?Başka türlü olamazdı? deniyor. Olamaz mıydı?

Cumhuriyet'in kuruluşunu, hep bitmiş tükenmiş, işgal altına girmiş bir ülkenin ayağa kalkması diye düşünmek lazım ama... Atatürk'ün zamanında da liberalizm olabilirdi. Tam tersi, Osmanlı Meşrutiyeti'nin ve Birinci Türkiye Millet Meclisi'nin havasından ve o kavramlardan geriye gidildi. Kürt isyanı falan bahane edildi.

Evet. Adamın bayıldığı anlatılıyor.

Ordu, Atatürk'ün ölümünden sonra onun bazı konuşmalarını sansür etti mi?

Hangi evladın idam edileceği kararını babaya mı verdiriyorlar?

Mesela başı örtmek geriliktir. Onun için başı örtmeyeceksin ve başı örtülü karısı olanı orduda tutmayacaksın.

?Ankara istasyonuna omzunda filintayla çeteci kılığıyla geldi. Koca cephe komutanı Çerkez Ethem'in maiyetine girmiş gibiydi? diyor. Cebesoy, Atatürk'ün ölümünden sonra yayımladığı anılarında, ?Bu tamamen yalan. Beni Moskova'ya niye sürdüler biliyor musunuz? Kazım Karabekir Paşa'yla ben, Milli Mücadele için İstanbul'a karşı Doğu'da mücadele etme azmindeydik. M. Kemal ise İstanbul'la ilişkileri yumuşak olan İsmet Paşa'yı ve Fevzi Çakmak'ı kullanmayı tercih etti. Biz olduğumuz sürece M. Kemal İstanbul'la uzlaşamazdı? diyor.

Halk, İstiklal Mahkemeleri hakkında neler düşünüyordu?

Türkiye'nin her yerinden 20-30 kişi asıldı. 1926 yılına gelindiğinde... İzmir'de Atatürk'e suikast teşebbüsü ortaya çıkarıldı. Kazım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy dahil olmak üzere muhalefet tutuklandı.

İstiklal Mahkemesi Savcısı mektupta ne diyor?

iyice tadı kaçtı

Evet ama, siyasette de asker gibi davranıyor, önce karşısındakini bölmeye çalışıyor. Karşısındaki cepheyi bölüp, bir kısmını esir alıyor, öbür kısmını da ortadan kaldırıyor. Mesela sol muhalefete karşı bunu yapıyor. Yeşil Ordu diye bir cemiyet kuruluyor. Atatürk Yeşil Ordu'yu bilmediğini söylüyor ama doğru değil. Bunu başından beri biliyor. Yeşil Ordu'cuların bazılarına, ?Bırakın bu Yeşil Ordu'yu, siz düpedüz komünist olun? diyor. Türkiye'de Büyük Millet Meclisi döneminde 17 Ekim 1920'de ilk kurulan parti Türkiye Komünist Fırkası'dır. Yeşil Ordu'yu önce bölüyor, sonra yok ediyor.

Herhalde halk dehşet duyuyordu.

Son soru... Darbecilik neden bizim ordunun yerleşik bir parçası haline geldi?

?Takrir-i Sükun Cumhuriyet'in kimliğini belirledi. Takrir-i Sükun'dan üç gün önce daha özgürlükçü olan Cumhuriyet, üç gün sonra sonra 'diktatöryal cumhuriyet' oldu.?

Atatürk'ün iki yönü var. Bir siyasetçi, bir de asker yönü değil mi?

Atatürk, Nutuk'ta Cebesoy için ne diyor?

NEŞE DÜZEL: Takrir-i Sükun Kanunu, Cumhuriyet'te neyin bitişidir ve neyin başlangıcıdır?

İstiklal Mahkemelerinde neler yaşanıyor peki?

Yakın Tarih Aydınlanıyor!

Bu kanunun uygulanmasıyla her şey, bütün hayat değişiyor. Cumhuriyet'in kimliği belirleniyor. Meclis'tekiler kuzu gibi oluyor, hükümet ne isterse yapıyor. Takrir-i Sükun öncesinde daha özgürlükçü olan Cumhuriyet, Takrir-i Sükun Kanunu'ndan sonra diktatöryal bir cumhuriyet oluyor. Eleştiriler yapabilen bir basın varken, gazeteciler Diyarbakır'daki İstiklal Mahkemesi'ne gönderiliyor. Hatta o sırada genç bir politikacı olan Avni Doğan'a da savcılık görevi düşüyor. Avni Doğan, İçişleri Bakanı'na mektup yazıyor. Ben o mektubu Türk Tarih Kurumu'nun Atatürk Merkezi'nde buldum ve kitabımda kullandım.

Sonuç veriyor da ondan. Uzun yıllar Harbiye Nazırı olan Mahmut Şevket Paşa'nın Babıali Baskını'yla 1913 yılında İttihatçılar tarafından sadrazam yapılması çok önemlidir.

Atatürk'ün haberi olmadan İsmet Paşa tutuklanabilir mi?

?Atatürk'e soruluyor?Doğu'ya okul mu, yol mu?, ?Yol yapın, ordu girebilsin? diyor. Zaten Kürtler Meclis'e gelmesin diye CHP 20 yıl G. Doğu'da örgütlenmedi.?

Atatürk'ün kurduğu 'tek parti' rejimini ordu bugün hala savunuyor mu?

tarih kimlere kaldı

Atatürk'ün en çok çekindiği kişi kim?

03.03.2010

Atatürkçülük, toplumun Batı'daki gibi bir toplum olması için, modernleşmesi için gerekirse toplumun zorlanmasını savunan bir anlayıştır. Çünkü doğrunun ve iyinin ne olduğunu onlar bilirler.

Bugün de milletvekili yok... CHP Doğu'da niye örgütlenmedi?

Nutuk, ne yazık ki 1919-1938 dönemine bir temel çerçeve getirdi. Bu çok sakıncalı şey. Nutuk'a inanacak olursak, Karabekir nankör ve hain biri. Halbuki Karabekir, ?Milli mücadelenin ilk zaferi, Doğu'da benim sağladığım zaferdir? diye yırtınıyor. Ama Nutuk'ta Milli Mücadele sanki Birinci ve İkinci İnönü'yle başlıyor.

Haberi olmadan olmaz tabii.

Onların arkasındaki halktan çekindi. Terakki Perver Fırka'nın tüzüğünde, ?bizim partimiz efkar ve itikat-ı diniye saygılıdır? diye bir laf vardı. Bu, irticaya destek olarak gösterildi ama Terakki Perver Fırka aslında liberal bir hareketti. Kazım Karabekir, bazen Cuma'ya gidiyor olsa da, M. Kemal kadar Batı'ya açık biriydi. Cebesoy, kendisiyle ilgili Nutuk'ta anlatılanları yalanlar.

Mesela biri bakanlık yapmış olan iki İttihatçı sanık on beş yıla mahkum oluyorlar. ?Biz memleketin içine sanık ve mahkum olarak çıkamayız. Mahkumiyet kararına itiraz edelim? diyorlar. İtiraz üzerine yargılama yenileniyor ve bunlar bu kez idama mahkum edilip asılıyorlar.

gel racon kes, kafa bulandır

Başlangıçta Urfa teşkilatı varmış ve kapatılmış. Düşünün, ülkede tek parti var ülkenin bir bölümünde örgütlenmiyor. Milletvekilleri oralara tayin ediliyor. Mesela Selanikli olan Naci Yücekök Muş Milletvekili yapılmış. Adam Muş'u görmemiş. Bütün bunlar, Kürtleri kontrol etmek için yapılıyordu. Orada parti teşkilatı olsa, partinin kongresine ve Meclis'e Kürtler gelecek.

siyasal oku türkiye de üniversiteden kovul

Babıali baskını, darbecilerin 1960 darbesinden önceki, ilk elbiseli provasıdır.

Cumhuriyet'in kuruluşundaki İstiklal Mahkemeleri tam olarak ne tür mahkemelerdi?

METE TUNÇAY: Cumhuriyet'in ilanı o kadar önemli bir şey değildir. 29 Ekim 1923 sembolik olarak tabii önemlidir ama... Cumhuriyet'in ilanının bir hafta öncesiyle bir hafta sonrası arasında hiçbir fark yoktur. Ama Takrir-i Sükun'un üç gün öncesiyle üç gün sonrası arasında dehşet bir fark vardır.

Atatürkçülüğe göre, dini gizli yaşayabilirsin ama ibadetini görünür hale getirmeyeceksin. Cuma'ya gitmeyeceksin. Namazını evinde kılacaksın.

hatta editör ol

git ecnebi meleketinde bilmem ne oku

İstiklal Mahkemeleri hakkında fikirlerini söyleyebiliyorlar mıydı?

bak şimdi, oyuna bak oyuna atın nasıl olsa meydan boş. Cumhuriyet tarihini bilmeyen, okumayan bir kesimi kandırın, zaten %47 de böyle alınmadımı?

özel üniversitede zıkkımlan

Hayır söyleyemiyorlardı. İstiklal Mahkemelerinin, İskilipli Atıf Hoca örneğinde olduğu gibi 'zulüm' denebilecek icraatları var. Hoca, Frenk Taklitçiliği ve Şapka isimli bir kitap yazıyor ve bir sene sonra şapka devrimi yapılıyor. Adamı bir sene önceki kitabından ötürü asıyorlar. Mesela... Bir adamın iki çocuğu asker kaçaklığından yargılanıyor. İstiklal Mahkemesi, adama, ?Oğullarından birini idam edeceğiz, birini de askere göndereceğiz. Hangisini asalım, seç? diyor.

İsmet Paşa'nın orduyla ilişkileri neydi?

Takrir-i Sükun'un öncesiyle sonrası arasında ne fark var?

Sonra 1960 oldu ve arkası geldi. Ama bundan sonra darbelerin yapılamayacağı görülüyor. Çünkü darbelerin eskisi gibi sonuç veremeyeceği anlaşılıyor.

Şapka nedeniyle çok kişi asıldı mı?

Meclis'te yapılan konuşmalar örtülemezdi ama en azından bazıları öne çıkarılmadı. Mesela Milli Mücadele'nin İslam milletinin mücadelesi olduğu gibi sözlerini öne çıkarmadılar. Aslında çok ilginç bir şey var ve bunun üzerine hiç gidilmedi. 1940 yılına kadar Halk Partisi'nin Güneydoğu'da teşkilatı yoktu.

1930'da Fethi Okyar'a?Benim gençliğim Abdülhamit istibdadına karşı mücadeleyle geçti. Şu hale bak. Bugün gözümü kapatacak olsam, arkamda bırakacağım şey bir diktatörlük manzarası? dedi.

İçişleri Bakanı'na özetle şunu diyor: ?İsmet Paşa bu adamların asılmasını, cezalandırılmasını istiyordu. Ama Atatürk'ten başka bir haber geldi. Bunların affedilip işlerine dönmeleri isteniyor. Maalesef aramızdan bazıları sanıklara bunu açıkladı. Size yalvarırım, yukarı tükürsem bıyık, aşağı tükürsem sakal. Biri cumhurbaşkanı, diğeri başbakan. Ne söylerseniz onu yapacağım ben.? Ve, Atatürk'ün istediği oluyor. Gazeteciler özür dileme telgrafı çekiyorlar ve affediliyorlar. Bizde cumhuriyet lafı, demokrasiyle birlikte düşünülür ya... İşte bu doğru değildir. Cumhuriyet sadece devlet başkanlığının, saltanatın babadan oğla geçmediği bir sistemdir. İyi ki Atatürk'ün çocuğu yoktu...

Bugünkü devlet ve hukuk anlayışımızla Cumhuriyet'in kuruluşundaki anlayışlarımız arasında farklar var mı?

Neyi hissetti?

Şunu bilmek lazım. Terakki Perver Cumhuriyet Fırkası'ndakiler mürteci değillerdi. O fırka sürdürülebilirdi. Ama çok kötü bir sistem olan terk parti sistemi tercih edildi. Zaman zaman bu sıkıntıyı Atatürk de hissetti.

O zaman niye muhalefeti bu kadar sert bir biçimde tasfiye ediyor?

Sizce bunlar gerçek mi?

Biraz daha cesur davranabilseydi... Halktan korkmasaydı, olabilirdi. Ama halkın geri olduğunu düşünüyor.

Ordu, Atatürkçü bir kurum ve herkesin de Atatürkçü olmasını istiyor. Atatürkçülük nedir?

?Biri eski bakan, iki İttihatçı on beş yıla mahkum oldular. Halkın içine mahkum olarak çıkamayız deyip karara itiraz ettiler. Tekrar yargılandılar ve asıldılar.?

Resmen savunmuyor ama... Orduda, ana muhalefette ve yüksek bürokraside paylaşılan bir anlayış bu. Kökeni ne olursa olsun, ister din eğitimi almış, İmam Hatip'i bitirmiş olsun, ister din eğitimi almamış olsun, üniversiteye hak edenin girmesi gerekir. Ama İmam Hatipliler daha çalışkan çocuklar diye korkuyorlar ve onları bastırmak istiyorlar. Ülkedeki hakimiyetlerini sürdürmek için de, ?biz kontrol etmezsek, dinciler her şeyi değiştirir? diyorlar.

Aslında Atatürk, Nutuk'ta 19 Mayıs öncesini hiç anlatmıyor. Atatürk'ün Sadrazam İzzet Paşa'nın kabinesinde bakan olmak istediği dönem bu.

Milli Mücadele sırasında asker kaçaklığını önlemek için milletvekillerinden kurulan mahkemelerdi önce bunlar. Yakaladıklarına bazen sopa atar bazen de ibret-i alem olsun diye bir, ikisini asarlardı. Takrir-i Sükun'dan sonra kurulan İstiklal Mahkemeleri ise tam bir felaket oldu. Cumhuriyet devrimlerini ilan etme cesareti zaten bu mahkemeler kurulunca gösterildi. İşe, şapkayla başlandı. Rakamlar, saat, alfabe değiştirildi.

Bazıları Nutuk'a, tartışılmaz, mutlak bir metin gibi bakıyor. Niye sizce?

Mahkeme başkanı, Karabekir'i serbest bıraktıran Başbakan İsmet Paşa'nın bile tutuklanmasına karar verdi. Atatürk araya girdi de İnönü kurtuldu. İstiklal Mahkemelerinde korkunç şeyler yaşandı.

oldu başka isteğin var mı

Kısacası bu süreç, İttihat Terakki'nin hesabını görme sürecidir. O sırada yurtdışında olan Rauf Orbay da Atatürk'e suikast girişiminden on yıla mahkum oluyor. Ülkeye Atatürk'ün vefatından sonra dönüyor. İsmet Paşa bütün bu eski muhalifleri topluyor ve Rauf Bey Londra Sefiri, Kazım Karabekir de tekrar milletvekili ve Meclis Başkanı oluyor.

Karabekir'den de, Orbay'dan da çekineceğini sanmıyorum.

Ben bu iddiayı inanılır buldum. Kazım Karabekir kendi anılarında, Cebesoy kadar ileri gitmedi. O, Atatürk için sadece, ?Onu, Sakarya'da mareşal yaptılar. Aslında o, Sakarya'da 'çekilme' emri vermişti. Fevzi Paşa, çekilmeyi erteletti ve sabaha Yunanlılar çekildi. Bizimki mareşal oldu? diyor.

Röportaj: Neşe Düzel / Taraf

O da ilginç. Bir, iki yıl önce çıkan güncesini okurken biraz da irkildim. Büyük Taarruz'u yazıyor ve kendisinin neler yaptığını anlatıyor. Cephe komutanı adam. Biz, bunu o kadar Atatürk'e mal etmeye alışmışsız ki...

popüler tarih dernekleriyle yat kalk