Başka bir zaman da çocuklarımı nasıl okutabileceğimi düşünürken, kendi kendime "Niçin?" diye sordum.

Arazimle, oğlumun eğitimiyle, kitap yazmakla uğraşmadan önce, bütün bunları neden yaptığımı bilmem gerekiyordu. Kendi davranışlarımın nedenlerini bilene kadar, hiçbir şey yapamam, yaşayamam.

Onlar için de istedikleri şeylerin gerçekleşmemesi

"Bir peri gelse ve her istediğimi yapacağını söylese, ne isteyeceğimi bilmiyordum."

İnsanların refahı için ne yapmak gerektiğini aklımdan geçirirken de "Bunun benimle ne ilgisi var?" diye düşündüm.

Ya fakirler için?

Bu zenginler için mutsuzluk sebebi

O günlerde kafamı çok meşgul eden, evimin ve arazimin idaresi konusunda detayları düşünürken, aklıma şu soru geldi: "Evet altı bin hissem, üç yüz atım var ama sonra ne olacak? " Oldukça şaşkın ve huzursuzdum, ne düşüneceğimi bilmiyordum.

Tolstoy:

Beş yıl önce tuhaf bir zihin durgunluğu başladı bende. Bazen şaşkınlık anları yaşıyor, sanki yaşam durmuş gibi hissediyorum. Nasıl yaşayacağımı, ne yapacağımı bilemiyordum. Moralim çok bozuktu. Nasıl olduysa bu hal geçti ve önceki gibi yaşamayı sürdürdüm. Sonra, bu şaşkınlık dönemleri çoğaldı ve gittikçe sıklaştı. Bu dönemleri yaşadıkça hep aynı sorular kulaklarımda çınlıyordu: "Neden?" ve "Sonra ne olacak?"

Eserlerimin kazandığı ün aklıma geldiğinde, kendi kendime, Gogol'dan, Puşkin'den, Shakespeare'den, Moliere'den diğer bütün yazarlardan daha ünlü bile olsam, ne olacak, ne yararı var? Bu soruya cevap bulamıyordum; böyle soruların hep bir cevap beklemelerine karşın, cevap yoktu, bulamıyordum.

Gerçek şuydu; hayatın benim için bir anlamı yoktu. Her yaşanan gün, yaşama atılan her adım, beni uçurumun kenarına biraz daha yaklaştırıyordu; önümde beni bekleyen yıkımı, felaketi görebiliyordum. Durmak, geri dönmek olanaksızdı ; gözlerimi de beni bekleyen acıları, içimin ölmesini görmemek için kapatıyordum. Böylece ben, sağlıklı ve mutlu bir adam olan ben, artık yaşayamayacağımı, karşı koyulamaz bir gücün mezara doğru çektiğini hissediyordum. Beni hayattan koparan güç herhangi bir istekten daha kuvvetli ve sağlamdı; normal birinin hayata bağlılığı gibi bir histi, yalnız tabii tam aksi yönde idi.

Yaşamım birden durdu. Nefes alabiliyor, yiyebiliyor, içebiliyor ve uyuyabiliyordum. Aslında başka türlü davranmam da olanaksızdı; ama içimde gerçek bir yaşam yoktu. Akla yakın bir tek istek; içimde bu isteği gerçekleştirme amacı yoktu. Eğer bir şeyi isteseydim, bunu gerçekleştirebilsem bile bir sonuç çıkmayacağını, hala doyuma ulaşamayacağımı önceden biliyordum. Bir peri gelse ve her istediğimi yapacağını söylese, ne isteyeceğimi bilmiyordum. Gerçekten hiçbir isteğim yoktu, gerçeği bilmeyi bile isteyemiyordum; belki de gerçeğin ne olduğunu bildiğim için.