Yani kim gök Tanrısın vurmağ-içün

TENGRİM aytgay "Ya Muhammed asi kanı?"

Rabbim meni muradımnı berer mukin?

Divan?da tengri kelimesinden türeyen tengrigen?Tanrıya tapınan bilgin, bilgin kimse? (DLT 2005: 377,389) sözcüğünü de görmekteyiz.

Mustafa'ga matem tutub kirdim mena

(Kaşgarlı Mahmud, Divan-ı Lügati?t-Türk, ?Tengri? s.551 Kabalcı Yayınevi, Mayıs 2005? İstanbul)

Aşık dilin safa kılıp yürür bolğay

"Kutluluğla geldiğince her uruc,

Hakk cemalin körsetmese damen bolay

(Kıta başlarındaki rakamlar Tengri kelimesinin geçtiği 14 hikmetin Dr. Hayati Bice tarafından hazırlanan ve Türkiye Diyanet Vakfı yayınları arasında yayınlanan Divan-ı Hikmet neşrindeki sıra numarasını göstermektedir.)

Yaman işim kılmışlarım hazır bolsa

İslam öncesi Tengri

Sohbet canı semirdür hem?aşıkun?ömridür

Kanlar töküb közlerimdin zar ingresem

Allah teyu fena bolgıl bağrıng küysün

Her guşede taat kılğıl TENGRİM güvah

Bir söz birle yaranlardın boldı cüda

Sıdkıng birle Allah de gil TENGRİ bilsün

Hali dilin heçkim bilmes TENGRİM güvah

Tünler kobub taat kılgıl TENGRİ süysün

Ta ki yığlab secde eyley TENGRİ'ge keç

16. yüzyılda Güvahi: Ki Tanrıya yaraşur yalunuzluk (Güvahi, H.388)

(Yunus Emre Divanı, F. 73a., T. 11b, DTCF. 11b.)

Kök tengrige men ödedim

Gafillikde yürüdin sen it dek kezip

(Güvahi, H. Pend-name, haz: Mehmet Hengirmen, Kültür ve Turizm Bakanlığı yay, Ank 1963)

Yusuf Has Hacip, ?Kutadgu Bilig? yani?Mutluluk Veren Bilgi? adlı eserine, ?Tenri ezze ve celle ögdilsin ayur? diye başlar.

Pinhan yürüb taat kılğıl TENGRİ bilsin

?Üstte mavi gök altta da yağır yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğulları yaratılmış.?

Pir-i Türkistan Hoca Ahmet Yesevi'nin dilinden Tengri;

"Ve'l yebkü kesiran" deb TENGRİ aydı

Dünya koyğan ahiretka yeter dostlar

(ARAT, Reşit Rahmeti, Atabetü?l-Hakayık, TDK yay, Ank 2006, s. 84)

Türkler Müslüman olduktan sonra bile yaratıcının adını Türkçe olarak anıyorlardı.

Derviş bolsang taat kılğıl kılma riya

?Tanrı? anlamında kullanılan Türkçe sözcüklerden biri de Ugan?dır. ?Muktedir olmak, yapabilmek? demek olan u-eylem kökünün türevi olan sözcük, Uygurlar döneminde de?ilahi? anlamında yaşıyor, İslamlığın benimsemesinden sonra, Karahanlı Türkçesinde Ar. Kadir?i karşılayan yaygın bir öğe olarak karşımıza çıkıyordu. Örneğin Kutadgu Bilig?deki Ugan ol köni çın törü birgeçi?Tanrıdır doğru, gerçek yasa veren ? (KB 3192) bunlardan biridir.

Hak Çalab'un emrile erenün himmetidür

Yine mecd mürüvvet fütüvvet ugan

"Asi layık emes" deban aytar ermiş

Rylands, Kur?an tercümesinde de tengri kelimesinin?ilah? anlamında kullanıldığını, bu kullanılışın daha sonraki metinlerde de yaygınlaşarak devam ettiğini görürüz: Ol Tangrı kök içinde idi erür, hem yer içinde idi erür? Gökteki ilah da yerdeki ilah da O?dur? (Zuhruf 43/84) (Ata 2004: 126). Yer kök idisi tuta and ol ruzi rastanıng mengizlik kim sözleyür sizler. ?Göğün ve yerin rabbine andolsun ki bu vaad, sizin konuşmanız gibi kesin ve gerçektir?(Zariyat 51/23) (Ata 2004:144)

Keçe kündüz kaim turdı TENGRİM bildi

Dostlarımını men küldürdüm

Alıb kelgey dergahığa uşbularnı

Yalğan derviş kayda barsa zevk ü da'va

TENGRİ saqlasun o her gün yer uruc."

Resulullah sünnetin,

İlhanlı hükümdarı Gazan Mahmud dönemine ait bir para.

Gök ve Tanrı kelimelerinin Orhun Yazıtlarında kullanılışına bakacak olursak başlıca şu örnekleri görürüz:

Andın songra has buzruklar nazar kılsun

Öteki yüzünde ''Tengri-yin Küchündür. Ghazan Mahmud. Ghasanu Deledkegülügsen.'' yazıyor.

(Ahmed Yesevi, Divan-ı Hikmet, Yayına Hazırlayan: Dr. Hayati Bice; T. Diyanet Vakfı yayınları. 4. Baskı; 2005-Ankara)

Köz yaşıngnı derya kılğıl rahmı kelsin

Ümmet üçün Resul daim kayğu yedi

TENGRİM meni hal-i dilim sorar mukin?

?Yani, göklerin de sahibi olan Allah?ı, Tanrı benim diyerek öldürmek istiyordu.?

Andağ alim, alim bolur dostlarım a

Dua kılğıl mü'min kullar dünya koysun

Oğuz Kağan?ın efsanevi kişiliği hakkında çok eski bir tarihte oluşmuş olan Oğuz Kağan Destanı?nın manzum parçalarından birinde?kök tengri? tamlaması geçmektedir:

Essiz Mansur harlık birle boldı eda

TENGRİ Teala sözin Resulullah sünnetin

İman ata kılğay TENGRİM tac u devlet

inanmağan ümmetin,

Divan-ı Lügati?t-Türk?ün son olarak Kabalcı Yayınevi tarafından yapılan güncelleştirilmiş baskısında Tengri kelimesi?Tengri: Allah azze ve celle? karşılığı ile hiçbir şüphe olmaksızın verilmektedir.

TENGRİ özi kazı bolub nazır bolsa

Size veriyorum yurdum? (Tekin 1986:103)

(ERGİN, Muharrem, Dede Korkut Kitabı I, TDK yay. Ank 1981)

?Düşmanları ben ağlattım

Tilep ümmet günahını Hakdın aldı

Ma'na okgan alim tınmay yığlab erdi

13. yüzyıl eserlerinden Dede Korkut Kitabı?nda ve 13. yüzyılın önemli şairi Yunus Emre?de de Tanrı sözcüğünü karşılayan kelimenin çalab olduğunu görürüz. Bu kelimenin 15. yüzyıldan sonra giderek kullanımdan düştüğü göze çarpar.

Gök Tanrı?ya ben ödedim

Tilde ümmetmen der dilde yalğan erür

Oğuzların destani hayatını anlatan bir başka önemli eser Dede Korkut Kitabı?dır. Bu eserde İslam öncesi ve sonrası Türk kültür hayatının yansımaları birlikte görülmektedir:

Senlerge bir men yurdum

Hakk cemalin körsetmese darnen bolay

Düşmanların ığlagurdum

Ümmetlerim yazukların her Cum'a keç

Abbasi Halifesi Muktedir-billah, 920 yılında (h.308), Türkistan'a bir elçilik heveti göndermişti. Bu heyette görev alan İbn-i Fadlan, henüz Müslüman olmayan Türk illerinde gördüklerini "Er-Rıhle" adlı risalesinde anlatmıştır. Bu seyahatnamede şöyle diyor.

Yanrı benven diyüben durmağıçün

Günümüz Türkçesi: Yalnızlık Allah?a mahsustur (Aks. 1987)

Garib bolub yolda yatgıl kolung alsın

(Ahmed Yesevi, Divan-ı Hikmet, Yayına Hazırlayan: Dr. Hayati Bice ; T. Diyanet Vakfı yayınları. 4. Baskı; 2005-Ankara)

Ağız açub öger olsam/ Üstümüzde Tangrı görkli.? (Ergin, s. 75) yücelerden yücesin/ Kimse bilmez nicesin/ Görklü Tangrı/ Çok cahiller seni gökde arar, yerde ister/ Sen hod mü?minlerin könglindesin (Ergin, s. 184)

Zahid, abid, has kullardın ulemanı

Tening yatur tar lahidde asru şişip

İnanmağan ümmetin ümmet demes Muhammed

Yığlay yığlay közleri a'ma boldu

ümmet demes Muhammed?

Sorar bolsa men kul anda ne kılğaymen?

Ata kıldı şahımka bu cümleni

Kanuni ve Yavuz dönemlerinde yaşamış olan Edirneli Nazmi'nin, Türki-i Basit isimli eserinden bir dörtlük, değiştirilmeden aynen şöyledir;

(TEKİN, Talat, Orhon Yazıtları, TDK yay, Ank 2008)

Daha sonraki yüzyılların kaynaklarından biri olan Atabetü?l-Hakayık?ta da Ugan sözcüğüne rastlamaktayız. Ugan sözcüğünün bu eserdeki anlamı?Kadir, Tanrı? olarak verilmektedir (AH 2006: LXVI)

Başım alıb biyabanlar ketey desem

Ne yüz birle Hazret'ige barğum mena

Rahman TENGRİM günahımdın öter mukin?

(YAVUZ, Kemal, Aşık Paşa, Garib-name, TDK yay., Ank 2000, s.825)

İlk cümlede görklü Tanrı?nın gökle bağlantısı kurulurken, ikincisinde Tanrı?nın tüm mekanlardan beri olduğu söylenmiş ve diğer üstün sıfatları sıralanmıştır.

(ATA, Aysu, Türkçe İlk Kuran Tercümesi : Karahanlı Türkçesi, Giriş-Metin-Notlar-Dizin, TDK yay. Ank 2004)

Her Müselman şen olup dutar uruc.

Alıb kelgey ya Muhammed sen munı çeç

?Türklerin Tarihi? ile?Moğolların Tarihi? adlı eserleri yazan Ebulgazi Bahadır Han da, ?Tengri Teala? adını kullanmıştır.

Üze kök tengri asra yagız yer kılındukta eskin ara kişi oglı kulınmış

Adil padşah taatların isyan kılur

14. yüzyılda Anadolu?da yazılmış olan Aşık Paşa?nın ünlü Garibname adlı eserinde de görmekteyiz:

Aşık bolup hikmet aytdı Kul Hace Ahmed

Tengri sözcüğü nazal nunlu biçimiyle Süleyman Çelebi'nin yazdığı Vesiletü'n-necat yani Mevlid'de de geçmektedir.

Kanlar yutup men hem güvah boldım mena

Sıdkı birle işitkenge yüz ming rahmet

Keçe kündüz TENGRİ'sige zari kılsa

Tağdın ağır isyanım bar ötey desem

Vaderiğa mahşer küni zahir bolsa

Kul Hace Ahmed aşık bolsang canıng küysün

?Bir de şeref, insaniyet ve metlik; bunların hepsini kadir şahıma ihsan etti.?

Bir yüzünde ''Lailahe illallah Muhammed resulullah salli aleyhe.'' yazıyor.

"Fel yedhakü" ayetini tefsir kılsa

Kaşgarlı Mahmud, Divan?ın I. cildinde pek çok sayfasında tengri?yi?Tanrı? anlamında kullanmıştır. (DLT 2005, c. I: 53, 68, 150, 171, 206 vd.).

Ol ki gerçekten Müselman olmaya,

Dostlarımı ben güldürdüm

Her subh-dem boynum kısıb "Rabbi" desem

(Ergin 2005; Tekin 1988:8-9)

İş kılmadıng sen TENGRİ'ge kögsin teşip

Alim uldur hişt yastanıb tahsil kılsa

?Tengri Teala sözin,

Günahım köp yerge sığmas tapay desem