3 Şubat 1926 tarihinde Ankara İstiklal Mahkemesi?nin İskilipli Mehmet Atıf Efendi hakkında verdiği gerekçeli karar şöyledir:

İskilipli Atıf Hoca da bana göre bunlardan birisi. Şapka Kanunundan 1,5 yıl önce devlet kurumların izin verdiği ve hatta tebrik yazısı gönderdiği Frenk Mukallidliği ve Şapka adlı eserinden dolayı 1926 da idam edildi.

İskilipli Atıf Hoca ile ilgili hukuksuzluk örneğine bakın:

Bununla ilgili onlarca paylaşım var isteyen istediği zaman bulur.

(Kaynak: Milli Mücadele Dönemi Beyannameleri ve Basını, Hazırlayanlar Zekai Güner- Orhan Kabataş, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Merkezi Yayını Sayı: 33, Ankara, 1990, s. 218-223)

İyi ki idam edilmiş memleket bir vatan haininden kurtulmuş.

Halbuki millet hala aldanıyor, aldatılıyor, lüzumsuz yere girdiği ve mağlubiyetle çıktığı bir muharebenin ferdasında da aklını başına toplayamıyor! Kendisini hala aldatmağa çalışan heriflere niçin diyemiyor ki: ?Ey hainler, Ey Allahtan korkmayan ve peygamberden haya etmeyen mahluklar, muharebe ettiniz, başımızı bin türlü belalara soktunuz, mağlup oldunuz, bizi de o yolda mahv ve perişan ettiniz, devletlere karşı mağlup olduk? dediniz mütareke imzaladınız, silahlarımızı, boğazlarımızı, Pay-i tahtımızı teslim ettiniz. Şimdi neye tekrar gücünüz yetmediğini ikrar ve imza ettiğiniz devletleri yeniden kızdırarak üzerimize husumet ve gazaplarını davet etmekten ve istila olunmayan bakiye-i memleketimizi de istila ettirmekten başka bir fa-idesi olmayacak surette mecnunane hareketlere kalkışıyor ve bizi de eskisi gibi boşuboşuna kırdırıyorsunuz?! İngilizleri kızdırdınız, üzerimize Yunanlıları musallat ettiler. Harb-de mağlup olduktan sonra uslu oturmak ve mağlubiyetin netayicine katlanarak telafisini sabr ü sükun ve akl ü tedbir dairesinde izale etmekten başka çare var mıdır? Yunanlılarla harbe tutuşuyor, sonra da bir taraftan kaçıyor ve bir taraftan şöyle mukavemet ettik, böyle zayiat verdik gibi yalanlarla halkı iğfale çalışıyorsunuz!

16 Eylül 1919 tarihinde İkdam gazetesinde, Türk milletini kuva?yı Milliye?ye destek vermemeye, hatta onlara karşı mücadele etmeye çağıran, İskilipli Mehmed Atıf Hocanın kurucusu ve yöneticisi olduğu Cemiyet-i Müderrisin Beyannamesi

Düşünmüyorsunuz ki Yunanlılara fazla zayiat verdirmek bile bundan sonra bizim için hayırlı ve menfaatli bir şey olmaz: hudanegerde sizin yalanlarınızı şahit tutarak işgal ettiği memleketimizde; ?bu kadar kan döktüm ve şöyle fedakarlık ettim, böyle emek çektim? diyerek hakk-ı feth davasına kalkar! Hem sizler ey yalancı ve deni şakiler! Kendi milletimize karşı ecnebi milletlerden hiçbirinin yapmadığı şekavet ve şenaatleri irtikap edip dururken milleti, eşrafı memleketi, ulemayı asıp keserek mallarını yağma ederken kendinize ne hakla, ne yüzle, ne utanmazlıkla Kuva-yı Milliye namını veriyorsunuz? Milleti öldürerek, mahvederek hukuk-ı milleti müdafaa edeceksiniz öyle mi? Utanmaz hainler, artık yetişir, yakamızı bırakın: Cenab-ı Hakk?ın gazap ve laneti sizin üzerine olsun!? Şimdi sulh imzalandı Kuva-yı Milliyye belasının tevlit ettiği mecburiyetle galip devletlere karşı yeniden taahhüt altına girdik. Devletler şimdi bize: ?Eğer Anadolu?da Kuva-yı Milliyye isyanını devam ettirir ve bastıramazsanız İstanbul?u da elinizden alacağız? diyorlar. Kuva-yı Milliyye eşkiyası ise İstanbul?u da elimizden çıkarmak ve memlekete son hizmet şeklinde son ihanetlerini de yapmak için çalışıyorlar.

İskilipli atıf ın şapka yüzünden idam edildiği söylentisi kurmacadır.

Ey kahraman askerler! Harb senelerinde sizi cephe cephe sürükleyen ve aç susuz süründüren ve din kardeşlerinizin, hemşehrilerinizin beyhude yere ölmelerine sebebiyet veren birkaç kişi arasında Mustafa Kemal, Ali Fuat, Bekir Sami gibi zalimler de var idi! İşte bu hainlerin harb cephesi haricinde kalmış olan efrad-ı alinize kanlı elleriyle ne kadar fecayii irtikab etmiş olduklarını harbden avdetinizi müteakib gördüğünüz! Bugün yine o şakiler, bağilerdir ki elleri birtakım yetimlerin, dul kadınların kanlarına mülamma olduğu halde kalbgahınıza sokularak sizi mahvetmek ve evlad u iyalinizi yetim ve dul bırakmak ve servet ve saadetinizi külliyen çalmak için şeytanın dahi hatırına gelmeyen hiyle ve desaisi irtikab ediyorlar. Siz bu zalimleri cinayetlerine daha ne kadar göz yumacaksınız? Elinize aldığınız fetva-i şerif ki Allanın emridir, okuduğunuz hatt-ı münif ki halifemizin, padişahımızın bir fermanıdır, siz Allanın emrine halifenin fermanına ittibaen bu canileri, bu katil canavarları daha ziyade yaşatmamakla memur ve mükellefsiniz. Şu alçaklar ve hempaları bu cinayetleri hep sizin sayenizde yapıyor; bunları vücudlarını külliyen dünyadan kaldırmak beşeriyet için, Müslümanlık için bir farz olmuştur.

Asıl idam nedeni işgalcilere verdiği destektir.

ANADOLU?nun muhterem ve masum ahalisi! TEALİ-İ İSLAM Cemiyetinin işbu beyannamesini nazar-ı dikkat ve ehemmiyetle okuyunuz! Ey Anadolu?nun masum ve mazlum ahalisi! Bir zamanlar ne kadar şen ve bahtiyar idiniz. Hemen hepiniz çoluğunuz ve çocuğunuzun yanında, tarlalarınızın, bağlarınızın başı ucunda, çiftinizle, çubuğunuzla uğraşıp vaktinizi hoş geçirmeye çalışır idiniz. Bir müddetten beri size ne oldu? Niçin öyle boynunuz bükük tıpkı bir yetim gibi mahzun duruyorsunuz? Hakkınız var. Çünkü kiminiz yerinizden yurdunuzdan mal ü menalinizden, kiminiz, çoluğunuzdan çocuğunuzdan oldunuz. Vaktiyle gürül gürül tüten ocaklarınız şimdi söndü ve her akşam tarladan gelirken keyifli keyifli türkü söyleyen babalarınız ve yavrularınız şimdi öldü. Acaba şu halin neden ileri geldiğini biliyor musunuz; şüphesiz ki bazılarınız bilir fakat içinizde bilmeyenler de bulunur. Bunun için cümlemizin yani aziz milletimizin ve mukaddes vatanımızın bir vakitten beri başına gelen belaların ve taunden beter olan afetlerin esbabını size biraz anlatalım:

Sadece İskilipli Atıf hoca biliniyor ama şapka takmıyor diye kaç idam var? Onu da araştırmak gerekiyor, Söylenenlere göre şapka takmıyor yada muhalefet ediyor diye çok sayıda il de dar ağaçları kuruluyor.

Ve tekrar hükümete geçerek eski zulüm ve şiddetlerini kat kat ziyadesiyle tekrara başladılar. Mahmut Şevket Paşa hadisesi vesilesiyle yine darağaçlarını kurdular. Damad-ı Şehriyari Salih Paşa merhum ile beraber sürü sürü insanları astılar. Vapurlar dolusu binlerce halkı Sinob?a sürdüler. Sözde hürriyet verilen ahalinin ve efrad-ı milletin ağızlarını kapadılar, kilitlediler. İstediklerini yaptılar ve bir kelime itiraz edeni boğdular, susturdular. Yapılan mebusan intihablarında sopayla silahla halkı tehdit ederek ve bazı yerlerde adam öldürerek milletin reyini cebren istediklerine verdirdiler, bu suretle intihab olunan mebuslar da milletin hukukunu müdafaa edecek yerde, İttihatçıların dalkavukluğunu yaptılar, hak ve hakikati ketmettiler, millete söylemediler. Eğer millet, bu gibi intihab esnalarında biraz daha gayrete gelerek İttihatçılara karşı mücahede eden muhaliflerle elele verip de bu zorbaları vaktiyle başından defetmiş olsaydı bugünkü felaketlere maruz olmayacaktı. Mateessüf öyle zamanlarda yalnız muhalifler çalıştı. İttihatçıların cebir ve çevrine göğüs gerdi, fakat milletten hakkıyla yardım göremeyen o bir avuç erbab-ı hamiyyet ve muhalefet ordusunun bir kısım zabitanına istinad eden İttihatçılarla başa çıkamadı; kahroldu, perişan oldu ve zavallılar vaktiyle İttihatçıların ne kadar muzır ve muhlik bir mahluk olduğunu anlamak üzere her türlü belalara maruz olurken beri tarafta milletin ekseriyeti seyirci gibi duruyor ve güya; bize dokunmayan yılan bin sene yaşasın der gibi aldırmıyordu. Harb-i Umumi ihdas olunup da harb ve açlık sebebiyle her evden bir ölü çıkmağa başladığı gün millet ve memleket vaktiyle İttihatçılarla çarpışan mücahitlere yardım etmemesini cezasını re-yelayn müşahade etti, fakat iş işten geçmişti.

Çünkü bu herifler, bu hinoğluhinler memleketin başına kendi elleriyle getirdikleri her belada, her muharebede alemi ölüme teşvik etmek, halkı kırdırarak kendi canlarını beslemek ve evvelkinden daha zinde ve kuvvetli bir mevcudiyetle muharebenin sonuna çıkmak usulünü pek iyi biliyorlardı. Muharebe olur, harbi kendisi çıkarmayan her sınıf halk zayiata uğrar, cidden azalır; fakat İttihatçılar sanki eskisinden fazla çoğalır. Bu hal gözbağcı ittihatçılara mahsus bir sinirdir. Harb-i Umumi?den evveli İttihatçılarla sonrakiler arasında bir mukayese yaparsanız bu dakika vakıf olursunuz. Bu sır ve sihrin miftahını da, arzettiğimiz veçhile başkalarını harbe ve ölüme sevkederek kendileri geride yaygara ile vakit geçirmek ve tehlikeden kendilerine iltica ederek kul köle yazılanların adediyle kendi mevcutlarının adedini artırmak usulünü maharetle idare etmelerinde aramalıdır. Nitekim bu defa da Anadolu?da Mustafa Kemal ve Kuva-yı Milliyye maskaraları Yunan askerlerinin önünden namerdane bir surette kaçarken, zavallı saf ve gafil ahali ve askerden cem? ettikleri kuvvetleri düşmanla harbe tutuşturarak ve?siz mevkiinizde sebat edin, biz şu taraftan onların arkasını çevireceğiz? tarzında yalanlar ve hilelerle savuşup kaçarak zavallı neferlerimizi ve ahalimizi boşuboşuna kırdırmak usulünü takip ediyorlar. Biçare millet! bu yankesicilerin hilelerini, desiselerini hala tamamen anlayamamıştır. Yazık, bin kere yazık ki gerek harp içinde ve gerek mütarekeden sonra memleket bunların fitne ve fesadı uğruna milyonlarca evladını telef ediyor da Talat, Enver, Cemal, Mustafa Kemal vesaire gibi beş on şakinin vücudunu ortadan kaldırmak için icap eden küçük fedakarlığı göze al-dıramayarak memleketi ve kendilerini ebedi tehlikeden kurtarmak ve selamete çıkarmak tarikini idrak edemedi ve hala da edemiyor! Millet Meşrutiyeti kabul ettiği zaman bunun ahkamını ve Kanun-ı Esasi?sini kendi muhafaza edecek ve hukukunu zorbalara ve yalancılara, dolandırıcılara kaptırmamak üzere kendisi olanca kuvvetiyle ve bütün azim ve dikkatiyle çalışacaktı: uyumayacak ve yaldızlı sözlere aldanmayacak, mazarrat ve menfaatini bihakkın takdir edecekti.

Oniki sene evvel?İttihad ve Terakki? namıyle memleketimizde bir bid?at çıktı. Selanik dönmeleriyle aslı nesli, mezhep ve meşrebi belirsiz ecnası muhtelife türedilerden mürekkep olan bu cemiyet; istibdadı kaldıracağız, meşrutiyet ve hürriyet getireceğiz, hükümet ahaliye zulmetmeyecek, halk rahat edecek, devletlerin yanında kadrimiz, itibarımız yükselecek diye bizi aldattılar. O zamanki padişahımız Sultan Hamid?i de aldattılar. Padişah ile millet baba evlat gibi birbirine ısınacak, yakacak dediler. Arası çok geçmedi, iptida padişahı aldattıkları meydana çıktı. Bir?Otuzbir Mart? desisesiyle Sultan Hamid?i bigayrihak tahtından indirdiler ve sarayını Bulgar eşkiyasıyla birlikte yağma ettiler. Hatta bu eşkiya ile beraber harem-i hümayuna kadar girerek oradaki muhadderat-ı muhteremenin üstünü başını aradılar, ziynetlerini soydular. Otuz bu kadar sene makam-ı hilafet ve saltanatta bulunmuş bir padişah-ı zişanın kendine ve ailesine karşı reva gördükleri o hakaret bu denilenin nasıl cibiliyetsiz ve hayasız bir eşkiya çetesi olduklarını göstermişti; padişaha yaptıkları muameleden milletin başına neler getireceklerini anlamak güç bir şey değildi. Fakat biz o zaman anlayamadık, Cenab-ı Hak basiretimizi bağlamıştı. Yine?Otuzbir Mart? hadisesini bahane ederek Selanitk?ten İstanbul?a gelen düzme Haraket Ordusu yani İttihad çetesi Pay-i taht?taki asker neferlerini zavallı vatan kuzularını din hadimleri olan talebe-i ulumu, ulemayı sokak ortalarında süngülemişler ve birçok mazlumları darağacına asmışlar ve Fatih camii şerifine kurşun yağdırmışlardır. O vakalardan da bu heriflerin maksat ve mahiyetlerini anlamak lazım gelirdi. Fakat yine anlayamadık. O günden sonra bu eşkiya Devlet-i Osmaniye?nin idaresini ellerine aldılar. Ellerine geçirdikleri devlet ve saltanat-ı Osmaniye?nin hududu Bağdat, Basra, Hicaz, Şam, Halep, Diyarbekir, Musul, Yemen, Erzurum, İzmir, Bosna, Arnavutluk, Edirne, Trablusgarp, Rumeli gibi büyük vilayetleri ve ülkeleri cami idi. Sonra gaflet ve cehaletleri yüzünden iptida Trablusgarp gibi milyonlarca İslam memleketini elden çıkardılar. Biraz sonra Arnavutluk?taki din kardeşlerimize de fena muamele ederek Rumeli?nin kalesi mesabesinde olan o yerleri karıştırdılar, ateşe verdiler. Bu yüzden kendilerinin de mevkii sarsıldı. Arnavutların gayreti ile ve İstanbul?da çalışan mücahit ve muhaliflerin muavenetiyle İttihatçılar devrildi. Gazi Muhtar Paşa ve Kamil Paşa hey?etleri hükümete geçti. Fakat İttihatçılar el altından çalıştılar. Balkan Harbi?ni ihdas ettiler ve Kamil Paşa hükümetini küçük düşürmek için bu muharebede Osmanlı ordusunun içine girerek Allahtan korkmadan ve vatana acımadan bin türlü yalan dolan, hile ve desiselerle İslam askerlerinin bozulması için çalıştılar. Daha sonra apaçık eşkiya gibi Bab-ı Ali?yi bastılar. Harbiye nazırı Nazım Paşa?yı şair bigünah devlet memurlarını öldürdüler.

İyi ki de idam edmiş din kisvesi altında türlü naneler yiyenlere güzel bir ders olmuş.

Padişah ve Şeyhülislam'ın isteğine uyarak, İngilizlerin has adamı olarak Kurtuluş Savaşındaki lanet isyanları çıkartan ve ordumuzun arkadan vurulmasında çok emeği olan İskilipli Atıf Hoca, vatan hainliği tescil edilip belgelendiklen sonra yargılanmış ve idam edilmişti.

Bir tarihçi olarak tezimi İskilipli Atıf Hoca üzerine hazırlamak istiyorum eğer yeterince kaynak bulabilirsem. Bu konuda elinde doküman olan ya da konu hakkında bilgi - görüşü paylaşırsa sevinirim.

Ey Anadolu?nun mazlum ve muhterem ahalisi! İyi biliniz ve emin olunuz ki bu hal böyle devam edemez ve memleketin her sancağına ve her bucağına sarmış olan bu ateş-i vahşet ve şekavet böyle sürüp gidemez! vaktimiz pek daraldı; ve bu asilerin, ba-ğilerin, şekavetlerinden, cinayetlerinden halk bunaldı kaldı. Eğer bu ateşi kendi kendimize söndüremeyecek ve Anadolu?da asayişi temin ile biçare vatandaşlarımıza refah ve huzur vermeyecek olur isek galip devletler tarafından bildirildiği veçhile Pay-i tahtımızdan, sevgili İstanbul?umuzdan mahrum edileceğimiz gibi Anadolu?nun da ecnebiler tarafından istila olunacağı şüphesizdir. Binaenaleyh bu bağileri, bu asileri mümkün olduğu kadar az zaman zarfında tedip ve tenkil etmek cümlemiz için bir farizedir. Balada münderiç resmi ve kat?i vesikalardan anlayacağınız veçhile İstanbul ahalisi ve hükümet-i mekeziyye nasıl vahim ve elim dakikalar yaşamakta olduğumuzu nazar-ı dikkate alarak kemal-i azm-ü ciddiyetle lazım gelen tedabire tevessül etmiş olduğunu size bildiririz; ve haber aldığımıza göre halife-i zişanımız ve sevgili hakanımız efendimiz hazretlerinin de asileri tedip etmek ve sizin rahatınızı ve saadetinizi temin eylemek için cem? edilecek kuvvetin başında olarak bizzat oralara geleceklerini sizlere tebşir ederiz. Hazır olunuz! ve hainlerden, bu canilerden vatanı kurtarmak için size düşen vazifeyi ifada kusur etmeyiniz.

?Geçmiş hayatı itibarıyla de 31 Mart irtica hadisesinde ve Mahmut Şevket Paşa merhumun katledilmesinde de alakadar bulunduğundan çeşitli suçlar ile cezaya çarptırıldığı ve Sinop?a sürüldüğü ve bundan başka Milli Mücadelenin en buhranlı zamanında Anadolu içlerine doğru uzanmış olan işgal ordusuna mukavemet edilmemesi hususunda başkanlığını yaptığı Teali-i İslam Cemiyeti adına düzenlediği beyannameleri sonradan aldığı çeşitli inkar tertiplerine rağmen Yunan tayyareleriyle istiklali ve hayat hakkı için mücadele eden Anadolu köylerine attırdığı ve yeniliğe ve Cumhuriyete daimi bir düşman vaziyeti almış olan adı geçen kişinin son isyan hadisesi ile maddeten ve manen alakadar bulunduğu bir çok delil ile anlaşıldığını ve ortaya çıktığı için hareketinin karşılığı olan Kanun-ı Ceza-yı Umuminin 45. maddesinin?Her biri cürmün husulü maksadıyla ef?alimiz buradan beri ya bir kaçını icra eylerse eşhas-ı mezkureye hem fiil denilir ve cümlesi fail-i müstakil gibi mücazat olunur.? diyen muharrer fırkası dolayısıyla adı geçen kanunun 55. maddesinin?Türkiye Cumhuriyeti?nin Teşkilatı Esasiye Kanunu?nu tamamen veya kısmen tağyir.. veya ifa-yı vazifeden men?ine cebren teşebbüs edenler idam olunur? diyen muharrer fıkrası mucibince İskilipli Atıf Hocanın salben idamına... ?

(Ankara İstiklal Mahkemesi Zabıtları, Haz. Ahmet NEDİM, İstanbul 1993, s. 290-291)

Cumhuriyet tarihimizde birçok şahsiyet var ki haksız yere idam edilmiş ve ardından iade - i itibar davaları ile itibarları geri verilmiş.

Ne hukuk ama be.

"İsklipli Atıf Hoca'nın idamına, şahitlerin sonra dinlenmesine" karar verildi.

Filhakika İttihat ve Terakki?nin kıpkızıl cahil ve kanlı elleriyle, bütün dünya için bir tehlike olan o Harb-i Umumiyye istemeye istemeye sürüklendiğimiz zaman, millet ve memleketimiz için kıyamet kopmuştu. Bu muharebeye karışmayıp uzakta durmak eşlem ve elzem iken Almanların teşviki ve Enver ve Talat gibi çılgınların delatiyle kendimizi öyle bir tehlike-i uzmaya ilka ettik; bütün dünya ve bütün alem-i İslam bizi ayıpladı, artık bizim işimiz daha o gün bitmişti. Koskoca saltanat-ı Osmaniye beş on serserinin keyif ve arzusuna feda edilmişti. Artık hudutta ve muhtelif cephelerde milyonlarca evlad-ı vatan su yerine kırılıyordu. Halbuki bu kadar fedakarlığa rağmen İngiliz ve Fransız gibi muazzam ve muntazam devletlere karşı bu muharebede katiyen bizim için kazanmak ihtimali yoktu. Bir taraftan da meydan-ı harblerdeki zayiatımız kadar ve belki daha fazla olarak ahali açlıktan ve sefaletten zayiat veriyordu. Efrad-ı millet bu hal-i felaket ve sefalette kıvranırken, biçare Anadolu yavruları anababa kuzuları kızgın çöllerde ve karlı dağlarda mihnet ve meşakkat altında aç ve susuz can verirken İttihatçılar İstanbul?da ve tehlikeden uzak yerlerde zevk-ü sefa ile vakit geçiriyor, istediği gibi yiyor, içiyor, yüz milyonlarca lira borca soktuğu hazine-i milletten, beytümal-i müs-limanden, nafaka-i masuminden para çalıyor, zengin olmaya çalışıyor ve milletin hali pür-melaliyle adeta istihza ediyordu.

Memleketin başına bu kadar felaket getirmiş olan bu hainler daha yaşatılacak mı? Siz daha ne kadar böyle gafletle bunların gayri meşru emirlerine ittiba edeceksiniz? Korkuyoruz ki sizin bu aklınız, bu gafletiniz körükörüne hainlere itaatiniz daha pek çok mescitlerimizi ve mabetlerimizi harab eyleyecektir! Askerler! Bu kadar uyuduğunuz artık yeter, bu zalimlere alet olduğunuz artık kifayet eyler! Padişahımız halifemiz efendimiz hazretlerinin merhamet ve şefkat kucağı size açılmıştır. Hepiniz koşunuz, geliniz dünya ve ahiret saadetini ihraz ediniz: İşte size ihtar eyliyoruz. Allahını, peygamberini ve padişahını seven bu tarafa gelsin!