Müşkil, sığasıyla maksada delalet etmeyip bilakis maksadı beyan edecek harici bir karineye ihtiyaç duyan lafızdır

Nassın hükmü zahirin hükmü ile aynıdır ki o da, lafızdan ilk nazarda anlaşılan bizatihi ve asıl olarak kastedilen mana ile amel etmenin vacib olmasıdır. Ancak lafzın has ise tevile amm ise tahsise ve aynı zamanda neshe ihtimali vardır. Lakin bu ihtimaller bir delile dayanmadığı için hükmü kat'idir, yakini-dir. Ancak nassm tevile ihtimali zahirin ihtimalinden daha uzaktır.

Hanefi ve Hanbeliler "Cariyenin iddeti iki hayızdır" hadisi şerifine dayanarak hayız manasını tercih etmişlerdir. Çünkü iddetin meydana geldiği şeyde cariye ile hür kadın arasında fark yoktur. "İstihazalı kadın kuru' günlerinde namazı bırakır." hadisi de buna delalet etmektedir. Aynca iddet kadının hamile olup olmadığını anlamak için meşru kılınmıştır, bu da ancak hayızla anlaşılır.

(7) O, sana Kitab'ı indirendir. Onun bazı ayetleri muhkemdir, onlar kitabın anasıdır. Diğerleri de müteşabihdir. Kalplerinde bir eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve onun olmadık yorumlarını yapmak için müteşabih ayetlerinin ardına düşerler. Oysa onun gerçek manasını ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar, "Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır" derler. ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.

Selefe göre müteşabihin hükmü: "Onun tevilini ancak Allah bilir" (Ali imran: 3/7) ayet-i kerimesi gereğince bunun manasını Allah'a havale edip zahirine iman etmek ve tevilini araştırmamak. Hurufu mukattaalara gelince bunlar meydan okuma ve Kur'an-ı Kerimin başka dilin harflerinden değil Arap dilinin harflerinden meydana geldiğini beyan etmek içindir. Bu sebepten çoğu yerde bu harflerden sonra "kitap" lafzı zikredilir.

Araf 157- Onlar ki, o ümmi peygambere uyarlar, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılmış bulacakları o peygambere uyup, onun izinden giderler ki, o, onlara iyiyi emreder ve onları kötülüklerden alıkoyar, temiz ve hoş şeyleri kendilerine helal kılar, murdar ve kötü şeyleri de üzerlerine haram kılar,...

Hafinin hükmü: Lafızdan maksad anlaşılıncaya kadar kapalılığına sebep olan husus üzerinde düşünüp araştırmaktır. Bu sebeple neşşal ve nebbaş meselesinde gördüğümüz gibi alimler ayrı görüşlere varmışlardır. Neşşal'deki fazla vasıftan dolayı "hırsız" sayılması bazı kitaplarda zikredildiğine göre ittifakla kabul edilirken Nebbaşdaki eksik vasıftan dolayı onda ihtilaf edilmiştir.

Bunun misali "Ümmetimden hata, nisyan, unutma ve ikrah kaldırılmıştır" hadisi şerifidir. Bu nass lafzı ve ibaresiyle hata, unutma ve ikrahın bu ümmetten kaldırıldığına delalet eder ki bu selim bir mana değildir, çünkü fiil olduktan sonra kalkmaz. O halde ibareyi düzültmek için mutlaka bir şey takdir etmek lazımdır ki işte bu "günahın veya hükmün kalkması" dır. Yani hatanın, unutmanın ve ikrahın vebali kaldırılmıştır demektir. "Günahın kalkması" iktiza ile anlaşılmaktadır.

Daha önce de geçtiği gibi Kur'an-ı Kerim bize tevatür yolu ile nakledildiği ve bu yol nakledilenin sıhhati hakkında katiyet ifade ettiği için "sübutu kat'idir". Ancak hükümlere delaleti, kat'i olabilir zanni de olabilir.

Ayetlerin Hükümlere Delalet Etmesi

Hafi ile arasındaki fark: Müşkilde kapalılık lafzın kendisinden kaynaklanır, maksada delalet eden bir karine bulunmadıkça manası anlaşılmaz. Halbuki hafideki kapalılık lafzın haricindeki bir sebebtendir, karine olmadan kastedilen mana anlaşılabilir. Kapalılığı izale için her ikisinde de düşünme ve araştırmada bulunmak lazımdır.

Kur'an'da yiyecekler konusunda haramlıkla ilgili açıklamaların ortak noktası ise, insanın tabiatı itibariyle "tayyibat" görülemeyecek nitelikteki "habais" şeylerin yenmemesi gereğidir. Burada geçen "habais"ten olma vasfı insan için zararlı olabilecek şeyleri içine aldığı gibi tabiatı gereği insanın iğrendiği tüm hayvanları da kapsayabilir. İslam alimleri yılan, fare, kaplumbağa, köstebek, kirpi, solucan, sinek gibi hayvanların bu gruba girdiğini ifade etmektedirler. İşte Hanefi mezhebi, midye, kalamar, yengeç, istakoz, ahtapot vb. deniz ürünlerini bu kategoride değerlendirdiği için bu hayvanların etlerinin yenilmesini caiz görmemektedir.

DELALETİ AÇIK OLMAYAN LAFIZLAR VE MERTEBELERİ

sözleriyle bu icmali beyan etmiştir: Altın altın ile, gümüş gümüş ile, buğday buğday ile, arpa arpa ile, hurma hurma ile, tuz tuz ile takas edilirse miktarlan aynı ve peşin olacaktır. Kim fazla verir veya fazla isterse riba = faiz alıp-ver-miştir, bunda alan da veren de müsavidir."

"Resul size ne getirdiyse onu alın, sizi neden nehyettiyse onu terkedin" (Haşr: 59/7) ayet-i kerimesi ganimet taksiminde Rasulullah'a itaatin vacib olduğuna delalet eden bir nasstır, çünkü siyakından maksad budur.

İlletin evleviyyetine misal: "Onlara "öf bile deme onları azarlama" (İsra: 17/23) ayet-i kerimesi ibaresi ile açıkça öf demenin haram olduğuna delalete eder. Çünkü bu onlara eza vermektedir. Yine bu nass delalet tariki ile de onlara vurma, sövüp-sayma, aç bırakma gibi muamelelerin haram olduğuna delalet etmektedir, zira bunlar "öf" demekten daha ağır eza verir. Çünkü "öf demenin nehyedilmesinden, ana-babaya bundan daha çok eza veren şeylerin nehyedilmiş olması dil bakımından pekala anlaşılmaktadır. O halde meskutün anhdaki hüküm mantukun hükmünden evladır. . Zira illet birincisinde ikincisinden daha kuvvetlidir.

"Nassın ibaresi" demek, sözün kendisinden kastedilen manaya delalet etmesi demektir. Yani ister asıl ister ikinci derecede kastedilmiş olsun kelimeden hemen anlaşılıveren manadır. Şer'i naslardan her birinin ibaresinin delalet ettiği bir mana vardır. Bu ya kelimeden bizzat kastedilen manadır -ki asıl kastedilen budur- veya asıl olmayıp tabi olarak kastedilen bir mana olur. İşte buna "tebei mana denir . Bu ikisi arasındaki fark şu misallerle ortaya çıkacaktır:

Nass, kelamın sahibi tarafından beraberinde zikredilen bir karineden dolayı manası zahirden daha açık olup sigasıyle siyakından aslolarak kastedilen manaya delalet eden, te'vile ihtimali olup nesih ve tahsis kabul eden lafızdır Mesela: "Allah alış-verişi helal faizi haram kıldı" ayet-i kerimesi helallik ve ha-ramlıkta alış-verişle faiz arasındaki benzerliğin nefyine delalet eden bir nassdır ve bu lafızdan hemen anlaşılan bir manadır ve siyakından da asıl maksad budur. Çünkü bu nass Kur'an-ı Kerimin naklettiğine göre alış-veriş de faiz gibidir diyen Yahudilere cevap sadedinde gelmiştir.

2- Müşkil

Usulü Seralısi: 1/169

Evet bizim Hanefi mezhebinin yaklaşımında balık hoş ve temiz karides midye gibi "böcekimsi, içi jelimsi, deniz haşeratı nevinden " şeylerde pis ve murdar kategorisinde mülahaza edilmiştir..

''Yapılan vasiyetten ve borçtan sonra" (Nisa: 4/11) ayet-i kerimesi borcun ve vasiyetin mirasa taksim edilmesi lazım geldiğine delalet eden bir nassdır. Aynı şekilde hırsızlık ve zina cezasına dair ayetlerden her biri haddin vacib olduğuna delalet eden naslardır.

1. Balık türleri bütün mezheplere göre helaldir, boğazlama işlemine de gerek yoktur. Şu var ki, Hanefiler'e göre kendiliğinden ölmüş ve su üzerine çıkmış balıklar yenmez. Hanefiler'in bu görüşü sağlık açısından ihtiyatı tercih etmiş olmalarından kaynaklanır. Fakat suyun çok sıcak veya soğuk olmasından, buzlar arasına sıkışmaktan, su içine hapsedilmekten ve suyun çekilmesinden ötürü ölen balıklar kendiliğinden ölmüş sayılmaz, yenebilir. Yine, balık avlamak üzere suya balık otu atıldığında balıklar ele geçirilmeden ölse ve onların bu yüzden öldüğü bilinse, keza kılıç balığı gibi büyük balıklar avlandığında sudan çıkmadan başına sert bir cisim vurularak öldürülse, yenebilir.

Hafiye misal: El çabukluğu ve maharetiyle uyanık halde sahibinin yanında malını alan kişiye Neşşal, kabirlerde ölü kefeni soyana da Nebbaş denir. Neşşalde fazla olarak sahibinin yanında çalma cür'et ve cesaret vasfı da bulunduğundan hırsızdan farklıdır, dolayısıyle hırsızın hükmü ona da uyar. Nese-matü'l-Eshar haşiyesinde zikredildiğine göre ittifakla onun eli kesilir, çünkü onda "kesme" nin illeti fazlasıyle bulunduğu için kesmeye daha müstehaktır.

3. Müfesser

"Size ıneyte ve kan haram kılındı" ayetinde mutlak gelen "kan" in En'am suresi 145. ayetindeki "dem-i mesfuh = akıtılmış kan" ile takyid edilmesi de bir tevildir.

Başka bir misal: "Çocuğun hamli ve sütten ayrılması otuz. aydır" (Ahkaf: 46/15) ayet-i kerimesi ibaresiyle annenin çocuk üzerinde ne kadar hakkı olduğunu beyan eder, ayetin siyakı buna delalet etmektedir. İşaretiyle de hamilelik müddetinin en azı altı ay olduğuna delalet etmektedir. Çünkü "Sütten ayrılması iki yıldır" (Lukman: 31/14) ayetine göre sütten ayrılma müddeti iki yıldır, geriye otuz aydan hamilelik müddeti için altı ay kalmaktadır.

Ve yine "Sizin Rasulullah 'ı üzmeniz ve ondan sonra hanımlarını nikahlamanız ebedi olarak helal olmaz." (Ahzab: 33/53), zina iftirası atanlar hakkında "Onların şahitliklerini ebedi olarak kabul etmeyin." (Nur: 24/4), cihad hakkında Rasulullah 'ın "Cihad, benim gönderilişimden itibaren ümmetimin sonu deccali öldürünceye kadar devam edecektir." gibi delillerin ebedi ve devamlı olduğunu ifade ettiği cüz'i-fer'i hükümler de muhkem cümlesindendir.

Keşfü'l-Esrar.\l5\.

Mesela" " (Bakara: 2/223) ayetindeki lafzı hem " Benim nasıl çocuğum olsun" (Meryem: 19/20) ayetinde olduğu gibi "nasıl" manasına hem de " uBunlar sana nereden geldi" (Ali imran: 3/3.7) ayetinde olduğu gibi "nereden1' manasına gelmektedir. Bu sebepten Tarlanıza nereden isterseniz gelin" ayet-i kerimesinde hangi mananın kastedildiği açık değildir. Düşünme ve araştırma neticesinde bunun "nasıl" manası tercih edilmiştir. Yani nasıl olursa olsun: İster oturarak, ister ayakta, ister yan, veya-ön organına

2. Maide Suresi, 96.

sen kendini bu derinleşenlerden mi farzediyordun yoksa?

Dördüncü bir misal: "İş hakkında onlarla istişare yap" (Ali imran: 3/159) ve "Bilmiyorsanız ehl-i zikre sorun" (Nahl: 16/437 ayet-i kerimelerinden her biri işaret yolu ile ümmetin içinde istişare edilebilecek ve sorulabilecek bir gurubun bulundurulmasının vacib olduğuna delalet etmektedir.

Başka bir misal: "Köye sor." (Yusuf: 12/823) ayet-i kerimesinde "köy halkına sor" şeklinde takdir etmedikçe kelam sahih olmaz.

Nassın mefhumu iki çeşittir: Mefhumu'l-muvafakat mefhumu'l-muhalefet.

Naslarda delaleti açık olmayanlardan maksad bizzat siğasıyle maksada delalet etmeyip kendisinden murad edilenin anlaşılması harici bir şeye bağlı olan lafızlardır.

işte az çokcuğum ben de tam oraya geliyordum müsmübarek kardeşim.

Lakab: Nassda isim olarak varid olup, zikredilen hükmün kendisine isnad edildiği zata alem olan camid lafızdır.

4- Nassın İktizası

BUNLARI BİLMEDEN YANİ FIKIH USULÜNÜ BİLMEDEN, İLGİLİ AÇIKLAYICI HADİSLERE DE MÜRACAAT ETMEDEN KURAN ANLAŞILAMAZ, OKUNUR İSTİFADE EDİLİR, MANALAR ÇIKARILIR AMA FIKHİ SONUÇLAR ÇIKARILAMAZ.. HER İLMİN KENDİNE HAS DERİNLİĞİ VARDIR.. FIKIH VE TEFSİRDE ÖMYLEDİR.. BU DERİNLİKLERİ BIRAK KONUNUN BAŞLIKLARIONI BİLE BİLMEYEN CEHALET ABİDELERİNİN KURANIN AYETLERİNE BAKARAK HÜKÜM KOYMASI NE BÜYÜK BİR SU-İ EDEB VE NE BÜYÜK BİR HADDİ AŞMIŞLIK.

Diğer bir misal "Boşanmış kadınlar üç kuru' (beklesinler" (Bakara: 2/228) ayetindeki lafzıdır. Bu kelime hem hayız hem de temizlik manasına gelir. Burada hayız mı yoksa temizlik mi murad edildiği açık değildir.

Tevile, tahsise ve nesha ihtimal kalmayacak şekilde siğasıyle manaya açıkça delalet eden lafızdır Bunlar dinin esası sayılan hükümlerdir. Mesela Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, Allah'ın ilminin her şeyi kuşattığına iman etme gibi iman esasları; adalet, doğruluk, eşitlik, ahde vefa, emanete riayet, ana-babaya iyilik, akrabayı ziyaret gibi aklı selimin kabul ettiği ahlak ve fazilet esasları, bunların zıddı olan zulüm, yalan, insanları sınıflara ayırma, ahdi bozma, hiyanet, ana-babaya asi olma, akraba ile ilgiyi kesme gibi kötü ahlaktan sayılan hususlar.

Hanefiler lafzın manaya delalet yollarını dört kısma ayırmışlardır. Bunlar: Nassın ibaresi, nassın işareti, nassm delaleti ve nassın iktizasıdır. "Nass" dan maksad, manası anlaşılan lafızdır.

mütekaddimdir, "fakirler" lafzının muhacirler için kullanılması ancak bu mananın takdir edilmesiyle sahih olur.

Burda da canlı örneğine şahit olduğumuz gibi az-çok arkadaşım hanefiler buna haram derken sünnet veya hadise dayandığını zannetti, öylemi az-çok?

5- Mehfumu'l-lakab veya Mehfumu'l-isim Bundan maksad kendisiyle zat anlatılan ismin mefhumudur. Mesela: "Muhammed Allah'ın Rasulüdür" ün mehfumu'l-muhalefet'i Muhammed'in gayrisi değildir demektir. "Anneleriniz size haram kılındı" ayet-i kerimesinin mehfumu'l-muhalefet'i "annelerden gayrisi haram değildir şeklindedir." "Buğdayda sadaka vardır" hadisi şerifinin mefhumu "buğdaydan gayrisinde yoktur" şeklindedir.

"Size helal olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder nikahlayın. Adil davra-namamaktan korkarsanız bir tane" (Nisa: 4/3) ayeti evlenmenin mubah olduğunda zahirdir, bu ise ayetin şevkinden murad olunmayan bir manadır, zira bu ayet birden fazla evlenmenin mubah olduğunu beyan etmek için sevkolunmuştur.

Usulü Serahsi: 1/167.

Kitabın haram ve helalleri değişmiyor. Açık ve anlaşılır. Merak eden ona bakarsa karıştırmaz. Bilen kitap, ondan daha iyi bileni yok.

İslam?da helal ve haram hükümlerin konulması?menfaatin celbi ve mazarratın def?i ? ilkesine dayanır. Kur?an?da temiz ve yararlı olan şeyler için?tayyibat?, pis ve sağlığa zararlı gıdalar için?habais? ifadesi kullanılır.

Burada başka bir "mana-yı lazım" daha vardır ki şudur: Baba Kureyş kabilesinden ise çocuk Kureyşli olur, dayısıyle anne başka kabileden bile olsa çocuk Kureyş'ten evlenebilmek için küfüvv = denk olur. Ama anne Kureyş'ten baba başka kabileden olsa bu küfüvvü kazanamaz.

İlletle ortak olduklarına misal: "Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler şüphesiz karınlarına ancak ateş tıkınmış olurlar, zaten onlar alevlenmiş ateşe gireceklerdir." (Nisa: 4/10) ayet-i kelimesidir. Bu nas, ibaresiyle "haksız yere yetimlerin mallarını yemenin haram olduğuna delalet ederken delalet yoluyla da yakmak veya dağıtmak gibi başka şekillerde itlaf etmenin de mutlak haram olduğuna delalet eder. Çünkü dili bilen herkes bu ifadeden maksadın yetimin malını zayi etmekten nehiy olduğunu anlar. Dolayısıyle itlaf etmek de hükmün illetinde yemeye müsavi olduğu için o da haram olur.

"Ondan sonra onun hanımlarını nikahlamanız ebedi olarak caiz olmaz" (Ahzab: 33/53) ayeti ile "Kadınlardan hoşunuza gidenle nikahlanın." (Nisa: 4/3) ayetlerinden birincisi muhkemdir, Rasulullah'm hanımlanyle nikahlanmamn haram olduğunu ifade eder. İkincisi ise bütün kadınların mubah olduğu hakkında zahirdir. Muhkem tercih olunur, çünkü o zahirden daha kuvvetlidir.

3. Mücmel

Yukarıda meallerini verdiğimiz ayet-i kerimeden hareket eden Şafii, Maliki ve Hanbeli mezhebi alemlerine göre, deniz hayvanlarının, yani suyun içinden başka bir yerde yaşayamayan hayvanların hepsi, nerede bulunursa bulunsun, ister balık şeklinde olsun, isterse başka cins ve şekide bulunsun, helaldir, yenebilir. Yine aynı mezheplere göre, bu hayvanların isimlerinin farklı olması, diri veya ölü olması; yakalayanların Müslüman veya gayrimüslim olması hükmü değiştirmez.

Keşfü'l-Esmr. 1/52.

fızları Rasulullah m kavli ve fi'li beyanlanyle açıkladığı lafızlardır. Mesela namaz hakkında "Namazı benden gördüğünüz gibi kılın", hac hakkında "Haccınızın ahkamını benden alın" buyurmuşlar, çeşitli hadislerde zekat aksamını ve nisablarını beyan etmişler, müteaddid hadislerinde faiz çeşitlerini ve hükümlerini tafsil etmişlerdir. Hadis ıstılahında buna "teşri'i tefsir" denir yani tefsirin kaynağı bizzat dinin kendisidir.

Helal ve haramı Kuran'ın demesiyle bilirim.

Allah herkesin bilmesi gerekenleri herkesin anlayacağı biçimde açık ve net olarak Kuran ile açıklamıştır.

Hafi: Sığanın haricindeki bir sebepten dolayı kendisinden murad edilene ancak araştırma ile ulaşılabilen lafızdır. Yani lafız olarak manası açık ancak bu mananın bazı fertlere şamil oluşunda bir kapalılık bulunan lafızdır

Görüldüğü gibi haram diyen hanefilerde yine bu görüşlerini kurana dayandıryorlar.. Fark içtihadi olmaktadır.

Müteahhir alimler ise burada vakf yapmamakta ve " lafzını "" lafzı üzerine atfetmektedirler. Bunlara göre ilimde derinleşenler, lafızdan muhtemel olan ve Cenab-ı Hakkı yarattıklarına benzemekten tenzih eden bir mana olmak şartıyle müteşabihin tevilini yapabilirler.

Usulü S'erahsi: 1/165.

Müşkilin hükmü: Müşkil lafızdan ne kastedildiğini anlamak hususunda araştırma yapıp ictihad etmenin, sonra başka nasslar veya teşri' kaideleri veya teşri' hikmeti gibi deliller ve karineler yardımıyle ortaya çıkan mana ile amelin vacib olmasıdır.

"Davarın dağda otlayanında zekat vardır" hadisi şerifi Maliki, Şafii ve Hanbelilere göre ahırda alefle beslenende zekat olmadığına delalet ettiği halde Hanefilere göre delalet etmez. "Zenginin borcunu geciktirmesi zulümdür" hadisi şerifi cumhura göre fakirin geciktirmesinin zulüm olmadığına delalet eder.

Delalet kuvvetine göre bu delaletlerin mertebeleri şöyledir: İbare işaretten, işaret delaletten, delalet iktizadan daha kuvvetlidir. Tearüz ettikleri zaman kuvvetli takdim olunur.

4- Mehfumu'l-aded Bu, hükmü bir adede bağlı ifade eden lafzın, bu adedin olmadığı yerde hükmün olmadığına delalet etmesidir. Mesela: "Zina eden kadın ve zina eden erkek, her birine yüzer sopa vurun" (Nur: 24/2) ayet-i kerimesi mehfumu'l-muhalefet'i ile bu sayının yüzden ne fazla ne eksik olmasının caiz olmadığına delalet eder. "Onlara seksen sopa vurun" (Nur: 24/4) ayet-i kerimesi mehfumu'l-muhalefet'i ile seksenden az ve çok olamayacağına delalet eder. "Onu-da bulamayan üç gün oruç tutsun" (Bakara: 2/196) ayet-i kerimesi mehfumu'lvmuhalefet'i ile orucun üçten az ve çok olamayacağına delalet eder. Cumhura göre bu mefhum alınır amel edilir Hanefi'lere göre alınmaz. J

"Bu ganimet malları yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan fakir muhacirlerindir" (Haşr: 59/8) ayet-i kerimesi ibaresiyle muhacirlerin fakirliğine delalet eder. Fakirlik sıfatı ancak Mekke'de terkettiklerinden mülkiyetlerinin zail olması ve onlara istila yoluyle kafirlerin malik olduğunun takdir edilmesiyle sabit olur. İşte bu iktiza tariki ile anlaşılmaktadır

et-Telvih ale't-Tavzih: 1/126.

Başka bir misal: "Boşanmış kadınlar kendilerini üç kuru' bekletsinler." (Bakara: 2/228) nassı ibaresiyle rahmin ceninden temiz olup olmadığının anlaşılması için boşananın iddet beklemesi vacib olduğuna delalet eder. İddetin illeti budur. Dili bilen herkes kadının, hıyarı buluğ veya dengi olmaması gibi başka herhangi bir sebeple nikahı feshetmesi halinde de aynı illet mevcud olduğu için iddet vacib olduğunu anlar. Bu nass delalet yolu ile bunu da ifade etmektedir.

Ancak Malikiler "Her beş devede bir koyun zekat verilir" hadisinin umum ifade etmesinden dolayı ister merada ister ahırda beslensin bütün hayvanlarda zekatı vacib görmüşlerdir. Delil saime olmayanda zekat olmamasını gerektirmesine rağmen İmam Malik bunlarda da zekat görmekte, mefhumu'l-muhalifle amel etmemektedir.

Has ise mecazi mana murad edilme ihtimali olmasıdır.

Usulcülere göre zahir harici bir şeye bağlı kalmadan bizzat sigası ile kendisinden murad olunana delalet eden lakin sevkedilmesinden murad olunan asıl mana bu olmayan ve tevile ihtimali olan lafızdır Mesela: "Allah alış-verişi helal faizi haram kıldı." (Bakara: 2/275) ayet-i kerimesi ahş-verişin mubah faizin haram kılınması konusunda zahirdir ancak ayetin sevkedilmesinden maksud olan asıl mana bu değildir. Zira ayet-i kerime "Ahş-veriş de faiz gibidir o niye haram değildir" diyen Yahudilere cevap olarak sevkedilmiştir. Öyleyse bu ayeti kerime bunların hükmünü beyan için değil ahş-verişle faiz arasındaki benzerliği nefyetmek için sevkedilmiştir.

3- Nassın Delaleti

1- Nassın İbaresi

Keşfii'l-Esrar. 1/67; Usulü Serahsi: 1/236.

Midye yemek Hanefi mezhebine göre caiz değildir.

Delaleti kat'i olan nass: Varid olduğu şekilde anlaşılan ve sadece bir tek manaya ihtimali olan Kur'an lafzıdır. Mesela: Miras ayetleri, hadler ve keffaret-lerle ilgili ayetler böyledir. Miras hakkında: "Allah size, çocuklarınız hakkında, erkeğe kadının payının iki misli emreder..." (Nisa: 4/11-12).

Burda kastedilen koca mıdır, veli midir? Teemmül ve ictihad neticesinde Malikilerin haricindeki cumhura göre bundan maksad erkek veya kadın olsun "eş" dir. Çünkü vazgeçme ancak başkası lehine mehirden vazgeçme hakkına sahip kişi için düşünülebilir. Buna göre ayetin manası: "Ancak kadın hakkından vazgeçerse veya koca hakkından vazgeçerse" şeklinde olur. Koca, hakkı olan mehrin yarısından vazgeçerse tamamı hanımın olur.

İşte bu nedeni anlamak füruata yani fıkhi meselelere ait konularda mezheplerin neden ihtilaf edebileceğinin bir sebebini de öğrenmek anlamına gelecek, o da şudur ki:

Tevil: Nass veya kısas veya teşri' esasları ve şeriatin ruhu gibi şer'i bir delil ile lafzı, zahir manasından başka bir manaya çevirmektir. Mesela "Allah alış-verişi helal kıldı"ayetindeki "alış-veriş'in umumi oluşunun, garar satışını, insanın yanında olmayan şeyi satmasını ve meyvanın olgunlaşmadan önce satışını nehyeden hadislerle tahsis edilmesi bir tevildir.

İstikra' ve inceleme neticesinde tesbit edilmiştir ki müteşabih bu manasıyla ameli şer'i hükümleri beyan eden naslarda bulunmaz. Ancak başka meselelerde bulunur. Mesela gibi surelerin başındaki hurufu mukattaalar, Allah'ın eli, gözü, mekanı, inmesi gibi O'nun insanlara benzediği vehmini veren aşağıdaki ayetlerde geçen sıfatlan bu kabildendir: "Allah'ın eli onlarn ellerinin üzerindedir." (Fetih: 48/10); "Bizim gözlerimizin önünde vahyimiz uyarınca gemiyi yap." (Hud: 11/37); "Ve benim gözümün önünde yetiştirilmen için sana kendi sevgimi lütfettim." (Ta ha: 20/39); "Üç kişinin konuştuğu yerde dördüncüsü mutlaka O'dur, beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncısı mutlaka O'dur. Bunlardan az veya çok olsunlar ve nerede bulunursa bulunsunlar mutlaka O onlarla beraberdir." (Mücadele: 58/7). Bunlar müteşabih ayetlerdir çünkü Allah el, göz, mekan ve yarattıklarına benzeyen her şeyden münezzehdir.

Yine bu ayet-i kerimeden evlilik devam ederken, çocuğunu emzirmek üzere annenin süt anne gibi kiralanmasının caiz olmadığı da anlaşılmaktadır. Çünkü Allah "Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirsinler" (Bakara: 2/233) ayet-i kerimesi mucibince çocuklarını emziren annelerin nafakasını baba üzerine vacib kılmıştır. et

Müşkildeki kapalılığın sebebi, lafzın bizzat muayyen bir manaya delalet etmeden iki ve daha fazla manada müşterek olmasıdır. Onun için ancak bir delil ile, tefekkür ve teemmül ile anlaşılır.

"Size anneleriniz haram kılındı" (Nisa: 4/23); "Size meyte haram kılındı" (Maide: 5/3) ayet-i kerimelerinin her biri ibareleriyle bunların zatının haram olduğuna delalet eder, halbuki haramlık fiillere taalluk eder. Bu sebeple birinci ayette "nikahlamak" kelimesi ikinci ayette de "yemek" kelimeleri takdir edilir. Yani "Size annelerinizi nikahlamak haram kılındı", "Size meyte yemek haram kılındı" demektir. İşte bu takdir iktizanın delaletiyle sabittir.

Hanefi mezhebine göre ise, balık suretinde olmayan deniz hayvanlarının etlerini yemek haramdır. Buna göre, daima suda yaşayan, suda barınan hayvanlardan her çeşit balık eti yenebilir. Kalkan balığı, sazan balığı, yunus balığı, yılan balığı bu kabildendir. Fakat, diğer su hayvanları caiz değildir. Midye, istiridye, istakoz ve yengeç gibi hayvanların yenilmesi helal olarak kabul edilmemektedir, haram sayılmaktadır.3

Mücmelin hükmü: Muradın tayini hususunda sözün sahibinden bir beyan gelinceye kadar tavakkuf etmektir, çünkü manayı kapalı bırakan odur. Ne lafzın sığasında ne de harici karinelerde muradı beyan edecek bir şey bulunmadığından sözün sahibine müracaat edip ne murad ettiğini sormaktan başka yol yoktur.

Satılırken sütlü görünsün diye bir müddet sağılmayan koyundur. Müşteri aldatıldığını anlayınca geri verirken

İbarenin delaleti ile işaretin delaleti tearuz ederse, ibaresiyle sabit olan hüküm işaretiyyle sabit olan hükme tercih edilir, çünkü o daha kuvvetlidir. Mesela "Kısas size farz kılındı" (Bakara: 2/178) nassı ibaresiyle amden öldürene kısasın farz olduğuna delalet ederken "Amden adam öldürenin cezası cehennemde ebedi kalmaktır" (Nisa: 4/93) nassı da işaretiyle uhrevi ceza ile iktifa edilerek kısasın terkinin caiz olduğuna delalet etmektedir. Ancak birinci hüküm takdim edilerek kısas tatbik edilir.

Nebbaş ise, koruma altında bulunan sahipli bir mal almamış olması açısından vasfı hırsızdan noksandır, bu sebeple Hanefilerin cumhuruna göre "hırsız" ismi buna uymaz dolayısıyle eli kesilmez, ancak tazir edilir. Çünkü kabir, içindekiler için korunak sayılmaz. Ayrıca kefen adeten arzulanan bir mal değildir. Bu sebeple nebbaşda "hırsızlık" manasını noksan kılan iki vasıf vardır: Koruma olmaması ve mal sıfatının tam olmayışı. Diğer imamlar ve Ebu Yusuf a göre o da hırsız sayılır ve eli kesilir, çünkü kabir, içindekiler için bir korunak, kumaştan ibaret olan kefen istifade edilen bir maldır.

Delaletin açık olması, harici bir şeye bağlı kalmadan lafzın bizzat siga-sıyle kendisinden murad edilene delalet etmesidir. Eğer lafzın tevile ve nesha ihtimali yoksa manası açık olması bakımından en üst derecededir ve buna "muhkem" denir. Tevile ihtimali olmadığı halde neshi kabul ederse bu "müfes-ser" dir. Tevil ve tahsise ihtimali var neshi de kabul ediyor lakin manasını ve kendinden murad olunanı ifade etmek için zikredilmiş ve siyakından asıl maksad da bu olursa buna "nass" denir. Lafız ilk akla gelen manaya delalet eder ancak siyakından asıl maksad bu olmazsa bu da "zahir" dir ve bu kısımlardan en az açık alanı budur.

Delaleti açık olma mertebesindeki farklılığın esası tevil ihtimali olup almamasıdır, açık olmama mertebelerindeki farklılığın esası ise bu kapalılığın izale edilip edilmemesidir.

Maliki mezhebi hiçbir deniz hayvanını istisna kılmazken, Hanbeli mezhebi yılan balığını habis saydığı için; Şafii mezhebi de kurbağa, yengeç ve timsah gibi hem denizde, hem de karada yaşayabilen hayvanların etinin yenilmesini haram olarak vasıflandırmaktadır.

Ayet-i kerimelerde, Cenab-ı Hak belirli bir kısmını haramlaştırmadan ve başka hayvanlar gibi boğazlanma şartını koşmadan, bütün deniz hayvanlarının helal olduğunu bildirmekte, kullarına kolaylığı ve genişliği temin etmektedir. Hatta mümkün mertebe hayvana eziyet vermekten kaçınılması kaydıyla, onları yakalamak için insana herşeyi kullanabilme müsaadesini vermektedir.

işaretin delaletinde mana-yı lazım müteahhir olur, halbuki iktizanın delaletinde mütekaddim olur ve sözün doğru

Mücmelde birden fazla mana olduğu için müşkiiden daha kapalıdır

"Onları iddetleri için boşayın" (Talak: 65/1) ayet-i kerimesi talakın sünnet olan vaktinin beyanına delalet eden bir nassdır, çünkü ayet-i kerime bunun için sevkedilmiştir.

etTelvih ale't-Tevzih: 11130; Müsellemü's-Subut: 1/338.

Usulcülerin ittifakla vardıkları hüküm şudur: Mefhumu'l-lakab hüccet değildir, dolayısıyle lakabın mehfumu'l-muhalefet'i hüccet sayılmaz. Çünkü lakabın zikredilmesi ne takyid ne de tahsis ifade eder ve ne de onun dışındakilerden ihtirazı.

Bu dört delaletle hüküm kat'i ve yakin şekilde sabit olur. Ancak tahsis veya tevil gibi bu delaleti zanna çevirecek bir şey bulunursa zanni olarak sabit olur.

İŞTE BU İLİMLERDEN YOKSUN BİR ŞEKİLDE ELİNE KURANI ALIP ORDAN HÜKÜM ÇIKARMAYA ÇALIŞMAK O MUCİZE KİTABA NE DERECE SAYGISIZLIK OLDUĞU VE ADETA GAZETE YERİNE KONUP O CİDDİYTETTE OKUNDUĞU ANALAŞILMALI.. KURANI OKUMAK HERKESİN HARCI, İLACI AMA ONDAN HÜKÜM ÇIKARMAK ALİMLERİN BU İŞTE KENDİMNİ YETİŞTİRMİŞ ALLAMELERİN HARCI.

Usulcüler bu misali nassın işareti için zikrederler. Halbuki doğrusu bu nassın iktizası için misaldir. Çünkü

Kur'an-i Kerim'de deniz avının ve denizden elde edilen yiyeceğin helal olduğu bildirilmiş , Hz Peygamber de deniz hakkında sorulan bir soruya?Onun suyu temiz, meytesi helaldir? şeklinde cevap vermiştir. Gerek bu açıklamalar gerekse hakkında özel bir hüküm bulunmayan konularda mubahlığın esas alınması ilkesi suda yaşayan hayvanlarla ilgili hükmün temelini teşkil eder.

Allah tan sadır olup da O'nun cisim olduğu ve cihete ihtiyacı olduğu vehmini veren fiillere misallerde şunlardır: "Rahman Arş'ın üzerine istiva etti." (Ta ha: 20/5); "Melekler saf saf dizilmiş beklerken Rabbin geldiği zaman..." (Fecr: 89/22).

Hanefilerce kabul edillen esasa göre "mefhumu'l-muhalefetden çıkan hüküm alınmaz" Mesela şer'i nass bir hükmün bir mahalde bir şarta veya gayeye veya adede bağlı olarak var olduğuna delalet ettiği zaman nassın bunlara bağlı olarak var olan hükmü o nassın mantukudur, bunların bulunmadığı mahallin hükmü ise mefhumu'l-muhalefetidir. Hanefiler nazarında şer'i nassın mefhumu'l-muhalefetde her hangi bir hükme delaleti yoktur.

Mefhumu'l-muhalefet: Mantukun şartlarından biri bulunmadığı için kelamın mezkur için sabit olan hükmünün, meskutün anh olandan nefyedildiğine delalet etmesidir.

Delaleti zanni olan nass ise birden fazla manaya ihtimali olan Kur'an lafızlarıdır. Mesela "Boşanmış kadınlar bizzat kendileri "üç kuru" beklesinler" (Bakara: 2/228) ayetindeki "kuru" lafzı bu kabildendir. "Kuru" lafzı lügatte hem "hayız" hem "temizlik" manasına gelen müşterek bir lafızdır. Bu bakımdan bu lafzın bu iki manadan birine delaleti zanni olur kat'i olmaz.

Kapalılığın mertebelerinin en aşağı derecede olanı budur. Bunun mukabili, mananın açıklık mertebelerinin ilki olan zahirdir.

Mefhumu'l-muvafakat: Mezkur olan şeyin hükmüne delalet eden lafzın, illetle müşterek oldukları için, meskutün anh olanın hükmüne de delalet etmesidir. Mesela, "onlara öf bile deme" ayet-i kerimesinin onlara vurmanın da öncelikle haram olmasına delalet etmesi gibi. Bunun hükmü, bu mefhum ile amel etmenin vacib olmasıdır. Çünkü o, hükme mantuktan daha münasibdir. Meskutün anh mantuka müsavi olduğu zaman da hüküm aynıdır. Yetimin malını haksız yere yemenin haram olmasına müsavi olan onun malını telef etmenin de haram olması gibi.

Muhkemin hükmü: Muhkemle tereddütsüz kesin olarak amel etmek va-cibdir, çünkü muhkemin başka manaya ihtimali yoktur. Ne Rasulullah zamanında ne de sonra asla nesih ve iptal kabul etmez. Çünkü Rasulullah 'in vefatından sonra Kur'an ve sünnette varid olan bütün hükümler artık muhkem olmuştur, nesih ve iptal kabul etmezler.

Bilindiği gibi, yaşadıkları yerler bakımından hayvanlar kara ve deniz hayvanları olmak üzere ikiye ayrılır. Karada yaşayan hayvanların hangilerinin yenip yenmeyeceği fıkıh kitaplarında belirtilmiş, ayrılmıştır. Denizde yaşayan hayvanların hangilerinin yenilmesinin helal, hangilerinin haram olduğu hususunda ise mezhepler arasında farklı görüşler mevcuttur.

Bunların Tearuzu :

"Müşriklerin kaffesiyle savaşın" (Tevbe: 9/36) ayetindeki "kaffe" tahsis ihtimalini kaldırmaktadır.

Kur'an-ı Kerim ve sünnet-i şerifede teşri' için varid olan nasların ekseriyeti "ibaratü'n-nas" yolu ile hükümlere delalet eder. Mesela "Akidlere vefa gösterin" (Maide: 5/1) ve "Bayi' ve müşteri ayrılmadıkça muhayyerdirler" hadisi şerifi bu kabildendir.

Bu beyan yeterli olmayınca fukaha ictihad etmişler, hükmün illetini araştırmışlar Hanefi ve Hanbeliler bunun "kadr ve cins" yani aynı cins şeylerin ölçek veya tartı ile satılmaları olduğunu, Maliki ve Şafiiler ise altın ve gümüşte nakit = para diğerlerinde ise Malikiler küt ve iddihar yani asıl gıda maddeler ve depolanıp bekletilebilir, Şafiiler de yenilebilir şeyler olma vasıflarının illet olduğunu tesbit etmişlerdir.

Müteşabih, manası kapalı olup beyan edecek harici bir karine de bulunmayan ve sari'in manasını kendisine saklayıp tefsir etmediği lafızdır. Geçen dört çeşidin en kapalı ve mübhem olanı budur

VE burdan gelelim işin fıkhi kaidelerine :

ilgili ayetler:

Bu ayetten tebe'i maksud olan mana ise nikahın mubah olmasıdır. Asıl maksud olan mananın ifedesine bununla ulaşmak için bu tebe'i olarak zikredilmiştir.

Müteahhir alimlere göre müteşabih, dile uygun ve Cenab-ı Hakkı O'na layık olmayan şeylerden tenzihe münasib şekilde tevil edilir. Çünkü Cenab-ı Hakk için el, göz, mekan düşünülemez, dolayısıyle bunların zahirine almak müstehildir, ve bu zahiri tevil etmek vaciptir, mecaz tariki ile de olsa bu lafızlardan muhtemel bir mana murad edilir. Buna göre "Allah'ın eli" nden maksad kudretidir, "O'nun yüzü hariç her şey helak olacaktır." (Kasas: 28/88) ayetinde "yüz" den maksad zatıdır. "Rahman Arş'ın üzerine istiva etti." (Ta ha: 20/5) ayetindeki istivadan maksad mütemekkin şekilde istila etmesi demektir.

müsmubarek iyi birşeye denk geliyorsa sende öylesin hakim kardeş.

Hadler hakkında: "Hırsızlık yapan erkek ve hırsızlık yapan kadının ellerini kesin" (Maide: 5/38), "Zina eden kadın ve zina eden erkekten her birine yüz sopa vurun" (Nur: 24/2), "Namuslu kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenlere seksener sopa vurun" (Nur: 24/4), Keffaret hakkında: "Kadınlardan zihar ile ayrılmak isteyip de sonra söylediklerinden dönenlerin kanlarıyla temas etmeden önce bir köleyi azad etmeleri gerekir" (Mücadele: 58/3) buyurulmaktadır. İşte bunlar miras hisselerine, el kesilmesin, zinada yüz sopa, zina iftirasında seksen sopa vurulacağına, zihar keffaretinde köle azad edileceğine veya oruç tutulacağına veya fakir duyurulacağına "kat'i" olarak delalet eden nasslardır.

1. Zahir

"Allah alış-verişi helal faizi haram kıldı." (Bakara: 2/275) ayet-i kerimesinin bir asıl kastedilen manası vardır ki bu alış verişle faizi ayırmaktır. Çünkü ayet-i kerime yine Kur'an-ı kerimin naklettiğine göre "alış-veriş de faiz gibidir" diyen cahiliye insanı ve yahudilere cevap vermek için nazil olmuştur. Bu ayetin teb'an kastedilen başka bir manası daha vardır ki bununla asıl kastedilen mana anlatılmak istenmektedir. İşte o "alış-verişin helal faizin haram olduğunu" ifade etmektedir. Her iki mana da murad edilmiştir. Ancak birinci mana asli ikinci manatebe'idir.

Peki Diğer 3 mezhep bu ayetlere dayanıyorken, Hanefiler neden haram demiş? Bu ayetler Hanefiler nezdinde de geçerli, neshedilmemiş, muhkem ayetler değilmi?Evet öyle ama mesele bu kadar basit değil.

Bu basit mesele özelinde mezhepler arası farklılığın hepsininde hak olduğunu izah edelim.. Umulurki düşünüp anlamak için çaba sarfedilir.

Eğer, icmal sari'in sözünde ise, ne murad ettiğini beyan etmesi için kendisine baş vurulur: Beyan yeterli olursa lafız mücmel'den müfessere intikal eder ve onun hükmünü alır. Namaz, zekat, hac ve benzerlerinde olduğu gibi. Eğer beyan kafi değilse mücmel müşkil olur ve onun hükmünü alır. O takdirde sari'den yeni bir beyan ve istifsara ihtiyaç kalmaksızın müctehid bu lafızdaki işkali izale eder. Mesela "Allah riba -faizi haram kıldı" ayetindeki "riba" lafzı Hanefilere göre mücmeldir. Çünkü riba lügatta ziyadelik demektir, ancak mak-sad bu değildir, zira alış-veriş ancak kar etmek artış yapmak için meşru kılınmıştır. Öyleyse maksad "akidde şart koşulan" ziyadelik sebebiyle alış-veri-şin haram olmasıdır. Bu, siga üzerinde düşünmekle değil belki başka bir delille bilinir. İşte bu, muradı ne olduğu hususunda mücmeldir. Rasulullah şu

2. Balık türü dışında kalan su hayvanlarını yemek Hanefiler'e göre helal değildir. Diğer üç mezhebe göre ise, sadece suda yaşayan her türlü hayvan -kendiliğinden ölmüş bile olsa- yenebilir, helaldir. Şafii mezhebinde, Hanefiler'in paralelinde bir görüş ile su hayvanlarından eti yenen kara hayvanlarına benzeyenleri helal, eti yenmeyen kara hayvanlarına benzeyenleri haram sayan bir görüş de vardır.

Müfesser nass ve zahirden daha açık şekilde manasına delalet eden lafızdır. Çünkü tevil ve tahsise ihtimal kalmamıştır, ancak Rasulullah'ın zamanında neshi kabul eder .

olmak şartıyle- arkadan gelebilirsiniz demektir. Çünkü tarla nesil ve evlad ekilecek yerdir, dübür onun yeri değildir.

Zahirin hükmü: Kat'i ve yakin olarak lafızdan hemen anlaşılıveren mana ile amel etmenin vacib olmasıdır. Ancak bu manayı terketmeyi gerektiren bir delil bulunur ve tevile ihtimali olursa, yani zahiri manasını terkedip başka bir

Ancak usulcüler şer'i nasslarda sıfatta, şartta, gayede ve adette mehfumu'l-muhalefet'i ile istidlal etme hususunda ihtilaf ettiler. Cumhur, örfü ve halkın kullanımını esas alarak mehfumu'l-muhalefet'in şer'i nasslarda mantukun hükmünün zıddını isbat etmekte bir hüccet olacağı görüşündedir. Hanefilere göre ise mehfumu'l-muhalefet bu hallerde hüccet değildir. Çünkü Arap dili üslupları ve şer'i nasslann pek çoğunda zikredilenin dışında kalan hükmü nefyetme kastedilmez. Mesela "Kafirlerin fitnesinden korkarsanız,

ayrıca bu konuda Yine Kuran menşeli diğer bir ölçüde;

Nassın işaretiyle delaletinin tearuz ettiiğine dair misal: "Kim bir mümini taammüden öldürürse onun cezası ebedi cehennenmdir" (Nisa: 4/93) ayeti işaretiyle amden öldürmede keffaret vacib olmadığını ifade etmektedir. Halbuki "Kim bir mümini hata ile öldürüşe bir mümin köle azad etmektir" (Nisa: 4/92) ayet-i kerimesi delaletiyle amden öldürene de keffaret vacip olacağını ifade etmektedir, çünkü hata ile öldüren keffaret verirse amden öldüren öncelikle vermelidir. Ancak birinci ayetin işaret} ikinci ayetin delaletine takdim edilir, çünkü birinci ayet onun dünyada günahı için keffaret olmadığını, zira onun cehennemde ebedi kalmaktan başka bir cezası olmadığını işaretiyle ifade etmektedir. İşte bu işaret ikinci ayetin -yani amden yapan günahı için keffaret vermeye hata ile yapandan daha layıktır -delaletinden daha kuvvetlidir.^

Bazı muhakkıklann da işaret ettiği gibi müfesserle muhkemin tearuzuna dair bir misal bulunamamıştır. Ancak bazıları şunu misal göstermişlerdir: Şahitlerin durumu hakkındaki "Sizden iki adil şahit tutun." (Talak: 65/2) ile hadd-i kazif vurulmuş kişilerin şahitliği hakkındaki "Onların şahitliklerini ebediyyen kabul etmeyin." (Nur: 24/4) ayetlerinden birincisi adil kişilerin şahitliklerini kabul eden başka manaya ihtimali olmayan bir müfesserdir. Bu, hadd-i kazif vu" rulduktan sonra tevbe edenin şahitliğinin kabulünü iktiza eder, çünkü tevbeden sonra artık o da adildir. İkinci ayette ise açık "te'bid = ebediyyen kabul etmeme bulunduğu için muhkemdir ve tevbe de etse hadd-i kazif vurulanın şahitliği0111 kabul edilmemesini iktiza eder. Bu sebebden Hanefilere göre muhkem müfes-sere tercih edilerek tevbe etmiş de olsa hadd-i kazif vurulanın şahitliği kabul edilmez.

Görüldüğü gibi hepsi de Cenab-ı Hakk'ı yaratılan ve sonradan olanlara benzemekten tenzih etmenin vacib olduğunda ittifak etmektedirler. Selefin görüşü daha ihtiyatlı müteahhirinin görüşü ise aklen daha muhkemdir. Kısacası üçüncü ve dördüncü kaideler şer'i nasslardan delaleti açık olan ve olmayanların beyanına mahsus kaidelerdir. Bunlardan harici bir karineye bağlı kalmaksızın manası doğrudan doğruya siğadan anlaşılanlar delaleti açık olanlar, manası ancak harici bir karine ile anlaşılanlar ise delaleti açık olmayanlardır.

DÖRDÜNCÜ KAİDE

"Mehfumu'l-Muhalefet" kaidesinin açıklanabilmesi için onun çeşitlerini açıklamak lazımdır. En mühimleri beş tanedir:

DAHA DA DETAYLANDIRISAK;

BİRİNCİ KAİDE

verdiğin ayet dön bir daha bak işstersen, tam senin dediğin tersini demiyormu :

Malikilere göre bundan maksad velidir, vazgeçecek olan da kadındır. Kadın, yaşı küçük olma veya hacir altında olma gibi tasarruf ehliyetine mani bir hal yoksa bu haktan kendisi vazgeçer, varsa velisi bu hakkı iskat eder. Ayet-i kerimede geçen "kadının vazgeçmesi" ibaresi "buna ehliyeti varsa" demektir. "Nikah bağı elinde bulunan" dan maksad ise velidir.

Tevil bazan içtihada ve ihtilafa mahal olur. Mesela zıhar keffaretinde "Buna da gücü yetmeyen altmış fakiri doyurur" (Mücadele: 58/4) ayet-i kerimesinde Hanefiler altmış ayrı fakirin doyurulması veya bir fakirin altmış gün doyurulmasına cevaz verdikleri halde Şafiiler buna cevaz vermemişlerdir.

Nassın ibaresinin delaleti harici manialardan tecerrüd ettiği zaman kat'i hüküm ifade eder. Buna göre eğer nass tahsis edilmiş amm ise delalet zanni olur, kat'i olmaz.

Bu Delaletlerin Hükümleri:

Zahirin tevili, amm ise tahsise ihtimali olmasıdır. Mesela: "Alış-verişi helal kıldı" ayeti Rasulullah in garar satışını ve insanın yanında olmayan şeyi satışı nehyeden hadisleriyle tahsis edilmesi gibi.

Al-i İmran

Bu sözün ne asaleten ne teb'an maksud olmayan lakin sözün bizzat ifade etmek için söylendiği mananın yani lafızdan ilk anlaşılan mananın lazımı olan bir manaya delalet etmesidir. Ve nassın, sözün siyakından maksud olmayan, doğrudan kastedilmeyen bir manaya delaleti, ibare ile değil işaretle olur. İşte bu mana iltizami yani nassdan ilk bakışta anlaşılan asli hüküm için lazım olan bir manadır

Bu esaslara göre, midye, istiridye gibi deniz hayvanları Şafii, Maliki ve Hanbeli mezheplerine göre yenebilirken, Hanefi mezhebine göre yenilmemektedir. Hanefi mezhebinin haram saymasının sebebi, bu çeşit hayvanları gerek görünüş, gerekse yenen kısımları itibariyle hoş olmaması, çirkin ve pis sayılmasıdır.

"Her kırk koyunda bir koyun zekat verilir" hadisindeki "koyun"un tevili de şöyledir. Hadisin zahirine bakılırsa koyun için koyundan başkası zekat olmaz. Ancak bu "her hangi bir maldan koyunun kıymeti verilmesi de yeterli olur" şeklinde tevil olunur, çünkü zekattan maksad fakirin ihtiyacını gidermektir.

Mutlak ise takyide ihtimali olmasıdır. Mesela: "Bunların ötesindekiler size helal kılınmıştır" (Nisa: 4/24) mutlakmın dörtten fazlasının caiz olmadığını bildiren "ikişer, üçer, dörder" (Nisa: 4/3) ayetiyle ve bir kadının teyzesi veya halasıyle aynı nikah altında toplanmasını nehyeden hadisle takyid edilmesi gibi.

1. Nahl Suresi, 14.

Özetle: Zahir, nass, müfesser ve muhkemin her biri kat'i ve yakin hüküm ifade eder. Ancak bunlardan bazıları bazı hallerde zan ifade ederler.

3. el-Mezahibu?l-Erbaa, 2: 5.

Oysa onun gerçek manasını ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar..

veya sahih olması ona bağlıdır. Şüphesiz ayetteki "fakirler" kelimesinin manayı lazımı yani mülkiyetin zevali

Sözün şer'an muteber olabilmesi için takdir edilmesine ihtiyaç duyulan lafızdır. Bu delalete iktiza denilmiştir, çünkü iktiza, taleb etmek ve istemek manasınadır, söz şer'an doğru ve sahih olması için o mukadder manayı taleb eder.

namazı kısa kılmanızda size bir vebal yoktur." (Nisa: 4/101) ayet-i kerimesinde nass namazı kısaltmanın caiz olması için fitne korkusu bulunmasını şart koşmasına rağmen namaz kılanlar kafirlerin fitnesinden ister korksun ister korkmasın sefer halinde namaz kısaltılır. 'Himayenizdeki üvey kızlarınızı nikahlamak size haram kılındı." (Nisa: 4/23) nass-ı şerifinde haram olması onun üvey babanın himayesinde olmasını şart koşmasına rağmen ister himayesinde olsun ister olmasın o annesinin kocasına haramdır. Buradaki "himayesinde bulunma" kaydının vakıayı beyan için geldiği, mantukun dışındaki hükmü nefyetme kastedilmediği unutulmamalıdır. Nitekim, faiz mutlak olarak haram kılındığı halde kat kat yenilmesini haram kılan nass da bu kabildendir, çünkü bu mevcud hali ve çoğunlukla yapılanı beyan için getirilmiş bir kayıttır.

İKİNCİ KAİDE

2- Nass

Mehfumu'I-Muhalefetin Çeşitleri:

2- Mehfumu'ş-şart Bu, hükmün varlığını bir şarta bağlayan lafzın, şart olmadığı yerde hükmün de olmadığına delalet etmesidir. Mesela " eğer hamile iseler, doğum yapıncaya kadar nafakalarını verin" (Talak: 65/6) ayet-i kerimesi Şafii, Maliki ve Hanebelilere göre mehfum-ı muhalifi ile hamile olmayan kadın için iddeti boyunca kocasına nafaka vacib olmadığına delalet ettiği halde Hanefilere göre etmez. "Eğer gönül rızası ile o mehrin bir kısmını size bağışlarsa onu da afiyetle yiyin" (Nisa: 4/4) ayet-i kerimesi cumhura göre hanımların rızaları olmadan kocalarının mehirden almalarının haram olduğuna delalet ettiği halde Hanefilere göre buna delalet etmez.

Mevcud hali ve çoğunlukla yapılanı beyan etme gibi başka bir hikmet murad edilmiş ise, nassda varid olan kaydın ancak tahsis için ve onun haricin-dekilerden ihtiraz için olduğunu kesin tesbit edersek cumhurun görüşü ercahtır.

?Taze et yemeniz için denizi sizin hizmetinize veren Allah?tır?1 mealindeki ayet-i kerime ile?Denizde avlanmak ve onları yemek size helal kılındı ki; hem size hem de yolcu olanlarınıza faydalı olsun?2 mealindeki ayet, denizlerin birer ilahi nimet deposu olduğunu ve onlardan insanların faydalanabileceğini ifade etmektedir.

ÜÇÜNCÜ KAİDE

Bu dört çeşidin açıklık ve maksada delaletlerinin kuvvet dereceleri kuvvet ve açıklıklarına göre farklılık arzeder: en kuvvetlisi muhkem, sonra müfesser, sonra nass, sonra zahirdir. Aralarında tearuz olursa nass zahire, müfesser zahir ve nassa ve muhkem hepsine takdim olunur. Çünkü tearuz halinde daha kuvvetli olan zayıf olana takdim olunur.

"Kadınlardan size helal olanlardan ikişer, üçer, dörder nikahlayın" (Nisa: 4/3) ayeti kadınların mubah olmasının dörtle sınırlandırıldığına delalet eden bir nassdır. Ayet-i kerime de bu mana için sevkedilmiştir. Buna delalet eden karine de devamındaki "Adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane" (Nisa: 4/3) ayetidir.

4. Müteşabih

DELALETİN AÇIK OLMASI VE MERTEBELERİ

(2) Elif Lam Ra. Bu Kur'an; ayetleri, hüküm ve hikmet sahibi hakkıyla haberdar olan Allah tarafından muhkem kılınmış, sonra da Allah'tan başkasına kulluk etmeyesiniz diye ayrı ayrı açıklanmış bir kitaptır. "Şüphesiz ben size O'nun tarafından gönderilmiş bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim."

Hanefiler Maide suresinin 3. ayetinde geçen?meyte? lafzını mutlak şekilde yorumlamışlar, ayrıca balık dışındaki türleri?habais? kapsamında kabul etmişlerdir. Fakihlerin çoğunluğu Maide suresinin 96. ayetindeki?deniz avı? ifadesinin umumunu esas almışlar ve ayrıca Hz. Peygamberin?Denizin suyu temiz, ölüsü helaldir? anlamındaki hadisine dayanmışlardır.

İşte mezhepler arası fıkhi, içtihadi farklılıklar böyle çıkıyor, bu bir örnekti.

Tefsir ile tevil arasındaki fark: Tefsir bizzat sari' tarafından kat'i bir delil ile maksadın beyan edilmesidir. Tevil ise maksadın zanni-ictihadi bir delil ile beyan edilmesi olup maksadın tayininde kat'i değildir.

Üçüncü bir misal de "Ancak kadının vazgeçmesi veya nikah bağı elinde bulunan erkeğin vazgeçmesi hali müstesna.." (Bakara: 2/237) ayetinde "nikah elinde bulunan" lafzı bir müşkil lafızdır.

"Onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise ona iman ettik, hepsi Rabbimizin karındandır derler" şeklinde olur. Yani ilimde derinleşenler müteşabihin bilgisini Allah'a havale edip araştırmadan tevil etmeden iman ederler.

Usulü Serahsi: 1/164; et-Telvih ale't-Tavzih: 1/125.

neden olacak sünnetten :(: :):)

Maliki ve Şafiiler kur'un "temizlik" manasını tercih etmişlerdir. Buna karine olarak da " " kelimesini delil gösterdiler. Çünkü "" yani adedin müennes olması ma'dudun müzekker olması gerektirir, o da kelimesinin cem'i olan olur, " kelimesinin cem'i değil. Aynca kuru' "temizlik" ile tefsir etmek iştikaka daha yakındır, çünkü iddetin manası "toplamak, birleştirmek" demektir ki temizlik müddetinin kanın rahimde toplanma zamanı hayız müddetinin ise kanı dışarı atma zamanı olduğunda şüphe yoktur.

Allah razı olsun az-çok.. Ama kişinin kendini övmesi veya yapılan övgüyü kabul etmesi pek uygun değil dinimizde:)o nedenle sağol yinede. Konuya dönersek,

Mesela "Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı." (Bakara: 2/187) ayeti ibaresiyle ramazanda fecre kadar gecenin her cüzünde münasebette bulunmanın mubah olduğuna, işaretiyle de oruç halinde cünüp olarak sabahlamanın caiz olduğuna delalet eder. Çünkü fecre kadar münasebetin mubah olması kişi cünüp iken fecrin üzerine doğması demektir. İşte bu mana ayetin siyakında maksud değildir, ancak bu, maksud olan mana için ayrılmaz bir manadır.

Racih görüş birincisidir, çünkü ayet-i kerimeye bazı kayıt ve şartlar ilave etmek delil isteyen hususlardandır.

Aşağıdaki ayetlerde bu anlam görülür: ?De ki: Pis olan şeyle, temiz olan eşit değildir. Pis olanın çokluğu hoşuna gitse de bu böyledir.? (Bakara, 2/172) ?Ey Peygamberler! Temiz olan şeylerden yeyiniz.? (Mü?minun, 23/51) ?O peygamber, onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder, onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar.? (A?raf, 7/157)

Dolayısıyle bu işaretin delaleti babından değil iktizanın delaleti babından olur.

2- Nassın İşareti

MEFHUMU'L-MUHALEFET

Birincisi: Lafzın birkaç manada müşterek olması. Mesela: Mevali lafzı. Birisi "Ben malımın üçte birini mevalime vasiyyet ettim" dese onun da hem kendisini azad eden efendileri hem de azad ettiği köleleri bulunsa vasiyeti yapandan bir beyan gelmedikçe maksadı anlaşılmaz. Maksadını açıklamadan ölse, müşterek lafzı bütün manalannda kullanılmasına cevaz vermeyen Hanefi-lere göre bu vasiyet batıldır.

et-Telvih ale't-Tevzih: 1/127.

3- Mehfumu'l-gaye : Bu, bir hükmü bir sınırla tahdid eden lafzın, o sınırdan sonra o hükmün zıddının sabit olduğuna delalet etmesidir. Gaye'nin iki lafzı vardır hatta. "Sabahın beyaz ipliği siyah ipliğinden ayırt edinceye kadar yiyin için, sonra geceye kadar orucu tamamlayın." (Bakara: 2/187) ayet-i kerimesi mehfum-ı muhalifi ile gayeden yani fecrin doğmasından sonra yiyip içmenin haram olduğuna, gurub vaktinde gecenin girmesiyle de iftar etmenin cevazına delalet etmektedir. "Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın" (Bakara: 2/230) ayet-i kerimesi Şafii ve Hanbelilere göre hayızdan temizlendikten sonra istimtanın caiz olduğuna delalet eder. "Kocası onu boşarsa artık o başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz." (Bakara: 2/230) ayet-i kerimesinin mefhum-ı muhalifi şudur: Üç talak verilen kadın başka biri ile evlenip boşandıktan sonra ilk kocasına helal olur. Bu cumhura göredir. Hanefilere göre ise bu mefhum, gayeden sonra hükmün kalktığına delalet etmez.

Zahir ve nassın tearuzuna misal: "Bunlardan başkaları size helal kılındı" (Nisa: 4/24) ayet-i kerimesi zahiriyle dört kadından fazlasının da helal olduğunu ifade ederken "Hoşunuza giden kadınlardan ikişer, üçer, dörder nikahlayın." (Nisa: 4/3) ayeti nassı ile dörtten fazlasının haram olduğunu ifade ettği için nass tercih edilmektedir, çünkü o zahirden daha kuvvetlidir, zira ayetin siyakından asıl maksad nassi manasıdır, zahir mana ise sıyakındaki asıl maksad değildir. Asıl maksud olan ilk nazarda anlaşılan manadır. Bundan dolayı tearuz ettikleri zaman has amma tercih edilir, çünkü has hükümle kastedilen asıl manadır. Halbuki ammda hüküm asaleten değil belki fertleri zımnında maksuddur. Ayrıca mesela zahiri, muhtemel olduğu başka bir manaya hamletmek suretiyle nassı takdim etmekle iki delili cemetmek olduğu halde zahirin takdiminde nassı terketmek vardır. Nass ile müfesserin tearuzuna misal: "İstihaza hali olan kadın her namaz için abdest alır" hadisi şerifi istihazalı kadının bir vakit içinde de olsa her namaz için abdest almasının vacib olduğunu ifade eden bir delildir. Peygamber Fatıma binti Kays'a söylediği "Her namaz vakti için abdest alırsın" hadisi ise birden fazla namaz kılacak olsada sadece her vakit için abdest almasının vacib olduğunu ifade eden ve tevil ihtimali olmayan bir müfesserdir. Bu sebeple ikinci hadis tercih edilir çünkü müfesserdir, müfesser delalet bakımından nassdan daha açık ve kuvvetlidir. Çünkü onun tefsir edilmesi tevil ihtimalini kaldırmış ve murad edillen mana taayyün etmiştir

1- Hafi

İbare ile işaretin tearuz ettiğine misal, daha önce de geçtiği gibi "Size kısas farz kılındı" (Bakara: 2/178) ayet-i kerimesi ibaresiyle kısasın vücubunu, "Kim bir mümini amden öldürürse cezası ebedi cehennemde kalmaktır" (Nisa: 4/93) ayet-i kerimesi işaretiyle uhrevi ceza ile edilip kısas yapılmamasının ifade etmektedir. Ancak nassın ibaresi takdim edilerek kısasın vücubuna hükmedil-melidir.

Müfesser bazan sari' tarafından kapalılığını izale edecek beyana ihtiyacı olan tafsil edilmemiş bir mücmel olabilir. Sari' tarafından beyan edilirse tevile ihtimali olmayan bir müfesser haline gelir. Mesela "namaz, zekat, hac, faiz" la-sağdığı sütün bedeli olarak bir sa' da hurma vermesi sahih hadisle sabittir .

Üçüncüsü: Lafzın manasının lugavi manadan ıstılahı manaya nakledilmesi. "Namaz, zekat, riba = faiz gibi lugavi manasından nakledilip şer'i bir manada kullanılan lafızlar lügat yoluyla anlaşılmadığından Sünnet-i Nebeviyye bunları beyan etmiştir.

Mesela zina haddi ayeti "Onların her birine yüzer sopa vurun" (Nur: 24/2), kazif haddi ayeti "Onlara seksen sopa vurun" (Nur: 24/4) nasslanndaki "yüz" ve "seksen" lafızları müfesserdir, çünkü bunlar muayyen sayılardır, böyle sayıların ne ziyadeliğe ne noksanlığa ihtimali yoktur.

İşaretin delaleti de ibarenin delaleti gibi kat'i hüküm ifade eder. Ancak bunu kat'iden zanniye çevirecek bir sebeb bulunursa zan ifade eder. Mesela: Yukarıda geçen "onların maruf şekilde beslenmesi giyinmesi babaya aittir" (Bakara: 2/233) ayet-i kerimesinde de çocuğun babaya tabi olduğu ifade edilme-sirfe rağmen alimlerin kölelik ve hürriyet konusunda çocuğun anneye tabi olmasında icma etmeleri bu kabildendir ve bu ayet-i kerime icma ile tahsis edilmiş olur.

Manası ancak sözü söyleyenin bir ilave bir açıklamasıyla anlaşılabilecek derecede kapalı olan lafızdır. Yani manası akıl ile değil ancak mütekellimden gelen bir nakil ile anlaşılır. Mücmel müfesserin zıddıdır, manası ancak sözün sahibinden istisfar ile anlaşılır.

Muhkemle zahirintearuzuna misal:

Bu ihtilafın kaynağı "Onun tevilini ancak Allah bilir" ayet-i kelimesindeki lafzı üzerinde vakf yapılıp yapılmaması hususundaki ihtilaftır. Selef

Müşkilin mukabili nassdır.

Muhkemle nassın tearuzuna misal:

Bir başka misal: "Katil miras olamaz" hadisindeki "katil" umumi bir lafızdır, amden öldürene de hata ile öldürene de şamildir. Bunun amden öldürene delaleti açıktır. Hata ile öldürene de şamil olmasında ise "hata" vasfı sebebiyle bir kapalılık vardır. O halde meselenin araştırılması ve incelenmesi lazımdır: ıvlalikiler hata ile öldürülen mirastan mahrum olmaz, onda öldürme niyeti olmadığı için bu hadisin umumuna girmez görüşündedirler. Cumhura göre ise ondan amden öldüren gibi mirastan mahrum olur, çünkü ihtiyatlı ve dikkatli olması lazım gelen yerde gereken dikkat göstermemiştir.

Usulü Serahsi: 1 /163; Kesfü'l-Esrar: 1/46.

Şu halde delaleti açık olan lafızların mertebeleri dörttür: Zahir, nass, mü-fesser ve muhkem. Muhkem delaleti en açık olanıdır, sonra müfesser, sonra nass sonra zahir gelir.

İkincisi: Dilde lafzın garib olması. Mesela: "insan helu' yaratılmıştır" (Maaric: 70/19) ayetindeki (lafzı garibdir. Allah ın "Kendisine şer dokunduğunda feryad eder, hayır dokunduğunda ise pintileşir" (Mearic: 70/20-21) mealindeki beyanı olmasaydı manası anlaşılmazdı. Kur'an-ı Kerimdeki "" kelimeleri de mücmeldir. Bunların "kıyamet" demek olduğunu Allah beyan etmeseydi manalan anlaşılamazdı.

"Bunlardan başkaları size helal kılındı" (Nisa: 4/24) ayeti ile Rasulullah-'ın hanımları hakkında nazil olan "Ondan sonra onun hanımlarını nikahlamanız ebedi olarak caiz olmaz" (Ahzab: 33/53) ayetlerinden birincisi, daha öncesinde zikredilen nikahlanması haram olanların haricindekilerin mubah olduğu hakkında bir nassdır ve Rasulullah'm hanımlarına da şamildir. Muhkem olup nesih ve tebdile ihtimal olmayan ikinci ayet ise Rasulullah hanımlarından biriyle nikahlanmamn haram olduğunu ifade ediyor. Tabiatıyle muhkem tercih olunur; çünkü muhkem nassdan daha kuvvetlidir.

Delaleti açık olmayan lafızlar Hanefilere göre dört kısma ayrılır: Hafi, müşkil, mücmel, ve müteşabih. Bunların en kapalı olanı müteşabihtir, sonra mücmel, sonra müşkil, sonra hafi gelir. Eğer kapalılık lafızda değil arızi bir sebepten dolayı ise buna "hafi", lafzın kendisinden geliyor ve akıl ile o lafızdan maksadın ne olduğu anlaşılabiliyorsa buna "müşkil", maksadı akıl ile değil ancak nakil ile anlamak mümkün oluyorsa buna "mücmel", maksadı ne akıl ne nakil ile anlamak mümkün olmuyorsa buna "müteşabih" denir. Hafi'deki kapalılık sigadan olmadığı halde diğer üçünde siğadan gelen bir sebepten dolayıdır.

Bir başka misal: "Hayzın en azı üç en çoğu on gündür" hadisi şerifinin ifade ettiği hüküm "her kadın ömrünün yarısını oturarak geçirir, namaz kılmaz" hadisinin ifade ettiği hükme takdim edilir. Çünkü birinci hüküm yani "hayız müddetinin en çoğu on gündür" hükmü nassın ibaresiyle sabittir. İkinci hüküm yani "en çoğu onbeş gündür" hükmü nassın işaretiyle sabittir.

İcmalin sebebi şu üç şeyden biridir:

Nassın işaretiyle delaletinin tearuz ettiiğine dair misal: "Kim bir mümini taammüden öldürürse onun cezası ebedi cehennenmdir" (Nisa: 4/93) ayeti işaretiyle amden öldürmede keffaret vacib olmadığını ifade etmektedir. Halbuki "Kim bir mümini hata ile öldürüşe bir mümin köle azad etmektir" (Nisa: 4/92) ayet-i kerimesi delaletiyle amden öldürene de keffaret vacip olacağını ifade etmektedir, çünkü hata ile öldüren keffaret verirse amden öldüren öncelikle vermelidir. Ancak birinci ayetin işaret&#125; ikinci ayetin delaletine takdim edilir, çünkü birinci ayet onun dünyada günahı için keffaret olmadığını, zira onun cehennemde ebedi kalmaktan başka bir cezası olmadığını işaretiyle ifade etmektedir. İşte bu işaret ikinci ayetin -yani amden yapan günahı için keffaret vermeye hata ile yapandan daha layıktır -delaletinden daha kuvvetlidir.^

"Onların beslenmesi, giyimi maruf şekilde babaya aittir." (Bakara: 2/233) nassı, ibaresiyle süt emziren annelerin nafakasının ve giyiminin anneye değil babaya vacib olduğuna delalet eder. Buradan çocukların nafakası babadan başka hiç kimseye vacib olmadığı manası da çıkar. Çünkü neseb ona aittir. Ayrıca ihtiyaç halinde babanın, evladının malından ihtiyacını giderecek kadar alabileceği manası da çıkar. Çünkü çocuk onun olduğuna göre çocuğunun malı da onundur. Zira lam harfi ihtisas ifade ettiği için çocuğun nesebi hassaten babaya aittir. "Sen de malın da babanındır." hadisi şerifinde açıkça görülen "ihtisas = babaya ait olma" da bu manayı teyid etmektedir. Ancak bu edeb olarak böyledir yoksa mülk müstakildir.

alimleri burada vakf yapmakta ve devamındaki İlimde derinleşenler cümlesini ibtidaiye kabul etmektedirler. Buna göre ayetin manası:

Özetle: Usulcüler, ister şer'i naslarda ister başkalannda olsun mefhumu'l-lakabın bir hüccet olmadığında ittifak etmişlerdir. Mefhumu sıfat, şart, adet ve gayenin de şer'i nassların dışında yani akidlerde, halkın sözlerinde, müelliflerin ibarelerinde, fukahanın ıstılahlarında hüccet olduğunda da ittifak etmişlerdir. Mesela, bir insan "vakfımın geliri fakir akrabama verilsin" dese bu sözün mantuku fakir akrabalarının bu gelirde hak sahibi olduğunun sabit olmasıdır; mehfumu'l-muhalefet'i ise fakir olmayan akrabalarının hakkının olmamasıdır, çünkü insanların örfü ve ıstılahı buna göredir. Ancak bir karine bulunur da buradaki kaydın tahsis için olmadığına delalet ederse bütün akrabası alır.

mana irade edildiğine dair bir delil bulunur neshi de kabul ederse amel vacib olmaz.

Nassın delaleti ile iktizasının tearuzuna misal yoktur.

Bu, lafzın ibare veya işaret yolu ile değil de hükmün menatı veya illeti yolu ile delalet etmesidir. Mesela, iki hadisenin hükmün illetinde ortak olması veya meskutün anhın mantuktan evla olması ve bunun kıyasa veya içtihada ihtiyaç duymaksızın lafızdan anlaşılması gibi. Buna hitabın fahvası yani gaye ve maksadı denir. İmam Şafii bunu celi kıyasdan sayar ve Şafiilerce buna "mefhumu'l-muvafaka" denir. Bu delalete "nassın delaleti" denir. Çünkü bununla sabit olan hüküm nassın ibaresi ve işaretinde olduğu gibi sadece lafızdan anlaşılmaz bilakis bu delalet ancak hükmün menatı ve illeti vasıtasıyle anlaşılır.

Mefesserin hükmü: Değişmeyi kabul eden fer'i bir hüküm ise neshe ihtimali olmakla beraber tevil veya tahsise ihtimal kalmayacak derecede açıklanmış olması sebebiyle, kendisiyle kat'i olarak amelin vacib olmasıdır

NASSIN ŞER'İ HÜKME DELALET YOLLARI

Keşfü'l-Esrar. 1/49.

/////////Aynı şekilde "Size meyte = ölmüş hayvan ve kan haram kılınmıştır" (Maide: 5/3) ayetinden "her türlü meyte" nin haram olduğunu anlamak mümkün olduğu gibi "deniz meyte" lerinin dışındakilerin haram olduğunu anlamak da mümkündür, çünkü "meyte" lafzı umumidir. Ayetteki "kan" lafzı da böyledir. Çünkü bundan pıhtilaşan ve akıcı haldeki kanlar kastedilmiş olabileceği gibi hayvan kesildiğinde sadece dışarı akan kan da kastedilmiş olabilir. Şu halde müşterek veya umumi veya mutlak lafızlar delalet ettiği manalardan başka manalara da delaleti muhtemel olduğu için "delaleti zanni" lafızlardır./////

1-Mehfumu's-sıfat Bu, bir sıfatla muttasıf olan lafzın o sıfatın bulunmadığı yerde hükmün de bulunmadığına delalet etmesidir. Mesela "İçinizde, imanlı hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, ellerinizin altında bulunan imanlı genç kızlarınız cariyelerinizden alsın" (Nisa: 4/25) ayet-i kerimesi Şafii, Hanbeli ve Malikilere göre imanlı olmadıkları takdirde cariyelerle evlenmenin haram olduğuna delalet etmektedir. Hanefilere göre ise onu bu sıfatla takyid etmek o sıfatın bulunmadığı yerde hüküm de bulun-mayacağ. m göstermez, dolayısıyle bu ayet-i kerimede mümin olmayan cariyelerle evlenmenin hükmüne dair bir delalet yoktur. Aynı şekilde hür kadınlarla evlenmeye gücü yeten kişinin mümin cariyelerle evlenip evlenemeyeceğinin hükmüne dair de bir delalet yoktur. "Yahut mesfuh = dışarı akmış kan" (En'am: 6/145) ayet-i kerimesinin mantuku mesfuh kanın haram olmasıdır. Bunun mehfumu'lmuhalifi ise Hanefilerin haricindeki mezheplere göre mesfuh olmayan yani hayvan kesildiğinde dışarı akmayıp içinde kalan kanın helal olmasıdır.

4- Muhkem

"Beğendiğiniz, kadınlardan ikişer, üçer, dörder nikahlayın." (Nisa: 4/37 ayetinin kastedilen manası vardır, birisi asli diğeri tebe'idir. Asli maksud olan mana "helal olan eş sayısının dörtle sınırlı" kalmasıdır. Çünkü bu ayet-i kerime hanımları arasında adaletsiz davranmaktan çekinmediği halde, mallarını yeriz de zulmederiz korkusuyle yetimlerin vesayetini kabul etmekten çekinen vasilerin durumu hakkında nazil olmuştur. Zira onlar sınırsız, istedikleri kadar kadın nikahlıyorlar ve aralarında adil de davranmı-yorlardı.

Musarra koyun geri verilirken beraberinde verilmesi vacib olan bir sa' hurma yerine her "hangi bir bedel verilebilir" demek bir tevildir. Çünkü aslolan telef edilen şeyin mislini veya kıymetini vermektir.