İçtihat için öngörülen şartları şu şekilde toparlayabiliriz:

Dolayısıyla?mezheplerin kuruluş aşamasından sonra içtihat mekanizmasının çalıştırılmaz olması daha sonraki asırlarda müslümanların geri kalmasına sebep olmuştur? tarzında sloganvari değerlendirmelerin herhangi bir esasa dayanmadığını ayrıca belirtmeye gerek yoktur.

Evet, içtihat kapısının kapatılması maslahatlar cümlesindendir!

İslam?ı anlamak ve yaşamak için müçtehit alimlere muhtaç olduğumuz ileri sürülüyor. Oysa Kur?an kendisini?apaçık?, ?ayetleri detaylı olarak açıklanmış?, ?kolaylaştırılmış? bir kitap olarak tanıtmıştır. Aynı şekilde Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz de Kur?an-ı Mübin?i sözleri ve fiili yaşantısıyla açıklamış, tefsir etmiştir. Hal böyleyken müçtehit alimlere niçin ihtiyaç duyalım?

Meselenin şöyle bir boyutu daha var: İslam tarihi boyunca mezhep kurmuş müçtehit alimlerin ortaya koyduğu ilmi birikim, mutlak içtihat seviyesine ulaşmamış da olsa mezhep alimleri tarafından sürekli bir faaliyetle geliştirilmiş, öncekilerin ilmi mirası katlanarak sonraki asırlara devredilmiştir.

Taklit nedir, mukallit kimdir?

Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz, Veda Hutbesi?ni irat buyurduğunda 100 binden fazla kişiye hitap etmiştir. (İbn Hacer, el-İsabe, 1/3). O esnada hacca gidememiş olanları de hesaba katarsak, Sahabe-i kiramın sayısının 100 binden çok daha fazla olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Meşhur Hadis alimi Ebu Zür?a bu rakamı 114 bin olarak vermiştir. (el-Ca?beri, Rüsumu?t-Tahdis fi Ulumi?l-Hadis, 145.)

Her şeyden önce şunu söyleyelim ki, sayılarının 100 binden fazla olduğu ifade edilmiş olan Sahabe neslinin ancak 10?da 1?inin, hatta daha azının isimleri kayıtlara geçmiş ve bize kadar intikal etmiştir. Sahabe kuşağını anlatan eserlerin en hacimlisi, İbn Hacer?in yukarıda adını zikrettiğimiz el-İsabe?sidir. Bu eserde zikredilen sahabi sayısı 10 bini bulmamaktadır.

Bir diğer Kur?aniyyun mensubu Muhammed Ramazan, bu namaz tarifine şöyle bir tarifle itiraz eder: Üç vakit namaz vardır. Her namaz iki rekattır. ?İnnellahe kane aliyyen kebira? diyerek tekbir aldıktan ve bir miktar Kur?an okuduktan sonra rükuya gidilir. Rükudan kalkmadan secdeye varılır. Her rekatta tek secde yapılır. Secde bittiğinde namaz da bitmiş olur.

Bugün ülkemizde?sadece ayet ve hadisle amel? iddiasında bulunanların akla ziyan iddia ve uygulamalarını sayıp dökmek mümkün. Biz oraya girmek yerine, dini hayatımızı oluşturan fıkhi hükümlerin mahiyetini, yani içtihadı ve buna bağlı diğer bazı kavram ve konuları açıklayalım.

Bu itiraz ilk bakışta yerinde gibi görünüyor. Ancak meseleye biraz yakından baktığımızda durumun pek de öyle olmadığı anlaşılacaktır.

İçtihat: Sözlük anlamı itirabiyle?kişinin, zor ve meşakkatli bir işi yerine getirmek için bütün gücünü sarfetmesi? demektir. Fıkhi bir terim olarak ise bu kelime?fakihin, şer?i bir hükmün mahiyetini ortaya koymak için bütün gücünü sarf etmesi?ni ifade eder.

Sık verilen örneği tekrarlayacak olursak: Hanefi mezhebinde vücuttan çıkıp dağılan kan abdesti bozar. Bir kimse abdestliyken vücudunun bir yerinden kan çıkıp dağılacak/akacak olursa, Hanefi mezhebine göre abdesti bozulmuş olur. Bu kimse bu dururumda?Ben Şafii mezhebini taklit ediyorum. Şafii mezhebinde vücuttan çıkan kan abdesti bozmaz? diyebilir. Bu kimse Şafii mezhebine göre abdestlidir. Ancak aynı abdestle evlenmesi haram olmayan bir kadına dokunduğu zaman Şafii mezhebine göre abdesti bozulur. Bu kimse bu defa?Hanefi mezhebine göre kadına dokunmak abdesti bozmaz; dolayısıyla benim abdestim devam ediyor? diyemez. Çünkü bir önceki olayda Şafii mezhebine göre abdestli idi ve ikinci olayda Şafii mezhebi üzere devam eden abdesti, yine bu mezhebin hükümlerine göre bozulmuş oldu.

Bir Şüphe ve Cevabı

Aynı durum hadisler için de geçerlidir. Efendimiz s. a. v., ?Bana cevamiu?l-kelim verildi? buyurmuştur. Bu, az sözle çok mana ifade etme kabiliyet ve kudretidir. Dolayısıyla böyle hadislerin anlaşılması ayrı bir ihtisas ister.

Evli olduğu halde zina etmişse. Dinden çıkıp müslüman cemaatinden ayrılmışsa. Bir cana kıymışsa... Şu halde Musul halkının kanını hangi hakla mübah görüyorsun?

Fetvaları birer risale hacmini tutacak kadar olan?mütevassıt?lar 20 kişidir: Hz. Ebu Bekr, Hz. Osman, Ümm-ü Seleme, Mu?az b. Cebel, Ebu Musa el-Eş?ari, Eba Said el-Hudri, Ebu Hureyre, Enes b. Malik bunlardandır .

Bunların altında mukallit, yani mevcut içtihada uyan ulema gelir. Bunlar içtihat seviyesine ulaşamamakla birlikte, mezhep içi tercihlerde bulunabilecek durumdadırlar. Bunlara da?tercih ehli?, ?temyiz ehli?, ?tahriç ehli? gibi ünvanlar verilir. Tabakatu?l-Fukaha tarzındaki eserlerde bütün bu mertebeler açıklanmıştır.

Öte yandan açıklık-kapalılık bakımından Kur?an ayetlerinin tamamının aynı seviyede olduğu söylenemez. Zira bizzat Kur?an, ihtiva ettiği ayetlerin bir kısmının?muhkem? , bir kısmının ise?müteşabih? olduğunu haber vermektedir (Al-i İmran, 7). Öyleyse Kur?an ayetlerinin tamamının?apaçık? olduğunu söylemek doğru değildir.

Müfessirler, buradaki?dinde fıkıh sahibi olma?yı, ?dinin hükümlerini delilleriyle öğrenmek? olarak açıklamıştır. (el-Kurtubi, el-Cami? li Ahkami?l-Kur?an, 8/295)

Sesimin en gür tonuyla diyorum ki: İçtihat kapısı, bu dini korumak için Allah Teala?dan gelen bir ilhamla kapatılmıştır. Herhangi bir fakih, fıkıh talebesi veya bir başkası bu söylediğimi garip karşılayabilir.

Taklitle ilgili bazı hususlar

Son devirlerde?Kur?an?la amel?, ?hadisle amel? gibi sloganlarla ortaya çıkan bazı grupların, taklidi sakınılması gereken bir durum olarak gördüğü, hatta bazılarının işi daha da ileriye götürerek taklidi?şirk? saydığı biliniyor. Gerekçe: Allah?ın dininde kulların görüşleriyle amel etmek! Oysa ayakları yere basan bir değerlendirme yapılacak olursa görülecektir ki, Kur?an ayetlerinin ve hadislerin tamamının olmasa da önemli bir kısmının içtihada açık bir yapısı vardır. Bu sahada içtihad etmiş olan mezhep imamları da, kendi şahsi/sübjektif görüşleriyle değil, Kur?an ve Sünnet?i anlama tarzlarıyla mezhep dediğimiz yapıya vücut vermişlerdir. Dolayısıyla bir kimse içtihat gerektiren konularda içtihat seviyesine ulaşmışsa kendisi içtihat edecek, ulaşmamışsa içtihat eden bir alimin delilli-dayanaklı görüşüyle amel edecektir. Bunun?şirk?le ne ilgisi olabilir?!

?Muhakkak ki Zikr?i biz indirdik; onu koruyacak olan da biziz.? (Hicr, 9) ayetinin, korunmuş tek din kaynağının Kur?an olduğunu anlattığını söyleyerek, başta Sünnet olmak üzere diğer şer?i delilleri yok sayan bir zihniyetin, modern zamanlarda İslam Dünyası?nın muhtelif yerlerinde boy gösterdiğini görüyoruz.

En temel ibadet olan namaz konusunda bile Kur?aniyyun arasında amansız tartışmalar yaşanmış, dudak uçuklatan namaz şekilleri ortaya çıkmıştır. Söz gelimi İnayetullah Vezirabadi, namazın üç vakit olduğunu söylemiştir. Ona göre namazın kılınış şekli de şöyledir: Namaza giren kişi alçak bir sesle bir miktar Kur?an okur, sonra secde eder ve başını secdeden kaldırdığında namaz bitmiş olur.

Diğer taraftan hadisler arasında birbiriyle zahiren çatışma arz edenler, birden fazla şekilde anlaşılmaya müsait olanlar vardır. Bunların aralarının bulunması, birinin diğerine tercih edilmesi ve doğru anlama tarzının ortaya konulması da hiç şüphesiz ciddi bir birikim ve yetenek işidir.

Bunun en çarpıcı misalini Kur?an tefsirleriyle hadis ve fıkıh eserlerinin şerhleri oluşturur. Bir bütün olarak tefsir ve şerhler, devralınan mirası birkaç katına çıkararak sonraki kuşaklara aktaran eserlerdir. Söz gelimi İmam Malik rh. a.?in el-Muvatta isimli eseri tek ciltlik bir hacme sahiptir. Maliki mezhebi alimleri bu esere onlarca cilde ulaşan hacimlerde şerhler yazmışlardır. Sadece İbn Abdilberr, el-Muvatta üzerine üç ayrı çalışma yapmıştır ki, bunlardan et-Temhid isimli şerh, 37 cilt halinde neşredilmiştir. Hanefi mezhebi ulemasından İmam Serahsi rh. a., toplamı birkaç cildi geçmeyecek olan Zahiru?r-Rivaye kitaplarını büyük boy 30 cüz halinde şerh etmiştir. Aynı durum hiç şüphesiz diğer mezhepler için de geçerlidir. Yazıyı fazla uzatmış olmamak için daha fazla örnek zikretmeyi gereksiz görüyoruz.

Burada gözden kaçırılan önemli bir gerçek var: Geçmiş asırlarda içtihat ehli imamlardan hiç birisi?toplumu ileri götürmek? gibi bir gerekçeyle içtihat etmemiştir. Onların biricik amacı Allah Teala?nın bizden nasıl bir hayat yaşamamızı istediği sorusunun cevabını bulmaktı. Onlar hayatlarını?Allah rızasını tahsile? vakfettiler. Modern zamanların aydınları ise Batılı standartları yakalamak için içtihat edilmesi gerektiğini söylüyor! Tabii ki bu amaç esas alındığında gerekirse?sadece fıkhi hükümler değil? iman esasları dahi gözden geçirilebilecektir! Nitekim kadın-erkek eşitliği, çok eşlilik, miras taksimatı, bir takım cezalar gibi hususların tartışma gündeminden hiç düşmemesi bu noktayı açık biçimde göstermektedir.

Ebubekir SİFİL

Hemen söyleyelim ki içtihat kapısı Kur?an ve Sünnet tarafından açılmıştır ve onu kapatmak hiç kimsenin yetkisinde değildir. Ancak ilk devirlerdeki ilmi seviye ve kapasite, aradan zaman geçtikçe azaldığı ve artık müçtehit yetişmez olduğu için fiili durum içtihat kapısının kapalı olduğu gibi bir sonuç doğurmuştur. Bir başka şekilde söylersek; içtihat kapısı açıktır, ancak oradan geçecek kabiliyet, kudret, ehliyet ve kapasitede alim yoktur. Dolayısıyla?içtihat kapısı kapanmıştır? sözü, ?oradan geçecek kimse kalmamıştır? tarzında anlaşılmalıdır. Bu söylediğimizin en kesin delili, 1000 yıldan fazla bir zamandır İslam Dünyası?nda yerleşik 4 mezhebin dışında kendine mahsus bir Usul-i Fıkıh sistemi oluşturabilmiş bir alimin çıkmamış olmasıdır. Usul-i Fıkıh demek, Kur?an ve Sünnet?i mevcut anlama metodolojilerinden farklı olarak?kendine mahsus? bir sistemle anlama mekanizması demektir. Böyle bir metodoloji olmadan içtihat yapılamaz.

Son devrin yetiştirdiği büyük Fıkıh alimlerinden Muhammed Ebu Zehra?ya kulak verelim:

İslam?ın ilk asırlarında içtihat faaliyeti serbestçe yapılabildiği için müslümanlar ileri gitmişlerdi. Ancak hicri 4. (miladi 10.) asırdan sonra içtihat kapısının kapatılmasıyla müslümanlar gerilemeye başladı. Şimdi içinde bulunduğumuz durumdan kurtuluşun tek yolu içtihat kapısını tekrar açmak ve serbest içtihat faaliyetini tekrar devreye sokmaktır.

Bu sayılan şartları hakkıyla yerine getirmek, takdir edileceği üzere gerçekten son derece zor bir iştir. Kur?an, Sünnet ve hatta genel olarak din konusunda farklı telakkilerin, niyetlerin ve girişimlerin söz konusu olduğu, buna mukabil ilmi seviyenin genel olarak düşük limitlerde seyrettiği günümüzde, şahsında bu vasıfları toplamış bir kişinin bulunması aklen olmasa da adeten imkansızdır.

Yüce Kitabımız?da, ?Bilmiyorsanız zikir ehline sorun.? (Nahl, 43) buyurulmuştur. Sahabe döneminden itibaren bu ümmetin çok büyük çoğunluğu, bilmediği konularda bilenlere sormak suretiyle amel edegelmiş, hiç kimse müçtehit alimlerin içtihatlarıyla amel ettiği, yani onları taklit ettiği için kınanmamıştır.

Öteden beri tartışma konusudur: İçtihat kapısı açık mı, kapalı mı? Açıksa oradan kimler girebilir, kapalıysa kim tarafından, niçin kapatılmıştır?

Şunu da ekleyelim ki, her mezhep içinde, mezhep imamından başlayarak aşağıya doğru sıralanan muhtelif seviyeler/tabakalar vardır. Mezhep imamının koyduğu ölçüler içinde içtihat eden?mezhepte müçtehitler?, yine aynı ölçüler içinde bazı meselelerde içtihada güç yetirebilenler?meselede müçtehit? olarak isimlendirilir.

Fıkıh terimi olarak taklit?başkasının görüşüyle deliline bakmaksızın amel etmek?tir. Buradaki?görüş? kelimesi, müçtehidin içtihadını anlatır.

Dini hayatımızı inşa ederken neyi esas alıp neye göre hareket edeceğimiz, ne yazık ki artık bir tartışma ve polemik konusu. Görüş ve öneri çok.

Hanefi mezhebinin muhakkık alimlerinden Kemaluddin İbnu?l-Hümam rh. a. ise Sahabe?nin müçtehitlerinin sayısının 20 civarında olduğunu söylemiştir. (Fethu?l-Kadir, 3/330)

Sonuç olarak

Ebu Zehra?nın Çarpıcı Tespitleri

Dolayısıyla en sağlam ve tavsiyeye şayan olan, mezheplerin hükümlerini detaylı olarak öğrenmeye durumu müsait olmayan kimselerin bütün hükümlerde belli bir mezhebi esas almak ve onun içtihatlarıyla amel etmektir.

Fıkha duyulan ihtiyaç

İbnu?l-Kayyım, fetva ehli sahabilerin adedinin 130 küsur olduğunu söyler. Bunlardan 7?si?müksirun?dur, yani fetvaları birer kitap tutacak kadar çoktur: Hz. Aişe, Hz. Ömer, Hz. Ali, Zeyd b. Sabit, İbn Mes?ud, İbn Ömer, İbn Abbas .

Yüce Kitabımız?da şöyle buyurulur: ? bütün müminlerin topyekün savaşa çıkması uygun değildir. Onların her bir fırkasından bir grup dinde fıkıh sahibi olmak için çalışmalı ve kavimleri dönüp geldiğinde onları inzar etmelidir. Umulur ki sakınırlar.? (Tevbe, 122)

Bir başkası günde iki vakit namaz kılınacağını ve namazda kıbleye yönelme şartının bulunmadığını söylemiştir. (Bu zikrettiklerimiz ve daha fazla örnek için bkz. Hadim Hüseyin İlahibahş, el-Kur?aniyyun, 366 vd.)

İbadetlerden muamelata kadar hayatın her alanında müslümanca yaşamak için bilinmesi gerekli olan hükümler hayli fazladır. İslam?ın hayatın tamamını kuşatan bir din olduğu gerçeği hatırlandığında, bunun niçin böyle olduğu kolayca anlaşılır. Allah Teala?nın muradına uygun bir hayat inşa etmek, öncelikle varlığı ve hayatı vahiy ekseninde kavramaya bağlıdır. Bu temel varoluş alanından başlayarak bireyin, toplumun ve pratik hayatın vahiy ekseninde inşası ise ancak İslam?ın derinlemesine kavranmasıyla mümkündür.

Peki, müçtehit alimlerimizin içtihatlarını gözardı ederek müslümanca bir hayat kurabilir miyiz? Fıkha neden muhtacız? Bugün içtihat kapısı açık mı kapalı mı? Müçtehidin özellikleri nelerdir, kimler içtihat edebilir?

Mesela mukallit olan kimse, abdestin hangi durumlarda bozulmuş sayılacağı noktasında bir tek mezhebin görüşüyle amel etmelidir. Mezhepler arasında abdesti bozan hususların bir kısmı ihtilaflı olduğu için bir durumda birini, diğer durumda öbürünü taklit etmesi doğru değildir. Ancak iki farklı meselede iki farklı mezhebin görüşleri ile amel edebilir.

İçtihat nedir, müçtehit kimdir?

Günümüzde bir takım ayet ve hadisler üzerinde son derece nahif ve tutarsız bir şekilde?ben böyle anlıyorum? kabilinden yapılan yorumların?içtihat? olarak anlaşılması mümkün değildir. Zira bu türlü spekülasyonların içtihat ciddiyetiyle bağdaştırılmasının imkanı yoktur.

Aynı şekilde fıkhi içtihatları göz ardı ederek hadis-i şerifle amel etme iddiası da son derece yanlış bir tutumdur. Yukarıda Efendimiz s. a. v.?den gelen hadislerden nasıl hüküm çıkarılacağı konusunda belli bir birikim ve ihtisas sahibi olmak gerektiğini izaha gayret ettik.

Farklı alimlerin tesbit ettiği müçtehit sahabi sayılarının birbirinden çok farklı olmadığı görülür. Her halükarda önümüzde şöyle bir hakikat var: Sahabe?nin tamamı müçtehit değildi; onların büyük çoğunluğu, az sayıdaki sahabinin içtihat ve fetvalarıyla amel ediyor, yani onları?taklit ediyor?du!

Semerkand Dergisinden Alınmıştır.

?İçtihat kapısının kapatılması dini maslahatlar cümlesinden midir?

Bu anlamda?sistem kurucu? olmak her insanın altından kalkabileceği bir mesele değildir. Biraz aşağıda ifade etmeye çalışacağımız özelliklere sahip olmayan kimselerin dinlerini nasıl yaşayacaklarını müçtehitlerden öğrenmesi eşyanın tabiatındandır. Herkesin doktor, mühendis, avukat olması beklenemeyeceği gibi, herkesin müçtehit olmasını beklemek de doğru ve sağlıklı değildir.

?Kur?an yeter? iddiası

Acaba?Sahabe?den ne kadarı müçtehit seviyesine ulaşmış ve içtihat etmiştir? diye bir soru sorsak cevap ne olurdu?

İçtihat kapısının kapanması Allah Teala?nın bu Ümmet?e bir nimetidir. Bu sayede fasit ve müfsit yöneticilerin razı olduğu, kendileri için her şeyin bir kolayını bulan tiplerin türemesi mümkün olmamıştır.

Madde planında bir kısım Batı dünyasının gerisinde kalmış olmak, bunu aşağılık kompleksine dönüştüren bazı müslümanları?din anlayışını sorgulamak? gibi bir garabetin içine sürüklemiştir. Genellikle varılan sonuç şu olmuştur:

Elbette amaç farklı olunca varılan sonuç da farklı olacaktır. Birtakım Kur?an ayetlerinin ve hadis-i şeriflerin tarih boyunca hiçbir İslam aliminin aklının ucundan geçmeyen şekilde yorumlanması, özellikle de Batılı telakkiye uygun yorumların bir takım medyada ve akademik çevrelerde belirgin bir desteğe sahip kılınması hep aynı yaklaşımın yansımalarıdır.

Geriye kalan 100 küsur sahabiden ise birer ikişer fetva nakledilmiştir ki, hepsi toplansa küçük bir risale eder. (İbnu?l-Kayyım, İ?lamu?l-Muvakkı?in, 1/12-13.)

Sadece Kur?an?ın 6 bin küsür ayetiyle sınırlı bir din anlayışının insanları nerelere getirdiğinin çarpıcı örnekleri, kendilerini Kur?aniyyun/Kur?ancılar veya ülkemizdeki adıyla?Mealciler? tarafından ortaya konulmuştur.

Taklit seviyesinden yukarı çıkamamış olan kimsenin, bir meselede bir tek görüşü taklit etmesi gerekir; bir tek meselede farklı içtihatlar ile amel etmeye kalkarsa ortaya hiçbir alimin onaylamadığı karışık bir hüküm çıkar ki, buna?teknik tabiriyle? ?telfik? denir.

Sadece namaz değil, diğer temel ibadetleri de Sünnet?in rehberliği olmadan yerine getirme imkanından mahrum bulunduğumuz aşikardır. Zekatın hangi mallardan ne zaman, ne kadar ve kimlere verileceği, haccın nasıl yapılacağı, orucun vakti, orucu bozan ve bozmayan şeyler? gibi temel hususların hiçbirisini Kur?an?da bulamadığımız halde?Kur?an bize yeter? sloganını bayraklaştırmanın Ümmet-i Muhammed?i aidiyetlerinden uzaklaştırmaktan başka bir anlamı olabilir mi?

Bugünkü moda zihniyetin bütün bu temel kavramlarla problemi vardır. Ve bu zihniyet, Batılılaşma önünde engel olarak gördüğü bu ve benzeri temel kavramları Ümmet-i Muhammed?in hayatından çıkarabilmek için?yeni içtihat isterük? demektedir.

Bunlardan en sık duyduğumuz yaklaşım, doğrudan doğruya Kur?an ve Sünnet?e başvurmamız gerektiğini, mevcut dini hükümlerin eskidiğini, çağa uymadığını, yeni hayata yeni hükümler gerektiğini telkin ediyor bize.

Ancak bu meselenin bir sakıncasına dikkat çekmemiz gerekiyor: Mezheplerin görüş ve içtihatlarını detaylı olarak bilmek herkes için ve her zaman mümkün olmaz. Zira bu, gerçekten zor bir meseledir. Bu bakımdan başka bir mezhebin içtihadıyla amel ediyorum derken yanlışlık yapmak her zaman için söz konusu olabilecektir. Fıkhi meselelerin, herkesin farkına varamayabileceği incelikleri vardır ki, onları ancak konunun erbabı bilir.

Varlığa ve hayata dair bu temel zeminden başlayıp, detay hükümlere kadar uzanan geniş alanda İslam?ı bir bütün halinde kavramak ve izah etmek ancak ömrünü bu sahaya vakfetmiş insanlar için mümkün olabilir ki, onlara?müçtehit? diyoruz. Müçtehitlerin her birinin Kur?an ve Sünnet?i anlamada ve bu iki kaynaktan hüküm çıkarmada kendine özgü bir metodu, anlama sistemi vardır. Usul-i Fıkıh denen bu sistem olmadan Kur?an?ı ve Sünnet?i Allah Teala?nın ve Rasul-i Ekrem s. a. v. Efendimiz?in muradına uygun biçimde anlama imkanından söz edemeyiz.

Acaba 10 bin civarındaki bu isimlerden kaçı mutlak içtihat seviyesine ulaşmış ve içtihatları bize kadar intikal etmiştir? İbnu?l-Kayyım?ın bu konuda söyledikleri son derece dikkat çekicidir:

Ülkemizde de?Kur?an?dan başka din kaynağı yoktur!? diyenlerin horozdan kurban olacağı, 50 yaşından sonra oruç tutmayıp fidye verilebileceği, haccın senenin aylarına yayılarak yapılabileceği, kabir azabı, sırat, mizan, şefaat, miracın ve oruç kefaretinin olmadığı? gibi iddialar ileri sürdüklerini biliyoruz.

Şer?i hükümleri bilme yollarını, bu hükümlerin kısımlarını, isbat yollarını, delalet şekillerini, şartlarını, mertebelerini, tearuz/çatışma durumunda tearuzun/çatışmanın nasıl giderileceğini, ahkama ilişkin ayet ve hadislerin delalet ve sübut bakımından durumlarını, nasih ve mensuh olanları ve üzerinde icma ve ihtilaf edilmiş olan konuları ve Arap dilini ve kıyası bilmek; insanların ve yaşadığı toplumun ahvaline vakıf olmak ve nihayet kişisel, toplumsal ya da siyasal herhangi bir yönlendirme/baskı altında bulunmamak, halktan, sermaye sahiplerinden ve siyasi yönetimlerden müstağni olmak... (M. Ebu Zehra, Usulu?l-Fıkh, 381 vd., Vehbe ez-Zuhayli, Usulu?l-Fıkhi?l-İslami, 2/1037.)

İçtihat kapısı

Bütün bunlar, ?doğrudan Kur?an ve Sünnet?le amel? söyleminin ciddiye alınabilmesi için müçtehit seviyesinde birikime sahip olmak gerektiğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu sebeple tarih boyunca fıkıh, hadis, tefsir? sahalarında otorite olmuş alimler hep bir müçtehit imamın mezhebine tabi olmuşlar, dünyaları ve ahiretleri için bunun en sağlam yol olduğunda karar kılmışlardır.

İslam dairesine giriş itikad ile, orada kalış ise fıkıh ile mümkündür. Kelime-i şehadeti dil ile ikrar, kalp ile tasdik etmek suretiyle?kurtuluş gemisi?ne ilk adımı atan kişi, o andan itibaren hayatını ilahi emir ve hükümlere riayet ederek yaşama konusunda Yüce Yaratıcı?ya söz vermiş oluyor. Hayatı O?nun muradı doğrultusunda yaşamak, ancak O?nun emir ve yasaklarını hakkıyla kavramak ve detaylarıyla hayata intikal ettirmek suretiyle mümkün olur. İşte bunu sağlayacak olan, ancak ve yalnız fıkıhtır.

Şurası kesin ki, Kur?an ayetleri ve Efendimiz s. a. v.?in hadisleri/sünnetleri kemiyet olarak sınırlıdır. 6 bin küsür ayet ve en fazla 10 bin civarında hadis mevcut iken, hükme bağlanması gereken olayların hesaba sayıya gelmeyecek kadar fazla olduğu açık. Dolayısıyla, sınırlı sayıda ayet hadisten hareketle, sınırsız diyebileceğimiz meseleyi hükme bağlamak elbette bir uzmanlık ve ehliyet işidir.

İçtihat kapısı hicri 4. asırda kapatılmıştır. Bunun ardından, 5. ve 6. asırlarda Moğol istilası vuku bulmuş, bunu Haçlı seferleri izlemiştir. Bu süreçten sonra da fasit ve müfsit yöneticiler devri gelmiştir.

Eğer müçtehit konumunda olanlar Ebu Hanife gibi olsaydı, içtihat kapısının kapatılmasının İslam dini aleyhinde işlenmiş büyük bir cürüm olduğunu söylerdik. O Ebu Hanife ki: ?Bana karşı ayaklanmaları halinde kanlarının mübah olacağı konusunda kendilerinden söz aldığım Musul halkı hakkında ne dersin? diye soran Ebu Cafer el-Mansur?a şöyle karşılık vermişti: ?Bir kimse bir başkasına bir şey verdiğinde kendisinin öldürülmesini şart koşsa, o kimsenin bunu öldürmeye hakkı olur mu? Bu, Musul halkının koşma hakkına sahip olmadığı bir şarttır! Çünkü onların canı Allah Teala?nın elindedir ve bir müslümanın kanı ancak şu üç durumda helal olur:

İslam Fıkhı?nda pek çok kıymetli görüş ve içtihat vardır; hatta bunlar arasında?geri? ve?donuk? olanlar da mevcuttur. Ne var ki bu?donukluk? İslam?ı fesada uğramaktan muhafaza etmiştir!...? (Ebu Bekr Abdürrazık, Kımem İslamiyye Ebu Zehra, 137)

Bu tariften de anlaşılacağı gibi mukallit, içtihat seviyesine ulaşamamış kimsedir. Böyle kimseler kaçınılmaz olarak bir müçtehidi taklit etmek durumundadırlar. Zira hiç kimsenin Allah?ın dininde kendi heva ve hevesleriyle amel etmek gibi bir özgürlüğü yoktur!

Bütün bu dönemler içinde içtihat kapısı açık olsaydı ne olurdu dersiniz? Fasit ve müfsit her yönetici, hükmünü yürütecek bir kadı bulacak, herkes amacına ulaşmak için bir çözüm elde edecekti! Bunun sonucunda şu veya bu dini grup, din adına?katli helal görülerek? katledilebilecekti!

Buradan da kolayca anlaşılacağı gibi problem sadece dönemini doldurmuş içtihatların yerine yeni içtihatların yapılması gibi?masum? bir gerekçeye dayandırılabilecek türden değildir. Zira bu anlayış için problem teşkil eden sadece bir kısım içtihatlar değil, bütünüyle Kur?an, Sünnet, delil, hüküm, kulluk, din anlayışıdır!

Sahabe?de içtihat ve taklit