Şeyhülislam Abdullah el-Ensari der ki: Allah Teala Hazretleri, "tevbe etmeyenler zalimlerin ta kendileridir" (Hucurat/11) buyurmuş ve zulmü tevbe etmeyenlere nisbet etmiştir.

Üçüncü olarak, bu öğrendiklerinin gereğiyle amel etmesi, yani günlük yaşayışında tatbik etmesi lazımdır.

9. Boş zamanlarını ibadet ve zikrullahla değerlendirmelidir.

2. Bütün işlerinde doğruluğa yapışmalıdır ve insanlarla iyi geçinmelidir

5. Haram ve şüpheli şeylerden sakınmalıdır.

2. Allah'a tazarru ile niyaz etmek ,

Bunu kazanmak için farzlara dikkat ve itina etmesi, gücü yettiği kadar ve ölçü dahilinde nafile ibadetlere yönelmesi, ilmiyle amil olan alimlerin sohbetine devam ederek onlardan istifade etmeğe çalışması, kötü alimlerden sakınması lazımdır. Çünkü bunlar yol kesen eşkıya gibidirler. Yanlış yönlendirme ile insanları saptırırlar.

6. Çok az konuşmalıdır, sorulunca cevap vermelidir.

Tevbenin sırlarının incelikleri üçtür:

2. Allah'ın o günah hakkındaki hükmüne bakmak,

d) Kul, itikadı vasıtasıyla Allah'a seksiz bağlandıktan sonra dinin hükümlerini ya bizzat tedkik ve tahkik ile, yahud ilim sahiplerinden sormak suretiyle muhakkak öğrenmesi lazımdır. Bunun en az derecesi, farzlarını doğruca eda edecek kadar bilgi edinmesidir.

2. Dini hükümleri öğrenmek,

2. Tevbe etmeğe muvaffak olduğu zaman ferahlamalıdır.

Bu yolda kulun,

2. TEVBE: Tevbe, bu işlerin en mühimmidir. Çünkü bu yol, son derece temiz ve her türlü kötülükten uzaktır. Türlü pisliklerle kirlenmiş kimseleri kabul etmez. Müridin, bütün hatalarından Allah'a tevbe etmesi, bu tevbesini de gizli-açık, küçük-büyük bütün hatalarını terk etmekle yapması lazımdır.

4. Yeme, içme, giyme, uyku vb. ihtiyaçlarında itidalli davranmalıdır.

Çünkü hakiki müridliğin alameti, dini sorumlulukları öğrenmek için harekete geçmek, Allah'ın emrine O'nun razı olacağı şekilde sarılabilmek için Rasulünün sünnetini yaşamak, yasaklardan sakınmak, Rasulullah'ın sünnetine uyarak Allah'ın sevgisini kazanmaya çalışmaktır.

Böylece bütün söz ve hareketleriyle Kur'an'a ve sünnete muhalefet etmekten sakınması gerekir.

1. İşlediği günaha bakmak,

4. Kalbi tasfiye ve tezkiye yoluna girmek; Rükünlerini dosdoğru yerine getirmeden ne yaparsa yapsın lüzumsuz işlerle meşgul oluyor demektir.

Tevbenin hakikati üçtür.

1. Kötü ahlak ve fiillerinden Allah'a dönüş yapmalıdır. Nefsini her gün hesaba çekmelidir.

Ehl-i sünnet itikadını bilmedikten sonra dini hükümleri öğrenmenin bir faydası olmaz. Akaid ve ahkam bilgisini de elde etmedikten sonra amelin bir faydası olmaz.

1. Kişi tevbe etmediği takdirde Allah'ın onu kötülüklerden korumayacağını bilmelidir.

Bu istifade edemeyişinin sebebi, üzerinde kul hakkı bulunmasıdır. Bütün sadat-ı kiram, İslam dininin koyduğu bu vecibeye hassasiyetle dikkat etmişler ve saliklere böyle irşadda bulunmuşlardır.

1. İşlediği günahı büyük görmek.

2. Yaptığı tevbeyi kusurlu ve yetersiz görmek.

1. SADAKAT: Bu, müridin, işini Allah'a sadakat esası üzerine bina etmesidir ki binanın sağlam temel üzerine oturması için doğruluk esasdır. Büyük mürşidlerimiz şöyle demişlerdir: "Salikler, usule riayet etmedikleri için vusulü kendilerine imkansız kıldılar. Veki İbnü'l-Cerrah der ki: "Allah'ın yolu hidayet yoludur. Ona ancak sadık olanlar nail olur."

3. Kendisini herkesten değersiz görmelidir. Kendi ayıplarını görüp düzeltmeye çalışmalı, başkalarının ayıplarını araştırmamalıdır.

3. Günahı ve Allah'ın hükmünü mukayese edip, o günaha o cezayı vermekteki muradını anlamaya çalışmak. Burada Allah'ın iki muradı vardır:

8. Dünya sevgisini gönlünden çıkartmaya gayret etmelidir. Dünya sevgisinin kalpten çıkması Allah'ı bol bol zikretmeye bağlıdır.

Dördüncü olarak: Kalbi tasfiye ve tezkiye yoluna girmektir.

Bir salik, yukarıda saydığımız dört rüknü, yani :

a) Allah hakkında ve kendisi hakkında itikadını düzeltmesi, yani Allah'ı esma ve sıfatıyla alemlerin Rabbı olarak, kendini de O'nun aciz bir kulu olarak tanıması ve bilmesi lazımdır. Kulun, Allah hakkındaki itikadının bütün zan ve şüphelerden temizlenmesi, dalalet ve bid'atlardan uzak bulunması, itikadda esasının Kur'an ve Sünnet'e dayalı olması lazımdır.

3. Yaratılış icabı olan kusurlarının Allah tarafından affını dilemek.

Tevbe, ancak kişi tevbenin ne demek olduğunu bilip de tevbe ederse sahih olur. Bunun için üç şey lazımdır:

3. Bu öğrendiklerinin gereğiyle amel etmek,

Detaylı olarak bir müridin kendi kendine karşı adabı ise şöyle olmalıdır:

Birincisi, Allah'ın, verdiği hükümde O'nun mutlak büyüklüğünü, kulunun aybını örtmekte ne kadar kerem sahibi olduğunu, Allah'ın, kulunu bir günahla helak edivermeyip ona tevbe mühleti vermekteki hilmini, özrünü kabul etmekteki lütufkarlığını, kulunu mağfiret etmekteki ihsanını bildirmek ve göstermektir.

Bir mürid başta şu hususlara dikkat etmelidir:

Müridin kendisiyle beraber bulunduğunda riayet etmesi gereken adabı çoktur. Lakin insan bunların hepsini yapmaya güç yetiremez. Hepsini de "güç yetiremiyorum" diye terkedemez. Onun için en zaruri olanları burada anlatacağız.

İkinci olarak, dinin hükümlerini, bu cümleden olarak halal ve haramı, farzları, vacibleri bilmek lazımdır.

Bu üç esas, yani akaid bilgisi, ahkam bilgisi ve bunlarla amel edilmesi tahakkuk etmedikten sonra kalbin tasfiyesi ve nefsin tezkiyesi mümkün değildir.

Bir konu ihtilaflı ise, alimlerin fetvaları içinde en ihtiyatlı olanı tercih etmek lazımdır. Mesela, bir yiyecek üzerinde birisi halal diğeri mekruh dedi ise ihtiyatlı olana yapışmak, yani ikinci sözü hesaba katmak, böylece şüpheli şeylerden ve şüpheli lokmalardan korunmak, buna devamlı surette riayet etmek lazımdır.

İkincisi, kulunun üzerinde adlinin hüccetini gösterip onu günahından dolayı hüccetine bağlı olarak cezalandırdığını anlatmaktır.

İmam Rabbani Hazretleri buyurur ki: "Ey din kardeşlerimiz, hepimiz üzerine en önce gereken şey, itikadımızı Kitab ve Sünnet'e göre doğrultmaktır. İtikadımızın esaslarını belirten ayet-i kerime ve hadis-i şeriflerin nasıl anlaşılacağını ehl-i hak ve hakikat olan alimlerimiz açıklamışlardır. Bizim onlara uymamız lazımdır. Allah onların çalışmalarını karşılıksız bırakmasın. Onlar, bu itikad esaslarını Kur'an'ı bir bütün olarak görebilme seviyesine ulaştıktan sonra Kur'an ve Hadisin ruhuna göre açıklamışlardır. Bizim anlayışımız bu büyüklerin anlayış ve izahlarına uymuyorsa kat'i surette muteber olamaz. Elh-i bid'at ve dalalet olanlar, kendi batıl hüküm ve itikadlarını Kitab ve Sünnet'e uygun zannederler. Halbuki onların itikadları hakdan fersahlarca uzaktır.

3. Günahdan kopup ayrılmak. Bir daha o günahı işlemeyesiye azmetmek, kesin karar vermek.

2. Menfi olan nefsani arzularına muhalefet etmelidir.

10. Şer'i hükümlerde istikamet sahibi ve ibadetlerinde ihlaslı olmalıdır.

3. Allah'ın onu her an gördüğünü ve kalbine her an nazar ettiğini bilmelidir.

1. İtikadı Kitab ve sünnete göre doğrultmak,

1. Günahından pişmanlık duymak.

Bütün sadat-ı kiram -Allah cümlesinden razı olsun- şu noktada ittifak etmişlerdir ki: Kim tarikat ister de başka yaşayışlara iltifat eder, yani gönlünü kurtaramazsa, Allah'ın yoluna kalbiyle yönelemezse o kimse tarikat ile alay ediyor demektir. Bir kerre düşünmelidir ki, dinin bütün emirlerine sarılmak azminde olan bir kimse bile ancak bir kısmına riayet etmeğe muvaffak olabiliyor. Bütün himmetini başka şeylere sarfeden kimse bu yoldan nasıl istifade edebilecektir?

Hadis-i şerifde buyurulmuştur ki: "Kişinin, kendisini ilgilendirmeyen, yani dünya ve ahiretine bir faydası olmayan şeyi terk etmesi müslümanlığının güzelliğindendir." Hulasa kişiye lazım olan, en fazla ihtiyacı olan şeyi öğrenip tatbik etmesidir.

c) Kişinin itikadı, şeriatın tesbit ettiği sahih delillere, yani Kur'an ve hadise ne kadar uygunsa o kadar sağlamdır.

Tevbenin üç şartı vardır:

b) Kulun, "ameller niyetlere göredir" hadisinin himayesine sığınabilmesi için önce itikadını Kur'an ve Hadis'e göre düzeltmesi ve kalb-i selime sahib olması lazımdır.

Burada önce üzerinde kul hakkı varsa onları ödemelidir. Eğer hak sahibi ölmüş ise varislerine vermelidir. Kul hakkından temizlenmeyen, münakaşa ettiği bir kimse ile helalleşmeyen kimse bu tarikattan istifade edemez.

7. İbadetlerinde azimet yolunu tutmalıdır.