiştir. Bunlar onun azmine engel olmamıştır. Yine ömrü boyunca pek çok seyahate çıkmasına, ikamet değiştirmesine rağmen eser yazmaktan geri durmamış, çektiği sıkıntılardan asla şikayet etmemiştir.

Hak ila hak olmadır hakk u hakikatten garaz.?

Kendini ilim ve riyazete verdiğinden Bursa?daki ilk yıllarında geçimini temin noktasında bazı sıkıntılar çeker. Bu arada şeyhi Kıbrıs?a sürgün gönderilmiştir. Şeyhini ziyarete gider ve burada şeyhi onu kendi yerine tayin eder. Kıbrıs?tan Bursa?ya dönerken Konya?ya uğrar ve Hz. Mevlana ile Sadreddin Konevi hazretlerinin ve İznik?te de Eşrefoğlu Rumi hazretlerinin kabirlerini ziyaret eder.

İsmail Hakkı hazretleri burada da ilim tahsiline devam eder. Şeyhinden kelam ve feraiz ilimlerini okur. Mehmed Efendi?den tecvid ve bazı hocalardan Farsça öğrenir. Hattat Hafız Osman?dan hüsnü hat meşk eder. Daha sonra üç yıllık bir halvete girer ve ardından dervişlere hizmetle görevlendirilir. Bir süre sonra da şeyhi kendi yerine vaaz etmesini söyler.

İsmail Hakkı hazretleri azmiyle, irşad ve hizmet aşkıyla, dik duruşu ve ahlakıyla, ilme olan muhabbetiyle örnek alacağımız bir büyük şahsiyettir. Allah ona rahmet eylesin ve sırrını mukaddes kılsın.

Şeyhi ona:

İsmail Hakkı hazretleri Tuhfe-i İsmailiyye?de şöyle nasihat etmiştir:

Bursalı İsmail Hakkı

Ruhu?l-Beyan tefsiri günümüzde on cilt olarak basılmıştır. Çağımızın büyük alimlerinden Suriyeli M. Ali Sabuni de bu tefsirin bir özetini hazırlamış ve 1988 yılında İslam dünyasına takdim etmiştir.

Osman Fazlı Efendi k. s., 1675 yılında İsmail Hakkı hazretlerine hilafet verir ve Üsküp?e gönderir. Beraberindeki üç dervişle birlikte Üsküp?e giden İsmail Hakkı hazretleri, muhtelif camilerde vaaz etmeye başlar. Harap bir tekke onarılarak kendisine tahsis edilir. Bir süre burada kaldıktan sonra yeni bir dergahta irşad faaliyetlerine devam eder. Burada, 1676 yılında Şeyh Mustafa Uşşaki?nin kızı ile evlenir.

Allah ve Rasulü?nü herkesten fazla sev, onları dost tut.?

İsmail Hakkı hazretleri 130 civarında eser yazmıştır. Bu eserlerin kırk kadarı Arapça?dır. En meşhur eseri, gayet kalın ciltler halinde kendi el yazısıyla yazdığı tefsiri Ruhu?l-Beyan?dır.

İsmail Hakkı Bursevi hazretleri, 1653 yılında günümüzde Bulgaristan sınırları içinde kalan Aydos?ta doğmuştur. Babası Mustafa Efendi?dir, İstanbul?da ikamet etmekte iken çıkan büyük bir yangında evleri ve bütün mülkleri yanar. Bunun üzerine Aydos?a taşınırlar. O, bu yangından bir yıl sonra doğmuştur.

?Cahillik zamanını ve işlediğin günahları anma. Yalancı şahitlik yapma. Gammazlık etme, alaycı olma. Cemaatle namaz kılmana engel yoksa asla terk etme.

Sefine-i Evliya müellifi Hüseyin Vassaf, tefsirin müelllif nüshası hakkında şu övücü ifadeleri kullanmıştır:

Beyitler

?Canımın cananı sensin ya Muhammed Mustafa

Abdullah GÖKMEN

Ezher müderrislerine icazetname

Tanıdığına, tanımadığına selam ver. Hediye ver, bu muhabbeti artırır. Sır olan şeyi açığa çıkarma. Gerekirse evlen ve eşini sev. Allah Teala?nın ulu saydıklarına hürmet et. Alışverişte hıyanet etme, malının ayıbı varsa söyle.

okumayanlar için...

İsmail Hakkı hazretlerinin bunun dışında bazı sureler ve ayetler için yazdığı tefsirler de vardır. En fazla eseri ise tasavvuf sahasında yazdıklarıdır. Ruhu?l-Mesnevi, Şerhu?l-Muhammediyye, Tuhfe-i Recebiyye, Tuhfe-i İsmailiyye, Tuhfe-i Haliliyye ve Kitabu?n-Necat bu eserlerden birkaçıdır.

Şam?da on kadar eser kaleme alan İsmail Hakkı hazretleri?Tuhfe-i Recebiyye? adlı eserini Şam Valisi Recep Paşa?ya takdim etmiştir.

İsmail Hakkı, yedi yaşında annesini kaybeder ve ona büyük annesi bakmaya başlar. Osman Fazlı Efendi hazretlerinin halifesi Ahmed Efendi?den Arapça dersleri alır. Aydos?a şeyhi Osman Fazlı Efendi?yi ziyarete gelen bir diğer halife Abdülbaki Efendi ile Edirne?ye gider ve burada dini ilimlerin yanında hüsnü hat öğrenir. Yine bir diğer halifeden de fıkıh ve kelam ilimlerine devam eder. Tahsilini tamamlayınca Abdülbaki Efendi, artık İstanbul?da ikamet etmekte olan Osmanlı Fazlı Efendi?nin yanına gönderir. İsmail Hakkı hazretleri esas olarak şeyhine burada intisap etmiştir.

Hac dönüşü tekrar Bursa?ya dönen İsmail Hakkı hazretleri 1714 yılında irşad faaliyetleri için Tekirdağ?a gider. Üç yıl sonra tekrar Bursa?ya döner, aynı yıl içinde Muhyiddin Arabi k. s. hazretlerine duyduğu muhabbet dolayısıyla ve mana aleminden aldığı bir işaretle Şam?a gider ve burada üç yıl kalır.

İsmail Hakkı Efendi, eskiden beri?Bursevi? nisbesi ile tanınmıştır. Bunun sebebi uzun bir süre Bursa?da kalmış olmasındandır. Bursa?ya gidişi de şöyle gerçekleşir. 1685 yılında şeyhi tarafından Edirne?ye çağrılır ve evinde üç ay misafir kalır. Bursa?daki halife Sunullah Efendi?nin vefatı üzerine de Bursa?ya halife olarak tayin edilir.

?Her nefeste bir tecelli-i Hüda ister gönül

ruhul beyan tefsiri gibi mükemmel bir eserin müellifi diye biliyoruz...

Derdimin dermanı sensin ya Muhammed Mustafa.

? Sen bizim üç yaşından beri halis müridimizsin, diye iltifat eder.

?Ruhu?l-Beyan adlı eserini dört büyük cilt halinde on kısım üzerine yazmış ve gayet itina ile yazmaya başlayıp, nasıl başladıysa öyle bitirmiştir. Eseri görenler hüsnü hattının derecesine hayran olurlar. Harfleri inci gibi dizmiştir. Eserin hacimli olması ve sürekli yazmak ona bıkkınlık vermemiş, aynı kalemden çıkmış, aynı parçaya yazılmıştır.?

Rumeli?de iken sürekli rahatsız edilmesi, şeyhinin de ilerlemiş yaşına rağmen ta Kıbras?a sürgün gönderilmesi onun azmine engel olmaz. Devlet ile ilişkilerinde daima maslahatı gözetir ve hizmetten geri durmaz. Dönemin padişahı II. Mustafa?nın askerin moral gücünü artırmak üzerine daveti üzerine 1. ve 2. Avusturya seferlerine katılır ve yaralanarak Bursa?ya döner.

1710 yılında tekrar hacca niyetlenmiş ve önce İstanbul?a oradan da deniz yoluyla İskenderiye?ye gitmiştir. Oradan Kahire?ye ulaşır. Kahire?deki Kadiri dergahına yerleşir. İki aydan fazla kaldığı Mısır?da alimler, mutasavvıflar ve halk ile irtibat kurar. Aralarında Ezher müderrislerinin bulunduğu bazı kişilere icazetname verir. Daha sonra hac ibadetini yerine getirmek için Hicaz?a gider.

Kendine bu gurbet içre bir aşina ister gönül.?

Zirve yıllarının ardından Osmanlı Devleti siyasi ve askeri bakımdan yavaş yavaş duraklama ve gerileme devrine girse de, son yılına kadar ilmi ve kültürel hayat bütün canlılığı ile devam etmiştir. Osmanlı tarihinde öne çıkan alim, mutasavvıf ve önemli devlet adamlarının birçoğu duraklama ve gerileme dönemlerde yetişmiştir. 17. yüzyılın ikinci yarısında doğan İsmail Hakkı Bursevi de bu simalardan biridir.

Genç yaşına rağmen ilmi seviyesi ve tevazusu ile halkın teveccühünü kazanır. Vaaz ettiği camiler tıklım tıklım dolar. Bu vaazlarında dine aykırı davranışlarını gördüğü Üsküp müftüsünü ve şehrin bazı ileri gelenlerini eleştirir. Tepkilere rağmen geri adım atmaz ve eleştirmeye devam eder. Bunun üzerine mahkemeye verilir. İsmail Hakkı Efendi ve davalılar Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve diğer devlet erkanı ile görüşmek için İstanbul?a gelirler. İstanbul?da Osman Fazlı Efendi tarafından barıştırılırlar. Altı yıl süren bu çekişme ortadan kalkar gibi de olsa, muhalifleri İsmail Hakkı Efendi?yi sürdürmek için tekrar faaliyete başlayınca, şeyhi Köprülü?ye gitmesini tavsiye eder ve on altı ay burada kalır. Ardından Usturumca halkının talebi üzerine buraya gider.

1720 yılında Üsküdar?a yerleşen İsmail Hakkı hazretlerine Damat İbrahim Paşa bir ev hediye eder ve çeşitli ihsanlarda bulunur. Üsküdar Ahmediye Camii?nde cuma vaizi olarak görev yaparken vahdet-i vücud meselesinden bahsettiği ve İslam akidesine aykırı sözler söylediği iddiasıyla takibat açılır. Pek çok kişinin şahitliğiyle bu suçlamanın asılsız olduğu ortaya çıkar.

Bursa?da Ulu Cami ve diğer bazı camilerde vaaz etmeye başlar. Bu vaazlarında Fatiha suresinden başlayarak bütün Kur?an?ı tefsir eder. Bu tefsirleri de Arapça olarak yazıya geçirir ve onun meşhur?Ruhu?l-Beyan? tefsiri ortaya çıkar. Burada başka eserler de kaleme alır.

?Zikr ü fikrin daima Hak eyle dilden Hakk?ı sür

İsmail Hakkı Bursevi hazretlerinin bir diğer yönü de şairliğidir. On binden fazla manzume yazdığını kendisi ifade etmiştir. Mürettep bir divanı vardır. Şiirleri akıcı ve muhabbet doludur. Bunların dışında hadis, fıkıh, kelam ve çeşitli ilim dallarına ait birçok eseri vardır.

1700 yılında hacca gider, yedi ay kadar Mekke ve Medine?de kalır. Dönüşte Tebük ile Ula arasında eşkiyanın baskınına uğrar, canını zor kurtarır. Hac sırasında kaleme aldığı?Esrarü?l-Hac? adlı eseri de bu esnada kaybolur. İsmail Hakkı hazretleri, bu eserin kayboluşunu büyük bir üzüntü ile anlatmıştır.

Çıkmadı bahr-i muhitte senin gibi cevher