Ticaretin kaidelerini Hazret-i Peygamber -sallallahü aleyhi ve sellem- ne güzel koymuştur:

Allah'ın huzuruna çıktığımda böyle bir kusur yüzünden geri çevrilecek olursa;

"-Evet, ya Ömer! Benim gördüğüm öyle idi." ifadesi üzerine Ömer -radıyallahü anh-:

Cenab-ı Hakk, Kur'an-ı Kerim'de kıyamete kadar gelecek ümmetlere ibret olması için Şuayb -aleyhisselam-'ın kavmi olan Medyen ve Eyke halklarının helakinin, ticaret ahlaklarının son derecede bozulmuş olması sebebiyle olduğunu bildirmektedir. Onun için ticarette sahtekarlık yapılıp haram yenmesi, zayıfların ezilmesi, bir kavmin helakine sebeb olacak kadar ağır bir cürümdür. Allah Rasulü -sallallahü aleyhi ve sellem- buyurur:

Bununla beraber mal ve serveti elde etmenin en önemli vasıtası olan ticarette "Her ümmetin bir fitnesi vardır. Benim ümmetimin fitnesi maldır." hadis-i şerifi akıldan çıkarılmamalıdır.

Bir an bunu düşündüm de ağladım.

Zira ticaretteki para kazanma ihtirası, nefsin zebunu olduğu korkunç handikaplardan biridir. Muhteris kimse, bir testiye benzer; karnı dolsa da ağzı kapanmaz. Halbuki bir testiye deryalar boşaltmaya kalksan, istiabından fazla ne alabilir? Yine muhteris, bir ocak, soba veya mangal gibidir ki, ona odun ve kömür gibi yakacaklar yığıldıkça, işba haline gelip sönmez; bilakis alev ve harareti artar. Hazret-i Peygamber -sallallahü aleyhi ve sellem-, muhteris insanı şöyle ifade buyurur:

İslam'a göre; alıcı ve satıcı, bir mal alırken onu kasden yermemeli, satarken de değerinden üstün gösterecek ifadeler kullanmamalıdır. Muhatabın zaafından istifade ederek fiyatlarda teamülün üzerine çıkmamalıdır. Gabn-i fahiş'e girmemeli, karaborsa, faizcilik, tartı ve ölçüde hile yapmamalı, yemin etmekten kaçınmalı, toplumun zararına olan haram malları alıp satmamalıdır.

Hlim ne olur benim..?

Fakat, ya ömür boyu yaptıklarım.

Dokumacı parayı verir fakat iki damla yaş süzülür yanaklarından.

Bu düşkünlüğü dolayısıyla insanoğlunun ticarette yaptığı hile ve düzenbazlıkların haddi hesabı yoktur. Bu yüzden nice kavimler batmıştır. Yine de bu dünya akıllanmayan nice gaflet yolcularıyla doludur. Sınırsız zenginlikleri dolayısıyla infak, zekat ve muhtelif hayr u hasenat ile fakir, garip, kimsesiz, dul, yetim ve muhtaçları gözetecekleri yerde onların haklarını bir vampir iştahıyla gaspedenler tarih boyu hiç eksik olmamıştır...

Hadis-i şerifte ifade edildiği üzere İslam iktisadi sistemi, ticaretin temelini doğruluk ve dürüstlükle ferd ve cemiyete hizmet anlayışı üzerine kurmuştur.

Ünlü bir dokumacının özenle dokuyup sattığı bir top kumaşta bir kusur görülür.

"-Hayır, bu dörtyüz dirhemden de fazla eder." deyince kadıncağız:

"-Elini onun içine daldır!" diye vahy edildi.

Bunun üzerine İmam, kadının, malın gerçek fiyatını öğrenmesi için işten anlayan birini çağırttı. Gelen kişi, elbiseliğin fiyatını beş yüz dirhem olarak belirledi ve İmam-ı A'zam onu bu fiyattan satın aldı.

"-Nasıl satıyorsun?" diye sordu.

Hazret-i Ömer -radıyallahü anh-, bir kimse methedildiği zaman, methedene, üç şeyi yani:

"-Zannedersem, sen onun camide Kur'an okurken başını salladığını gördün!" dedi.

Malının değerini bilmeyen bir satıcıya malının değerini bildirmek icab eder. Onun bilgisizlik, tecrübesizlik ve saflığından istifadeye kalkışmak, gabindir . Gönlünde Allah korkusu ve O'nun rızasını kazanma gayesi olanlar, bu hususta son derecede titiz ve hassas olurlar. İmam-ı A'zam Hazretleri, kendisine satın alması için ipekli bir elbiselik getiren kadına malının fiyatını sormuştu. Kadın:

"-Ya İmam! Siz benimle alay mı ediyorsunuz?" demekten kendini alamadı.

"-Hayır, bu daha fazla eder..." buyurdu.

"-O zaman medihte bulunma! Zira ihlas, kulun boynunda değildir." buyurdu.

"-Hiç sen onunla; komşuluk, yolculuk, veya ticaret yaptın mı?" diye sordu.

Görüldüğü gibi ticaret, ferdin iç dünyasını dışarıya yansıtır. Yani ferdin iç alemi nasılsa ticareti de öyledir. Onun için Hazret-i Peygamber -sallallahü aleyhi ve sellem-, bir hadis-i şerifinde:

Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- buğday satan bir adama rastladı. Satıcıya:

"Allah, sizin namazlarınıza, oruçlarınıza değil, para münasebetlerinize bakar" buyurmuştur.

Malın, üreticiden tüketiciye intikali demek olan ve sermaye kadar gayreti de gerektiren üstelik kara kadar zarara da dönüşmek ihtimali bulunan ticari faaliyet, malın, faidesini artırdığı cihetle helal kılınmış, hatta teşvik edilmiştir. Hazret-i Peygamber -sallallahü aleyhi ve sellem-'in mübarek lisanından "Kazancın onda dokuzunun ticarette olduğu..." hususunun ifade edilmiş bulunması düşünülürse, bu teşvikin derecesi daha kolay anlaşılabilir. Diğer taraftan İslam inancının dayandığı beş temel ameli esasın hac ve zekat gibi en ehemmiyetli iki tanesi, zengin olan mü'mine mahsustur ki, bunlar da aynı zamanda meşru yoldan zengin olmanın teşviki mahiyetindedir. Hadis-i şerifte ifade buyurulan "Veren el alan elden üstündür." şeklinde verici olmaya yönlendiren hüküm de, bu istikamette değerlendirilebilir.

Paranda sende kalır.

Burada Hazret-i Ömer -radıyallahü anh-'in verdiği ölçü, zahire aldanmamak, kişinin fiiline ve beşeri münasebetlerine göre kanaat sahibi olmak icab ettiğidir. Menfaatinden imtihan verip geçer not almamış olanın tezkiyesinin tehlikesine işarettir.

Dokumacı cevap verir:

Niçin ağlıyorsun..?

Muhatabı üçünü de yapmadığını söyleyince:

Dokumayıca iade edilerek bedeli geri istenir.

- Osman Nuri Topbaş

Sorarlar:

Dinin mevzuu ruhtur. Bedense, ruha yüktür. Din, bedene seadet ve rahatlık getirmek davasında değildir. Bilakis ruhu bedene hakim kılmak davasındadır. Ticaret, bir merhaleden sonra hırslarımıza gem vurmak olmalı ki, haddi aşıp dünya ve ahıret bedbahtı olmayalım... Tüccar vurguncu, kontrol organları hırsız ve rüşvetçilerle dolu bir cemiyet bünyesinde huzur aramak bir hayal olur...

Kadın şaşkınlıkla yüz dirhem artırdı. İmam-ı A'zam yine kabul etmedi. Kadın yüz dirhem daha artırdı, sonra yüz dirhem daha.. İmam-ı A'zam:

"-İnsanların görmesi için ıslak olanı üst tarafına koysaydın ya! Aldatan bizden değildir." (Müslim, İman, 164) buyurdu.

TİCARET AHLAKI

"-Yüz dirhemdir, ya İmam!" deyince itiraz etti:

"Altın ve gümüş paranın, kibir ve gurur taşıyan elbisenin kulu olan helak olsun!.. Çıkar düşkünü kişiye verilirse memnun olur, verilmez ise razı olmaz ." (Buhari, Rikak,10; Cihad, 70; İbn Mace, Zühd, 8.)

Hayat kumaş gibi değil ki, düzeltilsin ya da tekrar dokunsun..!

Hayır kumaş için ağlamıyorum. Onun bir kusuru görüldü ve geri çevrildi.

"Ademoğlunun iki dere dolusu malı olsa bir üçüncüsünü ister. Ademoğlunun içini/karnını topraktan başka bir şey dolduramaz." (Buhari, Rikak, 10; Müslim, Zekat, 116)

Adamın da:

"Alış-verişte vuku bulan lüzumsuz sözler ve yeminler olur. İşe şeytan ve günah karışır. Ticaretinizi sadaka ile karıştırınız !"

"Tüccarlar kıyamet günü facirler olacaklardır. Ancak dürüst ve doğrulukta bulunanlar müstesna..."

Kumaşı verdik diye bu kadar üzüleceksen alıp gidebiliriz.

Adam da kendince anlattı. O esnada Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e:

Allah Rasulü -sallallahü aleyhi ve sellem- de elini daldırdı ve buğdayın ıslak olduğunu gördü. Bunun üzerine