Sıdk konusundaki hassasiyetiyle hüsn-ü misal olan Abdullah b. Mes'ud hazretleri hadis rivayet ederken tir tir titrermiş. Peygamber Efendimiz'in mübarek beyanlarını naklederken o kadar titiz davranırmış ki, heyecandan adeta bütün vücudu ürperir ve alnından boncuk boncuk terler akarmış. Mesela, herkes tarafından bilinen "Bir günahtan tevbe eden, onu hiç işlememiş gibidir." mealindeki hadis-i şerifi söylerken bile birkaç defa ileri gider, geri gelir, ellerini ovuşturur; "La havle vela kuvvete illa billah.." der, o sözü eksiksiz ve ziyadesiz aktarabilmek için adeta göbeğini çatlatır ve sonunda da yine "Allahu a'lem" kaydını düşermiş. Talebelerinden biri der ki, "Bir sene boyunca İbn-i Mesud hazretlerinin yanında kaldığım halde, onun bir kere bile "Resulullah buyurdu ki" dediğini duymadım."

Hz. İbrahim ?e soruluyor:?Ey İbrahim! Bunu ilahlarımıza sen mi yaptın? Cevap veriyor: ?Belki o yaptı.? Ve sözün burasında duruyor. Zaten Kur?an-ı Kerim?de de Ó?Ú?·Ó?Ó?ÓÁO sözünde vakıf vardır. Sözün burasında durulacaktır.

Dünyevi güzelliklere ve mala-mülke karşı tama duygusu da, henüz zihinde bir görüntü gibiyken oracıkta boğulmalı ve gelişip büyüyerek başkasının kazancını çekememezliğe, hasede ve kıskançlığa dönüşmesine fırsat verilmemelidir. Zira bu zaaf, daha küçükken önü alınmazsa, değil insanı dilenciliğe sevk etmek, karakter bakımından zayıf kimseleri hırsızlığa bile götürebilir. Bundan dolayıdır ki, "hortumlama" sözü son zamanlarda en çok duyulan ifadelerden biri olmuştur. Bazıları, "hırsızlık" kelimesini sevimli bulmadıklarından dolayı mıdır ya da "hortumlama" tabirinde bir kibarlık sezdikleri için midir, yoksa büyük büyük lokmaları yutmayı anlatabilmek maksadıyla mıdır, bilemeyeceğim, sürekli "hortumlama"dan bahsediyorlar; bazıları da halk arasında kocaman kocaman insanlarmış gibi görünmelerine rağmen ancak bir hırsızın yapabileceği bayağı şeyleri yapıyor ve milletin malını haksız yere yiyorlar.

Kabe tamir edilmiş ve Hacerü'l-Esved'in tekrar eski yerine konulması büyük bir mesele haline gelmişti. Kabileler kılıçlarını yarıya kadar sıyırmış ve herkes bu şerefin kendine ait olmasını istiyordu. Sonunda şöyle bir karara vardılar. Kabe'ye ilk girenin hakemliğini kabul edeceklerdir. Herkes merakla bekliyordu.. ve tabii, Allah Resulü'nün hiçbir şeyden haberi yoktu. O'nun dosta-düşmana güven telkin eden gül yüzü görününce, oradakiler sevinçlerinden havaya zıplayıp "Emin" geliyor, dediler ve O'nun hükmüne kayıtsız şartsız razı olacaklarını söylediler.

?Ben Hastayım!?

Hz. İbrahim ?in ifadesi bir ta?rizdi ama O, o derece doğru idi ki, yaptığı bu tariz O?nu, vicdanen mahşerde bile rahatsız edecek ve kendisine gelip şefaat için müracaat edenlere?Ben hayatımda üç defa yalan söyledim. Onun için şefaata ehil değilim?385 diyecektir.

İşte böyle bir hassasiyete de isterseniz "dil iffeti" diyebilirsiniz. Adına ne derseniz deyin, söylediğiniz sözlerin vakıa mutabık olması ve Allah ilmindeki hakikate, yani, o meselenin mahiyet-i nefsü'l-emriyesine denk düşmesi de iffetin diğer bir parçasıdır. İnsan, iffet ve haya perdesini yırtmamak için doğrulukta temrin yapa yapa hilaf-ı vaki beyanlara da bütün bütün kapanmalı ve yalanın gölgesine bile yaklaşmamalıdır.

Veyl putperestliğe! Veyl saplantıya! Veyl dumura uğramış beyinlere ve Allah?a kapalı sinelere!

İfadeye çok dikkat etmek gerekir. Hz. İbrahim için?yalan söyledi? denemeyeceği gibi, ?kezib? ta?biri de lugat ma?nası kasdedilerek söylenemez. Bunlar ilk bakışta hilaf-ı vaki gibi göründüğü halde, biraz dikkat edilince dosdoğru sözler olduğu anlaşılacaktır ki, biz bu gibi sözlere?Ta?riz? diyoruz.

Eğer siz de insanlığa sevgi, barış ve kardeşlik götürmek üzere yola koyulmuşsanız ve nübüvvet misyonuna talipseniz doğruluk en büyük sermayeniz olmalıdır. Bir yalan insanı haline gelmeden, temrinat yapa yapa doğru söylemeye kendinizi şartlandırmalı ve asla hilaf-ı vaki beyanda bulunmamalısınız. Özellikle de, bir insanın sözünü ya da bir meseleyi naklederken her hususu kelimesi kelimesine aktarmaya ve yarım kelime de olsa farklı bir söz katmamaya çok dikkat etmelisiniz. Çünkü yalanın iki tarifi vardır: Birincisi, konuşan şahsın gerçek düşüncesini saklayıp kanaatinin aksini söylemesidir. İkincisi ise, vakiye mutabık olmayan bir beyanda bulunmaktır; tabir-i diğerle, Allah nezdindeki hakikate ve Cenab-ı Hakk'ın gördüğü, duyduğu, bildiği bir meseleye aykırı bir söz söylemektir. Öyleyse, söylediğiniz her cümlenin gerçekten gönlünüzün sesi olup olmadığına özen göstermeli ve mutlaka kesin bildiğiniz şeyleri tam doğru olduğuna inandığınız şekilde söylemeli; bunu yaparken de "İşin hakikatini Allah bilir" düşüncesini zihninizden ırak etmemelisiniz. Günlük konuşmalarınızdaki sıradan gördüğünüz cümlelerinizde bile böyle bir doğruluk aramalı ve yalanın öldürücü bir virüs olarak kalbinize musallat olmasına meydan vermemelisiniz.

O günün inançlarındandı ki hadiseleri değerlendirmede, yıldızlara bakar ve onların değişik münasebetlerinde değişik hükümler çıkarırlardı. Zira, o günün telakkisine göre ilahlar, gökte ve yıldızlar arasındaydı. İnsanlara hakim olan da yine onların düşüncesine göre yıldızlardı. Hz. İbrahim de, devrin telakkisine göre yıldızlara bakar. Fakat bu bakış, sadece oradakileri ikna ve esas düşüncesini tahakkuk ettirebilmek içindi. Yoksa Hz. İbrahim , asla kavim ve kabilesi gibi düşünüyor değildi.

Hz. İbrahim , bu?Ben hastayım? cümlesiyle esas rahatsız olduğu noktayı kasdediyordu. O, doğduğundan beri putlardan rahatsızdı. Onları ortadan kaldırmadıkça da, onun bu rahatsızlığı geçecek gibi değildi. O, ?ben rahatsızım?, dedi, yanındakiler de onu bedenen hasta zannederek çekip gittiler. Yoksa ısrarla onu da dini törenlerine götürmek istiyorlardı. Zaten onlar gider gitmez, hemen putların başına binmekle, Hz. İbrahim , hakiki rahatsızlığının ne olduğunu ortaya koymuş oluyordu. Ne var ki, tariz yapıp, onların başka türlü anlayacakları bir malzeme kullandı. Ancak, sözlerinde kullandığı bu malzeme asla yalan değildi. Sadece İbrahim ?in gayesinden habersiz olanlar, onu yanlış anlamışlardı. Zaten anlayışları bu derece kıt olmasaydı, Hakk?a kulak verir, onu da anlarlardı. Evet, onlar bir ömür boyu direttiler, direttiler de bir gün olsun hak ve hakikati dinlemeye yanaşmadılar; işte asıl yanlışlık da buradan kaynaklanıyordu...

Hortumlamadan uzak durmak için

Evet, insan mal-mülk mevzuunda da kendinde bir zaaf görüyorsa, daha baştan ayaklarını sağlam tutabileceği yerde durmalı ve yıkılabileceği alanlarda dolaşmamalıdır. Gözünü servet hissi bürümüş bir kimsenin makam, mansıp ve imkan sahibi olması buzlu yolda ulu orta koşması gibi bir şeydir. Onun kayıp düşmesi her an muhtemeldir. Öyleyse, o insan, yüzüstü kapaklanmayacağı sahalara yönelmeli; dönebileceği yerde geri dönmeli ve henüz iş işten geçmemişken iradesinin hakkını vermelidir. Aksi halde, iradesinin sırtına çok ağır bir yük yükleyip devrildikten ve "iffetsiz" damgasını yedikten sonra "Ben ne kadar da iradesizmişim" diyerek yakınmasının bir manası yoktur.

Hz. İbrahim ?in ismetini anlatırken, ona isnad edilen üç yalandan daha doğrusu üç ta?rizden de bahsetmek uygun olacaktır. Çünkü konumuz, umumi ma?nada peygamberlerin ma?sumiyetidir. Oysa ki yalan büyük bir günahtır. Dolayısıyla bir peygamberin yalan söylemesi, onun ismetine ve güvenilirliğine zıddır. Evet?yalan bir lafz-ı kafirdir? ve imanla meşbu? sinelerde barınmaz.

Hz. İbrahim , doğuştan hanif ve put düşmanıdır. Henüz peygamber olarak vazifelendirilmediği devrede dahi o, hep putlarla ve putçulukla mücadele etmiştir. Hatta, bir gün kendi kendine karar verip, bütün putları kırıp geçirmiştir.

Evet, hakkı temsil eden insanlar, ister içtimai hayatlarında ister ferdi yaşantılarında kat?iyen yalana yer vermemelidirler. Bu, emniyet insanı olmanın ilk şartıdır. Yalan bizden, biz de ondan olabildiğince uzak bulunmalıyız. Şimdi, biz, bu meseleye bu kadar hassasiyet gösterirsek, doğruyu kendilerinden öğrendiğimiz nebilerin, ne denli hassasiyet göstereceklerini siz düşünün. Hele o nebi, doğrular doğrusu Hz. Muhammed Aleyhisselam?ın ceddi, Hz. İbrahim ise...

Birinci hadise Kur?an-ı Kerim?de şöyle anlatılır: ?İbrahim de şüphesiz onun yolunda olanlardandı. Nitekim Rabbine temiz bir kalp ile geldi. İbrahim, babasına ve milletine şöyle demişti: ?Allah?ı bırakıp, uydurma tanrılar mı istiyorsunuz? Alemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir? İbrahim yıldızlara bir göz attı ve?Ben rahatsızım? dedi. Onu bırakıp gittiler?(Saffat, 37/83-90).

Yıldızlara baktıktan sonra?Ben hastayım? ma?nasına?«&#123;eÒèÍ?Ó?ÍAÏ (Saffat, 37/89) der. Bu, birinci hadise ve birinci tarizdir. Nasıl ve niçinini -inşaallah- izah edeceğiz. İkinci tariz de şudur: Putları kırar ve baltayı en büyüğünün boynuna asar. Kendisine?İlahlarımıza bu işi kim yaptı? diye sorulunca da, büyük putu gösterir ve?Belki bu! Büyükleri o, ona sorun!? der (Enbiya, 21/63). Üçüncüsü ise, bizzat Kur?an?da zikredilmez. Hanımına: ?Sana kim olduğun sorulunca benim kızkardeşim olduğunu söyle?384 buyurur. Hz. İbrahim ?in söylediği üç tariz, bunlardan ibarettir. Şimdi, bu hadiseleri biraz daha açalım ki, onun ismetini, bir de bu hadiselerin çehresinde okuyalım.

Yıldızlara baktıktan sonra?Ben hastayım? ma?nasına?«{eÒèÍ?Ó?ÍAÏ (Saffat, 37/89) der. Bu, birinci hadise ve birinci tarizdir. Nasıl ve niçinini -inşaallah- izah edeceğiz. İkinci tariz de şudur: Putları kırar ve baltayı en büyüğünün boynuna asar. Kendisine?İlahlarımıza bu işi kim yaptı? diye sorulunca da, büyük putu gösterir ve?Belki bu! Büyükleri o, ona sorun!? der (Enbiya, 21/63). Üçüncüsü ise, bizzat Kur?an?da zikredilmez. Hanımına: ?Sana kim olduğun sorulunca benim kızkardeşim olduğunu söyle?384 buyurur. Hz. İbrahim ?in söylediği üç tariz, bunlardan ibarettir. Şimdi, bu hadiseleri biraz daha açalım ki, onun ismetini, bir de bu hadiselerin çehresinde okuyalım.

Üçüncü hadisede ise, onda yalanın zerresi dahi söz konusu değildir. Hatta, buna, tariz bile denmez. Olduğu gibi doğru, hem de apaçık bir doğru... Eğer Nemrud veya adamları sorarlarsa, Sara Validemiz: ?Ben onun kardeşiyim? diyecektir. Veya Hz. İbrahim ?e sorarlarsa Sara için?Kardeşim? diyecektir. Zira, Hz. İbrahim , onun zevcesi olduğunu söylese, Sara Validemiz?e kötülük yapmaları muhtemeldir. Muhtemeldir ki zevcesiyle Hz. İbrahim ?i zor durumda bırakacaklar.. ve belki de oraları terketmeye mecbur edeceklerdi. Ancak, Hz. İbrahim ?in bu hususda söylediği de yine vakıa mutabıktır. Zira Cenab-ı Hakk, mü?minleri bütünüyle kardeş saymaktadır (Hucurat, 49/10). İnanan insanların ilk birleşme noktaları, iman bağıdır. Bu bağla birbirine bağlanmayanlar, aynı anadan-babadan dahi olsalar kardeş sayılmazlar. Oysaki, zaman ve mekan ayrılıkları bile iman kardeşliğine mani değildir. İnananlar bütünüyle birbirlerinin kardeşleridirler ve bu mevzuda, kadın-erkek ayırımı da yoktur. Diğer bütün yakınlıklar ise, bu kardeşlikten sonra gelir. İnsan karısını boşarsa, karı-kocalık bağı ve yakınlığı ortadan kalkar; fakat iman kardeşliği yine devam eder. İşte Hz. İbrahim , esas olan bu yakınlığa dikkat çekmiş ve Sara Validemiz?e?kardeşim? demiştir. Bu söz, doğrunun ta kendisidir. Ve tariz dahi değildir. Ancak, gözüne perde inmiş olanlar ve kulakları bu türlü inceliklere kapalı bulunanlar bunu hiçbir zaman anlayamayacaklardır. Bu mevzuun bize vermek istediği mesaj şudur: 1. Hz. İbrahim , asla yalan söylememiştir. 2. Nebilerin yolunu tutup giden hizmet erleri de hep yalana kapalı kalmalıdırlar. Aslında, hakiki mü?min, gözüne isabet eden bir haram veya dudaklarından dökülen bir yalan karşısında bütün bir ömür boyu ızdırap çeker ve gözyaşı döker. Ne seviyede olursa olsun bütün rehberlere, hayatlarını ruhaniler gibi geçirmek düşer.

Hz. İbrahim , ??ÁO?©?o? zamiriyle, onların, ?İbrahim? diye seslendikleri şahsı yani kendisini kasdediyor. Fakat söz söyleme ustalığı ile onların dikkatlerini büyük puta çekiyor. Esasen burada iki ayrı cümle söylenmiştir; ancak telaffuzda bu iki cümle, tek cümle haline getirilmiştir ki, zaten muhataplar da bundan dolayı, onu düşüncelerinde yakalayamamışlardır. Birinci cümle?Belki o yaptı?, ikinci cümle ise?İşte büyükleri.? Şimdi bu iki cümle birleştirilince: ?İşte büyükleri, o yaptı? şeklinde anlaşılıyor.. ve bu bir tariz oluyor. Ayrıca, burada küfürle, putçulukla bir istihza vardır. ?Büyükleri şu? derken Hz. İbrahim , onların bu basit anlayışlarıyla istihza etmiştir. Fakat onlar kafalarını öyle putçuluğa takmışlar ki, bunu dahi anlayacak durumda değillerdir. O, onların putlarına?Büyük? dedi ya, ne kasdettiği umurlarında bile değil...

"Mal da Yalan Mülk de Yalan Var Biraz da Sen Oyalan"

cc. Hz. İbrahim?in Üç Ta?rizi

Doğruluk, peygamberliğin mihveridir. Peygamberlik, doğruluk yörüngesi üzerinde hareket eder. Peygamberin ağzından çıkan her şey tasdik edalıdır. Çünkü onlar, hilaf-ı vaki hiçbir beyanda bulunmazlar. Allah Resulü'nün hayat-ı seniyyeleri buna en güzel misaldir.

Hz. İbrahim ?in, hayatında bir kere söylediği?Ben rahatsızım? gibi tarizi, günümüzün hizmet erleri, günde birkaç defa, kendini mecbur bilerek veya bilmeyerek söyledikleri nazara alınacak olursa Hz. İbrahim ?in tarizinde ne derece ma?sum olduğu zannediyorum daha iyi anlaşılacaktır. Halbuki bugün, yalanla doğru arasında gidip gelmeler çok kolaylaştığından, tarize dahi cevaz verirken, çok iyi düşünmek gerekir. Çünkü yalanla doğru aynı dükkanda satılır olmuş ve adeta iç içe girmiş gibidirler. İstitradi olarak arzedeyim, durum böyle olunca, Efendimiz?in yalana cevaz verdiği üç yer386 mevzuunda dahi dikkatli olmamız gerekmektedir. Zira, Asr-ı Saadet?te yalanla doğru arasında büyük uçurum vardı. Sahabi efendilerimiz doğruyu, Müseyleme ve adamları da yalanı temsil ediyorlardı. Doğru ile yalan arasındaki mesafe bu kadar genişti. Şimdi ise durum oldukça farklı..

Efendimiz, mizah yapmıştır. Ama kullandığı malzeme hep doğrudur. Mesela, Hz. Enes?e?Ey iki kulaklı?382 demiştir. Elbette Enes , iki kulaklıdır. Bir kadına?Ey kocasının gözünde ak bulunan? demiş, kadın da?Ya Resulallah benim kocamın gözünde ak yok? karşılığını verince de, Allah Resulü, ?Her insanın gözünde ak olur? diyerek latifesinde söylediği doğruya işaret etmiştir. Yine yaşlı bir kadın geldi: ?Ya Resulallah! Dua et cennete gireyim? istediğinde bulununca, Allah Resulü latife ile?yaşlılar cennete giremez? buyurdu. Kadın bu sözdeki espriyi anlayamayınca üzüldü.. ve tam ayrılacağı sırada Efendimiz, sözündeki nükteyi izah ederek, bu defa da onu sevindirdi: ?Yaşlılar, cennete yaşlı olarak girmeyecek, genç olarak girecekler...?383

f. gülen

?Belki O Yaptı?

Peygamber, espri yaparken dahi kullandığı malzemeye çok dikkat buyururlardı.. evet Onların bulunduğu makamın, yalanın şakasına dahi tahammülü yoktur. Onlar, insanların önünde ve bütün hareketleriyle örnek olma mevkiindedirler. Onların söyleyeceği şaka dahi olsa, onun içinde hilaf-ı vaki bir söz, diğer insanlara yalanın ciddisini söylemeye cesaret verir ki, bir peygamber için, böyle kötü bir örnek olmak asla söz konusu değildir.

İkincisi: Bu hadise de Kur?an-ı Kerim?de şöyle anlatılır: ?Andolsun ki, daha önce İbrahim?e de akla, vicdana uygun olanı göstermiştik. Biz onu biliyorduk. İbrahim, babasına ve milletine: ?Bu tapınıp durduğunuz heykeller nedir? demişti. Onlar da?Babalarımızı onlara tapar bulduk? demişlerdi. İbrahim, ?Andolsun, siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz? deyince, ?Sen bize gerçeği mi getirdin yoksa şaka mı ediyorsun? dediler. O da şöyle dedi: ?Hayır, Rabbiniz, yerin ve göğün Rabbidir. Onları O yaratmıştır. Ben de buna şahidlik edenlerdenim.? Allah?a yemin ederim ki, siz ayrıldıktan sonra, putlarınıza bir tuzak kuracağım.? Sonra hepsini paramparça edip, içlerinden büyüğünü ona başvursunlar diye sağlam bıraktı. Milleti: ?Tanrılarımıza bunu kim yaptı? Doğrusu o zalimlerden biridir? dediler. Bazıları: ?İbrahim denen bir gencin onları diline doladığını duymuştuk? deyince, ?O halde bunların şahidlik edebilmeleri için onu halkın gözü önüne getirin? dediler. İbrahim gelince ona: ?Ey İbrahim! Bunu tanrılarımıza sen mi yaptın? deyince de İbrahim: ?Belki o yapmıştır, işte büyükleri, konuşabiliyorlarsa sorun onlara...? dedi.? (Enbiya, 21/51-63).

?Kardeşim?

Zira O'na güvenleri tamdı. Allah Resulü o gün henüz peygamber olarak vazifelendirilmemişti ama herkesin itimat edeceği bir insandı ve bir peygambere ait bütün vasıfları üzerinde taşıyordu.

Bir hadis-i şeriflerinde Efendimiz: ?İbrahim bütün hayatı boyunca üç kezibde bulundu? buyururlar381. Buradaki?kezib?, yalan ma?nasına değil, ?ta?riz? ma?nasınadır. Evet, bu ma?nayı, lugat açısından söylememiz tekellüflü görülebilir. Ancak, neticede anlatılmak istenen ma?na bakımından yerindedir. Nitekim, mevzuu izah esnasında bu husus açıkça görülecektir.