3. İslam dininin son din olması, ayette söylendiği gibi bu dinin kemale erdirildiğinin söylenmesi de artık islama eklenecek yeni bir şeyin kalmadığını göstermektedir. Henüz tarihsel özelliklerinin etkisinden insanlık kurtulmamış olsaydı Hz. Muhammed son peygamber olmayacaktı.

İslami hükümlerin tarihselliği ve evrenselliği hakkında genel anlamda iki görüş olmasına rağmen bu görüşlerin de kendi aralarında değişik düşündüklerini ifade etmiştik. Genel olarak tarihselciler ve evrenselciler diye ikiye ayırtılan bu kısımların birçok defa karıştırılması da bu fikirlerin kendi içerisinde ortak bir görüşe sahip olmamalarından kaynaklanmaktadır. Biz bu analizimizde görüşleri üç kısma ayıracağız. Birinci kısım, hükümlerin tamamının evrensel olduğunu, ikinci kısım hükümlerin tamamının tarihsel olduğunu, üçüncü kısım ise hükümlerin durumuna göre hem tarihsel hem de evrensel olduğunu düşünmektedir.

B. Evrensellik Ve Tarihsellik Tartışmasının Tarihçesi

b. İçtihatların Tarihsel Olduğu Görüşü

Bu görüş, ilk iki görüş arasındaki aşırı farkı dengeleyen görüştür. Ancak genel olarak yukarıdaki iki akım, birbirleriyle mücadele içinde olduğu için üçüncü gruptakileri karşı grupta görmektedirler. Bu görüş de şu hususlara dikkat çekmektedir.

3. Niteliğine Göre Hem Tarihsel Hem de Evrensel Olduğu Görüşü:

3. Bir hükmün tarihsel bir niteliğinin olması onun sadece o tarihin bir özelliği olacağı anlamına gelmez. Şartlara göre, kavramlara göre bu değiştirilebilir. Dolayısıyla, Kur?an-ı Kerim?in Arapça olması, Kureyş lehçesi ile gelmiş olması, önce Arapları muhatap alması, Mekke?yi, Medine?yi muhatap alması ve halkayı gittikçe genişletmesi, bunlar elbette, orada, o şartlarda, o gün geldiği için öyledir. Başka yerlerde gönderilmiş olsaydı muhtemelen başka olacaktı. Ama bunların böyle olması Kur?an-ı Kerim?in söylediklerinin tarihsel okunmasını gerektirmez. Neticede kuran evrensel ve aşkın olan mutlak bir varlıktan tarihsel olan ve göreceli olan varlıklara inmiştir. Böyle bir durumda çıkan ürünün göreceli olmasından başka bir seçenek olamaz. Ama bu durumda sonraki dönemleri ilgilendirmediği düşüncesi çıkarılamaz.

Buradan kuranın herhangi bir hükmünün tarihselliğini bir örnek olarak gördüğümüzde ve her zaman için bağlayıcı olamayacağını düşündüğümüzde sorun çözülebilecektir.. Çünkü belli bir coğrafya ve sosyal yapı içerisinde gelen ilahi hitabın, ilk muhataplarının problemlerine çözüm getirmesi doğal bir şeydir. Eğer Kuran?daki hükümler, ilk muhataplarının yaşam standartlarının üzerinde olsaydı, bu durum akla uygun düşmezdi.

3. İslam hukukunda nesih kavramı, hükümlerin daha peygamber zamanına bile tarihsel olduğunun en büyük delilidir. Peygamber döneminde dahi hükümler birbirini yürürlükten kaldırmışken sonraki dönemlerde hükümlerin birbirini yürürlükten kaldırmamaları mümkün değildir. Hz. Ömerin zekat verilecek sınıflardan birisini Kuranda geçtiği halde şartları değiştiğini varsayarak kaldırması bu bağlamda en önemli örnektir.

C. İslami Hükümlerin Tarihselliği ve Evrenselliği hakkındaki Görüşlerin Analizi

Tarihsellik-evrensellik konusu, Hz. Peygamber döneminden itibaren değişik isimler adı altında, değişik yöntemlerle tartışılmaya başlanmış ve bu tartışma günümüze kadar gelmiştir. Tarihsellik adı verilerek yapılan tartışmaların hızlandığı dönem ise oryantalistlerin islamı araştırmaya başladıkları asırlara denk gelmektedir. İslam tarihi boyunca açıkça veya dolaylı bir şekilde buna matuf olan tartışmaların bir kısmını aşağıya alıyoruz.

A. Tarihsellik

Zamanın değişmesiyle hükümler de değişir

2. Kuranda neshin var olup olmadığına dair tartışmalar da kuranın tarihsellik ve evrensellik özelliği ile ilgilidir. Hatta direk bir şekilde ilgili olduğu için birçok kişi neshi kabul etmemiştir, Nesh bile değişik yorumlamalar sebebiyle çeşitli şartlara bağlı olarak kabul edilmiştir. Nesh, hükümlerin tarihsel olduğu düşüncesinde olanlar için her zaman gerçekleşebilene bir zarurettir. Hükümlerin evrensel olduğuna inananlar için ise Hz. Peygamber dönemi ile sınırlı olup ondan sonra temelli bir şekilde kaldırılmıştır.

3. Kuranın sözlü bir vahiy mi yoksa yazılı suhuf şeklinde bir metin mi olduğu tartışması da Kuranın evrensellik ve tarihselliği ile ilgili bir tartışmadır. Sözlü olan vahyin daha çok ilgili kişileri ve çevresindekileri bağlayacağı, bunun için de sonrakileri bağlamayacağı ve haliyle tarihsel olacağı, yazılı olanın ise yasa kabul edildiği için daha çok kişileri kapsayacağı düşünülerek konuya bu yönden de bakış açısı getirilmiştir. Kuran, sözlü bir ürün olduğuna inananlar için tarihsel, yazılı bir metin olduğuna inananlar için evrensel olarak görülmektedir.

2. İslami Açıdan Evrensellik

4. Kuranın değişik yerlerinde geçen ve tüm insanlara seslenen ayetler olduğu için de kuranı bir bütün olarak evrensel görmek gerekiyor. Bu açıdan islamın dışında hiçbir akla, hiçbir sonuca ve hiçbir ideolojiye meyletmemek gerekir. Çünkü bu din her şeye gücü yeten bir varlıktan gelen mesajlardır ve her şey, onun aydınlığında yürüyebilmelidir.

Aslında Kurana önce bir tarihsellik gözüyle bakmak, Kuranı anlamak için de daha faydalı olacaktır.

d. Hükümlerinin Tarihsel, Mesajlarının Evrensel Olduğu Görüşü

4. Sosyal değişme insan hayatında her zaman olacaktır. Devamlı değişen şartlar ve durumlara aynı hükmü bindirmek insanlığın geleceğini duraklamak olabileceği gibi üretimi de durdurur.

4. İslam?ı bir bütün olarak tarihsel görmek dinde sabitenin olmadığı kapısını açar. Bu açıdan dinde değişebilenler ile değişemeyenlerin birbirlerinden ayırt edilmesi gerekiyor. Bu yapılırken tamamen dinin gereksinimleri göz önünde bulundurulmalı, asrın bakış açıları tek ölçü olmamalıdır. Dindeki içtihad mekanizmasının özellikle sosyal hayata önemli bir düşünce gelişimini getirdiği düşünürsek değişebilenlerin ne olduğunu da göreceğiz.

HEYET, Kur?an-ı Kerim, Tarihselcilik ve Hermenötik, s. 109 lşık Yay., İzmir, 2003..

2. İslam hukukunda içtihat kavramı İslam hükümlerinin tarihsel olduğunun ilanından başka bir şey değildir. İslam, neticede tarihin bir diliminde ve bir coğrafyada çıkmış olduğu için her konuyu hükme bağlamamış olması tabiidir. İşte, ileriki zamanlarda çıkan yeni tarihi ve coğrafik ve hatta sosyolojik değişiklikler birçok konuda yeni içtihatları zorunlu hale getirmiştir. Eğer İslami hükümler, evrensel olabilseydi içtihadı yenileme gibi bir gereksinim ortaya çıkmayacaktı.

Kuran ve Sünneti evrensel görüp bu iki kaynaktan çıkarılan içtihatların tarihsel olduğunu savunan görüştür. Bunlara göre, Kuran ve sünnet genel ilkeler verdiği için evrenseldir ancak içtihatlar bu genel hükümlerin ilgili çağdaki yorumu olduğu için tarihseldir. Bu görüş ise Müslümanlar arasındaki en güçlü görüştür. İslam tarihinin belirli bir döneminde mutlak içtihat yasaklanmışsa da fetva içtihatları yapılmış ve bu şekilde içtihadın yenilenmesi yoluna gidilmiştir.

a. Tüm Kaynakların Tarihsel Olduğu Görüşü

D. Sonuç Ve Değerlendirme

2. Evrensellik Görüşü

İslami Hükümlerin gelmiş olduğu dönemin özelliğini taşıması ve bu açıdan ilgili tarih dilimini aşmamasıdır. Kuran hükümlerinin ve Kurana bağlı kaynakların belirli bir tarih diliminin özelliğini yansıttığı için her zaman her yerde herkesi bağlamayacağı görüşüdür. Bunlar kendi içerisinde iki kısma ayrılmaktadır. Bir kısım, Kuran da dahil tüm kaynaklardaki hükümlerin tarihsel olduğunu ifade ederken, diğer bir kısım sadece içtihatları tarihsellik kavramının içinde düşünmektedir.

Bunlara göre, gerek Kuran hükümleri gerek sünnet hükümleri ve gerekse de içtihatlar zamanında her şeye çözüm getirmiş ve eklenecek herhangi bir şey bırakmamıştır. İçtihadın yasaklanmasından sonra İslam dünyasında güçlenen bu görüş fetva içtihatları ile kısmen zayıflamış ve modern dönemlerde zayıf bir görüş haline gelmiştir.

İslami açıdan evrensellik ve tarihsellik kavramları, dinin ana kaynağında bulunan veya bu ana kaynağa bağlı kaynakların hükümlerinin, hükmün gelmiş olduğu dönemin şartlarını mı taşıdığı, yoksa her zaman, her yerde herkesi bağlayan bir özelliğe sahip mi olduğu şeklinde ele alınmaktadır. Buna göre bu iki kavrama şöyle bir tanımlama getirilebilir.

İslami hükümlerin, islamın gelmiş olduğu coğrafyayı ve çıkmış olduğu tarih dilimini ilgilendirdiği görüşüdür. Bunun için de bazı deliller getirmişlerdir. Bunların bir kısmını ele alalım:

Kelime olarak; tüm evreni ilgilendiren, insanların tamamıyla alakası olan şeydir. Tarihsellik kavramında olduğu gibi evrensellik kavramında da ilgili olduğu bilim dalının tanımı etki etmiş olduğu için değişik görüşler bulunmaktadır. Evrensellik için ise; genel olarak, herhangi bir olgu, olay, düşünce ve oluşumun her yönden herkesi, her zamanda etkilemesi gibi bir tanım tercih edilebilir.

A. İslami Açıdan Tarihsellik ve Evrensellik Kavramı

1. Vahyin niteliği hakkında yapılan tartışmalar dolaylı olarak Kuranın evrenselliği ve tarihselliğini de ilgilendirmektedir. Kuranın mahluk olduğunu söyleyenler genel olarak hükümlerin tarihsel olduğunu da ifade etmiş gibi oluyorlar. İslam düşünce tarihinde Mutezile ile Ehl-i Sünnet arasında cereyan eden bu tartışma bu yöndeki ilk tartışmalardan biridir.

Çünkü Kuran?ın doğru anlaşılabilmesi, Kuran?ın indiği döneme gitmek, o dönemin dilini, o dönemin üslubunu, o dönemdeki mevcut ilimleri esas almayı gerektirmektedir. Zaten islam hukukunda içtihad yasaklanmadığı sürece müslümanlarda evrensellik ciddi bir savunma mekanizması olmamıştır. En önemli örnek te bizzat Hz. Ömerdir. Hz. Ömer?in İslam?ın şevket dönemine girildiğini gerekçe göstererek müellefe-i kulübe zekattan pay vermemesi, şartlardaki değişiklikten, İslami hükümlerin nasıl etkilendiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

1. İslam sadece belirli bir kesim insanın sorunlarını çözmek için gelmiş olamaz. Çünkü kaynağı ilahidir. Allah zaman ve mekan üstü olduğu için onun sözlerinin ve sözlerinin ardındaki mesajlarının da evrensel ve zaman üstü olması gerekiyor.

İslami hükümlerin sadece doğduğu tarih ve coğrafyanın özelliğini taşımaması, her zaman her yerde her insan için uygulanabilir hükümler olması anlamına gelir. İslam hükümlerinin kaynağının Allah olması sebebiyle ilgili dönemi aştığı ve herkesi her zaman ilgilendirebileceği görüşüdür. Bunlar da kendi arasında ikiye ayrılmaktadır. Bir kısım, Kuran hükümlerinin tüm lafız ve mesajlarıyla her dönemi bağlayacak şekilde evrensel olduğunu söylerken diğer bir kısım ise kuran lafızlarının tarihsel, mesajlarının evrensel olduğu bunun için de hükümlerin bağlayıcı değil, örnek olduğu görüşünü savunmaktadır. Üçüncü bir kısım ise Kuranın bir kısmını evrensel görürken geri kalan kısmını tarihsel olarak görmektedirler.

4. Batıda 16 ve 17. yy da Hıristiyanlık üzerinde araştırmalar yapılırken tarihsellik-evrensellik konusu bir yöntem olarak değişik bir sistem içerisinde tartışılmıştır. Oryantalistler vasıtasıyla bu yeni tartışma yöntemi İslam dünyasına da girmiştir. Kilisenin mutlak gücüne karşı gelişen başkaldırıların yansımalarından biri olarak görülen bu hareketin modern dönemlerde bir kısım Müslüman?ı da aynı yöntemleri takip etmek şeklinde etkilemiş olduğunu görmekteyiz. Bunlara karşı çıkanlar ise batı ile İslam dünyasının şartlarının ayrı olduğunu, onlar için geçerli olan durumların İslam dünyası için geçerli olmayacağını söylemektedirler.

İçtihatların tarihsel olduğuna inanan görüştür. Buna kısaca değindik. Bunun için burada tekrarlamayı gerek görmüyoruz.

Bunlara göre kaynaklardan birisinin tamamını evrensel veya tamamını tarihsel görmeye gerek yoktur. Her kaynak, evrensel hükümler içerebileceği gibi tarihsel hükümler de içerebilir. Fazlurrahman ile güçlenen bu görüş günümüz modern çevrelerde de desteklenmektedir.

Tarihsellik ve evrensellik konusu, sosyal bilimlerin ortak bir konusudur. Bu açıdan öncellikle bu kavramları genel olarak açıklamakta fayda vardır. Böylece bu iki kavramın ne zaman ve nerede kullanılmaya başlandığı hakkında genel bir fikir edinmiş oluruz.

1. Tarihselcilik Görüşü:

Türkler islamiyeti kabul ederken, seni dışarda mı bırakmışlar =)

a. Tüm İslami Kaynakların Her Yönüyle Evrensel Görüşü:

Kelime olarak; herhangi bir tarihi olgu ve olayın ilgili tarihsel diliminin özelliklerini taşımasıdır. İlgili olduğu bilim dalının özelliklerine göre tanımlandığı için terim olarak tarihselliğin değişik tarifleri bulunmaktadır. Biz bu çalışmamızda tüm dalların tanımlarını getirecek değiliz. Genel olarak düşünüldüğünde tarihselciliğin şöyle bir tanımlanması mümkündür: İlgili vakıanın, gerçekleştiğin yerin ve zamanının özelliğini barındırması, onu aşmamasıdır.

Biz seni alemler için yalnızca bir rahmet olarak gönderdik. (ENBİYA/107)

5. Kuranın tarihsel olduğunu söylemek Allahın peygamberden sonra insanlara müdahalede bulunmadığı anlamına gelir. Bu yönüyle Allah 1400 yıl öncesine kadar insanlara iyilik yolunu göstermiş ama ondan sonrakilerin başlarının çarelerine bakmalarını dilemiştir. Bunun Allahın sıfatları ile çeliştiği açıktır.

Kuran hükümlerinin her dönem için geçerli olduğunu söyleyenleri anlamada çok zorlanıyorum. Peygamberlerin her birinin şeriatının diğerinin bazı hükümlerini ortadan kaldırdığını bizzat Kuran söylemektedir. Bence Kuranın evrenselliğinden anlaşılanın ne olduğu tam kestirilemiyor. Kuran hükümlerinin birer form olması sebebiyle her döneme bir örnek olması ile birbirine karıştırılmaktadır. Gerçi fıkıhta sadece içtihatları bağladığına inanılan bir kural vardır.

c. Kuran ve Sünnetin kısmen Evrensel Olduğu Görüşü

Aslında müslümanların taklidden kurtarılmış yeni okuma arayışları ve fıkhın bu genel kuralları sayesinde bu sorun çözülebilir. Nitekim Merhum Fazlurrahman'dan başlayıp Muhammed Arkun, Hasan Hanefi, Roger Garaudy ve Nasr Ebu Zeyd, Muhammed Abid el-Cabiri ve başkalarının pek de itibar ettiği bu "yeni okuma biçimi" daha çok ilahiyatçılardan müteşekkil dar bir çevrede konuşuluyor olsa bile henüz yeterince tanımlanmış, çerçevesi çizilmiş ve usul olarak Kur'an'a uygulandığında ne türden sonuçlar vereceği test edilmiş değildir. Bunda Allah kelamı olarak telakki edilmesinin etkisi büyüktür. Günümüz müslümanlarında ise bunun çekingenliği bu akımı başlatanların batılı oryantalistler olmasıdır.

Modernistlerin bir kısmı ise Kuranın tümüyle özel hüküm bildiren hükümler olduğunu düşünmüş ki biz buna da katılmıyoruz. Kuranın değişmez olan hükümleri de vardır. Ancak bunlar sosyal yağı ve hukuk ile ilgili değil, inanç ve ahlak ile ilgilidir. Kuranın tümüyle tarihsel olduğunu düşündüğünüz an, İslam?da hiçbir sabitenin kalmayacağı muhakkaktır.

1. İslami Açıdan Tarihsellik:

Agakay, Mehmet Ali, Türkçe Sözlük, Bilgi Basımevi, 6. Baskı, Ankara, 1974, 283.

İslam düşünce tarihinde İslami hükümleri evrensel olarak görenler ile tarihsel olarak görenler olmak üzere iki bakış açısı olduğu düşünülmesine rağmen konu hakkında detaylı bir araştırma yapıldığında kısmen evrenselliği veya kısmen tarihselliği kabul eden üçüncü bir görüşün de olduğu ortaya çıkmaktadır. Üçüncü görüş, henüz dar bir alanda tartışılıyorsa da ilk iki görüşün birbirleriyle olan tartışmalarını aza indirecek ve birbirlerini daha iyi anlamalarına sebep olacak bir görüş olabilir. Ne var ki şu an itibariyle üçüncü görüş, konu hakkındaki soruları daha da artırmış bulunmaktadır. Dinde değişebilenler ile değişemeyenlerin hangi açıdan birbirleriyle ayırt edilebileceği konusu tartışma halindedir. İçtihadların değişebileceği konusunda geniş bir görüş birliği olmasına rağmen kuran hükümlerinin de kısmen de olsa değişebileceğini düşünenler fazla yoktur. Meccellede?Mevrid-i nassta içtihada mesağ yoktur? derken diğer taraftan ile?ezmanın tağayyuru ile ahkamın tağayyuru inkar olunmaz?(zamanın değişmesiyle hükümlerin de değişeceği inkar olunmaz? demektedir. Tarafların daha detaylı tartışmaları durumunda sorunun düzelmesi imkanı bulunmaktadır. Bu çalışmamız da bu sorunun çözümü için bir katkı konumundadır.

Kuranın tarihsel okunuşundan evrensel değerlerin çıkarılabileceğine inanan görüştür. Buna göre hükümlerin kendisi değil, illetleri önemlidir. İlet değişince hüküm de değişir. Ama verilmek istenen mesaj evrenseldir. Çünkü insanlara bir form vermektedir. Eski bir kısım mutezile ve asrımızın kelamcıları ile Sünni ekolün içtihat ekolüne bağlı önemli oranda bu görüşe sahip olanlar vardır.

b. Sadece Kuran ve Sünnetin Evrensel Olduğu Görüşü

2. İlk Müslümanların sadece Arap Yarımadasında İslam?ı yaymakla yetinmemeleri, Hz. Peygamberin diğer ülke hükümdarlarına gönderdiği mektuplar İslam?ın öz itibariyle evrensel olduğunu göstermektedir. Hz. Peygamberin bu mektuplarının sonucu Müslümanların sonraki hayatlarına ağır faturalar ödetmesine rağmen bundan vazgeçmediği ve tüm insanlığa seslendiği görülmektedir. Eğer İslam, sadece Arabistan yarımadasının sorunlarını çözme niyetiyle ortaya çıkmış olsaydı diğer ülkelere karşı bir müdahalede bulunması gerekmezdi.

I. Tarihsellik Ve Evrensellik

Ötesi yoktur...

İslami hükümlerin genel geçer olduğu ve tarihin belirli bir zamanında belirli bir yerinde yaşayan insanlarla sınırlı olmadığını, kaynağının Allahtan olması sebebiyle her zaman her yerde hükümlerinin uygulanabileceğini söyleyen görüştür. Görüşleri için getirmiş oldukları delillerden bir kısmını ele alalım:

Kuran hükümleri evrensel hukuk ilkeleri mi, uygulama örnekleri mi?

Kuran ve sünnet kaynakları da dahil tüm İslami hükümlerin tarihsel olduğu görüşüdür. Bunlara göre Kuran gelmiş olduğu insan topluluğunun sorunlarını çözmeye çalıştığı için hiçbir şekilde hükümleri evrensel olamaz. Bu görüş Müslümanlar arasında oldukça zayıf durmaktadır.

Ama hukuk ile ilgili konuların da birer örnek ve form olduklarını unutmamak gerekir. Yani somut çözümler değil, onların arkasında yatan espri ve ruh önemlidir. Buna göre şöyle denebilir: Kur?an?ın sunduğu çözümler nihai çözümler değil, örnek çözümlerdir. Bu açıdan buna tarihsel dememek de yerinde bir tabir dahi sayılabilir.

II. İslami Hükümlerin Tarihselliği Ve Evrenselliği Meselesi

2. Hükümler, verdikleri mesaj açısından evrensel, kullandıkları örnekler açısından ise tarihsel olabilir. Bu durumda verdiği örnekler sadece bir formdur ve diğer insanları bağlamayabilir ancak mesajından alınacak bir örnek olabilir. Yani bunlara göre evrensel olan hükmün lafızları değil, lafızların içerisinden çıkarılacak olan mesajlardır. Sebeb-i nüzul, hükmün lafzı açısından değerlendirilirse hükmün sebebidir ve tarihsel bir sebep olmaktan başka bir durumu olmaz. Ancak hükmün mesajı açısından bakılırsa nüzulün yegane sebebi değil, benzer durumlarda da aynı hükmün uygulanacağı mesajını veren örnek bir sebeptir.

Alimler, buradaki maksadın genel kural bildiren hükümler değil, özel hükümleri bildiren konular olduğunu söylemiş ve Kuranın tüm hükümlerinin genel kural belirtmesi sebebiyle bu kurala tabi olmayacağını söylemişlerdir. Oysa genel kural bildirmenin ölçüsü Kuranda bulunması mı? Hayır, eğer Kuranın tüm hükümleri genel kural belirtmiş olsaydı Peygamberin hayatında bile bir hüküm neshe maruz kalmazdı. O halde yukarıdaki hüküm Kuran için de geçerlidir ve dinamik insan hayatının gereği de budur.

1. İslam ortaya çıktığı zaman, ancak içinde bulunduğu coğrafyada ve yaşamış olduğu tarih diliminde sorun olanları sorun etmiş, diğer sorunlara değinmemiştir. Mesela kızları diri gömmek bir sorun olduğundan bunu dile getirmiş ama sözgelimi töre cinayeti bir sorun olmadığı için üzerinde durmamıştır.

Doğrusu mutlak tarihselcilerin de mutlak evrenselcilerin de handikapları vardır. Mutlak evrenselcilere göre Allahın.77. yy da sosyal değişimin bittiğini ilan etmiş sayılır. Bunun için artık hüküm yenilenmez. Mutlak tarihselcilere göre ise Allah, tarihi dilimlere ayırmış, bunların bazısına ve en son olarak 14 asır öncesine bazı somut örneklerle müdahalede bulunmuştur. Sonradan gelenlere ise, ?başlarının çaresine baksınlar? demiş oluyor ki, bu da doğru bir yaklaşım değildir.

1. Tarihsellik ve Evrenselliği Kuranın tamamında bulmak gerekmiyor. Kuranın tarihsel nitelikli hükümleri olabileceği gibi evrensel nitelikte de hükümleri olabilir. Bu görüşe göre Kuranın temel ilkeleri evrensel iken sosyal yapı ile ilgili önerdiği düzenlemeler, tarihseldir. Çünkü kaynağı ne olursa olsun sosyal yapının aynı kalması mümkün değildir. Öte yandan evrensel ilkeler ise hiçbir zaman değişemeyen ve insanın fıtratıyla uyumlu olan ortak vicdanın sesidir. Bunları da tarihsel görmek mümkün değildir. Bu açıdan bir kısmının tarihsel diğer bir kısmının evrensel olduğunu söylemekten başka bir seçenek kalmıyor. Peygamberler tarihi şeriatların değiştiği ama ilkelerin değişmediği örneklerle doludur. Diğer peygamberlerin de aslında çıkış amaçları evrensel ilkeler vermek idi, fakat imkanlarının kıtlığı sebebiyle belirli bir coğrafya ve belirli bir zamana hapsolmuşlardır.

B. Evrensellik