3. Yine et-Tirmizi'de önce bu kelimeyi ıstılahi anlamda kullananlar arasında İmam el-Buhari, ?et-Tirmizi'nin hocalarının hocası olan? Muhammed b. Abdillah b. Nümeyr ve?yukarıda İbn Hacer'den naklen de geçtiği üzere? Ya'kub b. Şeybe es-Sedusi de bulunmaktadır ki, Muhammed Avvame, onların konuyla ilgili açık ifadelerini zikretmekte ve konu hakkında bol miktarda örnek zikretmektedir.

II. Mütekaddimun Hadis ulemasının ıstılahında "zayıf hadis"

İbn Hacer, Hedyu's-Sari, 413 vd.

Bu yazıyı gereksiz yere uzatmış olmamak için M. Avvame'nin mezkur çalışmasının, tezimizin isabetli olduğunu ortaya koymak bakımından yeterli sayıda örneği ihtiva ettiğini belirtmekle yetineceğiz.

3. Kendisiyle amel edilirken sabit bir hadis olduğu kanaati taşınmamalıdır, ki Hz. Peygamber 'e, söylemediği bir şey isnat edilmiş olmasın.

Zira İmam el-Buhari'nin Sahih'inde, senedindeki muhtelif kusurlar sebebiyle zayıf bulunmuş hadisler mevcuttur. Aşağıda bu eserden, senedlerindeki bazı ravilerin taz'if edilmiş kimseler olması sebebiyle ulema tarafından zayıf bulunmuş rivayetlere örnekler zikredeceğiz.

Keza bu türlü muallak hadisler arasında şazz ve muallel olanlar da mevcuttur.

İmam Ahmed'in buradaki "Zayıf hadis rey'den evladır" ifadesiyle "hasen"i de içine alan geniş çerçeveyi kasdettiğini söylemek, aynı zamanda onun, "hasen hadisin rey'den evla olduğunu" söylediğini iddia etmek demektir. Oysa böyle bir çıkarsama, hasen hadis ile ihticacı tartışma alanına sokar ki, M. Avvame'nin tabiriyle mütekaddimun ulemadan?Ebu Hatim, Kadı İbnu'l-Arabi ve hocası dışında? herhangi bir alimden hasen hadis ile ihticac konusunda olumsuz bir tavır nakledilmiş değildir. Bir diğer ifadeyle hasen hadisin rey'den evla olduğu zaten müsellem ve mukarrerdir.

3. Bu raviler ya bizzat İmam el-Buhari tarafından zayıf raviler arasında zikredilmiş veya rivayetleri başka sebeplerle taz'if edilmiş kimselerdir. Ancak bu ravilerdeki zaaf, rivayetlerinin terk edilmesini gerektirecek ölçüde şiddetli değildir.

6. Bütün bu değerlendirmeler sonucunda İmam el-Buhari'nin adının, zayıf hadislerle hiçbir konuda amel ve ihticac edilemeyeceği görüşünde olanların arasında zikredilmesinin tartışmaya açık olduğunu söyleyebiliriz.

en-Nevevi şöyle der: "Hadisçiler, Fıkıhçılar ve başka disiplinlerden olan ulema şöyle demiştir: Fezail ve tergib-terhib konusunda zayıf hadis ile amel caiz ve müstehaptır. Yeter ki hadis uydurma olmasın. Helal-haram, alım-satım, nikah-talak gibi ahkam sahasına gelince, bu konularda sahih veya hasen hadisten başkasıyla amel edilmez. Ancak bu sahada da ihtiyat ihtiva eden zayıf hadis bu söylediğimizin istisnasıdır. Bazı satışların veya bazı nikah türlerinin mekruh olduğunu bildiren zayıf hadisler böyledir. Zira bu hadislerin bildirdiği tarzdaki muamelelerden uzak durmak müstehaptır. Ancak bu hüküm, vücuba kadar gitmez..."

Söz konusu raviler hakkında?tıpkı başka pek çok ravi hakkında olduğu gibi? "Hadis imamlarının bir ravi hakkındaki görüş ayrılığı Fıkıh imamlarının ahkamda içtihattaki ihtilafına benzer. Dolayısıyla bu raviler hakkında başka Hadis imamlarının değerlendirmesi olumsuz olsa bile, El-Buhari'nin değerlendirmesinin olumlu olması, o ravinin rivayet ettiği hadisin mutlak olarak zayıf olmasını gerektirmez; burada son tahlilde bir "içtihad ihtilafı"ndan söz edilebilir" şeklindeki bir itiraz ilk bakışta makul ise de, aşağıda zikredeceğimiz örnek rivayetler, durumun bu bağlamda değerlendirilemeyeceğini ortaya koymaktadır.

İbn Hacer, Tehzibu't-Tehzib, IX, 212.

DİPNOTLAR

el-Buhari'nin, Yahya b. Ma'in, Ebu Davud, en-Nesai, Ebu Hatim İbn Ebi Şeybe ve İbnu'l-Medini gibi otoriteler tarafından taz'if edilmiş olan bu zatın hadisini tahrici konusunda İbn Hacer şöyle der: "el-Buhari'nin bu zata itimadı Malik, İbn Uyeyne ve emsali kimselere itimadı gibi değildir. O, ancak bu zatın çoğu menakıb, bazısı da rikak bahsine dair hadislerini tahriç etmiştir."

1. Hadisin zaafının şiddetli olmaması. Hadis, yalancıların, yalancılıkla itham edilmiş olanların veya rivayetlerinde aşırı yanılma gösterenlerin infirad ettiği rivayetlerden olmamalıdır.

1- el-Buhari, Sahih'inin "Kitabu'r-Rikak" bölümünde, senedinde Muhammed b. Abdirrahman et-Tufavi'nin bulunduğu bir hadis tahriç etmiştir.

2. Bu eserdeki?sayıları az da olsa? bazı rivayetler, senedlerindeki bazı raviler sebebiyle zayıftır.

Ancak konuyla ilgili müsned rivayetlere geçmeden önce İmam el-Buhari'nin?önceki alimler arasında da etrafında bir hayli münakaşa cereyan etmiş olan? muallak rivayetlerinin durumu hakkında?tezimizi destekleyen? kısa bir izahat yapalım:

2- Yine İmam el-Buhari, Sahih'inin "Kitabu'l-Cihad ve's-Siyer" bölümünde, senedinde Übeyy b. Abbas'ın bulunduğu bir hadis rivayet etmiştir. ed-Dulabi'nin zikrettiğine göre bizzat İmam el-Buhari bu zat hakkında "Leyse bi'l-kavi" ifadesini kullanmıştır.

İmam el-Buhari'nin adının, zayıf hadis ile hiçbir surette amel edilemeyeceğini söyleyenler arasında zikredilmesine gelince, kanaatimize göre burada bir zühul söz konusudur.

Bu zatın Sahih'teki üç hadisinden birisi de babasından rivayetidir ve bu rivayet hakkında İbn Hacer şöyle der: "... Bu zatın Sahih'teki hadislerinin üçüncüsü ise "Kitabu'l-Cihad"dadır ve ferdir. Ancak bu hadis amellerin faziletleri ile ilgilidir."

Muhammed Acac el-Hatib de zayıf hadisle amel konusunda hemen hemen el-Kasımi'nin söylediklerini aynen tekrar eder.

Bununla birlikte İmam el-Buhari'nin konu hakkındaki tavrını ortaya koyan en güzel örneklerden birisi, el-Edebü'l-Müfred'in durumudur.

Buna göre İmam et-Tirmizi'den önceki Hadis imamları hadisleri, sadece "sahih" ve "zayıf" diye iki ana kategoride ele almışlardır. Bu taksimdeki "zayıf hadis" tabiri, İmam et-Tirmizi ile kullanıma giren "hasen hadis" tabirini de içine almaktadır.

Daha sonar İbn Hacer, bu tezini isbatlamak için birkaç misal daha zikreder. Konuyu fazla uzatmış olmamak için onları burada zikretmeyeceğiz.

Şu halde İmam el-Buhari'nin muallak hadislerinin başka tariklerden mutlak olarak sahih olduğunu söylemek mümkün görünmemektedir.

İbn Hacer, Fethu'l-Bari, V, 377.

A. g. e., 104 vd.

Ancak Sahih'teki bu türlü rivayetlerin kiminin İmam el-Buhari tarafından yine Sahih'in başka yerlerinde, kiminin başka musannıfların eserlerinde sahih-muttasıl senedlerle zikredilmiş olması onların sahih olarak kabul edilmesi için yeterlidir.

"et-Tirmizi'den öncekilerin ıstılahında hadis ya sahih veya zayıf olarak nitelendirilirdi. Zayıf ise iki çeşittir: Metruk olan zayıf ve metruk olmayan zayıf. Hadis imamları bu ıstılahları esas alarak konuşmuşlardır."

A. g. e., VI, 383.

İbn Hacer, Hedyu's-Sari, 440-1.

el-Kasımi ise, zayıf hadisle hiçbir surette amel edilemeyeceği görüşünün Yahya b. Ma'in ve Ebu Bekr b. el-Arabi'ye nisbet edildiğini belirttikten sonra, el-Buhari ve Müslim'in görüşünün de bu doğrultuda olduğunu ileri sürer.

Ancak bizzat İmam el-Buhari'nin eserlerinde?ki az sonra Sahihu'l-Buhari'den örnekleriyle zikredeceğiz? sergilediği tavır, onu bu kategoriye sokmanın tartışmaya açık bir husus olduğunu göstermektedir.

İbn Hacer, a. g. e., 94-5.

Kaynaklarda bu konudaki görüşler genel olarak şu üç kategoride toplanmıştır:

Bismillahirrahmanirrahim

Şu halde, hakkında herhangi bir alimin, "zayftır" hükmünü verdiği hadisler bir kalemde silinip atılmamalı, yukarıdaki sınırlar gözetilerek bu türlü hadislerle amelden de geri durulmamalıdır diye düşünüyoruz.

Abdülfettah Ebu Gudde merhum şöyle der: "Mütekaddimun Hadis ulemasından Abdullah b. el-Mübarek, Ahmed b. Hanbel, el-Buhari, Ebu Davud, et-Tirmizi, en-Nesai, İbn Mace ve muasırları, zayıf hadisi kitaplarında amel ve ihticac maksadıyla zikretmişlerdir."

Örnek olarak İmam Ebu Hanife'nin, kıyasa aykırı olan "kahkaha hadisi" ile amelini, İmam Malik'in mürsel, münkatı ve belağat türündeki hadisleri ve sahabi kavlini kıyasa tercihini, İmam eş-Şafi'i'nin, kerahet vakitlerinde namaz kılmanın Mekke'ye mahsus olmak üzere caiz olduğunu bildiren hadisi?yine kıyasa muhalif olmasına rağmen? esas almasını ve İmam Ahmed b. Hanbel'in, kıyasa ancak sahih bir hadis veya sahabi kavli yahut zayıf bir hadis bulamadığı zaman başvurmasını zikredebiliriz.

Bu söylediğimizi destekleyen bir diğer nokta da, İmam Ahmed'in oğlu Abdullah'ın sorusunun mahiyetidir. Soruda "hadislerin sahihini sakiminden ayıramayan kimse" ifadesi geçmektedir. Burada o kimsenin, farz olunan nev-zuhur olay hakkında, sıhhat durumunu bilmediği?ve muhtemelen zayıf olan? bir hadis ile karşılık verebileceği zımnen anlatılmakta ve soru esas olarak bu nokta üzerine bina edilmektedir.

"Ben derim ki: Bu zatın el-Buhari'de üç hadisi mevcuttur ki bunlar İbn Adiy'in münker bulduğu rivayetlerden değildir. Bu hadislerden üçüncüsü, "Kitabu'r-Rikak"ta yer alan "Dünyada bir garip gibi ol" hadisidir. Bu, et-Tufavi'nin teferrüd ettiği bir hadistir ve Sahih'in garib rivayetlerindendir. Tergib-terhib hadisleri cinsinden olduğu için el-Buhari bu rivayet hakkında teşeddüt göstermemiş gibidir."

İmam Ahmed gibi bir otoritenin böyle bir soruya, "hasen hadis rey'den evladır" anlamına gelecek bir cevap ile mukabelede bulunduğunu ileri sürmek bize doğru görünmemektedir. Zira bu, hem sorulan sorunun cevabı değildir, hem de malumun ilamından başka bir anlam taşımamaktadır. Dolayısıyla İmam Ahmed'in sözünde geçen "zayıf hadis" tabirinin günümüzde yerleşik anlamla örtüşen bir kasıtla kullanıldığını söylemek bize daha doğru görünmektedir.

Ebubekir SİFİL

İbn Teymiyye şöyle der: "Bizim, "Zayıf hadis re'yden daha hayırlıdır" şeklindeki sözümüzde geçen "zayıf hadis"ten maksat, "metruk zayıf" değil, "^hasen"dir.

Hatta bu muallak rivayetler içinde "cezm sigası" ile zikredildiği halde zayıf olanlar vardır. Mesela "Kitabu'z-Zekat"ta Tavus'un Mu'az b. Cebel 'den naklettiği bir rivayet böyledir. Bu rivayet, başkaları tarafından Tavus'a kadar muttasıl olarak aktarılmış olmakla birlikte Tavus, Mu'az b. Cebel 'den birşey işitmemiştir. Dolayısıyla bu rivayetin sadece Tavus'a kadar olan kısmı muttasıldır, ondan sonrası ise münkatıdır.

5- İmam el-Buhari Sahih'te, Ebu Yahya Fuleyh b. Süleyman el-Huza'i 'nin birçok hadisine yer vermiştir.

1. İmam el-Buhari'nin Sahih'indeki bütün rivayetler sıhhat bakımından aynı derecede değildir.

Bu zatın Sahih'teki rivayetleri genellikle başka tariklerden gelen rivayetlere tamamlayıcı veya açıklayıcı ziyadeler ihtiva eden rivayetler ise de, bu durum bizim tezimiz aleyhine delil teşkil etmez; tam aksine, ortaya koymaya çalıştığımız hususu destekler.

Günümüzde yaygın olarak gözlenen bir tavrın, zayıf hadisleri, kaldırılıp atılmayı hak etmiş rivayetler olarak görme eğiliminin sorgulanması gerektiğini düşünüyoruz.

Bir ravinin zayıf bir hadisini, sika olarak tanınan başka bir ravinin rivayetiyle birlikte zikretme işlemi hakkında kullanılan bir tabirdir. Rivayete kuvvet kazandırmak veya rivayetin bütünüyle zayıf olmadığını göstermek amacıyla yapılır.

Kitaplarında bu türlü hadisleri zikreden Hadis otoritelerinin gerek kendilerinin, gerekse eserlerinin kıymetine halel getirecek yaklaşımlardan kaçınmak gerektiğini ve "zayıf hadis" dediğimiz hadis türünün, zaafı şiddetli olmadıkça?özellikle de amellerin faziletleri gibi hususlara ilişkin bir muhtevası varsa? bir kalemde silinip atılmasını onaylamıyoruz.

Her ne kadar Sahih'te bu zat, Muhammed b. Seva es-Sedusi'ye "makrunen" zikredilmiş ise de, Sahih'te üç hadisi bulunan Muhammed b. Seva es-Sedusi'yi de aynı şekilde İmam el-Buhari başkalarına?ki birisi de mezkur Kehmes'tir? "makrunen" zikretmiştir.

Yine İbn Hacer, İmam el-Buhari'nin bu zat hakkındaki tutumunu şöyle diyerek savunur: "el-Buhari bu zatın rivayetine yer vermekte iki noktadan mazurdur. Birincisi: Bu zattan, amellerin faziletleriyle ilgili bir hadisin metnine ziyade ihtiva eden bir ifade nakletmiştir..."

Yukarıda belirttiğimiz yerde es-Süyuti, zayıf hadisle mutlak surette amel edilebileceği görüşünün Ahmed b. Hanbel ve Ebu Davud'a, hiçbir konuda amel edilemeyeceği görüşünün ise Ebu Bekr b. el-Arabi'ye ait olduğunu söyler.

Konunun ayrıntısına girmeden önce, gerek Hadis, gerekse Fıkıh imamları tarafından genel bir kaide olarak görülen ve uygulanan şu noktanın altını çizmek gerekir: Bu imamlar eğer bir konuda sahih hadis bulamamış iseler, o konudaki zayıf hadisi kıyasa ve içtihada tercih etmiş ve hükme medar kılmışlardır.

4. Söz konusu rivayetlerden bir kısmı başkalarına makrunen zikredilmiştir.

es-Sehavi, el-Kavlu'l-Bedi', 363-4.

3- Bu türlü hadislerle sadece fezail, menakıb, mevaiz, tergib-terhib ve kıssalar konusunda amel edilebilir.

5. Bu rivayetlerin tamamı amellerin faziletleri, tergib-terhib... muhtevalıdır.

6- İmam el-Buhari tarafından Sahih'te bir hadisi tahriç edilmiş bulunan Kehmes b. el-Minhal es-Sedusi, yine bizzat İmam el-Buhari tarafından zayıf raviler arasında zikredilmiş bir kişidir.

İbn Abdilberr, et-Temhid, I, 58.

Buraya kadar zikrettiğimiz örneklerin, şu noktayı açıklığa kavuşturmak bakımından yeterli olduğunu söyleyebiliriz:

Zira İmam Ahmed'in "zayıf hadis" tabiriyle, "hasen"i de içine alan ve "sahih"in mukabili olan geniş bir çerçeveyi kasdettiğini ilk olarak söyleyen İbn Teymiyye'nin bir tavrı meseleyi böyle anlamamızı güçleştirmektedir.

I. el-Buhari'nin Sahih'indeki zayıf rivayetlere örnekler.

es-Sehavi de, zayıf hadisle amel konusunu sağlam bir çerçeveye oturtan, hocası İbn Hacer'den defaatle işittiğini, hatta İbn Hacer'in bizzat kendi eliyle yazdığını söylediği üç maddelik şöyle bir prensip zikreder:

Bu görüşlerden ilki Hadis imamlarından Ahmed b. Hanbel ve Ebu Davud'a, ikincisi Yahya b. Ma'in, el-Buhari ve Müslim'e, üçüncüsü de Süfyan es-Sevri, Abdurrahman b. Mehdi ve İbn Ebi Hatim'e nisbet edilir.

İbn Hacer, en-Nüket ala Kitabi İbni's-Salah, 92-3.

İbn Hazm, el-Muhalla, I, 68.

Zayıf hadisin amele konu olup olmayacağı, üzerinde ulemanın ihtilaf ettiği bir husustur. Bu konudaki ihtilaflar, hadisin durumuna ve amel edilecek konunun mahiyetine göre alabildiğine geniş bir çerçeve oluşturur.

Zira bu rivayetlerin senedlerinde bulunan kimi raviler, bizzat İmam el-Buhari tarafından taz'if edilmiş kimseler olarak dikkat çekmektedirler. Dolayısıyla onların naklettiği rivayetlerin?en azından senedleri itibariyle? İmam el-Buhari nazarında da zayıf olarak değerlendirilmesi kaçınılmaz bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.

8- Ebu'l-Kasım Miksem b. Bücre , Sahih'te tek hadisi tahriç edilmiş bir ravidir; rivayeti de Sahih'in garib rivayetlerindendir. Ancak b. u zatı İmam el-Buhari'nin zayıf raviler arasında zikretmiş olması, konumuz açısından altı çizilmesi gereken örneklerden birisidir.

Bkz. el-Leknevi, el-Ecvibe, 48-9. Ayrıca Usul-i Fıkıh kitaplarında konuyla ilgili bol miktarda örnek bulmak mümkündür.

Her ne kadar İbn Hacer, bu zata, kardeşi Abdülmüheymin b. Abbas'ın mütabaat ettiğini söylemiş ise de, yine İbn Hacer, bizzat İmam el-Buhari'nin, Abdülmüheymin hakkında da "Münkeru'l-hadis" tabirini kullandığını nakletmiştir.

Doğruyu Allah Teala bilir.

Burada el-Buhari'nin sadece Sahih'i üzerinde duracak ve diğer eserlerini bu çalışmanın dışında bırakacağız. Zira ihtiva ettikleri hadislerin sıhhat dereceleri bakımından el-Buhari'nin diğer eserlerinin, Sahih derecesinde olmadığı bilinen bir husustur. Dolayısıyla onun, Sahih'te fezail-i a'mal, kısas, mevaiz gibi hususlarda zayıf hadisle ihticac ettiğinin ortaya konması, konu hakkındaki tezimizin doğruluğunu ispat için fazlasıyla yeterli olacaktır.

es-Süyuti, Tedribu'r-Ravi, I, 252-3; el-Kasımi, Kavaidu't-Tahdis, 116-7; Ahmed Naim, Tecrid Mukaddimesi, 340 vd.; Muhammed Acac el-Hatib, Usulu'l-Hadis, 373 vd.

Konunun bütünlük arz edecek şekilde sunulmuş olması bakımından burada mütekaddimuun Hadis ulemasının ıstılahında "zayıf hadis" tabirinin ne ifade ettiği konusunun da açıklığa kavuşturulması gerektiğini düşünüyoruz.

İbn Hacer, a. y.

İbn Hacer'in bu ifadelerinin bizim tezimizi destekler mahiyette olduğu açıktır.

Oğlu Abdullah, "Bir beldede, Ehl-i Hadis'ten olduğu halde hadislerin sahihini sakiminden ayıramayan birisi, bir de Ehl-i rey'den birisi bulunsa ve orada yeni bir mesele zuhur etse bunlardan hangisini başvurulmasını önerirsin?" diye sorduğunda İmam Ahmed şöyle demiştir: "Ehl-i rey'e değil, Ehl-i Hadis'e sorar. zayıf hadis rey'den evladır."

İbn Abdilberr, et-Temhid'de, isnadı zayıf bir hadis zikrettikten sonra şöyle der: "Bu, bünyesinde zaaf bulunan bir hadistir ve kendisiyle hüccet getirilmez. Ancak biz bu hadisi, bilinsin diye zikrettik. Zayıf hadis, her ne kadar kendisiyle ihticac edilmese de, tamamen kaldırılıp atılmaz. Nice hadisler vardır ki, isnadı zayıf olduğu halde manası sahihtir."

Bu durum, her iki ravinin bahse konu rivayetlerinin tek başlarına Sahih'in şartlarına uymadığını gösterir.

Bilindiği gibi el-Buhari bu ifadeyi, cerhin en ağırına işaret etmek için kullanır. ez-Zehebi'nin naklettiğine göre (bkz. Mizanu'l-İ'tidal, I, 6; II, 202) el-Buhari şöyle demiştir: "Kimin hakkında "Münkeru'l-hadis" ifadesini kullanmışsam, ondan rivayette bulunmak helal değildir."

En-Nevevi, el-Ezkar, 47; es-Sehavi, el-Kavlu'l-Bedi?, 363; el-Leknevi, a. g. e., 39 vd.

İbn Hacer, a. g. e., a. y.

İbn Hacer şöyle der: "Bu zat hakkında Ebu Zür'a, "Münkeru'l-hadis'tir" tabirini kullanmış , İbn Adiy de bu zatın birçok hadisine yer vermiştir.

Ancak İbn Hacer, bu rivayetin ittifakla ma'mulun bih olması sebebiyle makbul olduğunu söyler ve et-Tirmizi'nin bu yoldaki beyanını nakleder.

Bilindiği gibi Sahih'teki muallak rivayetler, senedli olarak verilmeyişleri sebebiyle Usul-i Hadis kitaplarındaki "sahih hadis" tanımına uymamaktadır.

"Vesaya", 9.

Bu zatın İmam el-Buhari'nin -Sahih'teki şartına uymadığını İbn Hacer açıkça söylemektedir.

İbn Hacer, Tehzibu't-Tehzib, I, 163.

el-Leknevi'nin Zaferu'l-Emani'sine yazdığı ta'likler meyanında, 186.

İbn Hacer'in bu ifadesi, İmam el-Buhari'nin, menakıb ve rikak konusundaki rivayetler hakkında, diğer bablardaki hadislere oranla daha toleranslı davrandığını açık biçimde göstermektedir.

İbn Hacer, Hedyu's-Sari, 439.

4- Bir diğer örnek, Ebu Ümeyye Abdülkerim b. Ebi'l-Muharık'tır. İmam el-Buhari, "Kitabu't-Teheccüd"de Hz. Peygamber 'in teheccüd namazında okuduğu bir duayı rivayet ettikten sonra şöyle der: "Süfyan şöyle demiştir: "Abdülkerim Ebu Ümeyye bu duanın sonunda şöyle bir ziyade rivayet etti:..."

Ahmed Naim, ahkam ve akaid ile ilgili olmayan zayıf hadislerle amel edilebileceği görüşünün Abdurrahman b. Mehdi, Ahmed b. Hanbel ve Abdullah b. el-Mübarek'e nisbet edildiğini, bu türlü hadislerle hiçbir surette amel edilemeyeceği kanaatinin Ebu Bekr b. el-Arabi ve Ebu Şame'ye ait olduğunu ve "pek ziyade iştihar" ettiğini söylediği, "ahkam konusunda başka bir hadis bulunmadığı zaman zayıf hadisle amel olunabileceği görüşünün Ahmed b. Hanbel ve Ebu Davud'a nisbet edildiğini söyler.

2. Zayıf hadisin bildirdiği hüküm, Şer'i bir asla dayanmalı, bahse konu hadis, Şer'i bir asla dayanmayan yeni bir hüküm getirmemelidir.

Ancak aşağıda zikredeceğimiz örnekler, İmam et-Tirmizi'den önce de "hasen" tabirinin kullanıldığını, ondan öncekilerin bir kısmının da "zayıf hadis" tabiriyle büyük ölçüde müteahhiruh ulemanın ıstılahındaki "zayıf hadis"i kasdettiğini, dolayısıyla İbn teymiyye'nin yukarıdaki tesbitinin ihtiyatla karşılanması gerektiğini göstermektedir:

İmam et-Tirmizi'nin kimi hadisler hakkında "hasen" tabirini kullanan ilk kişi olduğu konusunda İbn Teymiyye'nin söyledikleri, daha sonra gelen ulema ve günümüz araştırmacıları tarafından genel kabul görmüştür.

Görebildiğimiz kadarıyla Usul-i Hadis kaynaklarında İmam el-Buhari'nin ismi, zayıf hadis ile hiçbir konuda amel edilemeyeceğini söyleyenler arasında zikredilmektedir.

Öte yandan İmam Ahmed'in?aşağıda zikredeceğimiz? sözünden İbn Teymiyye'nin yaptığı çıkarsamanın da tartışmaya açık olduğunu düşünüyoruz.

İbn Hacer, Hedyu's-Sari, 445.

İmam el-Buhari, Sahih'te "Zikredildiğine göre Hz. Peygamber vasiyetten önce borcun ödenmesiyle hükmetmiştir" diyerek Hz. Peygamber 'in bir kazasını muallak olarak vermiştir. Ahmed b. Hanbel, et-Tirmizi ve İbn Mace tarafından muttasıl olarak aktarılmış bulunan bu rivayet sened itibariyle zayıftır.

2. İbn Hacer'in İmam Ahmed'den naklettiği ve ıstılahi anlamda kullanılmadığını belirttiği "hasen" tabiri ile ilgili anekdotun, İmam Ahmed'in bu tabiri ıstılahi anlamda kullanmadığını göstermek için yeterli olmadığı kanaatindeyiz.

en-Nevevi, el-Ezkar, 47.

İbn Hacer bu son iki şartın İzzuddin b. Abdisselam ve İbn Dakik el-Iyd'den nakledildiğini söylemiştir.

Dolayısıyla bu çalışmada ortaya koymaya çalıştığımız hususun, yani İmam el-Buhari'nin Sahih'inde zayıf hadislere yer verdiği vakıasının, istismar ve yanlış anlamalara vesile edinilmesi, dinen, ilmen ve ahlaken doğru değildir. Ne İmam el-Bihari'nin, ne de bişka bir Hadis imamının, eserinde zayıf hadise yer vermiş olması, ne eserin, ne de sahibinin kadr-u kıymetini tenkis etmez.

7- Yine Sahih'te hadisi tahriç edilmiş bir ravi olan Muhammed b. Talha b. Musarrıf, Hadis tenkitçilerinin beyanına göre babasından çok küçük yaşta hadis dinlemiş birisidir.

el-Buhari, ed-Du'afau's-Sağir, 97.

Fıkıh imamlarının bu tavrının yanısıra Hadis imamlarının tutumu da yukarıda söylediğimizi doğrular mahiyettedir. Nitekim en-Nevevi, es-Süyuti, es-Sehavi ve el-Heytemi gibi alimler, tergib-terhib, fezail ve mevaiz konularında sahih bir hadis bulunmadığı zaman zayıf hadisle amel edilebileceği konusunda Hadis ve Fıkıh ulemasının ittifak ettiğini belirtmişlerdir.

İbn Teymiyye'yiy bu tavrı, söz konusu hadisin hasen olduğu hükmünde İmam Ahmed ve et-Tirmizi'nin görüş birliği halinde olduğunu anlatması kadar, "hasen" tabirinin kullanımının et-Tirmizi ile başladığı yolunda yukarıda aktardığımız sözlerinin yine kendisi tarafından geçersiz kılındığını göstermesi bakımından da önemlidir.

Günümüzde Zayıf Hadis Telakkisi ve Sonuç

Bununla birlikte Sahih'in bazı başka muallak rivayetleri de mevcuttur ki bunların Ümmet'in ameline konu olmaları dışında başka bir unsur tarafından desteklenmediğini görüyoruz. Şu rivayeti örnek olarak zikredebiliriz:

İbn Teymiyye'nin Risale fi Tafdili Ebi Bekr ala Ali'sinden naklen Muhammed Avvame, Zafer Ahmed et-Tehanevi 'nin Kava'id fi Ulumi'l-Hadis'i, 103.

1. İbn Hacer, "hasen" tabirinin İmam eş-Şafi'i ve İmam Ahmed'den nakledilen bazı ifadelerde bir kısım hadisler hakkında kullanıldığını, ancak onların, bu ifadelerle ıstılahi "hasen"i kasdetmediklerini, keza Ebu Hatim'den, oğlu İbn Ebi Hatim tarafından nakledilen bir ifadede geçen "hasen" kelimesinin, sözlük anlamında da ıstılah anlamında da kullanılmış olmaya ihtimalli bulunduğunu belirttikten sonra şöyle der:

1- Zayıf hadisle, ?ahkamda olsun fezailde olsun? amel edilebilir.

İbn Hacer, en-Nüket ala Kitabi İbni's-Salah, 138.

Bahsettiğimiz tavır, İbn Teymiyye'nin, "Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır" hadisini et-Tirmizi ve İmam Ahmed'in "tahsin" ettiğini söylemiş olmasıdır.

Bu çalışmada kendisinden büyük ölçüde istifade ettiğimiz Ebu Gudde merhum, bu kanaatinde haksız değildir. Ancak burada bir noktanın aydınlığa kavuşturulması gerekmektedir: Günümüzde yaygın "zayıf hadis" telakkisinin, mütekaddimun ulemanın telakkisi ile uyum içinde olup olmadığı..

Bu zat hakkında cerh-ta'dil otoritelerinin kanaati genellikle menfidir. Bu sebeple İbn Hacer onun hakkında "Zayıftır" ifadesini kullanmıştır.

Burada şunu belirtmeliyiz ki el-Buhari'nin bu zat hakkında zikrettiği tek ifade, onun, Kaderiye'nin görüşlerine kail olduğunun söylendiğidir.

Bir diğer söyleyişle, bize göre burada İmam Ahmed'in, zaafı şiddetli olmayan, bilakis hasen derecesine yakın olan zayıf hadisi kasdettiğini söylemenin daha doğru olduğunu düşünüyoruz.

İbn Hacer, Tehzzibu't-Tehzib, VI, 336.

2- Bu türlü hadislerle hiçbir konuda amel edilemez.

Bkz. İbn Hacer, Tehzzibu't-Tehzib, VIII, 273.

"Ali b. el-Medini'ye gelince, genek Müsned'inde, gereksee İlel'inde hadisleri "sıhhat" ve "hüsn" ile çokça tavsif eder. Onun bu meyanda kullandığı ifadelerin zahiri, ıstılahi manayı kasdettiğini göstermektedir. Bu durumda o, "hasen" ıstılahını kullanan ilk kişi gibidir. Ondan da bu tabiri el-Buhari, Ya'kub b. Şeybe ve daha pek çok kimse almıştır. Et-Tirmizi de bu tabiri el-Buhari'den almıştır."

İbn Teymiyye, Minhacu's-Sünne, II, 191.

İmam el-Buhari bu eserinde, istişhad, mütabaat vb. hususlar için değil, doğrudan ihticac amacıyla pek çok zayıf hadis sevketmiştir. Öyle ki, bu eserde bizzat kendisinin "münkeru'l-hadis" olduğunu söylediği, diğer cerh-ta'dil otoriteleri tarafından "kezzab", "metruku'l-hadis", "leyse bi sika", "la yuhteccu bih", "mechul" gibi tabirlerle cerhedilmiş ravilerin rivayetleri mevcuttur. (Bkz. el-Leknevi, Zaferu'l-Emani, 182 vd. (Abdülfettah Ebu Gudde'nin yazdığı 3 numaralı dipnot.)

İbn Hacer, Takribu't-Tehzib, 361.

İbn Hacer, Hedyu's-Sari, 435.

3- Yine İmam el-Buhari, Sahih'inin birçok yerinde el-Leys b. Sa'd'ın katibi Ebu Salih Abdullah b. Salih el-Cüheni'den müteaddit bablarda rivayette bulunmuştur.