Baska türlü söz konusu nesneyi tam olarak bilmemiz mümkün degildir. Örnegin insanın illeti dörttür.

saglıklı olarak boslukta yaratılmıs olsa, kendisine hava çarpması olmasa, uzuvları da

tamamlayan beden zayıflamaya, geri gitmeye yani ihtiyarlamaya baslar. nsanın

ancak bes duyu tarafından idrak edilmeyen tikel manaları idrak eder. Bu sayede daha önce hiç

değişenleri değiştiren bir değişen vardır diyerek değişmezliği reddetmekte ve yeni çığır açmaktadır.

tikel idrakten öteye geçemez; bunun için?biz rengi hissettigimizden fazla sekil ve

tahayyül yetisine daha çok etki etmektedir. Duyulardan elde edilen izleri ortak

Nefsin diger idrak yetileri islevini maddi ve tikel nesnelerle iliskileri oranında yerine

nsan duyu yetilerinin idrakiyle tatmin olmaz. Çünkü duyu yetileri bir organa baglı

olması sebebiyle kaçar. 181 Aklın daha önceden kazanmıs oldugu bir takım veriler

tahayyülün sureti hareket ettiginde istek yetisi dogal ısıya hareket verir. O da diger

oldugu sekliyle maddi bir kabulle almayıp daha çok ruhsal bakımdan kabul

ve maddeseldir, akıl ise tümel kavramları algılar ve tikel nispeti

bn Rüsd aklı izah ederken sık sık duyu yetisi ile karsılastırmalar yapar. Akıl

yargı yetisinin bulunması gerekmektedir.129

değişenleri değiştiren bir değişmez cevher fikrini

olarak vehim yetisi gibi bir yetinin bulundugunu kabul etmekle138 filozoflardan

Ayrıca insan bu üstünlügü sayesinde nazari ilimleri elde edebilir.150 Düsünme yetisi

ilk kez beyaz balı gören ve tadan kimse ikinci kez beyaz balı gördüğünde tatmadan tadının tatlı olduğunu bilir demesi ile ortak duyuya işaret eder. ortak duyu ile bir kez denenen bilgi kalıcı olur ve o kavramın niteliği olmaya devam eder.

yine de kendi varlıgının farkındadır.160 bn Rüsd Gazali?nin bu kanıtı yeterince

Rüsd?e göre tümel suretler vardır. nsanın tek bir suret içinde sonsuz sayıda nesneyi

kavrayan bir yeti gereklidir. ste aklın diger yetilere nazaran farklı bir islevinin

olmasaydı insanın herhangi bir zaman diliminde varlıgını sürdürmesi mümkün

her birine, varlıgını bozucu seylerden koruyacak özellikler verilmistir. Bu nedenle

üzere iki seyi bir araya getirip, birinin varlıgıyla ötekinin varlıgına hükmeden bir

soyutlasır ve tümel bir nitelik kazanır. Duyu yetisi maddedeki sureti, nefsin dısında

menisidir. Üçüncüsü suri illet olup, insana mevcut mahiyetini verir. Nihayet dördüncüsü gai

tahayyül yetisi tarafından algılananlara yalancı duyulurlar

idrak ve kabul etme istidadıyla birlikte bulunmasıdır. Aynı sekilde insanı hayvandan

Tahayyül yetisini harekete geçiren hareketlendirici, ortak duyuda kalan izlerdir.

Yukarıda söyledigimiz gibi akıl sureti maddeden soyutlamakla kalmıyor

"ibn Sina?ya göre vehim yetisi bes duyunun idrak etmis oldugu cismani suretlerde mevcut olan,

bn Rüsd açık bir tasnife tabi tutmamaktaysa da nefsin yetilerini kademeli olarak

suretlerle bagıntısı, maddenin suretle bagıntısı gibidir. Bu nedenle düsünme yetisi

farklıdır. bn Rüsd Aristo?dan bu hususta su örnegi aktarır: bir savasçı isaret

İsteme Yetisi

bagımsız oldugu için yas arttıkça güçlenir.170

dost olduguna hüküm veren yetidir. Tahayyül yetisi bir kavrama yetisidir,

Üstad hoş geldiniz:) çok ağır konular bunlar. Sadece kendiniz için yazdı iseniz hafif tabii:)

suretler bu basamaktan geçmelidir. bn Rüsd?e göre elde edilen ameli düsünülürlerin

sıralamasında akla en yakın olanıdır. Tümel kavramlara ulasmak için, idrak edilen

insanda ya kendisine duyulan zorunluluk yönüyle ya da üstünlük

onun zati eklentilerini mutlak ve genel olarak inceler. Tümel sanatlarda üç çesittir; cedel sanatı,

belirtirken, ?Tefsir?u Mabadettabia? adlı eserinde sunları söyler: ?Herhangi bir nesnenin illeti

dolayısıyla bir çok sanatlara sahip olan hayvanlarda tahayyül yetisinin dısında bir

Bunu geçersiz kılınca da aklın cisimde bulundugu takdirde cisme ait olan

yetisi bunun tamamen tersinedir. Biz insanın belli bir yastan sonra bedeninin

anlayamadıgından söz etmistir. Ona göre, bn Sina kanıtını su sözüne

oldukları için organların alanı belli ve alanlarının dısına çıkması mümkün degildir.

olarak diger canlılardan üstün, yetkin ve ayrıcalıklı bir konuma yükselmektedir.

stek yetisi için dayanak yine tabii sıcaklıktır. Bu nedenle arzunun siddeti veya

etmez. Ona göre bn Sina hayvanlarda, insanlardaki düsünme yetisinin karsılıgı

Ortak duyuyu bn Rüsd tıpkı dairenin merkezinde birlesen dogrular gibi kendisini

duyularla algılaması; tek olusu ise çesitli idrakler arasındaki farklılıgı

bulunmaktadır. Bu yetilerin bir kısmı daha çok canlının varlıgını sürdürmesi

bölünemez bir parçada bulunabilecegini reddetmistir. Daha sonra ise, o aklın cisme

gibi tatmadan tadını algılayamazdı. Fakat ortak duyuda bu beyaz seyin tatlı

Rüsd?de nsanın Özgürlük Ve Kaderi?, bn Rüsd içinde, Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp T.

bulunması yani tümel kavramları idrak etmesi onun varlıgının en önemli delilidir.

sıralar. nsana has olan düsünme yetisi diger yetilerin idrakinin tikel olmasına

hükmeder.179

kendisiyle idrak ettigimiz kısma akıl ve fehim denir? .165 Risaletü?n Nefs?te ise akıl;

yerine getirmeleri esnasında bir organa ihtiyaç duyarlar. Akıl ise cisme ve maddeye

bn Rüsd aklın varlıgını, fiillerinden yola çıkarak gösterme yolunu seçer, düsünme

?insan, nefsin bedenin hangi organında oldugunu ayırt edemese de, kendi cisminde

Akıl ise duyudan farklı olarak iyiyi iyi olması bakımından isteyip kötüden kötü

birbirine temas etmeyecek olsa o halde iken duyuları ile hiçbir seyi hissetmese bile,

bn Rüsd aklın tasavvurda oldugu gibi, hüküm vermede de diger duyulardan farklı

zayıflarken akletmesinin güçlendigini görmekteyiz. Kırk yasından sonra yetismesini

yetisi, isteme yetisi için temel teskil eder.144 Hareket ise söyle olusur; nefis için

birbirinin yerine kullanılır, bn Rüsd de, ?illet? kavramının ilk olarak?dört illet?e delalet ettigini

dolayısıyla vehim yetisine ihtiyaç yoktur.140 bn Rüsd?e göre tahayyül yetisinde

yetiler sıralamasında en son yer vermistir. Çünkü ona göre düsünme, tahayyül ve

hareket ve sayı ile yalnız dokunma ve görmeye ulasan sekil ve miktar gibi. ste

yıllardır aklı başında birinin ani bir görüntü ile bir kimseyi görüp aşık olması gibi. ve sonra arzu istek oluşması gibi. görme tahayyülü tahayyül kuvvetlenip isteği istek arzuyu ve aşkı pekiştirir ve oluşturur.

yoktur. Bunun için akıl olamaz.135 Tahayyül yetisi zan da olamaz, zira zannın sahibi

tarafından kabul edilmesi onun tabiatının geregidir, hayalin ise sahibi tarafından

yetisi bulunmaktadır.

Sina onların cisme ait bölünemeyen bir parçada bulunmasını geçersiz kılmıstır.

bunların zıddı yani kabul edilmesi ise aktifliktir 146. Hareket tahayyül

cisimde bulunamayacagı ortaya çıkmıstır.161 Sadece bu bilinç bile bize aklın

elmayı tek olarak algılarız.128 Eger bu yeti olmasaydı beyaz balı gören ve tatlılıgını

Nefis konusunu islerken nefsin varlıgı meselesinde isaret edilen husus, aslında

olarak söz edilebilmesi için, varlıklar arasında insanın kavrayabilecegi nitelikte ve büyük ölçüde

karakterini gösteren belirtilerdir.

suretin, kavramın olusması için his ve tahayyül asamalarını geçmesi gerekir. Bu

olmamaktadır. nsan akıl sayesinde bu eksikligini telafi etmekle kalmayıp 149 ilave

inceleyen doga bilimi ve maddeden soyutlanmıs niceligi inceleyen matematik ilmidir. ( bn Rüsd,

bulunusu da insanı hayvandan ayırmaktadır.155

yanında bir de istenmeyen ve zarar veren seye karsı canlıyı harekete geçiren öfke

uygun düser.180

algılamasıdır.130

karsın, tümel kavramlara ulasabilir. Düsünme yetisini ikinci bölümde isleyecegimiz

vasıtasıyla insan yeni hükümlere varır.

bn Rüsd duyuların özel duyu objelerini tasdik edisiyle, aklın bir fiili olan tasavvur

islevlerinin hangi organa baglı oldugu kolaylıkla anlasılabilirken nefsin bizatihi

Diger idrak yetileri, kendi kendilerini idrak etme gücüne sahip degildir. Görevlerini

ayrılmaktadır. Vehmi bagımsız bir yeti olarak ele alma, önce bn Sina?ya bunu

sanat olan mantık. Nazari sanatlar tümel ve tikel olmak üzere iki çesittir: Tümel olan varlıgı ve

orjinal tespitler. görmediğimiz tahayyül etmediğimiz şey hakkında istek oluşmaz. Reklamların beş duyuya hitap eden keskin görsel materyal ile ses ve hareket ile dile kulağa göze hitap eder şekilde karma hazırlanması ortak duyu yetisini harekete geçirmek ve kişide o ürünü almaya bir istek ve heves ve daha sonra arzu uyandırıp o ürünü almaya harekete geçirmesidir. ne kadar az görüntü az ses o kadar az isteme duyusu.

zorunludur.

olmak üzere iki türlüdür. Duyu ve tahayyül yetileri maddede olanı idrak

bakıma tek, bir bakıma çoktur. Çok olusu ortak duyunun duyulurları çesitli

kuzunun kurdu daha önce görmediği halde ilk gördüğünde korkması o korkunun ve görüntünün daha önce ona yerleştirildiği ve fıtraten bazı hissle de tehlikeyi sezip kaçması korunması demektir.

Aklın Tanımı Ve Özellikleri

fikir ile tahayyül ettigimizi isteriz.142 Bu yeti daima tahayyül ve akıl ile bulunur;

duyunun idrak ettigine suret, vehim gücünün idrak ettigine mana adı verilir. Oysa bn Rüsd, suret ile mananın arasını açıkça ayırmaz.

Filozof tahayyül yetisini tartısırken onun akıl, duyu ve zan ile aynı oldugunu ya da

bn Rüsd, Tehafütü?t-Tehafüt Cilt I, s. 573. bn Rüsd?e göre bir seyin gerçek anlamda bilinmesi

ve birbirine zıt seyleri kavraması,168 onlar hakkında tümel hükümler vermesi ancak

ancak tatmak suretiyle idrak eden kimse, onu ikinci kez gördügünde ilk kez oldugu

ayıran husus da sudur; bazı hayvanların da154 sahip oldugu tahayyül yetisinin

üreten, insanın son yetkinligini saglayan yetidir.

tesirlerini inkar etmek bn Rüsd?e göre, hikmeti ve ilmi yok etmek demektir. Çünkü ilim, seyleri ve

bn Rüsd?e göre ilim ve sanatlar üç çesittir: Gayesi yalnız bilgi

hayvanla insanı birbirinden ayırır. bn Rüsd bu noktada sözü edilen hiyerarside akıl

uçan adam benzetmesiyle insani nefsin hiçbir sey bilmezken bile yine de kendini

kanıtlarından birisi de -insan nefsinden bahsederken- su sözlerde yatmaktadır:

konusuyla, yani maddeyle karısmaması akıl yetisinin beden karsısında

için kısaca sunları söyleyebiliriz. Bu yeti düsünülürleri maddeden soyutlayarak idrak

steme yetisi tahayyül yetisine kadar gelen algı ve suretler karsısında canlının

bn Rüsd bu duyunun altıncı bir duyu sayılamayacagını söyler. Ona göre, duyulurlar

ya renk ya ses ya koku veya dokunulur yahut da bunlardan kaynaklanan ortak

akılla mümkün olur. Çünkü bütün diger idrak yetilerinin maddi ve tikel nesnelerle

birden fazla duyu tarafından algılanan ortak duyulurları, bu duyu yardımıyla

ile istek yetisi arasındaki uygunluktur. Bu bakımdan hareketin baslangıcında isteme

illettir ki bu da insanın varolusunun illetidir. O halde biz insanı tam olarak bilmek istiyorsak, onun bu

soyutlanmıs suretleri idrak eden ve bu suretleri terkip edip hüküm vermek suretiyle

Duyulur nesnelerde bazı ortak duyulurlar vardır. Örnegin, bütün duyulara ulasan

ancak o seyin sebeplerinin bilinmesini gerektirir. llet kavramıyla?sebep? kavramı genel olarak

sebebiyle hareket meydana gelmesidir?.133 Özellikle etkili duyulurlar,

?öfke,? görüsten ileri gelirse?ihtiyar? ve?irade? adını alır. Canlıdaki hayal

her şeyin var olma yok olma zinciri içinde inşa ibda ile bir akarsuya benzetmektedir. akarsu sürekli aynu su gibi durmasına rağmen aslında her an ve mekanda farklı su akmaktadır.

söz edilse de onlar asıl itibariyle farklıdır. Mesela ortak duyu ile aklın hüküm

varlıgını sürdürmesi ve koruması için diger hayvanlarla ortak oldugu yetiler yeterli

said nursi de eserlerinde molla sadra felsefesini kullanır. gökyüzündeki daimi güneşin akar suyun her akan damlacık ve kabarcığındaki daimiliği damlanın kabarcığın sürekli değişmesine rağmen misali güneşin daima giden kabarcığın yerine yeni kabarcık geldiği sürekli hareket ahlinde olduğu için daima güneşin tecellisini taşır. varlıklarda her biri doğup ölme ard arda gelmesi ile daima bir hareket ve canlılık ve ilahi teceliye bir tecelligah olmaktadır demektedir.

tüm klasik islam alimleri cevheri değişmez kabul ederken ve cevheri arazın kaynağı sayarken biraz da batı felsefesinden etkilenmeleri ile olmaktadır. oysa molla sadra cevherin değişmesinide kabul ederek

bn Rüsd?e göre her duyu kendi alanına giren seyi algılar, dolayısıyla bu ortak

Metafizik Serhi, s. 1-2)

bir çok canlının durumu iyice düsünüldügünde su açıkca ortaya çıkar ki: ?eger

diger canlılardan üstün kılan ve insanın yetkinligi için gerekli bir yetidir.

sey için?o beyazdır? dendiginde yanlıs bir terkip yapılmıs olur. Bu hükmü veren

suretin bu suret silininceye kadar baska bir sureti kabul etmesi mümkün olmaz. Akıl

diger duyuları zayıflarken aklın kavramasının arttıgını görmekteyiz.172

tasdik. Akıl, basit kavramları birbirleriyle birlestirir. bn Rüsd?e göre aklın bu

çok da önemli birisi değil. Allah rahmet eylesin, bir parça hizmeti olmuş ama sonuçta aristocudur işte. kılavuz aristo olunca, insan nazariyatta boğulup gidebiliyor.

olumlu ya da olumsuz tavır almasını saglar. Arzulanan seye karsı hareket ettiren yeti

tarafından kabul edilmemesi bıkkınlıktır , kısmen kabul edilmesi tembelliktir

duyu ile zandan mürekkep bir güç oldugunu söyleyenlere dikkat çeker, ona göre bu

düsündügünde ikisini birbiriyle birlestirir. Yani, dörtgenin üçgenden farklı olduguna

duyulur varlıgın düsünülür varlıkla bitismesini saglayan vasıtadır.152 Akıl insanı

istemek için en azından tahayyül yetisinin bulunması gerekir.143

edilir. Tecrübede ilkin hislerle sonra tahayyülle elde edilir. Yani bir düsünülür

olanın maddi olmayanı yani tümeli idrak etmesi imkansızdır, tümeli idrak için

kelimesi, terkip için daha münasip, olumsuzlama kelimesi de tafsil sözcügüne daha

yönüyle bulunur.151 bn Rüsd bu üstünlügü söyle açıklar: semavi cisimlere derece

duyuyu bes duyudan herhangi birisine dayandırmak mümkün degildir. Bu duyu bir

Rüsd aklın ayrık olduguna dair Aristo?nun dayanmıs oldugu su delili getirir:

tahayyül yetisinden kastedilen, ?duyular ortadan kalktıktan sonra canlıda bunlar

bulunmus olur. Yanlıs terkibe ayırma denebilir. Zira olumlama

duyunun tutma ve saklama islevi vardır. Bu izler tamamen

Aklın Varlıgı

bn Rüsd?e göre aklın insana verilmesi ilahi inayetin bir sonucudur. Canlı türünün

Buna ilaveten bedenin zayıflaması ve yaslanmasıyla birlikte duyu idraki de

ayıran sey her ikisinde de ortak bulunan beslenme gücünün hayvanda duyuların

demek hayvanlarda bazı sezgiler otomatikmen doğuşta vardır. sonradan öğrenilen şeyler değildir.

safsata, metafizik. Tikel olanlar ise varlıgı belirli bir haliyle inceler. Bunlar; degisken varlıgı

Bunlar :

birlestirir. Bir örnekle, akıl?dörtgen? ile?farklı? kavramını ayrı ayrı

elde edilmemekte, onların düsünülür suretle hayali suret arasında aracı olan idrakler

korkan kisinin sararması, hem etkilenimi hem de dogal sıcaklıgın cismani

baglı bir sey olmayıp, maddeden bagımsız oldugu için kendini idrak edebilir. Akıl

birlestirir ve onları biraraya getirir. Akıl da böyledir. O münasip basitleri birbiriyle

süreklilik gösteren, bir baska degisle degismeyen bir sebep-sebepli iliskisinin bulunması

bn Rüsd yanlısın da terkipte bulundugunu ifade eder. Söyle ki, beyaz olmayan bir

seylerde etkili olan sebepleri bilmektir. Hikmet ise görünmez sebepleri bilmektir (Hasan Sahin, ? bn

insanda maddeden soyut düsünülürleri idrak ve kabul etme yetenegi ile birlikte

ve onun hemen altında yer alan tahayyül yetisi arasında iliskiyi açıklayabilmek için

tümel idrak asamasında idrak ettigi düsünülürlerle bir olup aynilesir. 173

Akıl aralarında öncelik sonralık bulunan seyleri idrak ettiginde onlarla birlikte

bn Rüsd?e göre nefsin yetileri arasında bulunan hiyerarsinin en üst noktasında akıl

takiben de Gazali?ye aittir.139 bn Rüsd?e göre hayvanlarda özellikle tabiatları

yetisi beslenme yetisinin sureti; beslenme yetisi cüzleri benzer olanın sureti, cüzleri

bn Rüsd?e göre nefsin en üst basamagında bulunana aklın üç temel fiili vardır.

getirebilirken akıl maddeden soyut tümel kavramları idrak eder. Duyu ve tahayyül

hayali suretleri bir olana, yani tümel anlama döndürür.

amacına yöneliktir. Bio-fizyolojik açıdan daha zayıf ve yetersiz148 görünen insanın

simdi gerçeklesen olaylardan hareketle gelecek hakkında düsünüp savas için

dayandırmaktadır: ?Eger düsünülürler bir cisimde bulunsalardı, cisme ait

öneminden dolayı tahayyül yetisindeki suretler ilk heyulani akıl olarak adlandırılmıstır.

gerekir.

iliskileri oranında idrak fonksiyonunu yerine getirebilme zorunlulugu vardır, akıl ise

tasdik edilmesi gerekmez. Tahayyül yetisi duyudan da farklıdır. Duyular her zaman

kulesinde uyarı atesini gördügünde akıl sayesinde,

Enstitüsü Yayınları, Kayseri 1993, s. 193). Bir nesnenin varlıgına iliskin sebepler bilinmedikçe, o

soyutlanmamıs maddesel izlerdir.134 Yani tahayyül yetisinin algı nesnelerini,

zayıflamaktadır. Ancak aklın idraki, diger yetilerin tam tersi olarak maddeden

yetisinin varlıgına söyle bir kanıt getirir: drak edilen kavramlar tikel ve tümel

mevcut seylerin düzenini ve tertibini idrak etmekten baska degildir?,163? akıl

duyu yetileri istek yetisinden önceliklidir zira biz akılla tasavvur ettigimizi veya

duyunun kötü kabul edilmesinden dolayı birincisi arzulanır, ikincisinden kaçılır.

Tahayyül Yetisi

Duyular olmaksızın tahayyül yetisinin varolması mümkün degildir, bn Rüsd?e göre

Rüsd?e göre insan duyularla algılanan varlıgı ile degil, kendisiyle birlikte bulunan

akıl ile insandır ve bundan dolayı varlıkların en sereflisidir.167

Aklın en önemli özelligi ise maddeden soyut tümel kavramları idrak etmesidir. bn

yetisi bulunur. steme yetisi, hazza yönelirse?sevk?, intikama yönelirse

nesneye iliskin gerçek bilgiye ulasmıs sayılamayız. bn Rüsd?e göre insani bilgiden gerçek bilgi

duyularla algılanır. Biz ortak duyu vasıtasıyla bu farklı özellikleri birlestirir ve

gereken hazırlıklara baslayabilir ve ona göre hareket edebilir.157 Bu sekilde o, akıl

diger yetilerin bu eksikliginden uzaktır.169

eger olsaydı, o yetiyle is görür ve onu idrak etmezdi?.158 Aklın varlıgının en önemli

nefsin diger yetilerinden farklı olarak sadece insanda bulunan, maddeden

organları hareket ettirir.145 Tahayyülün suretinden gelen hareketin isteme yetisi

mutehayyile ve nefsin diger yetileri arasında köprü görevi gören bir yetidir.

kendisinin bedendeki yeri yahut hangi organa baglı oldugu bilinmemektedir. bn

duyularda oldugu gibi konusuyla karısım halinde bulunmaz.171 bn Rüsd için aklın

b) Dogrulama veya yanlıslama seklinde hükümlerde bulunmak:

benzer olan da unsurların suretidir. Buna göre düsünme yetisine sahip olan insan,

merkeze aldıgı bir yetiye benzetir. Ortak duyu bes duyunun organları vasıtasıyla

?Aklın nefis yetilerinden hiçbirisiyle suret-mahal nispeti gibi bir nispeti yoktur,

durumu, Empedokles?in su ifadesini hatırlatmaktadır: Sevgi, basları boyunlarla

soruldugunda bu soruya çesitli sekillerde cevap vermek mümkündür. Çünkü illetin birçok çesidi

bilecegini ispat edilmis olur. bn Sina?ya göre, eger bir insan bir defada akıllı ve

edip, aralarında terkip ve tahliller yaparak hüküm vermek suretiyle yeni kavramlar

zamanı da düsünür, terkibin içine onu da katar ve o seyin, ya geçmiste ya simdide ya

kendi altında bulunan tahayyül yetisinin sureti; o da duyu yetisinin sureti; duyu

Nefsin bazı yetileri vardır ki, onlar hem insanda hem de diger canlılarda ortaklasa

duyulurlardır. Dolayısıyla altıncı bir duyulur yoktur.132 Bu yeti, duyularla

bir güç oldugu için, degisim ve edilginlige ugramaz. Mesela etkili bir duyulurdan

suretler olusturmaktadır.

Aristoteles'in izinden giden Meşşaİler, hareketi on kategoriden yalnızca dördüylc -nice-

dört illetini bilmek zorundayız.? (Tefsir?u Mabadettabia, II/1075 ). Sebeplerin sonuçlar üzerindeki

varlıgını ispatlamaktadır.

da gelecekte böyle oldugunu düsünür.

Düsünen Yeti

ibn Rüsd?e göre insanlar için zaruri olan bu yeti bazı hayvanlarda da bulunmaktadır.

olmazdı?153.

büyüklükten soyutlayarak tahayyül edemeyiz.? 156 Bu su anlama gelmektedir: maddi

bölünebilir ya da bölünemez bir parçada bulunmaları gerekirdi.? Daha sonra bn

bn Rüsd, bn Sina gibi vehim yetisini tahayyül yetisinden ayrı bir yeti olarak kabul

vardır. Eger biz o nesneyi tam olarak bilmek istersek, onun bütün illetlerini de bilmek zorundayız.

etse de onları, maddede bulunmaları ve tikel seyler olmaları bakımından

zayıflıgı dogal sıcaklıgı, dolayısıyla bedeni etkilemektedir. Öfkeli kisinin kızarması,

suretinde idrak ettigi mana gibi. i bn Sina?ya göre bes

tümellik ilisir.175 Bilindigi üzere, bir seyin akıldaki tasavvuru kavramdır176 ve

steme yetisi canlının hareket alanında kendini gösterir. bn Rüsd isteme yetisine

verislerini karsılastıralım: Ortak duyu yetisi, farklı zıt duyulurlar hakkında yargıda

yetinin eklenmesinin hiçbir anlamı yoktur. Çünkü bu sekildeki hayaller duyulardan

bn Rüsd?e göre yukarıda saydıgımız duyularca, ayrı ayrı algılanan suretleri bir

bulundugunun farkındadır?.159 bn Rüsd?e göre gayet dogru olan bu ifadeler bn

Birincisi maddi illet, yani aybası kanıdır. kincisi, hareketlendirici illet, yani erkegin

said nursiyi göklere çıkaranların molla sadra gibi bir devden habersiz olmaları ne acıdır. başta iran ve tüm islamın irfan geleneğini oluşturan molla sadra nazarımda islamiyetin güneşi gibi gibidir.

idrak eder. Akıl ise ister cevherin ister arazın suretleri olsun, maddeden suretleri

Molla Sadra'ya Göre Cevher

olan nazari sanatlar, digeri ilmin pratik degeriyle ilgili olan ameli sanatlar ve yardımcı dogrultucu

çekip çıkardıgında ve bu suretleri bütünüyle aklettiginde, zihinde bu suretlere

maddi olmayan ve seyleri maddeden soyutlayarak idrak eden bir yetinin bulunması

soyutladıgı suretler ilk önce tikel ve maddeye bagımlıdır daha sonra bu suretler

bir?de kavranısıdır?.178 Zihin tasavvura iliskin bütün islemlerinde çok olanı, yani

canlıya varlıgını korumasını saglayacak bazı özellikler verilmemis olsaydı, onun

bitki ve hayvanı birbirinden ayıran seyin ne oldugunu hatırlatır. Bitki ve hayvanı

denir. Mevcudiyeti dıs dünyada olmayan seyleri bu yeti vasıtasıyla tahayyül ederiz.

ait bölünebilir bir parçada bulunmasını geçersiz kılmıs ve böylece de onun asla bir

idrak) tasavvur, ikincisine de tasdik adı verilir. Bu durumda aklın üç

konu olan varlık arasında orta bir yer isgal eder. Düsünme yetisinin kendi altındaki

dogrudan duyulur suretler degil, ortak duyunun bir dereceye kadar soyutladıgı

göremedigine sahit oluruz. Bir baska deyisle gözümüzle idrak ettigimiz maddesel

çok derin kavramlar ile konuşmaktadır. hayali vehmden ayıranları yanlışlamaktadır. Zan ile tahayyül arasındaki sınırıda çizmeketdir.

bulunan suretler ileride gelecegi gibi heyulani aklın dayanagı konumundadır ve

varlıgı mümkün olmazdı. Bu insanda daha çok açık bir sekildedir. Zira eger akıl

hakkında duyular olmaksızın yargıda bulunabildiginden, ortak duyu yetisinden

Mesela algılanması duyularla olan lezzette nesne tatlı ise duyunun iyi, acı ise

arasında dogru ve yanlıs seklinde hükümlerde bulunması konusunda benzerlik kurar.

bilakis o kavramları birbiri ile terkip eder ve hüküm verir. Aklın ilk fiiline (tecrit ve

Tahayyül yetisi, hem düsünme hem de duyumlamadan baska bir yetidir ve yetiler

gözümüzü çevirip daha zayıf bir nesneye baktıgımızda, gözümüzün tam olarak

olduguna hükmeden bir sey bulunmaktadır. Dolayısıyla bu yetide renk ve tat olmak

bulunmaktadır. Duyu gücünün bitki ve hayvanı birbirinden ayırması gibi akıl da

sureti çekip çıkarmak ve onu tek basına bütün ilkeleriyle tasavvur etmektir?162?akıl

bakımından en yakın varlık insandır; bu nedenle, o ezeli varlık ile olus bozulusa

algılarız. Mesela elmada tat, koku ve renk bulunur fakat bunların her biri farklı

bulunabilir. Bu yönüyle o, akıl yetisine benzemesine ragmen, akıl zıt seyler

nefsin duyular, ortak duyu ve tahayyül yetisinden farklı bir baska gücünün, yani

elde edilen anlamları algılar.131

bagımsızlıgını ve olus bozulusa ugramadıgını gösterir. Akıl maddeye baglı olmayan

büyük bir kısmı teemmül anında ortaya çıkar. Düsünülür suretler tecrübe ile elde

lik, nitelik, uzay ve cevherle- sınırlandırıyorlardı. Cevheri ise yalnızca oluş ve yokoluş anlamında anlamışlardı, örneğin İbn Sina, aniden yaratılma ve yokolma dışında herhangi bir anlamda cevherin hareketi fikrini reddediyordu. Madem ki, diyordu, bir şeyin zatı onun cevherine dayanmaktadır , eğer bu cevher değişecek olursa onun zatı da değişecek ve kimliğin oluşu özelliğini yitirecektir. Molla Sadra ise sufileri takip ederek dünyayı daimi akış ve oluş halinde olan bir akarsu gibi düşünür ve hareketin dünyanın her an oluşumu ve yaratılmasından ibaret olduğuna İnanır. Ona göre hareketi ve oluşu yalnız arazlar değil, cevherler de paylaşmaktadır. Molla Sadra bu konuyu şöyle ispatlamaya çalışır: Arazların varlıklarını ve niteliklerini kendisine borçlu oldukları bir cevhere ihtiyaçları olduğu kabul edilmiş bir hakikattir. Arazların mevcudiyetleri ait oldukları cevherlerinin varlığına, yaratılıp ycniden-doğmaları ise kendi yaratılmalarına ve yeniden-doğmala-rına bağlıdır. Bu nedenle, bir cismin arazlarında meydana gelen her değişmeyi cevherindeki mütekabil bir değişmenin takip etmesi gerekir. Aksi takdirde arazın varlığının cevherin varlığına borçlu olduğu söylenemez. Ya da, başka bir ifadeyle, madem sonuç nedeniyle aynı olmalıdır, o halde değişen bir arazın nedeni yahut cevheri de kendi kendine değişebilmeli-dir. Molla Sadra 'hareket-i cevher' adını verdiği bu kendisine has görüş yardımıyla İslam dünyasında felsefenin tükendiği zannedilen bir dönemde, 17. yüzyılda yepyeni bir felsefi sentez kurmayı başarmış ve etkileri günümüze kadar gelen bir düşünce ekolünün başını çekmiştir.

a) Tasavvur, maddeden soyutlanmıs anlamların idrak edilmesidir. Aklın maddeden

yetisinin farklılıgına dikkat çeker.

dogru veri sunar, oysa tahayyül yetisi çogu zaman yanlıs hükümler verir. Bunun için

mevcudatın sebeplerini idrak etmekten baska degildir?164?nefsin yetilerinden

yeni kavramlar üreten, insanın son yetkinligini olusturan nefsani bir yetidir.166 bn

oldugu anlasılmaktadır. Tahayyül yetisi kurdun koyuna düsman olduguna, kuzunun

aklın varlıgını ortaya koymaktadır. Buna göre insan nefsinin çesitli yeti ve

oldugunu belirtir. Filozofa göre ilk etapta akıl ile diger yetiler arasında benzerlikten

görüsler dogru degildir. Tahayyül yetisi ne akıl ne duyu ne zandır, çünkü hayal tikel

bn Rüsd aklı fiillerinden yola çıkarak tanımlar. bn Rüsd?e göre akıl?maddeden

tür fiili, ikiye indirilebilir. 174

kavramda tasdik ve inkar yoktur,177. Kavram Farabi?nin de tanımladıgı gibi?çok?un

kisi beyaz olmayanı ve o nesneyi yan yana getirdigi için yanlıs ta olsa bir terkipte

bütün halinde algılayacak bir baska yetiye ihtiyaç vardır; bu da ortak duyu yetisidir.

husus ameli düsünülürler için daha uygundur.137

Sina?nın?uçan adam? benzetmesini anımsatmaktadır. bn Rüsd?e göre bn Sina?nın

Ortak Duyu Yetisi

edebilmektedir. Tümel kavramlar ise maddeden soyut genel anlamlardır ve bunları

görmedigi halde koyunun, kurdun suretinden korkması ve ondan uzaklasmasının zorunlu oldugu