6_ Tezkire, c. I, s. 331.

9_ Al-i İmran süresi, ayet: 7.

"Bir kısım evliya tanırım ki, onlar duadan dahi teeddüp ederek ancak zikir ile meşguldürler. O yüce şahsiyetler rızaya boyun kestiklerinden, kazayı def etmek için teşebbüse geçmeyi, kendilerine haram bilmişlerdir."

Tasavvuf, şekil, kılık, kıyafet ve merasim değildir. Sadece ahlaktır ki: "Allah'ın ahlakı ve Resülüllah'ın ahlakı ile ahlaklanınız"11 hadis-i şerifi mantukunca Allah'ın ve resulünün sıfatları ile ittisafa çalışmaktır.

Dervişlik olaydı tac ile hırka

Çünkü tokluk insanı gaflete ve şehvete sevkettiği gibi, verdiği rehavetten dolayı hakkıyla ibadet-i bedeniyyeye de mani olur. Onun için kanaatkarlık ve perhizkarlık yapan, yani eline geçenle yetinen ve fazlasını muhtaca veren, ancak Cenab-ı Hakk'ın huzurunda rahata kavuşabilir; bu hususta sorumluluğu kalmaz.

"Biz dahi alırdık, otuza kırka"

İdrak-i meali bu küçük akla gerekmez,

18- Tezkire, c. I, s. 164.

Biz dahi alırdık otuza kırka.12

Tasavvuf edeb-i Muhammedi'dir ki, siret-i nebeviyye ile tahallük etmektir. Bu ef'ali de, ahvali de cami'dir.

"Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi murad ettim."

Gerçekleri almak, hak ve hakikat olmayan, yani doğru olmayan her şeyi bırakıp, ancak ilahi hakikatleri edinmeye çalışmaktır.

"Müstağni o kimsedir ki, ona göre bir başakla, bir harman arasında fark yoktur". Elinde hangisi bulunursa fark etmez, başkalarının elindekini de öyle görür.

SERİYY-İ SAKATi:

Her emel tahakkukuna kadar insana elem verir. Her emelin nihayeti, başka bir emelin bidayetidir. Bu suretle emel silsilesi ölünceye kadar devam eder. Emeller terkedilince, Hakk'a bağlanılmış olur. Emelin terki dünyayı, işi gücü matıyye-i nefsi, yani vücudu, nefsini ihmal etmek demek değildir. Hayatın tabii icaptan hiçbir zaman terk edilemez. Eldeki nimete şükrü bırakıp, daha fazlasını istemek, emel peşinden koşmaktır. Eğer eldekine hakkıyla şükür edilse Cenab-ı Hak nimetini artıracağını beyan buyuruyor:

15_ Türk Ahlakçıları, c. I, s. 39.

20_ Kuşeyri, s. 148.

"Yani Hazret-i Davud aleyhisselam münacaatında sırr-ı halktan, yani icaddan sual edicek Cenab-ı Kibriya'dan kelam-ı mezkur varid oldu. Pes bu kelam fi'l-asl ehadis-i kudsiyye-i Davudiyye'den olmuş olur..."5 deyip, vecizeyi tefsir ve izah buyurarak küçük bir kitab haline getirmiştir.

Tasavvuf, ebedi saadete nail olmak için nefsi tezkiye, ahlakı tasfiye, zahir ve batını tamir hallerinden bahseden bir ilimdir. Tasavvufu kalden ziyade bir hal ilmi olarak da ifade edebiliriz. Her ilim gibi tasavvuf ilminin de tarifi yapılmıştır. Tasavvuf, diğer ilimlerden farklı olarak, mutasavvıflarca çeşitli şekillerde tarif edilmiştir. Bu tariflerin, her sofinin işgal ettiği makama göre yapıldığını gözden uzak tutmamak gerekir.

Ölünceye kadar kulluk et

Tarikatte ilim

17_ Bakara suresi, ayet: 22.

Tasavvuf, ahkam-ı dine ve sünnet-i Resul'e sarılmaktan ibarettir.

11_ Meşhur hadis.

8_ Hicr suresi ayet: 99.

"Edeb İlahi nurdan bir taçtır ki, onu başına geçirdikten sonra istediğin yere gidebilirsin".

"Tasavvuf tamamen edebden ibarettir".6

7_ Mü'min suresi, ayet: 60.

Kıymetli profesörlerimizden merhum Necati Logal'in dediği gibi, şarkın ikinci Mevlana'sı olan, büyük mutasavvıf alim, "Ruhu'l Beyan" tefsirinin sahibi, Bursalı İsmail Hakkı hazretleri "Kenz-i Mahfi" adıyla te'lif etmiş olduğu eserinin başında, meşhur olan "Küntü kenzen mahfiyyen"4 vedzesi için.

SEHL BİN ABDİLLAH ET-TÜSTERi:

10_ Tezkire.

Şükrün ne olduğunu iyi bilmek lazımdır. Yemek yiyip, bittikten sonra "Ya Rabbi şükür el-hamdülillah" demekle şükür ifa edilmiş olmaz. "Şükür odur ki, her aza ne için yaratılmış ise, ona sarfetmektir".15

Şükür nasıl yapılır?

"Rabbiniz: Şükrederseniz and olsun ki, size karşılığını artıracağım; nankörlük ederseniz, bilin ki azabım pek çetindir, diye bildirmişti".14

İrfan da ilmin bir koludur ki, tarik erbabı arasında derecesi ilmin fevkindedir. İlim yoluyla anlaşılamayan birtakım hakikatler, seziş, feraset, keşf ü keramet tarikiyle anlaşılabilir.

1) İlim ve takva: Meşhur büyük mürşidlerin hemen hepsi, tarikat yolunda ilmi öne almışlardır. Çünkü ilimsiz yola çıkılmaz; çıkan yolu sapıtabilir. İlim, öncünün elindeki en kuvvetli ışıktır. İlimsiz amel hederdir. Ümmi urefanın bilgileri de ilimdir.

"Tasavvuf, az yemek, Cenab-ı Hakk'ın huzurunda rahata kavuşmak ve insanlardan kalben uzaklaşmaktır".18

"... Hadis-i menkul gerçi inde'l-huffaz sabit değildir. Nitekim İmam Süyuti "Dürer-i Münteşire" nam kitabında "la asle lehu" demiştir. Feemma inde'l-mükaşifin hadis sahihdir. Zira huffaz sened ile naklederler; mükaşifun ise fem-i Nebevi'den bizzat ahzedip söylerler ve bir nesnenin sened-i malumu olmamaktan fi nefsi'l-emr adem-i sübutu lazım gelmez; belki keşf-i sahih ile olacak esah olur. Zira kaşifte vehim ve hayal olmaz, belki iyan-ı tam ve hakka'l-yakin olur ve ilhamat ve varidat mu'tekidlere göre hüccet olmak kafidir. Gerekse ehl-i zahire göre burhan olmasın. Zira onlar huffaş gibidir ki afitab-ı ruşeni göremez ve ayne'l-yakin nedir bilmez. Pes bizim muhabbetimiz o makule ile değildir ve bazı kütüb-i mu'teberede gelir ki:

"Tasavvuf, nefsin nasibini terk ile, Hak'tan nasibini istemektir".

Eşyanın hakikatine bakmak, mahiyetini tetkik etmek, sebeb-i hilkatini düşünmek, neye yaradığını araştırmak, nasıl istifade edileceğini öğrenmek demektir. Zira halk, yalnız görülen evsaftan bazılarını görür geçer; arif tetkik ile mükelleftir.

EBU'L-HÜSEYİN EN-NURİ:

19_ Sülemi. s.21.

"Allah, cahili asla veli edinmez" buyurulmuş. Ancak bu ilmin amel ile tezyini icab eder. Hatta mutlak amel değil, takvaya mukarin olan amel, amel-i salihdir. Cenab-ı Hak nazm-ı celilin-de, mealen:

Bazıları bu ve emsali beyitleri izahda "duaya ve ibadete hacet yoktur" diye manalandırırlar. Biz kimseyi dalalete delalet veya nisbet etmek istemeyiz. Ancak kendilerini vahdet-i vücüd felsefesini benimsemiş zanneden vahdet-i vücudçular, böyle beyitlere ve cümlelere yukarıdaki manayı vererek, teklifi ıskat etmiş olurlar ki bu, umumi manada hatimlerin: "Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana yakin gelinceye kadar Rabbine kulluk et"8 ayet-i kerimesindeki ölüm ile vukubulacak olan yakini, hayatta idrake karin olacak yakin ile te'vil etmelerine benzer. Yani "Ölünceye kadar Rabbine ibadet et" manasını, "Hakk'a yakin peyda edinceye, yani manen yükselip olgunlaşıncaya kadar ibadet et" yollu te'vil ederler ki, bu hüküm daha hayatta iken tekaliften kurtulmak için kaçamak yoludur.

Edebin gerek tarifi, gerek izahı babında pek çok söz söylenmiştir; ileride bunlara tesadüf edilecektir.

Her nimetin şükrü kendi cinsiyle eda edilir. Nasıl ki zekat vermek, sadaka vermek yani maddeten yardım yaparak iyilik etmek suretiyle servetin şükrü eda edilirse, bir sofrada kendini ve aile efradını doyuracak bir kap yemeğin yerine, mesela üç kap yemek yer ve bir kap yemeği bulamayan yakını, komşusu veya tanıdığını düşünmez, onları doyurmaya çalışmaz, gece sabahlara kadar ve iki yemek arasında ağzıyla binlerce defa "Ya Rabbi şükür" dese, hiçbir zaman şükrünü eda etmiş olmaz. Her öğün etini, sebzesini, tatlısını Hakk'ın lütfuyla te'min etmiş olan kimse, eğer takva yolunda yaşamak ve bir amel-i salih icra etmek ve cemiyete karşı sorumluluğundan kurtulmak istiyorsa, bir gün et, bir gün sebze, bir gün tatlı yiyerek, diğer iki nimeti münavebe ile ihtiyaç sahiblerine yedirecektir.

2) Kitab ve sünnetten ayrılmamak: Bir mutasavvıfın Kitab ve Sünnet dışı söz ve hareketi, kendisi hakkında şüphe uyandıracağı gibi, mensup olduğu tariki de zan altında bırakır. Her ne kadar kat'i naslar haricinde teferruat-ı mesailde, muhtelif ehl-i sünnet ictihadlarıyla amel eden erbab-ı tasavvuf, zahir uleması gibi muhtardır. Sofi, bu bir ilim-i batındır diyerek Kitab ve sünnetin zahirine muhalif bir söz söylemez.

Biz de, şair Ziya Paşa ile hemzeban olalım:

"Tasavvuf üç manayı içine alan bir isimdir: 1) Marifetin nuru vera'ın nurunu söndürmez, 2) Kitab ve sünnetin zahirine muhalif olacak şekilde ilm-i batından bir söz ile konuşmaz, 3) Kerametleri kendisini, Allah'ın mahrem olan sırlarını açıklamaya sevk etmez.2

3_ Fatır suresi, ayet: 28.

2_ Kuşeyri, s. 12; Tezkire, c. 1, s. 282.

4_ "Gizli bir hazine idim".

"Tasavvuf, hürriyet, kerem, merasimi terk ve cömertliktir."13

"Tasavvuf, gerçekleri almak, mahlukatın elinde olan şeylere gönül bağlamamaktır.1

"Madem ki bizim ihtiyaçlarımızı kendisi biliyor, o halde duaya ne hacet var? Allah Allah!" diyerek hayretini izhar ediyor. Zira kullar evamir ve hikmet-i rabbaniyeyi idrakten acizdirler.

1_ Kuşeyri.

"Davud aleyhisselam şöyle söyledi:

16_ İnsan suresi, ayet: 8.

Zira bu terazu o kadar sıkleti çekmez.

Bu babda Hafız Şirazi'nin beyti çok arifanedir:

Bunu, Hakk'ın rızası için yapmak en büyük sofuluktur. Böyle yapan: "Onlar, içleri çektiği halde, yiyeceği, yoksula, öksüze ve esire yedirirler"16 ayet-i kerimesinin sırrına mazhar olur ve: "Mallarını Allah yolunda sarfedip, sonra sarfettikleri şeyin arıdından başa kakmayan ve eza etmeyenlerin ecirleri Rablerinin katındadır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir"17 saffında bulunanlar arasına girer ki, işte evliyaullah bu zümreye dahil olanlardır.

5_ Kenzül Mahfi, s. 2-3.

Tasavvuf, kendi isteklerini bırakıp, Hakk'ın takdirine razı olmaktır. Çünkü insanın emellerinin sonu yoktur, birini elde etse, gönlü diğerine takılır. Bu suretle de kalb Hak'tan cüda kalır. Bundan dolayı emele, elem bozuntusu demişlerdir.

3) Kendisine münkeşif olan hakayıkı her zaman, herkese, her yerde açıklamaz; zamanını yerini ve adamını bilir.

Bu üç maddeyi açıklayalım:

Kitab ve sünnetten ayrılmamak

Bu çok şümullü vasf-ı umuminin en yüksek mertebesi şu iki beyitte tecelli eder:

"Tasavvuf, eşyanın hakikatine bakıp, halkın bildiğini terketmektir."

"Tasavvufun aslı, Kitab ve sünnete yapışmak; heva, heves ve bid'atleri terk etmektir".19

Tarikatte irfan

Yani helalinden çok kazanmak için fazla çalışacak, yeteri kadarını kendisine ayırdıktan sonra, kalanını muhtaca verecektir. Bundan maksat, "fakir ilallah" dedikleri yalnız Hakk'a arz-ı ihtiyaç edip, halkın elindekilerden müstağni olmaktır. Müstağni olan sofinin nazarında,

Fakat bununla beraber, acaba neden: "Rabbiniz buyurdu: Bana dua edin. Size icabet edeyim, duanızı kabul edeyim. Çünkü bana ibadetten büyüklük taslayıp uzaklaşanlar, hor ve hakir cehenneme gireceklerdir"7 buyurulmuştur.

EBU HAFS EL-HADAD:

"Tasavvuf ne şekil, ne de ilimdir; o sadece güzel ahlaktan ibarettir. Eğer şekil olsaydı, mücahede ile hasıl olurdu, ilim olsaydı öğrenmekle meydana gelirdi. Bu sebebten şekil ve ilim maksadı hasıl etmez. Tasavvuf, Hakk'ın ahlakıyla mütehalli olmaktır."10

"insanın şeref ve haysiyeti, lütuf ve keremi, ihsan ve atasıyla, sehasıyla ölçülür; insanlığı da Hakk'a şükretmesiyle, yani umumi manada ibadetiyle anlaşılır. Kendisinde bu iki haslet olmayan kimsenin yokluğu, varlığına müreccahdır".

"Kulları arasında ancak alim ve arif olanlar Allah'ı haşyetle ta'zim ederler"3 buyurmuştur.

Hind'in meşhur şairi Feyzi Hindi de:

13_ Tezkire.

MA'RUF EL-KERHi:

12_ Yunus Emre.

Tasavvuf, kerem ve cömertliktir, yoksa kuyud ve merasim değildir. Sofi, elinde bulunan nimetten başkasının istifadesini düşünen adamdır. Şeyh Sa'di:

"Ya Rabbi! Mahlukatı niçin yarattın?"

"İhtiyaç içindeyiz ve birşey istemiyoruz. Kerim-i Müteal huzurunda istemeye ne lüzum var".

Uyku ve hacatın kazası gibi zamanlar haricinde, kalbin her an Hak ile meşgul olmasını da tasavvufun tarifi içine almıştır ki, bu da bir zikirdir.

AMR BİN OSMAN EL-MEKKi:

Emeller ve elemler

14_ İbrahim suresi, ayet; 7.

"Tasavvuf, zamanın en uygun vaktinde, kulun her an Hak ile meşgul olmasıdır".20

Bunlar: "O'nda, kitabın temeli olan kesin manalı ayetler vardır, diğerleri de çeşitli manalıdırlar . Kalblerinde eğrilik olan kimseler, fitne çıkarmak, kendilerine göre yorumlamak için, onların müteşabih olanlarına uyarlar..."9 ayet-i kerimesindeki hükme müstehak olurlar.