Dinin temel gayesi, Hakk?a kul olduğunun idrak ve şuurunda olan zarif ve derin insanlar yetiştirmektir. Bu maksadın hasıl olması, ancak ve ancak, Hakk?a kulluğun layıkıyla idrak ve ifa edilmesine bağlıdır. İnsanın olgunlaşarak manen yüksek bir seviyeye ulaşması, kalb alemindeki ulvi heyecan, lahuti ürperiş ve kudsi kıpırdanışlar nisbetinde gerçekleşir. Kalb, bedeni ve ruhani alemimizin merkezidir. Onun bedeni hayatın devamında merkezi bir rolü vardır. Gerçekten insan vücudundaki milyarlarca hücreden herhangi birine taze kan ulaştırılması, azami dört saniyeden daha uzun bir müddetle kesintiye uğrarsa, o hücre hayatiyetini kaybeder. Bedeni hayat için böyle ehemmiyetli olan kalb, aynı zamanda insandaki tahassüs kudret ve kabiliyetinin merkezini teşkil eden manevi bir cevherdir. Buna göre kalb, hem uzviyyet ve hem de maneviyat cihetiyle insan varlığının sultanı mesabesindedir. O derecededir ki, bir tefekkür merkezi olan beyin bile, ondan sadır olan hissiyatın tesiri altında fikir üretir. Bu demektir ki kalb, sahib olduğu tahassüs kabiliyetiyle, dimağ da dahil olmak üzere bütün uzviyyete hakim olan asli bir rol oynar. Heyecanlanan birinin eli titrer, kalb çarpıntıları artar. Herhangi bir harici tesirin tahrik ettiği merhamet, öfke, muhabbet gibi hislerin tefekküre, iradeye ve neticede hareketlere yön verişi, beşeri bütün davranışlarda müşahede edilebilen bir gerçektir. Kalb, manevi yönü itibariyle bir hak ve hakikat pusulasıdır. Bu vazife ona, Cenab-ı Hakk?ın tayini ile yüklenmiştir. Lakin o, yaratılış maksadının aksine bir şartlandırılma ile bu fıtri yörüngeden uzaklaştırıldığı zaman, menfiliklere sürüklenmekten kurtulamaz. Bu takdirde sahibini dünya ve ahirette abad etmek yerine berbad etmenin amili olur. Bu sebepledir ki onu, yaratılış gayesine göre yönlendirecek tesirlere tabi kılmak ve ilahi gayeye matuf temayüllerini takviye edip geliştirmek, beşeri terbiyede pek ehemmiyetli bir meseledir. Ayet-i kerimede Cenab-ı Hak, kalbin dünyevi lezzetlere aldanarak, sahibinin ebedi alemde mahrumiyet içinde kalmaması için, biz kullarını ikaz sadedinde: ?Ey insanlar! Allah?ın vaadi elbette ki haktır. Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın! Hileci şeytan, Allah?a karşı sizi kandırmasın!? (Fatır, 5) buyurmuştur. Hazret-i Mevlana -kuddise sirruh- da, insanın asli gayesinden sapmaması için nefsani arzularını dizginlemesi gerektiğini şöyle ifade eder: ?Teni aşırı besleyip geliştirmeye bakma! Çünkü o, sonunda toprağa verilecek bir kurbandır. Sen, asıl gönlünü beslemeye bak! Yücelere gidecek ve şereflenecek olan odur.? ?Bedenine yağlı ballı şeyleri az ver. Çünkü onu gereğinden fazla besleyen, nefsani arzulara düşüyor ve sonunda rezil olup gidiyor.? ?Ruha manevi gıdalar ver. Olgun düşünüş, ince anlayış ve ruhi gıdalar sun da, gideceği yere güçlü, kuvvetli gitsin.? Lokman Hekim de oğluna gafletten ikaz sadedinde şu nasihatte bulunur: ?Yavrum! Dünya, dipsiz bir deryadır. Arif olmayan alimler ve pek çokları bunda helak oldular. Bu deryada senin gemin, Allah?a mutmain bir kalb ile iman etmek olsun. Geminin donanımı ise takva ve ibadet olsun. Denizlerde seyr ü sefer ettiren bu geminin yelkeni de tevekkül olsun. Umulur ki ancak bu suretle kurtuluşa erebilirsin.? (Beyhaki, Kitabü?z-Zühd, 73) Bir yönüyle bedenin, diğer yönüyle ise maneviyatın merkezi olan kalb, beden için ne derecede lüzumlu ve ehemmiyetli ise, ruhani hayat için de o ölçüde büyük bir ehemmiyet taşır. Lakin insanı insan yapan, suretten ziyade ruhi yapısı olduğundan, kalbin manevi rolü, uzvi rolünden her yönüyle üstündür. Bu manevi vasfı itibariyle ve kendisindeki pek ince sır ve hikmetler sayesinde insanın?insanlık? mana ve faziletine kavuşmasını sağlayan yegane müessir kalbdir. Bu hikmete mebnidir ki iman?dil ile ikrar?dan önce, ?kalben tasdik? ile vücud bulur. Calib-i dikkattir ki burada zihnen veya fikren kabullenişten ziyade, kalbe ait bir?tasdik? kafi görülmüştür. Nasıl ki, kainatın özü kabul edilen insanda hayır ve şer, ulviyyat ve süfliyyata dair istidad ve temayüller, fıtraten bir arada mevcud ise, aynen bunun gibi insanın özü olan kalbde de bu zıt istidad ve temayüller bir aradadır. Gerçekten o, meleki tasarruflar kadar şeytani müdahalelere de açıktır. Denilebilir ki kalb, hayır ve şerrin, takva ve fücurun yani meleki ve şeytani güçlerin bir mücadele sahasıdır. Kalbler, bir ömür boyu bu meleki ve şeytani tecelli ve temayüllerle çalkalanır durur. Melek ve şeytanın kalblerdeki tasarruf şekline gelince: Meleki vasıf ona, iman, güzel huylar, amel-i salih, mahlukata şefkat, ibadetleri huşu ile ifa etmek gibi ruhani haller ile tasarrufta bulunur. Şeytani vasıf ise küfür, şüphe, kötü ahlak, şehevat, hevesat ve hevaiyyat gibi kötü halleri kalbe ilkah eder . Şeytanın kalbden uzaklaştırılması, ancak ibadet ve zikrullah sayesindedir. Kalbler zikrullah ile huzur ve sükuna kavuşur. Zikirle huzur ve sükun bulan kalb, kendisinde imanın kökleşip sağlamlaşmasıyla mümkün olan en ulvi itmi?nan derecesine yükselir. Bir an gelir ki kalb, bir pancur gibi açılır ve sahibine lahut ve nasut alemlerinin sırları ayan olur. Bütün esrarıyla kainat, okunmaya hazır bir kitap haline gelir. Meleki ve şeytani vasıfların mücadele sahası olan kalb, bu mücadelede galib olan tarafın saflarına giren, onun vasfına bürünen, hareketli ve?değişken? bir yapıya sahiptir. Kalb, beşeri iradeye itaat ve teslim olma hususunda diğer uzuvlardan farklıdır. Kalbin hayra da şerre de meyletmek hususundaki fıtri istidadı, dahili tesirlerden daha çok harici tesirlerle harekete geçer. Yani hisler, ?sünuhat? adı verilen ve kalbe kendiliğinden doğan havatırdan ziyade, harici sebepler ile vücud bulur. Bu hususiyetiyle kalb, -adeta- bulunduğu kabın şekil ve rengini alan suya benzer. Gönül ehliyse, tercih dirayetini, kalbdeki müsbet temayüllerden yana kullanarak selamet iklimine kavuşur. Ayet-i kerimelerde buyurulur: ?Ey iman edenler! Allah?tan korkun ve sadıklarla beraber olun.? (et-Tevbe, 119) ? Ayetlerimiz hakkında ileri-geri konuşmaya dalanları gördüğünde, onlar başka bir söze geçinceye kadar onlardan uzak dur. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla oturma.? (el-En?am, 68) ? Allah?ın ayetlerinin inkar edildiğini ya da onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar bundan başka bir söze dalıncaya kadar kafirlerle beraber oturmayın; yoksa sizler de onlar gibi olursunuz.? (en-Nisa, 140) İrade, ona tesir edecek müsbet veya menfi müessirlerin başlangıçta tayin, tesbit ve tercihinde kullanılır. Bu haliyle kalb, maruz kaldığı tesirlere göre şekillenişiyle bir çocuk oyuncağı olan?rüzgar gülleri?ne benzer. Zaten?kalb? kelimesinin lügatlerdeki karşılığına bakıldığında görülecek olan, ?bir şeyi zıddına çevirme, şekil ve renk değiştirme? manaları da, insanın en merkezi uzvu olan kalbdeki bu hususiyeti te?yid eder mahiyettedir. Hadis-i şerifte buyurulur: ?Kalb, bomboş bir arazide rüzgarların oraya buraya savurduğu bir kuş tüyüne benzer.? (İbn-i Mace, Mukaddime, 10; Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 408) Asr-ı saadette cereyan eden şu hadise, kalbdeki bu?değişme? hususiyetini gayet açık bir surette ifade eder: Hazret-i Ebu Bekir -radıyallahu anh-, birgün Hanzala -radıyallahu anh-?a rastladı. Hal ve hatırını sordu. Hanzala -radıyallahu anh- büyük bir teessür ve endişe içinde: ? Hanzala münafık oldu, ey Sıddik!? dedi. Hazret-i Ebu Bekir: ? Sübhanallah! Bu nasıl söz böyle? deyince, Hanzala -radıyallahu anh- şöyle devam etti: ? Biz, Hazret-i Peygamber?in sohbetinde iken, O bize cennet ve cehennemi hatırlatıyor, hatta onları gözle görüyormuş gibi bir hale bürünüyoruz. Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem-?in huzurundan çıkıp çoluk-çocuğumuz ve dünyevi maişetimizle meşgul olmaya dalınca da, duyduklarımızın pek çoğunu unutuyoruz. ? dedi. Hazret-i Ebu Bekir -radıyallahu anh-: ? Vallahi, buna benzer haller bizde de oluyor.? dedi. Bunun üzerine ikimiz kalkıp doğru Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz?in huzuruna vardık ve durumu kendisine arz ettik. Hazret-i Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz de: ? Canım kudret elinde olan Allah?a yemin ederim ki, benim yanımdaki halinizi devamlı muhafaza edip, zikr-i daimi üzere olabilseydiniz, yatakta yatarken de, yollarda yürürken de melekler sizinle musafaha ederlerdi. : «? Ya Hanzala! Bazen öyle, bazen de böyle olur! buyurdu.? (Müslim, Tevbe, 12) Yani hem ahiretin hakikat ve sırlarıyla dolarak kulluk, hem de hayatın devamı için dünyevi meşgale bir arada yürümelidir. Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, kalbdeki?telvin?, yani bir halden diğer bir hale geçme hususiyetini bu suretle izah buyurmuşlardır. Tasavvufun başlıca hedeflerinden biri de, kalbdeki bu?telvin? halini, sohbet ve zikrin bereketiyle olabildiğince?temkin? haline dönüştürmektir. Yani kalbi, ilahi istikamete yönlendirip o minval üzere sabitleştirmektir. Sahabi arasında Ebu Bekir -radıyallahu anh-, bu halin en güzel misalidir. Mirac hadisesinde sergilediği kalbi sarsılmazlık ile, hiçbir tereddüd göstermeksizin, Allah Rasulü -sallallahu aleyhi ve sellem-?i aynen tasdik edişi, ancak kalbinin kazandığı temkin ile izah olunabilir. Nitekim müşrikler, Mirac hadisesi üzerine derhal bir yalanlama furyası başlatmışlardı. Maksatları, müminlerin kalbine şüphe ve vesvese tohumları ekerek onları imandan çevirmekti. Bu sebeple pek çok sahabiye gittikleri gibi Hazret-i Ebu Bekir -radıyallahu anh-?a da gittiler ve ona müstehzi bir tavırla: ? Duydun mu, seninki semalara çıktığından bahsediyormuş. Peki ya buna ne diyeceksin? dediler. Hazret-i Ebu Bekir -radıyallahu anh- ise büyük bir iman vecdi içinde, müşriklerin kulaklarına daha önce hiç duymadıkları ve bedbahtlıklarını bir kat daha katmerleştiren şu dasitani sadakat cümlelerini nakşetti: ? O ne söylüyorsa doğrudur!.. Çünkü O, asla yalan söylemez! Ben O?nun her getirdiğine peşinen inanırım!? (İbn-i Hişam, es-Siret, II, 31) Şirkin temsilcileri, iğva ve vesvese teşebbüslerinin akim kalmasıyla, kendilerine kahrederek bir kez daha elleri boş döndüler.5Melekler, sırf hayra istidadlı olarak yaratılmışlardır. Şeytanlar, sadece şer ve iğvaya çalışan varlıklardır. İnsanlar ise, bu ikisi ortasında bir mevkiye yerleştirilmiştir. Bu sebeple insan, ifrat ve tefritten kalbini muhafaza ederek, ne şeytani bir halete düşmeli ve ne de beşer takatinin güç yetiremeyeceği nisbette kendini melekiyyete zorlamalıdır. Fıtratının gereği olan muvazene ve ölçüyü muhafaza etmelidir. İnsanoğlunun hayatta en mühim vazifesi ve en ciddi meşgalesi, mutlak ve sonsuz bir istikbal olan?ölüm ötesi?ne hazırlanmak olmalıdır. Bu ise ancak, kalbin hakikatini bilerek, onu kötülüklerden korumak ve ruhani tesirlere tabi kılmakla mümkün olur. Zira dünyada denge ve selamet, ahirette huzur ve saadet; kalb-i selim sahibi olmaya bağlıdır. Böyle bir kalb ise?selim?, yani yaratılıştan gelen temiz ve fıtri hususiyetlerini kaybetmemiş, selamet-i diniyye üzere olan kalb demektir. Rasul-i Ekrem -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz?in mübarek dudaklarından: ?Her doğan çocuk, İslam fıtratı üzere doğar. Daha sonra ana-babası onu ya Hristiyan, ya Yahudi, ya da Mecusi? yapar.? (Müslim, Kader, 22) manasıyla ifadeye dökülen bu hakikatin gösterdiği gibi kalbin fıtri ve selim yapısı, ?İslam? üzeredir. Ancak kalb, ne zaman ki menfi tesirlere maruz kalır, işte o zaman selim yapısı bozularak istikametini kaybetme ihtimali doğar. Manevi iklimlerin feyizli havasını teneffüs ede ede ruhani tecellilerle dolan kalblerde ise; güzel ahlak, amel-i salih ve manevi haller husule gelir. Kul, ancak bu suretle fıtratındaki?ahsen-i takvim?11 sırrına nail olur. Hadiselere ve varlıklara bakışta bir derinlik ve firaset kazanır ki bu da, varlığına ayetlerde işaret edilen?kalb gözü?nün12 önündeki perdelerin kalkarak maverayı görür hale gelmesi demektir. Hiç şüphesiz ki bu görüş, baş gözünün görüş sahasının ötesindeki hakikatler için mevzubahistir. Kalb gözü açılmaya istidadlı kimseler, terbiye ve irşad olunmayı can u gönülden arzulayıp, Hak yolunda ilerlemek için ciddi bir gayret sarf ederler. Fakat bunu samimiyetle arzu etmeyenler, yakin mertebesine varmak arzusundan gafil bulunanlar, enbiya ve evliyanın telkinlerine kulak vermezler. İnad edip tekebbür göstererek, zulmet ve kasvet bataklıkları içinde fasıklaşırlar. Gideceği yönü ve yolu tayin edemeyecek bir haldeki amalara acırlar da, bizzat duçar oldukları manevi körlüğün felaketinden bihaberdirler. İnsan, ilahi emir ve nehiylerin teklif edildiği bu imtihan aleminde, yalnız müsbete değil, menfiye de temayül edebilecek şekilde, fiillerinde irade ve ihtiyar sahibi kılınmıştır. İrade ve ihtiyarın ne şekilde tezahür edeceğini tayin eden, umumiyetle kalbin sahip olduğu müsbet veya menfi istikamet çizgileridir. Kalbin ise birçok harici müessirlerin ve nefsani temayüllerin tesiri altında kalarak, zaman zaman yaratılış gayesinden uzaklaştığı ve sahibinin ebedi istikbalini tehlikeye düşürecek bir hale geldiği de, inkarı kabil olmayan bir hakikattir. Nefsaniyetin sultasındaki kalbler, küfür, şirk, ahlaksızlık, şehevi ihtiraslar ve vesvese huylarıyla doludur. Böyle kalbler, yaratılış gayesinin tersine, ulviyyata karşı körelmiş, süfliyata karşı iştihalanmıştır. Yine böyleleri, Kur?ani tabirle?Bel hüm edall?13, yani hayvandan da aşağı bir derekeye düşerek, dünya hayatını gaflet serapları içinde ziyan ederler. Bu tip kalbler, illetli ve tedaviye muhtaç durumdadır.