3)Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı 1831-1841(Doç. Dr. Öğ. Kd. Albay Mehmet Kocaoğlu, dergiler. ankara.edu.tr/dergiler/19/1152/13547. pdf

2)İngiltere?nin Kızıldeniz?e Yeni Bir Kanal Açma Projeleri Ve Osmanlı Devleti (Yrd. Doç. Dr. S. Selçuk Günay, e-dergi. atauni.edu.tr/index. php/ad/article/download/847/845)

Said Paşa Süveyş Kanalını yaptırarak Mısır?ı dünyanın en önemli stratejik noktalarından biri haline getirmişti. Acaba Said Paşa Mısır?a mı yoksa sömürgecilere mi büyük fayda sağlamıştı?

5)20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (Prof. Dr. Fahir Armaoğlu, T. İş Bank. yay.1987)

Bugün ki Süveyş Kanalının açılma düşüncesi ilk defa Osmanlı Devleti zamanında XVI. Yüzyılda gündeme geldi. Portekizlilerin Hint Deniz yolunu bulması eski ticaret yollarının ve Akdeniz limanlarının önem kaybetmesine neden olmuştu. Bu nedenle Hint deniz yolunu kontrol altına almak ve Akdeniz ticaretini tekrar canlandırmak için III. Murat zamanında Sokullu Mehmet Paşa Süveyş Kanalı projesini gündeme getirdi. Fakat bu proje o dönem için hayata geçirilemedi.

1)Süveyş Kanalının Önemi(Danyal Bediz, dergiler. ankara.edu.tr/dergiler/26/1005/12203. pdf)

Süveyş Kanalı Mısır?ı sömürgecilerin hedefi yaptı

Mısır?ın statejik önemini arttıran önemli bir başka konu ise Uzakdoğu?ya giden yolların başlangıç noktasın da yer almasıdır.

İngiltere bu işgalin geçici olduğunu ilan etti. Mısır 1882?den itibaren Osmanlı?ya bağlı Hidiv yönetiminde yarı bağımsız İngiliz işgalinde garip bir yönetime kavuştu. Mısır?a yerleşen İngiltere aynı zamanda çevredeki Sudan ve Uganda?yı da işgal etti. Arabistan?da ise I. Dünya Savaşı?ndan sonra kendi kontrolünde bir yönetim oluşturdu. Artık Süveyş Kanalı ve Mısır İngiltere?nin hakimiyetindeydi. İngiltere bir ara ikinci bir kanal fikri üzerinde durduysa da bunun maliyetinin çok yüksek olacağı düşüncesi ile vazgeçildi. Sultan II. Abdülhamit ikinci kanal fikrini ele aldı bölge de incelemelerde bulunuldu ve maliyet hesapları oluşturuldu. Fakat bu düşünce hayata geçirilmedi.

Kanal ile ilgili ilk uluslararası düzenleme 29 Ekim 1888?de İstanbul?da 17 devletin katılmasıyla yapılan bir antlaşma ile oldu. Bu anlaşmayla kanal askersiz hale getirilecek savaş ve barışta bütün gemilerin gemilerine açık olacaktır.

Süveyş Kanalı?nın tarihçesi firavun II. Ramses?e kadar uzanmaktadır. Ancak o zamanki kanal Kızıldeniz Nil Nehri bağlantısı ile açılmıştı. Ancak Nil nehrinin getirdiği çamur kısa sürede kanalı kullanılamaz hale getiriyordu. Persler, Romalılar ve Hz Ömer zamanında Mısır valisi Amr İbn As tarafından temizletilmiş ve dönem dönem kullanılmıştır.

Mısır ilkçağlardan itibaren sahip olduğu Nil deltasındaki verimli toprakları ve stratejik konumu ile ilgi odağı olmuştur. İlkçağlardan itibaren zamanın büyük devletlerinin istilasına uğramıştır. İlk olarak Persler, Büyük İskender, ve Romalılar tarafından istilaya uğrayan Mısır Hz. Ömer zamanında İslam Hakimiyeti ile tanıştı. Mısır?ın statejik önemini arttıran önemli bir başka konu ise Uzakdoğu?ya giden yolların başlangıç noktasın da yer almasıdır. Portekizlilerin Hint Deniz Yolunu keşfetmesi ve Mısır?ın güçlü Osmanlı hakimiyetine girmesi Mısır?ı dikkatlerden uzaklaştırdı. Ancak Süveyş Kanalı Mısır?a olan ilgiyi doruk noktasına çıkaracaktır.

Planın ilk safhasında İngiltere 1857?de daha Süveyş Kanalı inşaatına başlanmadan Kızıldenizin Hint Okyanusuna açıldığı Bab?ül Mendeb boğazı üzerindeki Perim adasını işgal etti. Perim adası ve Aden bölgesinde tahkimatını arttırarak adayı askeri üs haline getirdi. Bu arada İngiltere?nin bölgeye yerleşmesini kolaylaştıran bazı siyasi ve ekonomik gelişmeler oldu. Bu gelişmeler İngiltere?nin işini çok kolaylaştırdı ve tahmin etmediği kadar kısa bir süre de bölgeye yerleşti. Mısır valisi Mehmet Ali Paşa tarafından Osmanlı Devletinden koparılarak yarı bağımsız hale getirilmiş Mısır kolay bir hedef olmuştu. İngiltere 1875?teMısır?ın içine düştüğü mali krizden yararlanarak kanal hisselerinin büyük bir bölümünü satın alarak en büyük hissedar oldu. Artık kanal işletmesinde doğrudan söz sahibiydi. Hidiv İsmail Paşa?nın hesapsız harcamaları Süveyş Kanalı?nın İngiliz ve Fransız hakimiyetine sokmuştu. Aynı tarihler de Osmanlı Devletinin 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşından büyük bir yenilgi ile ayrılması İngiltere için bulunmaz bir nimetti. İngiltere 1878?de Rus tehlikesini bahane ederek Berlin Anlaşması?nı engelleme tehdidiyle geçici olmak şartıyla Osmanlı Devleti?nden Kıbrıs?a yerleşme izni aldı. Böylece kanalın Akdeniz çıkışı da kontrol altındaydı.

6)Siyasi Tarih(Oral Sander, İmge Kitabevi 2007)

Kaynak:

Süveyş Kanalı Mısır?ı dünyanın en stratejik ülkelerinden birisi haline getirdi. XIX. Yüzyıl sömürgeciliğin en parlak yüzyılı idi. Böyle bir kanal bütün sömürgecilerin başta İngiltere olmak üzere dikkatini Mısır üzerine yoğunlaştırdı. Bu konu da en çok ilgi şüphesiz zamanın en büyük sömürge İmparatorluğu olan İngiltere?de idi. İngiltere Napolyon?un işgal döneminde Mısır?ın kendisi için hayati önem taşıdığını fark etmişti. Bölgeden Fransızların uzaklaştırılması için yoğun çaba harcamış ve hatta bu olay bahanesi ile kendisi Mısır?a yerleşme teşebbüsünde bulunmuştu. Ancak Avrupa?da Napolyon ile başı derde giren İngiltere hiç istemediği halde Mısır?dan çekilmek zorunda kaldı.(1803)

Kanal Projesinin gündeme gelmesinden itibaren İngiltere Süveyş Kanalını kontrol altına alma planını uygulamaya koydu. Plan iki aşamalı idi. Birinci aşama Süveyş Kanalının çıkış noktalarına hakim olma ileriki aşama da Süveyş Kanalına ve dolayısı ile Mısır?a yerleşme.

4)Siyasi Tarih(Dr. Rıfat Uçarol, Filiz Kitabevi 1985)

Fransız mühendis Ferdinand De Lesseps Avusturyalı mühendis Negelli?nin hazırlamış olduğu projeyi Hidiv Said Paşa?ya kabul ettirmeyi başardı. Said Paşa kanal için Osmanlı Hükümdarı Abdülmecid?ten de onay aldıktan sonra 25 Nisan 1859?da kanal inşaatını başlattı. Kanalın inşaatı 10 yıl sürdü ve 17 Kasım 1869?da açıldı. Kanalın toplam uzunluğu 171 km?dir. Bu uzunluğun yaklaşık 40 kilometresinin göllerden geçmesi hem ulaşım hem de maliyet açısından oldukça avantajlı olmuştur. Kanal ilk açıldığında ancak bir gemi geçebiliyordu. Fakat daha sonradan yapılan düzenlemelerle günümüzde iki gemini geçebileceği şekildedir. Panama kanalında olduğu gibi Süveyş Kanalı?nda yükseltme ve alçaltmalara gerek olmamıştır. Ancak kanalın dolma tehlikesine karşı sürekli bakım gerekmektedir. Kanal Hint Deniz yoluna göre %43?e varan bir mesafe avantajı sağlamaktadır.

Coğrafi keşiflerle önemini kaybeden Akdeniz, Süveyş Kanalı ile tekrar önem kazanmıştır. Zamanın çılgın projesi.

İngiltere 1922 yılında Mısır?a göstermelik bir bağımsızlık verdi.1936?da İngiltere, Mısır ile bir anlaşma yaparak Süveyş Kanalını garantiye aldı ve bölgeden çekildi. Antlaşmaya göre İngiltere Kanal bölgesinde belli bir miktarda asker ve savaş pilotu bulundurma hakkı elde etti. Antlaşmada Mısır ordusu bölgeyi koruyabilecek duruma ulaşırsa İngiltere askeri personelini tamamen çekecekti. İngiltere?nin kanal bölgesindeki hakimiyeti 1950?lere kadar devam etti. İngiltere ve büyük devletler bölgeyi hiç rahat bırakmamışlar ilerleyen dönemlerde bölge de İsrail?i kullanmışlardır.

Ancak İngiltere ve Fransa bu anlaşmaya aykırı olarak kanal bölgesine asker yerleştirdiler. 1914 yılında İngiltere Osmanlı Devleti?nin I. Dünya Savaşı?na girmesini bahane ederek Mısır?ı ilhak ettiğini açıkladı. Osmanlı Devleti de 28 Mayıs 1915?te Süveyş Kanal?ını ve Mısır?ı ele geçirmek için başarısız Kanal Harekatını düzenledi.

Sıra bir yolunu bulup Mısır?a tamamen yerleşmeye gelmişti. İngiltere?nin beklediği fırsat 1882?de ortaya çıktı Mısır?da yabancıların özelliklede İngilizlerin içişlerine karışması halk da büyük rahatsızlıklara yol açtı ve isyan çıkmasına neden oldu. Bu isyanı bahane eden İngiltere 15 Eylül 1882?de Kahire?ye girerek Mısır?ı fiilen işgal etti.

7)Yakınçağlarda Osmanlı-Fransa İlişkileri Ve Fransa?nın Ortadoğu Diplomasisi (Öğr. Gör. Olcay Özkaya Duman, www.mku.edu.tr/image/.../Microsoft%20Word%20-%2011_25_duman. pdf)

Mısır?ı işgal eden Napolyon Süveyş Kanalı projesini tekrar ele aldı. Hesaplamalar yaptırdı ve projeler hazırlattı. İncelemeler de bulunan mühendisler iki deniz arasında on metreye yakın yükselti farkı olduğunu bunun için de kanalın yapımının güç olduğunu belirttiler. Bu yüzden bu projeden vazgeçildi. Ancak Fransızların Mısır?a ilgisi ve kanal istekleri sona ermedi.