3. Vakfın Menşei

9- Kadriye Yilmaz Koca: Osmanli\'da Kadin ve Iktisad, Istanbul 1998, s. 124

Yavuz Sultan Selim\'in zevcesi Hafsa Sultan, oglu Sehzade Süleyman \'in sancak sehri Manisa\'da valilik yaptigi sirada ona refakat etmis ve burada; cami, medrese, kütüphane, imaret, hankah, sifahane, hamam ve sibyan mektebinden olusan bir külliye olusturmustur. Külliye içindeki sifahane Osmanli Devletinde kadinlar tarafindan yaptirilan ilk sifahane olup burada, ruh hastalari musiki ile tedavi ediliyordu.(12) Vakfiyeye göre 117 kisi vakifta görevli idi, görevlerini yerine getirmeyenlerin azledilmesi sarti vardi, günde iki kez sabah ve ikindi vakitlerinde yemek dagitilmasi, fakir talebelere yardim verilmesi de diger sartlar arasindadir. Vakfin ayakta kalmasi için zengin gelirleri olan han, hamam, köyler, çiftlikler, arazi, dükkan ve degirmenler gibi akar getiren vakiflarin isimleri de vakfiyede yer almistir.(13)

18- Erdem Yücel; "Osmanli Tarihinde Vakif Yapan Kadinlar" Hayat Tarih Mecmuasi C.7, Mart 1971 Sa:2 s. 45-49 Ayanoglu:

10- M. Akif Aydin: "Osmanli Toplumunda Kadin ve Tanzimat Sonrasi Gelismeler" Sosyal Hayatta Kadin, Istanbul 1996, s.

Yukarıda hem hukuk hem de ıstılah bakımından açıklamaya çalıştığımız vakıf müessesesinin menşei ve tarihi gelişiminden de kısaca bahsetmemiz gerekir.

6, İslam hukukçularının vakıf hakkındaki görüşleri arasından en uygun olanını seçen kadının hükmünün yer aldığı bölüm

Vakfiyelerin sosyal tarih araştırmalarındaki önemi onun içerdiği bilgilerden ileri gelmektedir. Bu bilgiler rasgele sıralanmış değildir; aksine daima belli bir prosedüre bağlı kalınarak hazırlanmışlardır. İşte bu prosedürü Bahaeddin Yediyıldız şu şekilde sıralamıştır:

Osmanlı döneminde vakıf çeşitleri altı kategoride toplanmıştır. Bu kategoriler şöyledir:

köprü, fener, kale, imaret gibi hizmetlerle kadin, erkek, zengin, yasli, müslim, gayri müslim tüm insanlarin sosyal ihtiyaçlarini

Hz. Muhammed?i örnek alan Hz. Ömer, onun vefatından önce; Hz. Ebu Bekr, Hz. Ali ve bazı sahabeler ise onun vefatından sonra vakıf kurmuşlardır.

Mütevellilerin vakfın büyüklüğüne paralel olarak yardımcıları da olabiliyordu. Örneğin selatin ve vüzera vakıflarında mütevellinin yanında genellikle onun yapması gereken bütün sorumlulukları fiilen üstlenen bir ka?im-makam-ı mütevelli, vakıf kayıtlarını tutan bir katib ve vakfa ait kira bedelleri toplayan bir veya birkaç cabi görev yapardı88.

Vaffiye bir vakfın kuruluş ve işleyiş tüzüğüdür.. Sormak istediğinin günümüzde vakıflardan yararlanma şartları olduğunu düşünüyorum.. Yine de Osmanlı zamanı ile beraber ala alayım.. Osmanlı devirlerinde vakıflardan herkes yararlanabilirdi.. Medreseye kaydolmak için o vakfın sahibinin akrabası olmana gerek yoktu yada şifahanede tedavi görmen için vakfı kuranın tanıdığı olman gerekmiyordu.. Hakk yolunda halka hizmet için vardı.. Günümüzde ise cumhuriyet öncesi kurulan vakıfların yönetim ve denetimi Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne ait.. Vakıflar Arşivi bu kurumun bünyesinde.. Akademisyenlere kapıları açık.. Resmi yazıyla başvurmanız kafi.. Günümüz vakıf eserleri ya müze ya da ilim-kültür-eğitim sektörlerinde faaliyet gösteren yeni kurulmuş vakıflara 49 yıllığına kiralanıyor.. Herkes istediği gibi faydalanamıyor ne yazık ki..

devlet, devletligini göstermekte, böylece; hem vakfiyeyi, hem bilim adamı olacak araştırmacıyı, hem hayrı teşvik ederek halka ulaştırılmasını, halkının, şartsız olarak, bu imkanın kullanılmasını saglamaktadır.

Vakif müessesesinin yaninda kuruculari arasinda kadinlarin bulunmasi ise vakif müesesesinin kendisi kadar önemlidir. Bu durum Osmanli kadininin mülk sahibi olabildigini ve ekonomik alanda söz alabildigini göstermesi açisindan önemlidir. Ankara\'da

hastahanenin vakfiyesinde; "Sayet bir hastanin iyilesmesi için limon gerekse ve limonun degeri bir altin lira olsa dahi alina" ifadesi vardir.(19) Ölümünden sonra tamamlanan Dolmabahçe Camii yine Bezmi Alem Valide Sultan\'in hayratidir. Pertevniyal Valide Sultan II. Mahmud\'un esi ve Abdülaziz\'in annesinin hayir eserlerinin basinda Aksaray\'da bulunan cami, yaninda çesme,

Vakif müessesesi öyle gelismistir ki; "Vakiflar sayesinde bir adam vakif bir evde dogar, vakif bir besikte uyur, vakif mallardan yer içer, vakif kitaplardan okur, vakif bir medresede hocalik eder, vakif idaresinden ücretini alir ve öldügü zaman kendisi vakif bir tabuta konur ve vakif bir mezarliga gömülür."(7) sözü vakfin, bir insanin hayatinin her safhasinda etkili oldugunun örnegidir.

Eyvallah dostum..

Süleyman\'in kizi Mihrimah Sultan\'in da Edirnekapi ve Üsküdar\'da olmak üzere iki külliyesi bulunmaktadir.

20- Yücel: s. 49, Cunbur: s. 346

8- Gülsen Ataseven- Aysegül Erdog: Vakif ve Kadin Tebligler, Istanbul 1999, s. 18, Tarihimizde Vakif Kuran Kadinlar Hanim

Toplumun en üst seviyesindeki hanim sultanlardan, Anadolu\'nun küçük bir kasabasindaki kadinlara kadar her gelir ve seviyeden

Sosyo-iktisadi tarih açısından ise vakıf, VIII. asrın ortalarından XIX. asrın sonlarına kadarki dönemde İslam memleketlerinin içtima ve iktisadi hayatında önemli bir rol üstlenmiş olan din-içtima müessesenin adıdır5. Bu nedenle vesikalarda?müessesat-ı hayriye? diye zikredilir.

Ayanoglu: "Vakif Yapan Türk Kadinlari" Istanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuasi, C. XXIX, Sa: 1-2, Istanbul 1963, s.

6- Yücel: s. 45.

hayratlari da söyledir:

eyvallah kardeş, düzeltme ve cevaplar için.

Elbette kuruluş döneminde sadece Allah?a daha yakın olma ve insan sevgisi felsefesinden yola çıkılarak kurulmuş, hayır ve sevap düşüncesinde olan İslami özellikli vakıflar çoğunlukta idi. Fakat vakıf müessesesinin Osmanlı toplumunda bu kadar hızlı bir sürede yaygınlaşmasının altında psikolojik arzular ve sosyo - iktisadi ihtiyaçlar yatmaktaydı. Psikolojik arzuların başlıcaları: Allah?ın rızasını kazanmak, cennetin nimetlerini kazanmak ve cehennem korkusunun verdiği sıkıntıdan kurtulmaktır. Vakıfların inancına göre, bu arzuları tatmin etmenin en iyi yolu vakıf kurmaktı. Sosyo-iktisadi ihtiyaçlar ise dini müesseselerin ve kamu hizmetlerinin büyük çoğunluğunun devletin vazifeleri arasına girmemesi, bu sorumluluğu, hayırseverlerin kurduğu vakıf kurumlarına yüklüyordu. Ayrıca bazı vakıflar, ülke ekonomisinin kötü günler yaşayabileceği ihtimalini göz önünde bulundurarak kendisinin ve neslinin geçimini sağlamak için veya menkul - gayr-ı menkullerini müsadereden kurtarmak düşüncesiyle ailevi ve yan - ailevi vakıflar kurmuşlardır. Bunlar ekonomik ihtiyaçlar kategori sine girmektedir.

Yüksek Lisans tezimde yer alan "GİRİŞ" bölümüne ait küçük bir kısmı sizlerle paylaşmanın faydalı olacağını düşündüm.. İnşallah "vakıf" konusunda sizi tatmin eder..

buraya da bakalım isterseniz., beynim raydan çıktı, Allaha emanet.

1- Bahaeddin Yediyildiz: "Islamda Vakif" Dogustan Günümüze Büyük Islam Tarihi, Istanbul 1993, s.24, a. g. y. "Vakif" mad.

gelen yangin sonucu harap olan sehrin yeniden imari için ugrasan Sah Banu Hatun bunlardan sadece birkaçidir. (3)

Ancak bu vakfin en önemli özelligi; caminin yaninda bulunan sebil ile verilen su, mermerden yapilan sofra ve sabit bir tuzlugunun bulunmasidir. Burada fakir fukaraya günde yedi defa sofra kurulur ve yemek verilirdi. Bu hizmet 400 yil devam etmistir. Bu yüzden Sakine Hatun tarafindan yaptirilan vakfa "Yedi Sofrali Sakine Hatun" denilmistir. Bu hayrat 1965 yilinda yiktirilmis ve üzerinden yol geçmistir.(21) Kibris Beylerbeyi Ahmed Pasa\'nin esi Perizad Hatun yaptirdigi zaviye, mescid ve çesmenin yaninda borçlu mahkumlari kurtarmak için para vakfi olusturmustur.(22) Seyhülislam Zenbilli Ali Efendi\'nin kizi Sitti Hatun 1525 yilinda Istanbul\'da medrese yaptiran ilk kadinlardan biridir. (23)

yaptirilan Yeni Camii\'in temelleri 1597 yilinda atilmistir, ancak camiinin tamamlanmasi Turhan Valide Sultan\'a nasip

Hastahanesi ve Bezmi Alem Valide Sultan Mektebi en önemlileridir. II. Mahmud\'un zevcesi ve Abdulmecid\'in annesi Bezmi Alem Valide Sultan, hem hastahanenin hem de mektebin vakfiyesinin hazirlanmasi ile bizzat ilgilenmistir. 100 yatakli olan

Çogunlugu 1823 yilinda Istanbul\'da kadinlar tarafindan yaptirilan 71 mektep vardir. (24) Ankara\'da Zahide Hanim tarafindan

insanlarla paylasma anlayisi vardir.

ödenecektir.(6)

Fetihlerin artmasına paralel olarak refahın ve servetin arttığı Emeviler devrinde vakıf müessesesi de o nispette genişledi. Ancak, bu devirde kurulan vakıflar asıl amacından uzaktı. Görünürde dini bir gaye gözetiliyor, gerçekte ise vakıfın ailesi ve mirasçılarına menfaat sağlanıyordu. Yani ad vakıflar ortaya çıkıyordu. Yine de Emeviler?in İslam vakıflarının gelişmesine büyük katkıları olmuştur. Örneğin; Emevi halifelerinden Abdülmelik oğlu Velid?in (H. 88 / M. 706) tarihinde Şam?da yaptırdığı İslam mimarisinin temel yapıtlarından biri olan?Ümeyye Camii? bu döneme ait bir vakıftır,

Vakfedenin hayati boyunca hatim indirilmesi, kendisinin, çocuklarinin ve torunlarinin ölümünden sonra ruhlarina Kur\'an-i Kerim ve mevlid okunmasi sartlariyla kurulan vakif sayisi da oldukça fazladir. 1558 yilinda Istanbullu Zeyni Hatun Vakfi\'nin vakfiyesine göre; kendisi için her gün üç cüz, oglu için günde bir cüz ve kizi için günde iki cüz okunacak ve her hafiza da 1,5 akçe

Çelebi Mehmed\'in kizi Selçuk Hatun\'un yaptirdigi eserler arasinda Edirne\'deki mescid ile Bursa civarindaki köprü gelmektedir.

4- Erdem Yücel; "Osmanli Tarihinde Vakif Yapan Kadinlar" Hayat Tarih Mecmuasi c. 7., Subat 1971, Sa:1, s. 44-49.

vakif müessesesi büyük gelisme göstermistir. Selçuklular zamaninda devletin resmi politikasinin bir parçasi olarak Nizamiye Medreseleri vakif medresesi olarak kurulmustur. Malazgirt Savasi\'nin kazanilmasindan sonra Türk tarihinde yeni devir açilmis ve Anadolu\'nun Türk vatani olmasinda Anadolu\'da yeni kurulan devletler; Anadolu Selçuklulari, Danismentliler, Saltuklular, Mengücekliler\'in Türk kültür ve medeniyetini Anadolu\'ya tasimalarinin payi büyük olmustur. Bugün Anadolu\'nun her kösesinde o döneme ait mimarr Türk kadini da bu sahada aktif rol oynamistir. Kayseri\'de Hunat Hatun Medresesi, Mardin Hatuniye Medresesi, Erzurum Yakutiye Medresesi, Kayseri Gevher Nesibe Hatun Sifahanesi, Sivas Divrigi Melike Turan Darussifasi, Ilduz Hatun tarafindan yaptirilan Amasya Darussifasi, Ismetiye Zaviyesi, Rabia Hatun Zaviyesi, Mal Hatun Zaviyesi, Danismentli Elti Hatun\'un yaptirdigi Kayseri Gülek Camii, Erzincan\'da Mama Hatun Kervansarayi ve Türbesi, Sitti Radviyye\'nin hayrati Radviyye Hamami, Artuklu Hatunu Zübeyde Hatun\'un Diyarbakir\'da yaptirdigi Haburman Köprüsü, Ahlat\'da meydana

4. Tarihi Gelişimi

Elimizde mevcut bir vakfiyede yer alan vakıfın şu vakıf anlayışı da çok ilginç ve düşündürücüdür: ?Doğru yolu bulup hidayete ulaşmaya muvaffak olan bahtiyar kimse odur ki bu dünyanın ziynet ve süsünden vazgeçer, azimet bağlarını dünyanın lezzetinden keser. Dünya malından Allahın kendisine in?am etmiş olduklarının şükrünü öder. Türlü nimetlerin hakkını ifa eder. Mühimmatından artanları hasenat uğrunda sarfeyler zaririyatından fazla kalanları hayrat yollarına harcar. Zira onun için hayırlı olan budur. Allah indinde kurubata yakınlaştıran da budur. Bunlardan başka kalan işler boştur, havadır. Resulullah efendimiz buyurmuştur ki: ?dünyandan senin olan ancak yiyüp eksilttiklerin giyüp eskittiklerin ve sadaka verüp ipka ettiklerindir?. Bu düşünceler ışığında Osmanlılarda vakıf kurucularının en kalbi duygularıyla Allah?a yaklaşma ve onun rızasını kazanma arzusunda olduklarını anlıyoruz. Vakıf yapan kişiye vakıf ; vakfedilen menkul ve gayr-ı menkule de mevkuf denir.

e-tarih. org

Eyvallah :)

Vakıfların denetimine gelince, Osmanlılar?da denetim yetkisi Anadolu Selçukluları?nda olduğu gibi kadılara aitti. Muhtemelen H. 821?den önce Çelebi Mehmed devrinde bütün kadılık teşkilatı bir merkezde toplanmış, hakim-ül-hükkam ünvanıyla bir baş kadı tayin edilmiş ve bütün vakıfların denetimi ona verilmiş, II. Murad ve Fatih devirlerinde ise bu görevi kadıaskerler yapmıştır. İmparatorluk devirlerinde bazı vakıflar vakfiyelerine denetim yetkisi ile ilgili şartlar koymak suretiyle vakfını kadının denetimine sokmamak için kendi nüfuzu altında bir şahsa nezaret yetkisi vererek onu nazır tayin ediyorlardı. Böylece bir nazıra sahip olan vakıf kadı denetiminden uzak tutuluyordu. Selatin vakıfları Fatih, Yavuz ve Kanuni devirlerinde sadrazamlar, II. Bayezıd ve I. Ahmed devirlerinde ise şeyhülislamlar tarafından denetlenmiştir. Böylece 1826 yılında Evkaf-ı Hümayun Nezareti?nin kuruluşuna kadar Osmanlı vakıfları bu şekilde yönetilmiş ve denetlenmiştir, Bu nezaret vakıflardaki dağınıklığı gidermek, onlar üzerinde otorite kurmak ve muhtelif vakıf idarelerindeki yolsuzlukları engellemek için kurulmuştu. Evkaf-ı Hümayun Nezareti 1826?1839 yıllan arası hızlı bir gelişme göstererek 1839?da ayrı bir?bakanlık? haline gelmiş, bütün mazbut ve mülhak vakıfların denetimini eline almıştır. Yani 1839?1924 yılları arasında imparatorluktaki tüm vakıfların tek merkezi?denetmeni? olmuştur. Cumhuriyetin ilanından sonra vakıfların idare ve denetimi önce Evkaf ve Şer?iyye Vekaleti?ne, bu bakanlığın ilgasından sonra ise Vakıflar Umum Müdürlüğü?ne devredilmiştir.

sn yorumcu günümüzde ki vakıf anlayışı hakkında da bilgi verecekmisiniz?tabii size uygun bir zaman da!

sebil, mescid ve kuyulara bakacak hizmetlilere vakfetmistir.

önlemek, hizmetkarlarin azarlanip dövülmemeleri için kirdiklari kap - kacaklarin yerine konmasi, yoksul kizlara çeyiz verilmesine

yarismak" (Bakara Suresi 148, Al-i Imran Suresi 114. ayetler) ve Peygamber Efendimiz \'in: "Bir insan öldügünde ameli

mensup kadinlar basta Istanbul olmak üzere Anadolu\'nun pek çok yerinde vakif eserler kurmuslardir.

Kanuni Sultan Süleyman\'in zevcesi Hürrem Sultan tarafindan Mimar Sinan\'a yaptirilan cami, medrese, sifahane, hamam,

Vakıf tarafından vakıf şartlarının ve idare şeklinin tanzim; kadı tarafından da tescil edilen hukuki vesikalara vakfiyye veya vakıf-name denir. Bunlar kağıt, deri veya parşömen tomar üzerine yazılırlardı. Nadiren de olsa taşlar üzerine kazınan vakfiyeler de vardı. Bu gibi vakfiyelerde bazen tam metin bazen de vakfiyenin özeti olurdu?. Bir sayfadan oluşan vakfiyeler çoğunlukta olmakla beraber 400 sayfalık? vakfiyeler de mevcuttur. Bugün 1926 yılından önce kurulmuş vakıfların büyük çoğunluğunun vakfiyeleri Ankara?da Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi?nde muhafaza edilmektedir. 50 küsur tanesi Selçuklulara ait olmak üzere yaklaşık 29.000 vakfiyeden söz edilmektedir. Fakat başta şer?iyye sicillerinde olmak üzere diğer kamu arşivlerinde ve özel şahısların elinde olup da çeşitli sebeplerden dolayı Defter-hane?de kaydolmayan vakfiyelerle beraber bu rakamın yaklaşık 35.000?in üzerine çıkabileceği tahmin edilmektedir. Bununla birlikte VGM?nin resmi verilerine göre vakfiyelerin nihai rakamı 27,021?dir.

8. yüzyildan 19. yüzyil ortalarina kadar uzanan bir devirde Islam devletlerinde özellikle Selçuklular ve Osmanlilar zamaninda

önsöz, Istanbul 1990.

vakıf müessesi ve vakfiye, hangi devlet adı altında olursa olsun, toplum-millet-halk adına; hep bir hayır yapma yarışı olarak algılanmalı mı dersiniz?

II. Selim\'in zevcesi ve III. Murad\'in annesi Valide Nurbanu Sultan tarafindan Mimar Sinan Aga\'ya yaptirilan "Valide-i Atik"

Külliyenin içinde yer alan sifahanenin iki tabibi için aranan vasiflar söyle sayilmistir: "Tip ve hikmek kanunlarini bilir, insanlarin

1820 tarihinde kurulan medresenin akarlari arasinda Ankara\'nin çesitli yerlerinde 12 dükkan ve bir degirmen vardi. Vakfiyeye

göre; medreseye fen ilimlerinde mahir bir alimin müderris olmasi ve ayda 5 kurus maas, medresenin üç odasinda kalan

vakıf sisteminde, hayır amacı fazla gibi gözükse de, bilimsel araştırmalar, bu araştırmaların yapılmasını saglayayacak fertler, etkinlikler, araştırmaların yapıldıgı merkezler olmaktadır, degil mi?

Hanedana mensup olmayan servetleri ölçüsünde Istanbul\'un çesitli yerlerine vakif eserler nakseden birkaç Osmanli kadininin

kizi Zeynep Hatun\'da yaptirdigi vakif mektepde okuyan ögrencilere günde bir akçe, yilda bir defa elbise veriliyordu. III.

3- Ara Altun: Anadolu Artuklu Devri Türk Mimarisinin Gelismesi, Istanbul 1978, s. 115, Osman Turan: Dogu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Istanbul 1993, s. 165, Afet Inan: "Kayseri Gevher Nesibe Hatun Sifayesi" Malazgirt Armagani, Ankara 1993,

Kaynaklar

Vakıf Müessesesi

22- Erdem Yücel: "Osmanli Tarihinde Vakif Yapan Kadinlar" Hayat Tarih Mecmuasi, C. 7 Mart 1971, Sa: 2, s. 45-49,

Teşekkür ederim.. İlginize hayranım.. Gönlünüzde tutuşan ilim ateşi hiç sönmesin inşallah :)

21- Erdem Yücel: "Osmanli Tarihinde Vakif Yapan Kadinlar" Hayat Tarih Mecmuasi, c.7, Subat 1971, Sa:1, s. 47, Ayanoglu:

Vakıf araştırmalarının ana kaynağını vakfiyeler oluşturmaktadır. Vakıf meselesinin tetkiki için kullanılacak en önemli malzeme şüphesiz vakfiyelerdir. Bu vesikaların tarih bakımdan kıymetini Ali Himmet Berki şöyle açıklamaktadır: ?Tarihin bir hayli kaynakları vardır. Bunlar arasında vakfiyeler en mevsuk ve o nisbette kıymetli vesaiktendir. Mahkemelerce tanzim olunmuş olmak itibariyle de bunların mündericatının hakikat ve nevs-el-emre muhalif olması muhtemel değildir. Rivayete ve hele sokak dedikodularına dayanan haberlerin ise kıymeti yoktur.?

11- Müjgan Cunbur: "Türk Kadinlarinin Kurduklari Vakif Kütüphaneler" Türk Kadini, Yil: 1 Sa: 3-4, s. 10-11

7-8, Cunbur: s. 33.

mizaç ve ahvalinden anlayan, ilaç tertibinde mahir, kerim ahlakli, güzel huylu, yalan söylemeyen..."(14) Kanuni Sultan

b. Yararlananları bakımından

4. Kurulan vakfın vasıfları, akaratı hakkında bilgilerin yer aldığı tasvir bölümü

Vakif, bir kisinin herhangi bir malini hiçbir etki altinda kalmadan kendi arzusu ile Allah\'in rizasini kazanma niyetiyle, toplum

16- Yücel: s. 49.

İslam tarihinde vakfa dair ilk örnek Hz. Muhammed zamanında karşımıza çıkmaktadır. Onun?Bir insan öldüğünde amelinin sevabı kesilir. Defter-i amali kapanır. Yalnız: sadaka-i cariyesi, ilmi bir eseri, kendisine dua eden hayırlı bir evladı olan kimsenin defter-i amali kapanmaz.? hadisi hem dört halife hem de diğer Müslüman toplumlar ve devletler için bir yol gösterici olmuştur.

"vakfiyelerden yararlanmanın belli şartları var mıdır? "demiştim.

ve dügünlerinin yapilmasina, çalisamayacak kadar yaslanan ve sakatlanan meslek erbabi ile isçilerine fonlar tahsisine, kitap

s 1-8, Yilmaz Önge, Ibrahim Ates, Sadi Bayram; Divrigi Ulu Camii ve Darussifasi, Ankara 1978, s. 47.

vardi.(4) Bunlarin disinda borçlularin borçlarinin ödenmesi, esirlerin esaretten kurtulmasi, alis-verise çikanlarin aldatilmalarini

a. Mülkiyetleri bakımından

külliyesinde medrese, sifahane, imaret, çifte hamam ve sibyan mektebi vardir. Nurbanu Sultan Istanbul\'da su yollarini yaptirmis

"Yedi Sofrali Sakine Hatun" Vakfi; Istanbul\'da Topkapi disinda cami, imam mesrutasi, sebil, sebil mesrutasindan olusuyordu.

kadin vakif, vakif kurma faaliyetine katilmistir. Gelirleri itibariyla daha genis alanlara hizmet götürme imkani bulan hanedana

çılgın Türk hocam, sorunun cevaplanması rica ediyorum... kolay gelsin.

Üçüncü adres İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı?nda yer alan?Vakfiyeler Kataloğu? dur. Bu katalogda H. 440?1331 / M. 1048?1913 yıllarına ait 1.309 adet vakfiye yer almaktadır. Katalog; genel sıra no, kronolojik sıra ve vakıf adlarına göre olmak üzere üç şekilde ve tek cilt olarak hazırlanmıştır.

Roma, Bizans veya bir başka medeniyet; şurası bir gerçektir ki, vakfın menşei İslam öncesi medeniyetlere dayanır. Bizce önemli olan vakıf müessesesinin dünyada ilk nerede ve ne zaman görüldüğü değil; İslamiyet?in zuhuruyla birlikte kazandığı vizyonu ve misyonudur. Hatta daha da ileri giderek vakıf müessesesinin gerçek kimliğini?Türk- İslam Medeniyeti?ne borçlu olduğunu söyleyebiliriz: Kur?an?da doğrudan doğruya?vakıf? kelimesi geçmemesine rağmen onu karşılar nitelikte olan hayrat, infak , sadaka, fi sebil-A t/ah , ita ve birr kavramları yer almaktadır; bu nedenle ülkemizde son 30 yılda başta Fuad Köprülü olmak üzere Bahaeddin Yediyıldız ve Nazif Öztürk gibi vakıflar konusunda uzman araştırmacıların ittifakla vardığı kanaate göre; vakıf müessesesinin kökeni İslam dinine dayanmamasına rağmen bu müesseseler asıl çehresini İslamiyet ile kazanmıştır.

1. Kadı veya kadıların tasdik yazılan ve mühürlerinin yer aldığı bölüm

Mustafa\'nin zevcesi ve III. Selim\'in annesi Mihrisah Sultan vakiflarinin basinda Eyüp\'te bulunan imaret ve Eyüp Camii içindeki medrese, sifahane ve kütüphane gelmektedir. Medrese daha sonra 1837\'de garipler ve bekarlar için bir sifahaneye

1. Vakfın Tarifi

"hayrat", vakfedilen gelir kaynaklarina "akar" denir.(2) Vakfiyelerde vakiflarin kurulus amaçlari, isleyisi, vakfedilen mülkler, vakif hizmetlerinde çalistirilacak hizmetlilerin vasiflari, ücreti, vakif binalarinin bakim ve onarimi, vakif hizmet ve islemlerinden sorumlu mütevelli ve bu görevi daha sonra kimin yürütecegi ile ilgili tüm bilgileri bulmak mümkündür.

12- Yücel: s. 47 Cunbur: s. 10.

Bir sonraki başvuru kaynağı Ankara Tapu-Kadastro Genel Müdürlüğü Tapu Dairesi Başkanlığı?nda yer alan Kuyud-ı Kadime Arşivi olacaktır. Arşivde ağırlıklı olarak tapu-tahrir defterleri yer almaktadır. Kelime manası yazma olan tahrir Osmanlı Devleti?nde yeni fethedilen bir yerin arazi ve nüfus durumunu tespit etmek için?il yazıcısı?, ?muharrir-i vilayet? veya?tahrir emini? denilen memurlar tarafından yapılan sayım ve yazım işlemine verilen addır. Bu işlem o yerin vergi kaynaklarında gelişen değişikliklere göre her 10?20?30 yılda bir yenilenirdi. Bu bilgilerin ayrıntılı yazıldığı defterlere?mufassal defterler?, mufassal defterlerin bir nevi özeti olan defterlere de?icmal defterleri? denir. Bu arşivin vakıf araştırmacıları için önemi tapu tahrir defterlerinin yanı sıra kayda değer sayıda vakfiye ve vakıf defterlerini ihtiva etmesidir.

Araştırmacıların ikinci uğrağı araştırdığı bölgeye ait şer?iyye sicillerinin muhafaza edildiği arşiv veya müze olacaktır. Kadıların devlet merkeziyle yaptıkları yazışmaları, halkın şikayet ve dileklerini, mahalli idarelere ait hukuki düzenlemeleri, o mahallin içtima ve iktisadi hayatına ait mahkeme kararlarının tutulduğu defterlere şer?iyye sicilleri, mahkeme sicilleri veya kadı sicilleri denilmektedir. Kültür, askeri, idari, iktisadi, hukuki ve içtimai açıdan tarih araştırmacılarının şüphesiz gözbebeği olan şer?iyye sicillerinde çok sayıda vakfiyenin mevcudiyetinden söz edilmektedir. Eğer araştırmacı İstanbul veya Rumeli?yi araştırıyorsa İstanbul Müftülüğü Şer?iyye Sicilleri Arşivi'ne, Anadolu?da bir bölge araştırıyorsa da Ankara Milli Kütüphane Başkanlığı İbn-i Sina Okuma Salonu?na müracaat edecektir. Şer?iyye sicillerinde kayıtlı olan vakfiyeler tür bakımından hüccet sınıfına girer. Fakat hem içerik hem de şekil itibariyle diğer hüccetlerden ayrılırıo3,

d. Kiralanmaları bakımından

İslam hukukçularına göre vakıf müessesesi; hicri ilk asırda ortaya çıkmış ve ikinci asrın sonlarına doğru da hukuki şeklini almıştır. İslam hukukçuları bu görüşlerini Kur?an?ın (Al-i İmran / 114, Bakara / 148, 177, 195, 215, 261, 271, 277, Enbiya / 73, 90, Fecr / 18, Hadid / 18, Hakka / 34, Mide / 2, 48, Maun / 3, Müzzemmil / 20 ve Nisa / 114) surelerine ve Hz. Muhammed?in hayırla ilgili hadislerine dayandırmışlardır. Onların bu iddiasını M. Belin, M. De Nauphal, Mercier, Clavel, M. Zeis, Sauteyra et Cherbonneau gibi şarkiyatçılar desteklemişlerdir. Bu iddianın yanı sıra vakfın menşeini İslam öncesi Araplara , Hz. Muhammed?in ölümünden sonra savaşarak veya sulhen ele geçirilen toprak mülkiyeti üzerinde yapılan değişikliklere , Roma hukukuna ve Bizans hukukuna bağlayan batılı hukuk ve ilim adamları da mevcuttur. Ülkemizde vakıf araştırmalarının öncüsü sayılan Fuad Köprülü vakıf müessesesinin menşei ile ilgili makalesinde, vakfın çıkış noktasını Bizans medeniyetine dayandıran Marcel Morand?ın görüşlerine katılmaktadır.

Yukarıda sıralanan şablon çerçevesinde hazırlanan vakfiye mahkemede tutulan şer?iyye siciline istinsah edilip, vesikanın aslı, vakıfa veya onun tayin ettiği mütevelliye veriliyordu. Eğer vakıf, kurduğu vakfın şer?iliğinden daha da emin olmak isterse vakfiyenin aslını İstanbul?da Defter-hane?nin ilgili bürosuna kaydettirebilme hakkına da sahiptir.

Tarihteki - kuruluş tarihi ihtimal de olsa tespit edilebilmiş? ilk vakıf örneği MÖ. 1290?1280 yıllarına ait bir Hitit vakfıdır. Yine milattan önceki devirlere ait bir diğer vakıf örneğini Babil?de görüyoruz. Kral Sumula-ilu, dindar bir çift olan Şaarum ile Şallat?a bir mabet vakfetmiştir. Mezopotamya?dan Arap Yarımadası?nın kuzeyine yöneldiğimizde karşımıza MÖ. 409 yılında Nabat Devleti?nin El-Hicr şehrinde yaşayan Aziz adlı bir şahsın yaptırdığı, kitabesi bir vakfiye niteliğinde olan mezarlık çıkmaktadır. Yine Arabistan?da yer alan başka bir vakıf kurumu da Hz, İbrahim?in vakfettiği Kabe-i Muazzama?dır. Vakıf kurumu, Güney Asya?da yaşayan budistler arasında da yaygındı28. İslam öncesi vakfa dair ilk örnekler faslını Orhun Abideleri'nden kısaca bahsederek kapatacağız.

yaptirmistir. Ayrica her yil Kabe yollarinda bulunan fakirlere Surre Alayi ile gönderilmek üzere para vakiflari tahsis etmistir.

Üçüncü sorunda, vakfiyelerden yaralanma şartları derken neyi kastettin? Vakfiyenin kendisi mi yoksa burada vakıflar mı demeye çalıştın?

dönüstürülmüstür.

II. Bayezid\'in zevcesi Hüsnüsah Sultan 1490 - 1503 yillarinda oglu ile birlikte Manisa\'da bulundugu sirada kurdurdugu Hatuniye Cami\'nin yaninda tesis edilen Hüsnüsah Sultan Kütüphanesi\'nde 401 yazma eser bulunmakta idi.(11)

Türkler, vakıflar konusundaki asıl maharet ve hayırseverliklerini Selçuklu ve Osmanlı iktidarı devirlerinde göstermiş olsalar da, vakıflar; İslam öncesi Türk toplumunda da önemli bir yere sahipti. Bunu, Orhun Abideleri?nin bir parçası olan Kül Tigin Abidesi?nin güney yüzünün onuncu satırında yazılı olan?... aç, fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım.? ve doğu yüzünün yirmi dokuzuncu satırında yazılı olan?... ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım.? cümlelerinde görmek mümkündür.

I. A. s. 172.

Selçuklu Devleti?nin yıkılışından sonra onun varisi olan hanedanlar da kendi hakimiyet sahalarında vakıfların gelişmesine büyük önem vermişlerdir. Hatta bu gelişme 1243?ten sonra bazı Müslüman Moğol hükümdarları zamanında bile devam etmiştir.

?hayatda oldukça bana vefatımdan sonra cami-i şerifde ba-berat-ı ali hatib olan kimesneye meşrut ola? ?ben hayatda oldukça vakf-ı mezkure mütevelli olub vefatımdan sonra evladımın ve evlad-ı evladımın ve evlad-ı evlad-ı evladımın zükürünün ekber ve erşed ve eslahı mütevelli ber vech-i hasbi mütevelli olub... yed-i mütevelli ba?de?l-inkıraz?il-küll ahali-i karye beynlerinde muhtarları olan mütevelli ola? , ?Tevliyet ve meşihatın her ikisini mazbur suvalci hazır şeyhine sonra bunun batnen bade batnin ve neslen bade neslin teakub ve tenasul eden oğullarının aslahına meşrut kılub?hayatda oldukça vakf-ı mezkı2run tevliyeti bana vefatımdan sonra batnen ba'de batnın evlad-ı evladımın ekber ve aslah ve umur-u vakfa alim olana ve ba'del-inkıraz?il-küll zükürüne ve ma?azallah-ı teala silsile-i zükür ve enasım olur ise akrabamın aslahına ve ba'del-inkıraz cami-i mezkurede ba-berat-ı alişan hitabet eden zata meşrut ola?, ?vakf-ı mezkurun tevliyetine sulbi evladımın evladlarından iftihar'ül-emacid ve?1-ikram Es-Seyyid Ahmed Bey ibn Es-Seyyid Mehmed Paşa... merkume mütevelli nasb ve tayin eyledim ba?de Es-Seyyid Ahmed Bey?in evlad-ı evladlarına batnen ba?de batnın karnen ba?de karın mir muma-ileyhin dahi evladları münkarız oldukda evlad-ı evladlarının aslahına ve ekberine batnen ba?de batnın anlar dahi münkarız oldukda hakim izniyle ve cümle marifetiyle kaza-i mezburede ulemanın aslahına vakf ve şart idüb? ?hakk-ı tevliyet hayatda bulunduğumuz müddetçe bana meşrut ola vefatımızdan sonra evlad-ı ekber ve aslahına batnen ba?de batnın tevdi? oluna ve tedbir ve ta?ziri müddet-i ba?de aheri pederimizde kala? Çoğunlukla vakıf, ilk mütevelliliğe kendisini tayin eder, Vefatından sonra bu yetkiyi sulbi kebir oğluna devreder. Fakat sulbi kebir oğlu olsa bile mütevelli olabilmenin bazı şartlan vardır. Bunlar, akil ve baliğ olmak, adil ve güvenilir olmak, kifayet sahibi olmaktır8ı. Eğer bu evlat tevliyeti üstlenebilecek ehliyete sahip değilse; vakıf bu defa kardeşlerinden birini veya ehliyet sahibi bir şahsı mütevelli tayin ederdi. Mütevellilerin icra ettikleri idari hizmetlere tevliyet ciheti, bu hizmetleri karşılığında aldıkları ücrete de vazife denilirdi. Vakfiyelerin birçoğunda tevliyet vazifesi belirtilmiştir. Örneğin, Mevlana Muhiddin Efendi Vakfı tevliyeti (yıllık 531 dirhem), Mülazım Mehmed Ağa ibn. Ali b. Süleyman Vakfı tevliyeti (yıllık 30 kuruş), Şilahşoran Şehsuvarzade El-Hac Ahmed Bey Vakfı tevliyeti (yıllık 40 akçe), Nuri Efendi ibn. İbrahim Vakfı tevliyeti (yıllık 20 kuruş), Hacı Ömer oğlu Ömer Ağa ibn. Ömer Vakfı tevliyeti (yıllık 40 kuruş) ve Veli İsmail oğlu Abdurrahman Es-Seyyid Efendi Vakfı tevliyeti (yıllık 40 kuruş). Bazı vakıfların tevliyet vazifeleri ise muhtemelen ya hasbidir ya da hakimin tasarrufuna bırakıldıysa daha sonra belirlemesi için vakfiyeye yazılmamıştır.

5. Vakfa ait gelir kaynaklarının işletilme biçimi, personel politikası vb. konuların yer aldığı şartlar bölümü

Osmanli devleti zamaninda basta padisah olmak üzere vezir, sultan hanimlar, büyük servet sahibi, orta halliler, geliri daha az olan insanlar tarafindan vakif yoluyla cami, mescid, namazgah, mektep, medrese, kütüphane, ashane, kervansaray, bedesten, çesme, yol, köprü, kale, mesire yerleri, deniz fenerleri, sebiller, dul ve yetim evleri, çocuk emzirme ve büyütme yuvalari meydana getirilmistir. Sadece insanlara yönelik hizmetler degil yasayan her varligin degerli kabul edildigi için; kis aylarinda kuslarin beslenmesinin yaninda köpeklere ekmek dagitilmasina, çevreye gelen leyleklere yiyecek temini için hizmet veren vakiflar

konu içerigi karışır gibi olsa da, faydalanma imkanı kimlere yöneliktir diyebilirim çılgınTürk kardeşim.

23- Ayanoglu: s. 4.

bu konu üstünde durmam lazım... eyvallah çılgınTürk kardeşim.

OSMANLI DEVLETINDE VAKIF KURAN KADINLAR

19- Erdem Yücel: "Osmanli Tarihinde Vakif Yapan Kadinlar" Hayat Tarih Mecmuasi, c. 7, Mart 1971, Sa:2, s. 45-49, Fazil

Sahih vakıflar, gelir kaynakları fere mülklerden oluşan vakıflardır. Asıl vakıf denilince sahih vakıflar kastedilir. Gayr-ı sahih vakıflar, gelir kaynaklarının tamamı temlikname ile veya başka bir şekilde padişahın izni ile sağlanan vakıflardır. Hayri vakıflar, ne kendisine ne de akrabalarına herhangi bir gelir tahsis etmeyen, sadece hayır amacıyla kurulan vakıflardır. Zürri vakıflar, kurucusunun tevliyetini ve gelirlerini kendi ailesine tahsis ettiği vakıflardır. Müessesat-ı hayriye vakıfları, doğrudan doğruya kamu hizmeti görmek amacıyla kurulan vakıflardır. Akar, vakfın amacına uygun hizmet edebilmesi için onu finanse eden gelirlere denir. Avarız vakıfları, bir mahalle veya köy ahali 5mm beklenmedik ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan vakıflardır. İcareteynli vakıflar, icare-i muaccele denilen vakıf akarın gerçek kıymetine yakın peşin kira bedeli ile icare-i müeccele denilen her ay veya her yıl periyodik olarak ödenen kira bedeli karşılığında kullanılan vakıflardır. Mukataalı vakıflar, vakıf bir arazi üzerindeki bina ve ağaçların mülk olduğu bir akarda, mutasarrıfı tarafından her yıl vakfa verilmek üzere kiraya bağlanan vakıflardır. Mülhak vakıflar, Evkaf Nezareti?nin kontrolünde olmakla beraber mütevellileri tarafından idare olunan vakıflardır. Mazbut vakıflar, hem yönetimi hem de denetimi Evkaf Nezareti?nin kontrolünde olan vakıflardır. Menkul vakıflar, para, silah, kumaş, at vs. gibi taşınması mümkün olan nesnelerden oluşan vakıflardır. Nihayet gayr-ı menkul vakıflar ise taşınması mümkün olmayan arazi, arsa vb. gibi mülklerden oluşur.

bir servete sahip olan Kösem Sultan Üsküdar\'da Çinili Camii, Çinili Hamami ve yaninda sibyan mektebini, sebil ve çesmesini

İslam dünyası, Abbasiler?in yıkılışıyla birlikte birtakım siyasi parçalara ayrılmış ve nihayetinde Büyük Selçuklular?ın kurulması ile Doğu Müslüman dünyası Türklerin hamiliğine geçmiştir. İşte bu devirde Selçuklu Devleti?nin Fatımi? Şii çatışmasına karşı takip ettiği Sünnilik siyaseti sayesinde Türk? İslam coğrafyasında birçok dini ve ilmi müessese vücuda getirilmiş, bu da vakıf müessesesinin Abbasiler?den bir kat daha inkışafına neden olmuştur.

Vakiflar Genel Müdürlügü Arsivi\'nde bulunan 30.000 vakif belgesi içinde kadinlarin kurdugu 2309 vakif tespit edilmis, bunlar içinde 1044\'nün vakfiyesi mevcut oldugu belirlenmistir.(8) Ankara Seriyye Sicillerine göre; burada kurulan 151 vakiftan 43

vakıf ya da vakfiyelerde, topluma hizmet amacında olduguna göre, örnegin, gevher nesibe hatun vakfiyesinden, sıradan halk mı faydalanıyor, han kısmından gelip geçen yolcular mı, yoksa bilim yapmak için külliye çevresinde yaşayanlarla beraber, araştırma yapacak olanlar mı?

"Sultan Suyu" adiyla anilan su yollarini yaptirmis ve bununla Yeni Cami\'ye ve Ahmediye Camii\'ne su getirilmistir. III. Ahmed\'in

Moğol istilası devrinde sekteye uğradıktan sonra Anadolu beyliklerinin imar çabaları sayesinde ayakta kalabilen vakıf müessesesi, Osmanlı Beyliği?nin kuruluşunu müteakiben kısa zamanda - özellikle XVI.-XIX. yüzyıllar arasında - adeta zirveye ulaşmıştır. Peki, ama buna neden olan amiller ve imparatorluk devirlerinde vakıf müessesesinin hızla gelişmesinin sebepleri nelerdi? Şimdi bu soruların cevaplarını sırasıyla vermeye çalışalım. Osmanlı Beyliği?nin kuruluş arifesinde Anadolu Selçukluları devrinde Orta Asya?dan Anadolu?ya gelen şeyhlerin ve dervişlerin faaliyetleri herkesçe malumdur. Moğol istilasının yol açtığı bu istikrarsız dönemde Orta Anadolu?da Kırşehir?i merkez tutan Ahi Evran adlı bir derviş etrafında toplanan Ahilik teşkilatı, halkın asayiş ve huzurunu temin etmek için çaba sarf etmiştir. Fuad Köprülü, Osmanlı İmparatorluğu?nun süratle kuruluşu mucizesini onun askeri, dini ve mesleki mimarları olan Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-ı Rum, Bacıyan-ı Rum ve Abdalan-ı Rum?a bağlamıştır. Ona göre Ahiler, imparatorluğun mesleki mimarlarıdır. Anadolu? da sosyal adaleti gerçekleştirmesi bakımından bu mistik tarikat ve teşkilatın büyük bir kuvvet olduğunun farkında olan Osman Bey, bir Ahi olan Şeyh Edebali?ye bazı köyleri temlik ve vakfetmiştir. İlk Osmanlı hükümdarları takip ettikleri bu siyaset sayesinde dervişler ve şeyhler vasıtasıyla hem halkın birliğini sağlamış hem de onların nabzını tutmuşlardır. Böylece Ö. Lütfi Barkan?a göre bir iskan ve kolonizasyon metodu olarak vüzera ve selatin vakıfları dönemi başlamıştır. Aşıkpaşazde, bu nedenle Osmanlı hükümdarlarını?yoksul doyurucu sofra sahipleri? diye tasvir etmektedir.

kervansaray ve su tesislerinin bulundugu Haseki Külliyesi ve yine Hürrem adina yaptirilan Çifte Hamam bulunmaktadir.

Nihayet araştırmacıların göz geçirmesi gereken son arşiv Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi?dir. Bu arşiv ile ilgili İ. Hakkı Uzunçarşılı, İbrahim Kemal Baybora ve Ülkü Altındağ?ın beraber hazırladıkları Topkapı Sarayı Müzesi Osmanlı Saray Arşivi Kataloğu adında bir katalog mevcuttur. Araştırmacılar bu kataloğu taramak suretiyle işlerine yarar bir doküman olup olmadığını tespit edebilirler. Yaklaşık 100 bin civarında belge bulunan bu arşivde çalışabilmek için Kültür Bakanlığı?ndan izin alınması gerekmektedir. Araştırmacılar arzu ederlerse belgelerin mikrofilmini de alabilirler.

İnşallah uygun bir zamanda hem Osmanlı'dan devralınan vakıfların sahibi olan Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün vakıfçılık anlayışına hem de cumhuriyetin ilanından sonraki vakıflara değiniriz Neslihan Hanım

1. Gelirleri bakımından.

Vakıfın belirttiği şartlara göre vakfı yönetmek üzere yine onun tarafından tayin edilen idareciye mütevelli denir. Görevleri arasında vakfın bütünlüğünü her türlü tehlikeye karşı korumak, gelirlerini arttırmak, vakıf personelinin ücretlerini dağıtmak, onların denetlemek, gerektiğinde sorunları ile ilgilenmek vs. hizmetler yer alır, Vakfiyelerde mütevellilik tayini ile ilgili en sık rastlanan klişe cümleler şunlardır:

kesilir, amel defteri kapanir. Yalniz sadaka-i cariye, ilmi eseri ve kendisine dua eden evladi olan kimsenin amel defteri kapanmaz" hadis-i serifindeki "sadaka-i cariye" ile vakfin kastedildigi belirtilmektedir. (1)

IV. Mehmed\'in esi ve II. Mustafa\'nin annesi Gülnus Emetullah Sultan, Hac yolunda çesmeler, sebiller yaptirmistir. 1709 yilinda

2- Yediyildiz: "Türk Kültür Sistemi Içinde Vakfin Yeri" Vakiflar Dergisi, Sa: XX, Ankara 1988, s. 404.

Düzeltme: "server" değil "servet" olacak..

ve bu tesislerle Istanbul\'da su birkaç semte de çesmelerden verilmistir.(15) III. Murad\'in zevcesi Safiye Sultan tarafindan

c. Kendisinden yararlanma bakımından

Mesajınızı okudum.. Çalışmalarınız hakkında bir özet bilgi sunarsanız ben de o mivalde zevkle yardımcı olurum..

7- Ismet Kayaoglu: Islam Kurumlari Tarihi, Ankara 1980, s. 148.

olmustur.(16) Safiye Sultan ayrica Misir\'daki emlakini Mekke, Medine ve Kudüs\'te Kur\'an okuyacak 120 hafiz ile, Mekke\'deki

3. Vakıfın kişisel bilgilerinin yer aldığı tanıtma bölümü

eyvallah kardeşim, gereken cevap alındı tarafımdan... sorumu anladıgın için minnettarım...

Yukarıda kısaca değindiğimiz ve bir menkul vakıf türü olan para vakıfları konusundan biraz daha detaylı bahsetmek gerekiyor. Çünkü araştırma konumuz olan vakıfların önemli bir kısmını para vakıfları teşkil etmektedir.

17- Mücteba Ilgürel: "Kösem sultan\'in Bir Vakfiyesi" Tarih Dergisi, 1966, XVI/21, s. 83-94, Yücel: s. 49.

Geçmisten günümüze uzanan vakiflar Osmanli Devletinde cami, medrese, sifahane, kütüphane, çesme, sebil, imaret, hamam, yol,

5- Mehmet Seker: Islamda Sosyal Dayanisma Müesseseleri, Ankara 1991, s. 153.

kaynak: Diyanet Dergisi

Sn. karakız38

Osmanlı tatbikatında vakıf kuran ilk hükümdar Orhan Gazi?dir. Orhan Gazi, H. 731 (M. 1330) yılında İznik?te bir vakıf kurmuştur. Akabinde 1. Murad, Yıldırım Bayezıd ve Çelebi Mehmed devirlerinde sistemli bir şekilde ilerleyen Anadolu ve Rumeli fetihleri neticesinde sınırlar genişlemiştir. Hem bu sınırların kalıcı kılınabilmesi hem de bir sonraki fetih yürüyüşü için destek alınabilmesi mühim bir mesele olmuştur. Osmanlı hükümdarları bu sorunu derviş ve şeyhlere kurdukları zaviye vakıfları ile çözme yoluna gitmişler ve bunda da başarılı olmuşlardır, Tabiki o devirde sadece sınır boylarında zaviye vakıfları kurulmakla kalınmamış, başta eski başkent Bursa ve yeni başkent Edirne olmak üzere birçok Osmanlı şehrinde bir iskan ve imar metodu olarak selatin, vüzera ve ulema vakıfları kurulmuştur. Fatih Sultan Mehmed?in İstanbul?un fethini müteakip kurulmaya başlanan imaretler, özellikle hanedan üyeleri ve askerler sayesinde Osmanlı İmparatorluğu?nun?klasik dönemi?nde çok büyük ehemmiyet kazanmış ve?Osmanlı Dönemi Anadolu-Türk Şehirciliği? ne yön vermiştir. Hatta Neşri?ye göre, İstanbul?un tamamını Sultan Mehmed Han yapmıştır. Bahaeddin Yediyıldız haklı olarak imaret sitelerini?tesisler manzumesi? diye nitelendirmektedir. Yavuz Sultan Selim?in Mısır, Suriye ve Arabistan?ı fethiyle?Haremeyn Vakıfları? önem kazanmıştır. Haremeyn, Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere şehirlerine verilen ortak bir addır. Haremeyn halkının ve hacıların ihtiyaçları İslam devletlerinde sultanların gönderdikleri hediyeler ve toplanan paralar ile finanse ediliyordu. Osmanlı Devleti?nde bu hediye ve paraların Haremeyn?e gönderilme organizasyonu 54 Yıldırım Bayezıd devrinde başlamış ve Yavuz?un Hicaz?ı ilhakı ile birlikte her yıl aksatılmadan devam etmiş, üstelik H. 2 Recep 996 / M. 29 Mayıs 1588 tarihinde Haremeyn Evkaf Nezareti kurulmuş ve Darüssa?ade Ağası Mehmed Ağa nazırlığa tayin edilmiştir55. XIX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar mütevelli veya nazırlar tarafından yönetilen vakıflar, 12 Rebi?ül-evvel 1242 (14 Ekim 1826) tarihinde Evkaf-ı Hümayun Nezareti?nin kuruluşuyla birlikte bu merkezde toplanmıştır. Bu vakıflar nihayet cumhuriyetin ilanını müteakip 3 Mart 1340 (1924) tarihli kanun gereği Şer?iyye ve Evkaf Vekaleti?nin lağvedilmesinden kısa bir müddet sonra şimdiki adı Vakıflar Genel Müdürlüğü olan Vakıflar Umum Müdürlüğü?ne devrolunmuştur.

3. soruyu yineleyim o halde, içerik aynı olacak, dış yazı degişecek şu durumda...

vakfiyelerden yararlanmanın belli şartları var mıdır?

Abbasiler devrinde, vakıf müessesesi, İslam hukukunun tedvini çalışmaları esnasında önemli bir yer tutmuştur. İmam-ı Azam?ın öğrencisi Ebu Yusuf un, zamanın temayül ve ihtiyaçlarına göre vakıf müessesesini bütün yönleri ile ele alması neticesinde vakıfların hukuki esasları tespit edilmiş ve Ebu Yusuf un acil vakıfları caiz görmesiyle birlikte vakıf müessesesi, İslam dünyasının her köşesine süratle yayılmıştır.

Osmanlı Devleti?nde vakıflar, 1826 yılında Evkaf Nezareti?nin kuruluşuna kadar merkezi bir idareden yoksun idi. Buna en büyük engel, vakıfın, kurduğu vakfın idare şeklini ve idarecilerini tek başına belirleyebilme yetkisi idi. Herhangi bir vakıf vakfiyesine koyduğu?evlad-ı evlad? tabiri ile tevliyet yetkisini nesli tükeninceye kadar çocuklarına veya torunlarına, nesli tükendikten sonra ise üçüncü bir şahsa devredebiliyordu. Yani vakıf ölümünden birkaç yüzyıl sonraki mütevelliyi dahi seçme yetkisine sahipti. İşte bu nedenle sahih vakıflar merkezi idarenin müdahalesine maruz kalmıyor, tamamen bağımsız bir kurum olarak çalışıyordu.

25- Vakiflar Genel Müdürlügü Arsivi: Zahide bint-i Es-Seyyid Üveys Efendi (1235-1840), s. 171-173.

13- Cunbur: "Selçuklu ve Osmanli Devirlerinde Kadinlarin Kurduklari Sifahaneler" Erdem, C. 3, Sa:8, s. 344

5. Osmanlı Dönemi Vakıf Çeşitleri

Turhan Valide Sultan\'in hayratlari arasinda, 1663 tarihli vakfiyesine göre; mektep, darul hadis, sebil, çesme, hünkar kasri, türbe ve çarsi vardi.(18)

yazının tamamını ilgi ile okudum hocam yazınızı takip edecegim

2, Allah?a hamd ü sena, Hz. Muhammed?e salat ü selamın yer aldığı dibace bölümü

Sultan Vakfiyeleri -Belge Yayinlari- Tarihi Arastirmalari ve Dökümantasyon Merkezleri Kurma ve Gelistirme Vakfi Yayinlari,

yazilmasina, cezaevlerinde mahkumlarin ihtiyaçlarinin karsilanmasina(5) kadar uzanan çok genis vakif amaçlari mevcuttu.

ögrencilere ayda 60 para verilmesi sart konmustur. (25)

araştırma yapılıyor, bu araştırmalardan, normal olarak araştırma-bilim yapan kişiler faydalanır, burda bir sorun yok.

çok iyi olur hocam vakıflar konusunda çok azda olsa bilgim var ama detaylı ögrenmek işlevselligini ve tarihini bilmek daha güzel tabii ki ellerinize saglık

e. İdareleri bakımından

karsilamayi amaçlamistir. Vakiflarin temelinde, "ben" degil "biz" suuru ile yetisen fertlerin maddi ve manevi zenginliklerini baska

yararina tahsis etmesidir. Vakif kurucusunun akil sahibi ve hür olmasi, vakfa razi olmasi, bu isi hayir amaciyla yapiyor olmasi gibi sartlari vardir. Vakfin kurulus belgesine "vakfiye-vakifname", vakif yapan kisiye "vakif", vakfedilen bina ve müesseselere

Osmanli tarihinin en hayirsever sultanlarindan biri olan Bezm-i Alem Valide Sultan\'in yaptirdigi eserler arasinda; Gureba

Temelinde insanlar arasinda yardimlasma ve dayanisma anlayisi yatan vakif müessesesi sosyal, ekonomik, dini, hukuki ve kültürel yönleriyle insan hayatina etkisi sebebiyle farkli adlarla bile olsa geçmisten günümüze varligini sürdürmüstür. Islam hukukunun temel kaynaklari olan Kur\'an-i Kerim ve hadis-i seriflere baktigimizda, vakfi tesvik edenemirlererastlanmaktadir. Kur\'an-i Kerim\'de: "Allah yolunda mal harcamak" (Bakara Suresi 195, 261. ayetler), "hayir yapmakta

cilginturk71 çok teşekkür ederim...

Vakfiye tabanlı bir araştırma yapmak isteyen araştırmacıların öncelikle Ankara?da bulunan VGM Arşivine ait 3 ciltlik Osmanlıca veya 10 ciltlik günümüz Türkçesi ile vakıf adlarına göre alfabetik olarak hazırlanmış ve 6234 adet vakfiye defterinin künye bilgilerini ihtiva eden fihristlere başvurması gerekmektedir. Şehir tarihçiliği alanında uzmanlaşan Suraiya Faroqhi, Vakıflar Arşivi?nin esasında vakıflar üzerine çalışan araştırmacılar için önemli bir kaynak olduğunu, hatta mevcut çoğu belgenin özellikle de hüccetlerin asıllarının özel kişilerin elinde olması veya son yüzyıllık dönemde çeşitli nedenlerden dolayı geriye pek bir şey kalmaması nedeniyle çok değerli olduğunu, ancak bu hüccetlerin kopyalama yanlışlıklarına maruz kalabileceğini hatırlatıyor ve araştırmacılar için bir not ekliyor: ?... Ama sorunlu nüshalar bile hiç yoktan iyidir.? Bu arşivde vakfiyelerin yanı sıra Vakıf / Evkaf defterleri de araştırmacılar için pek muteberdir, çünkü bu defterlerde dini ve kültürel müesseseler çeşitlerine göre ayrı ayrı sıralanıp vakfın ismi, yeri ve yıllık gelir? gider bilançoları hakkında detaylı bilgi verilir.

İkinci sorunun cevabını şöyle izah edeyim.. Çalışmış olduğum imparatorluk devirlerinde kurulmuş vakıfların ilk dönemlere rastlayanları saf bir Allah'a yaklaşma duygusuyla ve hükümdarların şehirleşme faaliyetlerine katkı sağlamak adına yapılsa da ekonominin bozulmaya başladığı 17. yy ile birlikte server sahipleri mal varlıklarını devlet müsaderesinden kurtarıp nesillerinin geleceğini teminat altına almak için vakıf kurma yolunu seçmişlerdir.. Çünkü devlet vakıflara dokunamıyordu.. Burada bir sui istimal sözkonusu..

Kösem Sultan\'in baslattigi Çanakkale hisarlarinin yapimi Turhan Valide Sultan zamaninda tamamlanmistir.(17)

Arapça bir kelime olan?vakf? sözlük anlamı itibariyle durdurma, hareketten alıkoyma, hareketsiz bırakma manalarına gelir Eş anlamlısı?habs?dır. Hukuki açıdan vakıf: ?menfaati ibadullaha ait olur vechile bir aynı , Cenabı Hakk?in mülkü hükmünde olmak üzere temlik ve temellükten mahbus ve memnu kılmaktır? İmam-ı Azim Ebu Hanife?ye göre vakfın tarifi şöyledir: ?Vakıf mülk olan bir aynı, vakfedenin mülkünde habsetmek ve menfaatlerini gelirini; fakirlere veya diğer hayır yollarına tasadduk etmekten ibarettir?. Ebu Hanife?nin talebeleri İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed ?e göre ise vakıf: ?Mülk olan bir aynı, devamlı olarak Allah?ın mülkü olmak üzere temlik ve temellükten menetmek ve menfaatlerini Allah?ın kullarına tasadduk etmektir? . Bu ikinci tarif, incelediğimiz vakfiyelerde de görüldüğü gibi Osmanlı tatbikatında daha yaygındı.

24- Zeliha Gören: "Vakiflar Kuran Türk Kadinlari" Türk Kadini, Yil:1, Sa:2, s. 22-24.

6. Vakfın Yönetim ve Denetimi

7. Bedduanın, vakfiye tarihinin ve şuhud?ul-hal jürisinin yer aldığı son bölüm

kütüphane, mektep ve müezzin odalari bulunmaktadir. (20)

vakıf ya da vakfiye dedigin kurumdan, kimler nasıl, ne şekilde yararlanmaktadır.

cılgınturk71 vakfiyelerle ilgili kaynak tavsiye edebilirmisin bu arada özeline msj attım bu konuda yardımına ihtiyacım var...

14- Cunbur: s. 345, Yücel: s. 47.

tanesi, Edirne\'de kurulan vakiflarin %20\'si kadinlara aittir. Edirne\'de kadinlarin kurdugu vakiflarin %70\'i ise halktan kadinlara aittir.(9) "1546 tarihli Istanbul Tahrir defterine göre ise, 2517 vakfin 913\'ü kadinlara aittir. Ayrica Istanbul\'da 1930\'lu yillarda mevcut ve tamami Osmanli döneminde yapilmis olmasi lazim gelen 491 çesmenin 128 tanesi (% 28) kadinlar tarafindan kurulan vakiflarca insa edilmistir.(10)

Para vakfı, bir vakfın mal varlığının tamamının veya bir kısmının nakit para olarak karşılanmasıdır. En geç Fatih devrinde başladığı tahmin edilen para vakıflarının?Osmanlı Vakıf Medeniyeti? içerisinde önemli bir yeri vardı. Örneğin; Hasan Yüksel, XVII. yüzyıl Osmanlı vakıfları üzerine yaptığı araştırmasında vakıf kurucuları arasında para vakfedenlerin % 22,68?i, XVIII. yüzyıl Osmanlı vakıflarını konu alan Bahaeddin Yediyıldız ise bu oranın incelediği asırda % 28 olduğu sonucuna varmıştır. Bununla birlikte para vakıflarının İslam hukukuna göre caiz olup olmadığı tartışması her zaman devam ede gelmiştir. Fakat vakıf kurucuları, taşınır malların vakfedilmesine cevaz veren İmam Muhammed b. Hasan Al-Şeybani?nin (M. 749?804) görüşlerini esas almışlardır. Bu defa da İslamın yasakladığı faiz yani riba konusu ortaya çıkmıştır. Vakfiyelerinde İslamın yasaklamış olduğu riba tabirini kullanmak istemeyen vakıf kurucuları bu sorunu kendi icat ettikleri?muamele-i şer?iyye? veya?hile-i şer?iyye? dedikleri bir usul ile aşmışlar ve % 15?i geçmemek şartıyla paralarını faize koyarak vakıflara tasarruf etmişlerdir. Muamele-i şer?iyye usulünün meşruiyeti tartışmalarına Ebussuud Efendi cevaz vererek son noktayı koyunca bu tartışmalı usul nakit para vakfeden her vakıfın vakfiyesine koyduğu?ba yed-i mütevelli rehn-i kavi ve kefil-i mel?i veyahud ikisinden biriyle alavech?il-helal onu on bir buçuk guruş hisabı üzere imal ve istirbah olunub, mütevelli marifetiyle sene-i sene irbah ve istirbah olunub? ?a1avech?il-hekil ba-yed-i mütevelli kefalet koya ve rehn-i şer?i ile senevi ziyade ve noksan olmayub ve kalemiye namıyla dahi bir nesne alunmayub onu onbir buçuk hesabı üzere istirbah olunub?, ?alavech?il-helal ba yed-i mütevelli rehn-i kavi veya kefil-i mel?i ile onu on bir buçuk guruş hisabı üzere istirbah olunub?, ?rehn-i kavi ile onu on bir buçuk guruş hisabı üzere alavech?il-şer?i istirbah olunub? gibi formüllerle tüm imparatorluk coğrafyasına yayılmıştır.

I. Ahmed\'in esi IV. Murad\'in annesi Mahpeyker Kösem Sultan Osmanli tarihinin bilinen en önemli kadinlarindan biridir. Büyük

2. Vakfiye

günümüz vakıflarında demek bu sorunumuz var;

Birinci sorunun cevabı EVET.. İslamdan önce de İslamın kabulünden sonra da vakıf kurmanın ilk amacı dinidir.. Tanrı'nın sevgili bir kulu olabilmek için yarışılmıştır adeta..

15- Yücel: s. 48.

"Günümüz vakıf eserleri ya müze ya da ilim-kültür-eğitim sektörlerinde faaliyet gösteren yeni kurulmuş vakıflara 49 yıllığına kiralanıyor.. Herkes istediği gibi faydalanamıyor ne yazık ki.."

Ayanoglu: s.4.