11_ Aynı yer.

5_ A'raf suresi, ayet: 12.

Tasavvufta gaye ma'rifetullahtır. Allah Teala'ya yakın olmak müslümanın miracıdır. Peygamber aleyhisselam: "Namaz mü'minin miracıdır" buyurmakla, Allah'a yakınlığın bu ibadet sayesinde tamamlanacağını ifade etmiştir. Çünkü namaz, herşeyi bir kenara iterek, bütün varlığımızla Hakk'ın huzurunda olmanın zevkine varmak, gerçek sevgiye ulaşmanın arzusuyla yanmaktır. Bu sevgi, ruhu o büyük varlığa yüceltir. Bu sevginin, bütün benliğimizi sardığı, damarlarımızda dolaştığı, kalblerimizi titrettiği, tüylerimizi ürperttiği zaman varlığı hissedilir. İlahi aşk secdeye varan başımız ve ezan sesleriyle dolan gönlümüzde yaşar ve artar.

"Allah sizin maddi varlığınıza ve suretlerinize değil, kalblerinize bakar."8 buyurmuştur.

Tasavvuf mesleğinin menşei hakkında, iştikakında olduğu gibi çeşitli görüşler mevcuttur.

Ulvi ve süfli insanlar

Tasavvufi esasların hemen hepsi tasavvuf erbabının Kitab ve Sünnet'ten iktibas ettiği hükümleri içine alır. Bu esaslar şekil ve yer bakımından bedeni, ruh ve cevher cihetiyle de kalbidirler.

Zahiri hükümler, emir ve nehiy olmak üzere iki kısımdır. Emirler: Namaz kılmak, oruç tutmak, zekat vermek, hacca gitmektir. Yasaklar da: Adam öldürmek, hırsızlık, içki içmek ve benzerleri olarak zikredilebilir.

Allah Teala insanları çeşitli mizaç ve kabiliyette yaratmıştır. Her müslüman kendi istidat ve durumuna göre sorumluluk taşır. Mesela ashab arasında çeşitli meziyetlere sahip pekçok kimse vardı. Herbiri kendi istidat ve karakterine göre İslam'ı temsil etmiştir. Hazret-i Ebubekr, Ömer, Osman ve Ali radıyallühü anhümde birbirlerinden farklı özellikler göze çarpmaktadır.

a) Fukaha ve ehl-i fetvaya mahsus olan ahkam-ı ammedir ki, ibadat ve muamelattan ibarettir.

"Ben mekarim-i ahlakı tamamlamak için gönderildim."1

8_ Hadisi Müslim rivayet etmiştir.

Hazret-i Peygamber Efendimiz hatemü'l-enbiya olarak gönderilmelerinin sebebini kendileri bizzat şöyle buyurmuşlardır:

İnsanın ikinci hakikati olan anasır ve ecza için ise:

"Hak Teala, kimi hor kılarsa, onu yükseltecek bir kimse bulunmaz. Şüphe yok ki Allah dilediğini yapar."9

10_ NefehatTerc., s.86.

9_ Hac suresi, ayet: 18.

6_ Ayrıca 2 numaralı dipnottaki ayet.

Binaenaleyh tasavvufun ulaşmak istediği gaye, ahlakın kemal mertebesine varmak için her hususta Peygamberimizin gittiği ve gösterdiği yoldan yürüyüp, iç ve dış olgunluğu itibariyle insanlığın kemaline en güzel örnek olan Fahr-i Kainat'ın hakiki varisi olmaktır.

İnsanların yerine getirmesi gereken dini hükümleri, zahiri ve batıni ameller olmak üzere iki kısımda mütalaa etmek mümkündür. Bunları fertlerin maddi yapısını ilgilendiren hükümler ile, kalbini alakadar eden ameller olarak da tarif edebiliriz.

Tasavvufun müslümanlar arasında zuhuru, hicri ikinci asrın ortalarına doğrudur.

Tasavvufun ve tekkelerin te'siri

İbadet ihtiyacı

Şimdi latif olan ruh, kesif olan bedene girince anasırın ruh üzerinde yaptığı te'sirler, ruhun safvet-i asliyyesine halel getirdiğinden ve insanın kemali ancak, ruhun safvetini muhafaza ile mümkün olacağından, ruhun, cismin üzerine galibiyetini te'min için alınan tedbirler, tasavvufun gayesini teşkil etmiştir.

Allah Teala'ya ulaşan yollarda seyretmek, salih mü'minlerin sıfatıdır. Bu yolu Peygamberler gösterdi, onların varisleri olan alim ve mürşidler de insanları bu yola kılavuzladı.

Kalbin hastalıklardan temizlenmesi

4_ Al-i İmran süresi, ayet: 59.

Tasavvufun mevzuu, tahalluk ve tahakkuktur. Bunu tasavvufu öğrenmek ve yaşamak olarak da ifade edebiliriz.

-Bu yazı http://www.cagriweb.com adresinden alınarak düzenlenmiştir.

14_ Aynı yer.

İlm-i batın ise, zevken bilinen ilimdir; yani imanın, İslam'ın ihsanın zevk ile bilinmesidir ki, ileride göreceğimiz son ıstılahlarının medlulünü ve tasavvufun mevzu'unu teşkil eder.

Müslümanların imanlarını güçlendirmek, olgunlaştırmak hedefine yürüyen bu teşekküller, bütün irşad vasıtalarından faydalanmayı bilmişlerdir. Bugün haberleşme vasıtalarının çoğalması, teknik imkanların artması, irşad için büyük kolaylıklar getirmiştir.

TASAVVUFUN ÖZELLİKLERİ

İslam'da esas olan tebliğ vazifesinin büyük bir kısmı tarikat uluları tarafından yerine getirilmiştir. Bütün tarikatlerin amacı, insanları tek olan "Tarikat-i Muhammediyye"ye ulaştırmaktır. Her tarikatin bu yola yöneltme vasıtalarında bazı değişikliklerin olması da tabiidir.

Kalb ile ilgili hususlarda da emir ve yasaklar mevcuttur. Emirler: Amentünün esasları, ihlas, rıza, doğruluk, huşu', tevekkül ve benzerleri; yasaklar da: Küfür, nifak, kibir, riya, gurur, hased vesairleridir.

13_ Hüccetü'l-İslam, s. 185.

Peygamber Efendimiz zamanında bütün müslümanlar o'nun sohbetlerinde feyz aldıklarından, kendilerine "sahabe" ismi verilmişti. Hazret-i Muhammed sallallahü aleyhi ve sellem efendimizin irtihallerini müteakip, sahabe-i kiramdan bu feyzi ahzedenlere "tabiin" denmeye başlandı. Bu sırada müslümanlar arasında vahdet zayıflamaya birtakım batıl fikirler İslam camiası içerisine sokulup, salih ameller işlemekte, doğrulukta dinlerine olan samimi bağlılıklarında, zühdü takvada ileri giderek uzlet ve vahdeti ihtiyar ettiler. Kendi nefisleri için birtakım zaviye ve hücreler meydana getirdiler. Bu şekilde hareket eden kimselere "sofiyye" denmeye başlandı.

İslamiyetin ilk zamanlarında nefislerini riyazat ve zahidliğe vakfedenlere "zahid, abid" gibi isimler verilirdi. Daha sonraları zahidane hayata süluk etmiş kimselere "sofi" denmeye başlandı.13

Ceset ve ruh

Tasavvuf zevken bilinen bir ilimdir. İmanın, İslam'ın ve ihsanın zevken bilinmesidir. Tasavvuf ıstılahlarının hemen hepsi, tasavvufun mevzuunu teşkil eder. Bunlardan başlıcaları:

2_ Hicr suresi, ayet: 29.

Süfyan Sevri, Ebu Haşim hakkında:

TASAVVUFUN MEVZUU

3_ İsra suresi, ayet: 85.

Tasavvufta ayrıca, şeyhlik makamının manevi bir silsile ile Hazret-i Peygamber'e ulaştığını, mürid, salik ve vasıl gibi dereceleri, sohbet ve halvet gibi özellikleri, şeyh, velayet, abdal gibi makamları, keşif ve kerameti zikredebiliriz.

Önceleri tasavvufun zuhurunden maksat, ahlakı güzelleştirmek, nefsi terbiye etmek, yani nefsi dine ram, dini nefs için vicdan kılmak, nefsi dinin hükmü altına sokmak, salih ameller ve güzel ahlak ile süslenmekti.

Sofiyyenin zuhuru ile şeriat ilmi iki kısma ayrılmıştır:

Kuşeyri, Sühreverdi ve İmam Gazali, sahte sofilerden bahsettiklerinden, bir aralık "sofi" kelimesinin de "mütekellim" kelimesi gibi fena manaya çekildiği istidlal olunabilir. Fakat bu büyük zatların eserlerinden sonra sofi kelimesi hakiki saliklere tahsis olunmuştur.14

Allah Teala'ya ulaşmanın yolları, tevbe, muhasebe, havf ve reca gibi kalbi makamlarla; sıdk, ihlas, sabır gibi güzel hasletlerdir. Salik bu vasıflarıyla Hakk'a yaklaşır, ma'rifet ehlinden olur ve bu suretle en yüce manevi derecelere ulaşır.

Sofiyyenin zuhuru

"Rabbin meleklere: Ben, balçıktan, işlenebilen kara topraktan bir insan yaratacağım. Onu yapıp ruhumdan üflediğimde ona secdeye kapanın, demişti"2

Tasavvuf, dünyanın süsünden yüz çevirmek, insanların meyl edegeldiği geçici lezzetlerden korunmak, halk ile beraber, Hakk'a yönelmektir.

Tarikatler kuruluş gayeleri itibariyle cemiyete karışmış, devletlerin içtimai, siyasi ve iktisadi hayatlarında büyük rol oynamış, insanları tek yolda birleştirmek istemiştir.

Sofi ismi Peygamber Efendimiz zamanında yoktur. Bu kelime "Tabiin" devrinde söylenmeye başladı.

İlim, zahir ilmi ve batın ilmi olmak üzere iki kısımdır. Zahiri ilimler de, şeriat ilmi ile ulum-i tabia ve tecrübiyye olmak üzere ikiye ayrılır.

Peygamber Efendimiz de bir hadis-i şeriflerinde:

Felsefi düşünce akli delillere dayanır. Tasavvuf aklın ötesinde keşifle ma'rifetullaha ulaştırır. Kalb gözüyle Hakk'ı hisseden, ilme'l-yakinden, hakka'l-yakine ulaşır.

1_ Hadisi İmam Malik, Ebu Hureyre'den rivayet etmektedir.

Tasavvufun gayesi Hakk'ın rızasını kazanmak için nefisleri temizlemekten, güzel ahlak sahibi olmaya çalışmaktan, kısaca Allah ve Resulünün ahlakiyle ahlaklanmaktan ibarettir.

b) Tasavvuf ehline ait mücahede, muhasebe-i nefs, bunlardan hasıl olan zevk, vecd haletleri, bunları ifade için kullanılan ıstılahat ve izahattır. Daha ziyade zevken anlaşılabilen bu haller için "Men lem yezuk lem ya'rif" yani "Tatmayan bilmez" derler. Hazret-i Mevlana'ya "Aşıklık nedir?" diye sordukları vakit: "Benim gibi ol da öğrenirsin" demiştir.

İnsan iki hakikatten müteşekkildir: Ceset ve ruh. Ruh için Kur'an-ı Kerim'de

TASAVVUFUN GAYESİ

Tasavvufta aslolan, kalbin çeşitli hastalıklardan temizlenerek şifa bulmasını te'min etmek, onu güzel sıfatlarla süslemektir.

İnsanların mezmum sıfatlardan kurtulup, güzel ahlak sahibi olmaları, kalb temizliğine bağlıdır. Allah Teala bu hususta şöyle buyurur:

"Ben Ebu Haşim'i görmeden önce sofinin ne olduğunu bilmiyordum"12 demiştir.

"Sana ruhun ne olduğunu soruyorlar, de ki: Ruh, Rabbimin buyruğundan ibarettir. Bu hususta size pek az bilgi verilmiştir. 3 buyurulmuştur.

TASAVVUFUN MENŞEİ

Tasavvuf Hakk'ın hoşnutluğunu kazanmak ve ebedi saadete ermek için nefisleri temizleme, ahlakı tasfiye, iç ve dışı tenvir, suret ve sireti tezkiye hallerinden bahseden bir ilimdir.

Nefsi dine ram, dini nefis için vicdan kılmak hal ile mümkündür. Tasavvufun "kal"den ziyade "hal" e ait bir ilim olduğunu söyleyebiliriz. Tatmak ve sevmek, seyr ü süluk neticesinde hissedilir. "Tatmayan bilmez" sözü bu hususu belirtmek içindir. Yunus'un "Ballar balını bulması" da bu demektir.

Allah'a giden yolun gerçekte tek olduğunu belirtmiştik. Bazı alimlerin ileri sürdükleri çeşitli yollardan murat, insanların istidatlarının muhtelif oluşundandır. Bu söz tarikatlerin tek hedefe yöneldiklerini ifade eder. Zira bütün tarikatler Hakk'ın hoşnutluğunu kazanmayı gaye kabul etmiştir. Fakat bu rıza zaman ve mekan, şahıs ve ahval cihetinden çeşitli olabilir.

İbadetler ümanımızın kemale ermesini te'min eden vasıtalardır. İnsanların yaratılış sebebi, Rabbini tanımak ve O'na ibadet etmektir. İbadet mübtedi için bir sabır işidir. Ancak ubudiyet makamına ulaşmış insanlar bunu bir zaruret olarak benimserler. Bu hal onlarda yemek, içmek, uyumak ve hatta onlardan da öte ihtiyaç duyulan bir durum arzeder.

Nefsini bilmek, kalbini bilmek, nefsini temizlemek, kalbini temizlemek mükaşefe, müşahede, makamlar, kurb, vusul, fena, baka, sekr, sahv, kabz, bast, ilham gibi hallerdir.

"O gün ne mal, ne evlat, fayda verir. Ancak Allah'a temiz bir kalble gelenler "7

12- Aynı yer.

Dünya yüzünde insanlar umumiyetle ulvi ve süfli olmak üzere iki kısımdır. Ulvi olanlar Allah'a giden yolu bilen ve bulan kimselerdir. Süfli insanlar ise bu yolları bilmezler. Bu gibi kimseler için Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmuştur:

"Allah'ın katında İsa'nın durumu -kendisini topraktan yaratıp sonra demesiyle olmuş olan- Adem'in durumu gibidir"4

Bugün elimizde mevcut eski tasavvuf kitaplarından sayılan "Nefehatü'l-Üns"ün beyanına göre, sofi ismi verilen ilk zat hicri 150 tarihlerinde vefat etmiş olan Ebu Haşim isminde bir zahiddir."10 Bu zatın Suriye'de Remle şehrinde bir zaviye meydana getirdiği ve saliklerine sofi ismi verdiği rivayet edilmektedir.11

7_ Şuara suresi, ayet: 89.

"Allah, : Sana emrettiğim halde, seni secdeden alıkoyan nedir? : Beni ateşten, onu çamurdan yarattın, ben ondan üstünüm, cevabını verdi"5 mealindeki ayetler6 varid olmuştur.