21- Allah korkusudur.

Bakara; 251: Derken, Allah'ın izniyle onları bozdular. Davud, da Calut'u öldürdü ve Allah, kendisine hükümdarlık ve hikmet verdi. Ona dilediği şeylerden de öğretti. Eğer Allah, insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla savması olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı . Fakat Allah, alemler üzerinde büyük bir lütuf sahibidir.

Hud; 49: İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Onları bundan önce ne sen bilirdin, ne de kavmin/ toplumun. O halde sabret, akıbet kesinlikle takva sahiplerinindir.

Allah, doğrusunu en iyi bilendir.

37- Fark ediş güçlerinin ortak adıdır.

"Hikmet" sözcüğü, "hukm" sözcüğünün bir türevi olup, "Bina-i Nev'i; İsm -ün Nev'i" kalıbındadır. Bu kalıp kullanıldığı fiilin bütün anlamlarını temsil eden bir isim niteliğindedir. Bu kalıptaki bir çok sözcük Arapça'daki anlamlarıyla Türkçe'ye geçmiş ve yaygın olarak kullanılmaktadır. Örnek olarak; "Bid'at, cinnet, fikret, fitne, firkat, gıybet, hizmet, hicret, illet, iffet, kıymet, kısmet, kisve, minnet, mihnet, ni'met, rif'at, ric'at, sirkat, şirket, şiddet, zinet" sözcükleri bu kalıpta olan sözcüklerdir. Diğer taraftan "hikmet"in türetildiği "hukm" sözcüğünden türetilmiş olan; "hakim, hakem, hakimiyet, hükümet, muhkem, tahkim, muhakeme, mahkeme, ihkam ve tahakküm" gibi bir çok sözcük de Türkçe'ye geçmiş ve Türkçeleşmiş olarak kullanılmaktadır.

"Ayetteki, "gayesine ermiş bir hikmet" ifadesi hakkında şu izahlar yapılabilir:

Zühruf; 63: İsa apaçık delillerle geldiği zaman dedi ki: "Ben size hikmeti getirdim ve hakkında ihtilafa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklayayım diye geldim. O halde Allah'a karşı takvalı olun, ve bana itaat edin.

Zaman içerisinde, gerçek anlamıyla hiç alakası olmayan bir çok anlam verilen "hikmet" sözcüğü için, sözlüklerde çokça gösterilen karşılıklar şunlardır:

Kasas; 44: Musa'ya o emri vahyettiğimiz sırada sen batı yönünde değildin. Şahitlerden de değildin.

KUR'AN'DAKİ HİKMET SÖZCÜĞÜNÜN ANLAMI

27: Şüphesiz saçıp savuranlar, şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür.

- Peygamberimizin ve toplumun bilmedikleri hakkında bilgi

27- Kitap ve sünnet bilgisi ile onların gereğince amel etmek ve her şeyi yerli yerine koymaktır.

Bu tarz ifadelerin Kur'an'da yüzlerce örneği mevcut olup, bizim yukarıdaki şekilde birleştirdiğimiz ifadelerin de içinde yer aldığı 3-5. ayetlerin birleşik anlamı ise şöyle olmaktadır:

HZ. ÖMER VE HIRSIZ

"Adalet, ilim, hilm, nübüvvet, Kur'an, İncil, Allah'a itaat, dinde ince kavrayış, gereği ile amel, haşyet, anlayış, vera, ilim ve amelde isabet, akıl, sebep, illet, doğru söz, kamil akıl, yüce bilgi, gizli sır, ne olduğu anlaşılmayan sebep, hakikat ve ancak Allah'ın bilebileceği şey"

28- İnsandaki sağduyu yahut doğru ile eğriyi birbirinden ayırma yeteneğidir.

46- Kendisiyle amel edilen dini kuralların ve şeriatın maksadını, maslahatını, faydasını ve esrarını bilmektir. Bu da, Rasülüllah'ın davranışları, sireti, evinde, ashabı ile beraber, savaşta ve barışta, seferde ve ikamette, darlıkta ve bollukta; kapalı ve açık gelen Kur'an ayetlerinin hükümlerini, esrarını ve faydalarını ortaya çıkarıp, pratik davranış haline getiren sünnettir.

İşte bu yazımızın konusu, anlamlarının yanlış bilinmesinden dolayı Kur'an'ın doğru anlaşılmasına engel durumdaki yüzlerce sözcükten birisi olan HİKMET sözcüğüdür.

23- Allah'ın dini konusunda Allah'tan korkmak, takva sahibi olmaktır.

Lokman; 12: Ant olsun ki biz, Lokman'a "Allah'a şükret!" diye hikmet verdik. Kim şükrederse kendisi için şükreder. Kim de nankörlük ederse, şüphesiz ki Allah, hiçbir şeye muhtaç değildir, daima övgüye en layık olandır.

Mekke'de 52. sırada inen Hud suresinin 1. ayetinden kitabın tümünün muhkem olduğu yönünde, Mekke'de 59. sırada inen Zümer suresinin 23. ayetinden ise kitabın tümünün müteşabih olduğu yönünde bir anlam çıkmaktadır. Halbuki Al-i Imran suresinin 7. ayeti, kitabın bir bölümünün müteşabih bir bölümünün de muhkem ayetlerden oluştuğunu bildirmektedir. Öyleyse "kitap" ne demektir?

- Hükmetmek, yargılamak.

Hud; 1: Elif-Lam-Ra. , Ayetleri hikmet içertilmiş sonra da Hakim , Habir tarafından detaylandırılmış bir kitaptır.

Yusuf; 3: Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle Biz, sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Halbuki sen bundan önce kesinlikle haberi olmayanlardandın.

- ?Yalan söylüyorsun ey zelil kişi, çünkü Allah hiç bir zaman ilk suçta hemen gazaba gelip ceza vermez. Lütfunu izhar etmek için suçları defalarca örter, fakat sonunda adaletini göstermek için cezalandırır. Yakalandığına göre bu senin ilk suçun olamaz.? dedi.

Yusuf; 102: İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar yapacaklarına karar verip mekir yaparlarken sen yanlarında değildin.

9- Siyasette insanın gücünün yettiği kadar Allah'a uymak.

Kasas; 45: Ama Biz nice nesiller var ettik de, onların ömürleri uzadıkça uzadı. Sen onlara ayetlerimizi okuyarak, Medyen halkı arasında bulunanlardan da değildin; Fakat Biz gönderenleriz..

Ahzab; 34: Ve evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın. Şüphe yok ki Allah her şeyin inceliklerini bilir ve her şeyden haberdardır.

41- Kur'an'ın derinlik boyutudur.

"Hikmet" sözcüğü, İslam düşünürleri tarafından "felsefe" sözcüğünün karşılığı olarak da kullanılmıştır: "... İslam kaynaklarına göre felsefenin tanımı, hikmetin tanımından çok farklı değildir. ... İslam dünyasında "hakim" nitelemesine en çok değer görülenler bilgiye ve gerçeğe, düşünme yoluyla ulaşmaya çalışan felsefeciler ile benliğin arındırılması yoluyla ulaşmaya çalışan mutasavvıflardır..." (Ana Britannica, cilt: 15 s: 273, "hikmet" maddesi).

Bilindiği gibi Kur'an'ın her ayeti mutlaka bir cümle değildir. Kur'an'da beş-altı ayetten oluşmuş cümleler vardır. Mesela beş ayetten oluşan Felak ve altı ayetten oluşan Nass sureleri, birer cümleden ibaret sureler olarak, bu duruma en güzel ve herkesin bildiği bir örneği teşkil etmektedirler.

İşte burada da birden fazla ayetten oluşmuş cümlenin tespit edilmesi gerekmektedir. Bu amaçla Kamer suresinin 5. ayetinin, 3. ve 4. ayetlerle birlikte değerlendirilmesi, aranan cümleyi ortay çıkarmaktadır:

39- Güzel ahlaklar, güzel işler ve Kur'an'da yer alan hakikatlerdir.

Yazının başlığı hikmet, ayrı bir başlık açmaktansa buradan hikmet nedir, Kur'an'da bahsedilen hikmet nedir bir bakalım:

Bize göre Kur'an'ı doğru anlamak için; sözcüklerin vazı' anlamlarını , Kur'an'ın indiği dönemdeki anlamlarını ve o günden bugüne kadar olan değişimlerini iyi bilmek gerekmektedir. Fakat eldeki lügat ve deyimler sözlükleri, Kur'an'ın indiği döneme göre "geç dönem" derlemelerdir. Mesela Ragıb (Ö: h. 503, m. 1109) el Müfredat ve İbn-i Menzur (ö: h. 711, m. 1311) Lisan ül Arab adlı eserlerinde, sözcüklerin kendi yaşadıkları dönemdeki anlamlarını ön planda tutmuşlar, daha önceki dönemlerdeki anlamlarını ise "lütfen" vermişlerdir. Bu durumda, Kur'an'daki sözcüklerin anlamlarını bu eserlerde öne çıkarılan anlamlar olarak kabul etmek bile, sözcüklerin Kur'an'ın inişinden 5 ila 7 asır sonraki anlamlarını kabul etmek demektir. Oysa Kur'an'daki kavramlar, sözcüklerin Kur'an'ın inişinden 5 - 10 asır sonraki anlamları ile açıklanamazlar. Zira Kur'an, indiği çağın insanlarının kullandığı dil ve sözcüklerle inmiştir ve bu çerçevede anlaşılması gerekir.

"Hikmet" sözcüğü, hepsi de gerçek, sözcük anlamıyla kullanılmış olarak Kur'an'da 19 ayette 20 kez geçmektedir. Sözcük Kur'an'da ilk defa, 37. sırada Mekke'de inen Kamer suresinde yer almış ve bu ayetten sonraki ayetlerde geçen "hikmet" sözcüklerinin iyi anlaşılması için Rabbimiz bu ayette "hikmet"in ne olduğunu en güzel şekilde açıklamıştır.

İşin aslında ise "hikmet"in Kur'an'dan ayrı bir şey olması söz konusu olmadığı gibi, "hikmet" de "kitap" da Kur'an'ın bölümleridir. "Hikmet"in Kur'an'ın içinde olduğunu yukarıda İsra suresinin 39. ayetinde görmüştük. Burada bilmemiz gereken nokta; "kitap" denildiğinde Kur'an'ın bütününün anlaşılmaması gerektiğidir. Çünkü Kur'an'da belirli ayet gruplarına da "kitap" denmektedir:

40- Şuhud ve imandır.

3- Eşyanın manalarını bilmek ve anlamak.

31- Mevzuun sebeplerini, hakikatini, beşer kudretinin erişebildiği kadar haddi zatında oldukları gibi aramak olan ilimdir.

- ihkam; zulüme ve fesada engel oldurma,

Kur'an döneminde ise bu sözcüğün anlamı biraz özelleşmiş ve sözcük; "zulüme ve fesada engel olmak" anlamında kullanılmıştır. "Hakeme" sözcüğünden türetilen sözcükler de o dönemde özelleşmiş anlama uygun olarak, mesela;

Bakara; 151: Nitekim içinizden size bir elçi gönderdik ki size ayetlerimizi okuyor, sizi arındırıyor, size kitabı ve hikmeti öğretiyor. Ve size bilmediğiniz şeyleri öğretiyor.

"Hikmet" sözcüğü, hemen tüm kitaplarda her nedense sözcük anlamı dışında oluşturulmuş kişisel yorumlarla anlaşılmaya gayret edilmiş olduğundan, doğru anlaşılamamış, üstelik de yozlaştırılmıştır. Aslında "hikmet"in ne olduğunu anlamak için sözcük anlamını bilmek yeterlidir.

52- İnsanı uyaran, harekete geçiren, soylu davranışa çağıran ve kötü olan her şeyden alıkoyan şeydir.

Sad; 20: Biz onun mülkünü de pekiştirdik. Ve ona hikmeti ve hakkı batıldan ayıran sözü söyleme imkanını verdik.

Kamer; 5: En üstün seviyede ve yeterli bir hikmet. Fakat uyarılar fayda vermiyor.

5- Anlamak.

- İşi sağlama almak, sağlamlaştırmak.

Bakara; 269: Dilediğine hikmet verir. Ve kime hikmet verilirse gerçekten ona pek çok hayır verilmiştir. Özlü akıl sahiplerinden başkası da iyice düşünmez.

Mevlana, tebessüm ederek karşılık verir.

Buna göre şayet, "Eğer bu ma ism-i mevsul kabul edilirse, marife olur. Bu durumda da onun " zi`l-hal" olması yerli yerinde olur. Fakat ifade, "Onlara, kendisinde caydırıcılık özelliği bulunan önemli haberler gelmiştir" manasında olursa, bu ma, nekire olur. Halbuki "zi`l-hal`in nekire olması uygun değildir" denilirse, biz deriz ki bu durumda ma`nın, ayette, ifadesiyle tavsif edilmiş olması, bunun "zi`l-hal" olmasını sağlamış olur."

38: Kötü olan bütün bunlar, Rabbinin katında hoşlanılmayan şeylerdir.

20- Bütün ilahi kitapların içerdiği ve sunduğu bilgidir.

18- Kur'an'ı, nasih ve mensuhunu, muhkem ve müteşabihini, başlangıç ve sonlarını, helal ve haramını ve örneklerini bilmektir.

Nisa; 54: Yoksa onlar insanları, Allah lütuf ve kereminden verdi diye mi kıskanıyorlar? Şüphesiz Biz, İbrahim soyuna da kitap ve hikmeti vermiştik. Hem de onlara büyük bir mülk verdik.

"Hikmet" sözcüğünün geçtiği Kamer suresinin 5. ayeti şöyledir:

26- Korkudur.

"Her emir kararlaştırılmış, en üstün seviyede yeterli bir hikmet olduğu halde onlar yalanladılar ve tutkularına uydular. Şüphesiz onlara vazgeçirecek haberler de gelmişti. Buna rağmen uyarılar fayda vermiyor."

Bize göre ise "hikmetün baliğatün " ifadesi, üçüncü ayetin son bölümü olan "ve küllü emrin müstekırrun (halbuki her emir kararlaştırılmıştır" ifadesinin devamıdır. Yani "ve küllü emrin" mübtedasının ikinci haberidir . Bu durumda iki ifadenin oluşturduğu cümlenin takdiri şöyledir: "Ve küllü emrin müstekırrun hikmetün baliğatün". Yani; "Halbuki her emir kararlaştırılmıştır, en üstün seviyedeki yeterli bir hikmettir." Burada "hikmet" yerine, bu sözcüğün Kur'an'ın indiği dönemdeki özelleşmiş anlamı konacak olursa, ortaya; karalaştırılan her emrin, zulüm ve fesadı engellemek için konulmuş bir kanun, bir düstur, bir ilke olduğu anlamı çıkmaktadır.

"Hikmet", Kur'an'dan ayrı bir şey değildir:

Bakara; 231: Kadınları boşadığınız zaman iddetlerini bitirdiklerinde, artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salın. Yoksa haklarına tecavüz için zararlarına olarak onları tutmayın. Her kim bunu yaparsa kendi nefsine zulmetmiş olur. Sakın Allah'ın ayetlerini oyuncak edinmeyin, Allah'ın üzerinizdeki nimetini, size kendisiyle öğüt vermek üzere indirdiği kitap ve hikmeti hatırlayıp, düşünün. Hem Allah'a takvalı davranın ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilir.

51- Sefehi engelleyen şeydir. Sefeh ise her kötü çirkin şeydir.

Görüldüğü gibi "hikmet" sözcüğü, Kur'an'daki ilk geçişinde; Rabbimizin kullarına verdiği, her biri zulüm ve fesadı engelleyen bir yasa olan "emir" olarak açıklanmıştır. Zulüm ve fesadı engelleyen bu yasaların, yani "hikmet"lerin bir kısmı, İsra suresinde somut olarak örneklenmiştir:

17- Nübüvvettir .

- mahkeme; zulüme ve fesada engel olunan yer,

(Kaynaklar: Taberi, İbn-i Kesir, Ebu Su'd, Kurtub'i, Elmalılı, Said Havva, Mehmet Vehbi, Alusi, Cürcani, Razi, Kınalızade, Kasimi, Koçyiğit, Cerrahoğlu, Mevdudi, Zeccac, Muhammed Esed, Maturidi, İbn Aşur, Meraği, İslam Ansiklopedisi meb, İslam Ansiklopedisi TDV, İktibas 201, Bilal Tan; Kur'an'da Hikmet Kavramı, Pınar Yayınları vs.)

Bakara; 151: Nitekim içinizden size bir peygamber gönderdik ki size ayetlerimizi okuyor, sizi arındırıyor, size KİTABI ve HİKMETİ öğretiyor. Ve SİZE BİLMEDİĞİNİZ ŞEYLERİ ÖĞRETİYOR.

"Hukm" mastarından türemiş olan "hikmet" sözcüğü ise, yukarıda bahsettiğimiz gibi "Bina-i Nev'i; İsm-ün Nev'i" kalıbında olduğu için fiilin, yani "zulüme ve fesada engel olma"nın adı olmak durumundadır. Öyleyse "hikmet"; "zulüm ve fesadı engellemek için konulmuş olan; kanun, düstur ve ilke..." demektir.

35: Ölçtüğünüz zaman tam ölçün ve dosdoğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlıdır ve uygulama olarak daha güzeldir.

Yaptığımız tespitler gayet açık ve net göstermektedir ki, Kur'an'ın doğru anlaşılmasının önündeki en büyük engel, Kadim Arapça'nın bilinmemesi ve sözcüklerin sonradan kazandığı anlamlarına itibar edilmesidir.

Bakara; 129: Ey bizim Rabbimiz, bir de onlara içlerinden bir peygamber gönder ki, onlara senin ayetlerini okusun, onlara kitabı ve hikmeti öğretsin, onları arındırsın. Hiç şüphesiz Aziz sensin, hikmet sahibi Sensin.

b) Önemli haberlerin yer aldığı şeyi inzal etmek, bir hikmet-i baliğadır.

35- Sünnettir.

50- Hükümlerin kaynağı, ilim, amel ve sözde yakini bilgi ve kesinliktir

28: Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti arayarak, onlardan yüz çevirirsen, o vakit de onlara yumuşak ve tatlı bir söz söyle.

32- Kendisinde bilgi olan kişinin bu bilgiyi, adaleti tezahür ettiren bir tarzda tatbik etmesini sağlayan tanrı vergisi bir bilgidir.

İslam Ansiklopedisi, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi gibi çağdaş eserler ve Süleyman Ateş, Yaşar Nuri Öztürk, Yusuf Kerimoğlu, gibi çağdaş yazarlar, "hikmet" sözcüğünün anlamı olarak sözcüğün kendi anlamına yönelmemişler, maalesef geçmiş zamanlarda birileri tarafından yazılmış kanaatleri "hikmet" diye ortaya koymuşlardır.

49- Anlama ve ilimdir.

En büyük hayali bütün Müslümanları bir sancak altında toplayıp, İslam birliğini kurmak olan, Osmanlıya halifeliği getiren Yavuz Sultan Selim Han?Ben hiç bir muharebeye Peygamberimiz?den izin almadan gitmedim? diyor ve?Ne zaman gitsem önümde onu gördüm? diye ifade ediyor. İşte böyle bir kahraman olan Yavuz, o dönem için amansız bir hastalık olan şirpençe hastalığına yakalanır. Ölüm döşeğinde veziri Hasan Can?a içinde bulunduğu halle ilgili soruyor. ?Hasan! Bu ne haldir? diyor. Hasan Can da birazda cür?etkarlıkta bulunarak?Allah ile beraber olma zamanıdır hükümdarım? diyor. Ve O İslam kahramanı Padişah hasta yatağından, ölüm döşeğinden ayağa kalkıyor?Bre Hasan! Sen bizi kiminle biliyordun bu zamana kadar? Biz hep Allah?la beraberdik zaten? diyor ve Yasin suresini okumasını talep ediyor.

Yazının kaynağını da bildirseydiniz çok güzel olurdu.

d) Bu ifade mansub olarak şeklinde de okunmuştur. Bu durumda, "hal" olur. Bunun zi`l-hali ise, geçen ayetteki ma edatıdır. "Bu size bir hikmet-i baliğa olarak geldi" demektir.

47- Kendisinden faydalanılan şer'i hükümlerdir ki, bu da geçmiş toplumların sonunun düşünerek ibret almak, dinin maslahatını ve şeriatın esrarını kavramak demektir.

c) Yaklaşmakta olan kıyamet ve ona delalet eden deliller, bir hlkmet-i balığadır

44- Kitabın dış yüzü ile çelişmeyen iç yüzünün beyanıdır. Olaylara Allah'ın iradesini bize izhar ettiği yönde uyum sağlamaktır.

- el-Ismetü lillahi vahdeh

37: Ve yeryüzünde kibir ve azametle yürüme! Şüphesiz ki sen asla yeri yaramazsın ve boyca dağlara erişemezsin.

- Çağırmak, mahkemeleşmek.

- Hakemlik etmek, tecrübeli uzman.

7- Eşyayı yeri ve mertebesine koymak.

3) Bu, mahzuf bir mübtedanın haberi olup, takdiri, "Bu, bir hikmet-i balığadır" şeklindedir. Mananın böyle olması halinde. mahzuf olan "bu" zamiri hakkında da şu izahlar yapılabilir:

10- Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmak.

b) Hikmet

"Hikmet" sözcüğünün gerçek anlamı:

"Hukm" mastarının tüm türevleri bu anlam ile uyumludur ve Sarf ilmi kurallarına göre yüzlerce hatta binlerce sözcük türetilebilir. Nitekim, "hukm" mastarının farklı türevleri Kur'an'da 210 yerde geçmektedir ve dikkatle incelendiği takdirde hepsinin de "zulüme ve fesada mani olma, engelleme" anlamında kullanıldığı açıkça görülmektedir.

45- Evrenin sırlarını çözmek, ibadetlerin sırlarını kavramak, eşyanın hakikatini anlamak, baktığı yerde Allah'ın ayetlerini, tecellilerini, isimlerin cilvelerini görmek, bütün bu cilvelerden geçip ayetleri aşıp Allah'a ulaşmak, bunun yolunu keşfetmek, bu yolda dosdoğru yürümek, kainat kitabıyla Kur'an kitabının ve bunların özü olan insan kitabının aynı olduğunu kavrayıp yürüyen kitap olmaktır.

Sözcüğün Kur'an'ın indiği dönemde, özelleşmiş bu anlamda kullanıldığına dair, peygamberimizin ağzından nakledilmiş meşhur bir hadis bile bulunmaktadır: "Hakkimül yetime kema tühakkimü veledeke "

"Hukm" sözcüğüne, sözcük ve terim anlamı olarak bugün elimizdeki Arapça sözlüklerde verilen karşılıklar şunlardır:

15- İlahi bilgi ve sırlar ilmidir.

19- Kur'an'dır.

"Hikmet" sözcüğü Kur'an'da Kamer suresinin 5. ve İsra suresinin 39. ayetleri dışında, aşağıda çevirisini verdiğimiz 17 ayette daha geçmektedir ve bu ayetlerde de "zulüm ve fesadı engellemek için konulmuş kanun, düstur ve ilkeler" anlamında kullanılmıştır:

29- İsabet, ilim, akıl ve fıkıhtır.

2- İlim ve amel.

a) Kitap

14- Din ve dünyanın düzgünlüğüdür.

Kur'an'ı iyi tanımayanlar ve art niyetli kesimler, yukarıda sunduğumuz ayetlerdeki "kitabı ve hikmeti..." ifadesinden, "hikmet, Kur'an'dan ayrı bir şeydir" sonucunu çıkarmışlar ve bu sonuca uygun olarak "hikmet"in; "sünnet, hadis, hadis-i kutsi, ... (yukarıda 50'den fazla madde halinde sıraladığımız şeyler)" olduğunu ileri sürmüşlerdir.

KÖTÜ ARKADAŞIN HALİ

32: Zinaya da yaklaşmayın. Şüphesiz ki o iğrençliktir ve kötü bir yoldur.

Al-i Imran; 48: Ve ona kitabı, hikmeti ve Tevrat ile İncil`i öğretir .

Nahl; 125: Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır! Ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, hidayette olanları da en iyi bilendir.

33- Mantıklı düşünmek gerçekleri araştırmak ve gerçek bilgidir.

Al-i Imran; 81: Hani Allah peygamberlerden söz almıştı: "Ant olsun ki size kitaptan ve hikmetten verdim, sonra yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir elçi geldiğinde ona muhakkak inanacak ve ona yardım edeceksiniz! Bunu ikrar edip de kabul ettiniz mi? Ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?" demişti. Onlar da: "İkrar ettik" demişlerdi. : "Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahit olanlardanım" buyurmuştu.

Hırsız yalvararak bağırdı:

İsra; 23: Rabbin kesin olarak şunları karar altına aldı: Kendisinden başkasına kul olmayın, anne ve babaya iyi davranın. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, sakın onlara "öf" deme, onları azarlama. İkisine de tatlı ve güzel söz söyle.

- Aralarında bir kemik atıver de, gör hallerini.

12- İlletsiz işarettir. Yani üzerinde illet düşünülmeyen Hakk Teala'dan kayıtsız şartsız gelip, şek ve şüphe, zaaf ve fesat ihtimali bulunmayan, niçin ve neden diye araştırmaya ihtiyaç bırakmayan işarettir.

Bu gruptaki ayetler, muhkem ve müteşabih olmayan, bizleri bilgilendiren ve ibret almamızı sağlayan, haber ve kıssa ayetleridir. Bu ayetleri bize yine Kur'an tanıtmaktadır:

Hz. Ömer halifeliği döneminde bir hırsızı cellada teslim etti.

Al-i Imran; 44: İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. "Meryem'i kim himayesine alıp koruyacak?" diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin. Tartışırlarken de sen yanlarında bulunmadın.

Bizim görüşümüze göre "kitap ve hikmet" kalıbıyla verilen ayetlerdeki "kitap"; Zümer suresinin 23. ayetinde bahsedilen "müteşabih kitap"tır. Yani mucize nitelikli, anlamları gayet açık olmasına rağmen birbiriyle benzeşen bir çok anlamı ifade edebilen eşsiz sanat mucizeleri konumundaki müteşabih ayetlerin oluşturduğu Kur'an bölümüdür.

- Kitap

c) Peygamberimizin ve toplumun bilmedikleri hakkında bilgi

Aslında Kur'an iyi incelendiğinde, Rabbimizin Kur'an'ı ÜÇ ANA BÖLÜMde tanıttığı görülmektedir. Kur'an'da bu üç ana bölümden bazen biri, bazen ikisi ve bazen de üçü bir arada söz konusu edilmektedir. Bu üç ana bölüm bir arada olarak Kur'an'da; Nisa suresinin 113. ayetinde peygamberimize verilenlerin tasnifi şeklinde, Bakara suresinin 151. ayetinde de peygamberimizin topluma verdiklerinin tasnifi şeklinde açıkça belirtilmiştir:

- ?Ey insanların efendisi beni bağışla ne olur, çünkü bu benim ilk suçumdur!?

4- Allah'ın işini ve emrini akletmektir.

Sözcüğün aslı "hıkmet" olup, "ı" harfi ile yazılması gerekirken, ilk yanlış sözcüğün yazılışında yapılmış ve sözcük, "alay etme, kınama, başa kakma, zorbalık" demek olan ve "i" harfi ile yazılan "hikmet" ile karıştırılmıştır. Bizim de yazımızda galat-ı meşhura uyarak "hikmet" şeklini kullanacağımız sözcük hakkındaki yanlışlıklar sadece yazılışta kalmamıştır. Sözcüğün anlamında yapılan yanlışlıklar, dine bir sürü saçmalıkların girmesine, ciddi hataların oluşmasına sebep olmuştur. Bu yanlış anlaşılmaların yol açtığı en vahim sonuç ise; yazımızın ilerleyen bölümlerinde görüleceği gibi, peygamberlere din üzerinde teşri yetkisi verilmek suretiyle işlenen şirktir.

38- Kesin delildir.

25- Dinde fakih olmak ve Allah'ın rahmet ve fazlından kalplere koymuş olduğu bir şeydir.

Ayetteki altı çizili bölüm, görüldüğü gibi bir cümle olmayıp, bir cümlenin parçasıdır. Bu durumda, sözcüğün ne anlama geldiğini anlayabilmek için, sözcüğün yer aldığı altı çizili bölümün, hangi cümlenin parçası olduğunu ve dolayısıyla sözcüğün öge olarak cümle içindeki konumunu tespit etmek gerekir.

Nisa suresinin 113. ve Bakara suresinin 151. ayetlerinde, üçüncü sırada zikredilmiş olan "peygamberimizin ve toplumun bilmedikleri hakkında bilgi", birinci ve ikinci sırada zikredilmiş olan "kitap" ve "hikmetin" açılımı değildir. Çünkü söz konusu edilen "bilgi" ayetlerde bedel veya atf-u beyan şeklinde değil, "vav" bağlacıyla, "kitap" ve "hikmet"e ek üçüncü bir madde olarak ifade edilmiştir.

34- Vahy nasıl peygamberlere verilen bir armağan ise hikmet de evliyaya verilen bir armağandır.

43- Teorik bilgisi ve faziletli davranış kalıplarıyla, insanın güç yetirebildiği ölçüde nefsini olgunlaştırdığı, nebi vasıtasıyla veya ilhamla aldığı emirlerin tümüdür.

Burada dikkat edilmesi lazım gelen bir husus da, 3. ayetteki "emr" sözcüğünün, pek çok mealdeki gibi sözcüğün tali anlamı olan "iş" olarak değil, esas anlamı olan "emir, buyruk" olarak çevrilmesi gerektiğidir.

Göz Çukuru

24- Akıldır.

- Yüzün ön kısmı, alın, şan, şeref.

1) Önceki ayette gecen, "nice mukim haberler" ifadesiyle Kur`an`ın kastedildiğini söyleyenler, bu "hikmet-i baliğa" ifadesinin ondan bedel olduğunu söylemişlerdir. Buna göre Cenab-ı Hak sanki, "Andolsun onlara, herbiri gayesine ermiş bir hikmet gelmiştir" demiş olur.

22- Kur'an'ı anlamaktır

İnsanların zamanı az. Kısa çalışmalar daha verimli olur.

53- Sebep-sonuç ilişkisinin doğru bir biçimde kurulması ve bunun tezahürleridir.

Rabbimizin Kur'an' üç ana bölümde tanıttığı bizzat Kur'an ile anlaşıldıktan sonraki mesele, bu bölümlerin neleri ifade ettiği meselesidir. Bunun için ise bu bölümlerin ayrı ayrı ele alınmasında yarar vardır:

11- Allah'ın emrini düşünüp tefekkür etmek ve O'na tabi olmaktır.

Nisa; 113: Eğer senin üzerinde Allah'ın lütuf ve merhameti olmasaydı, onlardan bir güruh seni sapıtmaya çalışırdı. Halbuki onlar, kendilerinden başkasını saptırmazlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah, sana KİTABI ve HİKMETİ indirmiş ve SANA BİLMEDİĞİN ŞEYLERİ ÖĞRETMİŞTİR. Allah'ın senin üzerindeki lütfu büyüktür.

- Hikmet

Kasas; 46: seslendiğimiz zaman da, Tur`un yanında değildin. Bilakis senden önce kendilerine uyarıcı gelmeyen bir kavmi uyarman için Rabbinden bir rahmet olarak . Umulur ki öğüt alırlar.

Kamer; 3: Ve yalanladılar, hevalarına uydular. Halbuki her emir kararlaştırılmıştır.

36- Zıddı hata olan kavramdır.

Sadece Kur'an'a dayanarak yaptığımız bu tahlil sonucuna göre; kitap, hikmet ve bilgi ayetleri, Kur'an harici bir şey olmayıp, Kur'an'ın parçalarıdır. Kur'an'ı doğru anlamak isteyenler "hikmet" sözcüğünü "sözcük anlamıyla" ele almalı, sonradan üretilen anlamlar ve kavramlar için ise başka adlar bulmalıdırlar.

Mevlana Hazretleri, talebelerinden biriyle yürürken, yol kenarında birkaç köpeğin sarmaş dolaş uyuduklarını görürler.

1- Sözde ve yapılan işte isabet, ilim ve fıkıh.

30: Gerçekten senin Rabbin, kullarından dilediğinin rızkını genişletir ve daraltır. Şüphesiz ki O, kullarından gerçekten haberdardır, hakkıyla görendir.

Evrendeki her şey gibi konuşulan diller de bir dinamizm içindedir ve bu doğal yasa gereği zaman içinde dillerin değişime uğramaları kaçınılmazdır. Mesela bizim dilimiz Türkçe, elimize ulaşan yazıtlardaki halinden günümüze kadar, Türkçe konuşan insanların coğrafi dağılımları itibariyle de farklılıklar gösteren değişimlere uğramıştır. Hatta ülkemizdeki değişimler, Türk Dil Kurumu tarafından sık sık yapılan sözlük güncellemeleri ve yazım kuralları değişiklikleri ile, deyim yerinde ise gözle görünür şekilde izlenebilmektedir. Ne var ki, Türkçe gibi diğer dillerde de meydana gelen ve değişik faktörlerin etkisinde olan bu değişimler, her zaman faydalı yönde, yani "gelişme" niteliğinde olmamakta, zararlı yönde de sonuçlar doğurabilmektedir.

Al-i Imran; 164: Ant olsun ki Allah, müminlere kendilerinden, onlara kendi ayetlerini okuyan, onları arındıran ve onlara kitap ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir iyilikte bulunmuştur. Oysa onlar, daha önce apaçık bir sapıklık içinde idiler.

16- İlham gelmesi için sırrı soyutlamaktır.

30- İlimle ilgili akıl gücünün tüm hali olup, ifrat ve tefrit arasındaki dengeli, bilimsel akli bir güçtür.

39: İşte bunlar , Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerden bazılarıdır. Allah'la beraber başka bir ilah edinme. Aksi halde kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme bırakılırsın.

Kötü sonuç doğuran değişimlerin Müslümanlarca en önemli örneği, Arap dilindeki değişimlerdir. Çünkü bu değişimler, dikkate alınmadıkları takdirde, pek çok konuda Kur'an'ın yanlış anlaşılmasına yol açmaktadırlar. Şöyle ki; Kur'an'da geçen yüzlerce sözcük bugün, Kur'an'ın indiği dönemdeki anlamlarından farklı anlamlarda kullanılmakta ve Kur'an'ı, sözcüklerin bugünkü lügatlardaki anlamlarını dikkate alarak anlamaya çalışanlar, bu değişimler yüzünden büyük yanlışlara düşmektedirler.

48- Kur'an'ın nasihatlarıdır.

36: Bir de hiç bilmediğin bir şeyin ardına düşme! Şüphesiz kulak, göz, gönül, bunların her biri ondan sorumludurlar.

- Güzel bir kardeşlik örneği, der. Keşke insanlar da bunlardan ibret alsa.

Cumua; 2: O , ümmiler içinde, onlar, daha önceden apaçık bir sapıklık içinde iken kendilerinden olan ve onlara Allah'ın ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara kitap ve hikmeti öğreten bir elçi gönderendir.

Nisa; 113: Eğer senin üzerinde Allah'ın lütuf ve merhameti olmasaydı, onlardan bir güruh seni sapıtmaya çalışırdı. Halbuki onlar, kendilerinden başkasını saptırmazlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah, sana kitabı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediğin şeyleri öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu büyüktür.

"Kitap" sözcüğü; "yazılan-okunan" anlamına geldiği için, bir defa buradan hemen anlıyoruz ki, Kur'an ayetleri ilk vahyden itibaren yazıya geçirilmiştir. İkinci olarak; Kur'an'nın henüz tamamlanmadığı dönemlerde eldeki mevcut olan bölümler de Kur'an'da "kitap" olarak tanımlandığı için anlıyoruz ki, "kitap" sözcüğü Kur'an'ın tamamını temsil etmemektedir. Nitekim yukarıda sunduğumuz ayetlerin bazılarındaki "kitap ve hikmet" kalıbına karşılık, Ahzab suresinin 34. ayetinde; "... Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın" şeklinde "ayetler" sözcüğü kullanılarak bir kalıp oluşturulmuştur. Yani "kitap" ve "ayetler" sözcükleri, Kur'an'ın bölümleri için kullanılmıştır.

Halinden yoksul olduğu anlaşılan bir adam, deniz kenarında oltayla balık tutuyordu Tesadüfen oradan geçmekte olan ülkenin padişahı bu gariban adamla ilgilendi ve ona, "Oltana ben burada iken ilk takılan şey ne olursa sana onun ağırlığınca altın vereceğim" dedi Biraz sonra oltaya takıla takıla ortası delik bir kemik takıldı Hükümdar balıkçıya, "Ne yapalım, şansın bu kadar, oltana ağır bir şey takılmadı" diyerek alıp sarayına götürdü Saraya varınca adamlarına, balıkçıya elindeki kemiğin ağırlığınca altın vermelerini emretti Kemiği terazinin kefesine koydular, öbür kefesine de altın koymaya başladılar Beş, on, yirmi, elli diyerek altınları koydular ama kemik yerinden oynamıyordu Görünüşte dört beş altını zor tartar göründüğü halde, tahminlerin on misli üzerinde altın koydular kemik bana mısın demedi Altını doldurmaya devam ettiler, terazinin kefesi doldu taştı ama kemik tarafı yerinden kımıldamıyordu Bunda bir sır olduğunu anladılar Bir bilgeyi çağırıp bu sırrın ne olduğunu sordular Bilge kemiği eline alıp şöyle bir baktıktan sonra şu açıklamada bulundu:"Bu kemik açgözlü bir insanın göz çukurudur Siz bunu tartmak için bütün hazineyi koysanız yine yerinden oynamaz Çünkü doymaz Ama bir avuç toprak bunu doyurur" Nitekim bir avuç toprak alıp terazinin kefesine koydu ve kemik yukarı kalkıverdi

29: Elini boynuna bağlanmış kılma , onu büsbütün de saçma . Aksi halde kınanmış ve yaptığına pişman olur kalırsın.

33: Ve hak ile olmadıkça, Allah`ın haram kıldığı canı öldürmeyin. Kim zulümedilerek öldürülürse, Biz onun velisine bir güç vermişizdir. O da öldürmede aşırı gitmesin. Şüphesiz o yardım olunmuştur.

25: Rabbiniz içinizdekileri çok iyi bilir. Eğer iyi kimseler olursanız elbette O tam anlamıyla dönenleri bağışlayıcıdır.

SEN BİZİ KİMİNLE BİLİYORDUN?

Hakkı YILMAZ

Zümer; 23: Allah, sözün en güzelini müteşabih, ikişerli bir kitap halinde indirdirmiştir. Ondan Rablerine saygısı olanların derileri ürperir. Sonra derileri de, kalpleri de Allah`ın zikrine karşı yumuşar. İşte bu Allah`ın rehberidir. Allah, onunla dilediğini doğru yola çıkarır. Her kimi de Allah şaşırtırsa, artık ona doğru yolu gösterecek yoktur.

31: Bir de fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da, sizi de Biz rızıklandırırız. Şüphesiz ki onları öldürmek, çok büyük bir günahtır .

- muhkem; zulüme ve fesada engel edilmiş şey, anlamında kullanılmıştır.

- hakim; zulüme ve fesada engel olan kişi,

26: Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver. Ve saçıp savurma.

a) Peygamberler gönderme, ilgili delilleri ortaya koyma ve gelip-geçmiş, milletlerin başına gelenlerin haberi ile mevcut insanları uyarmadaki sıralama; bir hikmet-i balığadır.

8- Doğru ve güzel fiillere sabır ve sebatla devam etmektir.

5: En üstün seviyede ve yeterli bir hikmet. Fakat uyarılar fayda vermiyor.

Oysa "hikmet" sözcüğü, sözcüğün bu bilgisiz veya art niyetli kişilerin öne sürdükleri anlama gelmediğini açıkça gösteren yukarıdaki ayetler dışında, Al-i Imran suresinin 79. ve En'am suresinin 89. ayetlerinde de mastar halinde "el-kitabe ve-l- hukme ve-n-nübüvvete" şeklinde kullanılmış ve "nübüvvet "ten ayrı bir şey olarak nitelendirilmiştir. Ancak bu husus araştırmacıların gözünden kaçmış ve böylece, peygamberimizden asırlar sonra uydurulmuş ve peygamberimizin adı ile topluma zerk edilmiş hezeyanlar, Kur'an'dan başka bir din kaynağı haline gelmiş ve peygamberimiz din oluşturmada Allah'a ortak edilmiştir. Kur'an'ı iyi tanımayan veya art niyetli kimselerin bu yöndeki çabaları, sadece kendilerinin şirk batağına düşmeleri sonucunu vermekle kalmamış, ne yazık ki Kur'an'ın arı duru saf dini ile, peygamber dili ile uydurulmuş on binlerce yalanın karıştırılmasından oluşmuş kalp bir dinin ortaya çıkmasına da yol açmıştır.

Maide; 110: O zaman Allah şöyle diyecektir: "Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerinde ve annenin üzerinde olan nimetimi hatırla! Hani Ben seni Ruhu'l-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikteyken ve yetişkinken insanlarla konuşuyordun. Hani sana kitabı, hikmeti , Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyordun ve üflüyordun, o da Benim iznimle kuş oluveriyordu. Anadan doğma kör olanı ve alaca hastalığına yakalanmış kimseyi iznimle iyileştiriyordun. Yine Benim iznimle ölüleri çıkarıyordun. Ve hani İsrailoğullarına apaçık mucizelerle geldiğin ve onlardan inkar edenlerin: "Bu ancak apaçık bir sihirdir" dedikleri zaman seni, onlardan korumuştum.

Yanındaki talebesi:

4: Ant olsun ki, onlara kendisinde alıkoyuculuk özelliği olan nice önemli haberler gelmiştir.

2) Bu ifade, önceki ayetteki ma edatından bedeldir.

"Hikmet" sözcüğüne, bu felsefeciler, tasavvufçular ve tefsirciler marifetiyle verilen anlamlar ise 50'den fazladır:

Allame İbn-i Menzur'un Lisan ül Arab adlı eserinde (2. cilt, s: 539-543, "Hukm" maddesi), "hakeme" sözcüğünün esas anlamının "menea " demek olduğu yazmaktadır. Bu durumda "hakeme" sözcüğünün mastarı olan "hukm" sözcüğü; "engel olmak" anlamına gelmektedir. Araplar bu sözcüğü "insan veya hayvana mani olmak, onu kontrol altına almak" anlamında kullanmışlardır ve İslam öncesi Arap şiirinde bunun yüzlerce örneği vardır. Ayrıca hayvanların kontrolünü sağlayan "gem" denilen alete de Araplarca "hakeme" denmiştir.

13- Bütün durumlara hakkı şahit tutmaktır.

"Hikmet"in ne olduğunu, Kur'an'da hangi anlamda kullanıldığını , yukarıda Kur'an kaynaklı olarak ayrıntılarıyla sunmuş idik. Ayrıca bilmekteyiz ki, Kur'an'da Hud suresinin 1. ayetinde olduğu gibi başka ayetlerde de, Kur'an için "hakim /hikmetler sahibi" ifadeleri kullanılmıştır. Bu bilgiler ışığı altında bize göre "hikmet"; Kur'an'ın ikinci ana bölümünü oluşturan MUHKEM AYETLERdir.

Ayetlerde vurgulanan ÜÇ ANA BÖLÜM şunlardır:

Hz. Ömer :

6- Anlama kuvveti. İcat ve ilim demek olup, eşyanın hakikatlerini varlıkta bulundukları durumda beşeri güç ölçüsünde araştırmak.

24: Merhametinden dolayı onlara alçak gönüllülük kanatlarını indir. Ve de ki: "Ey Rabbim! Onlar beni küçükten nasıl terbiye ettilerse, Sen de onlara öyle rahmet et."

Şura; 52: İşte biz böylece emrimizden olan ruhu vahyettik. Yoksa sen "kitap nedir? İman nedir?" bilmiyordun. Fakat biz onu bir nur kıldık. Onunla kullarımızdan dilediğimizi doğru yola iletiyoruz. Şüphesiz ki sen de doğru bir yola götürüyorsun.

- Hikmet sahibi olmak, hakim olmak.

Rabbimiz tarafından zulüm ve fesadı engellemeye yönelik olarak konulmuş olan kanun, düstur ve ilkelerden bazıları yukarıda 23. ayetten itibaren sıralanmış ve 39. ayette, bunların "hikmet"ten bir bölüm olduğu açıklanmıştır. O halde "hikmet" sözcüğü, Rabbimizin açıklamaları doğrultusunda anlaşılmalı ve başka arayışlara girilmemelidir.

5. ayetteki altı çizili ifadenin, hangi başka ifade ile birleşerek bir cümle oluşturduğu konusu, bir çok kişinin üzerinde durduğu bir konudur. Örnek olarak, klasik kaynakların anası durumundaki İmam Razi'nin açıklamaları şöyledir:

34: Ergenlik çağına erinceye kadar yetimin malına da yaklaşmayın. En güzel bir şekilde olması müstesna. Ahdi de yerine getirin. Şüphesiz ahitte sorumluluk vardır.

42- Öyle bir anlayıştır ki yazılmaz. Ancak ehli tarafından hissedilir.