Efendiniz İçin Kalkın

Nevevi mezkur kitabında, bazı kimseler için ayağa kalkılabileceğine dair İslam büyüklerinden de örnekler vermektedir. Bunlardan biri büyük muhaddis ve fakih Ahmed İbni Hanbel'in davranışıdır.

Mü'minlerin annesi Hz. Aişe'nin Resulullah Efendimiz ile kızı Hz. Fatıma arasında meydana geldiğini haber verdiği bir sevgi gösterisi konumuzun ikinci misalidir. Hz. Fatıma'nın hal ve tavırları itibariyle babasına çok benzediğini belirten mü'minlerin annesi, o Peygamber Gülü'nün, babasının yanına her geldiğinde, Peygamber-i Zişan'ın ayağa kalktığını, onu öptüğünü ve kendi yerini ona verdiğini bildirmekte, Peygamberler Sultanı kızının yanına gidince de, Fatıma'nın aynı şekilde babasını ayakta karşılayıp onu öptüğünü ve yerini ona ikram ettiğini haber vermektedir. (Ebu Davud, Edeb 144; Tirmizi, Menakıb 60).

-Efendiniz için ayağa kalkın! buyurdu. Buhari. Menakıbü'1-ensar 12, Megazi 30, İsti'zan 26; Müslim, Cihad 64).

Müslümanların, öteden beri, Peygamber sünneti olup olmadığını öğrenmek istedikleri davranış biçimlerinden biri, saygı değer bir kimse için ayağa kalkılıp kalkılmayacağı meselesidir. Nevevi (ö. 676/1277) gibi şöhretli bir İslam aliminin bu konuda bir eser kaleme alması, tanınmış hadis alimi ibn Hacer el-Askalani'nin bu meseleyi Fethü'1-bari adlı Sahih-i Buhari şerhinde (XI, 52-56: İsti'zan 26) tam beş büyük sayfada incelemesi, birine hürmeten ayağa kalkma konusunun eskiden beri müslümanları meşgul ettiğini göstermektedir. Nevevi' nin mezkur eserinin hayli uzun olan adı, onun bu konudaki kanaatini de yansıtmakta ve konuyu adeta özetlemektedir: "et-Terhis fi'l-ikrami bi'l-kıyam, li zevi'l-fazli ve'1-meziyyeti min ehli'l-İslam, ala ciheti'l-birri ve't-tevkiri ve'l-ihtiram, la'ala ciheti'r-riyai ve'l-i'zam. Riyakarlık ve değerinden fazla büyütme düşüncesi olmadan sırf hürmet etmek maksadıyla faziletli ve değerli müslümanlar için ayağa kalkmanın caiz olduğu. "Bu değerli eser, iki ayrı araştırıcı tarafından tahkik edilip yayımlanmıştır. (Ahmed Ratib Hammüş, Dımaşk 1402 / 1982; Keylani Muhammed Halife, Beyrut 1409 / 1988).

Nevevi, yukarıda adını verdiğimiz eserinde, birine hürmeten ayağa kalkma konusunda bu hadisin önemli bir mesned olduğunu söylemekte, İmam Müslim (ö. 261/875) ve Ebu Davud (ö. 275/889) başta olmak üzere Hattabi (ö. 388/998), Ebu Bekir el-Beyhaki (ö. 458-1066) Hatibi Bağdadi (463/101) muhaddis ve müfessirliği yanında bir Şafii fakihi olan Ferrael-Begavi (ö. 516/1122) ve daha başka alim ve muhaddislerin, birine saygı göstermek maksadıyla ayağa kalkma konusunda bu hadisi delil getirdiklerini belirtmekte, ayrıca Hattabi ile Begavi'nin bu hadisi şöyle değerlendirdiklerini söylemektedir:

Kendisine sevgi ve saygı duyulan kimseler için ayağa kalkılabileceğini gösteren daha başka hadisler de vardır:

Sevgi, Saygı, ikram

Kainatın Efendisi, can düşmanı Ebu Cehil'in oğlu İkrime müslüman olduğu zaman pek sevinmişti. Bu hadise de çok ibretlidir. Mekke Fethi'nin gerçekleştiği gün İkrime can korkusuyla Mekke'den Yemen'e kaçtı. Fakat o gün müslüman olan karısı Ümmü Hakim Binti Haris kocasının da bu saadeti tatmasını istedi. Uzun ve yorucu bir yolculuğu göze alarak kocasının ardından Yemen'e gitti ve onu müslüman olmaya razı etti. Sonra da birlikte Medine'ye gittiler. Resulullah İkrime'yi görünce sevinerek ayağa kalktı ve onu karşıladı. İkrime de Rasulullah'a biat ederek yaşadığı sürece Allah yolunda cihad edeceğini söyledi ve dediğini yaptı. (Malik, Muvatta 46).

Nevevi, saygıdeğer kimselere hürmeten ayağa kalkmanın, İslam edebine uygunluğunu göstermek üzere konuyu dolaylı olarak ilgilendiren bazı hadisler de zikretmektedir: "Küçüklerimize merhamet etmeyen, büyüklerimizin hakkını gözetmeyen bizden değildir." (Ebu Davud, Edeb 58; Tirmizi, Birr 15). "Resulullah bize, insanlara seviye ve mertebelerine göre davranmamızı emretti" (Müslim, Mukaddime, s. 6)

Bir gün Ahmed İbni Hanbel'in yanına muhterem sahabi Abdurrahman İbni Avf'ın beşinci göbekten torunu Ebu İbrahim Ahmed İbni Hüseyin girmişti. Büyük imam kendisinden hayli genç olan bu delikanlıyı görünce hemen ayağa kalktı ve ona saygılı davrandı. Misafiri kalkıp gittikten sonra, İmamın küçük oğlu ve önde gelen talebesi Abdullah babasına dönerek:

- Yavrucuğum! Böyle konularda bana itiraz etme! Abdurrahman ibni Avf'ın oğlu için ayağa kalkmasa mıydım?

Nevevi bu hadisin de konuyu pek açık şekilde ortaya koyduğunu söylemektedir.

Ebu Umame der ki: Hz. Peygamberin asasına dayanarak evinden çıktığını görünce ayağa kalktık. Bunun üzerine bize, "Birbirini büyültmek için ayağa kalkan yabancılar gibi yapmayınız." buyurdu. (Ebu Davud, Edeb 151). İbni Mace'nin rivayetine göre ise: "İranlıların, büyüklerine yaptığı gibi yapmayınız" buyurdu. (Dua 2). Çoğu kimsenin en fazla güvenip dayandığı bu sonuncu hadis, hadis alimlerince son derece zayıf kabul edilmiştir.

Hz. Muaviye kendisini görünce ayağa kalkan birini, "-Otur!" diye uyardıktan sonra, Peygamber Aleyhisselam'ın, "Kendisi için ayağa kalkılmasından hoşlanan kimse, cehennemdeki yerine hazırlansın" buyurduğunu rivayet etmiştir. (Ebu Davud, Edeb 151; Tirmizi, Edeb 13)

Ya Öteki Rivayetler!

Peygamber aleyhisselam'ın, kendisi için ayağa kalkılmasını doğru bulmadığına dair hadisleri değerlendiren Nevevi, ashab ile Resulullah arasındaki emsalsiz muhabbet ve kaynaşmanın kemal noktasında bulunduğunu, Peygamber aleyhisselam için ayağa kalkmanın ayrıca bir hürmet manası taşımadığını ifade etmekte, Hz. Peygamber'in bir kimseye hürmeten ayağa kalkmayı yasaklamadığını onun yasakladığı şeyin, yabancılara benzemek ve onların adetlerini benimsemek olduğunu belirtmektedir.

Etbau't-tabiin neslinden olup İmam-ı Azam Ebu Hanife'ye talebelik eden şöhretli muhaddis ve fakih Veki' İbni Cerrah (ö. 197/812), hocası Süfyan es-Sevri bir gün yanına geldiğinde ayağa kalkmıştı. Süfyan-ı Sevri onun ayağa kalkmasını doğru bulmadı. O zaman Veki' hocasına dönerek: İbni Abbas'ın Resulullah'dan rivayet ettiği: "Yaşlı bir müslümana hürmet etmek Allah'a hürmet etmektir" (Ebu Davud, Edeb 20) hadisini bana siz öğretmediniz mi, hocam? diye sorunca, Süfyan es-Sevri onun elinden tutup yanına oturttu ve böylece talebesinin bu davranışını tasvip ettiğini gösterdi.

Prof. Dr. M. Yaşar Kandemir

- Babacığım, Ebu İbrahim genç bir delikanlı olduğu halde sen onun için ayağa kalktın! diye hayretini dile getirince, Ahmed İbni Hanbel ona şu cevabı verdi:

Bir gün Fahr-i Cihan Efendimiz otururken süt annesi Halime ile kocası Haris İbni Abdüluzza yanına geldiler. Efendimiz elbisesinin bir kısmını sütannesinin, bir kısmını da sütbabasının altına serdi. Sonra sütkardeşi Abdullah İbni Haris çıkageldi. Bunun üzerine şefkat çağlayanı Efendimiz ayağa kalktı ve onu karşısına oturttu. (Ebu Davud, Edeb 119).

Müslümanlar, Rasulullah'ın hayatını en güzel yaşama biçimi kabul ederler. Kendi hayatlarını o modele göre şekillendirmeye çalışırlar. Oturup kalkmak, yiyip içmek, yatıp uyumak gibi şahsi davranışlardan, insanlarla olan sosyal ilişkilere, hatta Cenab-ı Hakk'a kulluğunu arz etme biçimine varıncaya kadar her hususta onu kendilerine örnek alırlar. Kur'an-ı Kerim'in "Allah'ın Resulü'nü en güzel örnek" olarak gösterdiğini (Ahzab suresi (33), 21) iyi bilirler.

Bu iki hadis-i şeriften alınacak ders, kendisini görmekten memnuniyet duyulan kimseler için ayağa kalkmanın bir Peygamber adeti olduğudur.

Ahmed İbni Hanbel gibi hem alim hem de zahid olan büyüklerin böyle konulardaki tavır ve tutumları bizim için son derece önem arz eder. Bir kimseye hürmeten ayağa kalkma konusundaki hadisleri, yüzlerce farklı rivayetiyle ezbere bilen bir fakihin, o rivayetleri anlayışı ve değerlendirmesi büyük mana ifade eder.

Halkın faziletli bir yönetici ve adil bir vali için, talebenin de hocası için ayağa kalkması mekruh değil müstehabdır; bu özelliklere sahip olmayanlar için ayağa kalkılması ise mekruhtur.

Büyüklerden Misaller

Birisi için ayağa kalkmayı yasaklayan hadislerin genel havasını dikkate alarak, insanların birbiri için ayağa kalkmalarını doğru bulmayan bazı kimseler olmuştur. Fakat Nevevi ve İbni Hacer el-Askalani başta olmak üzere büyük hadis alimleri, kendisi için ayağa kalkılmasını bir gurur ve büyüklenme vesilesi yapan kimseler için ayağa kalkmayı ve hele onlara, yabancıların yaptığı gibi ta'zim etmeyi doğru bulmamışlar, ama böyle bir maksat bulunmadığı takdirde, faziletli kabul edilen kimselere hürmeten veya sevgi ve muhabbetini göstermek maksadıyla ayağa kalkmakta sakınca görmemişlerdir. Hatta bu alimler, bir bölgenin geleneklerine göre kendisi için ayağa kalkılması adet olan kimseye ayağa kalkmamak onun gücenmesine yol açacaksa, ona hürmeten ayağa kalkmak gerektiğini söylemişlerdir.

Nevevi, bir kimse için ayağa kalkılmaması konusunda Resul-i Ekrem Efendimiz'den rivayet edilen bazı hadisleri de zikretmektedir. Bu hadislerin en sağlam görünenleri şunlardır: Enes İbni Malik, ashab-ı kiramın Resulullah aleyhisselamdan daha çok sevdikleri bir kimse bulunmadığını, fakat onun, kendisi için ayağa kalkılmasından hoşlanmadığını bildikleri için ayağa kalkmadıklarını söylemektedir. (Tirmizi, Edeb 13).

İmam Müslim ve Ebu Davud başta olmak üzere, hadisleri şüphesiz bizden daha iyi değerlendiren, yukarıda adlarını zikrettiğim tanınmış İslam alimlerini, sevgi ve saygı düşüncesiyle ve birine ikram etmek maksadıyla ayağa kalkmayı uygun görmeleri, bu konudaki tereddütleri gidermeye kafidir.

Cenab-ı Mevla hepimizi, gurur ve kibre kapılarak birilerinin bizim için ayağa kalkmasını beklemekten veya birilerine riya ve gösteriş düşüncesiyle ayağa kalkmaktan muhafaza buyursun .

Konuyu aydınlatmak üzere önce, saygıdeğer insanlara hürmeten ayağa kalkmayı teşvik eden önemli hadislerden bazı örnekler sunalım. İlk misalimiz Medineli büyük sahabi Sa'd ibni Muaz'la ilgilidir. Ebu Said el-Hudri'nin belirttiğine göre, Beni Kureyza Yahudilerinin muhasara edildiği günlerde Resulullah Sa'd ibni Muaz'a, yanına gelmesi için haber göndermişti. Sa'd merkebine atlayıp kendisini beklemekte olan Resul-i Ekrem'in yanına geldiği sırada, Kainatın Efendisi orada bulunanlara: