Semerkand?ın Yıldızları

Emir Timur?un torunu Uluğbek?in 15. yüzyılda kurduğu ve o günden itibaren dünya astronomisinin en saygın merkezlerinden birisi olan rasathane günümüze kadar varlığını koruyabilmiştir. Uluğbek astronomi ekolünün bilinen isimleri arasında Gıyaseddin Cemşid, Muiniddin, Kadızade Rumi, Ali Kuşçu yer almaktadır.

Semerkand'ın manevi coğrafyasının köşe taşlarından ilki, İslam ordularının şehri fethi sırasında şehit düşen Kusem İbn-i Abbas'ın türbesidir. Ona karşı tarih boyu gösterilen ilgi sonucu, çevresi Eyüp Sultan'da oluşan manevi yoğunluk benzeri türbelerle sarılı bir mezarlık haline gelmiştir. İbn-i Batuta şehri gezdiği zaman, türbenin dört sütun üze-rine oturan kubbeyle örtülü çok süslü bir yapı olduğunu anlatır. Ancak, türbenin sonradan bugünkü şekli ile yeniden yapıldığına ileride değinilecektir.

Binlerce alim yetiştirmiş, atalar şehri. Anadolu'ya bir ışık olmuş, dervişler şehri. Bazen bir destana konmuş, bazen bir güzel esere. Nice insanları ağırlamış üzerinde. Nice günler geçirmiş. Yeri gelmiş savaşlar yaşamış, zaman gelmiş zülümler görmüş. Üzerindeki o değeri hiç kaybetmemiş.

Hacegan tarikatında vaktin icabı neyse ona göre davranılır. Zikir ve mürakabe, ancak müslümanlara hizmet edecek bir mevzu olmadığı zaman tatbik edilebilir. Gönül almaya vesile olacak bir hizmet, zikir ve mürakabeden önce gelir. Bazıları zannederler ki, nafile ibadetlerle uğraşmak hizmetten üstündür. Halbuki gönül feyzi, hizmet mahsulüdür. Hoca Bahaeddin Nakşibend ve bağlıları eğer kimsenin hizmetini kabul etmemişlerse, bu, hizmet ve tevazuu tercih etmelerindendir. İhsan edeni sevmek zaruridir ve muhabbet miktarınca alaka daha tabiidir. Bu yolun bağlıları kendilerini Hakkın rızası yoluna vermişler ve mukabilinde hiç bir şey beklememeyi şiar edinmişlerdir.?

Semerkand?daki Bugüne Kadar Ulaşan Mimari Miras

Cehalet yaprağını döken güzdür Semerkand.

Tillakari Medresesi: (1647-1660) Uluğbek devrinde kurulmuştur. Mirza Uluğbek kervansarayı yerine Yalantuş Bahadır fermanı ile medrese, cami ve mescid maksadıyla inşa edilmiştir. İç bezeme süslemelerinde saf altın kullanıldığı için Tillakari olarak adlandırılmıştır.

Demografik verilerin de gösterdiği üzere Semerkand dün de bugün de bir Türk kentidir. Sovyet döneminde dahi Semerkand?ın Türk niteliği değiştirilememiştir. Son nüfus verilerine göre Semerkand?daki Slav unsurlarının toplam nüfus içerisindeki oranı % 10?u bulmaz. Nüfusu milyonu geçen eski Sovyet Cumhuriyetleri kentleri içerisinde bu derecede düşük bir Slav nüfusu olması inanılmaz bir şeydir. 1993 yılı verilerine göre etnik temelde Semerkand nüfusunun kompozisyonu şu şekilde idi: Özbek %76 Rus: %5,3 Tacik %9,7 Kazak: %0,3 Tatar: % 3,3 Kureyşi: % 0,4 Türkata: % 0,8 Kırgız: % 0,1 Uygur: % 0,3 Ukran: % 0,7 Nemis: % 0,1 Yahudi. % 0,3 oranını teşkil ederler

Semerkand şehri siyasi tarihteki önemi kadar yetiştirdiği Rudaki, Nevai, Molla Cami, Hoca Ahrar Veli, Uluğbek, Babür, Ahmed Daniş gibi bilgin, yazar ve mütefekkirler ile medeniyet tarihinde de yerini aldı.

Sen, ben değil, O?nun için bizdir Semerkand.

Emir Timur öncesinde Türkistan Türklüğü geneli itibarıyla göçebe bir toplum halindeydi. Timur, Maveraunnehr?i Türk obalarını iskan ederek Türkistan?ı şehirleştirdi. Emir Timur, manevi alandaki hizmetleri yanında göçebe Türk oymaklarını yerleşik hale getirerek Türkistan?daki Türk varlığını kent merkezli olarak yeniden şekillendirdi. Meydana gelen büyük şehirleri ticaret yollarıyla birbirine bağladı. Su kanalları inşa ettirerek avcılık ile geçinen toplulukları tarım toplumuna dönüştürdü.

Semerkand yakınlarındaki Tim'de bulunan 977/978 tarihli Arap Ata türbesi, Samaniler devrinde tuğladan yapılmış, kare planlı, kubbeli bir yapıdır.

Bir isimde buluşmak, binlerce sıfat ile tanışmaktır Semerkand.

Fethettiği beldelerdeki bilgin, sufi ve sanatkarları kendilerine büyük ayrıcalıklara tanıyarak başta Semerkand olmak üzere Türkistan kentlerine topladı. İlim adamlarına saygı gösteren, onları koruyan Emir Timur, Taftazani gibi alimleri meclisinde bulundurur, nasihatlerini dinlerdi. İlmiyle amil dervişlere büyük bir saygı göstermiştir. Buhara yakınındaki Kasr-ı arifandan geçerken ulu Pir-i Nakşbendiyye, Muhammed Bahauddin Buhari hankahının silkelenen halılardan çıkan tozlarla karşılaştı. Buna sinirleneceğini düşünen muhafızlarının Nakşbendi dervişlerini engellemeğe çalıştığını öğrenince, sufilere olan muhabbet ve hürmetinin fazlalığından orada kafilesini bir süre durdurup, silkelenen tozların üzerlerine gelmesini talep ederek bu hürmetini sergilediği kayıtlara girmiştir. İmam-ı Rabbani Ahmed Sihrindi?nin ünlü Mektubat kitabındaki 405. mektub bu konuya işaret eder: İmam-ı Rabbani sözkonusu 405. mektubda Emir Timur hakkında şunları yazmıştır: ?Duyduğuma göre, bir gün merhum Emir Timur, Buhara sokaklarının birinden geçiyormuş. Hace Nakşbend hankahı dervişleri Hace hankahının kilimlerini silkeliyorlarmış. Emir Timur, İslami neş'esinin güzelliğinden olacak; orada durup Hankahtan gelen tozları kendisi için anber bilmiştir. Ta ki: Dervişlerin feyz bereketlerine nail ola.. İhtimal ki o: Bu tevazu ve bu inkisar ile son nefesini iyi bitirmiştir. Nitekim, Hace Nakşbend Hz. nin şöyle dediği nakledilmiştir: ?Timur iman sahibi olarak öldü.?

Bir yanımız Semerkand desenize. Emeğinize sağlık çok şey öğrenmiş olduk. Ruhumuz aydınlandı Rabbim de sizin ruhunuzu aydınlatsın :)

Dr. Hayati Bice

Semerkand ve çevresi, tarih boyu ilim ve sanat merkezi olarak bir çok medeniyete beşiklik etmiş, İslamiyete büyük hizmetleri geçen ünlü kişiler yetiştirmiştir. Ayrıca Anadolu'ya ışık tutarak Müslüman Türk'ün vatanı haline gelmesinde büyük rol oynamıştır.

?Dervişlik herkesin yükünü çekmek ve kimseye kendi yükünü çektirmemektir.?

e- Uluğbek Rasathanesi: Semerkand?daki 15 asır mimari mirasının nadide bir örneği olan Uluğbek Rasathanesi aynı zamanda dünya bilim tarihi mirasının özgün bir parçasıdır. 1428-1429 yıllarında Uluğbek?in fermanı ile Semerkand?ın Çolpanata tepesinde Ab-ı Rahmet deresi kenarında inşa edilmiştir. Rasathane silindir şeklinde ve 30,4 metre yüksekliğinde üç katlı bir yapı olarak tasarlanmıştır. Binanın asli kısmında silindirin çevresi 40,2 m. gibi muazzam bir genişliktedir. Yıldızlar ve ayın hareketlerinin gözlendiği rasathane sadece Doğu astronomisinin önemli bir merkezi olmakla kalmamış; dünya astronomisinin de eşsiz bir öncüsü olan?Zic-i Güragani? adlı eser de burada kaleme alınmıştır. Uluğbek?in 1449?da öldürülmesinden sonra rasathane de -maalesef- bir çöküş sürecine girmiştir. Bugün Uluğbek Rasathanesi?nin restore edilerek açığa çıkarılmış olan kısmında gözlem işlemlerinin sürdürüldüğü -kısmen yer altına giren- hilal şeklindeki gözlem yerinin uzunluğu 11 metreyi bulmaktadır.

Ünlü tarih romancısı Harold Lamb geçtiğimiz günlerde yeniden yayınlanan Emir Timur adlı romanın son kısmında Timur?u, 18 Şubat 1405 günkü ölümünden önceki son seferi olan Çin seferine çıkarken Semerkand?ı görebileceği son tepeden ellerinde şekillenen Semerkand?a son kez vedalaşır gibi bakarken tasvir eder. Son derece dokunaklı bir tasvirdir bu? Mısır sınırlarından Hindistan?a İzmir?den Moskova önlerine neredeyse tüm Asya?yı atları ile çiğneyen altmışsekiz yaşını tamamlamış mağrur hükümdarın gözlerindeki buğulanma bu satırlarda okunmasa bile hissedilmektedir.

Hep birlikte bilgiye sevgiye yürüyüştür Semerkand.

b- Şah-ı Zinde Kabristan Külliyesi: Efrasiyab kalıntılarının bulunduğu tepenin güneyindeki en eskisi Kusenm ibn Abbas?a ait olan kabrin yer aldığı büyük kabristandır. Tarih içerisinde Rasulullah?ın amcası Abbas?ın soyundan olan Kusem 676 yılında İslam?ı yaymak için geldiği Semerkand?da şehid olunca defnedildiği kabrin etrafında muteber kişilerin defnedilmesi ile büyüyerek teşekkül etmiştir. Külliyenin esas mekanları olan türbeler 14-15. asırların mimari mirasını günümüze taşımaktadır.

Saadette buluşulan düzdür Semerkand.

habitat. org.tr

Manevi makamatı nasıl elde ettiklerine dair ifadeleri:

Semerkand, Türkistan'ın Maveraünnehir bölgesinde Zerefşan Irmağı kenarında Orta Asya'nın en eski şehirlerinden biridir. Şehirde ilk yerleşim yeri, adını İslamiyet öncesi Türk ve İran efsanevi kahramanından alan Afrasyab Tepesi'dir. En eskisi M. Ö. binli yıllara uzanan çeşitli medeniyetlerden sonra, 8. yy.'da Afrasyab müslümanların eline geçmiştir. Bundan sonra hızla gelişen şehir 11-12. yüzyılda güneydeki ovaya inerek bölgenin kültür ve ticaret merkezi haline gelmiştir.

Semerkand kent merkezinde 1993 yılında 368 bin kişi yaşıyordu. Semerkand?ın kayda alınmış ve belirlenmiş ilk nüfus kaydına göre 1865 yılında ilde 26 bin kişi yaşamaktaydı. 1993 yılında Semerkand vilayetindeki 10 şehir, 16 ilçe ve 125 köyde toplam 2.322 bin kişi yaşıyordu.

Her dönemde Emir Timur?un başkenti ünvanı ile biraz mağrur olmayı hak ettiğine inanmış insanların yurdu olan Semerkand?da bugün dahi bu havayı hissetmek mümkündür. Kent; tarihi mimari mirası kadar bugün sahip olduğu eğitim kurumları, kütübhaneleri, kültür merkezleri, sinemaları; tiyatroları ve hatta sağlık kuruluşları ile Özbekistan kentleri arasında özel bir yere sahiptir. Semerkand vilayetindeki 898 umumi kütübhanede 8.734.200 kitab vardır. Bağımsızlık yıllarına girildiği dönem verilerine göre Semerkand vilayetinde 148 hastanede 21500 yatak, 8200 doktor, 23000 hemşire, ebe, hastabakıcı görev yapmaktaydı.

a-Registan Anıt Külliyesi:

Semerkand Türkistan'dan Anadolu'ya Bir Işık

Uluğbek Medresesi: (1417-1420) İki katlıdır, dikdörtgen planlıdır. Uluğbek?in kurdurduğu bu medresede 50 talebe hücresi vardır ki 100?den fazla öğrenciyi barındırırdı.

Semerkand miladdan önce 4. asırdan miladdan sonraki, 6. asra kadar devam eden bin yıllık tarihinde Merakende adı ile Soğd Devleti idare merkezi olmuştur. Miladdan önceki 329 yılında Makedonyalı İskender?in ordularınca yakılıp yıkılan Semerkand?ı çevreleyen surların çevresi tarihi kayıtlara göre miladi 1. yüzyılda 10,5 km. idi ki bu da şehrin o zamanlarda da önemli bir nüfusun yaşadığı bir yerleşkeye malik olduğuna işaret eder.

?Hiç bir şey, insanın batınını bela ve mihnet gibi tasfiye edemez, süzüp temizleyemez. Bela ve mihnet, insanın kalın perdelerini söküp parçalar.?

?Ben bu yolu tasavvuf kitaplarından değil, halka hizmetten elde ettim. Herkesi bir yoldan götürürler. Bizi hizmet yolundan götürdüler. Hayır umduğum herkese hizmet ederim.?

?Hacegan? yolu diye adlandırılan tasavvuf kolunun büyüklerindendir. Manevi nisbetini ve zikir talim ehliyetini Yakup Çerhi 'den almışlardır. Yakup Çerhi 'nin üstadı da Şah-ı Nakşibend Muhammed Bahaüddin 'dir.

Semerkand şehrini 15. yüzyıldan beri merkezi sayılan Registan meydanında, Uluğ Bey medresesinin yanında 15. yy'dan kalma Mirsoi kervansarayının temelleri üzerine 1660 tarihinde yapılan Tilakari Medresesi, karşısında 17. yüzyılda yapılan Şir Dar Medresesi ve bu medresenin arkasında sekizgen planlı bir çarşı yer almaktadır. Bütünü ile ayakta kalan ve günümüzde onarılan bu yapılar adeta geçmişi günümüze taşımaktadırlar.

Sevgiliden bir mektup, bir haber, bir seherdir Semerkand.

?Hoca Abdülhalik Gucdevani Hazretleri ve bağlıları, çarşı ve pazarda gezerken, halkın ve satıcıların gürültü ve şamataları kulaklarına zikir gelirmiş. Zikirden başka hiç bir şey işitmezlermiş. Başlangıç demlerinde zikir bana öyle hakim ve galip olmuştu ki, rüzgarın seslerini ve iniltilerini hep zikir diye işitirdim. Bir gün Semerkand zenginlerinden biri bir düğün yaptı. Bir arkadaşın ricasiyle düğün yerine yakın bir noktaya gitmiştim. Bütün düğün halkının bağırıp çağırmaları ve çalgı sesleri bana zikir gibi geldi. Başka bir şey duymuyor, işitmiyordum. O zamanlar onsekiz yaşlarındaydım.?

Gerek Tükel Hanım gerekse Hace Ahrar-ı Veli?yi ve onların Semerkand?larını yazmağa yer bulamadım. Kim bilir başkaca yazılar için onlara da yer bulunur günü gelince? O zamana kadar sabredin? Zaten başka çareniz de yok!

Rivayete göre Türkistan?a egemenliğini pekiştiren Timur kendisine payitaht yapacağı kenti belirlemek üzere bir deney yapar. Başta 08 Nisan 1330 tarihinde doğduğu Şehr-i Sebz olmak üzere hakimiyeti altındaki ve payitaht adayı olmağa aday tüm kentlerde uygun birer noktaya birer tane koyunu derileri yüzülmüş ve içleri boşaltılmış olarak astırır. Emir Timur, görevlendirdiği bir heyete her bir koyunun etinin bozulup bozulmadığını hergün kontrol ettirir. Bu deneyim sonunda ortaya çıkan sonuç şudur: Koyun etinin en uzun süre ile bozulmadan kaldığı şehir Semerkand?dır ve böylece Semerkand, Emir?in?taht şehri? olmayı hak etmiştir.

Yazımın girişinde?Semerkand Emir Timur?dur; Emir Timur Semerkand?dır? demiştim. Bu hükmüm -yazdıklarımdan anlaşılacağı üzere- doğrudur doğru olmasına da; biliyorum ki kısmen eksiktir. Çünkü Semerkand Emir Timur olduğu kadar; Melike-i mübarekesi Tükel Hanım?dır aynı zamanda; devrinin kutb?ül-aktabı Ubeydullah Ahrar?dır hem de?

Semerkand?ın?Mağrur? İnsanları

Semerkand, Samaniler'in (892-999), Karahanlılar'ın (840-1212), Selçuklular'ın (1038-1157), Moğollar'ın (12-14. yy), Timurlular (14-15) ve Özbekler'in hakimiyetini gördü. Sonraları önemini kaybetmeye başlayan şehir 19. yy'da Ruslar'ın istilasına uğradı. Günümüzde komünizmin çöküşünden sonra yeni kurulan Özbekistan Devleti'nin önemli şehirlerinden biri olmuştur.

d- Bibihanım Medrese ve Külliyesi: Emir Timur?un büyük hatunu Saray MülkHanım?ın 14. asır sonları 15. asır başlarında kurdurduğu büyük ve azametli külliyedir. Bugün bu külliyeden Bibihanım mescidinin ortasındaki küçük türbesi kalmıştır. Türbeye özel bir kapıdan girilir. Türbe içerisindeki taş tabutta 60-70 yaşlarında bir kadının mumyalanmış cesedinin varlığı Bibihanım?ın burada defnedildiğinin kanıtıdır.

Hace Ubeydullah Ahrar , daha çocukluğundan itibaren görenleri hayrete düşürecek bir takım harikulade hallere sahiptir. Yüzünde öyle bir nur ifadesi müşahede edilir ki, görenler ona meftun olmaktan kendilerini alamazlar. Dilinde Allah, fikrinde Allah...

Emir Timur?un Gözbebeği: Semerkand

Gerçekten de "Semerkand Emir Timur?dur; Emir Timur Semerkand?dır" denilse, yeridir. Bu nedenledir ki Semerkand?ı anlattığım bu yazıda bir başka açıdan da olsa bu çok sevdiği şehirde bedeni ebedi uykusuna yatırılmış olan Emir Timur?u da yazmak zorundayım. Emir Timur?un ruhunu soracak olursanız şunu diyebilirim ki, Emir?in aziz ruhu bugün yine çok sevdiği Semerkand?ın tepelerinde; bağlarında, meydanlarında; planlarını bizzat çizdiği ve hatta bazılarını birkaç kez yıktırıp yeniden daha büyük ölçülerde yaptırttığı mescidlerde; medreselerde ve külliyelerde dolaşmaktadır.

?Semerkand Emir Timur?dur; Emir Timur Semerkand?dır?

Yargılamak, sorgulamak değil; sarıp sarmalamak, kucaklamaktır Semerkand.

Aynı hanedana mensup Ebu Said Han'ın 15. yüzyılda yaptırdığı medreseden, Çihil Duhteran diye anılan türbe kısmı günümüze kadar gelebilmiştir.

?Sizden hanginizdir ki, yirmi kere, belki daha fazla tasarruf edildiği halde ve nisbet sahibi kılındığı halde her dışarı çıkışında onu kaybetmemiş olsun? Size verilen veriliyor, lakin siz onu muhafaza edemiyorsunuz. Eline bir nur teslim edilen insan icap eder ki, onu en aziz varlığı bilsin, fani varlığını tasfiye etsin, karanlıkları yensin ve ışığa çıksın.?

Bibihanım Mescidi: Türkistan mimarisinin klasik bir örneği olan bu mescid Emir Timur?un Hindistan?ı fethi şerefine 1399-1404 yıllarında inşa edilmiştir. Yaptığı bütün savaşları kazanan Emir Timur, 1399?da Kuzey Hindistan?ı fethetmişti. Cuma mescidi olarak da bilinen Bibihanım Mescidi?nin ebadı 63,8 x 76 m.?dir. Dört tarafta revak ve piştak denilen giriş portalleri ile şekillendirilmiştir. Bibihanım Mescidi?nin genel ölçüsü ise 167 x 109 m. olan külliyenin köşelerinde yükselen minareleri depremlerin etkisi ile yıkılarak viran olmuştur. Sadece kuzeybatı minaresinin 18,2 m. lik bir kısmı yıkılmadan kalabilmiştir. Bugün Bibihanım Külliyesi biribiri ile irtibatı depremlerin tahribatı ile kopmuş 6 ayrı kalıntıdan ibaret haldedir.

Kıble?ye dönüvermiş nurani bir yüzdür Semerkand.

Emir Timur?un Çağatay Türkçesi ile yazdırdığı kitaplar Farsça ve Avrupa dillerine de tercüme edilmiştir. Avrupa edebiyatında kendisine geniş yer verilmiş, 16. yüzyıldan itibaren hakkında pek çok eser neşredilmiştir. Bu eserlerin pek çoğunda Emir Timur'dan iyi kalpli ve büyük hükümdar olarak bahsedilmektedir.

Hakikati gören gözdür Semerkand.

11. yüzyılda Semerkand Maveraunnehr?e egemen olan Karahanlı Türk Devleti merkezi haline gelir. 1089-1130 yıllarında bu defa Semerkand sahnesine Selçuklu Türkleri çıkar. 12. yüzyılda bölgede Karahıtaylar egemen olurlar. 1210 yılında Muhammed Harzemşah?ın eline geçen Semerkand?da 1212 yılında başlayan ayaklanma ile bağımsızlık kazanan Semerkand Türkleri; kısa süre sonra 1220?de Cengizhan önderliğindeki Moğol ordularının istilasına uğrar; yakılıp yıkılır ve Çağatay ulusunun ekonomik merkezi haline gelir ve yeniden imar edilmeğe başlanır. 14. asır ortalarında tekrar ayaklanan Semerkand halkı egemenliğini Moğollardan kurtarır. 14 asır sonlarından itibaren başlamak üzere 15. yüzyılda Emir Timur Hanedanı?nın siyasi, iktisadi ve medeni merkezi haline gelen Semerkand?ın bugünkü imar durumu da Emir Timur döneminde şekillenmiştir. Emir Timur 1401-1402?de Suriye?yi, 1402 Ankara Savaşı sonunda bazı Osmanlı topraklarını aldı. Böylece Çin ve Hind?e kadar bütün Asya?yı, Irak ve Suriye?yi ve İzmir?e kadar Anadolu?yu egemenlik alanına kattı. İkiyüzbin kişilik ordusunun başında Çin?e sefere giderken vefat etti.

Araştırmacı-Yazar, RTÜK, Ankara 25 Kasım 2006

Semerkand çevresinde yetişmiş Şeyh Ahmed Yesevi (12. yy) ile başlayıp Şah-ı Nakşibend (14. yy) ile devam eden muhtelif tasavvufi akımlar Türk illerinde yayılmış, bilhassa Anadolu'ya gelen temsilcileriyle Selçuklu ve Osmanlı medeniyetlerinin yücelmesinde çok büyük emekleri geçmiştir.

Çirkine alışmanın rahatlığı değil, güzelliklerin çilesini tercihtir Semerkand.

Üzerine şiirler yazılmış Semerkand. Kitaplara konu olmuş. Bir görünen şehir yüzü olmuş, bir de onun görünmeyen yüzü. Şehirlerde insanlar gibidir ya, bir et parçasında saklı binlerce duygu gibi şehirlerde de saklı haller vardır. Semerkand'da da bilinmeyen nice yönler vardır.

Şirdar Medresesi: (1619-1636) Mirza Uluğbek Hankahı yerine Yalantuş Bahadır tarafından kurulmuştur. Mimari özellikleri Uluğbek medresesine benzerdir. Giriş portalinde kurucusu Yalantuş Bahadır?ı öven mısralardan ibaret bir şiir kaydedilmiştir.

?Mirza Şahruh zamanında Heri'deydim. Para adına bir habbem bile yoktu. Başımda bir tülbentim vardı ki, parça parçaydı. Bir parçasını düğümlesem öbürü parçalanır ve sarkardı. Bir gün pazar yerinden geçerken bir dilenci benden bir şey istedi. Param yok ki vereyim. Bir ahçının önüne geldim, tülbentimi başımdan çıkardım ve dedim: ?Bu tülbent eskidir ama temizdir. Kap kacak yıkandıkça kurutmaya ve silmeğe yarar. Şunu al da şu fakire bir kap yemek ver!' Ahçı fakiri doyurduktan sonra büyük bir edeple tülbenti önüme koydu. Fakat ben kabul etmedim ve çıkıp gittim.?

Semerkand 2500 yılı bilinen bir tarihe sahib olmakla sadece Türkistan?ın değil dünyanın da en eski yerleşim merkezlerindendir. Tarihi kalıntıları hala mevcud olan Efrasiyab harabeleri dikkate alınarak başlatılır. Semerkand?ın yetiştirdiği bilinen ilk ünlü hükümdar İran ve Çin kaynaklarında Efrasiyab olarak kayda girmiş olan ve Kaşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hacib?in eserlerinde Alp Er Tunga adını taşıdığı belirtilen?Türkistan Başbuğu?dur. Alp Er Tunga?nın kahramanlıkları ünlü İranlı şair Firdevsi?nin?Şehname?sinde Efrasiyab Destanı olarak anlatılır. Bu destana göre Alp Er Tunga?Turan Başbuğu? olarak İran?a karşı savaşmıştır.

Üstün manevi niteliklere sahib olan Emir Timur, Türk ve hatta dünya tarihinin ender devlet adamlarından birisidir. Emir Timur?un babası Türk Barlas boyu büyüklerinden Emir Taragay, annesi Tigin Hatun?dur. 1336 senesinde Maveraünnehir?de Semerkand?la Belh arasında Keş kasabasında doğdu. Bilim adamı ve Allah dostlarını çok seven babası Emir Taragay, oğlu Timur?a akli ve nakli ilimleri ile askerlik bilgilerini ehil bilginler eliyle öğretti. İlim ve tasavvuf ehline büyük saygı gösteren ve destek veren Emir Timur, hakim olduğu hemen her şehirde bir çok sayıda mescid, medrese ve kütüphane yaptırmakla birlikte, taht şehri Semerkand'ı özellikle imar ve ihya etti. Emir Timur, egemen olduğu dönemde Budizm putperestliği, Hinduizm ve İrani Zerdüşti akımlarının ve hatta Hrıstiyan misyonerlerinin Türkistan?a girme ve yerleşme gayretlerine karşı mücadele ederek, çok sevdiği ve şahsen tanıştığı Zeynuddin Hafi, Şah-ı Nakşbend gibi büyük evliyaullahın temsil ettiği ve Maturidi-Hanefi gelenekten beslenen İslam?ın Türkistan?da sarsılmaz bir şekilde yerleşmesine ortam sağladı. Aynı geleneği sürdüren oğlu Şahruh Mirza ve Uluğ Bek gibi oğul ve torunları da Yakub-ı Çerhi, Ubeydullah Ahrar-ı Veli ve Abdurrahman Cami gibi sufiler ile bu temelleri sağlamlaştırdılar.

Emir Timur devrinde Fadlullah-ı Hurufi tarafından kurulan ve?Hurufilik? adı verilen sapkın fırka mensuplarının fitneye yol açan fikirleri Horasan?dan Türkistan?a yayılmaya başladı. Emir Timur, o bölgelere hakim olan oğlu Miranşah?a emir vererek Hurufiliğin öncüsü Fadlullah?ı yakalatarak dini otoritelere yargılattı ve verilen hüküm gereği 1393?te idam ettirdi. Hurufi merkezlerini ve müntesiblerini takibat altına alarak bu fitnenin İslam dünyasına yayılmasını engelledi.

Reşahat sahibi Mevlana Ali b. Hüseyin, Hace Ubeydullah Ahrar 'ın, mürididir ve bu sayede hayatına ve menkıbelerine ilişkin önemli bilgiler günümüze kadar ulaşmıştır.

1925-1930 yılları arasında Özbekistan?ın başkenti olarak belirlenen Semerkand 1938 yılında statü kaybederek vilayet merkezi olarak tanımlandı.

Timur'un Semerkand'da yaptırdığı en önemli yapılardan ilki, karısına ait 1404 tarihli Bibi Hanım Camii'dir. Yapıldığında anıtsal özelliklere sahip bu yapı halen harabe halindedir. Timur, 1404 yıllarında yaptırdığı Gur-i Mir türbesine öldüğü zaman defnedilmiştir. Türbe mimarisinin abidevi örneklerinden olan bu yapı, aslında bir külliye olarak yapılmıştır.

Miladın 6. asrından itibaren bugüne kadar bir Türk şehri olarak yaşayan Semerkand 712 yılında Arab fatihi Kuteybe tarafından İslam ile tanıştırılmıştır. M. S. 770-780 yıllarında Semerkand?a hakim olan Mukanna adlı Türk lider döneminden başlamak üzere iki asır süresince yönetiminde yine Türk hanedanları egemen olmuştur. Maveraunnehr?de Semerkand merkezli olarak 820 yılından itibaren tarih sahnesine çıkan Samanoğulları Devleti 889 yılında yönetim merkezlerini Buhara?ya nakledince bir süreliğine de olsa ikinci plana düşer.

Dostun bize söylediği sözdür Semerkand

O diyardan bir veli: Hace Ubeydullah Ahrar k. s.

Ve ölçü:

Rivayet bir yana Emir Timur?un tahtını koyduğu Semerkand?ın havası gerçekten de son derece sağlıklıdır. Maveraunnehr?de Zer-Efşan olarak adlandırılan vadinin orta kesiminde konumlanmış olan Semerkand şehrinin iklimi ılıman ve denizden yüksekliği ideal denecek ölçülerdedir. Deniz seviyesinden irtifaı ortalama 695 metredir. İklimi kuru, karasal Ocak ayı ortalama ısısı -2o C derece; Temmuz ayı ortalama ısısı 26o C derecedir. Kuzeyinde Türkistan dağları serisinden 2169 m. lik Nurata ve 2003 m. lik Ahtav zirveleri yer alır, güneyinde ise Zer-Efşan dağ silsilesinin 2204 m. lik zirvesi ile çevrilidir. Semerkand vilayetinde 215 km. devam eden Zerefşan nehri Kara-derya ve Ak-derya adlı iki ırmak kolundan oluşur.

Semerkand ilk kez 2 Mayıs 1868?de bütün Türkistan?ı istila eden Rus ordularının esaretine düştü.

Şehrin en eski yapıları Afrasyab Tepesi'ndeki kale ve duvar resimleriyle süslü 6-7. yy'a ait saray kalıntılarıdır.

Hizmette ulaştıkları nokta.

Türkistan'ın tarih boyu kültür, sanat ve ticaret merkezleri arasında Semerkand, bilhassa günümüze kadar gelmiş abidevi eserleri ile ayrı bir önem taşımaktadır. Zengin çini süslemelere sahip bu eserler tarihimizin ihtişamını yeni nesillere göstermektedir. Artık teknolojik imkanlarla iyice küçülen dünyamızda eski ata yurdu ile ilişkilerin artmasını, aradaki maddi ve manevi uzaklıkların azalmasını diliyoruz.

Tarihin derinliklerinden engin yarınlara bir sevgidir, selamdır Semerkand...

c- Emir Timur Türbe ve Külliyesi: ?Gur-i Emir?: Semerkand?daki 14. asır sonları 15. asır başları mimarisinden günümüze ulaşmış olan bir anıt mezardır. Emir Timur?un çok sevdiği torunlarından Muhammed Sultan?ın 1403 yılında üzücü bir şekilde vefatı sonrasında O?nun anısını yaşatmak üzere verilen ferman ile Muhammed Sultan Hankahı yakınında kurulmuştur. İç planı dikdörtgen olan bina dışarıdan bakıldığında sekiz yönlü bir prizma teşkil eder. Prizma üzerine çok güzel görünümlü bir soğan şeklinde bir kubbe yerleştirilerek örtülmüştür. Türbe duvarları turkuaz, beyaz ve bordo sırlı tuğlalar ile şekil verilen kufi yazılı desenlerle ile tezyin edilmiştir. Türbede Emir Timur ve iki torunu olan Uluğbek ve Muhammed Sultan ile iki oğlu Şahruh ve Miranşah ile hanedanın bazı üyelerinin mermer lahidler halindeki kabir taşları yerleştirilmiştir.

Bir harf için köleliği ebedi mutluluk saymaktır Semerkand.

16-17 asırlarda ise Miram Çelebi, Molla Abdulali, Nazımuddin ibn Muhammed Hüseyin Birucendi, Emir Ekber Semerkandi, Bakicerrah Semerkandi, Devai Semerkandi, Muhammed Derviş Semerkandi, Dost Semerkandi, Yarmuhammed ibn Hudaydad Muhammed Semerkandi, Kaşifi Semerkandi, Mevlana Mir Kelan Semerkandi, Mir Cemalledin Harezmi, Muhammed ibn Abdullah Hüseyin Semerkandi, Aşık Mevlana Abdulhayr Semerkandi, Mevlana Sadullah Sağardin Semerkandi, Siracuddin Muhammed Semerkandi, Şah Hoca Emirekan Semerkandi gibi isimler ilim ve tefekkür dünyasının yıldızları oldular.

Buyurdular ki:

Emir Timur?un vefatından sonra tahta oturan bilge ve fazıl torunu Uluğbek?in saltanat döneminde Semerkand Türkistan?ın siyasi ve ekonomik merkez olmanın ötesine giderek tüm dünyanın en ileri medeniyet merkezi haline geldi. Bölge 1497 yılından sonra ise Timur oğullarından Muhammed Zahiruddin Babür ?ın egemenliğindedir. 1500 yılında ise Şeybani Han?ın hükümran olduğu Semerkand 1576 yılına kadar bu hanedanın elinde kaldı. 17. asrın başlarında Yalantuş Bahadır?ın eline geçen Semerkand 17. asrın ilk yarısında Eşterhaniler elinde kaldı. 1740-1747 yıllarında da şehre Nadir Şah egemen oldu. 1758-1868 yılları arasında ise Semerkand; Buhara emirlerine tabi oldu.

Devrinde yaşayan İslam bilginlerinin yanı sıra, kendisinden daha önceleri yaşamış olan evliyaullaha karşı da hürmette kusur etmezdi. Özel muhabbet duyduğu rivayet edilen Ahmed Yesevi?nin Emir Timur tarafından yapılan türbe ve külliyesi tüm İslam alemindeki en görkemli dini yapılardan birisidir.

Tüm dünyaya Buhara?dan bir çağrıdır Semerkand.

Ehl-i Sünnet'in itikadi mezheplerinden Maturidi mezhebinin kurucusu Ebu Mansur Muhammed (9. yy), Semerkand'ın Maturid köyündendir, Semerkand'da yaşamıştır.

Semerkand'ın Afrasyab Tepesi eteklerindeki Şah-ı Zinde türbelerinden bazıları Timur devrinden önce yapılmıştır. Selçuklu geleneğinde içi ve dışı çinilerle süslü bu türbelerin farklı yönü, kubbelerin yüksek kasnaklı olmasıdır. Bazıları iç içe geçmiş biribirine bitişik 20 kadar yapıdan oluşan Şah-ı Zinde türbeleri arasında; 1334 tarihli ziyarethane, 1347 tarihli Kadızade-i Rumi diye meşhur olan ünlü astro-nom İznikli Musa Paşa'nın türbesi, 1335 tarihinde yenilenen ve şehrin manevi merkezini teşkil eden sahabeden Kusem İbn-i Abbas türbesi, 1360 ta-rihli Hoca Ahmed türbesi, 1371 tarihli Türkan Aka türbesi, 1372 tarihli Sadi Mülk Aka türbesi, 1376 ta-rihli Tuğlu Tekin türbesi, 1385 tarihli Şirin Bike Aka türbesi, 1386 tarihli Emirzade türbesi, 15. yy'dan Tuman Aka mescidi ve türbesinin isimlerini saymak mümkündür.

Özbekistan sınırları içinde, hep merak ettiğim toprak parçasındır.

Semerkand?ın Tarihi: Türklerin Semerkand?ı

Yaradılanı Yaradan?dan ötürü sevmek ve bunu hizmet ile ispattır Semerkand.

Semerkand'ın tarih boyu kültürel hayatının göstergesi olarak, bazıları günümüze kadar gelebilmiş medrese, çarşı, cami, hanigah, kale, türbe ve saray gibi çeşitli yapılar mevcuttur. Şehrin tarihinde Timur ve torunu Uluğ Bey'in önemli bir yeri vardır. Onların yürüttükleri imar ve kültürel hareketlerle 14. ve 15. yüzyıllarda Semerkand eşsiz abidelere kavuşmuştur. Timur, başşehri Semerkand'ı dünyanın en muhteşem şehri yapma sevdasına tutulmuştur. Semerkand'da geniş cadde ve meydanlar açtırıp bunların etrafına anıtsal çarşılar, depolar, camiler, saraylar ve parklar yaptırmıştır. Tuğla ile yapılmış mimari eserler, genellikle muhteşem giriş kapıları, bir kısmı dilimli iri ve yüksek kubbeleri, iç ve dışlarının sırlı tuğla ve çinilerle süslenmeleriyle dikkat çekiyorlardı.

Gönüllerde aşk için yanan közdür Semerkand.

Bilim adına maddeyi, madde adına bilimi putlaştıranlara mananın hürriyetini sunmaktır Semerkand.

Hace Ubeydullah Ahrar , Hicri 806'da Taşkent'te dünyaya gelmişler, 895 sene-sinde irtihal etmişlerdir.

Tüzükat-i Timur adı verilen yasalar çıkaran Emir Timur, yaşadıklarını günü gününe yanındaki vakanüvislere kaydettirerek kendi şahsi günlüğünü oluşturmanın ötesinde Türkistan tarihini de belgeli olarak bugünlere ulaştırdı. Türk soyundan oluşunu, "Ben ki, Müluk-ı Turan, Emir-i Türkistan?ım; milletlerin en köklüsü ve en ulusu Türk?ün başbuğuyum." "Biz ki Türk oğlu Türk?üz" ifadeleriyle kayda geçirten Emir Timur, devletin varoluş gerekçesini ise "İncelemelerim bana gösterdi ki, dini kurallar ve köklü yasalar üzerine kurulmayan bir devlet, uzun süre yaşayamaz. Böyle bir devlet, çırılçıplak olup, kendisini gören herkese karşı gözlerini yere indirmek zorunda olan ve halkın nazarında saygı ve değerini yitirmiş bir adama benzer. Bu durumda böyle bir devlet, tavanı, kapısı, avlu duvarları olmayan ve her önüne gelenin içerisine daldığı bir eve benzetilebilir. Bunun içindir ki, ben devletimin çatısını İslam üzere kurdum. Devletimi idare için ise yasalar düzenledim. Bu yasalar uygulandığı sürece kendim de onlara aykırı hareket etmekten sakındım.? diye şerh etmektedir.

ALMILA için Türkistan şehirleri hakkında yazmam istendiğinde başlangıçta hiç değilse Semerkand ile Buhara ile bir süreliğine de olsa yaşadığım Yesi, Hive gibi birkaç Türkistan şehrinden bahseden bir yazı yazmak niyetinde idim. Ancak sadece Semerkand ile ilgili verileri bir araya getirip yazmağa başlayınca bu niyetimin tahakkuku için birkaç dergi sayfasının yetmeyeceğini anladım. Bu nedenle mecburen yazımı sadece bir Türkistan şehri ile sınırlamam gerekti. Bu defa da acaba Semerkand?ı mı yazmalıyım yoksa Buhara?yı mı? sorusuna takıldım. Sonuçta okurun Türkistan coğrafyasını ve tarihini tanıması açısından Emir Timur?un gözbebeği; taht şehri Semerkand?ı yazmamın daha faydalı olacağı kanaatine vardır. Bu kanaatimde Semerkand?ı anlatırken Türkiye?de pek tanınmayan daha da vahimi adını bilenlerin de pek iyi bilmediği Emir Timur?u anlatma niyetim büyük rol oynadı.

Günahkara değil, günaha düşmanlıktır Semerkand.

Suçu nefsinde, görevi kendinde bilip; istiğfar ve hizmettir Semerkand.

Timur'un torunu Uluğ Bey'in Semerkand'ın Registan denilen çarşılarının bulunduğu merkezi meydana 1421'de yaptırdığı medrese ile günümüze kalıntıları gelen rasathanesi önemli yapılardır. Onun yaptırdığı eşi benzeri olmayan cami, hamam gibi yapılar ise yıkılıp gitmiştir.

Herkesin yüz çevirdiği insanlara, son ana kadar ümittir Semerkand.