Tabiin büyüklerindenAmr bin Dinar el-Cümahi, Ebu Zübeyr Muhammed, İbn-i Şihab ez-Zühri, hazret-i Ebu Bekr'in torunu Kasım bin Muhammed, Medine'nin meşhur alimlerinden Hişam bin Urve ve Yahya bin Said el-Ensari, Basra'daki en meşhur alimlerden Eyyub bin Keysan es-Sahtiyani, Katade bin Diame, Bekr bin Abdullah Müzeni.

Aslen İran'ın ileri gelenlerinden bir zatın neslinden olan İmam-ı A'zam Ebu Hanife'nin dedesi Zuta müslüman olup, hazret-i Ali'ye ikramlarda bulundu. Onun sohbetinde bulundu. Babası Sabit de hazret-iAli ile görüşüp sohbetinde bulundu. Hazret-i Ali Sabit'e ve onun neslinden gelecek kimselere hayır duada bulundu.

Hayvani zevklerine ve nefsinin arzularına düşkün kimselerle düşüp kalkma. Yalnız dine davet yolunda böyleleriyle birlikte bulunmakta bir mahzur yoktur. Oyun ve eğlence yerleri ile söğülüp sayılan yerlere gitme. Ezan okununca camiye gitmeye hazırlan.

Asil, ilim sahibi, salih ve kıymetli bir zatın oğlu olan İmam-ı A'zam'ın çocukluğu doğum yeri olan Kufe'de geçti. Ailesinden üstün bir terbiye alarak küçük yaşta Kur'an-ı kerimi ezberledi. Arab lisanının sarf, nahiv, şiir ve edebiyatını öğrenmeye başladı. Eshab-ı kiramdan Enes bin Malik, Abdullah bin Ebi Evfa, Vasıle bin Eska, Sehl bin Saide ve Ebü't-Tufeyl Amir bin Vasile'yi görerek onların sohbetlerinde bulundu. Bu zatlardan hadis-i şerif dinledi.

Dehri yine dedi ki: "Her var olanın muhakkak bir yeri vardır. O'nun yeri neresidir?" İmam-ı A'zam Ebu Hanife biraz süt getirtip; "Bu sütte yağ var mıdır?" buyurdu. Dehri; "Evet vardır." dedi. Ebu Hanife; "Yağ bu sütün neresindedir?" diye sorunca, dehri; "Hiçbir yerine mahsus değildir?" dedi. İmam-ı A'zamEbu Hanife hazretleri; "Yok olanın bir hali böyle olursa, göklerin ve yerlerin yaratıcısı daimi ve ebedi olanın hali niçin böyle olmasın?" buyurdu. Dehri yine cevap veremedi.

Bir defasında dünyaya kadim, yani dünyanın bir yaratıcısı yoktur diyen dehrilerden bir grup, İmam-ı A'zamEbu Hanife'yi öldürmek üzere geldiler. Bu topluluk, İmam-ı A'zam'la bir konuda münakaşa edelim ve onu yenip öyle öldürelim dediler. Ebu Hanife'nin yanına gelince onlara; "İçerisinde ağır ve çok kıymetli yük yükletilmiş, engin dalgalı bir denizde kaptansız bir geminin bulunmasına ne dersiniz?" diye sordu. O topluluk; "Böyle şey olur mu?" dediler. Ebu Hanife; "Her mevsim, hatta her gün, şekli, hali, işleri değişen, her gün bir başka şekilde görünen intizamı akıllara hayret veren bu dünyanın hakim bir yaratıcısı ve çok tedbirli bir sahibi olmadığına nasıl hükmedersiniz?" buyurdu. Gelenler, aldıkları ikna edici cevap karşısında düşündüklerine ve yaptıklarına pişman olup, tövbe ettiler. Dünyayı Allahü tealanın yarattığına inandılar ve kılıçlarını kınlarına sokup oradan ayrıldılar.

İmam-ı Şafii hazretleri; "Fıkıh ilminde mütehassıs olmak isteyen, Ebu Hanife'nin kitaplarını okusun." buyururdu. Abdullah bin Mübarek de; "Fıkıh ilminde Ebu Hanife gibi mütehassıs birini görmedim." buyurdu.

Nefsini her zaman murakabe edip gözet ve kontrol et. Ölümü hatırından çıkarma. Hocaların ve kendisinden ilim aldığın zatlar için Allahü tealadan af ve mağfiret dile. Kur'an-ı kerim okumaya devam et. Kabirleri, büyük zatları ve mübarek yerleri çokça ziyaret et.

Üçüncüsü: Bevil mi daha pis, yoksa meni mi? Bevil daha pisdir diye cevap verdi. Eğer ben ceddinin dinini kıyasla değiştirseydim bevilden sonra gusül, meniden sonra abdest alınmasını bildirirdim. Fakat ben hadise aykırı rey kullanarak, kıyas yaparak Resulullah efendimizin dinini değiştirmekten Allahü tealaya sığınırım. Böyle şeyden beniAllah korusun dedi. Nass olan yerde kıyas yapmadığını, delili bulunmayan meseleleri, delili bulunan meselelere benzeterek kıyas yaptığını söyleyince, Muhammed Bakır onu kucaklayıp alnından öptü.

Kufe dışında diğer ilim merkezlerine de giden İmam-ı A'zamEbu Hanife hazretleri bazan bir sene süren seyahatlerinde Mekke ve Medine'ye gitti. Bu beldelerin meşhur alimleriyle görüşüp onlardan ilim öğrendi. Elli beş defa hac yaptı.

SAĞIR, KÖR, DİLSİZ VE TOPAL HANIM!

Eshab-ı kiramdan İbn-i Abbas'ın ilmini Mekke fakihi Ata bin Ebi Rebah ve İkrime'den, hazret-i Ömer ve onun oğlu Abdullah'tan nakledilen ilimleri Abdullah bin Ömer'in azadlısı Nafi'den öğrendi. Böylece, Eshab-ı kiramdan İbn-i Mes'ud ve hazret-i Ali'den nakledilen ilimleri de buluşup görüştüğü Tabiinden öğrendi. İlimde hiç kimseye nasib olmayan yüksek bir dereceye ulaştı.

Tabiinden. İslam aleminde Eshab-ı kiramdan sonra yetişen evliyanın ve alimlerin en büyüklerinden. Ehl-i sünnetin reisi ve Hanefi mezhebinin kurucusudur. İsmi, Numan bin Sabit bin Zuta'dır. Ebu Hanife künyesiyle ve İmam-ı A'zam lakabıyla meşhur olmuştur. Kufe'de doğduğu için Kufi nisbesiyle bilinir. 699 (H.80) senesinde Kufe'de doğdu, 767 (H.150) senesinde Bağdat'ta vefat etti. KabriBağdat'ta olup, ziyaret yeridir.

Hanımının yanında yabancı kadınlardan konuşma. Sen başka kadınlardan bahsedince, o da kendinde yabancı erkeklerden söz etmek hakkını bulur.

İmam-ı A'zam'ın babası Sabit, daha bekar iken temiz ahlaklı, takva ve vera sahibiydi. Zühdü, salahı ve ilmi pekçoktu. Yüzünde bir nur vardı. Bir gün bir dere kenarında abdest alıyordu. Suda bir elma gördü. Elmayı alıp, abdestten sonra elinde olmayarak dişledi. Fakat tükrüğünde kan gördü. Kendi kendine; "Şimdiye kadar bana böyle bir hal olmamıştı. Buna sebep ısırdığım elma olmalı." dedi ve buna pişman oldu. Elma sahibini bulup helallaşmak için dere boyunca gitti. Nihayet ısırdığı elmanın ağacını buldu. Ağacın sahibini aradı. Onun cömerd ve ihsan sahibi biri olduğunu öğrendi. Oradakiler; "Çok cömert ve ihsan sahibidir. Elma ağacındaki bütün elmaları alsan, alma demez. Bir tane elmadan ne çıkar." dediler. Sabit aramalardan sonra, bahçenin sahibini buldu ve; "Ya elmanın parasını al, yahut helal et." dedi. Bahçe sahibi onun haramlardan ve şüphelilerden sakınma hususundaki gayretini görüp, hareketinin doğru olup olmadığını kontrol etmek istedi. Sabit'e; "Helal etmem için ne vereceksin?" diye sordu. Sabit; "Altın istersen altın, gümüş istersen gümüş." dedi. Bahçe sahibi; "Ben altın, gümüş istemem. Kıyamet gününde senden davacı olmamamı istiyorsan, bir teklifim var. Onu kabul edersen hakkımı helal ederim." dedi. Sabit; "Teklifin nedir?" diye sordu. Bahçe sahibi; "Benim bir kızım var; gözleri görmez, kulakları duymaz, dili söylemez, ayakları yürümez. Bunu sana nikah etmek istiyorum. Kabul edersen elmayı sana helal ederim. Yoksa, yarın kıyamet günü Allahü tealanın huzurunda seni mahcub ederim." dedi. Sabit kendi kendine; "Ey dininde sabit olan Sabit! Kıyamette tehlike ve sıkıntılara maruz kalmaktansa buna dünyada katlanmak daha iyidir." deyip kabul etti. Bahçe sahibi, teklifinin kabul edildiğini görünce, böyle bir kimseye kızını vereceği için çok sevindi. Nikahı yapıldı. Gece olunca Sabit üzüntü ile nikahlısının bulunduğu odaya girdi. Orada, gayet süslü, güzel, sağlam, görür, işitir, konuşur, yürür bir hanımla karşılaştı. Hanım efendi kalkıp Sabit'i karşıladı. Saygı dolu ifadelerle konuştu. Sabit kendi kendine; "Ya Rabbi! Bu ne iştir. Hayal mi yoksa rüya mı?" dedi. Hanımın kendi nikahlısı olduğundan şüphelenip odadan geri çıkmak istedi. Hanımı; "Niye çıkıyorsun ey Allahü tealanın sevgili kulu? Senin helalin benim!" dedi. Sabit ona; "Baban seni bana kötüledi. Kördür, sağırdır, dilsizdir, kötürümdür." diye tarif etti. Sen ise ne güzel yürüyorsun ve ne iyi konuşuyorsun. Niçin böyle söyledi. Şaştım doğrusu. Muhakkak bunda bir hikmet vardır." dedi. Nikahlısı kız; "Bu bir sırdır, izin ver açıklayayım. Babamın sözünde yalan yoktur. Dinini kayıran ve seven bir insandır. Seneler oluyor bu evden dışarı çıkmış değilim. Şimdiye kadar hiçbir yabancı, yüzümü görmedi. Ben de bir yabancı yüz görmedim. Bu sebeple gözlerim harama kördür. Kulağım bir yabancı sözü duymamış ve günah işlememiştir. Bunun için günaha karşı sağırdır. Ayaklarım günah yerlerine gitmez, bunun için kötürümüm. Dilimden hiç kötü söz, günaha sebeb olan bir kelime çıkmadı. Onun için dilsizim. Babamın sözlerindeki hikmet budur." dedi.

O PARAYI SANA HEDİYE ETMİŞTİM

Hasılı İmam-ı A'zam Ebu Hanife, İslamiyetin müslümanlardan doğru bir itikad , doğru bir amel ve güzel bir ahlak istediğini bildirmiş, ömrü boyunca bu kurtuluş yolunu anlatmıştır. Vefatından sonra da yetiştirdiği talebeleri ve kitapları asırlar boyunca gelen bütün müslümanlara ışık tutmuş ve rehber olmuştur.

Son asrın, zahir ve batın ilimlerinde kamil, dört mezhebin fıkıh bilgilerinde mahir, büyük alim Seyyid Abdülhakim Arvasi hazretleri buyurdu ki: "İmam-ı A'zam, İmam-ı Yusuf ve İmam-ı Muhammed de, Abdülkadir Geylani gibi büyük evliya idiler. Fakat alimler kendi aralarında taksim-i a'mel eylemişlerdir. Yani herbiri zamanında neyi bildirmek icab ettiyse onu bildirmişlerdir. İmam-ı A'zam zamanında fıkıh bilgisi unutuluyordu. Bunun için hep fıkıh üzerinde durdu. Tasavvuf hususunda pek konuşmadı. Yoksa Ebu Hanife nübüvvet ve vilayet yollarının kendisinde toplandığı, Cafer-i Sadık hazretlerinin huzurunda iki sene bulunup öyle feyiz, nur ve varidat-ı ilahiyyeye kavuşmuştur ki, bu büyük istifadesini; "O iki sene olmasaydı Nu'man helak olurdu." sözü ile anlatabildiler. Silsile-i zehebin en büyük halkasından olan Cafer-i Sadık'dan tasavvufu alıp, vilayetin en son makamına kavuşmuştur. Çünkü Ebu Hanife, Peygamber efendimizin varisidir. Hadis-i şerifte: "Alimler peygamberlerin varisleridir" buyruldu. Varis, her hususta veraset sahibi olduğundan zahiri ve batıni ilimlerde Peygamber efendimizin varisi olmuş olur. O halde her iki ilimde de kemalde idi."

İmam-ı A'zam bir gün yolda giderken onu gören bir adam, yüzünü ondan saklayıp başka bir yola saptı. Hemen o adamı çağırıp, neden yolunu değiştirdiğini sordu. Adam cevabında, size on bin akçe borcum var. Uzun zaman oldu ödeyemedim ve çok sıkıldım, utandım dedi. İmam-ı A'zam; "Sübhanallah, ben o parayı sana hediye etmiştim. Beni görüp sıkıldığın ve utandığın için hakkını helal et!" dedi. Bir defasında ortağına, sattığı mallar içinde kusurlu bir elbise olduğunu söyleyip, bunu satarken özrünü göstermesini tenbih etti. Fakat ortağı bu elbiseyi satarken elbisenin kusurunu söylemeyi unuttu. Satın alan kimseyi de tanımıyordu. İmam-ı A'zam durumu öğrenince o mallardan alınan doksan bin akçeyi sadaka olarak dağıttı. Çünkü o elbisenin parası da bütün elbiselerin parasına karışmıştı. Müşteri fakir veya ahbabından olursa onlardan kar almaz, malı aldığı fiyata verirdi.

"Ey Yakub ! Sultana saygı göster. Makam ve mevkıine hürmet et. İlmi bir mesele için seni çağırmadığı zaman yanına gitmekten kaçın. Çünkü ona gidip gelmeyi çoğaltırsan, itibar etmez olur.

ALİMLERİN KANI ZEHİRDİR

KAPTANSIZ GEMİ OLUR MU?

Bir defasında ihtiyar bir kadın gelip, ben fakirim, bana şu elbiseyi maliyeti fiyatına sat dedi. Dört dirhem ver, onu al deyince, bu elbisenin maliyetinin daha fazla olduğunu tahmin eden kadın; "Ben, ihtiyar bir kadıncağızım. Yoksa benimle böyle alay mı ediyorsun?" dedi. "Hayır, bunda alay yok." deyip elbiseyi ihtiyar kadına dört dirheme verdi. Bir malı satın alırken de, satarken de insanların hakkına riayet ederdi. Birisi ona satmak üzere bir elbise getirdi. Fiyatını sordu. O da yüz akçe istediğini söyleyince, İmam-ı A'zam bunun değeri yüz akçeden daha fazladır dedi. Satan kişi yüzer yüzer arttırarak dört yüze çıktı. Hayır daha fazla eder deyip, bu işten anlayan bir tüccar çağırarak, fiyat takdir ettirdi ve o elbiseyi beş yüz akçeye satın aldı.

Hoca ve üstadlarına hürmet et, onlara dil uzatma. İnsanlardan daima çekin. Allah için gizli halinde ne isen, açık durumda da öyle ol.

İtikadı bozuk olan Şii, Mutezili ve Hariciler de Kufe'de yaşıyorlardı. Eshab-ı kiramla görüşüp, onlardan Ehl-i sünnet itikadını ve din bilgilerini öğrenip nakleden Tabiin'in büyükleri de Kufe'de bulunuyorlardı. Çocukluğu ve ilk gençlik yılları böyle bir muhitte geçen İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretleri, önce babası gibi ticaretle meşgul olmaya başladı. Bir taraftan da sık sık alimlerin meclislerine giderek onları dinledi, ilimlerinden istifade etmeye çalıştı. Ehl-i sünnet itikadının yayılması için gayret eden alimlerin sapık ve bozuk fırka mensuplarıyla olan mücadele ve münazaralarını dinledi. Daha henüz ilim tahsiline başlamadığı halde sapık fırka mensuplarıyla münazaralarda bulundu. Katıldığı münazaralardaki ikna kabiliyeti ve üstün başarıları zamanının büyük alimlerinin dikkatini çekti. Bir cevher olduğunu anlayan alimler, onu ilim öğrenmeye teşvik ettiler.

İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretlerinin Kufe dışındaki diğer şehirlerde ilim öğrendiği hocalarından bazıları da şu zatlardır:

İmam-ı A'zam Ebu Hanife'nin başta gelen talebeleri; İmam-ı Ebu Yusuf ismiyle meşhur olanYakub binİbrahim, Muhammed Şeybani, Züfer bin Huzeyl, Hasan bin Ziyad, oğlu Hammad, Abdullah bin Mübarek, Veki' bin Cerrah, Ebu Amr Hafs bin Gıyas, Yahya bin Zekeriyya, Davud-i Tai, Esad bin Amr, Afiyet bin Yezid el-Advi, Kasım bin Ma'an, Ali bin Müshir, Hibban bin Ali gibi yüzlerce alimlerdir.

Mümin, Allahü tealanın kendisini devamlı murakabe ettiğini bilir. Kimsenin bulunmadığı bir yerde veya herkesin yanında olsun, mutlaka Allahü tealanın onu kontrol ettiğine inanır.

Büyük hadis alimi A'meş, İmam-ı A'zam Ebu Hanife'den birçok mesele sordu. İmam-ı A'zam, suallerinin herbiri için hadis-i şerifler okuyarak cevap verdi. A'meş, İmam-ı A'zam'ın hadis ilmindeki derin bilgisini görünce, "Ey fıkıh alimleri! Sizler mütehassıs tabib, biz hadis alimleri ise, eczacı gibiyiz! Hadisleri ve bunları rivayet edenleri biz söyleriz. Bizim söylediklerimizin manalarını siz anlarsınız!" dedi. "Ubeydullah bin Amr, büyük hadis alimi A'meş'in yanındaydı. Birisi gelip, birşey sordu. A'meş bunun cevabını düşünmeğe başladı. O esnada, İmam-ı A'zam Ebu Hanife geldi. A'meş, bu suali İmam'a sorup cevabını istedi. İmam-ıA'zam hemen geniş cevap verdi. A'meş, bu cevaba hayran olup, ya İmam! Bunu hangi hadisden çıkardın dedi. İmam-ı A'zam, bir hadis-i şerif okuyup, bundan çıkardım. Bunu senden işitmiştim dedi. İmam-ı Buhari, üç yüz bin hadis ezberlemişti. Bunlardan yalnız on iki bin kadarını kitaplarına yazdı. Çünkü; "Benim söylemediğimi hadis olarak bildiren, Cehennem'de çok acı azap görecektir." hadis-i şerifinin dehşetinden çok korkardı.

İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretleri ulum-ı aliyye denilen yüksek din ilimlerinde en üstün derecede alim idi. Kelam ilminde ve itikad bilgilerinde Ehl-i sünnetin reisidir. Tefsir ilminde müfessirlerin başı, üstadı derecesindeydi. Hadis ilminde ise büyük bir muhaddis ve derin ilim sahibiydi.

Dehri son olarak; "Şimdi O ne iş yapmakla meşguldür?" diye sordu. İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretleri buyurdu ki: "Sen bana bütün sualleri kürsüden sordun. Ben hepsine cevap verdim. Şimdi sen oradan bir kerecik inip benim yerime gel, ben kürsüye çıkayım ve oradan cevap vereyim." dedi. Dehri kürsüden inip Ebu Hanife kürsüye çıktı ve; "Allahü teala senin gibi bir müşebbihi yani Allahü tealayı diğer varlıklara benzeten kimseyi kürsüden indirir, benim gibi bir muvahhid yani Allahü tealayı her bakımdan tek ve bir bilen bir kimseyi kürsüye yükseltir. Şimdi O'nun işi budur." buyurdu ve Rahman suresinin yirmi sekizinci ayet-i kerimesinin sonunu okudu. Kendi sorduğu sorulara verilen cevaplar karşısında susan ve aciz kalan dehri, İmam-ı A'zam'a kendine soracağı soruların sorulmasına tahammül edemeyerek, söyleyecek söz bulamadı.

7) Tezkiretü'l-Evliya; s.129

Emevilerin son zamanlarında Emevi valisi, İmam-ı A'zam'a devlet idaresinde bir vazife vermek istedi ve bu hususta zorladı. Fakat İmam-ı A'zam bazı sebeplerden dolayı kabul edemeyeceğini bildirdi. Bunun üzerine hapsedilerek işkence yapıldı. Daha sonra serbest bırakılınca, 747 (H.130) yılında Mekke'ye gidip orada altı yıl kadar kaldı. Mekke'de de talebelere ders ve fetva vererek ilmi mütalaalar yaptı. Abbasilerin bir devlet haline gelip kuvvetlenmesinden sonra Kufe'ye döndü. Buradaki derslerine ömrünün son yıllarına kadar devam etti. Otuz yıllık müddet içinde verdiği derslerinde yetişen talebelerinin herbiri, o zaman çok genişlemiş olan İslam dünyasının her tarafına yayıldılar. Müftilik, müderrislik, kadılık gibi çeşitli vazifelerle büyük hizmetler yaptılar. Böylece Peygamber efendimizin bildirdiği yol olan Ehl-i sünnet itikadını ve fıkıh ilmini her tarafa yaydılar ve bu hususta kıymetli kitaplar yazdılar. İnsanlara doğru yolu gösterip saadete kavuşturdular. Bu hizmeti kendilerinden sonraki asırlara da aksettirdiler.

Hadis-i şerifte; "İman Süreyya yıldızına çıksa, Farisoğullarından biri elbette alıp getirir." buyruldu. İslam alimleri, bu hadis-i şerifin İmam-ı A'zam hakkında olduğunu bildirmiştir. Yine Buhari ve Müslim'de bildirilen bir hadis-i şerifte; "İnsanların en hayırlısı, benim asrımda bulunan müslümanlardır . Onlardan sonra en iyileri, onlardan sonra gelenlerdir . Onlardan sonra da onlardan sonra gelenlerdir... " buyruldu. İmam-ı A'zam da, bu hadis-i şerifle müjdelenen tabiinden ve onların da en üstünlerinden biridir. Hayrat-ül-Hisan, Mevdu'at-ül Ulum ve Dürrül-Muhtar'da yazılı hadis-i şeriflerde buyruldu ki: "Adem benimle öğündüğü gibi ben de ümmetimden bir kimse ile öğünürüm. İsmi Nu'man, künyesi Ebu Hanife'dir. O, ümmetimin ışığıdır."

Konu uzun ama hz. imam söz konusu olduğunda az bile,

İyi düşünüldüğünde bütün insanlığın dünya ve ahiret saadetini doğrudan doğruya ilgilendirdiği açıkça görülen bu çok mühim hizmet, İmam-ı A'zam'ın zamanında ve daha sonra yetişen mezheb imamları, İslam alimleri, evliyanın büyükleri tarafından da tazim ve şükranla yadedilmiştir, "Ehl-i sünnetin reisi", "İmam-ı A'zam= En büyük imam" adıyla anılmıştır.

"Dinin alış-veriş kısmını bilmeyen, haram lokmadan kurtulamaz ve ibadetlerin sevabını bulamaz. Zahmetleri boşa gider, azaba yakalanır ve çok pişman olur."

Yolda giderken sağa sola bakma. Daima önüne bakarak yürü. Münazara adabını bilmeyen ve iddialarını delilleriyle isbat edemeyen kimselerle söze girişmekten kaçın. Mevki ve makam peşinde koşan, halk arasındaki meselelere dalan ve bu suretle kendilerine şöhret ve menfaat sağlamak isteyenlerin sözlerine ve aralarına karışma. Çünkü onlar bu hususta seni haklı bilseler de, sözlerine önem vermezler. Şarlatanlıkları ile seni susturmak ve utandırmak isterler. Bir cemaat içinde bulunduğun zaman seni saygı ile öne geçirmedikçe kendiliğinden ileri safa geçme. Aynı şekilde muamele görmeden de mihraba geçip imam olma.

8) İbn-i Abidin; c.1, s.48-53

Vasıt şehrinde faziletli bir zat vardı, ismi idi. İsminin niçin böyle olduğu sorulduğunda, şöyle cevap vermiştir: "Annem öldüğü zaman ben karnında canlı olup henüz doğmamışım. Annemin cenazesi yıkanırken, benim anne karnında canlı olduğumu anlamışlar ve durumu İmam-ı A'zam'a, yani Nu'man bin Sabit'e bildirmişler, o da hemen kadının karnının sol tarafını yarın, çocuk oradadır, çıkarın demiştir. Doktor dediği gibi yapıp beni ölen anemin karnından çıkarmış, ben bunun için kendimi onun azatlı kölesi kabul eder, ona daima dua ederim."

Sabah olunca genç talebesi Numan bin Sabit, hocası Hammad'ın rahmetullahi aleyh huzuruna girdi. Hammad bin Ebi Süleyman müslümanları imandan uzaklaştırmaya çalışan dehriden ve gördüğü rüyadan bahsetti. Numan bin Sabit hocasının gerek dehri sebebiyle, gerekse gördüğü rüya sebebiyle üzüntülü ve endişeli olduğunu gördü. Hocasına üzüntüsünün sebebini sordu. Hocası her şeyi anlattı. Genç yaşta olan Ebu Hanife hocasına; "Elhamdülillahi teala. Rüyada gördüğünüz domuz, o pis ruhlu dehridir. Ağaç da ilim ağacıdır. Dalları o dehrinin hile ve tuzaklarına kapılan müslümanlardır. Ağacın gövdesi sizsiniz. O arslan yavrusu da benim. Allahü tealanın yardımı ile ben onu yenerim." dedi.

Hammad bin Ebi Süleyman ve İmam-ı A'zam Ebu Hanife münazara için insanların toplandıkları meydana gittiler. Dehri her zamanki gibi kürsüye çıkıp karşısına birisinin çıkmasını istedi. Daha çocuk denecek kadar genç olan İmam-ı A'zam Ebu Hanife onun karşısına çıktı. Dehri İmam-ı A'zam'ı görünce hakaret etmeye başladı. İmam-ı A'zam; "Hakareti bırak söyleyeceğini söyle de görüşelim." dedi. Dehri, İmam'ın cesaret ve aceleciliğini görünce hayret ederek, ona şöyle dedi: "Var olan şeyin başlangıcı ve sonu olmamak mümkün müdür?" İmam-ı A'zam şöyle cevap verdi:

Fıkıh ilmine nasıl başladığını talebesi Ebu Yusuf ve diğer talebelerinin bir sorusu üzerine şöyle anlatmıştır: "Bu, Allahü tealanın tevfik ve inayeti iledir. O'na daima hamdolsun. Ben ilim öğrenmeye başladığım zaman bütün ilimleri göz önüne aldım. Her birini kısım kısım okudum. Neticesini ve faydalarını düşündüm. Sonra fıkıh ilmine baktım. Onda alimler ve fakihler ile bir arada bulunmak, onlar gibi ahlaklı olmak var. Aynı zamanda farzları işlemek, dinin emirlerini yerine getirmek, ibadet etmek de fıkıhı bilmekle oluyor. Dünya ve ahiret onunla kaim... İbadet etmek isteyen onsuz yapamaz. Fıkıh, ilimle ameldir." İmam-ı A'zam, fıkıh ilmini Hammad bin Ebi Süleyman'dan öğrendi. Onun derslerini takib ederken huzurunda gayet edepli oturur, söylediği her şeyi ezberlerdi. Hocası talebelerini müzakere yoluyla yoklama yapınca, onun dersleri ezberlediğini görürdü ve benim yanımda ders halkasının başına Nu'man'dan başka kimse oturmayacak buyururdu.

İmam-ı A'zam'ın zamanında ve sonraki asırlarda yaşayan İslam alimleri hep onu medhetmişler, büyüklüğünü bildirmişlerdir. Abdullah ibni Mübarek anlatır: "Ebu Hanife, İmam-ı Malik'in yanına geldiğinde İmam-ı Malik ayağa kalkıp hürmet gösterdi. O gittikten sonra yanındakilere; "Bu zatı tanıyor musunuz? Bu zat, Ebu Hanife Nu'man bin Sabit'tir. Eğer şu ağaç direk altındır dese isbat eder." dedi. Sonra Süfyan-ı Sevri yanına geldi. Onu, Ebu Hanife'nin oturduğu yerden biraz daha aşağıya oturttu, çıktıktan sonra onun fıkıh alimi olduğunu anlattı."Yine Abdullah ibni Mübarek der ki: Hasan bin Ammare'yi Ebu Hanife ile birlikte gördüm. Ebu Hanife'ye şöyle diyordu: "Allahü tealaya yemin ederim ki fıkıhta senden iyi konuşanı, senden sabırlısını ve senden hazır cevab birini görmedim. Elbette sen fıkıhta söz söyleyenlerin efendisi ve reisisin. Senin hakkında kötü söyleyenler sana hased edenler, seni çekemeyenlerdir."

Seninle başkaları arasında bir toplantı akdedilir veya insanlar mescidde etrafını sarıp aranızda bazı meseleler görüşülürse, yahut onlar bu meselelerde senin bildiğinin aksini iddia ederlerse onlara hemen muhalefet etme. Sana bir şey sorulursa ona herkesin bildiği şekilde cevap ver! Sonra bu meselede şu veya bu şekilde görüş ve delillerin de bulunduğunu söyle. Senin bu türlü açıklamalarını dinleyen halk, hem senin, hem de başka türlü düşünenlerin değerini tanımış olur. Sana, bu görüş kimindir? diye sorarlarsa, fakihlerin bir kısmınındır, de. Onlar, verdiğin cevabı benimserler ve onu sürekli olarak yaparlarsa, senin kadrini daha iyi bilir ve mevkiine daha çok hürmet ederler...

İmam-ı A'zam ticaretle de uğraşırdı. Talebelerinin ihtiyaçlarını kendi kazancından karşılardı. Talebelerine son derece şefkatli davranır, onların ilimde iyi yetişmeleri için büyük titizlik gösterirdi. Talebelerini o kadar mükemmel yetiştirmişti ki, başkalarının uzun zamanda buldukları hükümleri onlar kısa zamanda bulurdu. Bir defasında onun ders usulünü ve talebelerini görmek için bir ilim heyeti Kufe'ye gelmişti. Aralarında Tabiinin büyüklerinin de bulunduğu bu heyet, onların bu üstünlüğünü, başarısını görerek büyük bir memnuniyetle ayrılmıştır. İmam-ı A'zam talebelerine; "Sizler benim kalbimin sevinci, hüznümün tesellisisiniz." buyururdu.

Cimrilikten sakın. Zira herkes cimrilere buğzeder. Onları sevmez. Aç gözlülük ve yalancılıktan sakın. Güzel huylu ol. İnsanları incitmekten kaçın. Her zaman her yerde temiz elbise giy. Dünyaya rağbeti ve hırsını azaltarak nefsini temizle. Dünya sevgisini içinden at. Kalbin temiz olsun.

Kelam ilmini öğrenip yüksek dereceye ulaştıktan sonra Hammad bin Ebi Süleyman'ın ders halkasına katılarak fıkıh ilmini tahsile başladı.

1) Menakıblar

Her halde Allahü tealadan kork, kötülüklerden korun. Emanetlere riayet et. Küçük-büyük, zengin-fakir herkese iyilik ve nasihatta bulun. Hiç kimseyi küçük görme. Vakarlı ol ve herkese değer ver. Ziyaretine gelenleri iyi karşıla. Meselelerine cevap ver. Eğer o, meselenin ehli ise ilim ile meşgul olur, değilse sana muhabbet ve sevgi besler.

6) Miftahu's-Seade; c.2, s.63

Bu hadisi Ebu Nuaym başka bir senetle de nakleder; bu ikinci nakilde şöyle der: İmam Cafer Sadık Ebu Hanife'den sordu ki: "Adam öldürmek mi daha büyüktür yoksa zina mı? Ebu Hanife, adam öldürmek, diye cevap verdi. İmam dedi ki Allah Teala adam öldürmede iki şahidi yeterli bilmiştir; ama zinada dört şahit istemiştir. Yine İmam Cafer Sadık sordu ki "Namaz mı daha önemlidir yoksa oruç mu? O namaz diye cevap verdi. Bunun üzerine İmam şöyle dedi: "Öyleyse neden kadın hayız olduğu zamandaki orucunu kaza etmesi gerekir, ama namazını kaza etmesi gerekmez? Yazıklar olsun sana kıyas nasıl doğru olabilir? Allah'tan kork ve dini kendi görüşünle kıyas etme."

11) Eshab-ı Kiram; (6. Baskı) s.325

Örneğin Hatip Bağdadi Meşhur tarih kitabında (13. cildinde) Mezahim b. Zefr'den naklediyor ki: Ebu Hanife'ye "Bu verdiğin fetvalar ve kitaplarında yazdığın bu konular, şüphesi olmayan hak mıdır?" diye sordum. Ebu Hanife: "Allah'a yemin ederim ki bilmiyorum. şüphesi olmayan bir batıl da olabilir" dedi.

"Her asırda ümmetimden yükselenler olacaktır. Ebu Hanife zamanının en yükseğidir."

4) Vefeyatü'l-A'yan

AyrıcaPeygamber efendimizin sallallahü aleyhi ve sellem torunlarından Zeyd bin Ali'den ve Muhammed Bakır'dan da ilim ve marifet öğrenen İmam-ı A'zam'a, Muhammed Bakır hazretleri buyurdu ki: "Ceddimin şeriatini bozanlar çoğaldığı zaman sen onu canlandıracaksın, sen korkanların kurtarıcısı, şaşıranların sığınağı olacaksın. Şaşıranları doğru yola çevireceksin. Allahü teala yardımcın olacak."

Allah bize, insanların mümin olanlarını sevmemizi, onlara karşı saygı beslememizi ve asla kırıcı olmamamızı, kalplerinde ne sakladıklarını bilemeyeceğimizi, hareketlerimizi buna göre ayarlamamızı emretmiştir.

Bu sözleri duyan Sabit bin Zuta Allahü tealaya şükretti ve; "Ya Rabbi! Sen her şeye gücü yetensin." dedi. Haramlardan ve şüphelilerden sakınma ve iffet esasları üzerine kurulan bu evlilikten; ilim, irfan ve takva sahibi olacak olan Numan isminde bir çocuk dünyaya geldi.

İmam-ı A'zam, kırk sene yatsı namazının abdesti ile sabah namazını kıldı. Elli beş defa hac yaptı, son haccında Kabe-i muazzama içine girip burada iki rekat namaz kıldı. Namazda bütün Kur'an-ı kerimi okudu. Sonra ağlayarak; "Ya Rabbi! Sana layık ibadet yapamadım. Fakat senin akıl ile anlaşılmayacağını iyi anladım. Hizmetimdeki kusurumu bu anlayışıma bağışla!" diyerek dua etti. O anda; "Ey Ebu Hanife, sen beni iyi tanıdın ve bana güzel hizmet ettin! Seni ve kıyamete kadar senin mezhebinde olup, yolunda gidenleri af ve mağfiret ettim." diye bir ses işitildi. Her gün ve her gece Kur'an-ı kerimi bir kere sonuna kadar okur, hatmederdi.

İmam-ı A'zamın meclisinde halk tarafından sorulan suallerin cevaplandırılması ve talebeler için verilen muntazam dersler olmak üzere iki türlü müzakere yapılırdı. Her gün sabah namazını, camide kılıp öğleye kadar sorulan sualleri cevaplandırır, fetva verirdi. Öğleden önce kaylule yapıp, bir miktar uyuyup, öğle namazından sonra, yatsıya kadar, talebelere ders verirdi. Yatsıdan sonra evine gidip biraz dinlenir, sonra tekrar camiye gelip sabaha kadar ibadet ederdi. Sorulan suallere cevap vermeden önce, mesele açık olarak müzakere edilir, talebeleri suali cevaplandırmaya çalışırdı. Meselenin müzakeresi bittikten sonra, kendisi yeniden ele alıp gerekli düzeltmeleri yapar ve konuyu iyice izah ve tasvir ettikten sonra cevaplandırırdı. Cevapları verildikten sonra da fetvayı bizzat söylemek suretiyle ve anlaşılır ifadelerle talebelerine yazdırırdı. Bu yazılar daha sonra fıkıh kaideleri haline gelmiştir.

Sultanın dostları ve tarafları ile buluşma. Etrafındakilerden uzaklaşırsan, şerefin ve merteben yerinde kalır. Halk önünde konuşma, yalnız sorduklarına cevap ver. Halk ve tüccar arasında da dini ve zaruri bilgiye aid olmayan sözlerden kaçın. Zira onlar, kötü zanda bulunabilirler ve yaklaşmanı kendilerinden rüşvet almana atfederler.

"Sayıları bilir misin?" Dehri; "Evet." deyince, İmam-ı A'zam; "Birden önce hangi sayı vardır?" dedi. Dehri; "Birden önce bir şey yoktur." dedi. Bunun üzerine İmam-ı A'zam buyurdu ki: "Mecazi olan bir yani bir sayısı sözünden önce bir şey olmayınca, hakiki bir olandan önce nasıl bir şey olabilir?" Bu söz üzerine dehri başka sorular sormaya başladı. Aralarında şu konuşmalar geçti: Dehri dedi ki: "Hakiki bir olanın yüzü hangi taraftadır? Çünkü her şey yönlerden yani sağ, sol, ön, arka, üst, alt yönlerinden bir yerde bulunur?" Ebu Hanife; "Mumu yakınca, ışığı hangi taraftadır?" diye sordu. Dehri; "Mumun ışığı her tarafta aynıdır." dedi. Bunun üzerine İmam-ı A'zam; "Mecazi olan bir nurun, ışığın hali böyle olursa, daimi ve ebedi olup, eni boyu olmayan, göklerin ve yerlerin nuru olanın hali nasıl olur?" buyurdu. Dehri cevap veremedi.

İmam-ı A'zam Ebu Hanife nefsine tam hakimdi. Lüzumsuz şeylerle asla uğraşmazdı. Ancak kendisi gibi büyük İslam alimlerinde görülen heybet, vakar ve ahlak-ı hamide ile her halükarda insanların kurtuluşu için çırpınırdı. Muarızlarına bile sabır, güler yüz, tatlılık ve sükunetle davranır, asla heyecan ve telaşa kapılmazdı. Keskin ve derin bir firaset sahibiydi. Bu haliyle insanların içlerinde gizledikleri şeylere nüfuz eder ve olayların sonuçlarını sezerdi.

İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretlerinin Kufe'de tahsil ettiği hocalarından bazıları şunlardır:

Talebelerinin önde gelenlerinden İmam-ı Ebu Yusuf'a şu vasiyette bulundu:

Talebesi Yusuf bin Halid es-Semti bir vazifeye tayin edilip, Basra'ya giderken, Ebu Hanife ona şu tavsiyelerde bulunmuştur: "Basra'ya vardığında halk seni karşılayacak, ziyaret ve tebrik edecek. Herkesin değer ve yerini tanı, ileri gelenlere ikramda bulun, ilim sahiplerine hürmet et, yaşlılara saygı, gençlere sevgi göster, halka yaklaş, fasıklardan uzaklaş, iyilerle düşüp kalk, Sultanı küçümseme, hiç bir kimseyi hafife alma. İnsanlığında kusur etme, sırrını hiç kimseye açma, iyice yakınlık peyda etmedikçe kimsenin arkadaşlığına güvenme, cimri ve alçak insanlarla ahbablık kurma, kötü olduğunu bildiğin hiç bir şeye ülfet etme!..

Gerek ilim meclisine gerek sohbetlerine uzaktan yakından gelen pekçok kimse ondan ilim ve marifet tahsil ettiler. Sohbetleri sırasında insanların müşküllerini cevaplandırdığı gibi gönüllerini ferahlatan nasihatlerde bulundu. Bir sohbeti sırasında, müminleri sevmekle ilgili olarak buyurdu ki:

Zalim sultan ve amirlerin yanında bulunma. Belki onlar yanında, doğru ve helal olmayan bir iş yaparlar da onları men edemezsin. Senin sustuğunu gören insanlar onların söz ve hareketlerinden o işin hak ve doğru olduğunu sanırlar.

İmam-ı A'zam'ın eserleri çok olup zamanımıza kadar gelenleri on tanedir. Aslında akaid ve fıkıh ilimlerinde rivayet edilen bütün meseleler onun eseridir. Bunlardan fıkıh bilgileri, Ebu Yusuf'un rivayeti ile ve bilhassa İmam-ı Muhammed Şeybani'nin toplayıp yazdığı Zahirür-rivaye denilen kitaplarla nakledilmiştir.

İmam-ı A'zam, bir gece rüyasında Peygamberimizin kabrini açmış, mübarek bedenine sıkıca sarılmıştı. Uyanınca bu fevkalade rüyasını Tabiinin büyüklerinden İbn-i Sirin'e anlattı. İbn-i Sirin; "Bu rüyanın sahibi sen değilsin, bunun sahibi Ebu Hanife olsa gerek." dedi. deyince, İbn-i Sirin, sırtını aç göreyim dedi. Sırtını açınca iki omuzu arasında bir "ben" gördü ve dedi.

İmam-ı Şafii: "Ben Ebu Hanife'den daha büyük fıkıh alimi bilmem, fıkıh öğrenmek isteyen onun talebesinin ilim meclisinde otursun, onlara hizmet etsin." buyurmuştur. Ahmed ibni Hanbel: "İmam-ı A'zam vera, zühd ve isar sahibi idi. Ahiret isteğinin çokluğunu kimse anlayacak derecede değildi." buyurmuştur. İmam-ı Malik'e, İmam-ı A'zam' dan bahsederken onu diğerlerinden daha çok medh ediyorsunuz?" dediklerinde: "Evet öyledir. Çünkü, insanlara ilmi ile faydalı olmakta, onun derecesi diğerleri ile mukayese edilemez. Bunun için ismi geçince, insanlar ona dua etsinler diye hep methederim." buyurmuştur. İmam-ı Gazali: "Ebu Hanife çok ibadet ederdi. Kuvvetli zühd sahibiydi. Marifeti tam bir arifdi. Takva sahibi olup, Allahü tealadan çok korkardı. Daima Allahü tealanın rızasında bulunmayı isterdi" buyurmuştur. Yahya Muaz-ı Razi anlatır: "Peygamber efendimizi rüyada gördüm ve ya Resulallah, seni nerede arayayım dedim. Cevabında: Beni, Ebu Hanife'nin ilminde ara, buyurdu." İmam-ı Rabbani hazretleri buyurur ki: "İmam-ı A'zam abdestin edeplerinden bir edebi terkettiği için kırk senelik namazını kaza etmiştir. Ebu Hanife takva sahibi, sünnete umakta ictihad ve istinbatta, şer'i delillerden hüküm çıkarmakta öyle bir dereceye kavuşmuştur ki, diğerleri bunu anlamaktan acizdirler. İmam-ı A'zam, hadis-i şerifleri ve Eshab-ı kiramın sözünü kendi reyine takdim ederdi." İmam-ı Rabbani hazretleri Mebde' ve Mead risalesinde de şöyle buyurur: "Büyük İmam Ebu Hanife'nin yüksek derecesinden takdir edilemeyen şanından ne yazayım. Müctehidlerin en vera sahibiydi. En müttekisi o idi. Şafii'den de, Malik'den de, İbn-i Hanbel'den de her bakımdan üstün idi."

İmam-ı A'zam Ebu Hanife'nin vera ve takvası daha çok olduğundan, hadis nakledebilmesi için çok ağır şartlar koymuştu. Ancak bu şartların bulunduğu hadis-i şerifi naklederdi."

Amir bin Şerahil eş-Şa'bi, Süleyman bin Mihran el-A'meş, Ebu İshak es-Sebii, Hakim bin Uteybe, Mansur bin Mu'temir et-Teymi

İmam-ı A'zam hazretleri, Allahü tealadan çok korkardı. Bu hususta şöyle buyurmuştur:

10) Tam İlmihal Seadet-i Ebediyye; (49. Baskı) s.1069

İmam-ı A'zam ayrıca ticaret yapardı. Onun kanaatkarlığı, cömertliği, emanete riayeti ve takvası ticaret muamelelerinde de daima kendini göstermiştir. Tacirler ona hayret ederler ve ticarette onu Ebu Bekir'e benzetirlerdi. Ticareti, ortakları ile beraber yapar, her yıl kazancının dört bin dirhemden fazlasını fakirlere dağıtır, alimlerin, muhaddislerin, talebelerinin bütün ihtiyaçlarını karşılar, ayrıca onlara para dağıtarak, tevazu ile; "Bunları ihtiyacınız olan yere sarf edin ve Allah'a hamdedin. Çünkü verdiğim bu mal hakikatte benim değildir, sizin nasibiniz olarak Allahü tealanın ihsan ve kereminden benim elimden size gönderdiğidir." buyururdu. Böylece ilim ehlini, maddi bakımdan başkalarına minnettar bırakmaz, rahat çalışmalarını temin ederdi. Kendi evine de bol harcar, evine harcettiği kadar da fakirlere sadaka verirdi. Zenginlere de hediyeler verirdi. Her Cuma günü anasının, babasının ruhu için fakirlere ayrıca yirmi altın dağıtırdı. Meclisine devam edenlerden birinin elbisesini çok eski gördü. İnsanlar dağılıncaya kadar oturmasını söyledi. Kalabalık dağılınca; "Şu seccadenin altındakileri al, kendine güzel bir elbise yaptır." buyurdu. Orada bin akçe vardı.

Ehl-i Beyt İmamlarının Ebu Hanife'nin içtihadının batıl temele dayandığını açıkça ifade ettikleri sabittir. Ebu Nuaym, meşhur Hilyet-ül Evliya kitabında (C.3, S.196) Amr b. Cemi'den şöyle nakleder: "Ben ve İbn-i Ebi Leyla ve Ebu Hanife, İmam Cafer Sadık'ın huzuruna gittik İmam, İbn-i Ebi Leyla'dan "Bu şahıs kimdir? diye sordu. İbn-i Ebi Leyla din hususunda bilinçli bir şahıstır diye cevap verdi. İmam: "Şayet o dini kendi görüşüyle kıyas ediyor? dedi. O "Evet" dedi. Sonra İmam kıyasın batıl olduğunu ispatlamak için ondan bazı sorular sordu. Ebu Hanife İmam'ın sorularını cevaplayamadı. İmam, o soruların cevabını verdikten sonra şöyle buyurdu: "Ey Nu'man babam, büyükbabamdan nakletmiştir ki, Peygamber şöyle buyurdu: "Din işlerinde ilk kıyas yoluna giden İblis'tir . Allah-u Teala ona: "Adem'e secde et", dedi. O ise "Ben ondan daha üstünüm; beni ateşten ve onu topraktan yaratmışsın" dedi. Her kim dinde kendi görüşüyle kıyas ederse Allah Teala onu kıyamet günü İblis'le birlikte kılar. Çünkü o, kıyasta ona uymuştur."

İmam-ı A'zam talebeleri arasında bulunduğu bir sırada vücudunu bir akrep soktu ve yere düştü. Talebeleri akrebi öldürmek isteyince; "Onu öldürmeyiniz, kendimi onunla tecrübe etmek istiyorum, bakalım haklarında hadis-i şerifte; "Alimlerin kanı zehirdir." buyrulan alimlere dahil miyim?" dedi. Talebeleri akrebe baktılar, kıvrandı, büzüldü ve hemen öldü.

İmam-ı A'zam Ebu Hanife bir gün zamanın alimlerinden Şa' bi'nin yanından geçiyordu. Şa'bi hazretleri onu yanına çağırıp; "Nereye devam ediyorsun?" diye sordu. O da; "Çarşıya, pazara devam ediyorum." dedi. Şa'bi hazretleri; "Hayır, maksadım o değil, alimlerden kimin dersine devam ediyorsun?" buyurdu. İmam-ı A'zam; "Hiçbirinin dersinde devamlı bulunmuyorum." dedi. Şa'bi hazretleri sözlerine devam ederek; "İlim ile uğraşmayı ve alimlerle görüşmeyi sakın ihmal etme. Ben senin zeki, akıllı ve kabiliyetli bir genç olduğunu görüyorum." buyurdu. Şa'bi hazretlerinin sözlerinin tesirinde kalan İmam-ı A'zam, çarşıyı pazarı bırakıp ilim yoluna yöneldi. Kufe'deki alimlerin ders halkalarına devam etmeye başladı. Şa'bi'nin ilim meclisine devam edip kelam ilmi ile münazara ilmini tahsil etti. Kısa zamanda bu ilimlerde ilerleyip parmakla gösterilecek bir dereceye ulaştı.

Tasavvuf ilmini de Silsile-i aliyye denilen evliyanın büyüklerinden olan Cafer-i Sadık'tan öğrendi. Onunla sohbet edip feyiz alarak tasavvufta yüksek makama ulaştı.

İslam dünyasında ilimleri ilk defa tedvin ve tasnif eden odur. Din bilgilerini isimleri altında ayırarak bu ilimlere ait kaideleri o tesbit etmiştir. Böylece onun asrında zuhur eden eski Yunan felsefesine ait kitapların tercüme edilmesiyle birlikte, bu kitaplarda yazılı bozuk sözlerin, fikirlerin din bilgileri arasına karıştırılmasını ve İslam dinine bid'atlerin sokulması tehlikesini bertaraf etti.

Çok gülme. Zira çok gülmek kalbini öldürür. Vakarlı bir şekilde yürü. Acele acele ve salına salına yürüme, işlerinde aceleci olma. Konuşurken yüksek konuşma, bağırıp çağırma. Daima kendin için sükun ve sükutu tercih et.

İmam-ı A'zam Ebu Hanife'nin doğup büyüdüğü Kufe şehri o devrin önemli ilim merkezlerindendi. Kufe'de pekçok Eshab-ı kiram yaşadı. Ayrıca çeşitli dinlere ve sapık inanışlara mensub insanlar da Kufe'yi kendilerine merkez seçmişlerdi.

İkincisi: Namaz mı daha faziletli, yoksa oruç mu? Namaz daha faziletli, diye cevap verdi. Eğer ben ceddinin dinini kıyasla değiştirseydim, kadın hayızdan temizlendikten sonra, namazını kaza etmesini söylerdim. Orucu kaza ettirmezdim. Fakat ben kıyasla böyle bir şey yapmıyorum.

Ali bin Asım diyor ki: "Ebu Hanife'nin ilmi, zamanındaki alimlerin ilimlerinin toplamı ile ölçülse, Ebu Hanife'nin ilmi fazla gelir."

İmam-ı A'zam'ın Hammad bin Ebi Süleyman'dan ilim tahsil ettiği sıralardaydı. O zamanki Bizans'ın hakim olduğu Anadolu tarafından bir dehri yani dünyanın kadim olduğunu ve bu dünyanın bir yaratıcısı olmadığını iddia eden bir kimse, İslam diyarına geldi. Anlattığı birçok akli delillerle dünyanın bir yaratıcısı olmadığını söyleyip Allahü tealanın varlığını inkar etti. İslamiyeti tam olarak bilmeyen bazı müslümanlar onun hilelerine aldanıp İslamiyetten ayrılmaya başladı. Dehri, İslam alimleriyle münazara etmek istediğini bildirerek meydan okudu. İmam-ı A'zam hazretlerinin hocası, dehri ile münazara edip onun bozuk fikirlerini çürütmek için karar verdi. Ancak eğer yenilirsem İslam dinine büyük zarar hasıl olup fesadı bütün dünyaya yayılacak diye de endişe ediyordu. Hammad bin Ebi Süleyman bu düşüncelerle yatağına uzanıp uyuduğu zaman rüyasında bir hınzırın gelip, bir ağacın bütün dallarını yediğini ve o ağacın yalnız gövdesinin kaldığını, o anda ağacın içinden bir arslan yavrusunun çıkıp o hınzırı parça parça ettiğini gördü.

BUNU SENİN VE BÜTÜN MÜSLÜMANLARIN İYİLİĞİ İÇİN YAPIYORUM

5) El-Cevahirü'l-Mudiyye; s.26

"Yüz elli senesinde dünyanın zineti gider." hadis-i şerifinin de, İmam-ı A'zam için olduğunu İslam alimleri bildirmiştir. Çünkü o tarihte İmam-ı A'zam gibi bir büyük vefat etmemişti. Mezhebi, İslam aleminin büyük bir kısmına yayıldı. Selçuklu Sultanı Melikşah'ın vezirlerinden Ebu Sa'd-i Harezmi, İmam-ı A'zam'ın kabri üzerine mükemmel bir türbe ve çevresinde bir medrese yaptırdı. Sonra Osmanlı padişahları bu türbeyi defalarca tamir ettirdi.

İshak bin Ebu Feda'dan nakl olunur: "İmam-ı Malik'i gördüm. İmam-ı A'zam'la el ele tutup beraber yürürlerdi. Camiye gelince kendisi durup önce İmam-ı A'zam'ın girmesini beklerdi." demiştir. Hakikate varmış evliyanın büyüklerinden Sehl bin Abdullah Tüsteri; "Eğer Musa ve İsa aleyhimesselamın kavimlerinde Ebu Hanife gibi alimler bulunsaydı bunlar doğru yoldan ayrılıp, dinlerini bozmazlardı." buyurmuştur.

2) Hayratü'l-Hisan

İmam-ı A'zam'ı çekemiyen biri, o'nu ve talebelerini nehir kenarında bulunan bahçesinde bir ziyafete davet etti. İmam-ı A'zam bu daveti kabul edip talebelerine ben ne yaparsam siz de onu yapın, diye tenbih etti. Oraya vardıklarında davet eden adam buyurun yemeğe deyince, İmam-ı A'zam ellerini yıkamak için nehire gitti, talebeleri de onu takib ettiler ve hocalarının bir müddet orada kalmasının sebebini merak etmeye başladılar. Sonra döndüklerinde, bir kedinin tabaklardaki yemeklerden yiyip zehirlendiğini görerek, yemeğin zehirli olduğunu ve hocalarının kerametini anladılar ve böylece bir sünnete, yani yemekten önce el yıkamaya uymanın bereketine kavuştular. Bunu gören davet sahibi, yaptığına pişman oldu. Özür dileyip, onu sevenler arasına katıldı.

İmam-ı A'zam'ın hocasıHammad bin Ebi Süleyman vefat edince, hocasının talebeleri, arkadaşları ve halkın ileri gelenleri, onun yerini dolduracak alimin, ancak İmam-ı A'zam'ın olduğunu görerek, ısrarla hocasının yerine geçmesini istediler. "İlmin ölmesini istemem." buyurup, ilim kürsüsüne oturdu. Hocası Hammad bin Ebi Süleyman'ın yerine müfti oldu ve talebe yetiştirmeğe başladı.

Zahiri ve manevi ilimlerde zamanının en büyük alimi olanİmam-ı A'zam bir gün Halife Mansur'un yanına girdi. Orada bulunan İsa bin Musa, Mansur'a; "Bugün dünyanın en büyük alimi bu zattır." dedi. Halife Mansur; "Ey Numan, bu ilmi kimden aldın?" diye sorunca; "Hazret-i Ömer'den ilim alanlar vasıtasıyla hazret-i Ömer'den, hazret-i Ali'den ilim alanlar vasıtasıyla hazret-i Ali'den, Abdullah bin Mes'ud'dan ilim alanlar vasıtasıyla da Abdullah bin Mes'ud'dan aldım." cevabını verdi. Bunun üzerine Halife Mansur; "Sen işini gayet sağlam tutmuşsun, ilmi asıl menbaından almışsın." dedi. İmam-ı A'zam başta Eshab-ı kiramın büyüklerinin ilim silsilesinden olmak üzere, dört bin kişiden ilim öğrenip, bütün ilimlerde ve üstünlüklerde en yüksek dereceye ulaşmıştır. Şöhreti her yere yayılıp, zamanında bulunan ve sonra gelen bütün müctehidler, alimler, üstün kimseler hatta hıristiyanlar bile onu hep medhetmiş, övmüştür.

ALLAH'A ŞÜKRETMEK

1) Risale-i Reddi Havariç ve ReddiKaderiyye, 2) El-Fıkh-ul-Ekber, 3) El-Fıkh-ül-Ebsat, 4) Er-Risale Osman-ı Busti, 5) Kitab-ül-Alim vel-Müteallim, 6) Vasiyyet-Nukirru,7) Kaside-i Nu'maniyye, 8) Ma'rifet-ül-Mezahib, 9) El-Asl, 10) El-Müsned-ül-İmam-ı A'zam li Ebi Hanife.

"Peygamberler benimle öğündükleri gibi ben de Ebu Hanife ile öğünürüm. Onu seven beni sevmiş olur. Onu sevmeyen beni sevmemiş olur."

3) Tabakat-us-Seniyye

İmam-ı A'zam, İslamiyeti; iman, amel ve ahlak esasları olarak bir bütün halinde insanlara yeniden duyurmuş, şüphesi ve bozuk bir düşüncesi olanlara cevaplar vermiş, müslümanları çeşitli fitne ve propagandalarla zaafa düşürmek, parçalamak ve böylece İslam dinini yıkabilmek ümidine kapılanları hüsrana uğratmış, önce itikadda birlik ve beraberliği sağlamış; ibadetlerde, günlük işlerdeAllahü tealanın rızasına uygun bir hareket tarzının esaslarını ve şeklini tesbit etmiştir. Böylece, ikinci hicri asrın müceddidi ünvanını almıştır.

İmam-ı A'zam'ın büyüklüğünü çekemeyenler, onun Peygamber efendimizin sünnet-i seniyyesini bırakıp sadece kendi aklıyla ve kıyas yoluyla hareket ettiği dedikodusunu yayıyorlardı. Söylenenler Peygamber efendimizin torunlarından Muhammed Bakır hazretlerinin kulağına ulaştı. Seyyid Muhammed Bakır hazretleri İmam-ı A'zam'la görüştüğü zaman ona buyurdu ki: Sen, ceddim Resulullah'ın dinini kıyasla değiştiriyormuşsun? deyince, İmam-ı A'zam: Allah korusun, böyle şey nasıl olur? Layık olduğunuz makama oturunuz benim size hürmetim var dedi. Bunun üzerine, Muhammed Bakır oturunca, İmam-ı A'zam da onun önüne diz çöktü ve aralarında şu konuşma geçti. İmam-ı A'zam şöyle dedi: "Size üç sualim var, cevap lütfediniz?" Kadın mı daha zayıftır, erkek mi? diye sordu. O da, kadın daha zayıf dedi. Kadının mirasda hissesi kaç? Erkek iki hisse, kadın ise bir hisse alır, deyince; Bu, ceddin Resulullah'ın kavli değil mi? Eğer ben bozmuş olsaydım, erkeğin hissesini bir, kadınınkini iki yapardım. Fakat ben kıyas yapmıyorum, nassla amel ediyorum.

İlim meclislerinde hiddet ve şiddet göstermekten sakın. Beni de hayırlı duadan unutma. Bu nasihatımı kabul et. Onu ancak sana, senin ve bütün müslümanların iyiliği için yapıyorum."

Büyük alim Mis'ar, Ebu Hanife'nin karşısında diz çökerek, bilmediklerini sorar öğrenirdi. "Bin alimden ders aldım. Fakat, Ebu Hanife'yi görmeseydim, Yunan felsefesinin bataklığına kayacaktım." demiştir. Ebu Yusuf buyuruyor ki: "Hadis ilminde Ebu Hanife gibi derin bilgi sahibi birini görmedim. Hadis-i şerifleri açıklamakta onun gibi bir alim yoktur." Büyük alim ve müctehid Süfyan-ı Sevri buyuruyor ki: "Bizler, Ebu Hanife'nin yanında, doğan kuşu yanındaki serçeler gibiydik, Ebu Hanife, alimlerin önderidir."

İslam alimleri, İmam-ı A'zam'ı bir ağacın gövdesine, diğer alim ve velileri de bu ağacın dallarına benzetmişler, o'nun her bakımdan büyük ve üstün olduğunu, diğerlerinin ise bir veya birkaç bakımdan büyük kemalata erdiklerini belirtmişlerdir.

Hazret-i Ali de; "Size bu Kufe şehrinde bulunan, Ebu Hanife adında birini haber vereyim. Onun kalbi ilim ve hikmet ile dolu olacaktır. Ahir zamanda, bir çok kimse, onun kıymetini bilmeyerek helak olacaktır. Nitekim, rafiziler de, Ebu Bekir ve Ömer için helak olacaklardır." buyurdu.

9) Brockelman; Gal.1, s.169,171, Sup.1, s.284-287

İmam-ı A'zamEbu Hanife hazretleri, Hammad bin Ebi Süleyman'ın derslerine yirmi sekiz yıl devam edip emsalsiz bir dereceye ulaştı, daha ders aldığı sıralarda fıkıhta tanınıp meşhur oldu. Bu hususta şöyle demiştir: "Ben ilim ve fıkıh ocağında yetiştim. İlim erbabıyla beraber bulundum. Fıkıhta en değerli bir hocaya devam ettim." Hocası Hammad'ın dersine devam ettiği sırada sık sık Hicaz'a gidip Mekke ve Medine'de çoğuTabiinden olan alimler ile görüşür, onlardan hadis rivayeti dinler ve fıkıh müzakereleri yapardı. İmam-ı A'zam'ın hocalarından en meşhuru, fıkıh ilminde hocası olan Hammad bin Ebi Süleyman'dır.

İMAM-I A'ZAM EBU HANİFE

İmam-ı A'zam, Allahü tealanın rızasından başka bir düşüncesi olmayan büyük bir alimdi. Dinden soranlara İslamiyeti dosdoğru şekliyle bildirir, taviz vermez, bu yolda hiçbir şeyden çekinmezdi. Onun kitaplarına, ders halkasına ve fetvalarına herhangi bir siyasi düşünce ve güç, nefsani arzu ve menfaat, şahsi dostluk ve düşmanlık gibi unsurlar asla girmemiştir.

13) Rehber Ansiklopedisi; c.8, s.127-136

14) İslam Alimleri Ansiklopedisi; c.2, s.236

İmam-ı A'zam, kelam, münazara ve diğer ilimleri öğrenip fıkıh ilmini tahsile başladıktan sonra, itikadi meselelerde insanları doğru yoldan ayıran sapık fırkalarla mücadele etti. Hatta, bu maksatla Hint, İran ve Arap yarımadasının ticaret yollarının birleştiği Basra'ya da defalarca gidip, dehri denilen inkarcılarla, Şia, Kaderiye ve diğer bozuk fırkalara mensup kimselerle uzun münazaralar yaparak Ehl-i sünnet itikadını yaydı.

Komşusu bir genç vardı, her gece içki içer, eve sarhoş gelir, bağırır çağırırdı. Bir gün devletin görevlileri onu yakalayıp hapse attılar. Ertesi gün İmam-ı A'zam, "Komşumuzun sesi kulağımıza gelmez oldu." deyince, bir talebesi onun hapse atıldığını söyledi. Bunun üzerine İmam-ı A'zam valiye gitti. Vali, onu görünce ayağa kalkıp hürmetle karşıladı. Teşrifinizin sebebi nedir? dedi. O da hadiseyi anlatınca, vali: "Böyle ehemmiyetsiz bir iş için zat-ı aliniz buraya kadar niçin zahmet ettiniz, bir haber gönderseydiniz kafi idi." dedi ve o genci serbest bıraktı. İmam-ı A'zam o gence; "Bak biz seni unutmuyoruz." diyerek, bir kese de akçe verdi. Bunun üzerine o genç, yaptığı kötü işlerden tövbe edip, İmam-ı A'zam'ın derslerine devam etmeye başladı ve fıkıh ilminde alim olarak yetişti.

12) FaideliBilgiler; (3. Baskı) s.42,156

Enes bin Malik hazretlerinin sohbetinde bulunmasını şöyle anlattı: "Küçük yaşlarda babamla beraber bir alimin meclisinde bulundum. Meclisin orta yerinde oturan alim zat şöyle diyordu: "Resulullah'tan sallallahü aleyhi ve sellem işittim, buyurdu ki: "Kardeşinin başına gelen bir musibetten dolayı sevinme! Allahü tealanın ona afiyet verip, seni o musibete mübtela kılması mümkündür." Ben; "Bu zat kimdir?" diye sordum. "Resulullah'ın hizmetiyle şereflenen Enes bin Malik'tir." diye cevap verdiler."

"Mümin, Allahü tealadan korktuğu kadar hiç bir şeyden korkmaz. Şiddetli bir hastalığa yakalanır veya feci bir kaza veya belaya uğrarsa, gizli veya aşikar; "Ya Rabbi, bana bu belayı neden verdin?" diye şikayetçi olmaz. Bilakis hastalığa, belaya ve kazaya rağmen, Allahü tealayı zikir ve şükreder.

Bir gece yatsı namazını cemaatle kılıp çıkarken, bir ayağı kapının dışında, bir ayağı daha mescidde iken bir konu üzerinde talebesi Züfer ile sabah ezanına kadar konuşup, diğer ayağını çıkarmadan sabah namazını kılmak için tekrar mescide girmiştir.

Seni ziyarete gelenlere ilimden bir şey öğret. Bundan faydalansınlar ve herkes öğrettiğin şeyi belleyip tatbik etsin. Onlara umumi şeyleri öğret, ince meseleleri açma. Onlara güven ver, bazan onlarla şakalaş ve ahbablık kur. Zira dostluk, ilme devamı sağlar. Bazan da onlara yemek ikram et. İhtiyaçlarını temine çalış, değer ve itibarlarını iyi tanı, kusurlarını görme. Halka yumuşak muamele et, müsamaha göster, hiç bir kimseye karşı bıkkınlık gösterme; onlardan biri gibi davran."

Haram ve şüphelilerden şiddetle sakınan İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretleri helal lokma hususunda buyurdu ki:

Ayrıca kuvvetli şahsiyeti, keskin zekası, üstün aklı, engin ilmi, heybeti, geniş muhakemesi, muhabbeti ve cazibesi ile, karşılaştığı herkese tesir eder, gönüllerini cezbederdi. Karşısına çıkan ve uzun tetkiki gerektiren bazı meseleleri, derin bir mütalaadan sonra, böyle olmayanları ise anında ve olayın açık misalleriyle cevaplandırırdı. En inatçı ve peşin hükümlü muarızlarını bile, en kolay bir yoldan cevaplandırarak ikna ederdi. Bu hususta hayret verici sayısız menkıbeleri meşhurdur.

Seninle bir hususta istişare etmek, danışmak isteyen kimseyi dinle. Seni Allahü tealaya yaklaştıracağını bildiğin şeyleri ona söyle. Bu tavsiyemi de kabul eyle. Çünkü bundan dünya ve ahirette istifade edeceksin.

İmam-ı A'zam'ın yaşadığı devir, Emeviler ve Abbasiler zamanına isabet etmektedir. Ömrünün elli iki yılını Emeviler, on sekiz yılını da Abbasiler devrinde geçirdi. Emevi Devletinin son bulup, Abbasi Devletinin kuruluşuna ve bu arada vuku bulan çeşitli hadiselere şahid oldu. Bütün hadiseler içerisinde İmam-ı A'zam, bir taraftan dini öğrendi ve öğretti, diğer taraftan da, Ehl-i sünnet itikadında olan insanları, imandan ayırmaya çalışan sapık ve bozuk fırkalarda olanlarla mücadele etti. Bu fırkaların herbiri ile yaptığı münazaralarda onları kesin delillerle susturuyordu.

İmam-ı A'zam, hocası Hammad'ın yerine geçince, ilmi, vakarı, üstün tevazuu, takvası, tatlı sözleri ve güler yüzüyle herkes tarafından sevilen ve dini meselelerde insanların karşılaştıkları zorluklara çare bulan tek müracaat kaynağı oldu. Irak, Horasan, Harezm, Türkistan, Tuharistan, İran, Hind, Yemen ve Arabistan'ın her tarafından gruplar halinde gelen talebeler, fetva isteyenler ve dinleyicilerle etrafı dolup taşıyordu.

Yine İmam-ı Rabbani ve Muhammed Parisa buyurdular ki: "İsa aleyhisselam gibi ulülazm bir peygamber gökten inip İslam dini ile amel edince ve ictihad buyurunca, ictihadı İmam-ı A'zam'ın ictihadına uygun olacaktır. Bu da İmam-ı A'zam'ın büyüklüğünü, ictihadının doğruluğunu gösteren en büyük şahittir."

"Ümmetimden biri, şeriatimi canlandırır. Bid'atleri öldürür. Adı Nu'man bin Sabit'tir."

Emeviler devrinde bazı baskı ve işkenceler gören İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretleri, Abbasiler devrinin ilk zamanlarında ilim öğretmeye ve talebe yetiştirmeye devam etti. Abbasi Devleti içinde de karışıklıklar ve ayaklanmalar baş gösterdi. İmam-ı A'zam hazretleri bu karışıklıklara rağmen ders verme işini devam ettirdi. 762 (H.145) senesinde meydana gelen hadiselerden sonra Abbasi halifesi Ebu Cafer Mansur onuKufe'den Bağdat'a getirtti. "Mansur haklı olarak halifedir, diye herkese bildir." dedi. Buna karşılık temyiz mahkemesi reisliğini verdi. Çok zorladı. İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretleri çok takva sahibi olup, dünya makamlarına kıymet vermediğinden kabul buyurmadı. Mansur onu habsettirdi. Her gün otuz değnek vurdurdu. İmam-ı A'zam'ın mübarek ayaklarından kan aktı. Halife Mansur bir ara pişman olup otuz bin akçe gönderdi ise de kabul buyurmadı. Tekrar hapsedip her gün on değnek fazla vurdurdu. On birinci günü halkın hücumundan korkulup zorla sırt üstü yatırıldı. Ağzına zehirli şerbet döküldü. 767 (H.150) senesinde şehid edildi. Vefat ettiği anda secdeye kapandı. Vefat haberi duyulduğu her yerde büyük üzüntü ve göz yaşıyla karşılandı. Cenazesini Bağdat kadısı Hasan bin Ammare yıkadı. Yıkamayı bitirince şöyle dedi: "Allahü teala sana rahmet eylesin! Otuz senedir gündüzleri oruç tuttun. Kırk sene gece sırtını yatağa koyup uyumadın. En fakihimiz sendin! İçimizde en çok ibadet edenimiz sendin! En iyi sıfatları kendinde toplayan sendin!" Cenazesinin kaldırılacağı sırada Bağdat halkı oraya toplanıp o kadar büyük kalabalık olmuştu ki, cenaze namazını kılanlar elli bin kişiden fazla idi. Gelenler çok kalabalık olduğundan cenaze namazı ikindiye kadar kılındı. Altı defa cenaze namazı kılındı. Sonuncusunu oğlu Hammad kıldırdı. Bağdat'ta, Hayzeran kabristanının doğusunda defnedildi. İnsanlar günlerce kabrinin başında toplanıp ona dua ettiler. Vefatına çok üzüldüler. İmam-ı Şafii'nin hocasının hocası İbn-i Cerihe vefat ettiğini duyunca istirca ayetini okuyup, "Yani ilim gitti deseniz ya!" buyurdu. Büyük alimlerden Şu'be'ye vefat haberi ulaşınca, o da; "İlim ışığı söndü, ebediyyen onun gibisini bulamazlar." dedi. Vefatından sonra çok kimseler onu rüyasında görerek ve kabrini ziyaret ederek, şanının yüceliğini dile getiren şeyler anlatmışlardır. İmam-ı Şafii buyurdu ki: "Ebu Hanife ile teberrük ediyorum. Onun kabrini ziyaret edip faydalara kavuşuyorum. Bir ihtiyacım olunca iki rekat namaz kılıp, Ebu Hanife'nin kabrine gelerek onun yanındaAllahü tealaya dua ediyorum ve duam hemen kabul olup isteklerime kavuşuyorum."