Bu görüşlerini kanıtlamak amacıyla Buharalı ve Nişaburlu iki ayrı imamdan işittiği bir hadisi tanık gösterir. Her iki imam da Hz. Muhammed?in kıyamet belirtilerinden, ahir zamandaki azaplardan ve Oğuz Türklerinin ortaya çıkışından söz ederken?Türklerin dilini öğreniniz, çünkü onların egemenliği uzun sürecektir? buyurduğunu Kaşgarlı Mahmud?a anlatmıştır.

Kaşgarlı Mahmud

Her ne kadar nag yılı?timsah yılı? sözünün açıklandığı bölümde:

Kaşgarlı Mahmud'un Türbesi

Eserinin sözlük bölümünü sekiz ayrı kitaptan oluşturduğunu, her kitabı da isim ve fiil olmak üzere iki bölüme ayırdığını belirten Kaşgarlı Mahmud kitapta bulunabilecek ve bulunamayacak sözcük türlerini de tablo halinde vermiştir. Eserine almadığı bu sözcük türleri; bırakılan, kullanımdan düşenlerdir.

Divanü Lugati?t-Türk?ün sözlük bölümünü oluşturan bölümler XI. yüzyıldaki Türk dilinin söz varlığını gözler önüne seren eşsiz bir hazine niteliğindedir.

Türk sözlükçülüğünün temelini, hazırladığı bu mükemmel eserle atan Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lugati?t-Türk?ü sekiz ayrı bölümden oluşturduğunu belirtir. Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar güçlü bir dil olduğunu ortaya koymak amacıyla Divanü Lugati?t-Türk?ü kaleme alan Kaşgarlı Mahmud?un bu nedenle eserinin bölümlendirmesini Arapçanın dil bilgisi özelliklerine göre yaptığı görülür.

Divanü Lugati?t-Türk

Söz Varlığından Kültür Dünyamıza

Türklerin oklarından korunmak için akıl sahibi olanların, Türklere katılması gerektiğini yazan Kaşgarlı Mahmud, en doğrusunun Türklerin gönlünü almak olduğunu, derdini dinletebilmek için onların diliyle konuşmaktan başka çıkar yol bulunmadığını ifade eder.

Biz şu kitabı yazdığımızda dört yüz altmış altı yılının Muharrem ayı idi, yılan yılı girmişti. Bu yıl geçip de dört yüz yetmiş yılı olunca yund yılı girecekti

Her yazma eserde olduğu gibi eserin dibacesinde, yani başlangıç bölümünde, Tanrı?ya ve Hz. Muhammed?e övgü cümleleri yer almaktadır. Ancak Kaşgarlı Mahmud bu övgü sözlerinden sonra diğer yazma eserlerde örneği pek görülmeyen bir biçimde Türkleri ve Türklüğü över, Türkçe öğrenmenin gereğini bir de hadise dayandırır.

Kitap, elimizdeki biricik nüshanın 1266?da yazılışının ardından yaklaşık yüz kırk yıl sonra ön sayfasına yazılan bir açıklama ile başlamaktadır. Bu yazı, Divanü Lugati?t-Türk?e ait bir bölüm olmamakla birlikte eserin değerini ortaya koyan bir tartışmadan söz etmesi bakımından ilgi çekicidir.

Kaşgarlı Mahmud, anıtsal eseri Divanü Lugati?t-Türk?ü yazış nedenini ilk sayfadaki Tanrı?ya ve Hz. Muhammed?e övgü bölümünden hemen sonra açıklamaktadır.

Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lugati?t-Türk Kaynakçası

Bu yazı, bilgili kişilerin görür görmez Divanü Lugati?t-Türk?ün değerini anladığını, mükemmel bir kitap olduğunu göstermesi bakımından çok dikkat çekicidir. Hatipzade?nin okuduğunu belirttiği ancak adını vermediği kitapların yanında Divanü Lugati?t-Türk?ün değerini açıkça ifade etmesi Kaşgarlı Mahmud?un eserinin benzerlerinden çok daha üstün olduğunu ortaya koymaktadır.

Türk yazı dillerinin, lehçelerinin ve ağızlarının dil özelliklerini belirleyen, söz varlığını derleyerek bir araya getiren Kaşgarlı Mahmud kendisine sonsuz bir ün, bitmez tükenmez bir kaynak sağlaması dileğiyle elde ettiği bu bilgileri yazıya geçirerek ortaya koyduğu eserine Divanü Lugati?t-Türk adını vermiştir.

Biz bu kitabı yazdığımız 469 yılı nag yılıdır

Kaşgarlı Mahmud sekizinci bölümün hem de Divanü Lugati?t-Türk?ün bittiğini şu sözlerle açıklar:

Bu konuda farklı görüşler bulunsa da yaygın görüş Kaşgarlı Mahmud?un eserini 25 Ocak 1072 günü yazmaya başladığı, 10 Şubat 1074 tarihinde tamamladığı yönündedir.

Esere sonradan eklenen bu yazının ardından Muhammed bin ebi Bekr ibn ebi?l-Feth?in kaleminden çıkan Divanü Lugati?t-Türk besmele ile başlar.

Divanü Lugati?t-Türk?ün Yapısı

Türklerin görgülerini, bilgilerini göstermek için söyledikleri şiirlerden örnekleri kitaba serpiştirdim. Sıkıntılı veya sevinçli günlerde yüksek düşüncelerle söylenmiş olan ve ilk söyleyenden sonra kuşaktan kuşağa aktarılan atasözlerini de kitaba aldım. Böylece kitap en üst düzeyde yetkinliğe ve mükemmel arılığa ulaştı.

Sözlük bölümünde madde başı sözlerin bu düzen içerisinde verilmesi, Kaşgarlı Mahmud?un dil bilimciliğin yanı sıra dil öğretimi konusunda da bilgi sahibi olduğunu göstermektedir.

Döneminin yazı dilinin dil bilgisi kurallarını ve söz varlığını eserinde toplayan Kaşgarlı Mahmud, bu ölçünlü dil çerçevesinde diğer Türk topluluklarının ağız özelliklerini hem ses hem de söz varlığı bakımından ayrıntılı biçimde ele almıştır. Zaman zaman biçim bilgisi yönünden belirlediği farklılıklara da işaret eden Kaşgarlı Mahmud bu nedenle eserine Türk Lehçeleri Sözlüğü adını vermiştir.

link içerisinde kalan konular ve yzının devamı bulunmaktadır. FORUMA EKLENMİYOR, yararlanmak isteyenlere duyurulur..

Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lugati't-Türk

Türkçe madde başı sözcükler metin içerisinde yazıldığından bunları göstermek amacıyla sözcüklerin hemen üstü kırmızı renkli mürekkep ile çizilmiştir. Tanımlara açıklık kazandıran örnek cümleler de üstlerine kırmızı mürekkeple çekilen çizgilerle gösterilmiştir.

Baştan yirmi yedi sayfa tutan ve Türklerle ilgili çok önemli bilgileri içeren bu bölümde, Türk topluluklarının yaşadığı bölgeleri gösteren ilk Türk haritası da yer almaktadır.

Süreli Yayınlar Veri Tabanında Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lugati?t-Türk

Bir dil bilgisi, bir sözlük, bir ansiklopedi niteliğinde yapılandırılan Divanü Lugati?t-Türk, iki ana bölümden oluşmaktadır.

Bulunuş Öyküsünden Yayımlanışına Divanü Lugati?t-Türk

Kaşgarlı Mahmud Divanü Lugati?t-Türk?ü Ne Zaman Yazmıştır?

Divanü Lugati?t-Türk?ün Millet Kütüphanesindeki tek nüshası ise, Sava?dan gelerek Şam?a yerleşen Muhammed bin ebi Bekr ibn ebi?l-Feth tarafından Kaşgarlı?dan yaklaşık iki yüz yıl sonra, 1 Ağustos 1266?da el yazısıyla yazılmıştır.

İstanbul Millet Kütüphanesinde bulunan elimizdeki tek nüshanın son sayfasında verilen bilgiden Kaşgarlı Mahmud?un Divanü Lugati?t-Türk?ü 25 Ocak 1072 günü yazmaya başladığı, 10 Şubat 1074 günü tamamladığı açıkça anlaşılmaktadır.

Kitabı el yazısıyla çoğaltan Muhammed bin ebi Bekr ibn ebi?l-Feth, Divanü Lugati?t-Türk?ün son sayfasındaki ketebe?yazılış? bölümünde Kaşgarlı Mahmud?un kaleminden çıkan nüshaya bakarak yazdığı bilgisini vermektedir. Müstensih Muhammed bin ebi Bekr ibn ebi?l-Feth, Kaşgarlı?nın kendi el yazısıyla yazdığı asıl kitabı şu sözlerle bitirdiğini belirtir:

Eserini Bağdat?a gelmeden önce mi yoksa Bağdat?a geldikten sonra mı yazdığı konusunda farklı görüşler bulunsa da Kaşgarlı Mahmud?un Divanü Lugati?t-Türk?ü 1072 yılında yazmaya başladığı, dört defa düzelttikten sonra 1074 yılında tamamladığı konusunda kayıt bulunmaktadır.

Eserinin pek çok yerinde Türkleri ve Türklüğü öven Kaşgarlı Mahmud, sözü kendisine getirerek Türklerin en güzel ve en etkili dile sahip bir kişisi olarak en açık anlatan, en akıllı, en iyi eğitimli, en soylu olmakla övünür. Çok iyi kargı kullandığını sözlerine ekleyen Kaşgarlı Mahmud, bu özellikleri sayesinde bütün Türk illerini dolaşıp Türk, Türkmen, Oğuz, Çiğil, Yağma ve Kırgızların dillerini, sözlü edebiyat ürünlerini öğrendiğini belirttikten sonra bütün bu bilgileri kitabında en uygun bir biçimde sıralayarak düzenlediğini anlatır.

Yıllarca birçok güçlüğe göğüs gererek hazırladığını belirttiği Divanü Lugati?t-Türk?te sözleri arayanlar kolayca bulsun diye belirli bir düzene göre sıraladığını da belirten Kaşgarlı, atasözü, deyim ve şiir gibi edebi ürünlerle Türkçenin anlatım derinliğini ortaya çıkardığını söyler. Bunun için eserinin sözlük bölümünde tanımladığı hemen her sözün, içinde geçtiği örnek cümleleri, şiirleri, atasözleri ve deyimleri vermeye özen gösteren Kaşgarlı Mahmud:

Eserin Adı

Hazırladığı sözlük ile Türkçenin söz varlığının gücünün ortaya konulmasını sağlayan Kaşgarlı Mahmud, böylece Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu da göstermiştir. Nitekim Divanü Lugati?t-Türk?ün giriş bölümünde Türk dilinin Arap dili ile birlikte at başı beraber yürüdüklerini ifade eden Kaşgarlı Mahmud, söz varlığı ile birlikte Türk kültürünün ve uygarlığının da zenginliğini gözler önüne sermiştir.

Divanü Lugati?t-Türk?ün yirmi sekizinci sayfasından itibaren sözlük bölümü başlamaktadır. Sözlük de adlar ve fiiller olmak üzere iki ana bölüme ayrılmıştır. Harf sayısına ve harflerin niteliğine göre sıralanan Türkçe sözcüklerin açıklaması Arapça olarak yapılmış, örnek cümleler yine Türkçe verilmiş, anlamları yine Arapça yazılmıştır.

diyerek örnekli bir sözlük yazmasının gerekçelerini de açıklamaktadır. Günümüzden dokuz yüz otuz altı yıl önce yazmaya başladığı Divanü Lugati?t-Türk?te tanımları örneklerle pekiştiren Kaşgarlı Mahmud?un tuttuğu bu yol, çağdaş sözlük biliminde bugün de uygulanan bir yöntemdir. Türk sözlük biliminde açtığı bu çığır, Kaşgarlı Mahmud?a Türk sözlükçülüğünün atası unvanını kazandırmıştır.

Kaşgarlı Mahmud, eseriyle tam olarak bağdaşan bir ad seçmiştir. Gerçekten de Divanü Lugati?t-Türk, Türk soylu halkların dil özelliklerini ve o dönemin söz varlığını olabildiğince ayrıntısıyla ortaya koyan bir?divan?dır?

VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı'ndaki Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lugati?t-Türk'le İlgili Bildiriler

Kaşgarlı Mahmud Divanü Lugati?t-Türk?ü Neden ve Nasıl Yazdı?

Sözlükte ad türünden sözler Türkçe olarak verildikten sonra yanına Arapça karşılığı yazılmış, açıklaması yine Arapça yapılmıştır. Fiil bölümünde ise belirli geçmiş zaman üçüncü teklik kişi çekimindeki Türkçe fiillerin gösterilmesinden sonra anlam verilmemiş, madde başındaki fiilin içinde geçtiği örnek cümleler Türkçe olarak yazılmıştır. Üstü kırmızı mürekkeple işaretlenen Türkçe örnek cümlelerin yanında da Arapça anlamları gösterilmiştir. Böylece madde başındaki fiilin anlamı da ortaya çıkmış olmaktadır.

Bu kitap çok yüksek, çok değerli, çok önemlidir. Ben Türkçe hakkında yazılmış birçok eser okuduğum, onları iyice özümsediğim halde bugüne kadar bu kitap gibisini hiç görmedim. Bu kitap, bugüne kadar gördüğüm kitapların hepsinden daha derli toplu, hepsinden mükemmel, söz varlığı bakımından hepsinden zengin bir eserdir. Bu kitabın kadrini, kıymetini ancak Türk dilinde sivrilmiş, kendisini kanıtlamış insanlar bilir. Bunun için bu kitabı yazan kişiyi rahmetle, dua ile anmak görevimdir. Tanrı ona rahmet eylesin, kusuru varsa kusurlarını bağışlasın.

Divanü Lugati?t-Türk Sözlük Veri Tabanı

Kitap dört yüz altmış dört yılının Cümad-el-ula ayının ilk günü (25 Ocak 1072) yazılmaya başlanıp dört defa düzeltildikten sonra dört yüz altmış altı yılının Cümad-el-ahire ayının onuncu günü olan (10 Şubat 1074) Pazartesi bitirilmiştir. Güç ve kudret yüce ve büyük Allah?ındır. O bize yeter. Himaye ondandır?

Burada bulunan, Hatipzade?nin yazısı eserin değerli olup olmadığı sorusuna verdiği yanıtla sona erer. Hatipzade?nin şu sözleri Divanü Lugati?t-Türk?ün değerini ortaya koymaktadır:

Hamdolsun alemlerin Rabbi Allah?a? Hüseyin oğlu Mahmud der ki: Bu kitabı yazmaya başlarken Türk dilinin sözlerini toplama, kurallarını ve usullerini bildirme, ölçülerini açıklama, bölümlerini sıralama sözünü vermiştik. Bu sözümüzü yerine getirmiş, amacımıza ulaşmış oluyoruz. Gereksiz sözleri, fazlalıkları, kullanımdan düşmüş şekilleri kitabın dışında tuttum. Burada sona eren kitabımız sonsuza kadar varlığını sürdürsün. Hamd, ezeli ve ebedi olan Allah?a, salat ve selam Muhammed?e ve onun soyuna olsun?

İlk sayfanın üstünde El-Muhammed bin Ahmed Hatib Darreyya imzasının ve Kahire 803 bilgisinin okunabildiği bu imzanın hemen altına iri harflerle Kitabu Divanü Lugati?t-Türk başlığı ve ikinci satırında da Telif Mahmud bin el-Hüseyn bin Muhammed el-Kaşgari rahmetu?l-lah ibaresi yazılmıştır.

diye farklı tarihler verilmişse de bu kayıtlarda karışıklık olduğu ve bir yazılış yanlışı bulunduğu düşünülmektedir. Her şeyden önce 466 yılından sonra 470 değil 467 yılının geldiği bilinmektedir. Bu bölümde sonradan el yazısıyla yapılan düzeltmeyle 466?dan sonra 467 yılının geldiği belirtilmiştir.

on iki hayvanlı Türk takviminin anlatıldığı bars maddesinde de:

Bu bir sahih hadis ise Türk dilini öğrenmenin Peygamber buyruğu ve dini bir gereklilik olduğunu yazan Kaşgarlı Mahmud, hadisin sahih olmaması durumunda da aklın Türk dilini öğrenmeyi buyurduğunu söyler.

Talih güneşinin Türk burcunda doğduğunu, Tanrı?nın Türk kağanlığını gökyüzünün katmanları arasına yerleştirdiğini, onlara Türk adını ve egemenliği verdiğini yazar. Çağının kağanlarını Tanrı?nın Türkler arasından çıkardığını ve ulusları yönetme dizginlerini Türklere vererek bütün insanlığa egemen kıldığını belirtir. Türkleri doğruluğa yönelten Tanrı?nın, Türklerle birlikte olanları, birlikte çalışanları ve onlara katılanları aziz kıldığını, Türkler sayesinde onları isteklerine eriştirdiğini, yağmacıların kötülüklerinden onları koruduğunu anlatır Kaşgarlı Mahmud?

Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan?ın Malazgirt zaferinden hemen sonra İslam dünyasında Türklerin, Türklüğün ve Türk dilinin öneminin daha da arttığı bir dönemde Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin Arapça kadar zengin dil olduğunu ortaya koymak amacıyla Divanü Lugati?t-Türk?ü yazmıştır Kaşgarlı Mahmud?