Görüldüğü gibi Marks ve Engels, tarihsel materyalizm tezinde teknoloji hayranlığı yapmış değildirler. Onlar toplumların dönüşüp gelişmesinde toplumların üretim tarzlarına vurgu yapmışlardır. Toplumların üretim tarzlarında da teknik ve teknolojinin büyük bir ağırlığı varsa bu durum Marks ve Engels tarafından bir teknoloji hayranlığı olarak algılanmış değildir; onların yapmak istediği sadece toplumsal değişmeye dair bir belirlemedir.

siyasetten anlıyorum diyen rezalet yaşar bence,,

20. yüzyılın en önemli düşünürlerinden birisi olan Max Horkheimer, önemli eseri?Akıl Tutulması?nda?insanın, doğayı boyunduruk altına almak çabalarının tarihi; insanın, insanı boyunduruk altına almasının da tarihidir? (2002:128) belirlemesinde bulunmaktadır. İnsanın insan üzerindeki baskı ve sömürüsü, insanın doğa üzerindeki baskı ve sömürüsünü de getirmektedir. Bu anlamıyla düşündüğümüzde bütün ataerkil sınıflı toplumlar, doğa üzerinde baskı ve sömürü uygulamıştır; ancak çevre sorunlarının küresel bir boyuta ulaşmasında temel aktör içinde yaşadığımız kapitalist sistemdir. Bundan dolayıdır ki Marks da, çevre sorunlarının çözülüp, doğanın kirlenmesinin en aza indirilmesinde kapitalist sistemin değişmesine ve ortadan kaldırılmasına vurgu yapmıştır.

Marks ve Engels de tarihsel materyalizm tezinde, toplumların değişip dönüşmesinde fikirler alanından ziyade, üretim güçlerine önem vermelerinden dolayı, onların bu analizi kimi çevrelerce teknoloji hayranlığı olarak algılanmıştır. Tarihsel Materyalizm tezine baktığımızda şunları görürüz: Toplumsal yaşam alanlarını belirleyen insanların bilinçleri değil; aksine insanların bilinçlerini belirleyen onların içinde bulundukları toplumsal yaşam alanlarıdır. Marks?a göre toplumların varlığının ve gelişmelerinin temeli maddi üretimdir. Toplumların maddi üretimi, toplumların zihniyet yapılarını belirler; yani toplumların üretim tarzları; din, felsefe, ahlak, eğitim gibi zihniyet yapılarını belirler. Üretim tarzının da iki yönü vardır. Bunlar; üretici güçler ve üretim ilişkileridir. ?Üretici güçler, maddi üretici güçleri; yani makineler, gereçler, bilim de dahil olmak üzere genel olarak üretim tekniklerini ve insani üretici güçleri; yani emek gücünü bir arada ifade eder?(Durand, 2000:31). Marks, toplumda insanlar arasında oluşan ilişkiler bütününü, üretim ilişkileri olarak tarif etmiştir. ?Üretim ilişkileri, bir bütün halinde toplumsal ilişkiler denilen şeyi, toplumu ve özellikle, belirli bir tarihsel gelişme aşamasındaki bir toplumu, özgün, ayrıt edici nitelikte bir toplumu oluşturur?(Marks, 2000:31). Marks?a göre toplumsal yapıda belirleyici olan, toplumsal alt yapıdır; toplumsal alt yapı da üretim tarzına bağlıdır. Toplumsal alt yapı, zihniyet yapıları olan toplumsal üst yapıyı belirler. Dolayısıyla Marks?a göre toplumsal değişmelerin motor gücü alt yapıdadır. Toplumsal değişmeleri anlamak istiyorsak toplumların üretim tarzlarına bakmamız gerektiğini söyleyen Marks, bütün sınıflı? ataerkil toplumların tarihsel gelişimlerini bu yöntemle anlamaya çalışmıştır.

Yeşillerin Marksizm eleştirilerinin temelini Prometheus?çu yaklaşım oluşturmaktadır. İnanmamız istenilen, gerçek çevreciliğin modernizmin tümüyle reddinden geçtiğidir. Sonuçta Prometheus?çuluğu suçlamak Marksizmi, modernizmin bir versiyonu olarak suçlamanın dolaylı bir yolu haline gelmekte ve Marksizm, liberalizmden bile çok daha kolay lanetlenir bir hale gelmektedir (Foster, 2000:149).

Marks?a göre kapitalizmle beraber tarihte ilk kez olmak üzere, doğa insanlık için bir obje ve kullanım değeri haline geldi ve doğa kendisi için var olan bir güç olmaktan çıktı. Bu eğilimin sonucunda kapitalist sistem, doğal süreçleri zorlayarak, onu kendi gereksinimleri için sınırsızca kullandı. Kapitalist üretim sürecine?bedava? hammadde olarak giren doğal kaynaklar, kapitalin bir parçası olarak değil, doğanın kapitale bir hediyesi ya da bu süreçte doğanın üretken güçlerinin insan emeğine bir katkısı olarak görülür. Kullanılan doğal kaynaklar kapitalist üretimin üretkenliğini arttırmaya hizmet eder (Demirer, Duran, Torunoğlu, 2000:180). Bu anlamıyla kapitalizm, toplumsal yapının üzerinde olduğu gibi doğanın üzerinde de uysal bakışlarının altında vahşiliğini göstermektedir.

Marks?a yöneltilen eleştirilerden bir diğeri de Marks?ın?Değer Teorisi?nde doğal varlıkların ya da genel anlamıyla doğanın içsel değerlerini önemsemediğidir. Marks?a göre değer yasası, kapitalist toplumun tarihsel bir özelliğidir. Marks?ın değer yasası üzerine yorumları, onun ne doğanın içsel değerlerini önemsemediğine ne de kapitalizmi desteklediğine bir dayanak oluşturur. Marksist Teori?ye göre, kapitalist değer ilişkileri, doğal değerleri kendisine sunulmuş bir hediye olarak görür. Bu, Marks?ın diğer söylemleriyle kesinlikle tutarsız değildi; toprak ya da genelde doğa, kapitalist sistem tarafından soyulmaktadır. Marks için genel anlamda maddesel zenginlik kapitalizm koşulları altında, değer üretiminden ayrı tutulmalıydı; çünkü kapitalizm için önemli olan değişim değeriydi. Marks?a göre kullanım ve değişim değeri üreten emek maddesel zenginliğin tek kaynağı değildi. Maddesel zenginliğin babası emekse, annesi de doğadır. Dolayısıyla Marks, maddesel zenginliğin oluşmasında bütün vurgusunu emek üzerinde yoğunlaştırmış değildi. Zenginliğin üretiminde emek önemliydi; ama emek de doğa ile ilişki sonucunda zenginlik yaratıyordu.

Marks ve Engels?e göre kapitalizm koşullarındaki ekolojik yıkımın ana kaynağı kır ve kent arasındaki aşırı farklılıktır. Kapitalist ve emekçi örneğinde olduğu gibi, bu da kapitalist örgütlenme sisteminin temeli olan bir özellikti. Marks ve Engels?e göre kapitalizmde, işçi nasıl ki patrona bağımlıysa; kır da kente bağımlıdır. Kır nasıl ki kente bağımlıysa; Doğu da Batı?ya bağımlıdır. Bu noktadaki görüşlerini Komünist Parti Manifestosu?nda şöyle dile getirirler: ?Burjuvazi, bütün üretim araçlarındaki hızlı iyileşme ile, son derece kolaylaşmış iletişim araçlarıyla bütün ulusları, hatta en barbar olanları bile, uygarlığın içine çekiyor. Bütün ulusları yok etme tehdidiyle burjuva üretim tarzını benimsemeye zorluyor; onları uygarlık dediği şeyi benimsemeye; yani bizzat burjuva olmaya zorluyor. Tek kelime ile kendi imgesinden bir dünya yaratıyor. Burjuvazi kırı, kentin egemenliğine soktu. Kırı nasıl kentlere bağımlı kıldıysa, köylü ulusları burjuva uluslara, Doğu?yu Batı?ya bağımlı kıldı?(Marks? Engels, 1998:14-15). Kapitalizmin kurumsallaşıp gelişmesinde Batıda ortaya çıkan Sanayi Devrimi?nin merkezi bir ağırlığı vardır. Sanayi devrimiyle birlikte kırsal yaşam alanları kentlere bağımlı bir hale gelmiştir. Sanayi devrimiyle birlikte kırsal alanlar kentlerin etkilerine açık bir hale gelirken, genel olarak doğa da sanayinin olumsuz etkilerine açık hale gelmiş ve bu süreçten sonra doğadaki kirlenmenin boyutları genişlemiştir. Bu olumsuz tablodan yola çıkan Engels, ?Emeğin Maymundan İnsana Geçişte Oynadığı Rol? adlı makalesinde şunları söyler: ?Doğanın insan tarafından fethedilmesi fikri ile çok övünmeyelim. Böylesi her fethediş bizden intikamını alır? Mezopotamya, Yunanistan, Asya ve diğer yerlerde insanlar tarım alanları açarak ormanları yok ettiler. Ormanları ve su kaynaklarını yok ederek, ülkelerinin bugünkü harap olmuş durumuna yol açtıklarını hayal bile etmiyorlardı. Alp Dağları?nda yaşayan İtalyanlar, dağların yamaçlarındaki palmiye ağaçlarını kullandıklarında bölgelerindeki hayvancılık sektörünün kökünü kurutmakta olduklarının farkında değillerdi? Yani her aşamada doğa bize, sanki onun dışında yaşayan bir varlık gibi, kendisini fethedemeyeceğimizi; bizim de etten, kandan ve kemikten oluştuğumuzu ve doğaya ait olduğumuzu hatırlatıyor. Bizim diğer türlere göre tek avantajımız, doğanın yasalarını öğrenebilme ve uygulayabilme yetimizdir?(Akt, Foster, 2000:163).

Marks?ın genel anlamıyla analizlerine bakıldığında bu analizlerde açık olarak görülen şey, insan ve doğanın sürekli olarak bir etkileşim içinde olduğu ve bu ilişkilerin çeşitli tarihsel dönemlerde geçerli olan üretim biçimleri tarafından belirlendiği görüşüdür. Marks, insan ve doğa etkileşiminde bu ilişkileri insanın doğaya hükmetmesi ya da doğayı araçsallaştırması şeklinde algılamaz. Marks bu konuda 1844 Ekonomi Politik ve Felsefe Yazıları adlı eserinde şöyle demektedir: ?İnsan, doğaya bağlı olarak yaşar. Doğa, insanın vücududur. İnsan, ölmemek için doğayla iyi ve sürekli bir diyalog içinde olmalıdır. İnsanın fiziksel ve beyinsel yaşamının doğaya bağlı olduğunu söylemek aslında insanın doğanın kendisine bağlı olduğunu söylemek demektir; çünkü insan tüm varlığıyla doğanın bir parçasıdır?(Marks, 1993:184). Marks, teknoloji hayranlığı ve aşırı üretime tapmak bir yana, aşırı üretimciliğin en önde gelen karşıtlarından birisi olarak karşımıza çıkmaktadır. O?na göre aşırı üretimciliğe tapan sistem, kapitalist sistemdir. Bu sistem; aşırı üretimcilik ile doğayı hunharca kullanmakta olduğu gibi, sistem içindeki insanların da hem kendilerine ve hem de içinden çıktıkları doğaya karşı yabancılaşmalarına neden olmaktadır. Yabancılaşmış olan bu insanlar da doğayı bir meta, alınıp satılabilinen bir eşya, olarak görmektedirler.

?İnsan tüm varlığıyla doğanın bir parçasıdır? Marks?ın Çevre Üzerine Görüşleri? Sıtkı Akın

Marks?ın eserlerinin Prometheus?çu yaklaşıma dayandığı eleştirisi yeni değildir. Marks, çoğu eserinde romantik çağ boyunca baskın bir kahraman olan Prometheus?a değinir; ama Marks?ın Prometheus?ta gördüğü insanın doğaya hükmetmesi ve teknoloji hayranlığı değildir. Her ne kadar da çoğu Avrupalı düşünür Prometheus figürünü bu şekilde yorumlamış olsa bile Marks?ın yorumu, Prometheus?un yaratıcı bir kişilik olması ve bütün baskıcı sistemlere karşı duran insani özellikleridir. Prometheus?un ateşi tanrılardan çalıp insanlara vermesi, insanları baskıcı yönetimlerden kurtarmak ve onları aydınlatmak isteğidir. ?Aslında Yunan mitolojisindeki Prometheus?ta sembolize olan insanın yaratıcılığı düşüncesinin, bugün pek çok postmodern eleştirmen tarafından ham bir üretkenlik ve teknolojik hükmetme sembolüne dönüştürülmüş olması, günümüz egemen kapitalist dünya görüşünün düşünce biçimlerini nasıl etkilediğinin çok çarpıcı bir göstergesidir?(Foster, a. g. e.,:151).

Marks?a göre kapitalizm koşulları altında doğa ve insana ait bütün ilişkiler nesneler arası ilişkilere dönüşmüştür. Kapitalizm koşulları altında insan, kendi doğallığını unutmuş ve bir makineye dönüşmüştür. Kapitalizm, sermaye ve sermayenin biriktirilmesine dayalı olan sınıflı bir sistemdir. Sermayenin daha da biriktirilmesi için de insan ve doğaya ait birçok unsurun sömürülmesi gerekmektedir. Bu sistemin amacı da hakim sınıfın / tabakaların daha fazla kar elde etmesidir. Daha fazla kar demek, insan ve doğanın bir meta gibi kullanılması demektir ki zaten kapitalizm bunu yapıyor. Kapitalizmin insan ve doğa üzerinde yıkıcı / yok edici etkisi olduğu için Marks?a göre çevre kirliliğinin en aza indirilmesi ve doğanın tekrar doğallaşması için bu sistemin yıkılması gerekmektedir. Bu anlamıyla Marks bütün enerjisini bu sistemin analizi ve yıkılması üzerinde yoğunlaştırır. ?Marks, maddi ilişkilerin ve üretimin sürekli arttırılması gereksinimiyle yönetilen değil, insani yeteneklerin pek çok alanda gelişmesine ve insanın parçası olduğu doğa ile rasyonel bir ilişki içinde yaşayabileceği bir toplumsal düzen arayışındaydı?(Foster, 2000:154). Bu toplumsal düzen de kapitalist sistem değil; insanların doğayla barışık, özgürlük ve eşitlik kavramlarının yaşam bulduğu başka bir toplumsal sistem olmalıdır.

toplumvesiyaset

Marks ve Engels birçok yazılarında gelecekte kurulacak herhangi bir toplumsal yapının sağlıklı olması, tümüyle insanın doğa ile kuracağı yeni ve dengeli bir ilişkiye bağlı olduğunu belirtmişlerdir. Marks ve Engels, sanayi devrimiyle derinleşen 19. yüzyıldaki çevre kirliliğini bilimsel bir biçimde analiz etmişlerdir. Onlara göre var olan çevre kirliliğinin temel nedenleri doğada değil, toplumsal sistemin içindedir. Çevre kirliliğinin baş sorumlusu olarak da kapitalist sistemi göstermişlerdir. Onlara göre dengeli ve sağlıklı bir insan-insan ve insan- doğa ilişkisinin yeniden var edilmesi için kapitalizmin yıkılması gerekmektedir. Dolayısıyla Marks ve Engels?in düşüncelerinde?doğaya hükmetme? ve?teknoloji hayranlığı? yoktur. Kimi çevrelerin dediği gibi Marks ve Engels?in düşünceleri?ekolojik toplum? modeline ters değil; aksine onların düşünceleri ekolojik toplum modelini temellendirip, bu modelin sağlıklı bir biçimde ayakları üzerinde durmasını sağlamaktadır. Marks ve Engels?in temel amaçları?insanları, ekonomik ihtiyaçların doğurduğu baskı ve bağımlılıktan; yani yabancılaşmadan kurtarmaktı. Böylece insanlar, insan olmanın onurunu ve bütünselliğini yeniden kazanabilirler? .

?Doğanın kontrolü? ve?doğaya hükmetme? gibi kavramlar 19. yüzyıl Batı düşüncesinde ve yazınında yaygın olarak kullanılmaktaydı. Dönemlerinde böylesine çok sık kullanılan bu kavramların Marks ve Engels tarafından da kullanılmış olması, Marks ve Engels?in aşırı üretimi ve doğaya hükmetmeyi savunan bir bakış açısına sahip olduklarını göstermez (Foster, 2000:153). Marks ve Engels?in 19. yüzyıl sosyal bilimlerinde çok sık kullanılan doğaya hükmetme kavramını kullanmaları, onların kapitalist sistemi eleştirmelerinin başka bir yönünü gösterir. Marks?a göre 19. yüzyıldaki hakim sosyal bilimleri kapitalist sisteme göbek bağıyla bağlıdır. Doğayı araçsallaştıran kapitalist sistemin kendisidir ve bu sistem doğaya hükmettiği için de bunun yansımalarını sosyal bilimlerde de görmek mümkündür.

Marks ve Engels?in Avrupa?da yaşanmakta olan Sanayi Devrimi?yle gelişen süreçler hakkındaki düşünceleri eleştireldir. Marks?a göre Avrupa?da Sanayi Devrimi?yle başlayan süreç; yani vahşi kapitalizm süreci; doğal gelişini yok etmekte, doğal ilişkileri meta ilişkilerine dönüştürmektedir. Sermaye kurallarının insafsızca işlemesi insan? insan ve insan?doğa arasındaki çarpık ilişkileri ortaya çıkartmıştır. Bu süreçte insan, toplum ve doğa bir bütün olarak soyulmaktadır. Kapitalist üretim biçimi ve ilişkilerinin insanı olduğu kadar, toplum ve doğayı da soyduğunu / tükettiğini söyleyen Marks?a göre insanın görevi kapitalist düzene son vererek, kendi kurtuluşunun yanında toplum ve doğayı da kurtarmaktır (Marks, 1986: 505-510).

Sıtkı Akın

Siyasetler rezaletler üzerine kurulmuştur derler, nekadar doğru bir söz, bunu şimdilerde daha iyi anlıyoruz,