2- Miktarı ve sınırı belli olmayan vacip: Başa yapılan mesih miktarı, namazda ruku ve secdede bekleme süresi, hakim tarafından belirlenmeyen nafakanın miktarı bu niteliktedir.

VACIB'IN KISIMLARI

1- Muayyen vacib: Bunda yapılması istenilen şey tektir. Borcu ödemek, yapılan akdi ifa etmek ve zekat vermek gibi. Bu çeşit vaciplerde kişi muhayyer değildir. ,

VACIP:

Vacibin miktar bakımından taksimi:

Yükümlü bakımından da ikiye ayrılır:

Vacip çeşitli bakımlardan kısımlara ayrılır:

2- Kifai vacip: Bu, topluma emredilen bir vecibe olup, hiç kimse yapmazsa tüm toplum sorumlu tutulur. Ancak toplumdan bir bölümü bunu yaparsa diğerlerinden de sorumluluk kalkar. Allah yolunda cihad, iyiliği emir ve kötülükten nehiy, cenaze namazı, Islam devlet başkanı seçimi gibi. Cemalüddin el-Hılli bu konuda şöyle der: "Kifai vacipte her şahsın yaptığı ötekinin yerine geçer ve onu terkeden de yapmış sayılır" (Ebu Zehra, a. g. e., 36)

1- Miktarı ve sınırı belli vacip: Bütün farzlar buna örnektir.

2- Vakte bağlı olmayan vacip: Edası, belli bir vakte bağlı olmayan vacibi geriye bırakan kimse kınanmaz. Mesela özründen ötürü Ramazan orucunu tutamayan kimse, Ebu Hanife'ye göre istediği zaman tutabilir. Imam Şafiiye göre ise kazaya kalan oruç aynı yıl içinde kaza edilmelidir (Ebu Zehra, a. g. e., 30,31).

1- Ayni vacip: Allah ve Rasulünün yükümlülerin herbiri tarafından yerine getirilmesini istediği vaciptir. Beş vakit namaz, oruç, zekat ve hacc gibi. Bu borç, bazılarının yerine getirmesi ile diğerlerinin üzerinden düşmez.

Kelime anlamı gerekli ve lüzumlu olan, demektir. Farzın karşılığında bir terim olarak vacip, sadece Hanefi Mezhebinde vardır ve aynen farz gibi Allah'ın, ya kendi kelamıyla ya da Elçisinin sözüyle kesinkes yapmamızı istediği şeylerdir. Farz ile aralarında bu yönden bir fark vardır: Vacibi anlatan emrin, ya Allah'ın Elçisine ait olup olmamasında, ya da istenen şeyin öyle mi, ya da böyle mi olduğunda, ufak da olsa bir şüphe vardır. Bu şüphe yüzünden farz derecesinden biraz aşağı düşmüştür. Ikinci bir fark, vacibi inkar eden, yine bu şüphe yüzünden dinden çıkmış olmaz, ancak günah işlemiş olur. Mesela Kurban kesmek, farz değil de vaciptir. Çünkü Kur'an-ı Kerim'de: "Artık Rab'bin için namaz kıl ve boğazla"(K. Kevser (108) 2.) denmektedir. "Boğazla" emrinin Allah'a ait olduğu kesindir; ancak hangi tür boğazlamanın istendigi kesin değildir.

Şafii kifai vacip konusunda şöyle der: "Kifaı vacip, genel olarak herkesin yapması istenilen ve bir kısım insanların mutlaka yapması kastedilen bir emirdir". er-Risale'de genel anlamlı sözcükler anlatılırken, bir kısım amm vardır ki, onunla genel anlam kastedilir, fakat onun kapsamına özel anlam da girer, denilir ve şu ayetler örnek verilir: "Meamelilere ve çevresinde bulunan bedevilere, savaşta Allah'ın peygamberinden geri kalmaları onun katlandığı sıkıntılara katlanmamaları yerinde değildir" (et-Tevbe, 9/120). "Yine yürüdüler, sonunda vardıkları bir kasaba halkından yiyecek istediler. Kasabalılar da bu ikisini misafir etmek istemediler" (Kehf 18/77; Şafii, er-Risale, Kahire 1940, 54, 55).

1- Vakte bağlı olan vacib: Belirli bir zaman bunun vücubu için sebep teşkil eder. Mesela, vaktin girişi ile namaz farz olur. Ramazan ayı girince oruç her akıllı, ergin, mukim ve sağlıklı kimseye gerekli olur. Çünkü Allah Teala; "Sizden kim Ramazan ayına yetişirse onda oruç tutsun" (el-Bakara, 2/185) buyurur. Bu çeşit vacipler de geniş ve dar vakitli olmak üzere ikiye ayrılır:

Kifai farzlar toplumda bir çeşit görev bölümünü ifade eder. Mesela, dini ilimleri öğrenmek kifai farz olduğu gibi tıp ilmi, teknik ilimleri vb. lerini öğrenmek de bir farizadır. Toplumda hiç kimse bu mesleklere yönelmez ve toplum bundan zarar görürse, herkes bunlardan sorumlu olur.

2- Muhayyer vacip: Burada yapılması istenilen belli bir şey değil, iki veya üç şeyden biridir, mesela, "Savaşta kafirlerle karşılaştığınızda boyunlarını vurun. Sonunda onlara üstün geldiğinizde onları esir alın, savaş sona erince onları ya karşılıksız ya da fidye ile salıverin" (Muhammed, 47/4) ayetinde, esirleri ya karşılıksız ya da fidye ile salıverme olmak üzere iki seçenekten söz edilir. Üçlü seçeneğe ise yemin keffareti örnek verilebilir. Yeminini bozan kimse ya bir köle azad edecek, ya on kişiyi doyuracak veya giydirecek; bunlara gücü yetmezse üç gün oruç tutacaktır (el-Maide, 5/89).

Yapılması istenilen belirtilmesi bakımından vacibin taksimi:

Bir vakitte yalnız tek vacip eda edilebiliyorsa, buna "dar vakitli vacip" denir. Ramazan ayı böyledir. Bu ayda başka bir oruç tutulamaz. Çünkü ayette "Sizden kim Ramazan ayına yetişirse oruç tutsun" (el-Bakara 2/185) buyurulmuştur. Bu yüzden Hanefilere göre Ramazanda nafile oruca niyet edilse bile bu yine Ramazan orucundan sayılır. Çünkü bu süre, başka bir orucun tutulmasına el-verişli değildir.

Bu bakımdan vacip ikiye ayrılır:

Vakit aynı cinsten başka bir ibadetin yapılmasına elverişli olursa, bu vakitte edası gereken vacibe "geniş vakitli vacip" denir. Beş vakit namaz böyledir. Mesela, öğle namazı vaktinde bir çok namaz kılınabilir. Asıl öğle namazı ise bu vaktin az bir parçasını işgal eder. Birden çok aynı cinsten ibadetin birbirine karışmaması için bu gibi vaciplerde niyet farz olur.