Ol ki ok dip nale ettim, şimdi kalkandur manga.

Türk şairinin nazm kahramanı yardan ayrılık halini zindana atılmış gibi kabul eder. Malum ki zindan derin ve rutubetlidir; ama aşık içinse Yusuf yüzlüden cüdalık bütün alemi sonsuz ve rutubetli zindan yapar:

Oku bas kim tendedir, değmez tenime özge ok. Sonraki mısrada aşık yine ok tasvirine dönüp ona karşı sevgisi daha da artar ve artık onu?kalkan?ım diye över:

Her iki şairin de aşk duygusuna inançları yüksektir. Muhabbet yolunda şirin candan vazgeçmek onlar için kolaydır. O yüzden her iki şair de bu konuda aynı fikirdedir.

Ay Nevai, halk der: can ver veya geç aşkından,

Bezm-i işret içre siz mey nuş edin, ey dostlar,

Dest-i hun-aludıng itti, pençe-i mercanını pest.

Saki kan yıglap surahi cam-ı mey bolsun şikest.

gezen mecnun için bahçeyi karanlık zindana

Katibi, devasız kalbinin tek tabibi olan maşukasına müracaat edip: ?Ay tabibim , eğer canı kurban eylemek senin için zor ise, benim için kolaydır ?, der ve can-feda olduğunu, mahbubesini candan fazla sevdiğini fahr ile kabullenir:

Dayima huş-yar arasıda bolur ma?zur mest.

Yarsız her kayda bolsam, beytü?l-ahzandur manga.

Ay sabibim, sanga müşkil irse asandur manga.

Hicridin bağrım sudur, ol su ara balık gibi,

Nevai?nin ten mülkü nü akıl, fehim, sabır ve gönül terk etse de , ona her saniye zahmet verici can, vücut kasrından hiç de gitmeyi istemiyor:

Gerçi bu düşvar irür, likin ol asandur manga.

dönüştürse de o hala, aşık nezdinde?gül-i

Şerbet-i la?lin?ata kılganda can birsem ni tang.

Hür müjganın eğer sürtsem dese etmem kabul,

Bir gül-i rana gamından bağ zindandur manga.

İşte bu beyitte istiare , teşbih , teşhis , sıfatlama , tenasüp ve tezat gibi edebi sanatlar kullanılmıştır. Burada şairin maharetine ait nazik bir yönü ifade etmek lazımdır.

Şehr bir ay furkatıdın beytül ahzandur manga.

Şurada Nevai?nin maharetle tezat tan teşbih oluşturma sanatı bir kez daha görünür. Nevai ok tan kalkan tarzında faydalanmıştır; Katibi ise melamet taşını gam askerinden koruyan hisar diye ifade eder:

Dostum ol söz barı vallahi bühtandur manga.

Hakikaten, Ali Şir Nevai?nin eserlerinin gerçek ve zeka taraftarı olan Hümayun Şah?ın şairane övgüsünde can gibi duyulur; çünkü belli bir arasözü veya masal anlamı esasında kısa süre içinde tam bir gazel yazmak, birçok şairin elinden gelmez. Böyle hazır cevap ve Nevai üslubunda beyitler yazabilmek bahtına ermek için doğuştan gelen yeteneğe sahip olmakla beraber, sürekli yazmak, söz nehrinin mahir dalgıcı olmak, pek çok geçmiş ve zamandaş şairlerin ürünlerinin hafızı olmak gerekir.

Devamı Kardeş Kalemler 41. sayıda?

Ali Şir Nevai?nin gazelinin matlası hasbü hal, yani aşığın yar hicranı şikayetiyle başlar. Şair yarini o kadar sert sever ki onsuz bütün bir şehir bile gamhanedir:

Zahirin körme kişining batınıga kıl nazar.

Algaç etrafım melamet sengi könglim şad olur.

Türk şairinin mahbubesine rakipleri?Senin yarin visalına ermek yolunda fena camını nuş etmeden korkar?, diye yalan söylerler. Aşık ise yarine dostu gibi müracaat edip , düşman sözlerinin hepsinin yalan olduğunu ve buna Allah?ın şahitliğini tevazuyla itiraf eder:

Ba?iş-i keyfiyyetingni kayda zevk itkey sining,

?Diğer nazireci, Katibi mahlasını kullanan ve Çağatayca şiirler yazan Seydi Ali Reis?tir. Katibi ile Nevai dış yapının yanında iç yapıda da benzeşir? .

Seydi Ali Reis Katibi?nin bu gazeli padişahı çok memnun eder ve o şairi?Ali Şir-i Sani? diye över. Katibi, ?Mir Ali Şir-?e Sani olmaz. Pey-revi olup huşe-çini olmağa iktıdar olsa razi olurduk?, der. Padişah yine: ?Hak?alimdür ki bir yıl bu revişe verziş olına Çağatay tayifesine Mir Ali Şir?i unutturursın?, diye ona lütuf ve nevaziş gösterir .

Katibi, gazel matla?sında da sıfat , teşbih , istiare , tenasüp ve tezat gibi edebi sanatların kullanıldığı Türk şairinin istidadının Nevai kabiliyetinden az olmadığını gösterir.

Seydi Ali Reis Katibi de Hümayün Şah sarayındaki şiir meclislerine katılması, Nevai ve diğer Çağatay şairlerinin eserleriyle yakinen tanışması ve özellikle padişahın Huşhal Bey ve Abdurahman Bey isimli has kişilerle sohbet etmesi neticesinde Çağataycada şiirler, yani nazire gazeller yazmaya başlar. Örneğin, ?imes?, ?eylegey? redifli hem de?aldir, hoşhaldır?, ?nef, def? kafiyeli ondan fazla nazirelerdir.

Katibi kahramanının böyle can-nisarlık fazileti,

15-16. yüzyıllarda yaşayan ünlü Türk denizcisi, aynı zamanda bilgin, tarihçi ve şair olan Seydi Ali Reis Katibi, Ali Şir Nevai?nin manzum sanatından etkilenerek çeşitli türlerde şiirler yazan edip olarak bilinmektedir. Osmanlı Türkçesinde ve Çağataycada nazmın güzel numunelerini ortaya koyan bu şairin şiirleri mazmun ve muhteva açısından Ali Şir Nevai?nin şiirlerine çok yakındır . Mesela, Katibi bu konuda şöyle yazmaktadır: Günün birinde Hümayün Şah?a Sultan Mahmut?tan bir mektup gelir, ondaki?dest der bala-yi dest? masalından çok zevk alan Şah, Katibi?ye bu mektuba uygun bir cevap yazmasını teklif eder? . Katibi, derhal o beyitteki masala cevaben aşağıdaki gazeli yazarak, Şaha sunar:

O, birbirine zıt olan şeyleri birbirine benzeterek, tezat sanatı ı ustalıkla teşbih sanatı na çevirebilmiştir. Seydi Ali Reis Katibi gazelinin mebde?si de azarlanmış gönül nalesiyle başlar. Yarı yanında olmazsa saray olsun, cennet olsun, aşık için sanki hep gamdan ibaret olan vadi?ye dönüşür:

Rahile RUZMANOVA

Nevai gazelinin makta?sında mevcuttur.

Nevai?nin aşığı o kadar hakisar mütevazı ki kendine hür müjganın değmesine bile layık hissetmez; çünkü aşık ayaklarının arzusu her zaman maşuka hicranı sahrasının?har-i moğılanlar?ıdır :

Aşığın ölüm döşeğinde can teslim edemeden zorlanarak yatmasına halk acıyarak, ?Ya can ver ya da yar aşkından vazgeç?, der. Aşkına sadık aşıksa yar aşkından vazgeçmenin zor olduğunu; ama bunun yerine can vermek daha kolay olduğunu cemaate bildirir:

Ali Şir Nevai?nin aşk cünununun sıcağından delilerce sokaklarda dolaşıp, bazen ilde gülerek, bazen halkta gözyaşı dökerek yürüyüşü, yani melamet fırtınası altında kalması gazelin beşinci beytinde ifade edilmektedir:

Çıktı akl-u fehm ile sabr-u gönül ten mülküdün,

Ali Şir Nevai ve Seydi Ali Reis Katibi

Nevai gazelinin altıncı beytinde tasvir edildiğine göre, aşık yarini özleye özleye bağrı tamamen suyla dolar . Ummanda balık ne kadar çoksa aşığın suyla dolmuş bağrı nda emek okunun peykanları balık gibi o kadar çoktur :

Seydi Ali Reis Katibi?nin Ali Şir Nevai Hazretlerine hem de o zatın edebi mirasına sonsuz saygısını ve onun kemalatın hangi mertebesinde olduğunu onun?Mir Ali Şir?e sani olmaz. Pey-revi olup huşe-çini olmağa iktıdar olsa razi olurduk,? beyanından anlamak zor değil. Böyle tevazu, böyle vefa sadece Türkçeyi ve Türk Edebiyatını gönülden seven hem de Ali Şir Nevai?nin sadık takipçisi olan şairlerde bulunur. Katibi?yi haklı olarak bunun gibi yazarlar sırasına katabiliriz. Fikrimizin ispatını aşağıda ele alacağımız gazelleri karşılaştırarak görebiliriz.

Türk aşığının fikrince, şerbet yarinin lebinden oluşmuş ve bu yüzden onun için can nisar etmek hayretli hal değil. Böyle tasavvur ne akla sığar, ne hayatta bulunur :

Öyle rüsvayım ki köy-ı köçede halim görüp

Kim ayakta arzu har-ı moğılandur manga.

İçmegen vahdet şarabın Katibi ruz-ı elest.

Çıkmayın her lehze zahmet verici candur manga.

Derd-ü emek okudun birçoğun peykandur manga.

Ol lebi mey-gun eger meclisde bir dem bolmagay,

Kim nasip ol la?l-i leb hicranıdan kandur manga.

Düşman ayturmış mining çün yolınga ölmes sining.

Zahida ma?niga bak, adem imes suret-perest.

Gerçi cefakar maşuka gam sahrasında serseri

Mest-i?ışka ehl-i takva ta?nı koysun, aytınız.

Seydi Ali Reis?in şairane kabiliyeti ve nazire nüvislik maharetini belirtmek amacıyla Nevai?nin?Bedayi? al-Bidaye? adlı divanında yer alan?manga? redifli gazeli, ona Katibi tarafından yazılan?manga? redifli nazireyle edebi, felsefi ve estetik yönlerden karşılaştıracağız.

rana? olarak kalır:

Bu meseldür?İl ara kim, dest der-bala-yı dest?.

Gam çerigin def?içün ol yahşı korıgandur manga.

?Alem ol Yusuf-likadın ayru zindandur manga.

Bazı il giryan-ü bazı halk handandur manga.

Nevai gazelinin dördüncü beytinde aşık hem aşktan eziyet çeker hem ondan yardım ister. Aşk sanki binlerce oka dönüp , aşığın bütün vücudunu içermiş ve bu nedenle bu tene diğer ok girmesine hiçbir açık yer kalmamıştır . Bu mecazi tasvir aslında aşağıdaki anlama sahiptir: ?Nevai sadece tek aşka doğru hareket eder, onu ebediyen sever, ona her zaman dayanır. Aşıka başka ok gerek değil?. Böyle istekten yüksek sadakat ve ebedi muhabbet kokuları gelmesi bellidir:

Ali Şir Nevai?nin kahramanı için dünya nimetleri, ayş-u işret, gönül hoşluğu boştur. Onun kalbinde sadece yar vaslına ermek ümidi yaşar. Maşukadan ayrılıksa sanki ona mutluluk asitanı gibi gelir; çünkü özlem olmayan yerde didar hiçbir zaman misafir olmaz. Bu sebeple, aşık dostlarına müracaat edip , onları mey içmeye davet eder ve kendisi ise, la?l-i leb hicranı doldurulmuş kanlı kadehle iktifa eder:

Fatih Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Yusuf Çetindağ?ın araştırmalarına göre, Seydi Ali Reis Osmanlı şiirinde Ali Şir Nevai gazellerine ilk nazire yazan şairler arasına girer. Çetindağ, Seydi Ali Reis?in nazirelerinin özellikleri hakkında şöyle demiştir: