Oğuz eli'ni meydana getiren teşekküllerden her birine boy denir ki, Kaşgarlı bu sözün oğuzca olduğunu bildiriyor. Orhun abidelerinde geçen "bod" sözü, söylendiği gibi, belki bu kelimenin en eski şeklidir. Boy, Türkiye'de bu anlamda gerek resmi dilde, gerek halk arasında son zamanlara kadar kullanılmıştır.

Hicretten çeyrek asır sonra meydana gelen olayların sonucu teşekkül eden Hz. Ali ve Ehl-i Beyt taraftarlığı ve muhabbeti, aradan 3-4 asır geçtikten sonra Türkler arasında nasıl yayılmıştır? Anadolu Alevileri bu inançları nasıl edinmiştir? Dolayısıyla Anadolu Aleviliği nasıl teşekkül etmiştir? Mezhepler Tarihçisi Prof. Dr. E. Ruhi Fığlalı, Aleviliği Bektaşi kültürünün ağır bastığı bir İslami inanış ve yaşayış şekli olarak tarif etmektedir (Türkiye'de Alevilik, Bektaşilik, İstanbul 1990, s. 215). Bu fikre katılmak mümkün; ama Aleviliğin teşekkül ettiği söylenen 13. yüzyılda Bektaşilik ve yüksek Bektaşi kültürü teşekkül etmiş miydi? Etmemişti. Bu sebeple, ilerleyen asırlar içinde teşekkül eden Bektaşi kültürünün ağır bastığı bir İslami inanç diye açıklayıcı bir ifade kullanmak daha doğru olur sanırım.

Şu halde Velayetname'ye göre, Hacı Bektaş Veli, dünya zevklerine meyl etmeyen, nefsin isteklerine hiç uymayan, kimsenin ayıbını yüzüne vurmayan, abdestsiz, taharetsiz yere basmayan saltanat teklifini reddeden, gece gündüz ibadet eden genellikle gündüzleri oruç tutan, cihad yapan, sık sık çile çıkaran, Kur'an öğreten, Badehşan Halkı'nın gülü Han ahalisinin Gürcülerin İslam'a girmeleri için mücadele eden, onlara Müslüman olunca namaz kılmasının öğretilmesini isteyen bir derviş, bir mücadele ve gönül adamıdır. Velayetname'de tasvir edilen diğer şahsiyetler de böyledir.

2) Aleviliğin ve Bektaşiliğin kendisiyle irtibatlandırıldığı Hoca Ahmet Yesevi'nin ve Hacı Bektaş Veli'nin hakiki şahsiyeti yahut heterodoksi meselesi.

pikniktüpü kardeş, alevilerin emevi zamanında zulüm gördüğü iddiası- gerçegi dogrudur da, tarihe tek açıdan bakma sonucunu çıkarır bu olay.. çünkü, Emevi iktidarı kuruluşundan beri zuküm üstüne kurulmuş, arap olmayan etnik unsurları vergi vs. amaçlarla zulüm içinde bogmuştur, Türklerde bu zulmü yaşamıştır, ta ki abbasi ordusunda "samarra ve avasım gibi askeri ordugahlar kuruluncaya kadar...

Aslımızı sorar isen Hoy?danız

Reşided-din'de 24 boy iki kola ayrılmıştır. Bunlardan biri Boz-Ok, öbürü de Üç-Ok adlarını taşıyor. Ne bu ikili tasnif ne de onların isimleri Kasgarlı'da vardır. Ancak bunun da tarihi bir vakıa olduğunu biliyoruz. Sancar'ı yenen Oğuzlar, bu adlar ile iki kola ayrıldıkları gibi, XIV. yüzyılda Kuzey-Suriye'deki Türkmenler de yine bu adlar ile iki kola ayrılmışlardı. Bu Türkmenlerden Boz-Ok koluna mensup olanlar Yozgat bölgesinde yurd tuttuklarından Bu bölge Cumhuriyet devrine kadar bu adla anılmıştır. Ayrıca XVI. yüzyılda Konya'nın Kuzeyinde, İstanbul-Haleb ana yolu üzerinde de Boz-Ok adlı büyük bir köy vardı. Bugün de Urfa'nm Birecik kazasında Boz-Ok adlı bir köy bulunmaktadır.

e ne olmuşta Yavuz Sultan Selim Han Alevi olmaktan vazgeçmiş sorusunu sormalıyız eğer bu teori doğruysa ...

bknz Hoca ahmed yesevi... Beğensenizde beğenmesenizde kendinize yakıştırsanızda yakıştırmasanızda durum budur. Maalesef bazı tarihçiler olaya siyasi gözle bakıyor..

ortaasyadan, Anadoluya kadar gelen Türk boy ve kurdukları devlet- beylikler, diger farklı grup etnik- dini-siyasi bünyelerle karşılaşacaklardır, ama bu karşılaşmalarda en az ortaasya kültürüne benzeyen degerler degişmeyecek, dolayısıyla bu kültür Osmanlı ilk sultanlarında hissedilecektir agırlıklı olarak.

6) Aleviliğin On İki imam Şiiliği olduğu problemi,

Reşided-din'in listesinde damgalardan başka ongunlar da görülmektedir. Bunların hepsi eti yenmeyen avcı kuşlardır. Reşided-din, ongun ittihaz edilen hayvan veya kuşun kutlu sayıldığını, incitilmediğini, etinin yenilmediğini bildiriyor ve ongun kelimesinin Türkçe?de kutluluk demek olan oynuk'tan geldiğini söylüyor. Abdülkadir İnan'a göre ongun Moğolca bir kelime olup Türkçesi töz'dür. Her iki kelime de bugün Türkiye'de bilinmiyor. Görmüş olduğumuz gibi, Oğuzların tarihinde bir totem devri söz konusu değidir.

alevilik anadolunun islamlasmasi sureciyle birlikte baslar. bugun turkiyede alevilerin yogun oldugu kirsehir, amasya, tokat, corum ve cevrelerinin islamlasmasi ahmet yesevi tarafindan ustlenilmistir. ahmet yesevi sii olup, diger islamlastiricilara oranla turklerin eski dinine saygi duymus ve daha hosgorulu olmustur. ahmet yesevi'nin ogrencileri olan haci bektasi veli ve mevlana bu hosguruyu devam ettirerek bugun bektasilik ve mevlevilik olarak alt basliklarda incelenebilecek turk-islam sentezini kurmuslardir. kisacasi aleviligin siilere olan sevgisi ahmet yeseviye dayanmaktadir. fakat aleviler siiligi tamamen izlememis, ali-12 imam sevgisi-asure, hidirellez gibi birkac dini kulturu devam ettirmislerdir.

3) 3) Alevilikte ve Bektaşilikte namaz ve orucun olmadığı iddiası

5) Aleviliğin Zerdüştlüğün uzantısı olduğu problemi

bu arada 2 Türk devleti bir birinin gücünü zayiata ugratmıştır.

4) 4) Alevilerin ve Bektaşilerin Sünnileştirildiği iddiası

Şu halde Türk sultanları, elitleri ve devlet adamları İslamiyet'e olan sıkı bağlılıklarından dolayı Türk Kültürünün zararına olacak faaliyetlerde bulunmuşlardır. İslami ilimleri, alimler ve mutasavvuflar kadar derinliğine bilmeyen, yaşamayan devlet adamları, eski inançlarına ve geleneklerine böylesine ilgisiz kalmışlarsa, Ahmet Yesevi gibi alim ve mutasavvıfların İslam'a ve İslami ideolojiye çok derinden bağlanmaları, İslam öncesi gayri İslami unsurları terk etmeleri daha tabii değil midir? Bu takdirde Ahmet Yesevi'nin ve Yeseviliğin heterodoksiden uzak olması gerekmez mi? Nitekim Köprülü de İslamiyet'in evrensel ve kuvvetli dünya görüşü karşısında eski inanç temsilcilerinin tutunamadığını belirtiyor.

Yörük ve Türkmen adı Osmanlı?da zaman zaman birbirinin yerine kullanılmıştır: Ahmet Refik?in Fatih?in Kanunnamesinde Yürük tabir olunan Türkmenler ifadesi de bunu doğrulamaktadır. Çeşitli zamanlarda ise Yörükler, Türkmenlerin bir alt kolu olarak sınıflandırılmıştır. Örneğin yine Ahmet Refik?in; Rumeli?de bulunan Türkmenler iki sınıfa ayrılmıştı: Yürükler, müsellimler biçiminde yaptığı açıklama bu görüşü desteklemektedir. Farklı zaman ve mekan içinde Türkmenlik ve Yörüklük olgusu değişime uğramıştır. Günümüzde Edremit çevresindeki Tahtacılara, Yörükler tarafından Türkmen denilmektedir. Aynı kökenden gelmelerine rağmen farklı adlarla anılmalarının inançsal boyuttan kaynaklandığı, her iki grup tarafından vurgulamaktadır. ?Türkmenler ve Yörükler her ne kadar birbirleri için?Aramızda soğan zarı gibi ince fark var.? deseler de bu farklı dinsel inanç içindeki boylar arasında hemen hemen hiçbir sosyal ilişkinin bulunmadığı gözlemlenmektedir.? Bu yörede Türkmenlikten kasıt Alevilik veya Kızılbaşlıktır. Kısacası bu yörede Türkmenlik, Tahtacılık ve Alevilik/Kızılbaşlık bir şekilde eklemlenmiştir denilebilir.

GÜNÜMÜZ TÜRKİYE'SİNDE ALEVİLİĞİN VE BEKTAŞİLİĞİN BAŞLICA PROBLEMLERİ ÜZERİNE BİR DENEME

10) Aleviliğin ateist ve materyalist bir felsefe olduğu iddiası,

14) Alevilerin ve Bektaşilerin Sünnileştirildiği iddiası,

Oğuz boylarına ait bu hususları belirttikten sonra, bilhassa Türk oymakları hakkında araştırma yapacaklara kolaylık olmak üzere, Kaşgarlı'da ve Reşided-din'de geçen Oğuz boyları aşağıda ayrı listeler halinde verilmiştir. Bilindiği gibi, Yazıcı-Oğlu Ali'nin ve Ebu'l-Gazi'nin listeleri esas itibarı Reşided-din'den gelmektedir. Ancak Yazıcıoglu ile Reşided-din'in mükemmel bir nüshasını gördüğünden ve aynı zamanda bu konuya vakıf ve meraklı bir Türk olduğu için listesi kaynağına en yakın olanıdır. Bu bakımdan onun listesi de aynen yayınlanmıştır.

Seyhun Oğuzları XI. yüzyılda 24 boydan müteşekkil bulunuyorlardı. Bize bunu bildiren Kaşgarlı Mahmud, aynı zamanda bu boylardan 22 sine ait bir liste de vermiştir. Mamafih Selçuklu fethinden bahseden bir Ermeni müverrihi de fatih kavmin 24 boydan meydana geldiğini kaydetmiştir. Oğuz boylarına ait tam liste XIV. yüzyıl'ın başlarında Reşideddin tarafından verilmiştir. Bu listelerin ehemmiyeti şuradadır ki, bunlar olmasa idi Oğuz boylarına ait tam bir liste yapmak bizler için pek müşkül ve hatta belki de imkansız olacaktı. Kaşgarlı'nın listesinden yalnız Memluk devri müverrihlerinden Ayni faydalanmıştır. Diğer eserlerde görülen listeler doğrudan doğruya veya vasıtalı olarak Reşid ed-din'inkinden gelmektedir.

"Her kim bu sözden almadı Beş vakit namaz kılmadı

Pirin teneşirde özün sağdadır"

eger Türkmen kitle İran cografyasına yerleşmeseydi zaten, Orta asya ile baglar kopacaktı ve bugün kü Türkistanda kurulmuş olan Türk devletlerinin kurulması imkansız hale gelecektir.

Demek ki Alevilik ve Bektaşilik, çeşitli akımların bombardımanı ve kıskacı altındadır. Bunlara karşı Alevilik-Bektaşilik nasıl nefis müdafaası yapacak, nasıl ayakta duracaktır? Yanlış yorumlarla aslından uzaklaştırılan Alevilik ve Bektaşilik aslına dönebilecek midir? Bunun için aslının iyi bilinmesi gerekir. Bunun için ana kaynaklara uzanan etraflı, akılcı araştırmalar yapılması ve hissilikten, tekrardan kurtulunması gerekir.

Yavuz, Osmanlıda Türkçenin geride bırakılması sonucu daha çok farsça ve arapça yazmış, halifeliğin Osmanlıya geçmesiyle beraber" sünni mezhebin" inançları devlette ön plana geçmitir. dogrudur.

dogrudur, 2. Bayezide kadar sultanlar, halkla haşır neşirdir-dolayısıyla o toplumda her hangi bir din- yaşantı farkı bulunmamaktadır, fakatbelli bir süreden sonra bu "alevi" unsur neden dışlanmaya başlanmıştır?Bunu da Yavuz Selimin,"halifeliği alması" diyerek formalite bir olayla kabul etmeye başlamış, iLerleyen Safevi Türk devleti tehlikesi karşısında, Sünni İslam anlayışı ön plana çıkarken, Şeyhülislamın siyasi gücü artırılmıştır.

osmanlılar yerleşik düzene ancak Fatihle geçmeye başladılar fakat o durum bile yanıltıcıdır, 17. yüzyılda "viyana maglubiyeti" sonucunda geri çekilmelerle ancak Osmanlının gerileme devrinde yerleşik duruma geçmişlerdir Türkler ama sınırların daralması -toprak kayıpları -uzun süren savaşlar, devlet idaresine Türkler yarine gayri Türk unsurların konması, Osmanlının ilk dönemki sultan ve devlet politikasının Türklerin tersine hareke - hatta düşmanlık -yapıldıgının göstergesidir.

17) Diyanet'te makam isteği,

kimsyi çekebilecek durumda degilim, üstüme gelmeyin. bir konu açıyorum yazan yazsın.. yazmazsanızda canınız sagolsun.

Kısaca biraz da, Hacı Bektaş Veli'nin Velayetname'deki imajına işaret edelim. Velayetname'de şöyle bir imaj çizilir; "şöyledir kim nasib-i ezelde yani sabavet aleminde her sıbyanla karışup lu?b u lehve meşgul olmadılar, nitekim zikri geçti, sabavet aleminde kendülerinden haller zahir olurdu. Dürlü kerametler gösterdi. Mübarek ağzından dürlü hikmet kelecileri işidülürdi. Hergiz dünyaya meyl ve hevay-i nefsaniye kendülerinden görünmedi. Cemi ömründe nefsi muradın vermedi. Kimsenin aybın görüp yüzlemedi ve hergiz taharetsiz yere basmadı. İbadetten ve taatten bir dem bir saat hali olmadı, her dem işi, gece ve gündüz ibadet taat, riyazet, zühd, takva idi" , (S. H. Bolay, Hacı Bektaş ve Velayetnamesinde ibadet unsurları, I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1999, s.91). Burada Velayetnamelerin geç dönemde yazılmasına itiraz edilebilir. Bunu da Sünni tesire bağlayanlar olabilir. Böyle de olsa yazarlar, içlerinde yaşattıkları bir Hacı Bektaş Veli imajını aksettirmişlerdir.

Alevi ve Bektaşi cemaatine mensup kimselerin büyük çoğunluğu Hanefiliğin kurucusu İmam-ı Azam'ı severler ve sayarlar. Çünkü Ebu Hanife, hem on iki imamdan Cafer-i Sadık'ın talebesidir, hem de Emevi zulmüne karşı mücadele etmiştir. Rıza Zelyut ve benzeri ileri gelen alevi yazarlar, bu hususu açıkça ifade etmektedirler.

Burada M. Eröz, Aleviliğin ve Bektaşiliğin teşekkülünde İslami inançların, tasavvufi esasların ön planda rol oynadığını ve eski Türk töresinin belli bir yerinin bulunduğunu vurgulamakta, Alevilik ve Bektaşilikteki bazı itikat ve ibadetlerin yabancı kaynaklarda aranmasına karşı çıkmaktadır. "

bugün özellikle G. Azerbaycan ve Kerkük Türkmenleriyle ilişkilerimiz bu sayede devam etmektedir. adam görmek istemezse, engel olamazsın..

Fığlalı bu ölçüyü koyduktan sonra, "Tevhidi zedelemeyecek, lekelemeyecek biçimde kendi kültürlerinden gelen unsurlarla bezeyenlere kesinlikle heterodoksi anlayışının Türklere teşmil edilmesinin yanlışlığına işaret eder. Bunun gerekçesini de şöyle açıklar: "Aksi halde İslam dünyasında, dün de bugün de sadece heterodoks var olmuştur, demek gibi gayr-i ilmi bir durumda kalırız." "Bu bakımdan Türkmenlerde ve şeyhlerinde İslam öncesi bir takım izlerin varlığına takılarak onlara heterodoxe demek pek haklı bir davranış olmasa gerektir" (a. g. e., s.17, 24). Görüldüğü gibi E. Ruhi Fığlalı, Alevi-Bektaşi cemaatının toptan heterodoks sayılmasını reddetmektedir. Aleviliğin ve Bektaşiliğin teşekkülünde M. Eröz, J. K. Birge gibi dini-İslami unsurların önde geldiğini ağır bastığını söylemekte, pagan unsurların geride ve zayıf kaldığını kabul etmektedir.

11) Alevilikte ve Bektaşilikte namaz ve orucun olmadığı iddiası,

o Türkmen kitle Anadoludan uzaklaştırlmadılar ki .

DİPNOT

Hz. Ali, Atatürk, hacı Bektaş-ı Veli ve hoca ahmed yesevinin resimlerini birlikte görebilirsiniz.

Modernizmin ve modernleşme hareketlerinin bütün Müslümanlar üzerinde olduğu gibi Alevi toplumu üzerinde de bir çok menfi etkileri olmuştur. Bu konuda ciddi bir araştırma yapan Dr. İlyas Üzüm'ün tespitlerine göre bu etkiler şöyle sıralanabilir:

Osmanlı devleti, konar göçer Türkmenleri yerleşik hayata geçirmek, Safevi etkisini (Osmanlı süslü bir geline benzer, 2 erkegi kırmak için, ister istemez, alevi veya sünni Türkmenleri kırmak zorundaydı.

Heterodoxe terimi, kabul edilmiş dini esaslara aykırı olan, genel esaslara karşı olan, burada özellikle İslami esaslara aykırı olan, "gayri İslami" olan anlayış demektir. Batı'da Kilise'nin koyduğu esaslara karşı çıkan ve onları çiğneyen fırkaları, zümreleri ifade eder. Müsteşrikler bu terimi ortodoxe teriminin karşıtı olarak kullanmışlardır.

Yavuz, Türkmenleri kullanıpta Osmanlı otoritesini çökertmek isteyen Şaha karşı mücadelesini şiddetli vermiştir. bu arada Şahın tarafında yer alıpta Osmanlı otoritesini güçsüzleştirmek isteyen Şahın cezasını ne yazık ki; alevi Türkmen kitle .

bazı aleviler kendilerine türkmen derler. türkmen türke benzeyen demektir elbette ki aleviler emevilerden beri hep baskı altında gördüler kendilerini bu o nlar için şanssızlıktı çünkü o bölgede kurulan gerek emeviler gerek abbasiler sünni gelenekten geliyordu bu türklerde de devam etti selçuklularda osmanlılarda öyleydi. aslında osmanlılar göçebe degildi sögüt domaniç bölgesine göç etmeleri göçebelikten degil zulümden kaçmış olmalarındandı. zaten şehir hayatına geçmeleri de çok sürmedi.

Oğuzlar kavmi ve siyasi bir teşekkül için el kelimesini kullanmakta idiler: Oğuz eli, Ak-Koyunlu eli, Dulkadırlı eli. Onların diğer Türk kavimlerinin söyledikleri aynı anlamdaki budun sözünü unuttukları anlaşılıyor. Bu kelimenin Moğolca karşılığı olan ulus sözü de İlhanlılardın tesiri ile, ancak Doğu-Anadolu'da Türkmenlerce, el kelimesi ile birlikte, kullanılmıştır: Kara-Koyunlu ulusu, Boz-Ulus, Kara-Ulus. Şimdi biz el yerine umumiyetle Arapça?dan aldığımız kavim kelimesini kullanmaktayız. Görüldüğü gibi, Oğuz-eli?nin başında Yabgu unvanlı hükümdarlar vardı. XII. yüzyıldan sonra bu kelime, bu anlamda, kullanamayarak unutulup gitmiştir. Türkmen ellerinin başında bulunan hükümdarların ise Türkçe yalnız beğ unvanını taşıdıkları görülür. El?in zamanla ülke anlamına gelmiş olduğu malumdur. Yurd elin, boyun, obanın ve ailenin oturduğu yerdir.

Bugün, Alevilik, aslına yabancılaşmıştır. Aleviliğin dini esasları, büyük ölçüde zayıflamış, çünkü aslından uzaklaşmıştır; yukarıda zikredilen bir takım fikir cereyanları ile adeta özdeş kılınmış, özüne yabana değerlere ve kavramlara indirgenmiş yahut onlara tercüme edilmiştir. Aleviliğin esasını teşkil eden dini unsurların "çağdışı mistik düşünceler" diye tarihe gömülmek istenmesi, tarihi kökleriyle bağlarının kopmasına ve bir takım ideolojilere kurban edilmesine yol açmaktadır. Halbuki Aleviliğin indirgendiği bu kavramlar, Batı toplumlarının 18. asırdan itibaren günümüze kadar gelen süreçte siyasi, toplumsal, iktisadi ve kültürel yönden maruz kaldıkları değişimler sonrasında kazandıkları kavramlardır. Bunları, sadece Müslüman dünyası değil, Hıristiyan, Yahudi ve Budist dünya da paylaşır. Bu durumda ise Aleviliğin bir farkı ve özelliği kalmamış olur.

7) Aleviliğin İslam'ın yorumu olduğu ve halk dini olduğu iddiası,

Yavuz sultan selimin babası 2. beyazıd bektaşidir, oğlu ile şah ismailin savaşını istememektedir. Bu nedenle karşı çıkmış ve bu yüzden oğlu tarafından edirneye sürülmüştür. Yani dendiği gibi yavuz zamanında osmanlı mezhep değiştirmiş özellikle nakşibendilerin etkisine girmiştir.

ben affetme makamında degilim, eger öyle bir yetkim olsaydı kimse sınıf geçemezdi her halde. sizde edebi bilginizle bilimsel yazarsınız. bilimsel olursa iyi olur dedim, ama olmazsa canınız sagolsun demeyide ihmal etmedim.

yazıyı gönderecektim ama eklenmiyor, ayarlayabilirsemA. Y. OCAKTAN alıntı yazı..

Yavuz Selimin, Şah ismaille savaşması sonucu, aleviler öldürülmüş, bu da Anadolu Türk birliğinin oluşmasını engellemiştir sözü üstüne neler söyleyebiliriz?

Alevilere "Halk İslam'ı" demek, güzel bir ifadedir. Fakat Alevilerin bir kaç katı fazla olan Sünni köylülere veya şehirli Sünni halka ne demek gerektir? yahut onların İslam?ı nasıl ifade etmek icap eder?

sanildigi gibi alevilik osmanli toplumunda ikincil mezhep ya da daha dogrusu gayri resmi bir mezhep degildi. gayrimuslum ailelerin cocuklari yeniceri ocaklarinda turklestiriliyor ve bir ordu yaratiliyordu, osmanlinin ne oldugunu bilmeyen geri kafali seriatci tayfasinin uzerinde durmadigi nokta ise bu yeniceri ocaklarinin bektasi dergahina bagli olmasiydi. yani bektasiler osmanli imparatorlugunda oldukca onemli bir gorevi olan topluluktu.

13. asırda Bektaşilik ve Bektaşi kültürü teşekkül etmediğine göre, Anadolu Aleviliği nereden çıktı ve nasıl teşekkül etti? E. Ruhi Fığlalı, Alevilik için "Türkmen Sünniliği" tabirini kullanıyor (a. g. e., s. 387). Aleviler bu ifadeye karşı çıkıyorlar. Orijinal bir ifade olmakla beraber kapsayıcı değildir. Çünkü Anadolu'daki Türklerin, Türkmenlerin büyük bir çoğunluğu alevi değildir. Bunların yanında kendilerine Kürt diyenlerin bir kısmı da alevidir. Alevi olmayan Türklere ve Alevi olan Kürtlere, Zazalar?a ne isim verilecektir?

Türkmenlik denildiğinde, Osmanlı?nın son dönemlerine kadar konar-göçer bir yaşam tarzı anlaşılmaktadır. Cengiz Orhonlu, çalışmasında bu durumu; ?Türkmenlerin hayat tarzlarını yerleşik hayat ile göçebelik arasında bir ara şekil diye tarif edebiliriz? diye anlatmaktadır. Ayrıca resmi kayıtlarda ve kanunnamelerdeki konar-göçer tabirinin bir terim olarak Türkmenlerin hayat tarzını ifade edildiği belirtilmektedir.

Dikkate değer bir husustur ki, XVI. yüzyılda Osmanlı ailesinin yurdu olan Sultan-Önü sancağındaki Karaca-Şehir kazasına bağlı bir köy, Tokuz-Oğuz adını taşımakta idi. Bu köyün ne gibi bir sebeble bu adı aldığı bilinemiyor.

1) 1) Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşu Problemi:

Türkmenlik ve Horasan

Bu dünyada kalırım deme?

İslami ideolojiye ve İslam'ın getirdiği yeni ruhani ve dinamik hayat tarzına samimiyetle bağlanarak eski inanç ve geleneklerini unutmak isteyenler sadece devletliler, Sultanlar, elit tabaka, bilginler ve sufiler değil; ama bizzat Türk halkının kendisidir. Osman Turan bu hususu da Fahreddin mübarek Şah'a dayanarak açık bir şekilde belirtiyor. Fahreddin mübarek Şah'a göre: "Başka kavimlerin Müslüman iken de ana, baba ve yakınlarıyla ilişkilerini kesmedikleri çok defa görüldüğü ve samimi bir Müslüman olmak için uzun bir zaman ihtiyaç hasıl olduğu halde Türkler, Müslüman olduktan sonra Müslümanlığa öyle sarılırlar ki bir daha adlarını, yerlerini ve yakınlarını hatırlamazlar; hiç bir Türk'ün irtidat ettiği de görülmemiştir? (Osman Turan, Selçuklular ve İslamiyet, İstanbul, 1971, s.23). Osman Turan, bu siyaseti, İslam medeniyetini yıkıp, kendilerinden olmayanları yok ederek hüküm sürmek gayesini güden mazdekçiliğin yeni temsilcilerine karşı alınmış bir tedbir olarak görür.

Osmanlı mali teşkilatında da 24 sayısı ile ilgili olarak bazı misaller zikretmek mümkündür. Yörükler'den birinin koyunu 24'ten az olur veya hiç kalmaz ise onlar kara yani yoksul sayılır ve kendilerinden buna göre bir vergi alınırdı. Bundan başka Yeniçeri ocağı zabitlerinden yaya-başıların gündeliklerinin 24 akçe olduğunu biliyoruz. Oymaklar arasındaki bazı toplulukların, Oğuz boyları gibi, 24 bölük halinde teşkilatlandıkları görülmektedir. Mesela Merv bölgesinde yaşayan Teke adlı meşhur Türkmen oymağı, seyyahların sözlerine göre, 24 obaya ayrılmakta idi. Safevi devrinde Kara-Bağ'da yaşayan ve 24 obadan meydana gelen bir topluluk da, teşkilatına uygun olarak, "iğirmi Dört" adını taşıyordu. Şeref Han bu topluluğun Kürd asıllı olduğunu söylüyor. Yine ona göre mensup bulunduğu Bitlis dağlarındaki Ruzegi adlı boy 24 obadan müteşekkil olup, bunlardan 12 oba Bilbasi ve 12 oba da Kovalsi adını taşıyordu ki, her ikisinde de Oğuz boy teşkilatının amil olduğu açıkça görülüyor.

Biz Horasan illerinde baydanız.

Diğer taraftan Oğuzların ongun kuşları olduğu hakkında başka eserlerde hiç bir bilgi yoktur. Bu sebeble Oğuz boylarının ongunları olduğuna dair ongunlarla ilgili bilgilerin doğruluğundan' şüphe etmek yerindedir. Ongun olarak zikredilen avcı kuşlar başlıca, şahin, kartal, tavşancıl, sunkur, uc ve çakır'dır. Bunlardan şahin farsça bir kelimedir. Kartala gelince, bu da karakuş yerinde kullanılan yeni bir kelimedir. Kara kuş Anadolu'da kullanılır. Tavşancıl kartala benzeyen, fakat ondan daha küçük, kara renkli bir kuştur. Sunkur ise tuğruldan küçük, fakat doğandan daha büyük bir kuş olarak tarif edilmektedir. Uc'a gelince, bu hususta bir bilgiye rast gelemedim. Yalnız Timur'un kumandanlarından Uç-Kara Bahadır'ın adındaki uc kelimesi her halde bizim kuşu ifade etmektedir. Bu kumandanın adına bakarak tahmin etmek mümkün olabilir ki, uc yahut uç-kara, çal-kara, bay-kara ile birlikte aynı kuşu ifade edebilir. Ve bu kuş da kartal olabilir. Çakır da doğan soyundan bir kuş olup şahinden ayrıdır.

Türkler, islam kuvvetleriyle "talas savaşı " devamında tanıştılar, fakat islama hemen girmeleri bekleyemezsiniz ki, İslamı ilk devlet dini haline getiren Türk devleti Karahanlılardı degil mi?

Böyle bir faaliyet var mıdır? Olsa bile başarılı olabildi mi? Cumhuriyet döneminde kültürel açıdan sistemli bir din eğitimi politikası güdülmemiştir. Ama bunun aksine 1950?ye kadar din toplum hayatından dışlanmış, ne Alevi-Bektaşi camia ne de Sünni grup her hangi bir din eğitimi almıştır. Sünni toplulukların ilmihali, kelam bilgisi sağlam olduğu için ailelerde verilen özel bilgilerle kendilerini bir süre korumuşlar; ama Alevi dedeleri 1925 de tekke ve zaviyelerin kapatılması ile cemaatten adeta kopmuşlar, gelişmeleri takip edemedikleri için gençlerine ulaşamamışlardır. Nitekim Mustafa Kaplan bu konuda şunları söylüyor: ?... Kaynak?kitap? olmayınca, her kafadan bir ses çıkar olmuştu. Bizim köyümüze en az iki-üç ayrı koldan?dede? dediğimiz din büyükleri gelirdi; fakat üzerinde ittifak ettikleri tek şey, Batıniliğin hurafeleri idi? (Türk Yurdu, Aralık 1994, Sayı 88, s.79). Bu dönemde gerek Alevi, gerekse Sünni gençler, Modernizm adına yoğun bir Pozitivist, Materyalist, Siyantist, hatta Ateist anlayışın etkisine maruz kalmıştır.

yavuz sultan selim'in misir seferi sirasinda halifeligi elde etmesine kadar osmanlida alevi, besktasi ve mevlevilere karsi herhangi bir tepkinin olmadigini goruruz. halifelikten sonra kraldan daha cok kralci olma ozelligine sahip bir padisah tarafindan, arap islamini oldugu gibi uygulamayan bu toplum topluca katledilmeye baslanmistir. bu vahsilikten sonra aleviler kendi koselerine cekilmis ve disari kapali bir toplum olarak yasamislardir. turklerin eski kulturunun bir parcasi olup islamda hicbir sekilde yeri olmayan kadin erkek esitligini gozeten aleviler mum söndü gibi sapikca fantezilerle suclanmislardir.

G. Ü. Eğitim Fakültesi

Günümüz Türkiye'sinde Alevilik ve Bektaşilik, büyük problemleri çözmekle karşı karşıya kalmaktadır. Dünyadaki ve Türkiye'deki hızlı gelişim ve değişim onları da çeşitli problemlerle karşı karşıya bırakmıştır. Bu problemlerin bir kısmına bu yazıda işaret edilecektir.

Şah ismail ile yavuz sultan selim arasında birçok yazışma olmuş ve bunlarda mezhep konusu geçmemiştir. yavuz hep farsça yazmıştır. Oysa şah ismail yazılarında ve şiirlerinde her zaman Türkçeyi kullanarak Türkçenin günümüze kadar gelmesinde büyük rol oynamıştır.

A. Y. Ocak'a göre "Hetorodoks İslam", "Sosyal bir zıtlaşmayı belirler" (s. 18) yani devletle ve toplumla çatışmayı gerekli görür, "Hetorodoks İslam, büyük çapta konar göçer çevrelerin inancını oluşturur?. Bugün mesela Toroslar?da konar-göçer Yörükler var ki ekseriyeti Sünni?dir ve devlete dua etmekten başka bir şey bilmezler. Şöyle de sorulabilir: ?Osmanlı?daki isyanların hepsini Heterodokslar mı yapmışlar? Hiç Sünniler?in gerçekleştirdiği isyan yok mu?

24 rakamının ok yapımında da bir değeri olduğu görülüyor. Osmanlı okları 4 dirhemden 24 dirheme kadar olup, yayın büyüklüğü göz önüne alınarak yapılırdı. Bundan başka ok her dört derecesi boğaz, yedi derecesi göbek, altı derecesi şalvar, yedi derecesi ayak olmak üzere 24 derece itibar edilmiştir.

yerleşik hayata geçilmesi için çalışmalar yüzünden, konar göçer Türkmen kitleŞahın tarafını destekleyince, Yavuz selimde sert tedbirler almıştır.

Aslında Aleviliğin çıkışındaki ayrılık, yani Cemel vakası, Sıffin olayı ve benzerleri itikada ait değil, siyasi görüşlerin ayrılığından doğmuştur. Nitekim günümüzde bir kısım Alevi yazarlar da bu gerçeği görmüşler ve ifade etmişlerdir (Bkz. Hüseyin Çelikcan, Günümüzde Alevilik-Bektaşilik Paneli, Ankara, 1995, s.45 v. d.). Hüseyin Çelikcan bu hususu açık bir şekilde şöyle ifade ediyor: "Görülüyor ki; cereyan eden olayların tamamı siyasi ve idaridir. Böyle olunca bu olaylarda taraflardan birine mensup olmak dinin dışında kalmak veya içine girmek değildir. Olsa olsa siyasi tercih yapmak veya tavır almaktır."

M. Fuat Köprülü, bu heterodoksi tabirini ilk ortaya atan kimsedir. A. Yaşar Ocak da bunu benimsemiş, bütün araştırmalarını bu merkezde yoğunlaştırmıştır. Önce heterodoksi ve Rafizilik ne demektir?

Kopyala yapıştırdan evladır...

Demir Baba Tekkesi?nde de benzeri kitaplar ve bazı tasavvuf kitapları var.

sorunun 2. kısmında ise, Türkmen kitlenin İran cografyasına yerleşmesi Orta asya Türk dünyası ile Türkiyenin ; bugünde dahil olmak üzere sorunların temellendirilmesi meselesi olarak, konuyu biraz da olsa tek taraflı düşünmenin sonucu olmalıdır.

12) Alevilikte cem evlerinin camiye mukabil olduğu iddiası ve devlet tarafından açılması problemi,

8) Aleviliğin toplumsal bir isyan olduğu iddiası,

Zannederim, Aleviliğin en çok rahatsız olduğu husus bu kıskaçtır. Bilhassa Almanya'daki Alevi işçilere karşı Hıristiyanlık propagandaları etkili olmuştur. Bu da Aleviler arasında rahatsızlık yaratmıştır. Almanya'daki Aleviler arasında Hıristiyan dinine geçenlerin sayısı kesin olmamakla beraber, on binlerle ifade edilmektedir. Bu husus bir kaç sene evvel, Milliyet Gazetesi gibi büyük bir gazetede röportaj konusu yapıldı ve "Hristiyan olan Türkler" başlığı altında uzun bir dizi yayınlandı.

Ord. Prof. Dr. H. Z. Ülken ise Bektaşiliğin Anadolu'ya batıni şeyhleri tarafından getirilen Babailik'in yerini tuttuğunu ve sonradan Hurufilikle karışarak yeni bir şekil aldığını zamanla 12 imamcılık reformu geçirdiğini; Hurufilik, Noktavilik, Melamilik ve Nakşilik aşılarını kabul ettiğini söyler (İslami Düşüncesi, İstanbul 1946, s. 200).

Kaşgarlı ve Reşided-din'de bulunan listelerdeki Oğuz boyları zamanlarındaki söyleniş şekillerine göre yazılmıştır. Fahreddin Mübarek Şah'ın listesindeki Oğuz boylarının yazılış şekli Kaşgarlı'nınkinin aynıdır.

A. Y. Ocak'ın ifadelerinden Anadolu'dan önceki dönemde X. asırdan başlayarak Şamanist, Maniheist, Budist unsurlar tesadüfen buluşmuşlar, evrimleşerek Babai isyanından sonra teşekkül devresine girmişler. Bu gayrı İslami unsurlar, kısa zamanda İslami bir boyaya boyanmışlar. Bu boyanma da Haydari ve özellikle Kalenderi dervişleri marifetiyle olmuş. Zaten Aleviliğin ve Bektaşiliğin azizleri de aslında kesinkes kalenderi imişler. Tarihi bakış açısı önemli olmakla beraber, bana bu izah tarzı tatminkar görünmemektedir. Tatminkar olmayışı, öyle görünüyor ki kaynakların yetersizliğinden ileri gelmektedir.

Alevi ve Bektaşilerin Sünnileştirildiği iddiası yeni değildir. Bilhassa 1960 darbesinden sonra herhangi bir dine inanmayan Marksist ideolojiye mensup kimseler, Alevilere sahip çıkmak için böyle iddialar ortaya attılar. Son senelerde, bazı Alevi temsilcileri tarafından tekrar gündeme getirildi.

Meseleye sosyolog olarak bakan ve Anadolu'daki Alevi grupları dolaşarak sosyolojik bir araştırma ile Aleviliği ve Bektaşiliği inceleyen Mehmet Eröz, bu hususta şöyle söyler: "Alevilik ve Bektaşiliğin dayandığı kaynakların, Müslümanlık, İslam Tasavvufu ve Türk Töresi olduğunu gösterdikten sonra, Şamanizmle olan bağlarını da açıklamaya çalıştık. Şamanizm?le bağ kurmaya çalışmaktaki amacımız akıllı ve vicdanlı olanların kabul edecekleri üzere; yanlış yorumlara, şüphe ve dedikodulara yol açan bazı Alevilik itikat ve ibadetlerinin yabancı kaynaklara değil, eski Türk dinine dayandığını göstermekti" (Türkiye'de Alevilik ve Bektaşilik, İstanbul, 1977, s.418).

konu neydi? nereye getirdik... gene de eyvallah kardeş.

Bütün gelişmeler ve değişmeler Alevilerin ve Bektaşilerin büyük sessiz çoğunluğunda rahatsızlık meydana getirmiştir. Büyük çoğunluk kendilerini Müslüman olarak görmekte ve Müslüman kimliği ile tarif etmektedir. Halbuki yukarıda zikredilen ideolojilere mensup alevi veya Sünni asıllı bazı yazarlar, Aleviliği İslam'dan tecrit etmek için uğraşmaktalar.

S. Hayri BOLAY

babası bektaşidir degildir, ben bilmiyorum. o işin içine girersen, tarih hikayeler edebiyatı olur.

Ama bu hususta Devlet'in politikası, mezhepler ve tarikatlar üstü tavır ile her gruba eşit mesafede olmaktır. Nitekim 1990?dan sonra Alevi temsilcileri Din Kültürü programlarına Alevilik ve Bektaşiliğin alınmasını istemişler; fakat hangi tür Aleviliğin öğretileceği hususunda anlaşamadıkları için bu istekten vazgeçmişlerdir. Ama Milli Eğitim Bakanlığı yeni gelişmelere göre hazırlattığı Din Kültürü programlarına Alevilik Bektaşilikle ilgili bilgiler koymuştur. Fakat program, halen uygulamaya konulmamıştır.

Önce bir eleştiri; Burada yazılarını beğenerek okuduğum arkadaşlarım kandaşlarım ne hikmetse konu alevilik olunca dut yemiş bülbüle dönüyor. Halbuki çok iyi biliyorlarki her ne kadar günümüz aleviliğinden farklı da olsa Türkler geçmişte İslami anlayışı alevi olarak benimsemişlerdir.

Osmanlı devleti teşkilatında sağ kol, sol kol olmak üzere ikili düzen esaslı bir kaide olarak yer aldıktan başka, 24?lü düzene ait de bazı misaller vardır. Mesela Rum-eli eyaleti 24 sancağa ayrıldığı gibi, Diyarbekir eyaleti de sekizi yurtluk, beşi ocaklık olmak üzere 24 sancak idi. Otluk-Beli savaşında (1473) Anadolu beğlerbeğisi Davud Paşa'nın kumandasında 24 sancak beği vardı. Dede-Korkut destanlarındaki 24 sancak beği sözü bunlardan çıkmış olacaktır. Evliya Çelebiye göre, Kütahya sancağı 24 kadılık idi. Rum-elindeki devlet hizmetinde bulunan yörükler 24 kişiden müteşekkil takımlara aynlmıştı. 24 kişiden biri eşkinci, üçü çatal ve yirmisi de yamak sayılmıştı. 1100 (1688-1689) tarihinde Konya mütesellimi bulunan Yeğen Osman Paşa'nın dayısı Kara-Hasan Beğ'in maiyyetinde 24 bayrak sekban ve sarıca bölüğü vardı. Her bayrak bir bölüğü temsil etmekte ve her bölüğün başında bir bölük-başı bulunmakta idi. Kara-Hasan'ın azli üzerine bu 24 bayrak sekban ve sarucanın başına Yeğen Osman Paşa'nın kendi yeğeni, Ahmed Beğ geçmişti.

Faruk Sümer, Oğuzlar, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 1992, sayfa 163-169

Dolayısıyla temelde itikadi birlik vardır: Bozulmalar ve düzelmeler, zamanla olmuştur. Şimdi hangi iddiaya inanılacak? İşte esas problem budur.

Türkiye'de boyların başında bulunanlara da boy beği deniliyordu. Kavim gibi Arapça?dan alarak resmi dilde kullandığımız kabile kelimesi Türkçe?de hususiyetle boy manasını ifade eder. Boyları irsen idare eden reisler de beğ unvanını taşırlar. Oğuz ve Türkmen soylularını bu beğler meydana getirirler. Yabgular ve sultanlar da beğler arasından çıkmıştır.

Ahmet yaşar ocak üstad'ın yazdıklarından, ilk osmanlı padişahlarının 2. Bayezid'e kadar alevi oldukları yargısı çıkar mı?

Türkmen kitle arasında aleviligin yaygınlık noktasında ise fazla bir şy söyleyemem ama Osmanlı devleti - padişahları (osmandan, 2. beyazid'e kadar), alevidir diye kimse bir şey diyemez. konar göçerlik sonucunda heteredoks dervişler, toplum önderlerini kullanmak siyasetini izlemiştir Devlet.

Alevi inanç, ibadet, adab ve erkanında zayıflama , Aleviliğin Modernizme ait kavramlarla ilişkilendirilmesi (İslam ve Modernleşme II, Kutlu Doğum İlmi Toplantısı, İstanbul, 1997, s.277-291).

Bu söylediğimiz esaslar, Aleviliğin 13. asırda şekillenmeye başlayan bir başka versiyonu olan Bektaşilik'te de müşterektir. Günümüze kadar Alevilik ve Bektaşilik, Hz. Ali, Elh-i Beyt muhabbetini getirebilmiştir. Tabii aradan geçen uzun asırlar boyunca bu anlayış, bir inanç sistemi ve bir hayat biçimi halini almıştır. Aleviliğin bağlı olduğu inançlar, genellikle İslam inançları olmakla beraber- Hz. Ali, Ehl-i Beyt, imamlar, Hacı Bektaş Veli ve diğer Alevi Bektaşi azizleri etrafında bir takım itikatların doğmasına yol açmıştır. Önceki asırlarda Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisini istismar eden Şiiliğin, bu siyasi sahada kullanmasının değişik örnekleri Tarih boyunca görülmüştür. Günümüz Türkiye`sinde de bazı istismarlardan bahsetmek mümkündür.

Anadolu?daki Türkmen Aşiretlerini incelerken önemli bir bölümünün kökeninin çoğunlukla Horasan?a dayandığı veya dayandırıldığı gözlemlenmektedir. Horasan bölgesine de Orta Asya?dan geldikleri ifade edilmektedir:

fakat Alevi kültürünün, konar göçerliğe dayanmasıyla, bugün bile kaynaklar yetersiz kalmakta, aydınlıga çıkamamaktadır.

4) Aleviliğin ve Bektaşiliğin Hanefilikle Yakın İlgili Olması

Yavuz, şehzadeliği sırasında Anadoluya dogru genişlemeye başlayan ve tehlike olacak Şah İsmail tehlikesini görmeseydi,2. Bayezid'i tahtan indirip başa geçmeseydi sanki A. T. B gerçekleşecekmiş gibi, bu konuyu tartışmaya açan adamın yapısından şüphelenmek gerekir.

bu konuyla ilgili

Ortaasyadan 16. y. yıla kadar ardı arkası kesilmeyen bir Türk göçü sürekli devam etmiş, Osmanlı sınırına gelip yerleşen Türkmen kitle, Osmanlılar tarafından Balkanlara kadar yönlendirilmişlerdir.

Bu konuda yazı yazanlar, genellikle, Hacı Bektaş Veli'den kendi dönemindeki eserlerde hiç bahsedilmediğinden şikayet ederler. Kendisini yakın sayılan dönemde Aşık Paşazade, Hacı Bektaş Veli için "Meczub" diyor. "Meczub" bu gün deli anlamında kullanılmakla beraber asıl kelime manası "cezbeli" demektir. Allah'ı devamlı zikretmekten coşku ve cezbe halindeki kimse demektir ki bu ifade Velayetname'de tasvir edilen Hacı Bektaş imajına da uygundur.

Kara Baba Tekkesi?nde Kur'an-ı Kerim (3 adet), Mesnevi (1 adet), Fıkıh Kitabı (2 adet), Sadruş-şeria , Fıkhiye şerhi (1 adet).

Türklerin, irana yerleşmesi, Orta asya Türk dünyası ile Türkiyenin arasındaki sorunların artmasına neden olmuştur sözü dogru mudur?

Şimdi gelelim Ahmet Yesevi ve Hacı Bektaşi Veli'nin hetorodoks oldukları iddiasına. Acaba öyle midir? Burada esas mesele Türkistan'daki geniş halk tabakalarının İslam'a bağlanmaları sürecinde Ahmed Yesevi'nin, söylendiği gibi, bir hetorodoks olup olmadığı meselesidir. Gerek Köprülü, gerekse Divan-ı Hikmet üzerinde çalışan Kemal Eraslan, A. Yesevi'nin ve Yeseviliğin şeriat esaslarına sıkı sıkıya bağlı olduğunu belirtir (K. Eraslan, Ahmet Yesevi Maddesi, T. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. ı, s.161). Kemal Eraslan şöyle diyor: "Ahmet Yesevi de Hanefi bir alimdir. Kuvvetli bir medrese tahsili görmüş din ilimleri yanında tasavvufu da iyice öğrenmiştir." Hanefi alimi olarak fıkıh ve şeriat esaslarını ve İslami ilimleri iyice öğrenen A. Yesevi'nin biricik gayesi nedir? Bunu da yine K. Eraslan cevaplandırsın: "Bir mürşit ve ahlakçı hüviyetiyle onlara şeriat hükümlerini, tasavvuf esaslarını, tarikat adap ve erkanını öğretmeye çalışmak, İslamiyet'i Türklere sevdirmek, Ehl-i sünnet akidesini yaymak ve yerleştirmek"tir. "İslam şeriatına ve Hz. Peygamber'in sünnetine sıkı sıkıya bağlı olan" Ahmet Yesevi'den beklenen de Rafızilik değil, sünnete uygun yaşamaktır. Derin bir peygamber sevgisine sahip olan Ahmet Yesevi, 63 yaşına geldiği zaman tekkesinin avlusunda çukur kazdırarak bir Çilehane hazırlatmış ve ölünceye kadar orada ibadet ve riyazetle meşgul olmuştur. Çünkü ona göre sevgili peygamberi 63 yaşında vefat etmiş, toprağa girmiştir. Kur'an'a ve sünnete bağlı bir insanın hitab ettiği kitle nasıl bir kitle idi? M. Fuat Köprülü de benzer şeyler söylemekle beraber, Kemal Eraslan'ın ifadesine göre bu kitle "Taşkent ve Siriderya yöresinde, Seyhun'un ötesindeki bozkırlarda yaşayan göçebe Türkler'dir. Bunlar üzerinde Ahmed Yesevi, derin bir nüfuz sağlamıştır. Bu insanların İslam'a bağlılık dereceleri nedir? Bunlar, "İslamiyet?e bütün samimiyeti ile bağlı olan yerli halk ile yarı göçebe köylülerdir."

Eğer Ahmed Yesevi ve Yesevilik, heterodoks unsurların renk verdiği bir hareket idiyse, Türkistan'da bugüne kadar neden Anadolu'daki gibi bir Alevi ve "Heterodoks İslam" hareketi görülmemiştir. Bugün Türk Cumhuriyetlerinde Rafizi denilecek bir büyük kütle var mıdır? Azeriler neden Şii olmalarına rağmen, İran?a değil Anadolu'daki resmi İslam'a kulak vermektedirler. Ahmet Yesevi'nin heterodoks olduğu iddiasına karşı, Müslüman entellektüellerin ve halkın Mekke ve Medine dönemi ilk Müslümanları gibi geleneklerini unutup, Müslüman olmayan yakınlarına karşı savaşacak kadar yeni iman sistemine bağlanmaları, heterodoks tezinin tamamen zıddı bir görüş getiriyor. Eğer bu görüşe itibar edilirse, heterodoksi ya Orta Asya'dan gelmedi; yahut hiç yoktu; yahut da sonradan tarihi şartlar içinde gelişmelerin etkisiyle kazanıldı. Tıpkı ateizmin, sosyalizmin ve benzeri akımların günümüzde Aleviliğe dahil edilmeye çalışılması gibi. Yahut da Cengiz'in putperest ordularının kalıntısı olarak bir takım izler kaldı. Her halükarda meselenin çözümü kolay görünmemektedir.

John Kingsley Birge ise, Aleviliğin Bektaşiliğin doğuşunu "Müslüman veya Hristiyan uçlardaki sıradan halk arasında din, Hıristiyan, Muhammedi ve pagan bir çok unsurun karışımı olan bir karışım olgusu haline geldi. İşte Bektaşi ve Kızılbaş mezhepleri buradan gelişti" şeklinde izah etmektedir. Kingsley Birge, bu sözlerinde bir de Hıristiyanlık unsurundan bahsetmekte, onun tesirini de işe karıştırmaktadır. Ayrıca "Muhammedi" dediği İslami unsura da pagan unsurlardan önce yer vermektedir. Birge'nin bir oryantalist olarak Hıristiyanlık tesirlerini öne alması normaldir; ama günümüzde bir çok alevi, kendi inançlarında Hıristiyanlık tesirleri olduğunu kabul etmektedir (mesela Bkz. Çorumlu bir Alevi olan Yrd. Doç. Dr. Osman Eğri'nin Alevilik-Bektaşilik Hıristiyanlıktan etkilenmiş midir? başlıklı tebliği, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1999, s.105 v. d). Osman Eğri'ye göre "Alevilik-Bektaşilikteki sembol erkan ve manaların hepsi İslam kaynaklıdır (a. e. s.111). Bedri Noyan "Bütün Yönleriyle Alevilik ve Bektaşilik, Ankara, 1998) adlı eserinin hacimli ilk cildinde Aleviliğin ve Bektaşiliğin kaynakları ve doğuşu ile ilgili bir şey söylememektedir. Buraya kadar yapılan açıklamalardan anlaşılacağı üzere, Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşu, menşei ve teşekkülü konusunda araştırma yapanlar arasında izah veya yorum farklılıkları vardır. Bu yorumlarda birbirine yaklaşmaları olduğu gibi, uzaklaşmalar da vardır; son yorumda görüldüğü gibi, A. Y. Ocak şaman inançlarının ağır bastığını söylerken bunu Alevi ve Bektaşilerin hepsini Rafizi saymasına mesnet yapmaktadır.

Hergiz Müslüman olmaz, bağrı dönmüştür taşa"

Prof. Dr. Mehmet Eröz, adı geçen kitabında Uluğbey Alevilerinin bir isteklerini naklediyor: Hz. Ali, Ramazan 19?unda öldürüldü; o günde Aleviler üç gün oruç tutarlar. Ramazan orucuna yavaş yavaş alıştırılmış olurlar. Öte yandan 1895 de Bursa'da Ramazan Baba Tekkesi?nin vakfiyesinde dergahta beş vakit namaz kılmayan ve sabah namazından sonra bin bir Kelime-i tevhit okumayan dervişlerin dergahtan çıkarılması istenmektedir. 1847?de Dede Garkın evlatlarından Hüseyin Babaoğlu Mehmet Baba?ya verilen bir icazetnamede şöyle denilmektedir: ?Bunun için kendisi, posta otursun, farz namazları kıldırsın, zekatı versin, imkan ve yol bulursa hacca gitsin, Ramazan orucunu tutsun... Tehlil ve Tekbir ile Zenbil assın?. İcazetnamenin altında halife Seyyid Mahmud Dede Baba?dan başka, türbedarın, aşçının, ekmekçinin, otacının, nakibin ve tekkede görevli on üç kişinin, isim, unvan ve mühürleri bulunmaktadır (Mehmet Akkuş, 19. Asırda Bir Bektaşi İcazetnamesi, Tasavvuf, Sayı:1, Ağustos 1999, s.26 v. d., Ankara, 1999). Bu gibi olayların Bektaşiliğin Sünnileşmesi ile izah edilmek istenmesi yeterli değildir. Her ne kadar sayın Ocak "heterodoks bir İslam anlayışı olan Alevilikte, daha başından beri şer'i ibadetlerin yeri olmadığını" söylese de (T. Yurdu, Aralık 1994, sayı: 88, s.15) namazın, bu hareketlerin evveliyatında olduğu anlaşılmaktadır. Her namaz kılmak, oruç tutmak, niçin sadece Sünnilere has olsun? Onlarda pek çok namazsız, oruçsuz, her türlü kötülüğü yapan, heterodokstan da öte çok kişi var.

Reşided-din'in listesinde boylar Oğuz Han'ın 24 torunundan türetilmiştir. Kaşgarlı da, 24 Oğuz boyunun, adlarını dip dedelerinden aldığını söyler ve bu 24 dip dedeye Zulkar-neyn'in Türkistan seferi esnasında nasıl Türkmen adının verildiğine dair bir de hikaye anlatır. Ona göre bu boylar çok eski zamanlarda meydana gelmişlerdir. Aynı müellif bu boyların oba ve oba kolları olduğunu da yazıyor. Fakat Oğuzlardan hiç bir boyun obası kesin olarak bilinmiyor. Ancak, Kara-Koyunlu ve Ak-Koyunlu teşekküllerinin bu obalardan olması muhtemeldir. Ayrıca Yemen'deki Resul-Oğullarının mensup olduğu Biçek? ve 1230?larda Şehrizor-Erbil arasında faaliyette bulunan Sevinç'in Koş Yalu adlı oymakların da bu obalardan oldukları düşünülebilir. XV. ve XVI. yüzyıllarda Anadolu'da yaşayan Ağça-Koyunlu, Kara-Keçili ve saire gibi oymaklar ile aynı yüzyıllarda Harizm Türkmenleri arasında görülen Teke, Er-Sarı gibi teşekküller için de aynı tahminde bulunmak mümkündür.

15) Aleviliğin ve Bektaşiliğin Hanefilikle ilgili problemi,

Boz-Ok'a gelince, buradaki boz kelimesinin de, bir rakamın yerini aldığı akla geliyor. Yine Reşided-din'deki sözlere göre, Oğuz-eli?nde hakim kolu Boz-Oklar teşkil etmiştir. Bu sebeble Boz-Oklar'ın alameti yay ve tabi kol oldukları için de Üç Oklarınki ok'tur. Tuğrul Beg 1038 yılında Nişabur?a girerken kolunda gerilmiş bir yay ve belinde de üç-ok bulunuyordu. Bunlar her halde, kendisini Boz-Ok ve Üç-Ok'un, yani bütün Oğuz-eli?nin hükümdarı saydığının bir ifadesidir. Yüreğir boyunun damgasının da bir yay ve üç ok -pek muhtemel olarak- şeklinde olduğu görülüyor. Daha önce de söylendiği gibi, bir yay ve üç ok, pek muhtemel olarak Oğuz yabgularının hükümdarlık alameti idi.

Daha bir çok problem var. Biz burada 1, 2, 11, 15, 16 numaralı problemleri ele alacağız ve bunlardaki güçlükleri ortaya koymaya çalışacağız. Diğer problemleri ayrı bir yazıda ele almayı düşünüyoruz.

Şimdi hangi iddiaya inanılacaktır? Muhakemesi ve kararı okuyucuya aittir. Mühim olan bu muhakemeyi yaparak düşünüp araştırmaktır.

Bu ideolojiler Aleviliğin bir mezhep, bir tarikat olduğuna karşı çıkıyorlar; onu ya ayrı bir din, yahut bir hayat felsefesi ve devrimci, isyancı, yıkıcı bir eylem tarzı olarak gösteriyorlar. Böylece onlara göre Alevilik zengin olan Ümeyye hanedanı ile fakir olan Haşimiler arasındaki zengin-fakir kavgasından doğmuş bir isyan hareketidir. Dolayısıyla Hz. Ali gibi Hacı Bektaş Veli de bir isyancı, bir devrimci, bir ihtilalci olarak takdim edilmiştir. Bu ideolojilerin etkisiyle bir kısım aleviler, Aleviliği "demokratik, laik, özgürlükçü, devrimci, çağdaş" bir inanç tarzı olarak sunmaktadırlar. Alevilik, bu çağdaş değerleri asırlardan beri koruyup, kollayan ve benimseyen bir toplum yaşayışı gibi takdim edilmektedir. Bu tarz fikirler ve yazılar Alevi-Bektaşi topluluğu üzerinde etkisini devam ettirmektedir. Neticede Alevi-Bektaşi topluluğunun kendi asli inançlarından, adap ve erkanından, yaşayış tarzından önemli ölçüde uzaklaştığı müşahede edilmektedir. Asliyetinden uzaklaşma kırlık kesimlerde daha az görülürken, büyük şehirlerin kenar mahallelerinde ve şehir merkezlerinde daha bariz olarak görülmektedir. Böyle bir netice, bir kısım ateist, Marksist, materyalist alevi yazarların ve alevi temsilcilerinin, kasten tahrif ederek Aleviliği dini muhtevasından sıyırıp moderniteye yamamış olmalarından ileri gelmektedir.

turkler tarih kitaplarinda anlatilan sekliyle, gok tanri dinine cok benzedigi icin islamiyeti hemencecik kabul etmemislerdir. bir ulusun dilini ve dinini degistirmesi ozellikle bu irkin savasci turkler oldugunu goz onune alirsak pek de kolay olmamistir. turklerin islamiyete gecisi yaklasik 200 yillik bir surectir ve bu sure zarfinda turklere gecmisten o gunlere tasidiklari butun kulturel degerler unutturulmustur. turk tarihi islamiyet tarihinden cok daha eskidir ve islamiyetten onceki turk tarihi hakkinda ogrendiklerimiz ataturk'un yaptirdigi arastirmalarin bir sonucudur.

Boylar da obalara ayrılmaktadır. Kaşgarlı, oba kelimesinin de oğuzca olduğunu söylüyor. Obalardan sonra her halde aileler geliyordu ki, Oğuzlar'ın bunu hangi kelime ile ifade ettikleri bilinemiyor. Böylece aileden obalar, obalardan boylar ve boylardan da Oğuz eli meydana gelmiştir. Oğuz eli?nde asıl oymak birliği boy'dur. Oymak kitabımızda, boylar , obalar ve onların kollarını ifade etmek üzere, umumi bir manada kullanılmıştır. Bunu evvelce aşiret kelimesi ile ifade ediyorduk. Aşiret şimdi Güney-Anadolu'da, teklik hem çokluk olarak, yörük anlamında kullanılıyor. Mesela "iki aşiret geldi demek yörüklerden iki kişi geldi" demektir.

Bugün anadolu da bir çok cemevinde,

Heterodoks olmanın ölçüsü nedir? Eğer denildiği gibi "gayr-i İslami" unsurlar ise namaz kılmayan, oruç tutmayan, içki içen, kumar oynayan, zina eden Sünnileri de heterodoks saymak gerekmez mi? yahut Allah'ın sıfatlarını inkar eden Muattıla heterodoks yahut Rafızi sayılacak mıdır?

Aleviliğin doğuşu, ortaya çıkışı ve kaynakları ile ilgili bir çok tahmin ve farklı yorumlar vardır. Bunlardan meseleye mezhepler tarihi açısından bakanlar, genellikle Aleviliğin doğuşunu Hz. Ali ile Muaviye arasındaki ihtilafa dayandırmaktadırlar. İslam Tarihi açısından bu böyle olmamakla beraber, bu izah tarzı, bütün Aleviler ve Şia için geçerlidir.

gaziyanı rum, baciyanı rum gibi sosyal içerikli örgütler, ortaasya Türk kültüründeki kadın-erkek dayanışmasının devamıdır, çünkü asker diye bir ayrı sınıf yoktur Ortaasya Türk tarihi içinde. ne zaman yerleşik bir sisteme geçilmiş; devlet şekillenmeye başlamış (Fatih dönemi degildir bu söylenen zaman; Fatih devleti imparatorluga , idarede Türk beylerinin gücünü kırıp yok ederek, kendine baglı padişahla var olup padişahla sistemi çökecek olan bir devlet sistemini ortaya koymuştur. Ancak bu dönemm, Osmanlı duraklama devri gibi ortaya çıkma noktası sayılabilir. Batıdan, yönetim noktasında yenilik getirmek için"Çelebiler " gönderilmiş, askeri bozulmalar karşısında ordu ve askeri sistemlerin düzeltilmesi için faaliyetlere girilmiştir.

Oguz- mete hanın kurmuş oldugu 24'lük soy çizgisine baglı kalınıp üstünlük iddiası yapılmıştır her zaman. Ama Alevilik sorunu - heteredoks olma- Kalenderilik meselesi ne tuhaf bir durumdur ki, İran cograsından geçen Selçuklu Türk kültürünü de etkilemiştir, fakat o zamanla ilğili Sulştanlardan hiçbirine " alevidirler" iddiası atılmamış,1299-1324 yılları itibariyel başlayıp 16. yüzyıla kadar devletin paşına geçen kurucu Osmanlı padişahlarına böyle bir sorun yapıştırılmaya çalışılmaktadır.

Bize meftun olan marifet söyler

OĞUZLARIN BOY TEŞKİLATI

Boz-Ok ve Üç-Ok ikili teşkilatını en son taşıyan Oğuz-Türkmen kümesi, Moğol baskısı yüzünden XIII. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu'dan Suriye'ye göçeden kalabalık topluluktur. Bu topluluğun tarihinden de daha önce söz edilmişti.

Ö. Lütfi Barkan, Kolonizator Türk dervişleri, kitabı da iyice okunup anlaşılmadan bu konuda söylenecek kesin kabuller yararlı degildir.

"Pir Sultan Abdal'ım ölürüm deme

Eski Türk ellerinde ve ordularında ikili düzenin değişmez bir kaide olduğu bilinir. Oğuz elinde ve ordusunda da, görüldüğü gibi, bu kaide hakimdi. Böylece el ve ordu ikiye bölünmekte, bunlara kol denilmektedir. Kollar da birbirinden sağ ve sol sıfatları ile ayrılıyor. Osmanlı İmparatorluğunda da sağ kol, sol kol adları verilen bu ikili düzen hem askeri, hem de mülki teşkilatta esaslı bir kaide olarak uygulanmıştı. Türkler'de sağ kol, Moğolların aksine olarak, daha şerefli sayılıyordu. Boz-Oklar da hakim kolu teşkil etmeleri itibari ile onlar sağ kol sayılmışlardır. Bu gelenek, bu kollar var oldukça devam edip gelmiştir. Boz-Okların hakim kol sayılması, İslamiyetten önce siyasi üstünlüğün uzun bir zaman bu kolun elinde kalması, yabguların daha çok bu kolun boylarına mensup olmalarından ileri geliyor. denildiğine göre, Oğuz yabguları başlıca şu boylardan çıkmıştır: Kayı, Yazır, Avşar, Beğ-Dili ve Eymür. Bunlardan yalnız Eymür boyu Üç-Oklar'dan idi. Dede-Korkut destanlarında ise siyasi üstünlüğün Üç-Oklar'da olduğu görülür. İslam ülkelerinde de Üç-Oklar büyük bir varlık göstermişlerdir: Selçuklu hanedanı , Salgurlular , Berçem oğulları , Ak-Koyunlular , Ramazan-oğulları ve Kadı Burhaneddin bu koldan idiler. Şimdiki bilgilerimize göre, Boz-Oklar'dan da Artuk-oğulları'nın , Şumla-oğulları'nın Avşar) ve Nadir Şah'ın Avşar hanedanından çıkmış olduğu görülüyor.

Bu yazının maksadı, bir grubu, bazı yazarları ve ideolojileri tenkid etmek değil, günümüz Aleviliği'nin ve Bektaşiliği?nin problemlerinin çözümündeki güçlüğü ortaya koymaktır. Önce terim olarak Aleviliğin ne olduğuna işaret edelim: Alevilik, Hz. Ali sevgisi ve taraftarlığı manasına gelir. Bu sevgi ve taraftarlık daha sonra, oğulları Hz. Hüseyin ve Hz. Hasan'ın uğradıkları haksızlık ve zulümlere karşı bir isyan şeklini almıştır. Böylece Hz. Ali, Ehl-i Beyt , ve Hz. Ali soyundan gelen imamlara duyulan derin muhabbet ve saygı, Aleviliğin esasını teşkil etmiştir. Hz. Ali'yi ve Ehl-i Beyt?ini sevmeyi "meslek" haline getiren Aleviler, daha sonra 13. asırda yaşamış olan Hacı Bektaş Veli'yi ve Bektaşiliğin bazı büyüklerini de bu halkaya dahil etmişlerdir.

Bu konuda etraflı ve değerli araştırmalarıyla tanınan Ahmet Yaşar Ocak bir tarihçi-ilahiyatçı gözüyle Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşunu Babai hareketine bağlar ve bu hususta kesin ifade kullanır: (Türk Sufiliğine Bakışlar, İstanbul 1996, s.19). Ona göre Aleviliğin sosyal tabanı Türkmen babalarının hitap ettiği Türkmen zümreleridir. Bektaşiliğin Sosyal tabanı da halk süfisi olan Türkmen babaları tarafından oluşturulmuştur (a. g. e., s.20). Demek ki her iki hareketin de kaynağı ve oluşumu aynıdır.

Alevilik ve Bektaşiliğin birkaç problemine farklı bir açıdan bakmaya çalışarak, mevcut çözümlerin kapalı ve tatminkar görünmeyen taraflarına işaret etmek istedik. Bu problemlere ve iddialara kesin ve kalıcı çözümler bulmak da zordur. Alevilerin evvela tabanın erimesini koruyabilmesi gerekir. Yoksa çeşitli akımlar karşısında tutunmaları zordur. Sünnilerle yakınlaşarak onlardan destek almalıdırlar. Çünkü hepsi Müslümandır ve Türk Devletinin vatandaşıdır.

Bunların yanında Prof. Dr. E. Ruhi Fığlalı, bu heterodoksi ile izaha, şiddetle karşı çıkmaktadır. Ona göre, Emevilerin ve Arabların İslam'a getirdikleri yorumu esas alıp, bunlara uymayan yorumları heterodoksi saymak, "İslam'a ihanet olur". Çünkü "İslam fıkih ve kelamcıların ittifakına göre de, Tevhid, Nübüvvet-mead esaslarına inanan herkes İslam dairesindedir" (Geçmişten Günümüze Halk İnançları İtibariyle Alevilik-Bektaşilik, Ankara, 1994, s.16-17).

Yine Reşided-din'in listesinden anlaşılıyor ki eski zamanlarda boyların toylarda yiyecekleri koyun etinin kısımları da bir kaideye bağlanmıştır. Reşid ed-din'de bu kısımlara endam-i goşt , Yazıcı-Oğlu'nda sünük deniliyor. Dikkate değer ki, ongunlar gibi her dört boyun da ortak bir sünükü vardır. Böylece, Kayı, Bayat, Alkara-Evli, Kara-Evli boylarının sünükü yani koyundan yiyecekleri kısım sağ karı yağrın, yani sağ kürek kemiği kısmıdır, Yazır, Döğer, Dodurga ve Yapırlı boylarındaki sağ aşığlu, yani aşığın bulunduğu et parçası , Avşar, Kızık, Beğ-Dili ve Karkınlar'ın sünükü sağ umaca, yani kalça kemiği kısmı, Bayındır, Peçenek, Çavundur ve Çepnilef'm sünükü sol karı yağrın, Salur, Eymür, Ala-Yuntlu, Yüreğirlerinki ucayla , iğdir, Bügdüz, Yıva ve Kınık boylarının sünükleri aşığludur.

İran cografyasında kalan Türkmen kitle ise, o cografyanın Türklükle içselleşmesini-çogaltılmasını ve böylece türk olan İran cografyasının Türklüğünü artırıken, Anadoluya devam eden bir göçün ugrak noktası olmuştur.

Halbuki tanınmış tarihçi Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu, totemciliğin ve Şamanlığın Türk inancı olmadığını, Gökalp'ın aksine, Türklerde totemcilik bulunmadığını söyler. Kafesoğlu, M. Eliade'ın araştırmalarına dayanarak, Şamanlığın bir vecd tekniği olduğunu ileri sürer (İ. Kafesoğlu, Türk Bozkır Kültürü, Ankara, 1987, s.85-90).

İlk Osmanlı sultanlarından 2. Bayezid hana gelinceye kadar," sultanların alevi olması " konusu karmaşık ve hatta saçma gelmektedir bana. Sultanların yaşantıları, egemenliği altında bulunan tebaadan farklı degildir ister istemez.

13) Alevilerden kadın "Dede" çıkmadığı iddiası,

Alevi-Bektaşi cemaatı içinde "Genç Erenler" dergisini çıkararak yeni bir hareket başlatan Dr. Hüseyin Tuğcu da Hacı Bektaş Veli'nin "Hanefi" olduğunu bir sempozyumda açıkça ifade etmiştir. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumuna sunduğu tebliğ (H. Tuğcu, 21. Yüzyıla Girerken Hacı Bektaş Veli Gereği, Genç Erenler Dergisi, Aralık 1998 sayı: 39) Alevilik ve Bektaşilik, baştan beri Hanefilikle iç içe yaşamıştır (S. H. Bolay, Bektaşilik ve Hanefi Mezhebi, Kadri Erdoğan Hacı Bektaş Veli Armağanı, Ankara, 1997, s.33-35). Aleviliğin, Şiilik gibi bir fıkhı ve Teolojisi olmadığı için, Şiiliğe de yakın durmak istemediği için, iman ve ibadet esaslarında Hanefi Mezhebi?nden istifade etmiştir. Bu hususta anılan ve anılmayan bir çok kitap, açık bilgiler vermektedir. 16. asırda yaşadığı tahmin edilen ve bir Bektaşi olan Cebbar Kulu?Kitab-ı Cebbar Kulu? adlı eserinde, kendisinin İmam-ı Azan?a bağlı bir Hanefi olduğunu söylüyor. Bu cümle, Sivas nüshasından çıkarılmıştır (Bkn. a. g. e., yayınlayan: Hasan Yüksel, s. 15, Sivas, 1997).

2) 2) Hoca Ahmet Yesevi'nin Hacı Bektaş Veli'nin hakiki şahsiyeti yahut Heterodoksi meselesi:

19) Yavuz Selim ve Şah İsmail kavgası,

Aleviliğin, Ateizmin ve Materyalizmin kıskacına düşmesinden Sosyalist, Marksist akımların ve ideolojilerin yanında Bahailiğin faydalanmaya çalıştığı ve çalışmalarının bir hayli etkili olduğu görülmektedir. Bu cümleden olarak Sivas Divriği'den Araştırmacı-Yazar Veysel Semih Şeker şöyle diyor: "... Sivas?taki Alevileri tehdit eden müthiş bir Bahailik yayılması var. Tıp Fakültesinde bir kaç öğretim görevlisinin organize ettiği bir hareketin içerisindekilerin çoğunluğu Alevilerdir. Sivas'taki Bahailerin %98'i Alevidir. Marksist olan gençlerle konuşmak mümkün; ama Bahai olan gençlerle konuşmak da mümkün değildir? (C. Sofuoğlu, A. İlhan a. g. e., s.151-152).

16) Aleviliğin ve Bektaşiliğin Hıristiyan misyonerliğinin Şii Caferiliğin Bahailiğin ateizmin ve materyalizmin kıskacında çıkmazda olması,

Reşid ed-din'de Boz-Ok kelimesi parçalamak şeklinde manalandırılmıştır ki, kelimenin?boz? fiilinden getirildiği görülüyor. Üç-Ok da üç adet ok seklinde izah edilmiştir. Fakat bu izah şekillerini kabul etmeye imkan yoktur. Ok'un On-Ok'ta olduğu gibi, eski zamanlarda boy anlamına geldiğini biliyoruz. Bu isimlerdeki ok kelimesinin de boy manasında olduğu muhakkaktır. Buna göre Üç-Ok üç boy demektir.

A. Yesevi, halkın ve köylülerin anlayabileceği bir dil kullanarak ona yaklaşmış ve kendisini kabul ettirmiştir. Onlara İslamiyet'i benimsetebilmek için göçebe halkın bazı hallerine karşı müsamahakar davranması normaldir. Fakat çok iyi bildiği ve fiilen yaşadığı İslam esaslarının dışına çıktığını söylemek de isabetli olmasa gerektir.

A. Y. Ocak, Aleviliği ileri derecede "Hz. Ali ve Ehl-i Beyt muhabbeti" şeklinde ele almanın ve Şiilik ile irtibatlandırmanın çok yanlış olacağı kanaatindedir (Aleviliğe nasıl Bakmalı? Köprü Dergisi No: 62, Bahar, 1998, s.62). O, böyle bir anlayışın tarihsel sürece aykırı olduğunu düşünmektedir. Ona göre Alevilik, ancak Aleviliğin tarihi başlangıcından bu yana uzanan bir süreç içinde Safevi öncesi ve sonrası olarak iki dönem halinde incelemekle doğru anlaşılabilir. A. Y. Ocak, Aleviliği "çok eski inanç ve geleneklerin hakim olduğu yüzeysel bir İslam anlayışından ibaret bir çeşit İslam Heterodoksisi" olarak görmektedir ve böyle göstermekte ısrarlıdır . İkinci döneminde ise Safevi propagandası ile on iki imam Şiiliğinden bazı unsurları arak panteist bir Tanrı anlayışına ulaşmıştır. A. Y. Ocak, bir sosyal tarihçi olarak tarihi bakış açısıyla Aleviliğin doğru anlaşılabileceğini söylemekle dini ve mezhepler tarihi açısından bakışı reddeder görünmektedir. Halbuki "Aleviyim", "Bektaşiyim" diyen herkes evvela, "Hz. Ali ve Ehl-i Beyt muhabbeti" ile kendisini tarif etmektedir. Bugün dahi ayrıldıkları esas nokta olarak, Hz. Ali'nin ve Ehl-i Beyt?in haklarının ellerinden alındığı, Sünniler?in en azından bunlarla ilgilenmedikleri hususunu sık sık ileri sürerler. Tarihi bakış açısı önemli olmakla beraber mezhebi açıyı da ihmal etmemek gerekir. Kaldı ki A. Y. Ocak'ın tarihi açıdan izahında cevaplandırılması gereken bir takım sorular bulunmaktadır. Bazı noktalar muğlak kalmaktadır.

1) Aleviliğin ve Bektaşiliğin doğuşu problemi,

Not: 13. SAYI - Bahar 2000

?Horasan kelimesi, onların hakikaten Horasan mıntıkasından geldiklerini değil, Horasan?da doğmuş bulunan cezbe ve ilahi aşk esasına dayalı Melameti sufiliğinden kaynaklanan Kalenderilik akımına mensup olduklarını göstermekteydi."

3) Alevi kimliği, Aleviliğin bağımsız bir din olduğu problemi,

9) Aleviliğin sosyalist ve komünist kavramlar ihtiva ettiği iddiası,

Dr. Yılmaz Soyyer'in devlet arşivinde gördüğü ve 1827 de yazılan Muhalıfat defterinde üç tekkenin kitaplarının listesi bulunmaktadır: Selanik'teki Kara Baba Silistre Hezargrat'daki Timur Baba ve Elmalı'daki Abdal Musa Tekkesi?ndeki kitaplar, Bektaşi Tekkeleri II. Mahmud zamanında kapatılınca tutulan resmi kayıtlara göre şunlardır:

A. Y. Ocak, Heterodoks İslam'dan ne anlamaktadır? Cevabı şöyle: "... bizim heterodoks İslam dediğimiz, bugün Türkiye'de Alevi-Bektaşi toplumu tarafından temsil edilen biçimdir" (Türk Sufiliğine Bakışlar, s.16). A. Y. Ocak "heterodoks İslam" dediği bu inancı "Halk İslamı" olarak nitelemektedir. Bugün Türkiye'deki Alevi-Bektaşi toplulukları her konuda tam anlaşmış bir topluluk mudur? Alevilik, doğuşundan beri hiçbir değişmeye uğramamış mıdır? Sekiz asır sabit kalması mümkün müdür? Alevilerle Bektaşiler?in anlaşamadığı bir çok husus olduğu gibi, bunlar arasında gizli bir hoşnutsuzluk da vardır. Kaldı ki Aleviler de kendi aralarında 7-8 farklı görüşe sahiptirler. Bunları yekahenk ve intizamlı bir topluluk kabul etmek sosyolojik gerçeklere uygun düşmez. Aynı şekilde bunların inançlarını ve yaşayışlarını tek bir kalıba dökmek ve hepsine heterodoks demek de isabetli değildir. Bunun yanında Alevilerin Müslüman olduğunu söyleyen bir çok Alevi yazar, yazdıkları kitaplarında çelişkiler içindedirler. Mesela Ali Tayyar Önder, yeni yazdığı bir kitabında, "Alevilerin namaz, oruç, zekat, hac gibi ibadetleri bıraktıklarını " "içkiyi haram saymadıklarını" (Türkiye'nin etnik yapısı, Ankara, 1998, s. 42) yazıyor. Aynı yazar, "Alevi ahlakının temeli Kur'an?saldır. Malın, nefsin, canın korunması esastır" (a. e. s. 46). Yine aynı yazar Rafizi anlayışa da karşı çıkıyor ve Aleviliğin İslam, Şamanizm, Hıristiyanlık, Yunan Felsefesi, Zerdüştlük karışımı olduğu şeklindeki "çok abartılı yaklaşımı" en büyük yanlış olarak görüyor (a. e. s. 47) ve sonra da ilave ediyor: "Aleviliğin temeli İslam'dır. Yaşam tarzı ve töreler ise şaman Türkmen toplumunca belirlenmiştir" (a. g. s. 47). Bu tarz çelişkiler, hemen hemen İslam dairesinde kalmak isteyen bir Alevi yazar da görülmektedir.

"Namaz kılmayana sen Müslümandır demegil

Bu incelemenin İngilizcesi Journal of Muslim Minority Affairs'in 2000 yılının Ocak ayında İngiltere'de neşrolunmuş?Alevilik-Bektaşilik? özel sayısında yayımlanmak üzere hazırlanarak gönderildi ise de, editörün depremde yaralanması sebebiyle yayınlanamamıştır.

Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi

Heterodoks İslam "mitolojik, senkretik ve sözlü bir teoloji, bir inanç mozaiği oluşturmuştur. "Kendi tabiriyle "sistematik olmayan" teoloji olur mu? Buna teoloji denebilir mi? "Hetorodoks İslam" denilen Alevi Müslümanlığı "Yüzeysel bir İslam ile karışma" ise, yüzeysellik, geniş Sünni halk tabakalarında, esnafta hatta okumuşların çoğunda da vardır. Günümüz de aydın bilinen pek çok kimsenin, hatta bir kısım siyasilerin, sanayilerin, akademisyenlerin, İslam hakkında yüzeysel denecek küçük bilgileri bile yoktur.

Alevilik ve Bektaşilikte namaz ve oruç yok mudur? Gerçekten yoksa neden bir çok Alevi ve Bektaşi namaz kılıyor, oruç tutuyor? Bunlar Sünnileşmiş Alevilerdir, denilirse neden Hacı Bektaş Velayetname'si dört başı mamur, Ehl-i Sünnet üzere bir mutasavvıf imajı çizmektedir? "Makalat"ın Hacı Bektaş'a aidiyetinden şüphe etsek bile, böyle bir kitap neden kendisine nispet edilmiştir? Kaldı ki Makalat'ın Hacı Bektaş'a ait olmadığı da ispat edilmiş değildir. Nitekim "Namazı, orucu bize dayatmayın" diyen bazı Alevi temsilcileri de ne Velayetname'deki Hacı Bektaş imajına ne de "Makalat"a itiraz etmektedirler. Hatta o imajla öğünüyorlar ve Velayetname'deki kahramanların gazilik ruhuyla iftihar ediyorlar.

Abdal Musa?ya ait olduğu varsayılan bu sözlerden Abdal Musa ve çevresindekilerin Horasan?dan geldiklerini kanısına varıyoruz.

Aleviler Şaman Kültürünün izlerini en yoğun yaşanlardır... Şamanizmin etkisi Osmanlının ilk yıllarında etkisini fazlaca hissettirir... Bundan dolayı olduğunu düşünüyorum

Ahmet Yesevi hakkında Hacı Bektaş velayetnamesinde çizilen Ahmet Yesevi tasavvuru ; onun devamlı ibadetinde, riyazetinde, zikrinde, cihatta bir ulu kişi, bir veli olarak tasvir etmektedir.

İslamiyet'i yeni seçmis türklerin eski inançlarını bir anda unutmalarının doğal olmayacağı aşikardır.. doğal olarak da yeni inanç sistemlerini yeni geldikleri coğrafyada eskilerle harmanlayarak bir süre bu şekilde yaşadıkları da söylenebilir.. ancak bilhassa osmanlı döneminde sünni inancın artık resmi bir mahiyet alması ve müslümanım deyip farklı mezhebe ait olanlara karşı sert tavırlar takınılması, şii inançlarına yakın ama tam olarak şii de olmayan unsurların kovuşturmadan kaçmak amacıyla dağlık bölgelere çekilerek burada yaşamalarına, dolayısıyla islam kaynaklarınınn yanında asli şii kaynaklarından da mahrum kalmalarına, nihayetinde de alevilik gibi nevi şahsına munhasır bir inanç sisteminin meydana çıkmasına yol açmıştır..

?Şakayık-ı Numaniye?de ise Hacı Bektaş için kullanılan bir ifade dikkat çekicidir: Zamanımızda, bazı mülhitler yalancı bir nispetle kendilerini ona nispet ettiler, ama o mutlaka bunlardan?beridir?, ?uzaktır?. Demek ki ondan iki-üç asır sonra onu, bazı kimseler dinsizliğe çekmek istemişler. Günümüzde Hacı Bektaş Veli'yi, dinsiz, isyancı göstermek isteyenler olduğu gibi S. Faroqhi?nin?Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam? adlı eserde bu malumat var ve değerlendirmesi yapılıyor. Velayetname umumi kabul gördüğüne göre Hacı Bektaş tasvirine itibar etmek isabetsiz olmaz.

dogrudur, Şaman kültürünün etkisi bugün bile hala varlıgını koruyan kültürel ögeler bulunmaktadır. ama A. Y. Ocak hocaya dayanarak, "ilk osmanlı padişahları alevidir iddiası" nerden ve nasıl çıkıyor.?

18) Din derslerinde Aleviliğe yer verilmesi meselesi,

A. Y. Ocak bütün Alevilerin ve Bektaşilerin heterodoks olduğunu iddia etmesinin yanında Ahmet Yesevi'yi ve Hacı Bektaş Veli'yi de hetorodoks olarak kabul etmektedir. Buna da bir kısım Alevi aydını karşı çıkmakta ve heterodoksiliği kabul etmemektedir.

10. yüzyılın birinci yarısında Oğuzların yaşam alanları, Hazar Denizi?nden Sir ırmağının orta yatağındaki Farab (11. yüzyıldaki adı ile Karaçuk) ve İsficab yörelerine kadar olan yer ile bu ırmağın kuzeyindeki bozkırlardır. Aynı yüzyıl içinde Oğuzların, yerleşik yaşama geçişlerindeki en büyük etkenin İslamlaşma olduğu ve İslamiyet?in gelişimiyle yerleşik yaşam düzeninin geliştiği iddia edilmektedir. Faruk Sümer?in Kaşgarlı Mahmut?tan aktardığına göre; Moğol istilası sırasında bir kısım göçebe Türkmenler, aşağı Sir-Derya boylarında yaşamaktaydılar. Bu durumu yazar, ?Horasan adı ile şüphesiz Türkistan da ifade olunuyordu.? diyerek aktarmaktadır. Yine aynı çalışmada Faruk Sümer, Türkmenlerin Horasan?a ve oradan Anadolu?ya göçlerini Moğol istilasına dayandırmaktadır. Bu göçün aslında bir kaçış olduğu söyleyebiliriz. Aynı konu hakkında Irene Melikoff?un görüşlerini aktaralım: "... Hacı Bektaş?ın, Baba İlyas?ın peşinden Horasan?dan geldiğini biliyoruz. Horasan?dan gelmek, eski vakayinamelerde ve menkıbelerde sık sık kullanılan bir klişedir. Bu söz, esas olarak göç fikrine gönderme yapar. Türkmen boyları 11. yüzyılın sonlarında Anadolu?ya gelmeye başlamıştı. Bu boyların göç hareketleri 12. yüzyılda ve özellikle de, Moğol istilasından kaçmak zorunda kaldıkları 13. yüzyıl boyunca iyice yoğunlaştı. Genel olarak Orta Asya ya da Maveraünnehir?den gelen göçmenlerin izlediği yol Horasan?dan geçiyor ve Hazar kıyılarını takip ederek İran Azerbaycanı?na ulaşıyordu. Bu yol, İran çöllerine girmemek için izlenen olağan yoldu. Bu nedenle, Horasan?dan gelmek deyimi, bahsedilen kişilerin o yerin yerlisi değil de göçebe insanlar olduğu anlamına geliyordu.? Aynı konuda Ahmet Yaşar Ocak farklı bir görüş ileri sürmektedir:

Bilin Müslüman olmadı-ol tamuya girsek gerek"

İslamiyet?le 7-8. asırlarda tanışmaya başlayan Türkler arasında Ahmet Yesevi?den çok önce büyük İslam bilginleri, büyük mutasavvıflar yetişmesi, İslam'ın doğru olarak çeşitli gruplara ulaşmaya başladığının ifadesidir. İmam Buhari, İmam Müslim, İmam Tirmizi, Nesei, İbn Mace gibi en büyük hadisçiler, hadis kritiğinin kurucuları hep Türkistan bölgesinden çıkmıştır. İmam Maturidi gibi büyük bir kelamcı yine o havaliden çıkmıştır. Bunlara tefsirci, fıkıhçı alimleri ve onların açtıkları medreselerin yetiştirdikleri de ilave edilirse, entellektüel zümrede Ehl-i Sünnet itikadı ve yaşayışının yaygınlaştığını söylemek yanlış olmaz. Bunların hepsi A. Yesevi?den çok önce yaşamışlardır. Nitekim Kemal Eraslan Ahmet Yesevi'ye izafe edilen "Fakr-name" neşrinin önsözünde bu hususu teyit eden ifadeler kullanıyor: "Özbek ve Türkmenler arasında Yesevilik'in kuvvetli şekilde yer etmesinin en önemli sebebi onlar gibi Yeseviliğin de şeriat esaslarına sıkı şekilde bağlı olmasıdır. Bu husus, metnimizde açıkça görüldüğü gibi, Divan-ı Hikmet'te de yer alan manzumelerde de görülmektedir? (İ. Ü. Ed. Fak. Türk Dili ve Edebiyat Dergisi C. xxıı. Fakr-Name, ayrı basım, İstanbul, 1977, s.52). Sayın Ocak, Fakr-Name'nin A. Yesevi'ye ait olduğuna dair şüphe izhar ettiği için onun üzerinde durmuyoruz. Benzer şüpheyi Divan-ı Hikmet için de izhar etmektedir. Fakat Divan-ı Hikmet'teki şiirlerin hepsinin sonradan yazıldığını ve A. Yesevi'ye izafe edildiğini söylemek bana pek mantıklı görünmüyor. Tevrat ve İncil'in bile asıl nüshaları bulunmamasına rağmen, bir takım ayetlerinin doğru olabileceği Kur'an ve Hadis tarafından belirtilmiştir. Eğer, Divan-ı Hikmet'teki şiirlerin hiç birisi A. Yesevi'ye ait olmasaydı bu kadar, derin köklü, devamlı ve geniş bir coğrafyaya tesir edebilir miydi? Nitekim sayın A. Y. Ocak bu tesiri çok güzel belirtmiştir. "Ahmet-i Yesevi ve Yesevilik kültürünün etkileri o kadar köklü idi ki, bu etkiler Nakşibendilik içerisine nüfuz etmekle kalmadı, orta Asya'daki Nakşibendiliğin rakibi olan Kübrevilik tarikatı içine de nüfuz etti" (T. S. Bakışlar, s. 40). Fakat sayın Ocak, bir başka yerde "Cevahir'ül-Ebrar" adlı Yeseviliği anlatan değerli eserin "Nakşibendiliğin kuvvetli bir şekilde etkisini taşıdığı"nı söyler (a. e., s. 69).

Alevilik Türklere has bir inançtır. Araplarda şia, caferilik ve nusayrilik gibi olan mezhepler Türk alevilik inancından farklıdır. Türkmen yörük yada avşarların alevi olması niye

Buradan da bir takım problemler çıkmaktadır. Bu problemlerin başlıcaları şu şekilde sıralanabilir:

A. Y. Ocak hocanın yazdıgı kitaplar ve bilgiler içerik olarak, bazı noktaları aydınlanmamış bilğileri içermektedir henüz. yazdıkları yanlış ya da hatalı diye de kesip atamayız, çünkü aksi bir iddia ortaya atılıp çürütülmemiştir.

bazı arkadaşları şaşırtıyor anlamıyorum. hele birisi aleviler kendine Türkmen diyor demiş :)) Ya ne desin özbeöz Türk adam inkar mı etsin aslını?

Görüldüğü gibi, X. yüzyılın başlarından itibaren Oğuz eli?nden kümeler halinde ayrılmalar başlamıştır. Bu kümelerden ilki Hazar Denizi kıyısındaki yarım adaya giderek yurd tutmuş ve buraya Mangışlak adını vermişti. İkinci bir küme ise Selçukluların idaresinde Yakın-Doğu ülkelerine geldi, Üçüncü bir küme de yine XI. yüzyılda Kara-Deniz'in kuzeyinden Balkanlara indi. Diğer taraftan Oğuzlardan kalabalık bir nüfus da Seyhun'un orta yatağındaki şehirlerde yerleşmişti. Göçebe Oğuzlar'ın bu şehirli eldaşlarına, küçümseyerek, yatuk yani tenbel adını verdiklerini biliyoruz. Fakat bütün bunlara rağmen Oğuz eli eski yurdunun bir kısmında el teşkilatını muhafaza ederek yaşıyordu. Boz-Ok ve Üç-Ok adları ile iki kola ayrılan Sultan Sancar'ın galibi Oğuz kümesi önemli bir kol olmakla beraber son teşkilatlı küme veya ana kol değildir.

A. Yaşar Ocak bu İslam biçiminin "Mehdici" olduğunu ilave eder. "Mehdici" olmak, sadece Alevilere ve Bektaşilere mahsus bir özellik değildir. Anadolu'da Alevi olsun, Sünni olsun, okumuş olsun-olmasın her tabakada mehdi inancı vardır. Hatta Pakistanlı meşhur düşünür Mevdüdi bazı kitaplarında bu inancı hadislere dayanarak savunmuştur.

bilimsel bir soru gelmişti başlıgı ondan açtım. AÇIKLAMA

Bu heterodoksi meselesi ile ilgili olarak sayın Yılmaz Soyyer?in Abdal Musa dergahındaki kütüphanede bulunan kitapların değerlendirmesi ile ilgili sözlerini nakletmek suretiyle bu meseleyi sona erdirmek yerinde olur: "Kitaplar incelendiği zaman, bir Rufai, bir Kadiri, bir Halveti Tekkesi?nde bulunabilecek kitaplardan hiç bir farkları yoktur. Muhtemelen zaviyenin mektep odalarında okutulmakta ve okunmaktadır. Mülteka ve Kuduri gibi iki temel fıkıh kitabının bulunduğu bu zaviyeyi Rafızi olarak değerlendirmek bizim açımızdan mümkün değildir. Kütüphanede Rafiziliğe ait kitap bulunmamaktadır. Kur'an-ı Kerim'iyle, Tezkiretü'1-Evliyasıyla Mesneviyesi?yle, Muhammediye'siyle bu zaviye, Bektaşilik dışındaki diğer tasavvufi topluluklarla aynı çizgidedir. Bir kısım günümüz Alevi yazarlarının iddialarının aksine zaviyede küçük bir namazgah da bulunmaktadır. Üstelik elimizdeki belgelere göre, çok eski yıllarda yapılmıştır. Bu da önceki sayfalarda yazılan Bektaşi tekkelerinin siyasi bir kanunla kapatıldığı tezini kuvvetlendirmektedir" (Sosyolojik Açıdan Alevi-Bektaşi Geleneği, İstanbul, 1996, s.119).

Alevi-Bektaşi topluluğun Rafiziliği hususunda söylenenler pek tatminkar görünmemektedir. Nitekim sayın Ocak da sonunda kendisi bu heterodoksluk iddialarını yumuşatmak ihtiyacını duymuş ve İslam'a ağırlık veren bir izah getirmeye çalışmıştır. Fakat kesin konuşmaktan da vazgeçmemektedir. Mesela kendisine karşı çıkanlara, hetorodoksi ile izahlara karşı cevap veremiyorlar, başka izah tarzı getiremiyorlar, diyor. Arkasından da geleceği tam olarak belirliyor "gelecekte de veremeyecekler" diye meydan okuyor. Gelecekte ilmi araştırmalar neler getirecek, hangi vesikalar ve veriler ele geçecek bilinemediği için, bir bilim adamının geleceği şimdiden tayin etmesi, ne derece doğru olur? Çünkü bilim geleceğe dair tahminlerde bulunur, ama tayinler de bulunamaz. Tayinlerde, bulunursa bilim ideolojileşir.

Burada bu münasebetle bir husustan daha söz edebiliriz: Türkiye'deki Alevilik ile Suriye'deki veya başka yerlerdeki Alevilik farklıdır. Hatta Türkiye'deki Alevilik ve Bektaşilik ile Balkan ülkelerindeki Alevilik ve Bektaşilik de çok farklıdır. Türkiye'deki Aleviler ve Bektaşiler birbirlerinden ayrılık noktaları taşıdığı gibi; Aleviler de kendi aralarında yöreye, bölgeye göre farklılıklar arz eder. Bu sebeple Türkiye'deki Alevileri ve Bektaşileri yeknesak tam bir bütün teşkil eden bir grup olarak görmek doğru değildir. Bunların kendi aralarında çok farklı görüşlere sahip oldukları bilinmektedir. Alevilerin tarihi seyir içinde kazandıkları farklılıkların yanında 20. asır Türkiye'sinde ve Dünyada meydana gelen değişmelerin sebep olduğu farklılıklar da vardır. Bilhassa genç yaştaki Alevilerle orta yaştaki aleviler Marksist, Ateist, Materyalist, Batıcı, Pozitivist, Hümanist, Sosyalist, Laikçi , Demokratik, Özgürlükçü hareketlerden etkilenmişlerdir.

5) Aleviliğin Hıristiyanlık propagandalarının, Şii Caferiliği?nin, Bahailiğin, Ateizmin ve Materyalizmin kıskacında çıkmaza girmesi

gunumuze kadar urettikleri turk islam sentezini kabul etmeyen arap sevdalilari tarafindan cesitli zamanlarda katledilmisler ve 1980 darbesinden sonra zorunlu din dersleriyle asimile edilmek istenmislerdir.

Türkmen terimi, tarih ve etnoloji bazında tartışılan terimler içerisinde yer almaktadır. Etimolojisi konusunda da oldukça farklı görüşlere rastlamak mümkündür. 11. yüzyıla kadar Oğuzların dışındaki Türk boylarından bazılarına Türkmen denilmektedir. Daha sonraki kaynaklarda ise Türkmen adıyla daha çok Oğuzlar anlatılmaktadır. Tufan Gündüz, çalışmasında Kaşgarlı Mahmut?un eserine dayanarak 11. yüzyılda yalnızca Oğuz boylarından meydana gelen Türkmen oluşumlarından bahsedildiğini, hatta kendi içlerinde dedelerinin isimlerini alan irili ufaklı oymaklara ayrıldıklarını ifade etmektedir. Öte yandan Oğuzların, 13. yüzyıla kadar kendilerini Türkmen diye isimlendirmelerinin, genelde konar-göçer hayatı temsil eden bir tanımlama olduğu ileri sürülmektedir.

Yukarıda işaret ettiğimiz Pozitivist ve diğer Batı kaynaklı akımlara müsait zemini oluşturan Aleviliğin, Ateistlerin ve Marksistlerin kıskacına girmesi, tabiidir.

bölünmeler hz Ali zamanında olmuştu. ve daha ayrımcılık okadar keskin degildi ve bu ayrımcılık alevi sünni ve haricilik şeklindeydi. alevilik şiilin lokal şekliydi anadolu da ki a dıydı...

Şikari'nin Karaman-oğulları tarihi?nde 24 vezir, 24 bin er sözü sık sık geçtiği gibi, Evliya Çelebide de bu mahiyette ifadeler görülüyor. II. Murad da 1444 yılındaki Varna zaferi münasebeti ile tutsak alınan Hıristiyan beylerinden seçtiği 24 kişiyi Memluklara göndermişti. Bütün bu zikredilen misallerin bazıları bir tesadüf ile izah edilebilir ise de, bir çoklarının 24 Oğuz boyundan gelen gelenek ve hatıra ile ilgili olduğu şüphesizdir.

Günümüzde yazılmış "Bektaşi ilmihali" ismindeki eserlerde beş vakit namaz ve oruç esas kabul edilmektedir (Mesela Haydar Kaya, Bektaşi İlmihali Manisa, 1989, böyle bir kitaptır). Aslında Aleviler de Sünniler de Hz. Peygamber'e ve Hz. Ali'ye ve Ehl-i Beyt'e bağlılık ve saygıda ortaktırlar. Hz. Ali'nin namaz kılarken öldürülmesini bir kısım Aleviler namaza yaklaşmak istemeyişlerinin gerekçesi yapmışlardır. Bazıları da bu öldürme hadisesi üzerine vaktiyle verilen bir fetvaya dayanmaktalar. Günümüzde bazı aleviler, böyle bir fetva varsa, artık onu kaldıran yeni bir fetvanın verilmesi gereğini ifade etmekteler. Yani onlar, namaz kılmak için bir bahane veya namazlarına bir mesnet aramaktalar. Günümüzde bir kısım dedeler, gizli namaz kılarken, bir kısım da namazın lüzumuna inanmaktalar. Yeni yetişen bir kısım Alevi-Bektaşi genci bir kısım dedelerin sözlerine itibar etmeden "Nehcül-Belağa"daki Hz. Ali'ye ait sözlerden kendi istikametlerini çiziyorlar. Bunu da gazete ve dergilerde açıkça ifade etmektedirler. Alevilik ve Bektaşilik ile ilgili çeşitli kitaplarda namaz-oruç yer almaktadır (Mesela Şeyh Şafi Buyruğu, İstanbul, 1996, s. 61-62) Bektaşi İlmihali, Manisa, 1989 gibi kitaplar) Mesela Seyyid Nesimi Şeker Dede "Alevi İslam İlmihali" adlı eserinde Alevilikte namaz, oruç, zekat ve haccın Sünnilikteki gibi farz olduğunu söylemektedir (C. Sofuoğlu, A. İlhan, Alevilik Bektaşilik Tartışmaları, Ankara, 1997, s.150-151).

Ben tarihçi değilim bilimsel yazamam... Affına sığınıyorum bu yüzden...

Rafizi olduğu söylenen Yunus böyle diyor. Pir sultan Abdal da şöyle diyor:

Kıl beş vakit namazın kazaya koma

Bir boyun toplantılarda ve toylarda oturacağı mevki ve yiyeceği et kısmı yalnız Oğuz elinde değil, diğer Türk kavimlerinde de kaidelere bağlanmıştır." Bu geleneklerin ehemmiyeti şuradadır ki bunlar bir boyun kendi eli içindeki siyasi ve içtimai hukukunu tayin eden başlıca müesseselerdir.

20) Alevi-Bektaşi ikiliği

Kaşgarlı Mahmud Halac adını taşıyarak bazı hususlarda diğerlerinden ayrıldıkları için Oğuzlar'dan sayılmadığını söylediği iki boyu listesine almadığı gibi, bunların adlarını da vermemiştir. Diğer taraftan Kaşgarlı'nın, "sayısı az ve damgaları belli değil" dediği Çarukluğ boyunun adına da Reşid ed-din'in listesinde rastgelinemiyor. Orada Kaşgarlı'da bulunmayan şu adlar vardır: Yaparlı, Kızık, Karkın. Bunlardan Kızık ve Karkın'dan birini Kaşgarlı'nın listesine almadığı iki boydan biri olarak kabul etmek zaruridir. Diğerinin de yine bunlardan biri olduğuna ihtimal vermek mantıkidir. Çünkü, her iki boy yani Kızık ve Karkın aynı dalda, Yıldız-Han'ın oğulları arasında gösterilmiştir. Halbuki Yaparlı boyu başka bir dalda, Ay-Han'ın oğulları arasında bulunmaktadır. Yaparlı, yine orada adının ne manaya geldiği yazılmayan biricik boyudur. Diğer taraftan hiç bir yerde ne Çaruklu'ya ne de Yapırlu'ya ait tarihi bir kayda, bir yer adına veya bir teşekküle rastgelinebilmiştir. Kısaca Reşided-din'deki Yapırlu'nın Kaşgarlı'daki Çarukluğ'un yerini tuttuğunu ve yine aynı müellifin listesine almadığı" iki boyun da Kızık ve Karkın olduğunu kuvvetle tahmin ediyoruz. Reşided-diri'm listesinin bu iki boy bakımından da, vakıalara uygun olduğu görülüyor. Çünkü, her iki boya ait yer adlarına ve teşekküllere Türkiye'de rastgelinmiştir. Kaşgarlı'nın listesinin boyların o zamandaki siyasi şöhretlerine göre sıralandığı anlaşılıyor. Mesela Selçuklu hanedanının mensub olduğu Kınık boyu orada en başta yer almıştır. Halbuki bu boy Reşided-din'in listesinde en sonda bulunmaktadır. Reşided-din'in listesinin, Oğuz boylarının eski siyasi ve içtimai mevkilerine göre tanzim edildiği görülüyor. Burada 24 boy her biri eşit sayıda olmak üzere Oğuz Han'ın altı oğlundan türetilmiştir. Diğer taraftan Kaşgarlı'nınkinde olduğu gibi, burada da boylardan her birinin kendine mahsus damgaları olduğu halde, her dört boyun ortak bir ongunu da vardır.

Türkmenlerin Orta Asya ile olan bağlantıları, atasözleri ve deyimlerden yola çıkarak da saptanabilmektedir. Konu hakkında Mehmet Eröz, çalışmasında şu deyim ve atasözlerini aktarmıştır: ?Sarıkeçililer, gururlanan kimseye: ?Horasan?da kaç dönüm tarlan var?, ?Amma Horasanlı ha!...?, ?Ne Horasanlı adam!... Bu kadar olmaz? derler. Kozan?ın Aslanlı köyünde, saf adama?Horasan akıllı? derler. Silifke?nin Kırtıl köyü Alevileri?Alim Buhara?dan çıkarmış da evliya Horasan?dan? diyorlar.?

Osman bey, Şeyh edebali gibi büyük bir şahsiyet, tasavvuf erbabı, İslamı yaşadıgı kadar ortaasya Türklerinin yaşantısından farklı bir hayat sürmemiştir. Yunus emre, hacı bektaşı veli, ahmet yesevi gibi sayısız ilim- iman - kültür deryasını nasıl medeniyetten uzak- toplum dışı ilan edebilirizki?aksine bu isimler, toplum ve halkı büyük medeniyetlerin kurulması noktasında teşvik edicidirler ve etmişlerdir.

C. başkanlıgı forsunda Safevi devletini Türk devleti olmasından dolayı, bir yıldız daha konulması gereklidir, haklısın orda.

Kaldı ki böyle faaliyet olsa bile, yine de Sünnileşme şansları yoktur. Çünkü Aleviler, dedeler tarafından genellikle Hz. Hüseyin'i şehit ettiren "Yezid"in taraftarı olarak şartlandırılmıştır. Bir Alevinin yazdığına göre, telkini altında büyütülmüşlerdir (M. Kaplan, Türk Yurdu, Aralık 1994, Sayı: 88, s.78). Bu şartlandırma, cemaati kendi inançları içinde tutma gayretinin bir neticesidir. Benzeri hareketleri, bazı Sünniler ve din görevlileri de yapmaktadırlar. Bunda menfaat de rol oynamaktadır. Bu iddia 1980 darbesinden sonra Dini Kültürü derslerinin zorunlu yapılmasından itibaren daha kuvvetlenmiştir.

Kaşgarlı ve Reşided-din'in listelerinde boyların damgaları da gösterilmiştir. Bu keyfiyet damgalara verilen ehemmiyeti ifade eder. Kaşgarlı bu damgaların davarlara, yılkılara vurulduğunu söyler. Reşided-din'de bunlar damga kelimesi ile ifade edilmiştir. Oğuzların damgalar için hangi kelimeyi söyledikleri bilinemiyorsa da, bunun Anadolu'da kullanılan?im ? sözü olduğundan şüphe edilemez. Bazı Türk hanedanlarının, boylarının damgalarını, aile alameti olarak kullandıklarını biliyoruz. Salğurluların paralarında Salur damgası görüldüğü gibi, Ak-Koyunlu paralarında Bayındır ve Osmanlı hükümdarı II. Murad'ın bazı sikkelerinde de Kayı damgası bulunmaktadır. Ak-Koyunlular, damgalarını yalnız paralarına değil, yaptırdıkları eserlere, resmi vesikalara, bayraklarına da koydurmuşlardır. Her nekadar II. Murad'ın haleflerinin paralarında Kayı damgası görülmüyorsa da hükümdarlara ait şahsi eşyada, toplar da dahil olmak üzere, silahlarda bu damgaya sık sık rastgelinmektedir. Oğuz boyları damgalarının Anadolu'da hayvanlara vurulduktan başka halı, kilim motifi olarak kullanıldığını, aşı boyası ile evlerin duvarlarına resmedildiğini, kap kaçağa ve nazar değmemesi, uğur getirmesi için bazı giyim eşyasına konulduğunu ve hatta mezar taşlarına bile çizildiğini biliyoruz. Bunlara ilave olarak bu damgalardan bazılarının da abideler, yapılar ve kayalar üzerinde görülmüş olduğunu söyliyelim.

Musa gibi lentarani değiliz

Şah ismail ile Yavuz sultan selim arasında mezhep savaşı olmamıştır. Aralarında iki Türk hükümdarın üstünlük savaşından başka bişi olmamıştır. Şah ismail özbeöz Türk çocuğudur ve safevi devleti'de Türk devletidir. Cbaşkanlığı forsunda 17. devlet olarak yerini almalıdır.

Müverrih Hammer 24?lü Oğuz boy teşkilatının Mısır memlükleri'nde 24 beğ olarak devam ettiğini söylüyorsa da böyle bir keyfiyet ancak XVI. yüzyıl başlarında görülmektedir. Filhakika Kanısav ul-Gavri devrinde mukaddem beğlerinin sayısı 24 idi. Fakat daha önceki sultanlar zamanında da mukaddem beğlerinin aynı sayıda olması şüphelidir.

Çünkü Cumhuriyet idaresi dinin sadece vicdanlarda kalmasını uygun görüyordu. Devlet Alevi-Bektaşi cemaatını da Sünniliğe karşı laik anlayışın bekçisi olarak almak istedi. Zira Alevi ve Bektaşi cemaat hilafete, Hz. Ebu Bekir'in halife seçilmesinden başlayarak karşı çıkıyordu. Neticede Materyalizm ve Ateizmin etkisinde kalan gençler yetişmeye başladı. Bu inançlarından koparılmış gençleri Marksist ve Komünist ideoloji; kendisi için bir fidelik olarak gördü. Ve böylece Alevilik ve Bektaşiliğin içine sızdı. Alevi Bektaşi ileri gelenlerinin çoğu yeterli bilgiye sahip olmadığı için ve haklarını müdafaa ettirmek gayretiyle bu sızmaya mani olamadılar. Fark edenler de bir şey yapamadılar. Aleviliğe sızan bu Ateist, Sosyalist ve Materyalist gruplar Alevileri, Sünni anlayışa ve genellikle İslam'a karşı şuurlandırdı. Devletin laiklik politikası, batılılaşma ve modernleşme idealine uygun desteği sağlayan bu anlayışa ses çıkarılmadı. Bu sebeple Sünnileşme süreci iddiası temelsizdir. Eğer Alevilik sekülerleşme, ibadetlerden uzaklaşma ise, bu manada sayıları elli beş milyonu bulan Sünnilerin %90 çoğunluğunun Alevileştiği söylenebilir. K. Adenaur Vakfı?nın Şubat 1999?da yaptığı gibi araştırmaya göre düzenli beş vakit namaz kılan gençlerin sayısı %14.6?dır (Milliyet, 12.3.1999, s.17). Eğer Cumhuriyet idaresi, böyle bir hedef gütse idi, 75 senede bunda başarılı olabilirdi. Ama Devlet, Cumhuriyet ilkelerine uygun olmayan böyle bir davranış içine girmedi. Yalnız Türk Devleti, Alevilerle ilgilendiği zaman, "Bizi Sünnileştirmek istiyorsunuz" diye bazı Alevi aydınları bu ilgiye karşı çıktılar; ilgilenmediği veya ilginin azalması halinde de "Bizi dışladılar!" diye değişik tavır takındılar.

Hacı Bektaş Veli dönemine en yakın kişi olan Abdal Musa Tekkesi?nde ise; Kur'an-ı Kerim (13 adet), En'am-ı Şerif (3 adet), Hadika (1 adet), Tezkiret'ül Evliya (1 adet), Mevlana Mesnevisi şerhi (3 adet), Besmele şerhi, Feteva-yı Ali Efendi (1 adet), Risale-i Birgivi (1 adet), Kitab-ı Kudüri .

İlk sultan Osman bey, bizanstan aldıgı yerlerde, pazar yeri vergisi almak istememiş, fakat "kadim kanun böyledir" diye süregelen alışkanlıklar devam etmiştir. bizans töreleri ve vergi- adalet sistemi devam etmiştir, Türk olmayan yönetimindeki kalabalıklarla yakınlık kurabilmek için .

2 soru ve cevaplarınız.

Oğuz boylarının Arap ve diğer bazı kavimlerde olduğu gibi, münferiden bir hayat geçirdikleri veya tek başına siyasi bir harekette bulundukları nadir olarak görülür. Onlar daima el halinde yaşamayı severler ki, bu husus siyasi başarılarında mühim bir amil olmuştur.

hiç bir mantıklı kaynak "ilk sultanların aleviligi" diye bir başlıga mantıklı neler yazabilir, bilmiyorum?, ya okuyan başkaları nasıl yorumlar derseniz, bence bu daha tehlikelidir.

Alevilik, aynı zamanda İran Şii Caferiliği?nin propagandası altındadır. Bu konuda çeşitli toplantılar yapılmakta, kitaplar ve dergiler yayınlanmakta, TV programları hazırlanmaktadır. Her ne kadar Aleviler ve Bektaşiler, kendilerinin farklı olduğunu belirtmeye özen gösteriyorlarsa da İmam Cafer Sadık'a olan sevgi ve saygı, Caferiler ile müşterek noktalar, bir çok Alevi?yi celbetmektedir. Bilhassa Müslümanım deyip de namaz kılmak isteyen Alevilere cazip gelmektedir. İran Caferiliği?nin etkisini azaltmaya çalışan çeşitli gayretler olsa da bir kısım Alevi aydınının tutumları cazibeyi artırmaktadır. Bunun yanında M. Naci Orhan Dede, Caferi Mezhebi?nin resmen tanınmasını istemektedir (T. Yurdu Aralık, 1994, s.67). Araştırmacı-Yazar Veysel Semih Şeker Şiiliği, Aleviliğin şemsiyesi olarak görmekte, Aleviliği Şiiliğin, Anadolu?ya yansıyan yönü şeklinde ifade etmektedir (E. Sofuoğlu, A. İlhan, a. g. e., s.152).

4) Alevi ve Bektaşi nüfusu problemi

Oğuz boylarının tarihlerine gelince, bunların tarihlerinin seyri de, tıpkı Oğuz eli'ninki gibi olmuştur. Yani herhangi bir siyasi harekete boylara mensup bütün obaların katıldıkları görülmez. Mesela XII. yüzyılda İran'ın Fars eyaletinde siyasi iktidarı ellerine geçiren Salgurlar bu boyun ancak bir obası veya kolu idi. Ak-koyunlu ailesinin buyruğunda da Bayındır boyunun bir obası bulunuyordu. Hatta Selçuklu fethine, bu ailenin mensup bulunduğu Kınık boyunun bütün obaları katılmamıştır. Anadolu'da Oğuz boylarına ait yer adlarının ve teşekküllerin muhtelif yerlerde görünmesi aynı sebeble ilgilidir. Yani Oğuz boylarından pek çoğunun obaları ve kolları bu ülkeye farklı zamanlarda gelmişler ve bu gelenlerden de siyasi ve iktisadi sebebler ile yeni ayrılmalar olmuştur, ileride Oğuz boyları ayrı ayrı incelendiği zaman bu husus daha iyi anlaşılacaktır.

Multi, yazdıgını biraz daha açar mısın, HAhmet Yesevi noktasında. lütfen.

Burada bir mesele daha karşımıza çıkıyor: o da eski Türk inançlarının mahiyetinin ne olduğu meselesinde tarihçiler ve dinler tarihçileri genellikle, Türk topluluklarının asıl dininin "Gök-Tanrısı Dini" olduğu hususunda müttefiktirler. Bu dinin merkezinin de Tengri inancı olduğuna kanidirler. O halde Rafizi veya gayri İslami inançlar nereden gelmektedir?

Ruhi Fığlalı Aleviliğin, teşekkül edişini; Türklerin kütleler halinde İslam'a girişlerinden sonra bu akıma karşı koyamayacaklarını anlamış olan kam ?ların, İslam'ın yarattığı yeni ortama intibak etmeyi tercih ederek, Şamaniliğin esaslarını İslami ifadelere katmalarıyla izah etmektedir (a. g. e., s. 382). Burada Müslümanlar arasında yer etmiş bazı hurafelerden de istifade edildiğini Abdülkadir İnan kaydetmektedir.

Türkmen, Türke benzeyen demek mi?, ilk kez duyuyorum.. Türki kelimesi Türke benzeyen anlamında kullanılıyor biliyorum ve araştırdımdaTürkmen hakkında söz anlamının "Türke benzeyen " oldugun ilk kez sizden okudum.

Alevilik, Bektaşilik teşekkül dönemlerini tamamladıktan ve bir sisteme oturduktan sonra yetişen Alevi-Bektaşi büyüklerinin beş vakit namazı ve orucu tavsiye eden şiirler yazmaları nedendir? Büyük hoşgörü sahibi ve yetmiş iki millete bir göz ile bakmayanı kınayan ve heterodoks olduğu söylenen Yunus Emre, her namaz kılmayanın neden cehennemlik olduğunu söylüyor?

Alevi Dedesi M. Naci Orhan ise, Aleviliğin bir din, bir mezhep olmayıp Müslümanlık-Muhammedilik içinde bir inanç olduğunu belirttikten sonra şöyle diyor: "Alevilik"in Kaynağı Kur'an-ı Kerim, Haz. Resullah'ın Sahih hadisleri ve Hz. Ali?nin buyruklarıdır" (Türk Yurdu, Aralık 1994, s.65). Bu izah yukarıdaki soruya bir cevap teşkil edebilir.

Osmanlı tarihinde, mensup olunan boy, ulus veya etnik kimlik yerine kişilerin daha fazla ön plana çıkması, devlet hizmetindeki Türkmen beylerinin mensup oldukları aşiretlerin saptanmasını zorlaştırmaktadır. Ayrıca politik olayların etrafında odaklanan tarihsel kayıtlar, Türkmen topluluklarının konar-göçer hayatları sırasında meydana getirdikleri olaylar hakkında detaylı bilgiler vermemektedir. Tarihsel kayıtlar Türkmenleri, isyanlar sırasında ya da Akkoyunlu ve Safevi Devleti ile Osmanlı Devleti?nin mücadeleleri içinde anmakta, Safevi Devleti hizmetindeki Türkmenler için ise sıklıkla Kızılbaş tabirini kullanmaktadır. Dolayısıyla Türkmenlerin, kayıtlarda daha çok sosyal ve ekonomik düzeni tehdit eden düşman unsurlar şeklinde yansıdığı ileri sürülebilir.

türklerin müslümanlıkla tanışmalar daha önce den olmuştu. alevilik yada müslümanlar arasında bölünmeler daha sonra olmuştu.

eger Yavuz, sert bir şekilde davranıp boyun egseydi;Osmanlı otoritesi daha çok zarar görecek, A. T. B asla gerçekleşemeyecekti.2 Türk devleti birbirini kırmak zorundaydı ki, bu A. T. B.'nin gerçekleşmesi için geçerlidir.

Biraz evvel naklettiğimiz ifadesinde Yesevilik kültürünün Nakşibendilik içerisine köklü ve kuvvetli bir şekilde nüfuz ettiğini söylemişti. Ahmet Yesevi ve Yesevilik heterodoks bir yapıya sahip ise, bu yapının daha sonra teşekkül eden Nakşibendiliğe de geçmiş olması gerekirdi; eğer bu yapıya sahip idiyse Osmanlı'da Yeseviliğin Nakşibendiliğin kontrolüne girerek Sünnileşmesinden söz etmek ne derece doğru olur? Bu münasebetle şunu da belirtelim: Bir görüşe göre ister ferden ferda, isterse kitleler dahilinde olsun Müslüman olan Türk boyları ve grupları, hiç bir milletin din değiştirmesinde görülmedik şekilde İslam'a bağlanmışlardır. Değerli tarihçi Osman Turan bu noktayı ifade ederken Selçuklu Sultanlarını, Atabegleri ve ahlak ve İslam idealine bağlılıkları sebebiyle Ebu Bekir ve Ömer'in vasıflarını andıran şahsiyetler olarak belirtir. Türk Sultanlarının ve Türk kültürünün taşıyıcısı olan Yüksek tabakanın İslam ideolojisi uğrunda sarfettikleri gayret ve fedakarlıkların, Türk Kültürü zararına tecelli ettiğini özellikle ifade eder. Bunun da sebebini onların İslam'a bağlılıklarının "İslam'dan önceki tarih ve geleneklerine karşı bir ilgisizlik şeklinde tezahür etmesiyle" izah eder.

Alevi-Bektaşi toplumu bu sıkıntıları aşabilecek midir? Evvela gençlerini çeşitli gelişmeler ve akımlar karşısında tatmin edecek bir muhtevaya kavuşma gerekir. O zaman belki gençler, çeşitli akımlara kapılmaktan kurtulabilir.