etti?, Gerçek Hayat, İstanbul, 23 Şubat? 1 Mart 2001, Yıl 1, Sayı 2001-08(18),

97 sh. (Bu kitap 2000 yılında sadeleştirilerek Milenyum Yayınları ve Anka

Society, 1849.

İstanbul, Nisan 1994, C. 1, S. 4, sh. 26-28.

Doğan, Süleyman, ?İki kimlikli sırlar?, Tarih ve Düşünce, İstanbul, Kasım 2000,

Son Mesih'e ait tarihi vesikalar ve sonrası...)?, Cemal Kutay'ın Tarih Sohbetleri,

Sabetaycılar?, Eğitim Bilim, İstanbul, Kasım 2000, Yıl 3, S. 26, sh. 66-67.

STV, 1 Ekim 2000,

, Tarbiz, 57.3 (1988).

1909-1918 sultan Reşat döneminde, balkan savaşında museviler vatana büyük bağlılık göstermişlerdir. 1912 yılında Edirne'nin işgalinde hahambaşı Haim Becerano Bulgarları kınayan bir konuşma yapmıştır.

Aşkenazlar genellikle kendi aralarında yaşayıp, yidişçe konuşuyorladı. Seferatlar ise Hristiyanlarla ticaret yapıyor, çok şık giyiniyor ve müslümanlarla kaynaşıyorlardı. Kovuldukları yere, İspanya'ya kin duyacakları yerde oranın kültürüne devamla bugüne dek konuştukları dili "Ladino"yu korudular. O zaman kurulan sinagoglart geldikleri şehirlerin isimlerini taşıyordu.

Review, 3(77) 131-69.

Galante, Avram, ?Sabetay Sevi?, Tiryaki, İstanbul, Temmuz 2000, Yıl 5, S. 38,

sh. 30-34.

Hamenora, İstanbul, Mayıs-Haziran 1935, Yıl 13, S. 5-6, sh. 116-119.

Barnai, Jacob, ?The Sabbatean Movement in Smyrna: The Social Bacground?,

Düzdağ, M. Ertuğrul, Yakın Tarihimizde Gizli Çehreler, İz Yayıncılık: 23 - M.

Teşrin-i Evvel)], S. 14/2, sh. 2.

Carlebach, Esriel, Exotishe Juden, Berlin, 1932.

Çobanoğlu, Katılımcılar: Mehmed Şevket Eygi, Ilgaz Zorlu.

World: A Sourcebook, Cincinatti, 1933 içinde.

Ashkenazic Appropriation of Sabbatianism?, The Jewish Quarterly Review,

İstanbul, 1997, 496 sh. (Yazarın doktora tezidir. Bu kitabın birçok baskısı

Wolf, Leonard, The False Messiah, Houghton Mifflin Co., Boston, 1982, 278 sh.

1954, 331-338. .

Baer, Marc David / Çev: Esra Özyürek, ?Selanik dönmelerinin camisi ortak bir

?Dönmelik işinin yegane komisyoncusu Rüşdü Karakaş Beye?, Resimli Gazete,

Ash, Sholom, (Rusçadan İngilizceye çeviren Florence Whyte ve George Rapall

OPERA

Düzdağ, Ertuğrul, ?Sabatay Sevi ve dönmeler?, Zaman, İstanbul, 8-27 Aralık

sh. 347-359.

Sabetaycılık konusunun Türkiye?de bazı kesimlerin zihinlerini neredeyse?saplantı?

, ?Relations du mouvement de Sabbatai Cevi?, Revue des Etudes Juives, Cilt

Bali, Rıfat N. , ?Dönmelerin Hikayesi? Nazif Özge Kimdir?, Tarih ve

Kutay, Cemal, ?Sene: 1666 İzmirde Beklenen Mesih taç giydi! Sabatay Sevi ve

Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.4-6.

Etudes Juives, Paris, 1893.

Newyork, 1987 içinde.

2000, S. 2000/32.

?Yahudiler ve Dönmeler?)

493, sh. 9.

(İsveç Araştırma Enstitüsü Yayını, No. 8), Derleyen: Tord Ollson, Elisabeth

yayınlandı)

Barnai, Jacob, The Sabbatean Movement? Social Perspective, Shazar Center

Sevi? piyesi yer almaktadır.

Subjectivity in Turkey?, Comparative Studies in Society and History, Ocak

3(1998).

188 sh.

, ?Documents et traditions sur Sabbatai Cevi et sa secte?, Revue des Etudes

Karakaşzade Rüşdü, Mehmed, ?Dönmeler hakkında -Yeni Gün

Serüven?, Tarih ve Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.50-62.

Anhanger], Berlin, 1912.

Goldstein, H., ?Sectes diverses issues des fragments du peuple Juif Caraites,

İstanbul, 2001, Zvi Geyik Yayınları, Minyatür, 104 sh.

Dönmelik!...(Musevilik "Yahudilik" ve İsevilik "Hristiyanlık" dinlerinin beklediği

Tarihi ve İçtimai Tetkik Tecrübesi, Semih LütfiKitabevi, İstanbul ,

Kanal 7, 22 Eylül 2000, ?İskele Sancak? programı, Katılımcılar: Mehmed Şevket

Zamantılı, Hüseyin, ?Dönmeler?, Yeni Devir, 5-10 Haziran 1979.

Liebes, Yahuda, ?A Crypto Judaeo-Christian Sect of Sabbatean Origin?,

çalışmalar da bu denemeye dahil edilmiştir.

Zorlu, Ilgaz, Selanikliler ve Şişli Terakki Yolsuzluğu, Temel Ofset, İstanbul,

Rycaut, Paul, Sir, The counterfeit Messiah; or False Christ, of The Jews at

Jewries, Harvey Goldberg , Indiana, 1996 içinde.

Asch, Sholem, Kiddush Ha-Shem and Sabbatai Sevi, Meridian Books ve the

Georgeon, François / Çeviren: Cüneyt Akalın, ?Müslüman ve Dönme Selanik?,

C. Sturtevant, Jun. & Co. for Amos Taylor., 1795.

Yesevizade, Yahudilik ve Dönmeler, Araştırma Yayınları, Özyılmaz Matbaası,

kitap Türkçeye kazandırılmadığı gibi alanında aşılmamış bir başyapıt olan Scholem?in

des Etudes Juives, Sayı 37, s.103.

Ben-Zvi giriş yazısını yazdı, , 1948.

, ?Sabbatai Cevi et Néhémia Hayyoun?, Revue des Etudes Juives, Cilt 36, s.

1979 (26 Şubat), S. 10, sh. 4-5.

Musa?nın Evlatları Cumhuriyet?in Yurttaşları, İletişim Yayınları, İstanbul,

Popkin, Richard, ?Three English Tellings of the Sabbatai Zevi Story?, Jewish

Bulletin, Bahar 1999, Cilt 23, S. 1, sh. 68-75.

Sabatai Sevi. The one, Pretended son? to the late Grand Signior; the other,

SABETAYCILIK KONUSUNDA BİR BİBLİYOGRAFYA DENEMESİ

Gövsa, İbrahim Alaettin, Sabatay Sevi - İzmirli Meşhur Sahte Mesih hakkında

?Dönmelik hakkında?, Sebilürreşad, İstanbul, 1924 , C. 23, S. 584,

Oriental Society, 117.4 (1997).

13-24 arası.

İstanbul, 2003 (10-18 Ocak), S.2003/2(116), s.17.

Peygamber mi?, Burak Yayınları, Ayyıldız Matbaacılık, İstanbul, 2001, 431 sh.

Matsan, İstanbul, 2004, 220 sh.

Ruvsow, Z, ?The attendant af Sabbatai Sevi?, Tarbiz, 3 (1934).

Festival?, Turkish-Jewish Encounters, Mehmet Tutuncu , SOTA Haarlem,

Bu bibliyografya denemesinde gerek Türkiye?de ve gerekse yurtdışında bu alanda

s.3-7 / Temmuz 1984, s.8-12.

baskı zikredilmiştir).

C. 6, S. 140, sh. 226-231.

Kanuni Sultan Süleyman İsrael tarihinde önemli bir yere sahiptir. Onun döneminde Kudüs imar edilmiştir. Şehrin surları ünlü Mimar Sinan tarafından restore edilmiş ve şehre su getirilmiştir. Musevi tarhiçileri yaptıklarından dolayı Kanuni'yi Kral Şlomo'ya benzetirlerdi. Kanuni zamanında "Kahyalık" kurulmuştur. Musevi kahyanın görevi, mahalli idarelerden olan şikayeti saraya aktarmaktı.

2000, sh. 207-223.

İstanbul, sh. 1390-1392.

sh. 27-31.

çoğunluğu konuya ideolojik bir şekilde yaklaşmakta, akılcı ve bilimsel yöntemlere

Hakikati, Kültür Yayıncılık ve Dağıtım, Seçil Ofset, İstanbul, 2002 A43.

Matsan, İstanbul, 2002, 366s.

Kutay, Cemal, ?1666'da İzmir'de taç giymesinden üç yüz yıl sonra kapalı örfler

Edib, E. , ?Müslümanlığa suikast - bir Yahudi dönmesi neler yaptı?,

cereyanlar?, Tarih Konuşuyor, İstanbul, Şubat 1965 / Ocak 1966, C. III+IV, S.

içinde: Sabatay Sevi ve dönmelik!?, Cemal Kutay'ın Tarih Sohbetleri, İstanbul,

Kanal 7, 20 Mayıs 2004, ?Açık Açık? programı. Katılımcılar Aytunç Altındal,

Journal of Jewish Thought and Philosophy, 4 (1994), 171-183.

Yeniçer ocağının 1826 yılında yok edilmesi museviler için kurtuluş olmuştur. Son zamanlarda anarşi yuvasına dönüşen bu ocağın mensupları, musevi mahallelerinde olan çoğu yangına sebep olmuşlardır. Ayrıca şantaj yoluyla çok kere haksız menfaatler elde etmişlerdir. Yeniçeriler yüzünden cemaatin saygın üç maliyecisi idam edilmiştir. Acıman, Yehezel Gabay ve Çelebi Behor Kamona yeniçerilerin zorlamasıyla yeniçeri ocağının para işlerini yürütmüşler ve sarrafbaşılıklarını yapmışlardır. Her iç maliyeci zamanlar sarayın içine girerek sarrafbaşılığına yükselmişlerdir. O sıralarda, Babıalide muvcut musevi-ermeni sorunu, Artin Kazas'ın zorlamasıyla iftiraya dönüşmüş ve üç musevi yeniçerilere yardım ettikleri gerekçesiyle idam edildi. Özellikle hayır sever Karmona'nın idamı cemaatte büyük üzüntüye sebep olmuş, uzun yıllar Tişa Be Av'da sinagoglarda ruhuna dualar okunmuştur. Bu olaylardan etkilenen cemaat, uzun yıllar devlet idaresinde görev almaktan kaçınmıştır.

Aydın, Mustafa, ?Cemaatini arayan Sabetaycı?, Aksiyon, İstanbul, 2 Eylül 2000,

Wolfson, Eliot, ?The Engenderment of Messianic Politics: Symbolic Significance

The Jewish Quarterly Review, Cilt LIII, 1962-1963, sh. 219-225.

Vajda, Georges, ?Autour du Mouvement Sabbataiste?, Revue Des Etudes Juives,

Eren, Betül, ?Mehmed Şevket Eygi cevapladı: Yahudi Türkler yahut

Saban, Giacomo, ?Sabbatean Genealogical Trees?, Kabbalah: Journal for the

(1335/1338), 15 s.

150-154.

Kanuni devrinde kabul edilen kapitülasyonlar sayesinde museviler çok kalkındı. Dış ülkelerle ve özellikle Fransa ile mal değişimini geliştirdiler. Güvene dayanan ve yabancı lisan gerektiren ticari müşavirlik, tercümanlık gibi meslekler musevilerce yapılıyordu. Musevi hakimler bilgileri ve sır tutmalarıyla yükseldiler.

10-11-12-13, sh. 55/77/125/139/153/174/190/205.

McKeon, Michael, ?Sabbatai Sevi in England?, Association of Jewish Studies

Juives, Cilt 37, s. 103.

III. Selim zamanında olan en önemli olay ise Çanakkale savunması için oluşturulan savunma grubuna musevilerin de alınmasıdır.

araştırma?, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara, 1987, S. 29,

Hofaat ha Shabtaut, naftuleha u-Sefiheha, Kudüs, 1967.

Sebilürreşad, İstanbul, Şubat 1953, C. VI, S. 144, sh. 292-294.

Danon, Abraham, ?Documents et traditions sur Sabbatai Cevi et sa secte?, Revue

Coutumes et Ses Adeptes), Zvi-Geyik Yayınları, Matsan, İstanbul, 2000, 168 sh.

History, Güz 1993, Cilt 7, S. 2, sh. 105-118.

II. Murad Musevi cemaatına büyük itimat ve yakınlık gösterdi. Padişah gayrimüslümlerden oluşan birlikler kurdu. Bu birlikler arasında Musevilerde bulunuyordu . Bu birliklere katılmak istemeyenler bir bedel karşılığı ile askerlikten muaf kalabiliyorlardı. Yunan bir tarihçinin dediğine göre : "Her zaman ve yüzyıllardan beri Türkiye Musevileri savaşlara katıldılar ve Osmanlı devletinin Avrupa'daki savaşlarında başarıya ulaşmaları için çok para harcadılar, zira bu yönetim altında dinlerinin icaplarını rahatlıkla yerine getirebileceklerini ve Musevi oldukları için maruz kalabilecekleri saldırılara karşı Türk devletinin onları koruyacaklarını biliyorlardı."

Niyazi?, s.81-88, Approaches to Judaism in Medieval Times, Cilt III, David

Gold, Avner, The Impostor, Publications Division Lakewood, New Jersey, 1985,

, ?La Secte des Deunmèh?, Revue des Etudes Juives, Cilt 35, s. 264.

2000 (4-10 Ağustos), S.2000/32, s.8-9.

TÜRKİYE?DE YAYINLANMIŞ KAYNAKLAR

, Cilt 38, S.223, s. 71-72 (John Freely?nin The Lost Messiah kitabının

Yayınları, Matsan, İstanbul, 2000, 200 sh. + fotograf

J. P. / Çeviren: Leyla İpeker, ?Sabetay Sevi'den bir mektup?, Şalom, İstanbul, 7

12, s. 307.

The False Messiah, The Life of Shabtai Zvi. Bu operanın ilk gösterimi 9-10

Saban, Giacomo, ?Ilgaz Zorlu, Evet Ben Selanikliyim? Türkiye Sabetaycılığı?

Düzdağ, M. Ertuğrul, Düşman Acımaz, İz Yayıncılık: 92 - M. Ertuğrul Düzdağ

88(1997), 43-56.

Özdalga, Katarina Randvere

Uğur, Ali, ?Dönmelik veya Sabataistlik?, Gençlik, Ankara, Ocak 1995, Yıl 3, S.

Sene 1, S. 19, sh. 5.

Scholem, Gershom G. / Çeviren: Doç. Dr. Abdurrahman Küçük, ?Gizli Yahudi

Evelin, John, History of the Three Late Famous Impostors, Padro Ottomano,

Princeton, 1973 .

kitabı ise maalesef kısaltılarak ve tahrif edilerek Türkçeye çevrilmiştir.1 Bunun

mezhebi?, Tarih ve Toplum, İstanbul, Aralık 1997, C. 28, S. 168, sh. 23-27. (Bu

Bali, Rıfat N., ?Bir Diğer Düşman: Dönmeler veya Gizli Yahudiler?, sh. 411-449,

Scholem, Gerschom G. / Çeviren: Abdurrahman Küçük, ?Avdetilerin

Zorlu, Ilgaz, Evet, Ben Selanikliyim (8. Baskı), Zvi Geyik Yayınları, Matsan

1989 içinde.

Danon, M, ?Amulettes Sabbatiennes?, , Paris, 1910.

olduklarını bilmiyor!?, Aksiyon, İstanbul, 26 Ağustos 2000, S. 299, sh. 20-23.

, S. 200011, sh. 36-39

17(1983), 267-307.

Hasırcı, Metin, ?Avdetilerin torunları?, Cuma, İstanbul, 1-7 Ekim 1999, S. 468,

1973.

Ortaylı, İlber, ?Osmanlı modernleşmesi ve Sabataycılık?, Tiryaki, İstanbul,

Cordoza?, , Exile and Diaspora, Kudüs, 1988.

, ?Sabbatai Cevi et Antoine Galland?, Revue des Etudes Juives, Cilt 18, s.

Kitaplığı: 8 - Yazılar: 3, Eramat Matbaası, İstanbul, 1994, 215 sh. (Sh.103-161:

Sabbateanism and its Metamorphoses, , Kudüs, 1982.

Mahmut Çetin. Sunucu Ayşe Böhürler.

Derviş, A. Haluk, ?Sabbetay Sevi olayı ve?Dönmeler?, Tarih ve Toplum,

Yayınları, Güryay Matbaası, İstanbul, 1977, 157 sh.

Ertuğrul Düzdağ Kitaplığı: 1, Eramat Matbaası, İstanbul, 1991, 462 sh. + 1 y. (Sh.

Juives, Cilt 41, s. 278.

Blumenthal , Atlanta, 1990 içinde.

Alpert, Reuven, Caught In The Crack, Encounters with The Jewish Muslims

la Turquie moderne. Leurs ordonnances?, YOD, 20 (84), sh. 57-72.

?Dönmelerin esrarı, Müzeyyen Hanım nişanlısının kendisini ikinci defa nasıl

Heyd, Uriel / Çeviren: Cengiz Şişman, ?Sabetay Sevi ile İlgili Bir Osmanlı

tuttu: ?Babam ilgilenmez ve tavsiye etmezdi?, Tarih ve Düşünce, İstanbul, 2000

2000, 20 sh.

, Paris, Eylül 1908, sh. 483-495.

Küçük, Abdurrahman , ?XVII. yüzyılda Osmanlı toplumunda Sabatay Tzevi

Haziran 1976, S. 12-25

Mayıs-Haziran 1935, Yıl 13, S. 5-6, sh. 120-122.

Nisan 1983 tarihlerinde New York, The Jewish Opera at the Y?da yapılmıştır. (Bu

1995, S. 4, sh. 49-58.

Rubens, Bernice, L?autre Messie, Editions du Félin, Paris, 1992, 448 SH..

TİYATRO OYUNLARI

Ozer, Leyb, Sefer Meashe Sabbatai Zvi, , ed. Sayı Shazar,

Freely, John, / Çeviren: Ayşegül Çetin Tekçe, Kayıp Mesih Sabetay Sevi?nin

İstanbul, 1925 , Sene 3, S. 120, sh. 4.

Kutay, Cemal, ?Türkiye'de Yahudilik, Masonluk, Dönmelik ve Siyonist

Gey Hizzayon, ?ASabbatian apocalypse from Yemen, written in 1666?. Gershom

Küçük, Abdurrahman, Dönmeler Tarihi, Hamle Basın Yayın, Çetin Ofset,

RIFAT N. BALİ

ROMANLAR

Popkin, Richard, ?Two unused sources about Sabbeati Zevi and his Effect on

felakete sürüklediğini hikaye ediyor?, Resimli Dünya, İstanbul, 1925 [1341 (15

Messiah of the Jews, in? 1666. With a brief account of the ground?. Of the

Küçük, Abdurrahman , ?Münafıklık ve Dönmelik üzerinde bir

S. , N., ?Les Deunmeh. Une secte judéo-musulmane de Salonique?, Revue

yayınlanan çalışmalar derlenmiştir. Yurtdışında yayınlanan çalışmaların son derece az

?Dönmeler, Honyus, Kuvaryus, Sazan?, Şems Matbaası, İstanbul, 1919

İstanbul, , 501 sh. + 1 y.

1893 yılında Abdülhamid hahambaşı Moşe Levi'yi Yıldız Sarayına davetle, İmparatorluğun zor durumda olduğunu söyleyerek, musevi gençlerinde orduya katılmalarını istemiştir. Hahambaşı, musevilerin bu şerefli görevi severek yapacaklarını söylemesi üzerine, sultan heyecanla sarayın kendisine ve bütün musevilere daima açık olduğunu bildirmiştir.

Koç, Yaşar Taşkın, ?Semitizm antisemitizmden daha da kötü?, Anadolu Gençlik,

Türkiye Cumhuriyetindeki izleri?, Virgül, İstanbul, Eylül 1998, S. 11, sh. 48-51.

Küçük, Yalçın, Şebeke?Network?, YGS Yayınları, 2000, 330 sh.

Hyperion, İstanbul Film Ajansı, La Sept/Sodaperega, Paris, 1992.

IV. Mehmet zamanında Köprülü Mehmet Paşa, musevi Yuda Moiz Berberi'yi Stockholm'e elçi tayin etti. Ruslara karşı Türk-İsveç dostluğunu geliştirmişlerdir.

present war between the Turk and the Venetian. Together with the cause of

İzmir, Mehmet Ali, ?Kimliğini Arayan Bir Sabetayist! ?, Gerçek Hayat,

Yeshua, Nasim, ?Philosophical background of the Sabbatian Thelogy of Avraham

Identity-Cultural, Religious and Social Perspectives, İstanbul, 1998 içinde.

, ?Sabbatai Cevi et Antoine Galland?, Revue des Etudes Juives, Cilt 20, s.

sonucunda tarihten toplum bilime kadar çok geniş bir alanı ilgilendiren bu konu

Koç, Yaşar Taşkın, ?Yalçın Küçük: 28 Şubat?ı Sabatayistler planladı?, Gerçek

Anton, Carl, Falschen Messiah Sabbathai Zebhi, 1752.

Smyrna; in The Year 1666. / Written by an English person of quality there

bilimsel alanla kısıtlı kalmayıp, edebiyat dünyasına da sirayet ettiğinden bu alandaki

Galante, Abraham, Un Poème Armenien Sur Sabbetai Sevi, S. A. De Papeterie

Elmaleh, Abraham, Shabtai Tsevi: Kitotav u-Seride tenuato ha-Meshihit be-

mühim ve şayan-ı dikkat bir mektup?, Resimli Dünya, İstanbul, 1925 [1341 (15

Review, 1963, 185-90.

Esad Mahmud, ?Dönmelerin esrarı, Selanikli dönme bir hanım mensup olduğu

SKY Türk, 27 Nisan 2004, ?Basın Toplantısı?, programı, Katılımcılar Aytunç

Buna karşılık musevi tebası her zaman bağlılık göstermiş ve her fırsatta devlete en iyi şekilde hizmet etmiştir. Günümüzde bile Osmanlı da olan bağlılık hala Türkiye-İsrael arasında devam etmektedir. Hiçbir zaman hiç biri birbirine ihanet etmemiştir. Türkler ve Museviler bütün tarih boyunca barış içindeydiler ve ömür boyuncada hep barış içinde olmaları için de dualarımız hiçbir zaman eksik olmayacaktır.

Bali, Rıfat N., ?Anılarda ve Söyleşilerde Sabetaycılar?, Tarih ve Toplum,

Barnai, Jacob, ?The Outbreak of Sabbateanism-the Eastern European Factor?,

İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.26-36.

Evliya Çelebi2ye göre de, Edirne'den getirtilen Museviler İstanbul'da, Mahalle-ul Yahudiyyin Edirneviyyin kurmuşturlar. Özellikle Hasköy ve Balat'a yerleştiler. Bu göçle gelen Museviler İstanbul'un ticarette gelişmesinde önemli bir rol oynadılar. O zamanlar Saray doktoruysa, Portekiz asıllı Moşe Amon'du . Fetihten birkaç gün sonra, Bizans hahambaşısı Mozi Capsali, Ortodoks patriğiyle birlikte divan üyeliğine tayin edildi. Deftertarlığa, Musevi Dr. Hekim Yakup atandı. Yekup Osmanlı devletine bulunduğu hizmetlerden dolayı vergiden muaf edilmiştir. Padişah'ın Boğazkesen'de 1452 yılının dördüncü ayında Rebi ül ahir tarihinde imzalamış olduğu fermanda şöyle demektedir:

1730-1773 dönemi, Osmanlı tarihinde musevilere karşı bazı ayrıcalık taşıyan kanunların çıkartıldığı tek dönemdir. Mesela Yeni Camii etrafında oturmaları, üç kattan yüksek ev inşa etmeleri yasaklanmıştı. 18. yüzyıl edebiyat dahil herşeyde museviler için kötü bir yüzyıl olmuştur. Hiçbir şey yapamıyorlardı.

Alqayam, Abraham, ?Sabbatai Sevi?s Holy Zohar?, , Kabbalah,

Makaleler?, Kabbalah: Journal for the Study of Jewish Mystical Texts, 5,

, Peamim, 1994.

Galante, Abraham, ?A propos d'un poème Arménien sur Sabbetai Sevi?,

Sabancalı, Hakkı, ?Selanikliler?, Yaşama Sanatı, İstanbul, Aralık 1994 - Ocak

Bazı tarihçilere göre Eretz-İsrael toprakları Osmanlılarca daha evvel alınsaydı, İspanyadan göç eden Museviler Edirne ve benzeri yerlere gideceklerine bu topraklara yerleşecek ve İsrael devleti çok daha evvel kurulacaktı. Ayrıca bugünkü nitelik ve büyüklükte bir Arap olayları da olmayabilirdi.

Swiderska, Hana, ?Theree Polish Pamphlets on Pseudo-Messiah Sabbatai Sevi?,

Juives, Cilt 34, s. 305.

19. yüzyılın sonunda, Rusya'da, 2. Dünya Savaşındaki nazi katliamı aratmayan bir yahudi katliamı başlamıştır. Rusyadan kaçan musevi göçmenlere Osmanlı İmparatorluğu daha evvel İspanyollara yaptığı gibi kapılarını açmıştır. Bu göçmenler İspanya göçmenlerinden farklı siyonist fikirlerle dolu olduklarından, Türkiye'den transit geçip Eretz-İsrael'e gidip, orada ilk organize tarım ünitelerini kurmuşlardır. Bu göçü başka bir bakış açısıyla ele alırsak, ne kadar kimse fark etmese de İsrael de az da olsa bir devlet kurma teşebbüsüne başlanma Osmanlıların Rus musevilerine kapılarını açmakla sağlanmıştır. Eğer onlar kapılarını açmasalardı Ruslar İsrael'e gidemeyeceklerdi. Rusyadan çıkan musevilerin aralarından ufak bir azınlık, Anadolu ve Trakyaya yerleşerek tarım alanında çalışmalar yapmışlardır. Birinci aliyayı takiben 1906-1907 yıllarında aralarında Songourion, Ben Tavi, Moşe Sharet gibi liderlerin bulunduğu ikinci göçmen grubu tekrar Türkiye yoluyla Eretz-İsrael'e, kutsal topraklara gitmişlerdir. Osmanlı devleti bu hareketlere hiçbir zaman engel olmamış ve elinden geldiğince yardım etmiştir.

2002, 44(1): sh. 137-158.

Bali, Rıfat N., ?Sabetaycılık Konusunda Bir Bibliyografya Denemesi?, Tarih ve

Ternar, Yeshim, Rembrant?s Model, Vehicule Press, Montreal, 1998, 171 sh.

1873 yılında Osmanlı topraklarını ziyaret eden hayırsever musevi Baron de hirş, musevilerin tren ve PTT de memur olarak çalıştırılmalarını sultandan rica etmiş ancak musevilerin bu hizmetleri yapabilecek yabancı lisanları bilmedikleri ortaya çıkmıştır. Bunu gören baron Allianca İsraelite'yi kurmuştur. Bu okullarda yabancı öğretim yapılmış orta seviyeli öğrencilere ise el sanatları dersi verilmiştir.

İstanbul, 27 Ekim - 17 Kasım 1993.

], C. 23, S. 585, sh. 203-205.

Gönüllü, Gani, ?Laiklik, Laikçilik ve Sabetaycılık?, Yeni Düşünce, İstanbul,

Toplum, Aralık 1997, Sayı 168, s.28-29.

Nassi, Gad, ?Exploring the Pagan and Otoman Roots of the?Sabbatean Lamb

Sancaktar, Hatice, ?Ilgaz Zorlu: Türk ulus devlet modeli, Sabetaycıları asimile

Moment, Washington DC, Ağustos 1992, Cilt 17, Sayı 4, sh. 42-51.

Doğan, D. Mehmet, ?Vel Asr...?, Yörünge, İstanbul, 27 Ocak - 3 Şubat 1991, Yıl

Mart 1951, S. 48-50, sh. 12 / 12.

(1335/1338), 15 sh.

Scholem, Gerschom, /Çeviren: Selahattin Ayaz, Sabatay Sevi?Mesih mi? Sahte

British Library Journal, 15 (1989), s.212-216.

Sabbatians), M. Attias tarafından çevrildi, G. Scholem tarafından notlandırıldı, I.

, Princeton University Press,

Press, Kudüs, 2000, 250 sh.

Galante, Abraham / Çev: Erdoğan Ağca, Sabetay Sevi ve Sabetaycıların

Dilipak, Abdurrahman, ?Bülbül Deresi?, Cuma, İstanbul, 7-13 Nisan 2000, S.

Almaz, Ahmet, Tarihin Esrarengiz Bir Sahifesi?Dönmeler? ve Dönmelerin

Kocabaş, Süleyman, Türkiye?de Gizli Tarih II? Dönmelik ve Dönmeler, Vatan

itibar etmemektedir. Aynı nedenle yabancı dillerde yayınlanmış onlarca makale ve

131 sh.

sh. 189-190.

Neyzi, Leyla, ?Selanikli Kim?, sh. 96-99, İstanbul?da Hatırlamak ve Unutmak

kaynakçası ise Sabetaycılık konusunu bilimsel açıdan inceleyecekler için apayrı bir

Kasım 2000 sayısında yeniden yayınlandı).

in Turkey Over the Dönme/Sabbateans?, The Turkish Studies Association

Sultan cemaatin daha iyi idaresini sağlamak amacıyla 1867 de "Hahamhane Nizamnamesi" ni kaleme aldırdı. Bu nizamnameye göre museviler seksen kişilik bir umumi meclis seçmektedirler. Bu meclisin altmış üyesi musevi mahallelerinde seçilmekte, bu kişilercede yirmi haham atanmaktadır. Hahambaşıysa, Edirne, Bursa, Selanik, Kahire, İskenderun, Bağdat gibi cemaatlerin hahambaşılarının katılmasıyla 120 kişilik bir meclis tarafından seçilmektedir. Bu şekilde seçilen ilk hahambaşı Yakir Geron, devamlı şekilde devlet protokolunda yer almış.

Zonne, Isaiah, ?New Material on Sabbatai Zevi from a Notebook of Abraham

BELGESEL FİLM VE TV PROGRAMI

Scholem, Gerschom, Sabbatai Tzvi: The Mystical Messiah, 1626-1676,

Nassi, Gad, ?Los Donmes?, Aki Yerushalayim, Kudüs, 1992, Sayı 46, s. 16-20.

Martin?s Press, New York, (s. 83-98 Dönmelerle ilgilidir).

Anadolu?da Vakit, 12-19 Mart 2002.

Herringman, 1669.

İstanbul, Temmuz 1988, C. 5, S. 59, sh. 29-31.

I. murat zamanı çok önemli bir dönemdi. Yaşadığı 1360-1389 yılları arasında imparatorluğun temeli atıldı ve ülke çok büyüdü. Bu dönemde Trakya fethedildi. 1365 yılında Edirneye giren Sultan Musevilerce büyük bir sevinç ve çoşkuyla karşılandı. Edirne'deki Musevi halkı fakir ve Bizans zulmünden çok çekmiş küçük bir cemaatti. Osmanlıların gelmesi onlar için bir kurtuluştu. Hatta yunancadan başka bir dil bilmeyen Edirneli Museviler kendilerine Türkçe'yi öğretmeleri için Bursalı dindaşlarından bazılarını kentlerine getirttiler. Edirne'nın başkent olmasıyla Almanya, Fransa ve İtalya'dan gelen Musevilerle birlikte Balkanların en büyük Musevi Cemaati doğdu. Edirne'deki Hahambaşı hepsinin Hahambaşısı yani tek otoritesi olarak kabul edildi. O zamanlar Edirne'de kurulan ve bir çeşit din akademisi anlayışı taşıyan "Yeşiva" , tüm Osmanlı şehirlerine açık bir eğitim merkeziydi. Polonya, Macaristan ve Rusya'dan öğrenciler bile buraya Musevi dini eğitimi almaya geliyorlardı. Bu okul sayesinde Musevileri temsil edecek hahamlar eğitiliyordu.

sevi?, Journal of Psychology and Judaism, 7(1982), s.5-25.

?Türkiye?de Yahudilik ve Sabataycılık?, Sunan; Ünal

İnanç, Katılımcı: Prof. Dr. Zekeriya Beyaz.

2001, S. 690/2001, sh. 36-38.

Musevi Dr. İshak Paşa Saray Hekimbaşısı oldu. Bu ilk resmi tayin olup, bu itimat bütün imparatorluk süresince devam etti. Padişah ayrıca Sultan İshak Paşa ve ailesini vergiden muaf tutacak bir ferman çıkardı. Bundan sonra Musevilerin saray doktorluğu gelenek boyutu kazandı ve birçok Musevi tıp uzamnı Bab-ı Ali'de görev yaptı.

Us et Coutumes de Ses Adeptes, S. A. De Papeterie Et d'Imprimerie (Fratelli

Falk, A. ?The messiah and the Qelippoth: On the Mental Illnesses of Sabbatai

18, s. 279.

Galante, Abraham , ?Abdul Hamid II et Sabbetai Sevi?, Hamenora,

Mısır valisi Ahmet Şaytan Paşa, Kanuni'ye karşı isyan ettiğinde, Mısır sarrafbaşısı Abraham Kastro'ya sultanın resminin paralardan çıkarılmasını emretti. Kastro durumu Sultan'a bildirdiğinden Ahmet Şeyta Paşa musevilerden öç almaya karar vererek musevi katliamına hazırlandı. Museviler korkulu günler yaşadılar. Neyse ki, Sultana bağlı kuvvetler, isyanı bastırdılar. Museviler bu kurtuluşlarını uzun yıllar Purum bayramında ayrıca "Purim del Cairo" adı altında kutlandı.

7(1947).

Fenton, Paul, ?A Document from the Internal Circles of Sabbateans in

IV. Murat devrinin en önemli olayı 1633 yılındaki büyük İstanbul yangınıdır. Bu yangında çoğu musevi mahalleleri yanmış ve o tarihe değin ayrı cemaatler halinde yaşayan Romaniot ve seferatlar karışmaya ve sinagoglarını birleştirmeye mecbur kalmışlardır. IV. Murat yeniçerilerin musevilere karşı başlattıkları bir kan iftirasını bizzat önlemiştir.

Hathaway, Jane, ?The Grand Vizier and the False Messiah: The Sabbatai Sevi

Matbaacılık, İstanbul, 2001, 272 sh. (Bu kitabın birçok baskısı vardır. En son

a prince of the Otoman family, but counterfeit. And the last, the suppos?d

İstanbul, Mayıs 1967, S. 5, sh. 280-298.

Barnai, Jacob, ?The Spread of the Sabbatean Movement in the Seventeen and

Galante, Abraham, ?Un document Grec sur Sabbetai Sevi?, Hamenora, İstanbul,

of the Seventeenth Century?, Pe?amim, 1995?

Edip, Eşref, ?Düzme Yahudi Mehdisi?, Sebilürreşad, İstanbul, Şubat 1953, C. 6,

Eygi, Abdurrahman Dilipak, Nükhet İpekçi, Sunucu: Ahmet Hakan.

cemaati: Türkiye Dönmeleri?, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi,

?Bir Sabetaycı'nın problemli düğünü?, Tarih ve Düşünce, İstanbul, 2000

, Brill 1998 içinde.

Neyzi, Leyla, ?Remembering to Forget: Sabbateanism, National Identity, and

Tarih ve Toplum, İstanbul, Mart 1992, C. 17, S. 99, sh. 2.

Schauffler, William G., ?Shabbatai Zevi and his Followers?, Journal of the

Et d'Imprimerie , İstanbul, 1934, 16 sh. (Bu risale ilk kez

Kahraman, Hüseyin ve Ümit, K. Taner, ?Yılların dönmeyenleri: Dönmeler?,

Mahamed Bei and Sabatai Sevi, viz. Padre Ottomano, Mahomed Bei, and

Sevilla-Sharon, Moshe, ?Los Donmes?, Aki Yerushalayim, Kudüs, Nisan 1984,

Demir, Adem ve Adakoğlu, Ali, ?Yalçın Küçük ile söyleşi: Sabetaycı Veliahtlar?,

Attias, M, Sirot ve Tishbahot shel haShabtaut (Songs and Hymns of the

Cumhurbaşkanı Olacak?, Gerçek Hayat, İstanbul, 2002 (12 Temmuz), Yıl 2,

Freimann, Aaron, Inyanei Sabbati Zwi, [Sabbatai Zebi und desen

İLK İSYAN: Bu devirde şimdiki komünizmi anımsatan "kadın hariç herşey müşterektir" sloganıyla isyan bayrağı açan Kadı Asker Bedrettin'in sağ kolu Museviden dönen Torlak Kemal'di. Cami camii propaganda yapan Kemal, 3000 dervişle birlikte idam edildi. bu devirde Museviler, İslam fikri ve yalantısıyla kaynaştılar. Bununla birlikte, Bizans zulmü altındaki eylemsizlikten sonra, Osmanlı yönetiminin hemen ilk yıllarında bir Musevinin olumlu ya da olumsuz bu denli ciddi ve faal bir rol oynama durumuna gelmiş olması kayda değer bir olaydır.

Mayıs 1968, S. 8, sh. 172-194.

, ?Sabbatai Cevi et les Juifs de Metz?, Revue des Etudes Juives, Cilt 7, s. 225.

Sohbetleri, İstanbul, Şubat 1967, S. 4, sh. 253-270.

Honyus, Kuvaryus, Sazan, Dönmeler, Şems Matbaası, İstanbul, 1919

Beneyahu, Meir, The Shabbatean Movement in Greece, , Kudüs,

Valensi, Raphael, ?Une Dunmeh Parle?, L?Arche, Paris, Nisan 1977, no. 241, s.

Ortaylı, İlber, ?Ottoman modernisation and Sabetaism?, sh. 97-104, Alevi

143-443: ?Dönmeler?)

Yüzyılın son yılı, 1699 da imzalanan Karlofça antlaşması ile Osmanlı İmparatorluğunun duraklama devri sona erdi ve gerileme devri başladı. Bu antlaşmayı imzalayan Türk heyetinde Dr. İsrail Konian vardı.

Yörük, M. Ali, ?Masonluk ve Sabataistlik? , Bizim Anadolu, İstanbul, 1 -

of the Otoman Reforms and the Haksala?, Sephardi and Middle Eastern

Haim), İstanbul, 1935, 125 sh. + 1 y.

Marcus, Jacob, ?Shabbethai Zebi, False messiah?, The Jews in the Medieval

Baer, Marc David,?Revealing a Hidden Community: Ilgaz Zorlu and the Debate

Menteş, Murat, ?Yahudi Yazar Rıfat N. Bali?ye Göre Sabetaycılar İhtida Etti?,

Kalyoncu, Cemal A., ?Cemil İpekçi: Sabatay Sevi'nin torunuyum?, Aksiyon,

Religionssekten Vorderasiens.?, Islamica, 1926, 2(2), s.200-218.

Osmanlı Musevileri, Avrupa'da yaşayan dindaşlarıyla kıyaslanmayacak derecede iyi bir hayat yaşıyorladı. Ticaret serbestliğine sahip oldukları gibi, istedikleri şekilde giyiniyorlar ve para harcayabiliyorlardı. İpek elbise giyme yasağı onlar için yoktu. Bu iyi hayatı gören iki mülteci David Caohen ve Kalman, Avrupa'da kötü şartlarda yaşayan dindaşlarının, Osmanlı topraklarına gelmelerini arzuladılar. Onların, ısrarıyla haham İsak Sarfati, Osmanlı İmparatorluğundaki hoşgörü ve iyi hayat şartlarını içeren mektubuyla Alman. musevilerini Osmanlı topraklarına davet etmiştir. Bu davet ile Macaristan, Sırbistan, Bosna, Kırım ve Almanyadan büyük gruplar ekın etti. Gelen bu kişiler çok sofu ve mutaasıptılar. Acaip kıyafetler içind eyaşıyorlardı. Neyse ki zamanla Osmanlı Musevileriyle kaynaştılar.

Ross, Dan, Acts of Faith? A Journey to the Fringes of Jewish Identity, St.

II (1937) 121-56; VI (1966) 419-56.

Danacıoğlu, Esra, ?Selanik Yahudileri ve dönmeler hakkında?, Toplumsal Tarih,

Gazetesi-?, Sebilürreşad, İstanbul, 1924 , C. 23, S. 583, sh. 170-

S. 300, sh. 24-26.

Şişman, Cengiz, ?Dönme Şarkı ve İlahileri?, Tarih ve Toplum, İstanbul, 2002

European Sources?, Dutch Jewish History, Cilt 2. Ed. Jozeph Michman, Kudüs,

Kasım 1998, S. 30, sh. 27-30.

söylenti, dedikodu ve rivayetlerin egemen olduğu bir ortama dönüşmüştür.

49, s. 76.

Kastein, Josef, The Messiah of Ismir Sabbatai Zevi, (İngilizceye çeviren

Epstein, A, ?Une Lettre D?Abraham ha-Yakhini à Nathan Gazali,? Revue Des

Sholem, Gershom Gerhard, Researches in Sabbateanism , Tel Aviv

1839 yılında Sultan Abdülmecid batıya açılma olan Tanzimat devrini Gülhane Hattı Şerifi ile başlatıyor ve 1856 yılında Gülhane Hattı Hümayunu ile verdiği hakları teyid ediyordu. Bu iki fermanın okuduğu törenlerde protokolde hahambaşı Moşe Fresko bulunuyordu. Bu fermanlar, musevilere mal ve can güvenliğini, din serbestliğini, vergi eşitliğini, mahalli idarelerde temsil edilmeyi sağlamış, musevi gençlerine askeri okullara girme hakkını vermiş ve bazı halkın kullandığı ve musevileri küçük düşüren lakapları yasaklamıştır. Hatta o kadar ayrıcalıklar verilmiş, dost gibi benimsenmişlerki 1847 yılında Sultan Mecit Kuleli Askeri tıp okulunu ziyaret ettiğinde musevi öğrencilerin yemeklerden dolayı okula gelmediklerini görünce onlar için özel haham nezaretinde kaşerut yemek hazırlattırmış ve Cuma günleri şabat olduğundan onlara okula gelmemelerini özellikle emretmiştir. 1840 yılında Şam ve Rodosta Hristiyanlar büyük çapta kan iftiraları olayları çıkartmışlardır. Bunun üzerine, sultanı ziyarete gelen frnasız hayırsever Moşe Montefiaori olaya sultanca el koymasını rica etmiştir. Sultan kardeş Sultan Abdülaziz'inde teyidiyle bir ferman yayınlayıp yapılan bu iftiraların halk tarafından inanılmasını buyurmuştur.

Düzdağ, M. Ertuğrul, ?Dönme kimdir? ?Dönmelik? nedir?, Tevhid, İstanbul,

tanıtımı).

Galip, Selahattin, Belgelerle Türkiye'de Dönmeler ve Dönmelik, Kıraçlı

Museviler, Bizans devrinde İstanbul'un Galata semtinde otururulardı. Fetih stratejisinde galata, özellikle deniz kuşatması yönünden önemli bir yer taşıyordu. Bazı tarihçiler, Musevilerin Bizans'ı desteklememeleri için, Fatih Sultan Mehmet'İn kendileriyle gizli bir antlaşma yaptığını ve sonraları bu antlaşmaya dayanarak, Musevilere din ve vicdan hürriyetini sağladığını iddia ederler. Fakat bu özgürlüğe rağmen Osmanlılar İstanbul'u aldıktan sonra, II. Mehmet yeni singogların inşaatını yasak etti. Ayrıca mevcut sinagogların imar edilebileceğini ve evlerin sinagoga dönüştürebileceğini ilan etti. Fatih'in Museviler lehinde bir tutum takınmış olmasının asıl nedeni, bu cemaatin Bizans'ın savaşı sırasında takınmış olduğu Türk taraftarı tutum değildir. Ondan önceki Osmanlı hükümdarı gibi Fatih de, musevilerin teknik yeteneklerini küçümsememiş ve yeni imparatorluğun kalifiye eleman ihtiyacını gözden kaçırmamıştır. Bu nedenle kenti alır almaz güvenilir bir milletin yerli Rum unsurlara karşı dengeleyici bir rol oynayacağı düşüncesinden hareketle, Musevileri kente yerleşmeye davet etmiş ve bu amaçla imparatorluk kentlerine tamimler yollayarak, İstanbul'un Musevilere açık olduğunu ilan etmiştir. Hatta Fatih, buraya yerleşecek Musevilere "evler, tarlalar, bağlar.." vaad etmiştir. Bunun üzerine de bir çok Musevi İstanbul'a göç etmiştir. Gariban Ordusunda Museviler, Fatih zamanında da dövüştüler. Translivanya seferinde Samuel Sonsino büyük yararlılık göstererek Raih Capistran'ın kafasını kesen kişidir.

, ?Un des moyens de Sabbatai Cevi pour s?imposer aux Juifs?, Revue des

Molho, Raphael, ?On Sabbatai Sevi and His Sect? , Ha?Olam,

Yamenu Eleh, Kudüs, 1947.

Ankara, 1988, S. 30, sh. 217-244.

Gövsa, İbrahim Alaettin, ?Sabatay Sevi?, Meşhur Adamlar Ansiklopedisi,

16. yüzyıl Osmanlı Musevilerinin en parlak dönemidir. O tarihlerde Osmanlı topraklarını ziyaret eden Romanyalı bir memur hatıra defterine şöyle yazmıştır: "Yahudiler her istedikleri yere seyahat etme ve istedikleri gibi çalışma hürriyetine sahiptiler. Hristiyan ülkelerinin aksine herkes evinde, dükkanında ya da sokakta ticaret yapabilir. İstanbul'da Musevilerin matbaası var. İstedikleri kitabı basarlar. Padişah doktoru Musevidir. Başkasının yanına bile almaz. Museviler, kendi dindaşlarına dilencilik yaptırmıyor. Adamları var evden eve gidip para topluyor ve fakirlerini geçindiriyorlar..."

Eghteenth Centuries?, Communications in the Jewish Diaspora: Pre Modern

Kutay, Cemal, ?Sene: 1648 İzmir'de genç bir Haham: Sabatay Sevi ve

Teşrin-i Sani)], S. 15/3, sh. 3-4.

Gerçek Hayat, İstanbul, 2002 (2 Ağustos), S.2002-31 (93), s.14-15.

Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.63-68.

Connection?, Los Muestros, Brüksel, Eylül 1993, S. 12, sh. 20-21.

124 sh.

sh. 20-21.

105-106.

, S. 200011, sh. 21-22.

Relation de la Veritable Imposture du faux Messie des Juifs. Anonim.

Adrianople?, , Pe?amim, 44(1990)

Macar, Elçin, ?Selanik Dönmelerinin Yaşayan Son Simgesi Yeni Cami?, Tarih ve

geçmişin tek yadigarı?, Tarih ve Toplum, İstanbul, Aralık 1997, C. 28, S. 168,

Bensabat-Amzalak, Moses, Shabbethai Sevi, Lizbon, 1925, 14 sh.

Nassi, Gad, ?Three Sabbatean Objects?, Turkish-Jewish Encounters, Mehmet

Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.15-21.

bir bölümü, temsili mahiyette, bu bibliyografyada yer almaktadır. Scholem?in

1450-1490 arası Edirne'de yaşayan Mordehay Comtino "Keter Tora" aslı tevratı tafsir eden ve ortaçağ yazarlarından olup ve şimdiye kadar kimsenin eleştirmediği "Ben Ezra" nın görüşlerinin tartışan bir kitap yayınladı. Mordehay ayrıca İstanbul'un alınmasına şahit olmuş kent liderlerinden biridir. İstanbul'da doğdu, din dışında astronomi ve matematik adında çalışmalar yapmıştır.

Ankara, 5, (59), Temmuz 1988, s. 37-38.

Baer, Marc David, ?Tarih?in Esrarengiz Bir Sahifesi?, Tarih ve Toplum,

bilgiyi ve opera broşürünün kopyasını veren Ilgaz Zorlu?ya teşekkür ederim.)

Edip, Eşref, ?Türkiye'de dönmelik tarihçesi ?,

Galante, Abraham , ?A propos de Sabbetai Sevi?, Hamenora, İstanbul,

Nehama, Joseph, ?Sabbatai Cevi et Les Sabbateens de Salonique?, Revue Des

Ben-Zvi, Itzhak, The Exiled and the Redeemed, The Jewish Publication Society of

World, Sophia Menache , Brill, 1996.

1 Şubat 2002, sh. 18-23.

Bali, Rıfat N., ?Sabetaycılar Hakkında Milliyetçi Şiirler?, Tarih ve Toplum,

Nebraska, 1992 içinde.

İstanbul, 1986 , S. 30, sh. 9-14.

of Turkey, Wandering Soul Press, Spring Valley, NY, 2002.

Belgesi?, Tarih ve Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.7-9.

Danon, M. ?Une Secte Judéo-Musulmane en Turquie?, Revue des Etudes Juives,

Liebes, Yahuda, ?Sabatai Sevi?sa attitude towards his on Conversion? Sefunot,

Institut Universitaire d?Etudes du Judaisme Martin Buber, Brüksel, 1984, 26 sh.

İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.44-47.

Altındal, Mehmed Şevket Eygi.

Aydın, Mustafa, ?Yahudi araştırmacı-Yazar Rıfat N. Bali: ?Sabetaycılar ne

American Oriental Society, Cilt 2, George P. Putnam, New York ve Londra,

İslam hukukunda, Hz. Muhammed'in vaaz ettiği DHİMMA kaideleribe uygun olarak müslüman cemaatinde yaşayan musevilerin gösterdikleri sadakate karşılık can ve mal güvenlikleri sağlanmıştır. Bütün Osmanlı tarihi boyunca Osmanlı padişahları bu kaideye hep sadık kalmışlar ve musevi cemaatinin her zaman can ve mal güvenliğini sağlamıştırlar. Bunun dışında musevilere din ve vicdan, ticaret, yerleşme, seyahat özgürlükleri dahil bütün hürriyetlerini tanımışlardır. Devletin bütün tarih boyunca hiç antisemitik bir olay yarattığına rastlanmamıştır. Hristiyan cemaatinin yaratmaya çalıştığı olaylar ise her zaman saray ve sultan tarafından engellenmiştir. Ayrıca Avrupa ülkeleri dahil dünyanın her yerindeki ıstırap çeken musevilere kapıları her zaman açık olmuştur.

I. Mehmet döneminde İzmir fethedildi fakat orada yaşayan Musevi'ye rastlanmadı. Fetihten sonra civar kasabalarda yaşayan Musevi topluluklar İzmir'e taşındılar ve bu merkezi din açısından önemli bir merkez haline getirdiler.

Nassi, Gad, ?Secret Muslim Jews Await Their Messiah Shabbetai Tzvi?,

?Les?Deunmes?, Les Cahiers de l?Alliance Israelite Universelle, Mayıs 1954,

Sadık, Dönmelerin Hakikati, Karabet Matbaası, İstanbul, 1919 (1335), 32 sh.

Küçük, Abdurrahman, ?Dönme?, İslam Ansiklopedisi, 1994, C. 9, sh. 518-520.

resident; soon after the affair happened, Kene- : Printed by

Kasım 2000, S. 200011, sh. 24-27.

Gerçek Hayat, İstanbul, 2004 (6-12 Şubat), Sayı 2004-06 (172), s. 9.

Galante, Abraham, Nouveaux Documents Sur Sabbetai Sevi Organisation et

Roth, Cecil, ?New light on the apostasy of Sabbatai Sevi,? Jewish Quarterly

çıkar?, Sebil, İstanbul, 10 Aralık 1976, S. 50, sh. 4.

Radensky, Paul Ira, Leyb?Ben Ozer?s Bashraybung Fun Shabsai Tsvi: An

?Dönmeler ?, Mihrab, 1924 [1340

Amarillo, Abraham, ?Sabbatean Document form the Saul Amarillo? Sefunot,

Gelenekleri, (Nouveaux Documents sur Sabbetai Sevi Organisation et Us et

Hamenora dergisinin Temmuz-Ağustos-Eylül 1934 tarihli sayısında yayınlandı)

Sephiha, Haim Vidal, ?Les Deunmés, ces?marranes? de l?ex-empire ottoman et de

? Birey, Bellek ve Aidiyet, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1999 içinde.

Geçit Kitabevi, Matbaa Beta A. Ş., İstanbul, 2004, 399 sh.

Barnai, Jacob, ?From Sabbateanism to Modernization: Otoman Jewry on the Eve

?Abdi İpekçi'nin kızı Nükhet İpekçi, Sabetaycılar ile ilgili son tartışmalara ışık

1925 , S. 16/4, sh. 12.

?Dönme meselesi imzasıyla aldığımız son derece

S. 145, sh. 318-319.

Kiras, İbrahim, ?Bütün Kötüler Dönme Olamaz? Bütün Dönmeler Kötü Olamaz?,

?Dönmelere dair?, Sebilürreşad, İstanbul, 1924 , C. 23, S. 586, sh.

Avignon, Michel Chastel, 1667. 51 s. (by Jacques Becherand, 1667 sch. 5084)

History, 8(1994).

(15 Eylül)], S. 13, sh. 4-6.

Fenton, Paul, ?Shabbatay Sebi and His Muslim Contemporary Muhammed an-

du Monde Musulman, La Maison Scientifique du Maroc, Cilt 6, Ernest Leroux

Huntley Patterson), John Lane The Bodley Head Ltd., Londra, 1931, 346 sh.

220-221.

Sultanın, batıya kapı açtırdığı bir devirde museviler, rum ve ermenilerin aksine gelişip asra uyacak yerde fanatizme kapılmışlar ve devletteki etkinlikleri diğer azınlıklara kaptırmışlardır. Sultan Abdülaziz zamanında patlak veren fanatizm-aydın veya akrişkomando ihtilafı 1854 yılında Hasköy Peripaşa ilkokulunun açılmasıyla başlamıştır. Fransızca da okutan bu okul fanatik çevrelerce kınanmış, çocuklarımızı hristiyanlaştırıyorlar kampanyasıyla boykot edilmiştir. Batı uygarlığının musevi cemaatine girmesini isteyen Avram de Kamondo Hasköy okulunu desteklemiştir. Bunun üzerine Kamondo, Haham Akriş tarafından aforoz edilmiştir. Kamando nüfusunu kullanarak Hahamı tutuklatmıştır. Bunu duyan 10.00 kadar Akriş taraflı musevi, Hasköy Balat sahillerinden kayıklarla hareket ederek bir Cuma günü, Eyüp Camiisinden namazdan dönen sultanın yolunu kestiler ve kendisinden Akriş'in affını istediler. Böylece Haham Akriş'i serbest bıraktılar. Bu olay ile Osmanlı da yaşayan musevilerin ne kadar birbirlerine bağlı olduklarını ve Saray ayrıcada Padişah üzerindeki etkilerinin ne kadar kuvvetli olduğunu çok iyi bir şekilde görebiliriz.

?Dönmelik meselesi, Rüşdü Karakaş Beye cevap?, Resimli Dünya, İstanbul,

Yayınları tarafından ayrı ayrı yayınlandı).

Alqayam, Abraham, ?Bury my Faith: A letter from Shabbetai Zevi in Exile?,

sh. 58-67

Düzdağ, Ertuğrul, ?Dönmeler ve dönmelik?, Milli Gazete, İstanbul, 10-23 Ocak

hareketi?, Milli Eğitim ve Kültür, Ankara, Mart 1983, C. 5, S. 20, sh. 36-

Hamursuz Bayramı özel sayısı, 1947.

Teşrin-i Sani)], Sene 3, S. 115/116, sh. 5 ve 4.

Mısıroğlu, Kadir, ?Kemalist inkilab'ın anatomisi - Selanik'den ne çıkar bol Yahudi

2001 içinde.

Baer, Marc David / Çev: Esra Özyürek, ?Osmanlı Musevilerinin mesihi ve onun

çeviri makale Tarih ve Düşünce dergisinin Kasım 2000 tarihli sayısında tekrar

Sebilürreşad, İstanbul, Haziran-Temmuz-Ağustos-Eylül 1948, C. 1, S. 4-5-8-9-

, ?Sabbatai Cevi et Hottinger?, Revue des Etudes Juives, Cilt 20, s. 266.

İzini Sürerken, , Remzi Kitabevi, İstanbul, 2002, 318 s.

1660 yılında ikinci bir yangın musevileri tamamen barınaksız bıraktı. Saray bostancıbaşısı musevilere acıyarak, onları Üsküdar'a sultanın bahçelerinde misafir etti. O tarihlerde Avrupa musevilerinin güç şartları devam ediyordu. Devamlı baskılar altında yaşayan museviler sabırsızlıkla Mesih'in geleceği kurtuluş gününü bekliyorlardı. Bu devir Mosianik fikirlerin en güç kazandığı ve sahte Mesih'lerin çıktığı devirdir. Avrupdaki dindaşlarının inim inim inlerken, musevilerin cennetten farksız bir hayat yaşadığı İzmir'de tarihin en büyük sahte Mesih'inin çıkması hayretler verici bir olaydı. Bunlar Sabetay Sevi ve Tavi'dir. Sabetay Sevi olayı sahte peygamber fırtınasının en büyüğüdür.

Şişman, Cengiz, ?Sabetaycılığın Osmanlı ve Türkiye Serüveni?, Tarih ve

Modern Critical Views on Gershom G. Scholem, Harold Bloom ,

mevcuttur).

34, sh. 11-12.

Aydın, Mustafa, ?Sebataycılık Yahudi dininin bir parçasıdır?, Matbuat, İstanbul,

beklediği Son Mesih'e ait tarihi vesikalar ve sonrası...)?, Cemal Kutay'ın Tarih

Saban, Giacomo, ?Residui di Tradizioni Sabbatiane Ancora Presenti in Turchia?,

İstanbul, Mart 1990, C. 13, S. 75, sh. 16-18.

Tütüncü , Haarlem, 2001 içinde.

Vasiyeti?, Tarih ve Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s. 37-43.

"Bu fermanı yazmamın nedeni, biliginlerin şanı ve doktorların tacı, zamanın Galen ve Hipokratı, Musevi doktor Yakub'u ve bütün zürriyetini... benden sonraki sultanların koyacakları dahil bütün vergilerden muaf kılmaktır. Yukarıda zikredilen kişilerden belirtilen talep edenler, Tanrı'nın, meleklerin ve insanların gazabına uğrasın"

Sevilla-Şaron, Moşe / Çev: İnci Kut, ?Dönmeler?, Tarih ve Düşünce, İstanbul,

Küçük, Yalçın, Tekelistan, YGS Yayınları, 2000, 365 sh.

Gönüllü, Gani, ?Laiklik, laikçilik ve Sabetaycılık?, Yeni Düşünce, 4-10 Ağustos

Kanal 7, 10 Şubat 1999, ?Sabetayizm?in Arka Planı?, Sunan; Süleyman

Selanik 1850-1918, , İstanbul, 1988, s. 86-103,

Yavuz Sultan Selim zamanında fetih doğuya kaydı. 1516 yılında Eretz-İsrael Osmanlı topraklarına katıldı. Bu Museviler için çok büyük bir olaydı çünkü onlar için bir kurtuluştu. Osmanlılardan evvel Mamelüklerin elinde olan İsrael son zamanlarında çok kötü ve bunalımlı yıllar yaşadı. Bedevi ayaklanmaları, dört veba salgınları, çekirge afeti, yer sarsıntıları ülkeyi harabeye çevirmişti. Osmanlıların gelmesiyle özellikle Kudüs ve diğer bütün şehirler canlandılar. Nüfus 300 aileden 2000 aileye çıktı. Bu mıntıkalarda bütün para işleri Musevilerce yürütülmeye başladı. Sarrarbaşı, parabasanlar museviler arasından seçildi. O tarihlerde saray doktoru Jozef Amon'du.

1851, sh. 3-26.

Orhan Bey, döneminde Bursa'ya gelen Museviler'e çalışma ve yerleşme hürriyetleri dahil bütün hakları en geniş anlamda tanıdı. Museviler birarada yaşamak için "Yahudi Mahallesi" kurdular. Hatta Bursa Musevi cemaati o kadar genişledi ki, burada bir sinagog inşa etme gereğini bile hissettiler. Bunun üzerine Orhan Bey özel bir ferman çıkartarak kentte bir sinagogun kruulmasına izin verdi. Bu sinagog Türkiye'nin en eski ve halen ayakta kalan sinagogu ETZ HAYİMdir. Museviler servetlerine göre yılda 10-20-40 dirhem yıllık kişi başına haraç öderlerdi. Bu haraç cemaat başı tarafından toplu olarak yatırılıp ve kişi sayısının doğruluğu yeminle sağlanırdı. Haraç miktarı, aynı zamanda o zamanki Musevi nüfusunu gösterirdi.

Gutman, Claude, La Folle Rumeur de Smyrne, Gallimard, 1988, 276 sh.

1978.

Bu nedenle kovuluşları, musevi dünyası için çok büyük bir şok oldu. 200.000 museviden 90.000'i Sultan II. Beyazıd'a başvurdu. Sultan: " Bu Krala nasıl akıllı ve uslu Fernando diyebiliyorsunuz? Kendi ülkesini yoksullaştırıyor, benimkini zenginleştiriyor." Sözüyle kapılarını büyük bir zevkle Musevilere açtı. Yayınladığı bir ferman ile de gelen Musevilere kötü davrananların idam edileceği belirtildi. Gelen Museviler özellikle İstanbul, Selanik ve Edirne'ye yerleştiler. Küçük bir grup ise Eretz-İsrael'e yani Kudüs ve Sfat'a yerleşti.

Museviler arasında Kanuni devrinde tarihe geçmiş iki ünlü kişi: Donna Gracia Mendez ile Don Josef Nasi'dir.

Edip, Eşref, ?Dönmeliğin Türkleştirilmesi?, Sebilürreşad, İstanbul, Aralık 1952,

1497-1498 yıllarında ise Portekiz musevilerinin göçü başladı. Ancak bu kişiler, servetleriyle gelebildiler ve özellikle Edirne, Selanikl ve İzmir'e cemaatlar kurdular. Gelen bu iki grupta yeni vatanlarında büyük bir zevk ve istikrarla çalıştılar.

America, Philadelphia, 1961. (s.110-128 Sabetaycılarla ilgilidir.)

İstanbul, Temmuz-Ağustos-Eylül 1934, Yıl 12, S. 7-8-9, sh. 147-150.

Safi, Ahmed / Yayına Hazırlayan: M. Ertuğrul Düzdağ, Dönmeler Adeti,

Jewish Sects, Religious Movements, Political Parties, Menahem Mor ,

Freely, John, The Lost Messiah, Viking, Londra, 2001, 275 sh.

?Dönmelere dair -Mihrab Mecmuası?, Sebilürreşad, İstanbul, 1924 [1340

''Selanik Dönmeleri?, Resimli Gazete, İstanbul, 1924 ,

Noyes) Sabbatai Zevi, The Jewish Publication of America, Philadelphia, 1930,

Ben-Zvi, Yitshak, ?The Sabbatheans at the present time? Metzudah VII, Londra,

X. X. ?Shabbathai Zevi and His Followers?, Journal of American Oriental

Sultan II. Mahmut ise " Musevilerin sadece sinagogda musevi olmalarını arzu ederiz. Sinagog dışında aynı siyasal haklara sahip olmalarını, dört kürekli kayıklarla boğazı geçmlerini isterim." sözleriyle musevilere çok yakınlık göstermiştir.

hazinedir. Sabetay Sevi?nin gizemli şahsiyeti ve Sabetaycılığın uyandırdığı ilgi sadece

Gordlevsky, W., ?Zur Frage Uber die?Donme?: Die Rolle Der Juden in den

Mayıs 1998, Yıl 3, S. 24, sh. 9-18. (Bu makale Tarih ve Düşünce dergisinin

Haziran 1989, S. 2093, sh. 2.

Rovigo?, , Sefunot, 1960.

, S. 200011, sh. 23.

cemaatin bütün esrar ve adatını ifşa ediyor?, Resimli Dünya, İstanbul, 1925 [1341

Baer, Marc David, ?Kayıp Mesihi Aramak?, Tarih ve Toplum, İstanbul, 2002

Lewis, Geoffrey L. & Roth, Cecil, ?New Light on the Apostasy of Sabbatai Zevi?,

Einhorn, Itzhak, ?Three Shabbatean Plates?, , Pe?amim, 44(1990).

Samaritains, Falascha, Bene Israel, Donmes, Marranes?, Hamenora, İstanbul,

Controversy and the Otoman Reform in Egypt?, Journal of the American

Eygi, Mehmed Şevket, Yahudi Türkler Yahut Sabetaycılar, Zvi-Geyik

Galip, Selahattin, Bütün Yönleriyle Dönmeler ve Dönmeleki Sabetay Sevi,

YURTDIŞINDA YAYINLANMIŞ KAYNAKLAR

Ş. Ü. , ?Dönmeliğin romanı (1-2)?, Büyük Doğu, İstanbul, 16 Şubat - 2

Sholem, Gershom Gerhard, Studies and Texts Concerning the History of

, Cilt 38, S.223, s.12-14.

of Sabbatai Sevi?s Coronation?, Tward the Millenium, P. Shafer&M. Cohen

2 Şubat 1923 de Mustafa Kemal, Rafael Amado adında bir musevinin sorduğu soruya şöyle bir cevap vermiştir: " Museviler bağlılık göstermişlerdir, istikbalde bizimle beraber mesut yaşayacaklardır." Bu cevap bütün museiv halkını çok memnun etmiş ve 597 yıllık Osmanlı musevilerinin tarihini noktalamıştır.

S. 83, sh. 4-7.

Düzdağ, M. Ertuğrul, Yakın Tarihimizde Gözli Çehreler, Zvi Geyik Yayınları,

Küçük, Abdurrahman, ?Genel hatlarıyla Dönmeler ve Dönmelik tarihi?, İslam,

Amentüsü?, Tarih ve Toplum, İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.223, s.48-49.

İstanbul, 18 Eylül 1999, S. 250, sh. 33-38.

Ekim-Kasım-Aralık 1936, Yıl 14, S. 10-11-12, sh. 159-162.

Yayınları, Bayrak Yayıncılık-Matbaacılık San. Ve Tic. Ltd. Şti., İstanbul, 2001,

İstanbul, Eylül 1967, S. 6, sh. 290-319.

Opçin, Tuncay, ?Üsküdar'daki Selanik?, Aksiyon, İstanbul, 2 Eylül 1995, Yıl 1, S.

III. Mehmet döneminde Sadrazam Siyavuş Paşanın doktoru Dr. Benveniste idi. İspanya ile olan ilişkilerde Gabriel Bonaventura tarafından yürütülürdü. 1603-1617 yıllarında tahtta bulunan I. Ahmet'i yakalandığı çiçek hastalığını tedavi eden ve ölümden kurtaran Dr. Natan Eskenazinin eşi Boula İkeatiydi. Doktorun bir reçetesi sayesinde sultanı kurtaran Boula, bu hizmetine karşılık, Karaköy'deki Saint-Benoit manastırı papazları tarafından zorla hristiyan yapılmak istenen musevi çocuklarını sultan emriyle kurtarmıştır.

Menteş, Murat, ?Sabetayist Ilgaz Zorlu Hayal Gücünü Zorluyor: Rahşan Ecevit

Hayat, 8 Mart 2002, sh. 26-28.

Danon, M. / Çeviren: Rıfat N. Bali, ?Türkiye'de bir mezhep Yahudi-Müslüman

''Sabetaycılık medyanın gündeminde?, Tarih ve Düşünce, İstanbul, 2000

Sephiha, Haim Vidal, Le Judéo-Espagnol de Sabbatay Tsevi et des Deunmes,

the?. Exile of the Jews out of the empire of Persia. In the Savoy: H.

1, S. 13, sh. 5.

1529 yılında Osmanlı orduları Macaristan! a girdiklerinde, Budapeşte şehrinin anahtarı Kanuni'ye musevi Ben Şelemo tarafından teslim edildi. Bu hareketinden duygulanan Dultan, yayınladığı ferman Ben Şelemo ailesini ve yakınları Alamanesleri vergiden muaf tuttu.

''Selanik Dönmelerinin duası (1-2)?, Resimli Gazete, İstanbul, 1925 [1341 (14/21

Galante, Avram , ?Sabetay Sevi hakkında Ermenice bir şiir?, Tarih ve

düzeyinde meşgul etmesine rağmen bu konuda yayınlanan makale ve kitapların ezici

Bu asırda yaşayan museviler özellikle ticaret ile meşgul olmuşlardır. Selanik musevileri kumaş için boya imalinde, Bursa musevileriyse kumaşçılıkta çok ilerlemiş ve sivrilmişlerdi. Bunun yanı sıra Osmanlıda banka, sarraflık, tercümanlık, bilirkişilik, doktorluk, eczacılık gibi meslekler musevilerce yapılıyordu. Devlet memuriyetinde ise özellikle gümrüklerde görev yapıyorlardı. Ticaret ile upraşan her şirkette mutalak musevi bir danışman bulunurdu. İşinden çıkarılan herhangi bir dindaşının yerine geçen musevi dininden aforoz ediliyordu.

1987.

Ecoles de L?Alliance Israélite, 5 (1902), s.289-323.

, ?Sabbatai Cevi son chiffre?, Revue des Etudes Juives, Cilt 27, s. 144.

28 Eylül1972.

Düzdağ, M. Ertuğrul, Yakın Tarihimizde Dönmelik ve Dönmeler, Zvi Geyik,

Son Osmanlı Padişahı Vahdettin, ABD'nin yardımını sağmalaması amacıyla hahambaşı Hayim Nahamu'yu Amerika'ya yollamak istmeiş ancak çok parlak bir diplomat olan Nehum, Avrupa da düşmen kuvvetlerince durdurulmuş dolayısıylada tarihi görevini yerine getirememiştir. İstiklal Savaşı süresince museviler, bağlılık göstermişler, özellikle Anadolu cemaatleri kurtuluş kuvvetlerinin yanında yer almışlardır.

sh. 14-15.

Pamukçiyan, Kevork, ?Sabetay Sevi hakkında Ermenice şiirin müellifi kimdir?,

Koloğlu, Orhan, ?Marran?dan Sabetaycı?ya Avdeti?den Dönme?ye 350 Yıllık

1961 (5), 235-75.

Polakoff, S., Sabbatai Zewi, Welt-Verlag, Berlin, 1927, 300 sh.

Annuario del Collego Rabbinico Italiano, 1988-1991, S. 3, sh. 117-131.

Kutay, Cemal, ?Sene:1666 İzmirde beklenen mesih taç giydi! Sabatay Sevi ve

S.2002-28, s.16-17.

Spivak, Isaac, Ha-Mashiah me-Izmir Shabtai Tsevi: Shelosh meot Shanah le-

Saban, Giacomo, ?Sabbatai Sevi as Seen by a Contemporary Travellew?, Jewish

, ?Sabbatai Cevi et les marranes d?Amsterdam?, Revue des Etudes Juives, Cilt

Scholem, Gerschom G. / Çeviren: Cengiz Şişman, ?New Yorklu Bir Sabetayistin

Temmuz 1926, Yıl 4, S. 6, sh. 205-209.

Şişman, Cengiz , ?Gonca-ı Edeb?den iki Söz?, Tarih ve Toplum, İstanbul,

S. 200011, sh. 8-20.

Stavroulakis, Nikos, ?Shabbetai Zevi and the Donmeh of Thessaloniki?, Forum-

İslam, İstanbul, Temmuz 1988, S. 59, sh. 33.

, ?Une Pièce diplomatique vénitienne sur Sabbatai Cevi?, Revue des Etudes

İstanbul, 2002 , Cilt 38, S.23, s.24-25 .

Dönmelik!... (Musevilik "Yahudilik" ve İsevilik "Hiristiyanlık" dinlerinin

Brunhes, Jean, ?Dönmeler?, Mihrab, 1924 , S. 5, sh.

Sanatkar bir padişah olan III. Murat zamanında İstanbul'da çok güzel köşkler inşaa edilmiştir. Bu devirde museviler en güzel evlere sahip olmuşlar ve verdikleri aşırı işçilik yüzünden, sultanın azami inşaat işçiliğini tesbit edilmesine sebep olmuşlardır. İktisadi güçlüklerin baş gösterdiği bir sırada, musevi bir kadının 40.000 duka değerinde bir mücevher takıp gezmesi büyük tepki yaratmış sultan hiddet içinde tüm musevilerin ölümünü emretmiştir. Sadrazamın ve musevi Ester Kira'nın etkisiyle valide sultanın ricaları sayesinde emir değiştirilmişse de, musevilerin ipek giysi giymeleri yasaklanmıştı.

Toplum, İstanbul, Aralık 1991, C. 16, S. 96, sh. 44-49.

39, sh. 20-21.

Saka, Füsun, ?Türkiye?de ikinci Sabetay dönemi?, Tempo, İstanbul, 1-7 Mart

Reuven, Feingold, ?The story of Shabbetai Zevi as Related by a Spanish Converso

31 Mart 1492 yılında İspanya Karlı katolik Ferdinand ve Kraliçe İsabele, Musevileri İspanta'dan kovan meşhur fermanı yayınladılar. Kendilerine İspanya'yı terk için, üç ay gibi kısa bir süre tanıdılar. Ayrıcada yanlarına servetlerini almalarını yasakladılar. Museviler dünyasında, İspanya musevileri üstün ırk, ve Hazret-i Davut'un sülalesi kabul ediliyorlardı. Aşkenazlar, kötü koşullara alışıktı. Halbuki seferadlar en iyi koşullarda yaşıyor ve üstün mevkileri paylaşıyordu.

Bensason, Yomtov ve Coşkun, Erol Levi, ?Sabetay Sevi (1-2-3-4)?, Şalom,

Abdülhamid Dultan zamanında ABD ile ilişkileri güçlendirmeye başlamıştırlar. Bu güçlendirme için de sırasıyla iki elçi seçilmiştir. Bunlar Oskar Strauss ve Salamon Hirsch'dir. 1892 yılında İspanya musevilerinin, Osmanlı topraklarına gelişlerinin 400. Yıldönümü Pesah bayramında, bütün sinagoglarda kutlanılmıştır. Hahambaşı Moşe Levi Yıldız sarayında yapacağı metni Sultan! a sununca Sultan çok duygulanmıştır.

İlhan, Atilla, ?Birçok büyük gazeteyi kuran dönmelerdir. Bir konuşma?, İslam,

Blumental, Michèle ve Grosman, Michel, Sazanikos les Derniers Dönmehs,

Study of Jewish Mystical Texts, 4, 1999, sh. 61-74.

Nassi, Gad, ?The Young Turks Revolution, Sabbateans and the Zionist

Scolem , Qobes?al Yad, IV, New Series (1946) 103-41; III (1940 185-215;

Düzdağ, Ertuğrul, ?Sabatay Sevi ve dönmelik?, Sebil, İstanbul, 19 Mart - 18

Nassi, Gad, ?Sabetaycılık ve Osmanlı mistik geleneği?, Tarih ve Toplum,

Jewish Publication Society of America, 1959, 249 sh., (sh. 189-249?Sabbetai

Amasya'da Peash arifesi bir Rumun kaybolması kan iftirası ve büyük olaylara yol açmıştır. Bu olaylar saray tarafından önlemler alınarak, sona ermiştir.

Etudes Juives, Cilt 32, s. 108.

2002 , Cilt 38, S.223, s.10-11.

Davies, W. D., ?From Schweitzer to Scholem: Reflections on Sabbatai Sevi?,

(15 Kanun-i Sani)], S. 5, sh. 150-154.

26, s. 209.