Bakın, Allah bir sineği, hatta ondan daha da küçük bir varlığı misal olarak vermekten çekinmez. Nitekim iman edenler, o misalin, Rablerinden gelen bir hakikat içerdiğini bilirler. Kafirler ise, "Allah bu misal ile ne kastedebilir ki!" derler. (2/Bakara, 25)

Kur?an?ın hem?ne dediğini? hem de?ne demek istediğini? anlamak için neye ihtiyacımız var? Bunun için ne yapmak gerek?

Görüldüğü gibi ayetin "ne demek istediği" çok açık. Burada müşriklerin, bu misal ile onların tapındıkları tanrıların acziyetinin apaçık bir biçimde gösterildiğini anlamamaları düşünülemez. Bunu anlayan birinin yapması gereken şey de ortadadır: Hiç bir halt olmayan, hatta bırakın bir sinek yaratmayı, bir sineğe bile güçleri yetmeyen tanrılarını terk edip, Alemlerin Rabbi olan Allah'a iman etmek... Ama onlar bunu yapmadılar. Hem "ne dediği" hem de "ne demek istediği" bu denli açık bir ayeti, bu kadar somut bir misali anlamamazlıktan geldiler. Nitekim Bakara Suresinde onların bu anlamamazlıktan gelişleri açıkça dile getirilmiştir.

Biz bu gün her iki düzeyde de anlama sorunu yaşıyoruz. Kitab?ın sadece "ne demek istediğini" değil, aynı zamanda "ne dediğini" de anlamakta zorluk çekiyoruz. Zira Kur'an'ın nüzulüyle aramıza 1400 yıllık bir zaman dilimi girmiş. Ayrıca Arapça konuşan bir toplum olmadığımız için bir dil engeliyle karşı karşıyayız. Ve yine bu gün içerisinde yaşadığımız?modern? kültürle anlamamızın hayli zor olduğu farklı bir kültürle karşı karşıyayız. Bir kuyumcu titizliğiyle inceleyip, içerisinden bizi Kur'an'ın nazil olduğu bağlama ulaştıracak materyali ayıklayıp, devşireceğimiz devasa bir kültürel miras var önümüzde.

Mustafa Yıldız

Ayette, önce Yüce Allah?a kulluk emredilmektedir. Yalnızca Allah?a, mübarek Mekke?nin Rabbi olan Yüce Allah?a kulluk. Mekke?nin Rabbi olduğuna vurgu yapılmıştır. Zira bu ayetlerin ilk muhatapları Mekke?nin mübarek ve dokunulmazlığını biliyorlar ve bu dokunulmazlığı sağlayanın Yüce Allah olduğunda hem fikirdiler. Nitekim bu ayetlerin inişinden kısa bir süre önce Mekke?de bulunan Kutsal Ka?be, Ebrehe ve ordusunun saldırısına maruz kalmış, onu bu saldırıdan korumak için müşrikler ve putları hiçbir şey yapamamışlar, ama Ka?be?yi onun yegane sahibi ve Rabbi olan Allah korumuştu.

Bize gelince...

?Kur?an kendi kendisini tefsir eder." Şeklinde özetlenebilecek bu görüş sonraki zamanlarda başta İbn Kesir?in (ö.774/1373) tefsir mukaddimesi olmak üzere Zerkeşi (ö.794/1392), Suyuti (ö.911/1505) gibi alimlerin Ulumu?l-Kur?an?a dair muhalled eserlerinde de kabule şayan bir görüş olarak kendine yer bulmuş ve bilhassa modern dönemde?Kur?an?a dönüş", ?Kur?an İslamı", ?Kur?an?daki İslam" gibi söylemlerin İslam dünyasında belli ölçüde popülerlik kazanmasına paralel olarak kimi zaman dinin kaynağını Kur?an?a indirgeme eğilimine hizmet eden bir argüman olarak da kullanılmıştır.

Diyanet İşleri : Andolsun biz, Kur?an?ı düşünüp öğüt almak için kolaylaştırdık. Var mı düşünüp öğüt alan? (Kamer 17-22)

Tefsir tarihi açısından bakıldığında, ?Kur?an?ın Kur?an ile anlaşılması" aslında öznenin hareket imkanlarını olabildiğince kısıtlamayı salık veren bir zihniyetin teklifidir denebilir. Nitekim bu teklifin ilk defa İbn Teymiyye tarafından sistematik bir şekilde formüle edilmesi oldukça manidardır. Çünkü İbn Teymiyye, genelde nasların özelde hadislerin zahiri anlamlarına mutlak sadakat göstermek ve bilhassa ilahi sıfatlarla ilgili ayetleri tevil etmemek gerektiği fikrini benimseyen ehli hadis zihniyetine ekol kimliği kazandıran bir figürdür.

Dolayısıyla işimiz çok zor.

Ayetteki üçüncü emir ise Kur?an okuma emridir. Kur?an, oku/ikra? emri ile başlayan ve okunan/okunması gereken kitap anlamına Kur?an diye isimlendirilmiş bir kitaptır. Bu yüzden Müslüman Kur?an okuma eylemini sürekli olarak yapmalıdır. Zira Kur?an, onun için dolum /şarz kaynağıdır. Müslüman Kur?an ile dolacak, Kur?an ile yenilenecek ve güçlü bir iman ile iyi bir Müslümanlık sergileyecektir. Okunan Kur?an ile istikamet üzere kalma kolaylaşacak, bu yolda ilerlerken karşılaşılabilecek bir takım sorular cevap bulacak, sorunlar çözüme kavuşacaktır.

Pek çok ayette de açıkça belirtildiği gibi Kur'an Arapça konuşan bir topluma "apaçık bir Arapça" ile nazil olmuştur. Bu yüzden onun muhataplarının, "biz bu söylenileni anlayamıyoruz" demeleri söz konusu değildir ve olmamıştır da. Nitekim Allah cc. bu duruma işaret etmek için Kur'an'da şöyle der:

Biz, Kur?an?ı okumakla emir olunduk!

Yüce Rabbimiz, Peygamberimize hitaben şöyle buyurur:

İmkanlar ve Sorunlar

Dikkat edilirse, bu tarife göre Kur?an?ı tefsir faaliyetinde öznenin rolü büyük ölçüde kısıtlıdır. Daha doğrusu, öznenin bu faaliyetteki tek rolü Kur?an?ın kendi kendisini tefsir beyanlarına işarette bulunmak ve eğer ilgili ayetin tefsirinde bu tür beyanlara işaret imkanı yoksa Hz. Peygamber ve sahabenin izahlarını muhtevi rivayetleri nakletmekten ibarettir. Esasen, rivayet tefsiriyle ilgili geleneksel tanım, İmam Matüridi?nin (ö. 333/944) ?tefsir" kavramına yüklediği içerikle örtüşür niteliktedir. Çünkü onun benimsediği ayırıma göre tefsir, gerek Kur?an?ın nüzulüne gerekse Hz. Peygamber?in beyanlarına tanıklık eden sahabeye ait bir faaliyet olup?Allah adına tanıklıkta bulunma" düzeyinde bir kesinlik içerir. Te?vil ise fukahaya özgü bir faaliyet olarak lafzın muhtemel manalarından birini tercihten ibarettir. Bu yüzden, te? vil mutlak doğruluk ve kesinlik vasfını haiz değildir.3

Ancak bu durumda Kur?an?ın aynı konuda birbiriyle taban tabana zıt iki ayrı şey söylediği gibi bir sonuçla da karşılaşılmaktadır. Mesela, Bakara 102. ayette geçen?vema ünzile ale?l-melekeyni" ibaresindeki?ma" edatı ilgi zamiri kabul edildiğinde, anılan ibareden iki meleğe sihir/büyü bilgisi verildiği manası çıkmakta, ama aynı edata olumsuzluk manası yüklendiğinde tam tersi bir manaya ulaşılmakta ve bu iki farklı manaya göre de ayetin devamındaki önermeler ciddi biçimde farklılaşmaktadır.

Kur?an?ın apaçık ayetlerine dikkat çekerek başlayan Neml suresi, yine Kur?an okumaya ve bu okumanın kazanımlarına dikkat çekerek sona ererek en güzel uyum örneklerini de ortaya koymuş oldu.

Ancak sözü çok uzatmadan söylemek gerekirse:

Ancak unutmamak gerekir ki söz konusu bütünlüğü fark etmek ve hatta inşa etmek, anlayan/yorumlayan özneye aittir. Bu keyfiyetin şöyle bir paradoksal duruma yol açtığı da söylenebilir: Kur?an?ı kendi bütünlüğü içinde anlayıp yorumlamak sahih ve nesnel anlamın keşfedilmesine katkı sağlamakta, ama söz konusu bütünlüğün yorumcu tarafından inşa edilmesi ister istemez öznellik riskine yol açmaktadır. Nitekim İslam düşünce tarihinde birbirine muhalif fırka ve mezheplerden her birinin kendi görüşlerini Kur?an?a dayandırmakta hiç zorlanmaması, üstelik Kur?an?a atıfta bulunurken çok kere ayetler arasında irtibat kurmuş olması söz konusu öznellik riskinin pratikteki tezahürleri olarak okunabilir. Kur?an?ı Kur?an ile anlayıp yorumlamak denilince, ?rivayet tefsiri" ya da?tefsirde rivayet metodu" ile ilgili geleneksel tanımın ilk ve en önemli unsuru akla gelir. Çünkü rivayet tefsiri, ?ayetlerin başka ayetlerle, Hz. Peygamber?in ve sahabenin sözleriyle açıklanması" şeklinde tarif edilir.2

Evet, bizler Rabbimizin bu emirlerine uyarsak Yüce Allah ayetlerini, dini yaşamanın kazanımlarını, Yüce Allah?ın bu konudaki müjde ve tehditlerini hem dünyada hem ahirette bizlere gösterecektir. Nitekim O, sureyi şöyle bağlamaktadır:

1) Bkz. İbn Teymiyye, Mukaddimetü?t-Tefsir, ?Mecmu?u Fetava içinde?, Riyad 1991, XIII. 363

rica ederim kardeşim, Kur'an'ı anlama konusunda en değerli bilgiyi yine Kur'an vermekte:

Ve şöyle de: Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları görüp tanıyacaksınız . Rabbin, yaptıklarınızdan habersiz değildir. (27 Neml 93)

6) Bkz. Celaleddin es-Suyuti, el-İtkan fi Ulumi?l-Kur?an, Beyrut 2002, I. 446; Şerif er-Radi, Nehcü?l-Belağa, Beyrut 1996, s. 378

Allah bu iki ayetteki?ma" edatlarını hangi manada kullandığını tasrih etmediğine ve aynı zamanda tek bir ifadede birbirini nakzeden iki farklı mana kastetmediğine göre Kur?an?ı lafız-mana ekseninde Kuran?dan anlama teklifi gerçekten çok problemlidir. Nitekim bunun içindir ki Hz. Ali, Abdullah b. Abbas?ı Haricilerle müzakereye gönderirken, ?Onların yanına git ve fakat onlarla tartışırken Kur?an?la istidlalde bulunma; çünkü Kur?an çeşitli anlamlara elverişli bir metindir. Sen onlarla sünnet üzerinden tartış." demiştir. Bu rivayetin başka bir varyantında da İbn Abbas, ?Ey müminlerin emiri! Ben Allah?ın kitabını onlardan çok daha iyi biliyorum; çünkü Kur?an bizim hanemize nazil oldu."deyince Hz. Ali?nin, ?Evet, doğru söylüyorsun ama Kur?an çeşitli manalar taşır. Sen bir manadan söz ederken onlar diğer/farklı bir manayı öne sürerler. Bu yüzden, sen onlarla sünnet üzerinden tartış; çünkü onlar sünnet karşısında manipülasyon imkanı bulamazlar." diye karşılık verdiği belirtilmiştir.6

Kaldı ki her dilde bu tür kullanımlar söz konusudur ve bu tür durumlarda insan her zaman kullanılan kelimenin? bağlam içerisinde- ?hakiki anlamda? mı yoksa?mecazi anlamda? mı kullanıldığını bilemeyebilir. Yahut, anlamını bildiği o kelimeyle?o bağlam içerisinde- başka bir şeyin nitelenip nitelenmediğini bilemeyebilir. Bunun genel anlamda o dilin bilinip bilinmemesiyle yahut söylenilenin herkes tarafından anlaşılıp anlaşılmamasıyla alakası yoktur. Bu tamamen bağlamla ilgili kişisel bir durumdur. Dolayısıyla ilk dönem Arap toplumunda mümin olsun müşrik olsun herkes Kur'an'ın "ne dediğini" anlama konusunda kayda değer bir sorun yaşanmamıştır.

Ancak aynı şey "fıkıh" düzeyinde anlama için söylenilemez. Bu noktada müşriklerle Müslümanlar arasında yüzde yüz bir fark vardır. Müslümanlar "ne dediğini" anladıkları bu Kitabın "ne demek istediğini" de anladılar ve gereğini yaptılar. Ancak müşrikler "ne dediğini" anladıkları bu Kitab'ın "ne demek istediğini" anlamadılar; daha doğrusu anlamaya yanaşmadılar. Anlamak istemediler. Anlamamazlıktan geldiler. Çünkü anlamak işlerine gelmedi.

Kur'an'ın "ne dediğini" anlamak sahih bir bilgiyi, selim bir aklı ve sabırlı bir çabayı gerekli kılar. Onun "ne dediğini anlamak" ise selim bir kalbi, sahih bir niyeti ve salih bir ameli gerekli kılar.

Kur?an?ı Kur?an ile anlamak mı?

5) Fahreddin er-Razi, Mefatihu?l-Ğayb, Beyrut 2004, VII. 152

2) Bkz. İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usulü, Ankara 1983, s. 228; Ali Turgut, Tefsir Usulü ve Kaynakları, İstanbul 1991, s. 236

Peki, onlar bu misalin "ne demek istediğini" anlayamadıkları için mi böyle söylüyorlar?

Ayette hitap öncelikle Peygamberimize yöneliktir, ancak bu emirler onun şahsında bizleri de bağlar.

Ayette, kıraat kökü değil, tilavet kökü kullanılmıştır. Zira kıraat, anlayarak anlamayarak olan her çeşit okumayı içerisine alırken; tilavet yalnızca anlayarak okumayı içermektedir. Dolayısıyla ayetteki okuma emri ile anlayarak okuma istenmektedir.

Doç. Dr. Mustafa Öztürk

4) Hz. Ali?nin bu sözü için bkz. İbn Haldun, Kitabü?l-?İber, Beyrut 1992, II. 607

tşkler paylaşımın için.

Kur?an?ı yaşayan Kur?an ile anlamak mı?

Özetle, Kur?an?ı Kuran?la anlamak, bildik anlamda bir tefsir yöntemine tekabül etmez. Zira başta da belirtildiği gibi, hangi ayetin hangi ayetle anlaşılması gerektiği yorum öznesinin dirayetine bağlı bir husustur. Ancak ne ilginç bir paradokstur ki İbn Teymiyye Kur?an?ı Kur?an ile anlama teklifini, kendince nesnellik adına tefsirde öznenin hareket/dirayet alanını kısıtlamak maksadıyla vaz etmiş ve fakat gerek geçmişte gerek günümüzde birçok örneğine şahit olunacağı üzere en uçuk yorumlar üretmek de maalesef yine bu tefsir tarzıyla mümkün olmuştur. Çünkü Kur?an, Hz. Ali?nin ifadesiyle, ?suskun olduğu, onu insanlar konuşturduğu"4 için tarih boyunca hemen herkes hasmına karşı argüman oluştururken Kur?an?ı dilediği gibi konuşturmuştur. O kadar ki bir mezhebin müteşabihattan saydığı ayet, diğer bir mezhep nezdinde muhkem addedilmiştir. Bu tuhaf gerçek Ali-İmran 7. ayetin tefsirinde Fahreddin er-Razi (ö.606/1210) tarafından şöyle itiraf edilmiştir: ?Ümmetin çoğunluğu nezdinde her daim geçerli olan kural şudur: kimselerin kendi mezheplerine uygun düşen her ayet muhkem, kendi mezheplerine ters düşen her ayet de müteşabihtir."5

Ayette gelen ikinci emir Müslümanlar halkasına katılmaktır. İslam, Hz. Adem?den son peygambere kadar gelen peygamberlerin dinidir. Müslüman da bu dine giren kimsedir.

Bu emre muhatap olan Peygamberimiz, sürekli Kur?an okumuş, Kur?an düşünmüş, Kur?an anlatmış, Kur?an?la konuşmuş ve Kur?an ile olmuştur. O, Kur?an okumayı yalnızca namaza hasr etmemiştir. Namazda okuduğu gibi, namaz dışında da okumuş, kendi okuduğu gibi ashabına da okumuş, vahiy meleği Cebrail ile de karşılıklı okumuş, ashabını okutarak dinlemiş ve tüm bu konularda her seviyedeki her Müslüman için en güzel örnek olmuştur.

Kur?an?ı Kur?an ile Anlamak

3) Ebu Mansur el-Matüridi, Te?vilatü?l-Kur?an, İstanbul 2005, I. 3

Demek ki Kur?an?lı olmak ve Kur?an?la dolmak hamd edilecek bir eylemdir ve bu bizi Rabbin kevni ve şeri ayetlerini tanımaya götürecek, yakıni bilgimizi artıracak ve Yüce Allah katındaki değerimize değer katacaktır. Öyleyse haydin Kur?an okumaya, onu düşünüp anlamaya ve gereklerini yerine getirmeye!

Yani, Müşrikler demek istiyor ki, "Alah bu misal ile hiç bir şey kastetmemiştir. Bu ne biçim bir misal! Allah böyle sinek gibi ufak tefek varlıkları misal olarak vermez".

Benzer bir durum Kasas 68. Ayetteki?ma kane lehümü?l-hıyaratü" ibaresinde de söz konusudur. Zira bu ibaredeki?ma? edatı da ilgi zamiri kabul edildiğinde Mutezile?nin?Allah kulları için hep iyi olan şeyleri yapmak/yaratmak zorundadır." anlamına gelen salah-aslah teorisi haklı çıkmakta, edat nefy manasına hamledildiğinde ise?ilahi irade karşısında insanın irade ve tercih özgürlüğünden söz etme imkanı yoktur."diyen Cebriyye ve dolayısıyla?orta halli cebr" fikrini olumlayan Eş?arilik haklı çıkmaktadır.

Elbette hayır.

Kur?an?ı Kur?an ile anlama ve yorumlamanın en sağlıklı yöntem olduğu hususunda yaygın bir kabul vardır. Bilebildiğimiz kadarıyla bu yaygın kabulün menşei, Selefiliğe sistematik bir yapı kazandıran İbn Teymiyye?nin (ö.728/1328) ?ehsanü turuki?t-tefsir" şeklindeki formülasyonuna dayanır. Buna göre Kur?an evvel emirde Kur?an ile tefsir edilmelidir. Çünkü Kur?an?ın bir yerinde kısa ve kapalı biçimde belirtilen bir husus diğer bir yerinde tavzih ve tafsil edilir. 1

Kur'an'ın anlaşılmasından söz ettiğimizde gerçekte iki tür anlamadan, yani ya "fehmetmekten" ya da "fıkhetmekten" söz etmiş oluyoruz. Şayet Kur'an'ın "ne dediğini" anlamaktan söz ediyorsak "fehim" düzeyinde bir anlamadan, yok eğer "ne demek istediğini" anlamaktan söz ediyorsak "fıkıh" düzeyinde bir anlamadan söz etmiş oluyoruz.

Bilakis onun "ne demek istediğini" çok iyi anlıyorlardı. Ama anlamak işlerine gelmiyordu. Bu yüzden anlamamazlıktan geliyorlardı.

Onun?ne demek istediğini? anlamak istiyorsanız, bu kez de kalbinizin salih bir amel işlemeye niyetinin olup olmadığını kontrol edin.

Kısacası, sahih bir bilgiye ulaşmak için sabırla çalışıp, selim bir akılla değerlendiriyorsanız Kur?an?ın?ne dediğini? anlamanız kolaylaşacak demektir.

(De ki: Ben ancak, O?nun dokunulmaz kıldığı şu şehrin Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Zira her şey zaten O'na aittir. Bana müslümanlardan olmam ve Kur'an okumam emredildi. Artık kim doğru yola gelirse, yalnız kendisi için gelmiş olur; kim de saparsa ona de ki: Ben sadece uyarıcılardanım. (27 Neml 91-92)

Eğer Biz onu, Arapça dışında herhangi bir dille okunan bir metin yapsaydık, bu sefer de mutlaka: Bunun ayetleri açık ve anlaşılır bir hale getirilseydi ya! Şimdi sen bunları yabancı bir dil ile mi anlatacaksın? Hem de Araba! Hiç olacak şey mi?" (41/Fussilet, 44)

Her şeyden önce Kur?an metni salt lafız-mana ekseninde yorumlandığı takdirde çok farklı anlam takdirlerine açık mahiyettedir. Çünkü Kur?an?daki ifadelerin çoğu zamirler, ism-i işaretler, ism-i mevsuller gibi müphem lafızlardan müteşekkildir. Bu durum, binlerce ibareye farklı hatta kimi zaman birbirine aykırı mana takdirini mümkün kılmakta ve muhtelif anlamlar kümesi çok kere gramatik açıdan da temellendirilebilir nitelikte olmaktadır.

Peki bu durumda ne yapmalıyız?

Dolayısıyla Kur'an'ın apaçık bir Arapça ile indirilmiş olması, onun "ne dediğini" anlama konusunda herhangi bir mazerete meydan bırakmamıştır. Zaten Arap müşriklerinden bu bağlamda herhangi bir itirazın vaki olmaması, bilakis onun "ne dediğini" çok iyi anladıklarına ilişkin pek çok örneğin bilinmesi, Kur'an'ın ilk muhataplarının "fehim" düzeyinde bir anlama sorunu ile karşı karşıya olmadıklarının göstergesidir. Her ne kadar bazı sahabelerin bazı ayetleri yanlış anladıklarına ilişkin birkaç rivayet nakledilse de, bu istisnai örnekler bu gerçeği değiştirmez. Kaldı ki, her toplumda sözün "hakiki anlamda" mı yoksa "mecazi anlamda" mı söylendiğini ilk etapta anlama zorluğu çeken birileri de bulunabilir. Nitekim, "Şafağın beyaz çizgisi gecenin siyah çizgisinden ayırt edilinceye kadar yiyip için" (2/Bakara, 187) ayetindeki haytu'l-ebyaz ve haytu'l-esved kelimelerini peşinden gelen mine'l-fecr ifadesine dikkat etmeyerek hakiki anlamıyla anlayan Adiy bin Hatem ile ilgili rivayet bu bağlamda tipik bir örnek teşkil eder. Yine aynı şekilde sahabe arasında Kur'an'da geçen bazı kelimelerin bilinen ilk anlamlarının kastedilip kastedilmediğine ilişkin bazı anlama zorluklarının yaşanmış olması da bu gerçeği değiştirmez. Bu bağlamda "zulüm" kelimesini bilinen ilk anlamıyla anlayan sahabeye Hz. Peygamberin "Şirk büyük bir zulümdür" (31/Lokman, 13) ayetini hatırlatarak mezkur ayetteki "zulüm" kelimesi ile "şirk"in kastedildiğini söylemesi örnek verilebilir.

Bütün bu mülahazaların ardından şunu söylemek mümkündür: ?Kur?an?ı Kur?an ile anlamak" yerine?Kur?an?ı yaşayan Kur?an ile anlamak" daha isabetlidir. Yaşayan Kur?an?dan maksat ise Hz. Peygamber?in sireti ve sünnetidir. Ancak burada sözü edilen sünnet, metinleşmiş hadislerden hem çok daha farklı hem de çok fazla bir içermeye sahiptir. Daha açıkçası, sünnetten maksat, Hz. Peygamber?in nesilden nesile tevatüren nakledilen ve tarihsel tecrübede İslam ümmetinin?Büyük Geleneği?nde adeta genetik kod haline gelen Müslümanlıktır. İşte tam bu noktada, Kur?an?ı anlamanın asıl anlamı da ortaya çıkmaktadır. Zira buraya kadar tartıştığımız anlama meselesi, Kur?an?ı bir bilgi nesnesi olarak teknik ve epistemik düzeyde anlamakla ilgilidir. Hz. Peygamber?in sünnetiyle anlamak ise, anlamanın gerçek mahiyetiyle, yani Kur?an?ı hayatın içine katmak ve onunla hem dem olmakla ilgilidir. Aslında her Müslüman için Kur?an?ı anlamanın anlamı ve amacı da bundan ibaret olsa gerektir. Kuşkusuz bu?olan" değil, ?olması gereken" anlamadır ve bu tür bir anlama, tefsir sahasında uzman olmaya ve/veya daha çok tefsir ve meal okumaya bağlı değildir. Nitekim Müslümanlar son asırda diğer bütün asırlardan çok daha fazla meal ve tefsir okumalarına rağmen daha iyi Müslüman ol mamıştır. Yine bu tür bir anlamada, temel ihtiyaç bilgi değil, Müslüman?ca duyuş ve hissediştir. Kaldı ki bugün bu topraklarda Müslüman olarak yaşayan insanların tümü İslam?ın ve Kur?an?ın özellikle iman ve amel düzeyinde hangi taleplerde bulunduğundan az çok haberdardır. Böyle olmasına rağmen Müslümanlığın gereklerini ifa hususunda ciddi sorunlar yaşanması, bilgi eksikliği probleminden ziyade, iman sahibi olmanın gerekli kıldığı fiili performansı sergileyememe ve/veya bu performansın gerekli kıldığı fedakarlığı göze alamama probleminden kaynaklanmaktadır.

Ancak şunu belirtmek gerekir ki Kur?an?ı Kur?an ile anlayıp yorumlamak, sanıldığı gibi verili ve nesnelliği garanti edici bir tefsir yöntemi değildir. Daha açıkçası, hangi ayetin hangi ayeti izah ettiğini belirlemek, Kur?an?ın kendi beyanından öte anlayan öznenin dirayetine ve dolayısıyla onun öznelliğine bağlı bir husustur. Gerçi bu konuda zikredilen bazı örnekler Kur?an?ı Kur?an ile anlama-yorumlama imkanının bizzat metinde verili olduğu fikrine az çok mesnet teşkil edecek niteliktedir. Mesela Fatiha 7. ayette, ?Allah?ın nimete eriştirdikleri" diye söz edilen kimseler Nisa 69. ayette tasrih edilir. Ne var ki bu açıklıkta örneklerin sayısını çoğaltmak pek kolay değildir. Nitekim Kur?an?ın Kur?an ile tefsiri bağlamında adeta standart örnek olarak Fatiha 7 ve Nisa 69. ayetlerin zikredilmesi de bunun bir göstergesi sayılabilir.

Bu konuyla ilgili pek çok örnek verilebilir. Ancak Hacc Suresi?nde zikredilen bir temsil karşısında müşriklerin takındığı tutum, onların, aslında "ne dediğini" çok iyi anladıkları bir ayetin "ne demek istediğini" işlerine gelmediği için anlamamazlıktan gelmelerine ilişkin somut bir örnek teşkil eder.

Elbette bu konuda çok şey yazılıp, söylenilebilir.

Kabul etmek gerekir ki?Kur?an?ı Kur?an?dan anlamak" ilk bakışta çok cazip bir yöntem önerisi gibi gözükür. Çünkü bu sayede Kur?an?ı en kestirme, en saf ve en doğru biçimde anlamanın mümkün olduğu düşünülür. Ancak bu önerinin hesabı, sanıldığı kadar kolay verilebilir değildir.

Bununla birlikte, birçok ayetin çapraz atıflarla başka ayetler ışığında izah edilebilirliği de müsellemdir. Ayrıca, genelde Kur?an bütünlüğüne, özelde sure ve siyak-sibak bütünlüğüne dayanan bu izah tarzının anlam ve yorumda isabet oranını yükselttiği şüphesizdir. Mesela, birçok ayette geçen ve literal düzeyde problematik gözüken?yudillu men yeşau ve yehdi men yeşau" ve benzeri ibarelere, gramatik bir oyunla, ?Allah dileyeni dalalete, dileyeni hidayete sevk eder." Şeklinde anlam vermenin cazip bir tefsir aldatmacası olduğunu Kur?an bütünlüğünden rahatlıkla anlamak mümkündür. Ama aynı bütünlükten, ilahi meşietin keyfi şekilde tecelli etmediği, bilakis hidayetin ve dalaletin kulların hak edişine bağlı olduğu gerçeğini anlamak da mümkündür.

Bu yazı, Diyanet Aylık Dergi Nisan 2010 sayısından iktibas edilmiştir.

Prof. Dr. Ali Akpınar

Dipnotlar:

Dolayısıyla müşriklerin problemi dil ile ilgili değil, bilakis kalp ile ilgilidir.

Fehim düzeyinde bir anlama doğrudan dil ile ilgilidir. Eğer söylenilen söz o dili bilenler tarafından anlaşılıyorsa, ?fehim? düzeyinde bir anlama gerçekleşmiş demektir. ?Fıkıh? düzeyinde bir anlama ise mütekellimin kastıyla alakalıdır. Mütekellimin bu söylediği söz ile?ne demek istediği? anlaşılmışsa?fehim? düzeyinde bir anlama gerçekleşmiş demektir.

Sonuç itibarıyla "ne dediğini" anlayamadığımız, yahut anlamakta zorluk çektiğimiz bir Kitab'ın "ne demek istediğini" anlamak elbette zordur. Zira Kur'an'ın "ne demek istediğini" anlamanın yolu öncelikle "ne dediğini" anlamaktan geçer. Ancak ondan sonra "ne demek istediğini" doğru anlayabiliriz.

Ayette şöyle denilir: Ey insanlar! Size bir misal veriliyor; onu can kulağı ile dinleyin! Allah'ı bırakıp tapındığınız o düzmece varlıklar var ya; işte onların hepsi bir araya gelseler bile bir sinek dahi yaratamazlar. Hatta sinek onlardan bir şey kapsa onu bile geri alamazlar. İsteyen de aciz, istenen de. (22/Hacc, 73)