Ve gösterdiği ve enzarın temaşasına neşrettiği mehasin-i san'at, faidesiz ve abes kalmamak için; onlardaki makasıdı ders verecek bir rehber tayin edecektir.

Sözler - 745

İşte bu hakikata binaen iman ederiz ki: Bu kainattaki görünen bütün güzellikler öyle bir güzelden geliyor ki; bu mütemadiyen değişen ve tazelenen kainat, bütün mevcudatıyla ayinedarlık dilleriyle, o güzelin cemalini tavsif ve tarif eder.

Hem madem muntazam bir fiil, failsiz olmaz.

Üçüncü Nokta:

Öyle ise zişuurlardan birisini tayin edip, onun ile o rububiyetini ilan edecektir.

Yani bir bina, bir dülgerliğe delalet eder.

Hem marziyatını zişuurlara tebliğ etmek için, birisini bütün zişuurların fevkinde bir makama çıkaracak ve marziyatını ona bildirecek, onlara gönderecektir.

Eğer dalaletin hadsiz çirkinliğiyle ve isyanın menfur kubhuyla mukabele edip karşılasan, en çirkin bir mahluk olmakla beraber, bütün güzel mevcudatın manen menfurları olursun.

Hem kainatı bütün mevcudatıyla mizanı altına alan ve bütün ecram-ı ulviye ve süfliyenin müvazenelerini idame ettiren ve güzelliğin en mühim bir esası olan tenasübü veren ve her şeye en güzel vaziyeti verdiren ve her zihayata hakk-ı hayatı verip ihkak-ı hak eden ve mütecavizleri durduran ve cezalandıran bir adiliyetin haşmetli güzelliğine bak gör.

Ve o ulvi makasıdını sair zişuurlara bildirmekle kemalatını izhar etmek için, birisini muallim tayin edecektir.

Çünki bilfiil en mükemmel bir surette o vazifeleri yapmıştır.

Elbette bu Hakim-i Hakim ve Sani'-i Alim, rububiyetini göstermek ister.

Manidar bir kitab, katibsiz olmaz.

Hem madem bir işde iki hakimin bulunması, o işin intizamını bozuyor.

Hem zemin sofrasında Kerim-i Mutlak olan Rahman-ı Rahim'in misafirlerine, rahmet tarafından ihzar edilen hadsiz taamların ayrı ayrı ve güzel kokularına ve muhtelif, süslü renklerine ve mütenevvi, hoş tatlarına ve her zihayatın zevk u safasına yardım eden cihazlara bak, ikram ve kerimiyet-i Rabbaniyenin gayet şirin cemalini ve gayet tatlı güzelliğini gör.

İşte bu mezkür misallere kıyasen esma-i hüsnanın her birisinin kendine mahsus öyle kudsi bir cemali var ki; bir tek cilvesi, koca bir alemi ve hadsiz bir nev'i güzelleştiriyor.

Teşkil ettiği alem-i İslam ve gösterdiği nur-u İslamiyet, bir şahid-i adil ve sadıktır.

Demek bu kainatta bulunan bütün güzelliklerin enva'ı ve çeşitleri, alem-i gayb arkasında tecelli eden ve kusurdan mukaddes, maddeden mücerred bir cemalin esma vasıtasıyla cilveleri ve işaretleri ve emaratlarıdır.

Silsile-i kainat kadar kuvvetli şu bürhanı ne ile kırabilirsin?

Şu masnuat adedince hakikatin şuaını gösteren hadsiz delikli ve kafesli şu pencereyi ne ile kapatabilirsin?

Hem izhar ettiği güzel san'atlarıyla, san'atperver ve san'atını çok sever bir Sani'dir.

Ve hakikatları ise, esma-i İlahiyeden feyz alırlar ve onların bir nevi gölgeleridir.

Bütün maddi güzellikler, kendi hakikatlarının ve manalarının manevi güzelliklerinden ileri geliyor.

Elbette zişuurlardan arzularını ve onlardaki marziyatı ne olduğunu, bir mübelliğ vasıtasıyla bildirecektir.

Cemal-i Sermedi'nin derece-i haşmetini anla.

Hem bütün kainatı enva'ıyla beraber bir kitab-ı kebir-i hikmet ve öyle bir kitab ki; her harfi yüz kelime, her kelimesi yüzer satır, her satırı bin bab, her babı binler küçük kitab hükmüne getiren hakimiyet-i İlahiyenin cemal-i bimisaline bak, gör.

Ve son derece mükemmel unvanlar, o failin son derece kemaldeki sıfatlarına delalet eder.

Ve sevdiği san'atlarını teşhir için, bir dellalı kurb-u huzuruna müşerref edip, teşhire vasıta edecektir.

Ve şu nihayet derecedeki intizam ve hikmet dairesindeki ef'al, bilbedahe unvanları ve isimleri mükemmel olan bir faili gösteriyor.

Bediüzzaman

Şimdi ey biçare münkir-i gafil!

Bir tek çiçekte bir ismin cilve-i cemalini gördüğün gibi, bahar dahi bir çiçektir ve Cennet dahi görülmedik bir çiçektir.

Ve son derece-i kemalde sıfatlar, şüphesiz son derece mükemmel olan şuunat-ı zatiyeye delalet eder.

Nurun gelmesi elbette nuraniden ve vücud vermesi her halde mevcuddan ve ihsan ise gınadan ve sehavet ise servetten ve talim ilimden gelmesi bedihi olduğu gibi, hüsün vermek dahi hasenden ve güzelleştirmek güzelden ve cemal vermek cemilden olabilir, başka olamaz.

Öyle de unvanların ve isimlerin dahi masdarları ve menşeleri, sıfatlardır.

Öyle ise, o hakim birdir.

Dördüncü Nokta:

Yirmi İkinci Söz'de izah edilen şu temsile bak ki nasıl mükemmel, muntazam, sanatlı, saray gibi bir eser, bilbedahe muntazam bir fiile delalet eder.

Yıldızların, güneş ve kamerin muntazaman hareketlerinden tut, ta badem çiçeklerine kadar herbir taife o kadar muntazam, o kadar mükemmel bir surette Kadir-i Ezeli'nin o taifeye verdiği nişanları, formaları, güzel libasları ve tayin ettiği harekatı, bin defa ordudan daha muntazam bir tarzda izhar ediyor.

Hem madem o Hakim, bütün yaptığı icraat-ı hakimane şehadetiyle, hem gösterdiği asar-ı haşmetle bir Sultan-ı Zülcelal'dir.

Hem Fettah ve Musavvir isimlerinin tecellileriyle başta insan olarak bütün hayvanatın, su katrelerinden açılan pek çok manidar suretlerine ve bahar çiçeklerinin habbe ve zerreciklerinden açtırılan çok cazibedar simalarına bak, fettahiyet ve musavviriyet-i İlahiyenin mu'cizatlı cemalini gör.

Ve mükemmel bir istidat ise ali bir ruh ve yüksek bir zatın vücuduna delalet eder.

San'atlı bir nakış, nakkaşsız olmaz.

Öyle ise şu kainatın mevcudatı, perde-i gayb arkasında bir Hakim-i Mutlak'ı vardır.

Bediüzzaman - Şualar

Biz de deriz ki: Madem şu kainat ve mevcudat var ve içinde ef'al ve icad var.

Öyle de zeminin yüzünü, belki kainatı dolduran müteceddid eserler, bilbedahe gayet derece-i kemalde bulunan ef'ali gösteriyor.

Ve şu kainatta dercettiği tılsımı ve şu mevcudatta gizlediği muamma-i rububiyeti manasız kalmamak için, herhalde bir rehber tayin edecektir.

İşte başta insan olarak bütün hayvanatın muntazaman bir perde-i gaybdan gelen erzaklarına bak, rahmaniyet-i İlahiyenin cemalini gör.

Hem gösterdiği ihsanat ile, gayet Rahim bir Rab'dir.

Hangi perde-i gafleti üstüne çekebilirsin?

Ve mükemmel sıfat ve o mükemmel meleke-i sanat, bilbedahe mükemmel bir istidadın vücuduna delalet eder.

Hem madem şu mevcudatın tabakatı, bir ordudan bin defa daha muntazam bir emir ile hareket ettiği bilbedahe görünüyor.

Ve mükemmel, muntazam bir fiil, bizzarure mükemmel bir faile ve mahir bir ustaya, bir dülgere delalet eder.

Çünkü fenn-i sarfça nasıl ism-i fail masdardan yapılır.

çünki herşeyde san'at ve hikmet o derece acibdir ki; o şeyin sani'i, herbir şeye muktedir olacak, herbir işi bilecek bir derecede kadir-i mutlak olmak lazım gelir.

Çünkü muntazam, hakimane fiiller, failsiz olmadığı kat'iyen malüm.

Nasılki cesed ruha dayanır, ayakta durur, hayatlanır ve lafız manaya bakar, ona göre nurlanır ve suret hakikata istinad eder, ondan kıymet alır.

Hem madem sinek kanadından ta semavat kandiline kadar mükemmel bir intizam var.

Hiçbir cihette içine şüphe girmeyen müteselsil bir bürhan-ı hakikattir.

Ve mükemmel usta ve dülger unvanları, bilbedahe mükemmel bir sıfata, yani sanat melekesine delalet eder.

Hem bütün yavruların mu'cizane iaşelerine ve başları üstünde ve annelerinin sinelerinde asılmış tatlı, safi, ab-ı kevser gibi iki tulumbacık süte temaşa eyle, rahimiyet-i Rabbaniyenin cazibedar cemalini gör.

Baharın tamamına bakabilirsen ve Cennet'i iman gözüyle görebilirsen bak gör.

Madem hakikat ve hikmet böyle iktiza ediyor ve şu vezaife en elyak Hazret-i Muhammed Aleyhissalatü Vesselam'dır.

Öyle ise bir olmazsa, mevcudat adedince ilahların bulunması lazım gelir.

Öyle ise o zat, doğrudan doğruya bütün kainatın fevkine çıkıp, bütün mevcudattan geçip, bir makama girmek lazımdır ki; bütün mahlukatın Halıkı ile umumi, ulvi, külli bir sohbet etsin.

Elbette şu kainatı dolduran ef'al-i hakimanenin bir faili ve yeryüzünün mevsim-be-mevsim tazelenen hayretfeza nukuşlarının, manidar mektubatının bir katibi, bir nakkaşı vardır.

O ilahlar hem birbirine zıd, hem birbirine misil olacaklar ve o halde şu acib intizam bozulmamak, yüzbin defa muhaldir.

Hem insanın geçmiş tarihçe-i hayatını, buğday tanesi küçüklüğündeki kuvve-i hafızasında ve her nebat ve ağacın gelecek tarihçe-i hayat-ı saniyesini çekirdeğinde yazmasına ve her zihayatın muhafazasına lüzumu bulunan alat ve cihazata, mesela arının kanatçıklarına ve zehirli iğnesine ve dikenli çiçeklerin süngücüklerine ve çekirdeklerin sert kabuklarına bak ve hafiziyet ve hafıziyet-i Rabbaniyenin letafetli cemalini gör.

Hem hilkat-i alemde gösterdiği muhayyir-ül ukül tezyinatın ne demek olduğunu ve mahlukat nereden gelip nereye gideceğini, rububiyetinin hikmetiyle zişuura bildirmek istediği anlaşılıyor.

İşte Mi'rac dahi, bu hakikatı ifade ediyor.

Eğer Cemil-i Zülcelal'in esmasındaki hüsünlerin mevcudat ayinelerinde bir cilvesini müşahede etmek istersen, zeminin yüzünü bir küçük bahçe gibi temaşa edecek bir geniş, hayali göz ile bak ve hem bil ki: Rahmaniyet, rahimiyet, hakimiyet, adiliyet gibi tabirler, Cenab-ı Hakk'ın hem isim, hem fiil, hem sıfat, hem şe'nlerine işaret ederler.

Hem madem bu kadar gösterdiği asar-ı lütuf ve merhamet ve garaib-i san'at ile zişuura kendini tanıttırmak ve sevdirmek ister.

Ve kabiliyet-i zatiye o mükemmel şuun-u zatiye, bihakkalyakin hadsiz derece-i kemalde olan bir zata delalet eder. İşte bütün alemdeki asar-ı sanat ve bütün mahlukat, her biri birer eser-i mükemmel olduğundan, her biri bir fiile ve fiil ise isme, isim ise vasfa ve vasıf ise şe'ne ve şe'n ise zata şehadet ettikleri için; masnuat adedince bir tek Sani'-i Zülcelal'in vücub-u vücuduna şehadet ve ehadiyetine işaret ettikleri gibi; heyet-i mecmuasıyla, silsile-i mahlukat kadar kuvvetli bir tarzda bir mi'rac-ı marifettir.

Aynen öyle de; bu maddi ve cismani olan alem-i şehadet dahi bir ceseddir, bir lafızdır, bir surettir; alem-i gaybın perdesi arkasındaki esma-i İlahiyeye dayanır, hayatlanır, istinad eder, can alır, ona bakar, güzelleşir.

Hem gösterdiği tezyinat ve merak-aver san'atlarıyla, zişuurların nazar-ı istihsanını asarına celbetmek isteyen bir Halık-ı Hakim'dir.

O güzelliğe karşı iman güzelliğiyle ve ubudiyet cemali ile mukabele etsen, çok güzel bir mahluk olursun.