Buhari ve Müslim'in eserlerini görmemiş olan İmam Şafii, Muvatta için "Yeryüzünde Kitabullah'tan sonra en sahih kitap Muvatta'dır" demiştir. Aynı manada olmak üzere şu sözler de Şafii'ye atfedilir: "Yeryüzünde Kur'an'a Malik'in kitabından daha yakını yoktur." "Kitabullah'tan sonra en faydalı kitap Muvatta'dır".

Talat Koçyiğit, a. g. e, s. 216.

Muvatta'nın gerek sıhhatı ve gerekse diğer hadis te'lifatı arasındaki yeri ve ehemmiyeti belirtildikten sonra ilk akla gelecek soru budur: Bu kadar mühim bir eser niye en muteber hadis mecmuaları ailesi'ne, yani Kütüb-i Sitte'ye dahil edilmemiştir?

Sezgin, a. g, e, s. 212.

en-Nevevi, (676/1277) Alimlerin, Kur?an?dan sonra el-Buhari ve Muslim?in Sahih?lerinin en sahih kitaplar olduğu konusunda ittifak ettiklerini ve ümmetin de bunları kabule şayan bulduğunu ifade ederek el-Buhari?nin kitabının ise Muslim?inkinden daha sahih ve daha faydalı olduğunu belirtmektedir. O, el-Buhari?nin kitabının Muslim?inkine tercihinin, hadisin inceliklerine vakıf olan hazık alimlerin cumhurunun tercih ettiği bir görüş olması hasebiyle el-Hakim?in hocası Ebu Ali en-Nisaburi (349/960)?nin ve bazı Mağrib alimlerinin Muslim?in kitabını daha sahih olarak görmelerinin doğru bir görüş olmadığını ve tercih edilenin ilk görüş olduğunu ileri sürmektedir.

Sonuç olarak yukarıdaki değerlendirmelerden hareketle el-Muvatta?nın sıhhat yönünden derecesi hakkında ortaya çıkan görüşleri gruplandırmak gerekirse, denebilir ki, Malik?in ravilerinin cerh ve ta?dilindeki şiddeti, hadisleri kabulündeki ihtiyatı ve titizliği dolayısıyla el-Muvatta, el-Buhari ve Muslim?den önce gelir. Bu görüşe sahip olanlar Maliki mezhebine mensup alimlerdir. Bazı alimlere göre iki sahih ayarında veya mertebesindedir. Diğer bazılarına göre ise, iki sahih?in altındadır. Bu görüş ekser hadisçilerin görüşüdür. Ki bu hadisçiler Şafii geleneğine mensup Hadis usulü alimleridir. el-Muvatta? konusundaki bu farklı değerlendirmelerin mezhebi farklılıklardan kaynaklandığı kuvvetle muhtemeldir. Şimdi ilk sahih eser olarak el-Buhari?nin el-Camiu?s-Sahih?i olduğu görüşüne geçebiliriz.

değişen nedir?

Cemaleddin el-Kasımi, Kavaidu?t-Tahdis min fununi mustalahi?l-hadis, Daru?n-Nefais, Beyrut, 1993, s. 84.

İbnu?s-Salah?Evvelu men sannefe es-Sahih el-Buhari ve telahu Muslim? şeklindeki klişeyle ilk sırada el-Buhari?nin, ikinci sırada Muslim?in Sahih?lerinin yer aldığını ifade etmiş ve onu takip eden ve büyük çoğunluğu eş-Şafii geleneğine mensup olan alimler bu düşünceyi yaygın hale getirmişlerdir. Öyle ki İbnu?s-Salah hadis imamlarının meşhur, mutemet musannefatını sayarken İmam Malik?in el-Muvatta? adlı eserinden hiç bahsetmemektedir. Bu, Şafiilerin Malikilere olan taassubunun bir eseri olarak kabul edilebilir mi? Hadis metodolojisi alanında eser veren Şafiiler bu şekilde tek bir görüşü seslendirmişler ve bunun dışındaki görüşler ya kitapların satır aralarında kalmış, veyahut da eleştirilerek dışlanmıştır. Söz konusu bu görüşler, yaygın anlayış olan?el-Buhari?nin eserinin en sahih olduğu görüşü? altında ezilip kabul edilebilirliğini yitirmek zorunda kalmıştır.

Muhammed b. Tahir el-Makdisi, Şurutu?l-e?immeti?s-sitte, s. 10 ; Krş: Sezgin, a. g. e, s. 208.

İbnu?s-Salah, mutemed, meşhur Hadis imamlarının eserlerini Ebu Davud, et-Tirmizi, en-Nesai, İbn Huzeyme, ed-Darakutni ve diğerleri şeklinde zikretmekte Malik?in el-Muvatta?ını zikretmemektedir. Bkz: İbnu?s-Salah, Mukaddime, s. 11

M. Yaşar Kandemir, ?Buhari mad?, DİA, İst, 1992, VI, 370.

Ancak ne var ki, İmam Malik, fıkıh yaparken öyle bir metod uygulamıştır ki, o sayede İslam dünyasının en orijinal en müstesna te'liflerinden biri ortaya çıkmıştır: O bir fıkıh kitabıdır, fıkıh kitabı olduğu kadar da hadis kitabıdır. Fıkhın bütün meselelerini imkan nisbetinde merfu, mevkuf ve maktu hadislerle kaideleştirmeye açıklamaya çalışmıştır. Maalesef, sonraki devirlerde ortaya konan fıkhi te'liflerde hadisten ziyade, fukaha'nın akvali dikkati çeker, halbuki temelde onlar da hadisin dışına çıkmış değillerdir.

1. Giriş

İbn Hacer, a. g. e, s. 27-38; el-Kastallani, a. g. e, I, 20.

İbn Hacer, a. g. e, s. 60.

Ancak Muvatta'da sayısı 61'i bulan munkat'ı hadisler vardır. İmam Malik bunları "ani's-sika" veya "belağani" diyerek kaydeder, senedi eksik bırakır. Bu çeşit hadislere belağ denir. Elbette senette noksanlık, hadislerin zayıflığına delalet eder. Bu sebeple Muvatta'yı bir bütün olarak "sahih" kabul etmek zorlaşır. Fakat, İbnu Abdilberr bu munkatı hadisleri diğer hadis kitaplarında araştırınca dördü hariç hepsini senetli olarak bulmuştur. Geri kalan dörd hadis hakkında Şeyh Salih el-Füllani: "İbnu's-Salah, müstakil bir te'lifte bu dört hadisi senetli olarak göstermiştir, bu benim yanımda kendi hattıyla mevcuttur" diye bir açıklama yapmıştır. Ancak senedini kaydetmemiştir.

M. Fuad Sezgin, a. g. e, s. 211-212.

Bazıları buna istisna getirmiş ve el-Muvatta?da yer alan dört hadis müstesna, diğer munkatı? ve mursel olanların hepsinin de başka yollarla rivayet edildikleri ve bu bakımdan el-Muvatta hadislerinin de sahih hadisler arasında yer aldıklarını söylemişlerdir. Hatta İbn Abdilber (ö.463/1071) tarafından el-Muvatta?nın mursel ve munkatı? hadislerinin mevsul rivayetlerini gösteren bir kitap bile telif edilmiştir. Şah Veliyyullah ed-Dehlevi (1176/1762) de Hadis Ehli?nin el-Muvatta?da bulunan hadislerin hepsinin İmam Malik?in ve ona muvafakat edenlerin görüşüne göre sahih olduğunda ittifak ettiklerini, diğerlerine göre ise onun içinde yer alan mursel ve munkatı? her hadisin istisnasız mutlaka bir başka tarikten muttasıl olarak geldiğini, dolayısıyla onların sahih olduklarında hiçbir şüphenin olmadığını ifade etmektedir. ed-Dehlevi kitabında sahih ve meşhur hadis tabakalarını sayarken, birinci tabakadan olan hadis kitaplarının el-Muvatta? ve Sahihayn olduğunu belirtmekte ve el-Muvatta?dan başlamak üzere bu eserleri sıhhat ve şöhret açısından izah etmektedir. Burada birinci sıraya el-Muvatta?yı alması dikkat çekicidir. Bu bilinçli bir sıralamadır. Zira bu üç eseri tanıttıktan sonra ed-Dehlevi?nin, Kadı Iyaz (544/1149)?ın el-Meşarıku?l-Envar adlı eserinde bu üç kitaba özel bir önem verdiğinden bahsetmesi, hem Kadı Iyaz?ın onun üzerindeki tesirini gösterdiği gibi, hem de sıralamada el-Muvatta?nın birinci sırada yer almasının değerini ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir.

İbnu?s-Salah, Mukaddimetu İbni?s-Salah fi Ulumi?l-Hadis, Mektebetu?l-Mutenebbi, Kahire, Tarihsiz, s. 9.

es-Suyuti, Tenviru?l-havalik, şerhu Muvatta?il-İmam Malik, Kahire, s. 7.

Hüccetu'l-Lahi'l-Baliğa sahibi Şah Veliyullah ed-Dehlevi, Muvatta hakkında şunları söyler:

el-Iraki, et-Takyid ve?l-izah, (Beyrut, 1997) s. 29.

İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 1/156-159.

Sezgin, a. g. e, s. 117.

İbn Hacer el-Askalani, Nuhbetu?l-Fiker Şerhi, s. 36 ; el-Kastallani, İrşadu?s-sari, I, 19-20.

Mehmet said hatipoğlunu tavsiye ederim bende oda hadis Profu:))

Kamil Çakın, ?Buhari?nin Otoritesini Kazanma Süreci?, İslami Araştırmalar, c.10, s. 2, s. 107 (Kadi Iyaz, Meşariku?l-envar, I, 5?den naklen); el-Buhari ve Müslim?in eserleri konusunda icma fikrinin eleştirisi için bkz: M. Said Hatipoğlu, a. g. m, İslami Arş. C. 10, sayı: 1, s. 3-5.

İbnu?s-Salah, a. g. e, s. 9-10.

Asıl adı Huseyin b. Ali b. Yezid b. Davud en-Nisaburi?dir. Hıfz ve itkan sahibi hadis uzmanlarından biridir. Biyografisi için bkz: ez-Zehebi, Tezkiretu?l-huffaz, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, Tarihsiz, III, 902-905.

muvatta sahih hadislerden oluşur hatta muallaklarının azlığı noktasında buhariye bile üstünlüğü vardır.. öte yandan asrı saadete yakınlığı noktasında senetler daha ali bir zincire sahiptir.. velhasıl muvatta sahih hadislerin olduğu bir kitaptır.. aksini söyleyen bvarmı?

5. Sonuç

el-Iraki (806/1403) ?Sahih hadisleri ilk olarak tasnif edenin el-Buhari? olduğunu, onun kitabının cumhura göre Muslim?inkinden daha sahih olduğunu belirttikten sonra bunu şu şekilde temellendirmektedir:

Sezgin, a. g. e, s. 208.

İbn Hacer, Nuzhetu?n-nazar, , s. 60.

Şunu da bil ki: Sünen sahasında yazılmış olan -Sahihu Müslim, Sünenu Ebi Davud gibi- kitaplar ve Buhari'nin sahihindeki fıkha müteallik olan hadisler ve Cami'u'-t-Tirmizi, Muvatta üzerine yapılmış müstahrec çalışmalar durumundadır. Çünkü tarzları onun tarzı, arzuları onun arzusu. Yöneldikleri hedef de ondan ; onun mürsellerini vasletmek , mevkuflarını refetmek (sahabe sözü diye kaydettiklerinin Resulullah 'ın sözü olduğunu göstermek), gözünden kaçanları da yakalamak, senetli olarak kaydettiği rivayetlerinin de mütabi ve şahidlerini zikretmek , ona muhalif rivayetleri de zikrederek onun sözlerini her yönden ihata etmek.

3. İlk Sahih Eser Olarak el-Buhari?nin el-Camiu?s-Sahih?i Olduğu Görüşü

İbn Hacer, (852/1448) el-Buhari?nin kitabının Muslim?inkine göre daha sahih olmasının bazı gerekçeleri ve Ebu Ali en-Nisaburi?nin sözünün nasıl anlaşılması gerektiği üzerinde durmaktadır. Ona göre İslam ulemasının çoğu, el-Buhari?nin es-Sahih?inin sıhhat yönünden önde olduğunu açıkça ifade etmişler, bunun aksi bir ifade hiç kimseden nakledilmemiştir. Ebu Ali en-Nisaburi?den (ö.349/960) rivayet edilen?Yeryüzünde Muslim?in kitabından daha sahih bir kitap yoktur.? sözü ile bazı Mağrib imamlarının Muslim?in kitabını el-Buhari?nin kitabından üstün sayan görüşleri, sadece, Muslim?in üslubuyla vaz? ve tertibindeki güzelliğe raci hususlar dolayısıyladır. Bununla beraber, Ebu Ali en-Nisaburi, Muslim?in kitabının el-Buhari?nin kitabından daha sahih olduğunu tasrih etmemiş, sadece, Muslim?in kitabından daha sahih bir kitabın mevcudiyetini nefyetmiştir. Burada nefyolunan, ?daha sahih? manasını veren tafdil sigasının gerektirdiği sıhhat fazlalığıdır ve Muslim?in kitabıyla sıhhat yönünden aynı derecede olan bir kitap, bu fazlalık ile Muslim?den üstünlük kazanır. Yoksa, Ebu Ali, bu sözü ile eşitliği nefyetmiş değildir. Netice itibariyle, hiç kimse bu üstünlüğün esahhiyete raci olduğunu açıklamamıştır. Eğer bunu açıklamış olsalardı, mevcut kitapların şehadeti bunu reddederdi. Zira, el-Buhari?nin kitabında sıhhatin istinat ettiği sıfatlar, Müslim?in kitabında istinat edilen sıfatlardan daha mükemmel ve daha şiddetlidir; ve el-Buhari?nin sıhhat için ortaya koyduğu şartlar, Muslim?inkinden daha kuvvetli ve daha serttir. İbn Hacer, el-Buhari?nin kitabının Muslim?inkine tercih edilmesinin nedenlerini açıklamakta ve bunların el-Buhari?nin ittisal, adalet ve zabt ve şaz ve illetten salim olması yönünden üstünlüğü olduğunu belirttikten sonra, bu şartların üstünlüğü dolayısıyla Sahih-i Buhari?nin hadis ilminde tasnif olunan diğer kitaplara takdim ve tercih edildiğini ifade etmektedir.

Hayruddin ez-Zirikli, el-A?lam, Daru?l-İlm, Beyrut, 1992, VII, 275.

ed-Dehlevi, a. g. e, I, 250.

Aynı şartı İbn Kesir?den önce yaşamış olan en-Nevevi (676) de şerhinde ifade etmektedir. Sahih-i Muslim bi şerhi?n-Nevevi, I, 10-1; Ayrıca bkz: İbn Hacer, Hedyu?s-sari, s. 9.

İleride genişçe açıklanacağı üzere fıkıh bablarına göre hadisleri tanzim eden eserlere "Sünen" denir.

Muhammed YusuF Guraya, Sünnetin Neliği Sorunua Metodik Yaklaşım, , , Ank, 1999, s. 7. (İbn Abdilber, Tecridu?t-temhid lima fi?l-Muvatta?mine?l-maani ve?l-esanid, s. 9?dan naklen)

şimdi dikkatlice oku.. anlamadığın yerleri bana sor:)

Ahmed Naim, a. g. e, I, 218.

Dehlevi'yi takdir etmem, Muvatta hususunda beslediğim taassubtan ileri gelmez. Aksine gerçeğin böyle olduğunu bildiğim içindir. Çünkü rivayetlerini inceledim ve belli başlı hadislerinin Kütüb-i Sitte'de, senetleriyle birlikte yer aldığını gördüm, geri kalan hadisleri de, halen müslümanların ellerinde mütedavil olan diğer hadis kitaplarında mevcutturlar.

a)kiatbın formatı.. yani kitabı imam malik kendi mezhebi için bir esas yapmış.. malumdur imam azamın da hadis kiatbı var. mezhebinde yararlandığı hadisler.. şafiininde.. bu noktadan baktığımızda elbetteki malikiler için daha fazla önem arzeder.. ancak bu onun şafii alimlerine göre sahih olmadığını göstermez.. bana sıralama vermişin.. onu değil muvattaya sahih değil diyen alimi sordum VARMI?

Hicri ilk üç asırda hadise hizmetleriyle tanınan önemli şahsiyetler arasında en önde kabul edilen el-Buhari, sahih hadisleri bir araya getirmesinin yanında hadis ilminde tartışmasız otorite olarak kabul edilmiştir. el-Buhari?nin el-Camiu?s-Sahih adlı eseri, Müslümanlar arasında benzersiz bir teveccühe mahzar olmuş olup, ilmi çevrelerde başka hiçbir kitaba nasip olmadık bir şerh ve terceme çalışmalarının odağı haline gelmiştir. O, eserini altıyüz bin kadar hadis arasından seçerek on altı yılda meydana getirmiştir. Kendisinden rivayet edilen sözlere bakılırsa o, kitabına sahih olan hadislerden başkasını yazmadığını, sahih olup da kitabına almadığı pek çok hadisi bıraktığını ifade etmektedir. Sahih hadisleri bırakmasının nedeni de kitabın hacminin fazla olması endişesidir. Dolayısıyla el-Buhari, sahih hadisleri toplayarak onları fıkıh bablarına göre tasnif eden ilk hadisçilerden kabul edilmiş ve daha sonraları telif edilen hadis usulü kitaplarında?evvelu men ellefe fi?s-sahihi?l-mucerred huve?l-Buhari? başlığı altında özel bir yer tahsis edilmiştir. Bu başlık altında mücerred sahih hadisi tasnif eden kimselerin ilkinin el-Buhari, ondan sonra da Muslim b. el-Haccac en-Nisaburi (261/874) olup, bu iki musannifin kitabının Kur?an?dan sonra kitapların en sahihi olarak kabul edilmiştir. Bu düşünce sebebiyledir ki Şafii geleneğinden gelen Hadis usulü müellifleri, İmam Malik?in eserinin sadece sahihleri içermediği bununla birlikte onun içinde mursel, munkatı ve belağat türünden rivayetler olup, bu son rivayetlerin maruf olmadığı gerekçesiyle Malik b. Enes (179/795)?in el-Muvatta? adlı eserini kitaplar içinde en sahih kabul edilmesine karşı çıkmışlardır. Ayrıca el-Buhari?nin eserinin Muslim?in eserinden daha sahih olduğu tezi de bu mezkur başlık atında işlenen konular arasındadır. Bu makalede söz konusu başlık altında ileri sürülen bu görüşlerin ne derece tutarlı olup olmadıkları tartışılacaktır. el-Buhari?nin Sahih?inin sıhhat bakımından ilk tasnif edilen eser olduğu düşüncesinin kritiği yapılacak ve bu düşüncenin altında yatan mezhebi ve ideolojik saikler irdelenmeye çalışılacaktır. Ayrıca burada, bu düşüncenin yegane ve tek olup olmadığı ve buna alternatif görüşlerin bulunup bulunmadığı hususu da ele alınarak bu konuda izlenmesi gereken tutum ortaya konulacaktır. Makale de tarihi seyri bozmamak için el-Buhari?nin Sahih?inin ilk sahih hadisleri ihtiva eden eser olduğu konusuna geçmeden önce bazı alimler tarafından ilk sahih eser olarak kabul edilen Malik b. Enes?in el-Muvatta?ı konusundaki görüşleri ele alabiliriz.

Eserine bu parçayı iktibas eden Delilu'l-Mesalik ila Muvatta-ı Imam Malik adlı eserin sahibi Muhammed Habibullah eş-Şinkıyti, Dehlevi'nin bu beyanını takdir eder, gerçeği ortaya koyan insaflı bir açıklama olduğunu belirtir ve ilave eder:"

el-Kastallani, a. g. e, I, 19, 28.

Bu Makale, Ank. Ünv. İlahiyat Fak. Dergisi, c. XLV, sayı: 1, yıl: 2004'de yayımlanmıştır.

?Sahih hadisleri ilk tasnif eden kişi el-Buhari?dir. Ondan sonra da Muslim b. el-Haccac (261/874) gelir. Bu ikisinin kitabı, Allah?ın kitabından sonra en sahihidir. İmam Şafi?i (204/819)?nin?Yeryüzünde hadiste Malik?in kitabından daha sahih bir kitap bilmiyorum? ifadesi, el-Buhari ve Muslim?in kitaplarından önce söylenmiştir. Ayrıca el-Buhari?nin kitabı, Muslim?in kitabından daha sahih ve daha faydalıdır. el-Hakim?in hocası Ebu Ali en-Neysaburi?nin (349/960) ?Şu gökkubbe altında Muslim?in kitabından daha sahih bir kitap yoktur? ifadesi ve Mağrib alimlerinin Muslim?in kitabını el-Buhari?nin kitabına üstün tutan sözleri vardır. Onlar bu ifadelerle, Buhari?nin kitabındaki bab başlıklarında sahihte şart koşulmuş vasıflara sahip olmayan hadisler olmasına karşılık, Muslim?in kitabında Mukaddime?den sonra sadece sahih hadisin bulunması ve sahihin dışında hiçbir hadisin karışmaması sebebiyle onun tercihe şayan olduğu kastediliyorsa, bunda bir beis yoktur. Bundan Muslim?in kitabının, sıhhat yönünden el-Buhari?nin kitabına tercih edilmesi sonucu çıkmaz. Bu ifadelerle, Muslim?in kitabının daha sahih olduğu kastediliyorsa, bu kabul edilmez.?

Muvatta İslam aleminin en muteber, en sahih kitaplarından biridir. Yukarıda İmam Malik'ten bahsederken hadis hususunda çok titiz olduğunu, ufak bir kusuru olan ravilerden hadis almadığını söylemiştik. Onun bu durumuna, senetlerindeki ulviyet ilave edilince müsned, yani senetli hadislerinin ne kadar kıymetli ne kadar sıhhatli olduğu anlaşılır.

İbn Hacer, Nuzhetu?n-nazar fi tavdihı nuhbeti?l-fiker, Daru?l-Hayr, Dımaşk, 1993, s. 78; Krş: Talat Koçyiğit, Hadis Terimleri Sözlüğü, Rehber, Ankara, 1992, s. 285.

Hafız Muğaltay buna şu cevabı vermiştir: Sahih olarak tasnif edilen kitapların ilki Malik?in el-Muvatta?ıdır. İbn Hacer?in Malik?in kitabının sahihin tarifindeki şartlara göre değil, kendine ve tabiilerine göre sahihtir görüşünü es-Suyuti tenkit etmiştir. O, el-Muvatta?daki mursellerin Malik?in katında delil olmakla birlikte imamlardan ona muvafakat edenler ve aynı şekilde kendi katında da hüccet olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: ?Bize göre de desteklendiği takdirde mursel huccettir. el-Muvatta?da hiçbir mursel yoktur ki bir desteği veya destekleri olmasın. Doğrusu şudur ki el-Muvatta?daki hadisler istisnasız sahihtir.?

İbnu?s-Salah bu konuda şöyle der:

M. Yaşar Kandemir, ?Buhari Mad?, DİA, VI, 370.

Nas, -Malik'in fetvalarına karşı kabul ve red, övgü ve yergi tavırlarını alsa bile- onun metodunca çalışmadan, onun üslubunca içtihad etmeden emin ve kolay bir yolda gidemeyecektir. İşte bu yüzden Şafii hazretleri: "Allah'ın dini hususunda, bana, Malik'ten daha emin hiç kimse yoktur" demiştir.

en-Nevevi, Sahihu Muslim bi şerhi?n-Nevevi, Daru ihyai?t-Turasii?l-Arabi, Beyrut, 1972, I, 14; es-Suyuti, Tedribu?r-ravi, Daru?l-Fikr, Beyrut, 1993, I, 49.

Ancak burada Dehlevi'ye bir küçük itirazımız var. Onun: "Buhari'nin Sahih'inde fıkha müteallik hadisler" sözüne katılmıyoruz. Çünkü Buhari, Sahih'inde, İmam Malik'ten fıkha müteallik olmayan hadisler de tahric etmiştir, akaide, semiyyata, kıyamet alametlerine ve benzer konulara giren hadisler gibi. Öyle ise doğru olanı, Buhari hakkında da, Müslim hakkında yaptığı gibi -kayda yer vermeden- mutlak bir ifade kullanmaktır".

4. İlk Sahih Eser Olarak Muslim?in el-Camiu?s-Sahih?i Olduğu Görüşü

Hadis Metodolojisinde Sahihu?l-Buhari?nin Sıhhat Bakımından Tasnif Edilen İlk Eser Olduğu Fikrinin Eleştirel Analizi

İbn Hacer, a. g. e, s. 7; el-Kastallani, a. g. e, I, 28.

Doç. Dr. H. Musa BAĞCI

İmam Malik kitabında merfu hadislere ve sahabenin söz ve fetvalarına yer vermiştir. O kitabını şeyhlerine arz etmiş, onların muvafakatlerini aldıktan sonra ona el-Muvatta? ismini vermiştir. İmam el-Evza?i (157/774)?nin bu kitabı İmam Malik?e kırk günde okuyup arz etmesi üzerine?benim kırk senede bir araya getirdiğimi siz benden kırk günde aldınız? demesi onun kitabın telifinde gösterdiği titizliğe delalet eder. İmam Malik, el-Muvatta?ı ile ilk musanniflerden olduğu gibi, rivayet olunan hadislerin kabulünde ihtiyatı elden bırakmayan ve onları metin ve isnad yönünden şiddetle tenkid eden imamların da başında gelir. Bu bakımdan, kesinlikle bilinmese bile, hadis ilminin cerh ve ta?dile ait kaidelerinin mühim bir kısmını İmam Malik tarafından ortaya konulduğu ileri sürülebilir. İmam Malik?in hadislerin kabulünde gösterdiği bu ihtiyat ve hadis ravileri hakkındaki şiddetli cerh dolayısıyla el-Muvatta?ı en sahih hadis kitapları arasında yer almıştır.

Sezgin, el-Buhari?nin kitabı için birkaç asır zarfında daha başka rakiplerin de ortaya çıktığını belirtmektedir. Onun değerlendirmesine göre muasırı Ebu Davud es-Sicistani (ö.275/888)?nin Sunen?i din ilminde emsali tasnif olunmamış bir kitaptı. Tiimizlerinden Ebu İsa et-Tirmizi (ö.279/892)?nin kitabı bile, bazan ona tercih edilirdi. Zira daha kullanışlıydı. Diğer taraftan şartları bakımından en-Nesai (ö.303/915)?nin kitabını diğerlerine tercih edenler vardı. el-Buhari?nin muasırı Ebu Hatim er-Razi?nin nazarında Ebu?l-Velid et-Tayalisi?nin (ö.227/842) kitabından daha sahih olanı yoktu. Hakikatte bunların her birinin kendine has meziyetleri vardı.

Alimlerin mensup olduğu sünni mezheplere göre değişir...

Fuad Sezgin ise Muslim?in es-Sahih?ini tercih edenlerin gerekçelerini ifade ederken Muslim?in, kitabına sahih hadislerden başka bir şey karıştırmadığını, Mukaddime?sinden sonraki muhtevayı sadece sahih hadisler teşkil ettiğini belirtmektedir. Ona göre Muslim eserinde tekrardan şiddetle kaçınmıştı. Hadisleri kendileriyle ilgili baplara tam bir dikkat ve titizlikle yerleştirmişti. Bir hadis arandığı takdirde hemen bulunabilecek bir kolaylık arz ediyordu. Halbuki el-Buhari?de bir hadisi, hadis ilminde bir hayli nasibi olan kimseler bile kolay kolay bulamıyordu. Mamafih, birincilik mertebesini Muslim?e vermek isteyen kimselerin nazarında bütün bu hususiyetlerin bir sebebi vardı. Muslim kitabını, ikamet ettiği yerde, kaynaklarının yanı başında ve şeyhlerinin hayatta bulunduğu bir sırada meydana getirmişti. Hadislerin arasında başka söz serdinden kaçınıyor; kitabın üslubuna, siyakına gayret gösteriyor, el-Buhari gibi muhtelif baplarda hadisleri parçalamaya mecbur kalacak şekilde ahkam istinbatına çalışmıyor; muhtelif hadis zincirlerini bir yerde toplayabiliyor; mevkuf hadislere ehemmiyet vermeyip, sadece Musnedlerle ilgileniyordu.

ed-Dehlevi, Huccetullahi?l-baliğa, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 1995, I, 249; Krş: Muhammed Abdulaziz el-Havli, Tarihu nununi?l-hadisi?n-nebevi, Daru İbn Kesir, Dımaşk, Beyrut, 1988, s. 44.

İbn Hacer, sıhhat açısından el-Buhari?nin Muslim?den daha üstün olduğunu ifade ettikten sonra Malik?in kitabının da el-Buhari ve Muslim?in kitaplarının altında bir mertebede yer aldığını göstermek amacıyla şöyle bir savunmada bulunmaktadır: Malik?in kitabı, kendi nazarında ve mursel, munkatı? v. b. bazı zayıf hadislerle ihticac etmenin gerekli olduğu hususunda kendine tabi olanların nazarında sahihtir. Yoksa sahih hadisin taşıdığı şartları bulundurmasından dolayı değil. el-Buhari?nin eserindeki munkatı? hadislerle el-Muvatta?daki munkatı? hadisler arasındaki fark şudur: el-Muvatta?daki munkatı? hadislerin çoğunu Malik, şeyhlerinden bu şekilde işitmiştir ve onun nazarında bunlar birer delildir. el-Buhari?deki munkatı?lara gelince, eğer onları başka bir yerde mevsul olarak zikretmişse, isnadlarını hafifletmek, yahutta şartına uygun değilse, kitabın mevzuu dışına çıkarmak için çeşitlendirmek amacıyla kasden hazfetmiştir. Fakat hadisleri de ya delil getirmek ve bazı ayetleri tefsir amacıyla zikretmiştir. Bu bakımdan el-Buhari?nin munkatı hadisleri el-Muvatta?ın aksine, onu, mücerred sahih kitap olmaktan çıkarmamıştır.

el-Makdisi, a. g. e, s. 10; İbn Hacer, Hedyu?s-sari, s. 9.

Ahmed Naim, a. g. e, I, 231; İbn Hacer muallak rivayetleri konu alan?Tağliku?t-Ta?lik? adlı eserine Hedyu?s-sari, s. 19?da işaret etmektedir.

Bir çok Mağribli alim gibi, Ebu Bekr b. el-A?rabi, (543/1148) et-Tirmizi şerhinde el-Muvatta?nın birinci asıl, el-Buhari?nin Sahih?inin ikinci asıl olduğunu ve diğer kitapların -Muslim ve et-Tirmizi gibi- bu ikisi üzerine bina edildiğini savunmaktadır. Bu tür tartışmalara el-Muvatta?ya yaptığı şerhin mukaddimesinde yer veren ez-Zurkani (1122/1710), el-Muvatta?nın ilk sahih eser olduğunu desteklemek için İmam Şafii?nin şu değişik varyantlardaki haberlerini delil olarak getirmektedir: İbn Fihr?in rivayetine göre İmam Şafii şöyle demiştir: ?Yeryüzünde Allah?ın kitabından sonra Malik?in kitabından daha sahih bir kitap yoktur.? başka bir lafızda?Yeryüzünde Kur?an?a Malik?in kitabından daha yakın bir kitap yoktur.? Bir diğer lafızda?Allah?ın kitabından sonra Malik?in kitabından daha sahih bir kitap yoktur.? son lafızda?Allah?ın kitabından sonra el-Muvatta?dan daha faydalı bir kitap yoktur.? Bu istidlal karşısında Şafii geleneğine mensup olup da el-Buhari?nin eserini ilk asıl kabul eden alimler Şafii?nin bu ifadesinin el-Buhari ve Muslim?in kitaplarından önce söylendiğini gerekçe göstererek Malikilerin Şafii?nin bu sözünü istidlallerini itibara almamışlardır. Şafii?nin bu sözünün değişik varyantlarını nakleden ez-Zurkani, bir cemaatin sahih ismini el-Muvatta?ya ıtlak ettiğini belirtmektedir. O, söz konusu cemaatın, ?İbnu?s-Salah?ın, sahihi ilk tasnif eden kimsenin el-Buhari olduğu, onun kitabının sadece sahihi içermediği, bilakis mursel, munkatı? ve belağat türü hadisleri içerdiği gerekçesiyle el-Muvatta?yı dışarıda bırakmak için mücerret sahih tabirini sadece el-Buhari?nin Sahih?i için kullanılması düşüncesine? itiraz ettiğini belirtmektedir. Yine onun nakline göre, Muğaltay b. Kılıç el-Bekceri, söz konusu camaatin görüşünü destekler mahiyette şöyle demektedir: ?el-Buhari?de muallak haberler v. b. şeyler bulunmasından dolayı el-Muvatta ile el-Buhari arasında bir fark yoktur.? ez-Zurkani?nin nakline göre Hafız Muğaltay da sahihi ilk tasnif eden kişinin Malik b. Enes (ö.179/795) olduğunu belirtmektedir.

neden olduğunu anlayabildinmi peki?

el-Kastallani de İbn Hacer?in bu konudaki görüşünü olduğu gibi benimsemektedir. O, ümmetin Sahihayn?i kabulle karşıladıklarını, ancak ikisinden hangisinin daha sahih olduğunda ihtilaf ettiklerini belirttikten sonra, Cumhurun el-Buhari?nin es-Sahih?ini sihhat açısından takdim ettiklerini ve hiç kimseden onun tersini ifade edecek bir düşünce bulunmadığını ifade etmektedir. O, Ebu Ali en-Nisaburi?nin?Şu gök kubbe altında Muslim?in kitabından daha sahih bir kitap yoktur? ifadesini de yukarıda İbn Hacer?in te?vil ettiği şekilde açıklamaktadır ki bunun zorlama bir yorum olduğunu izaha lüzum yoktur.

musa bağcı yazmışsa boş ver

Bazı Magrip alimlerinin Muslim?i tercih ettiklerine ilişkin bilgi için bkz: el-Kastallani, a. g. e, I, 20.

İbn Kesir, İhtisaru ulumi?l-hadis, Daru?t-Turas, Kahire, 1979, s. 18.

işte bende buna kızıyorum işine gelince oralardan örnek veriyor işine gelmezse reddediyor bune lahana bune temcit pilavımıydı neydi o laf yav

Yukarıdaki değerlendirmelere bakıldığı zaman, ilk bakışta Şafii ulemasından İbnu?s-Salah ve onu takip eden bütün alimlerin ilk tasnif edilen hadis mecmuasının el-Buhari?nin Sahih?i olduğu konusunda fikir birliği ettikleri anlaşılmaktadır. Alıntılarda da belirtildiği gibi, bu konuda farklı görüşlerin olduğu, Ebu Ali en-Nisaburi ve bazı Mağrib ulemasının Muslim?in eserini tercihe şayan buldukları, -ki bu görüş aşağıda ele alınacaktır- Maliki mezhebine mensup alimlerin de Malik b. Enes?in el-Muvatta?ını ilk tasnif edilen sahih eser olarak kabul ettikleri görülmektedir. İbnu?s-Salah ve onu takip eden alimlerin hemen hepsi bu son iki görüşü mümkün olduğunca te?vil etmek suretiyle bertaraf etmeye ve geçersizliğini ortaya koymaya çalışmışlardır. Ayrıca birinci başlıkta yaptığımız ve bundan sonraki başlıkta yapacağımız değerlendirmelerden bu konuda hadis kültürü içerisinde tek tip bir görüş olmayıp bu görüşe alternatif fikirlerin varlığını ilim aleminin bilgisine sunulmasıyla el-Buhari?nin kitabının ilk sahih eser olduğu düşüncesinin bu alanda tek ve değişmez olmadığı anlaşılmaktadır. Bu alternatif görüşlerin de düşünce olarak bir değerinin olduğunu kabul etmek gerekir. Şimdi bu alternatif görüşlerden bir diğeri olan Muslim?in ilk sahih eser olduğu düşüncesini ele alabiliriz.

Muvatta'ya "es-sahih" diyenler İbnu's-Salah'ın: "Sahih sahasında ilk eseri Buhari te'lif etmiştir" sözünü tenkid etmişlerdir. Çünkü Buhari'nin vefatı hicri 256 olduğu halde İmam Malik'in vefatı 179'dur. Yani Muvatta çok önce yazılmıştır. Alaeddin Moğoltay şunu söyler: "Sahihlik şartına uymama hususunda Buhari ile Muvatta arasında fark yoktur. Çünkü Buhari'de de muallak hadisler vardır". Moğaltay ilave eder: "Sahih sahasında ilk te'lifi Malik yaptı."

Sezgin, a. g. e, s. 92.

Muslim, es-Sahih, Mukaddime, Daru?l-Hadis, Kahire, Tarihsiz, I, 29.

ŞAFİYE GÖRE DEDİĞİM EŞ ŞAFİİ DEĞİLDİR ŞAFİİ MEZHEBİNE BAĞLI OLANLARIN TERCİHİ ANLAMINDA KULLANDIM

gelelim senin yanlışlarına

Muhaddislerce kesinlikle bilinen bir husus şudur: Kütüb-i Sitte müellifleri ve onların muasırları -ki Ahmed İbnu Hanbel onlardan biridir- çoğunlukla İmam Malik'in talebesidir. Bunlar Malik'ten, pekçok rivayetlerle Muvatta'yı rivayet ettiler. Onlardan birinin, herhangi ziyade bir rivayetle teferrüdleri nadirdir. Her hal u karda Muvatta'nın rivayetlerinden hiçbirini terketmediler, hepsini eserlerine aldılar. Çoğu kere mürsel, munkatı ve mevkuf rivayetlerini vaslettiler. İşte bu husus bilindiği takdirdedir ki Veliyyullah ed-Dehlevi'nin yukarıdaki kaydettiğim sözleri daha iyi anlaşılacak ve hakkıyla takdir edilecektir.

İbn Hacer, Hedyu?s-sari, s. 489.

Muhammed b. Tahir el-Makdisi, Şurutu?l-e?immeti?s-sitte, s. 15 ; İbn Hacer, Hedyu?s-sari, s. 9; Krş: M. Fuat Sezgin, Buhari?nin Kaynakları, s. 207

Mehmet Said Hatipoğlu, ?Müslüman Alimlerin Buhari ve Müslim?e Yönelik Eleştirileri?, İslami Araştırmalar., Hadis- Sünnet Özle Sayısı, c. 10, Sayı: 1, s. S. 1.

1) İbn Hacer?in ifadesine göre Muslim kitabını kendi beldesinde pek çok şeyhi hayatta iken telif etmiştir. Lafızlarına özen göstermiş ve siyakını araştırmıştır. el-Buhari?nin yaptığı gibi baplara ayırmak için hüküm istinbatına yönelmemiştir. el-Buhari, baplandırmada hadisin takti? edilmesini lüzumlu görürken Muslim, bütün tarikleri bir yerde toplamıştır. İbn Hazm (öl:456/1102) da benzeri şeyleri söyler ve Muslim?i el-Buhari?ye takdim eder. Zira o kitabında sadece peş peşe hadislere yer vermiştir. Gerçekte sırf hadis açısından Muslim?in es-Sahih?i daha efdaldir. Çünkü o, el-Buhari?nin yaptığı gibi hadisleri takti? etmez. Aksine hadisin muhtelif isnatlarını bir yerde verir. Oysaki el-Buhari, hadisin bir kısmını bir senedle, diğer kısmını ayrı bir yerde ve ayrı bir senedle verir. Bu da muhaddisin o hadisi muhtelif isnatlarıyla tam olarak bilmesine mani olur. Bu el-Buhari?nin fıkhi bakış açısının yoğunluğuna hamledilirken, Muslim?in de hadise fazla önem vermesine bağlanır. el-Buhari?nin amacı, sahih hadisleri sakiminden ayırt etmek, fıkıh istinbatında bulunmak, Hz. Peygamber?in ve sahabenin siretini ortaya koymak ve yorum üretmektir. Muslim?in amacı da sahih hadisleri tespit etmek ve zihinlere yerleştirmektir. Bu nedenle hadisin bilinmesini kolaylaştırmak için sened ve metinleri bir yerde bütün tarikleriyle toplamıştır.

Babanzade Ahmed Naim, Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecridi SarihTercemesi , DİB. Yay, Ankara, 1982, s. I, 231-2.

Şunu da kaydedelim ki, her şeye rağmen bazı alimler Muvatta'ya mutlak bir ifade ile "es-sahih" demiştir. Ebu Zür'a: "Bir kimse, Muvatta'nın bütün hadisleri sahihtir diye talak vererek yemin etse hanımı boş olmaz" der.

ez-Zurkani, a. g. e, I, 14; es-Suyuti, Tenviru?l-havalik, s. 8; Cemaleddin el-Kasimi, Kavaidu?t-Tahdis, Daru?n-Nefais, Beyrut, 1993, s. 85.

Musa bağcıyı niye boşverelim yavvv Lütfi çakanı boşversek ya...

İbn Hacer el-Askalani, en-Nuket ala kitabi İbni?s-Salah, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 1994, s. 59; es-Suyuti, Tedribu?r-ravi, I, 50-51.

el-Buhari?deki hadislerden kasıt, ta?lik ve teracimin dışındaki hadislerdir. Muslim, sıhhat bakınmından el-Buhari?den sonra gelir. Bazı Mağrip alimleri ve el-Hakim?in hocası Ebu Ali en-Nisaburi, Muslim?in Sahih?ini el-Buhari?ninkine üstün kılmışlardır. Kadı Iyaz da Muslim?in kitabını el-Buhari?nin kitabına tercih eden hocalarının olduğunu söylemektedir.

"Muvatta, kitapların en sahihi, en meşhurudur. en önde geleni ve en cami olanıdır. Ümmet-i Merhume'nin büyük çoğunluğu onunla amel etmede, rivayet ve dirayetiyle ictihadda bulunmada ittifak etmiştir. Kitaba atfettiği ehemmiyet sebebiyle rivayetlerde rastlanan müşkil ve muğlak yerlerin açıklanmasına itina göstermiş, ifade ettiği manaları ortaya çıkarmak, dayandığı esasların sıhhat ve doğruluğunu isbatlamak için gerekli gayreti sarfetmiştir. Kim tam bir insaf ve tarafsızlıkla dört mezhebi tetkik edecek olsa, kesinlikle görecektir ki, Muvatta, hem Maliki mezhebinin esası ve dayanağı, hem Şafii ve Hanbeli mezheplerinin başı ve temeli, hem de Ebu Hanife ve iki arkadaşı 'in mezheplerinin kandil ve lambasıdır.

İstişhad: Bir hadisin, başka bir yoldan, başka bir senedle gelen benzerini zikretmek, nakletmektir. Abdullah Aydınlı, Hadis Istılahları Sözlüğü, Timaş, İst, 1987, s. 79.

Ama bu prof doçentlikle olmuyor kim daha iyi eser ortaya koyarsa efdaldir

1... şafiye göre sahih değil diyerek bu işten hiçö nasibin olmadığını ortaya koydun zira durum senin verdiğinin tam tersidir

Hadis kitaplarını sıhhat bakımından tercih konusunda alternatif bir başka görüş de İbn Mulakkın?ın (723/804) bazı muteahhirinden nakline göre, bu hadis kitaplarından hiçbirini diğerine tercih etmemektir. Bu görüş hakkında kaynaklarda fazla bir bilgi olmadığı için, bunu sadece zikretmekle yetiniyoruz.

Talat Koçyiğit, Hadis Tarihi, Ankara, 1988, s. 216.

el-Kastallani, İrşadu?s-sari, I, 19; Kamil Çakın, Buhari?nin Otoritesini Kazanma Süreci, İslaami Araştırmalar, Hadis-Sünnet özel sayısı, c.10, sayı: 2, Ank, 1997 s. 104. (el-Hakim en-Nisaburi, el-Medhal fi usuli?l-hadis, Medine, 1977, s. 4?den naklen).

el-Iraki, a. g. e, s. 14.

2) Yine söz konusu alimler, Muslim?i el-Buhari?ye takdim ederlerken şu gerekçeyi gösterirler: el-Buhari Şam ehli konusunda hatalara düşmüştür. Onların kitaplarını almış ve istifade etmiştir. Bu istifade esnasında onlardan birini bir yerde künyesiyle, diğer bir yerde ismiyle zikretmiştir. Bu da her iki vasıflandırmanın ayrı iki kişi olduğu vehmini vermiştir. Muslim?de bu tür hatalar çok az vuku bulmuştur.

Fuad Sezgin, Buhari?nin Kaynakları, Kitabiyat, Ankara, 2000, s. 211.

İbnu?s-Salah, a. g. e, s. 20.

Hülasa: Ne beriki ne öteki için, gerçeğin ortaya çıkarılması, Muvatta'ya eğilmeden mümkün değildir."

ez-Zurkani, Şerhu?z-Zurkani, I, 13.

B)mERFU HADİSLERİN AZLIĞI VE -ANLADIĞIM KADARUYLA-hadis sayısınında azlığı.. yani sen alim olarak elinde geniş kapsamlı bir kitap omöasını istersin.. ancak muvattadaki hadis sayısı kısıtlıdır. sadece 600 tane müsned hadis diğer alimler için yeterli bir sayıyı ifade etmeyebilir..

Halil İbrahim Molla Hatır, Mekanetu?s-sahihayn, el-Matbaatu?l-Arabiyyetu?l-Hadise, Kahire, 1402, s. 48.

ARAŞTIRDIM SAYIN DUHAN AMA MUSA BAĞCIYA SORMADIM:)) ALİ AKINDAN ÖĞRENCİLİK GÖRMÜŞ İLAHİYATTA HADİS ÜZERİNE EĞİTİM VEREN BİR ARKADAŞA SORDUM ODA MEZHEP ALİMLERİNİN DOGMATİK GÖRÜŞLERİ ÜZERİNDEN DAVRANDIKLARINI SÖYLEDİ MESELA ŞİİLİKDEN ÖRNEK VEREREK ONLARIN BUHARİYE KARŞI KÜLEYNİNİN SAHİHLİĞİNİ SAVUNDUKLARINI SÖYLEMİŞTİ...

İbnu?s-Salah, İmam Şafi?i?nin?Yeryüzünde hadiste Malik?in kitabından daha sahih bir kitap bilmiyorum? ifadesini, el-Buhari ve Muslim?in kitaplarından önce söylediğini ifade etmektedir. İmam Şafii?nin bu sözünden hareketle, onun, el-Buhari?nin Sahih?ini telif ettiği döneme kadar ilk sahih hadis eseri olarak kabul ettiğini çıkarsamak mümkündür. Başka bir deyişle, el-Muvatta?nın h. 159 yılında telif edildiği kabul edilecek olursa, el-Buhari?ye gelinceye kadar yaklaşık bir asır boyunca el-Muvatta?nın ilk sahih eser olarak benimsendiği ortaya çıkacaktır. Eğer bu bir asırdan sonra el-Buhari, Sahih?ini telif etmiş ve bu da İbnu?s-Salah ve onu takip eden alimler tarafından en sahih eser olarak kabul edilmişse, bu sonraki asırların bir kabulüdür, bu olsa olsa ikinci olarak tasnif edilmiş sahih hadis kitabı olarak kabul edilebilir. Bu ikinci kitap, ilkinden daha sahih olsa bile, neticede bir sonraki döneme ait olduğu için ikinci sahih kitap olarak kabul edilmelidir. Zira Birinci kitap olan el-Muvatta? bir asır boyunca İmam Şafii?nin de içinde bulunduğu bazı alimler tarafından ilk olarak tasnif edilmiş en sahih kitap olarak telakki edilmiştir. es-Suyuti?nin nakline göre, bazı alimler, sahih hadisleri ilk olarak tasnif eden kişi olarak İmam Malik (179/795)?i, ondan sonra Ahmed b. Hanbel (241/855)?i ondan sonra da ed-Darimi (255/868)?yi kabul etmişlerdir. el-Iraki, eserinde sahihi ilk tasnif eden kişinin İmam Malik olduğunu kanaatine karşı çıkarak şu cevabı vermiştir: ?İmam Malik sadece sahihi kitabına almamıştır. bilakis o, mursel, munkatı? ve belağat türünden hadisleri de kitabına koymuştur. Onun belağat türünden olan hadisleri de maruf olmayan hadislerdir. Ayrıca İbn Abdilber de onun sırf sahih hadisleri içermediğini söylemiştir.? Onun bu itirazının nedeni sahihi ilk tasnif eden kişinin el-Buhari olduğunu ön plana çıkarmaktır. es-Suyuti?nin nakline göre Türk asıllı münekkitlerden Muğaltay b. Kılıç el-Bekceri (762/1361), el-Iraki?nin bu cevabının uygun olmadığını, zira el-Buhari?nin kitabında da el-Muvatta?da bulunan benzer türden hadislerin bulunduğunu ifade ederek onun bu düşüncesine itiraz etmiştir.

el-Iraki, Elfiyetu?l-hadis, (Beyrut, 1988), s. 13.

Ahmed Emin, Duha?l-İslam, Daru?l-Kutubi?l-Arabi, Beyrut, Tarihsiz, II, 120-1.

Musa bağcı el ıraki ve ed darakutni olaral söylüyor yazının içinde...

2... olayı dogmayla mogmayal mamayla damayla açıklamışsın ama mesel onunla değil kitabın formatoyla alakalı bir husu olduğuyla ilgisi vardır Muvatta Niçin Kutüb-i Sitte'ye Dahil Edilmedi?

İbn Hacer, en-Nuket, s. 60; es-Suyuti, Tedrib, I, 51; Ahmed Naim, Tecrid-i Sarih, I, 217.

İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 1/159-160.

Muhammed Zahid el-Kevseri, te?lif tarihinin 159 olduğunu söylemektedir. bkz: Muhammed YusuF Guraya, a. g. e, , , s. 7.

O halde yapılması gereken şey nedir? Burada hadis mecmualarının en sahihi meselesinde geçmişte gerek mezhep taassubu, gerekse ideolojik tartışmalar sebebiyle mezhepler arasında hangi kitabın en sahih olduğu konusu bir tarafa bırakarak bütün hadis mecmualarının tarihi süreç içerisinde şekillendiğini kabul edip, her türlü taassuptan uzak, objektif ve nesnel davranarak her bir hadis eserinin içerisindeki hadisleri tek tek ele alıp tetkik etmektir. Sadece bir kitabın ismine, popülerliğine ve belli bir mezhep tarafından kabul edilirliğine bakarak onun içindeki hadislerin mutlak anlamda sahih olduğunu iddia etmek tutarlı görünmemektedir. Belki bu tür kitaplar geneli itibariyle sahih olarak kabul edilebilir. Ancak tek tek incelendiğinde söz konusu kitapların içerisinde sahih, hasen, zayıf, mevzu hadislerin bulunması mümkündür. Körü körüne ve sırf mezhebi saiklerle mücerret anlamda bir hadis eserinin sıhhat bakımından üstünlüğünü savunmak objektif ölçülere uymaz. Kaldı ki, Kasım b. Kutluboğa (879/1474)?nın da belirttiği gibi, klasik hadis usulünde, bir hadisin sıhhati, içinde yer aldığı kitaba göre değil, isnadındaki ricalinin tetkikine göre tespit edilir. Ama bugün bunun da yeterli olmadığı, ricalin tetkiki kadar hadisin metninin de sıhhat açısından araştırılması gerektiği izahtan varestedir. Bu eleştirimiz yukarıda zikrettiğimiz bütün görüşler için geçerlidir. Dolayısıyla bu konuda bir taassuba düşmek ve hadis kaynaklarını birbirleriyle yarıştırmak, subjektif bir yaklaşımla birini Kur?an?dan sonra en sahih eser kabul ederken, diğerini çeşitli tevillerle yok saymak mezhep taassubunun bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Bu durumda İbnu?s-Salah?ın mutemet ve meşhur hadis kaynaklar olarak nitelediği el-Kutubu?l-Hamse arasında İmam Malik?in el-Muvatta?sını zikretmemesini ne ile izah etmek gerekir? Bunun nedeni Malikiler tarafından Malik?in el-Muvatta?sının el-Buhari?nin Sahih?ine rakip gösterilmesidir. el-Iraki?nin de belirttiği gibi?Sahihi tasnif edenlerin ilki el-Buhari?dir.? argümanına karşı, ?Ondan önce sahihi ilk tasnif eden İmam Malik?tir? şeklindeki itiraz, Şafiilerle Malikiler arasında ciddi tartışmalar meydana getirmiştir. İbnu?s-Salah?ın Mukaddime?sinde İmam Malik?in eserinin el-Buhari ve Muslim?in eserlerinden önce en sahih olduğu, bu eserlerin ortaya çıkmasıyla el-Muvatta?nın bu özelliğini kaybettiği anlamına gelecek değerlendirmesi ve bu görüşlerin onu takip eden Şafii alimler tarafından sürekli dillendirilmesi, bu tartışmaların bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Birincilik tartışması el-Buhari ve Muslim arasında da yapılmıştır. Fakat Muslim, bu tartışmalara rağmen Malik?in eseri gibi dışlanmamış ve ona ikincilik sırası layık görülmüştür. Bunun nedeni muhtemel olarak Muslim?in el-Buhari?den ders almış, ondan istifade etmiş ve müşterek şeyhlerden rivayette bulunmuş olmasıdır. Ayrıca ed-Darakutni?ye (385/995) ait?el-Buhari olmasaydı, Muslim ortaya çıkmaz ve bu mertebeye gelmezdi? sözünün de etkisi büyük olmalıdır. Bu durum, daha sonra el-Buhari ile Muslim?in eserlerinin sıhhati konusunda icma?nın vuku bulduğu ileri sürülerek Muslim?in el-Buhari yanındaki konumu bir kat daha güçlenmiştir. Ama yine ikinci sırada kalmak şartıyla.

Bu mezhepler, Muvatta'ya nisbet edilince onun metinlerinin şerhleri durumunu arzederler. Muvatta onlara nisbet edilince, o da dallara nisbeten ağacın ana gövdesi olur.

muvatta yazılış tarihi açısından daha önce gelir.. ama sıhhat derecesi açısından buhari daha üstündür.

1... şafiye göre sahih değil diyerek bu işten hiçö nasibin olmadığını ortaya koydun zira durum senin verdiğinin tam tersidir:

İbn Hacer, Hedyu?s-sari, s. 13.

Maliki ve şafiye göre değişendir...

el-Iraki, et-Takyid ve?l-izah, s. 29.

ez-Zurkani, Şerhu?z-Zurkani ale?l-Muvatta?il-İmam Malik, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 1990, I, 11-12.

Salim Öğüt, ?Buhari?, DİA, İst, 1992, VI, 375; el-Buhari, Şafii ile karşılaşmamış, fakat onun talebeleriyle görüşmüş, onlardan fıkıh tahsil etmiştir. O, İmam Şafii?nin el-Umm adlı eserini okumuş olmalıdır. el-Buhari es-Sahih?inde Ebu Hanife?ye ve Hanefilere itiraz ederken onların isimlerini zikre değer bulmamıştır ve?Bazı insanlar diyor ki?, ?Bazı insanların sözüne göre? gibi ifadeler kullanmıştır. Bu ifade tarzı Hanefilere itiraz ederken İmam Şafii?de de görülmektedir. Dolayısıyla el-Buhari?nin Şafii geleneğine yakınlığı daha bariz hale gelmektedir. Bkz: M. Hilmi Merttürkmen, Buhari?nin Ebu Hanife?ye İtirazları ve Aralarındaki İhtilaflar, , Erzurum, 1976, s. 24.

İbn Hacer, Hedyu?s-sari, Daru?l-Ma?rife, Beyrut, Tarihsiz, s. 7; el-Kastallani, İrşadu?s-sari li şerhi sahihi?l-Buhari, el-Matba?atu?l-Meymene, Mısır, 1306, I, 28.

Müstahrec:Bir müellifin hadislerini başka senedlerle bulma çalışması.

en-Nevevi, Sahihi Muslim bi şerhi?n-Nevevi, I, 14; Muhammed b. Halife el-Veştani el-Ubbi, İkmalu ikmali?l-muallim, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 1994, I, 15; ez-Zehebi, Tezkirtu?l-huffaz, III, 904.

Cevap: Bidayette İslam alimleri Muvatta'yı -hadislerin sahih oluşunu göz önüne alarak- Kütüb-i Sitte'nin içinde görmüşlerdir. Rezin İbnu Mu'aviye el-Abteri, Mecdü'd-Din Ebu's-Se'adat, İbnu'l-Esir, Muvatta'yı Kütüb-i Sitte'-den mütalaa edenlerdendir. Ancak, bu eserin bir hadis kitabından ziyade bir fıkıh kitabı olarak yazılmış olması ve dolayısıyla içinde merfu' hadislerin azınlık teşkil etmesi gibi durumları göz önüne alan muahhar alimler, Muvatta'yı hadis kitapları arasında mütalaa etmemek gerektiği kanaatini izhar etmişlerdir. Şu halde, Muvatta'yı Kütüb-i Sitte meyanında zikretmiyen muahhar alimler, onun hadislerindeki sıhhat durumunu düşük gördükleri için böyle davranmış değillerdir, muhtevasının diğer Kütüb-i Sitte kitaplarında olduğu gibi hadise değil, fıkha ağırlık vermesini gözönüne almışlardır.

Ahmed Naim, Tecrid-i Sarih, I, 218.

M. Yaşar Kandemir, ?el-Camiu?s-Sahih?. DİA, İst, 1993, VII, 125.

İbn Kesir (774/1372) bu konuda benzer görüşleri savunmakla beraber el-Buhari?nin sahih hadisleri toplayan müelliflerin ilki ve kabule şayan olduğunu ispat sadedinde Onun ve Muslim?in hadisleri kitaplarına alırken kriter olarak kullandıkları şartları zikretmektedir. Bu şart da el-Buhari?nin, kitabına hadisleri alırken ravinin şeyhiyle muasır ve ondan işittiğinin sabit olmasıdır. Muslim?in ise sadece ravinin şeyhiyle muasır olmasını yeterli görmesidir. İşte bundan dolayıdır ki el-Buhari?nin sahihliğinin Muslim üzerine tercih konusundaki tartışma da sona ermiş olmaktadır. Ona göre el-Hakim?in hocası Ebu Ali en-Nisaburi ve bir grup Mağrib alimlerin görüşlerinin aksine cumhurun görüşü bu şekildedir. Bütün muhaddisler gibi el-Buhari de eserlerine aldığı hadisleri hangi prensiplere göre seçtiğini kaydetmemiştir. Onun bu şartları daha sonra eserleri incelenmek suretiyle tespit edilmiştir. el-Buhari?nin eserinde ravinin şeyhiyle muasır ve ondan işittiğinin sabit olması şartını ileri sürdüğü iddiasını ifade edenlerin başında Muslim b. Haccac el-Kuşeyri (ö.261/874) gelmektedir. Muslim, Sahih?inin Mukaddime?sinde bu görüşü savunanları isim vermeden eleştirmektedir ki genellikle onun bu eleştiriyle el-Buhari?yi hedef aldığı kabul edilmektedir. el-Hakim en-Nisaburi (405/1014) de bu şarta ilaveten el-Buhari ve Muslim?in bir hadisi kitabına alması için en aşağı iki senedinin bulunması şartını koştuklarını iddia etmiştir. el-Hakim?in kendinden sonra pek az kimse tarafından benimsenen bu hükmünün kitapların muhtevasıyla hiçbir alakasının bulunmadığını, daha doğrusu, mücerret ve mutasavver bir hüküm olduğunu Muhammed b. Tahir el-Makdisi?den (507/1113) es-Suyuti?ye (911/1505) kadar birçok kimse belirtmiştir. Esasen el-Buhari, Muslim ve onları takip eden diğer hadis musanniflerinin hiçbirinden, kitaplarında?Falana ait şartlara uygun hadisleri kitabımda tahric etmeyi şart koştum? şeklinde bir söz nakledilmemiştir. Bu şartları ancak onların kitaplarını derinlemesine tetkik edenler tespit etmişlerdir. Yani varsayılan bu şartları onların kitaplarının mevzuu ve muhtevasına bakılarak sonradan izafe edilmiştir. Hatta bu kitapların çoğu bir mukaddime de ihtiva etmemekte ve doğrudan doğruya hadis serdine geçmiş bulunmaktadır. Bunların arasında yapacağı işi önceden vazıh olarak belirten Muslim?in eserinin mukaddime?sinde dahi kitabın şartlarının zikrine rastlanamamaktadır. Nitekim el-Makdisi de el-Buhari ve Muslim?in şartının, meşhur Sahabi raviye varıncaya kadar sika raviler arasında ihtilaf olmaksızın ravilerin sikalığı konusunda ittifak edilmiş hadisi tahriç etmesi ve isnadının muttasıl olması gerektiğini ifade etmektedir. el-Makdisi, böyle bir şarta muhtemelen kendisinin de ifade ettiği gibi söz konusu kitapların mevzu ve muhteva tetkiki neticesinde ulaşmış olmalıdır.

İlk Sahih eser konusunda ileri sürülen görüşlerden biri daha el-Buhari?nin kitabının telifinden belki elli sene kadar önce, İmam Malik?in el-Muvatta?ının, Allah?ın kitabından sonra en üstün mertebede bulunduğu, tilmizi İmam Şafi?i (204/819) tarafından ilan edilmişti. el-Buhari?nin Sahih?i ve diğer hadis musannefatının ortaya konmasından iki asır kadar sonra bile el-Muvatta?ı emsali tasavvur edilemeyecek bir kitap olarak tanıyanlar vardı. Bahusus bir çok Mağribli alim nazarında el-Muvatta? ilk asıl , el-Buhari?nin kitabı ise ikinci asıl idi. Bir çok Muhaddisin nazarında sahih nev?inin de ilk musannifi İmam Malik (179/795)?ti. İbn Abdilber (463/ 1071), Allah?ın kitabından sonra, ne onun ayarında ne de ondan üstün bir eser olmayan tek kitabın el-Muvatta? olduğunu ifade etmiştir. Kadi Iyaz (544/1149) da alimlerin sahih kitaplar üzerinde icma ettiklerini açıklarken, bu sahih kitapların başında Malik b. Enes?in el-Muvatta?ını saymaktadır. Onun bu konudaki sözü şöyledir: ?Alimler, sahih hadislerin yer aldığı üç ana kaynakta vuku bulan bu tür hususların öğrenilmesi gerektiğinde fikir birliğine varmışlardır. İmam Malik?in el-Muvatta?ı, Muhammed b. İsmail el-Buhari?nin el-Camıu?s-Sahih?i, Muslim b. Haccac?ın el-Musnedu?s-Sahih?inden ibaret olan bu üç kitabın diğer kitaplara önceliği ve İslam dünyasındaki alimlerce sahih kabul edilmeleri hususunda icma? olunmuştur.? Burada dikkat edilmesi gereken husus Malik?in el-Muvatta?ının birinci sırada yer almış olmasıdır. el-Buhari?nin veya Muslim?in Sahih?i değil. Kanaatimizce bu bilinçli bir sıralamadır. Kadi Iyaz, Maliki mezhebine mensup bir alim olarak bu sahih eserler içersinde en sahih kitabın Malik?in el-Muvatta?ı olduğu kanaatini de uyandırmaktadır.

Muslim?in el-Buhari?ye tercih edilmesinin nedenlerini Ahmed Emin, Duha?l-İslam adlı eserinde şu iki noktada toplamıştır:

Tespit edebildiğimiz kadarıyla ilk defa el-Buhari?nin kitabından sitayişle bahseden Ebu Abdurrahman en-Nesai (214/829)?dir. O, bütün kitapların içinde Muhammed b. İsmail el-Buhari?nin kitabından daha güzeli olmadığını ifade etmektedir. Daha sonra el-Buhari (256/870) ?nin Sahih?inin sahih olarak tasnif edilen ilk eser olduğunu dile getiren ise el-Hakim en-Nisaburi (ö.405/1014)?dir. O, el-Medhal adlı eserinde sahih hadisleri ilk tasnif edenlerin el-Buhari ve Muslim olduğunu ifade ederek bunların sahihin birinci mertebesinde olduğu görüşünü ileri sürmektedir. Ondan sonra sahih olarak tasnif edilen ilk eser konusunda hadis usulü alanında eser vermiş olan Şafii geleneğine mensup alimlerin el-Buhari?nin sahih adlı eserini birinci sıraya aldıkları görülmektedir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla el-Hakim?den sonra İbnu?s-Salah?ın (643/1245) bu konuyu sistemli bir şekilde işlediği ve bu düşünceyi?evvelu men sannefe es-Sahih el-Buhari? başlığıyla Hadis usulüne soktuğunu görüyoruz. Daha sonraki Hadis usulü alanında eser vermiş olan ve hemen hepsi de Şafii mezhebine mensup alimlerin bu düşünceyi asırlar boyunca pekiştirdikleri aşağıda vereceğimiz örneklerden anlaşılmaktadır.

Muvatta'nın Sıhhat Durumu:

muvattaya sahih demeyen şafii alimlerinin isimlerini sayarmısın?

Bir kısım alimler de sahihi tasnif edenlerin ilki el-Buhari değil, Muslim olduğunu ifade etmişlerdir. Bu görüşü benimseyenler arasında bazı Mağrib alimleri ve el-Hakim?in hocası Hafız Ebu Ali en-Nisaburi (349/960) vardır. Kadi Iyaz?ın nakline göre, Ebu Mervan et-Tubni hocalarının Muslim?i el-Buhari?ye tafdil ettiklerini belirtmektedir. Ebu Ali en-Nisaburi, Muslim?i el-Buhari?ye tercih konusunda şöyle demektedir: ?Şu gök kubbe altında hadis ilminde Muslim?in kitabından daha sahih bir kitap yoktur.? ed-Darakutni (385/995)?nin akranlarından sayılan Mesleme b. Kasım el-Kurtubi (283/353) de husn-i tertibine bakarak: ?Muslim?in kitabı gibisini te?lif etmiş hiçbir kimse yoktur? demiştir. Mağrib uleması ve ezcümle zahiri İbn Hazm (456/1102) da buna kail görünüyorlar. Bu alimler, Muslim?in es-Sahih?ini, bir hadisin bütün rivayetlerini bir araya toplayan güzel tertibi, hadisin belli bir kısmını değil, tamamını, üstelik manen değil, mutlaka lafzan rivayet etmesi, mukaddimesi dışında Hz. Peygamber?in hadislerinden başka sözleri ihtiva etmemesi sebebiyle el-Buhari?nin eserine tercih etmişlerdir. Bazılarına göre de adı geçen alimlerin onu el-Buhari?nin eserine tercih etmelerinin sebebi, Muslim?in el-Camiu?s-Sahih?te iki güvenilir tabiinin iki sahabiden duyduğu ve senedin sonuna kadar hep ikişer kişinin birbirinden rivayet ettiği hadisleri toplamayı prensip edinmesidir. Muslim?in her hadisi uygun bulduğu bapta ve genellikle sadece bir defa zikrederek hadisin diğer tariklerini ve farklı lafızlarını burada vermesi ve eserini kendi memleketinde, kaynaklarının yanında ve şeyhlerinin hayatta bulunduğu bir sırada tasnif etmesi, bazıları tarafından onun Sahih-i Buhari?ye tercih edilmesine sebep teşkil etmiştir.

İbnu?s-Salah, a. g. e, s. 9.

BUNU MUSA HOCADA TESPİT ETMİŞ...

İbnu Hacer, Moğaltay'ı tenkidle, Buhari'nin, bu hadislerin kendi şartlarına uymadıklarını belirtmek, onlar hakkında sahihlik iddiasında bulunmadığını göstermek maksadıyla, senetsiz verdiğini söyleyerek Buhari lehine bir fark görür ve Moğaltay'ın sözünü şöyle te'vil eder: "Muvatta O'nun ve O'nun gibi mürsel, munkatı ve benzeri hadislerle amel edenlerin nazarında sahihtir. Fakat bir hadisin sahih olması için, umumiyetle benimsenen şartları arayanlar nazarında değil."

el-Iraki, bu noktada İbnu?s-Salah?ın bazı Mağrib alimlerinin Muslim?i tercih etmelerini ifade eden sözlerini naklettikten sonra, her halükarda her iki kitabın diğer hadis kitaplarından daha sahih olduğunu belirtmektedir. O, Malik?in (179/795) el-Muvatta?ı hakkında eş-Şafi?i?nin görüşünün el-Buhari ve Muslim öncesine ait olduğunu belirterek İbnu?s-Salah?la aynı görüşü paylaştığını ifade etmektedir. Burada dikkat çekilmesi gereken husus, el-Buhari?nin kitabını, Muslim?in kitabından üstün göstermek için onun kitabının içinde yer alan ta?lik ve teracimin kitabın muhtevası dışında gösterilmeye çalışılmasıdır. Oysa el-Buhari?nin eserinin muhtevası isnadlı hadisler ve teracim kısmından müteşekkildir. el-Buhari?ye bir hadis musannıfından ziyade bir fıkıh üslubu veren bu kısımlar, bir bakıma kitabının meziyetini, bir bakıma da zayıf tarafını teşkil eder. Onun bu hususiyeti, bazı Muhaddisleri, Muslim?in es-Sahih?ini tercihe sevk etmiştir. Baplarla ihtiva ettikleri hadislerin münasebetlerini bulmak için binlerce eser yazılmış olup, çoğu kaybolan bu eserlerin bir örneğinde, müelliflerin katlandıkları zahmet ve onların baplar ile teracim arasında çoğu zaman irtibat bulmaktan mahrum kaldıkları açıkça görülmektedir. Yine bu eserde?el-Buhari?nin fıkhı baplarındadır? şeklindeki hükmün tartışmalı olduğu; Sahih?in hadis senetlerindeki raviler hakkında cerh ve ta?dil edici bir eser meydana getiren Ebu?l-Velid el-Baci?nin (474/1081) bap ve teracim arasında böyle bir irtibatı kurmak hususunda lüzumsuz tevil ve tekellüfü gaye edinen kimselere karşı tariz ve tenkitleri görülmektedir. Öncelikle belirtelim ki 7397 kadar isnatlı hadise mukabil kitabın 1/5?ine tekabul eden 1341 adet isnatsız muallak haberi görmezlikten gelmek ve kitabın muhtevasına dahil etmemek makul ve mantıklı bir yol değildir. el-Buhari, bunların içinde 1181 muallak rivayeti, kitabın başka yerlerinde mevsul olarak getirmiştir. O, geriye kalan 160 rivayeti kendisince sahih olduğu için cezm sıgasıyla getirmiştir. Fakat o cezmetmiştir diye bu hadislerin mutlak anlamda sıhhatlerine hükmedilmemiştir. Bunların sıhhatine hükmedilmesi ricalinin tetkiki ile mümkün olacağı ifade edilmiştir. Bu tetkik neticesinde isnadı bilinen, kabul şartlarını haiz olarak hadisçiler arasında maruf olan muallak rivayet, sahih ve hasen kabul edilmiştir. İsnadından ravilerin hazfedilmesi veya onları hazfeden kimsenin?hazfettiğim ravilerin hepsi sikattandır? demesi halinde böyle bir ta?dil müphem olacağı için, ekseri hadisçiler ravinin ismi zikredilmedikçe bu tür ta?dili kabul etmemişler ve bu şekildeki muallak haberlere zayıf hükmünü vermişlerdir. İbn Hacer, el-Buhari?nin eseri es-Sahih de mevsul olmayan 160 hadisi de et-Tevfik adlı eserinde birer birer isnadlarını bulup vasletmiştir. Ayrıca o, el-Buhari?nin bütün ta?likleri, mutabaaları ve mevkufları hakkında da Tağliku?t-Ta?lik ala Sahihi?l-Buhari adlı bir eser yazmıştır. Dolayısıyla el-Buhari?nin kitabında bulunan muallak rivayetlerin İbn Hacer mevsul olduğunu ispata çalıssa da onların mutlak anlamda sıhhatlerine hükmetmek mümkün görünmemektedir. Eğer el-Buhari?nin eseri için bir zaaftan bahsedilecekse muallak rivayetleri kitabına alması bunun için yeterlidir.

ez-Zurkani, a. g. e, I, 13.

2. İlk Sahih Eser Olarak Malik b. Enes?in el-Muvatta?ı Olduğu Görüşü

Bu noktada dikkat çekilmesi gereken husus, gerek Malik?in el-Muvatta?sını gerekse el-Buhari?nin es-Sahih?ini ilk sahih eser olarak kabul eden alimlerin oluşturdukları her iki grup da sahihi ihtiva eden ilk eser olduğunu ileri sürdükleri bu eserlerin eksik ve noksan yönlerini bir şekilde izale ederek mücerred sahih eser olduğunu ispata gayret göstermişlerdir. Buradan ilk sahih eser olarak kabul edilen her bir eserin içinde mursel, munkatı, muallak ve belagat türünden zayıf haberlerin mevcudiyeti anlaşılmaktadır. Fakat söz konusu bu alimler, aralarındaki mezhebi taassup nedeniyle, her biri kendi mezhebini temsil eden kitapların ilk ve daha sahih eser olduğu anlayışını ön plana çıkarmaya çalıştıkları görülmektedir.

Ebu Bekr İbnu'l-Arabi (V.435/1043), Arizatul-Ahvazi adlı Tirmizi şerhinin başında, Hadis sahasında yazılan kitapların ilki ve en alası Muvatta'dır, Buhari'nin sahih'i ise ikinci asıl'dır" dedikten sonra "Müslim ve Tirmizi ile bunlar dışında kalan müelliflerin bu iki asl'a dayanarak eserlerini ortaya koyduklarını ifade eder.

Celaleddin Suyuti, Muvatta'da yer alan bütün mürsellerin bir veya daha fazla azıd'ı yani sıhhatini kuvvetlendiren başka rivayetler bulunduğunu söyler ve "Doğru olanı, Muvatta'nın tamamı sahihtir, bu hükümden, anda yer alan hiçbir rivayet hariç değildir" der:

M. Hayri Kırbaşoğlu, İslam Düşüncesinde Hadis Metodolojisi, Ankara Okulu, Ankara, 1999, s. 111.

Buraya kadar yapılan değerlendirmelerden görüldüğü gibi el-Buhari?nin ilk olarak sahih hadisi tasnif eden birisi olduğu iddiası bütün alimlerin ortak olarak kabul ettiği bir görüş değildir. Özellikle bu, İbnu?s-Salah ve onu takip eden alimlerin benimsediği bir görüştür. Bu, mutlak bir görüş olarak kabul edilemez. Bu konuda farklı görüşler ve alternatif bakış açılarının da varlığını gözden uzak tutmamak gerekir. Ama el-Buhari ve Muslim?in Sahih?lerinin tarihi süreç içerisinde büyük bir rağbet gördüğü ve bu ikisi arasında da el-Buhari?nin kitabının tercih edildiği yaygın bir anlayış olarak kabul görmüştür. Bunda Şafii geleneğine mensup İbnu?s-Salah ve onun fikirlerini benimseyen alimlerin büyük bir rolü olduğu inkar edilemez. Zira VII. Asırda hadis metodolojisini sistematik hale getiren İbnu?s-Salah?Evvelu men sannefe es-Sahih el-Buhari ve telahu Muslim? şeklindeki klişeyle ilk sırada el-Buhari?nin, ikinci sırada Muslim?in Sahih?lerinin yer aldığını ifade etmiş ve onu takip eden ve büyük çoğunluğu eş-Şafii geleneğine mensup olan alimler bu düşünceyi yaygın hale getirmişlerdir. Öyle ki İbnu?s-Salah hadis imamlarının meşhur, mutemet musannefatını sayarken İmam Malik?in el-Muvatta? adlı eserinden hiç bahsetmemektedir. Bu, Şafiilerin Malikilere olan taassubunun bir eseri olarak kabul edilebilir mi? Hadis metodolojisi alanında eser veren Şafiiler bu şekilde tek bir görüşü seslendirmişler ve bunun dışındaki görüşler ya kitapların satır aralarında kalmış, veyahut da eleştirilerek dışlanmıştır. Söz konusu bu görüşler, yaygın anlayış olan?el-Buhari?nin eserinin en sahih olduğu görüşü? altında ezilip kabul edilebilirliğini yitirmek zorunda kalmıştır.

A. y; Ayrıca bu konudaki görüş ve münakaşalar için bkz: Halil İbrahim Molla Hatır, Mekanetu?s-sahihayn, el-Matbaatu?l-Arabiyyetu?l-Hadise, Kahire, 1402, s. 62-64.

Etbau?t-Tabiin devrinde rical tenkidçiliğiyle uğraşanlar arasında Medine?de Malik b. Enes?in bulunduğu ve onun çok saıda ravileri tenkid ettiğine ilişkin bkz: Emin Aşıkkutlu, Hadiste Rical Tenkidi, İFAV yay. İst, 1997, s. 57, 60, 67.

peki bunun bir sebebi vardır diye araştırdınmı yoksa herzamanki gibi balıklama mı atladın:)?

Kanaatimizce yukarıda yer yer satır aralarında da ifade ettiğimiz gibi el-Buhari?nin mevcut kitaplar içerisinde en sahih kitap olarak kabul edilmesinde rol oynayan önemli saiklerden birisi de mezhebi taassup olabilir. Her ne kadar hangi mezhebe mensup olduğu ihtilaflı olsa da, onun bir çok meselede İmam Şafii?ye muvafakat etmesi, Şafii mezhebine mensup olarak şöhret bulmasına sebep olmuştur. Hadisçilerin büyük bir çoğunluğunun da Şafii mezhebine mensup alimler olduğu hesaba katılacak olursa el-Buhari?nin es-Sahih adlı eserinin sıhhat yönünden daha ön plana çıkmış olması ve söz konusu alimler tarafından bu esere ilk olarak yazılmış sahih eser unvanı verilmiş olması muhtemel görünmektedir. Diğer taraftan Malik b. Enes?in el-Muvatta?ı Maliki mezhebine mensup alimler tarafından ilk olarak tasnif edilen sahih eser ve kitaplar içerisinde sıhhat açısından ilk asıl olarak kabul edilmiştir. Ebu Bekir İbnu?l-Arabi, İbn Abdilber en-Nemeri, Kadi Iyaz, Maliki olmaları hasebiyle bu görüşü benimsemiş alimlerdendir. Ayrıca İbn Hacer?in?Malik?in kitabı, kendi nazarında ve mursel, munkatı? v. b. bazı zayıf hadislerle ihticac etmenin gerekli olduğu hususunda kendine tabi olanların nazarında sahihtir.? şeklindeki el-Buhari?nin es-Sahih?ini savunurken söylediği bu ifade, Maliki ve Şafii alimler arasında, ilk sahih eser konusundaki ihtilafın biraz da mezhep taassubu yönünü açığa çıkarmaktadır. Zira İmam Şafii?nin el-Muvatta?yı yeryüzündeki ilk sahih eser saydığına dair nakli de dayanak yapan Maliki mezhebine mensup alimler ile yine bu mezhepden olan İbnu?l-Arabi?nin, el-Muvatta?yı ilk asıl, el-Buhari?nin es-Sahih?ini ikinci asıl kabul edip onu birinci planda tutmaları karşısında, Şafii alimler kendilerinden kabul ettikleri el-Buhari?nin es-Sahih?inin ilk tasnif edilen sahih eser olduğunu savunarak onun üstün meziyetlerini öne çıkarmaya çalışmışlardır.

yok yav niyeymiş. benimki profoser seninki doçent. tamam o zaman ortada birisi olsun. hadi o zaman mustafa karakaşı oku oda hadis profu