Buhari, Abdulaziz, Keşfu?l-Esrar, III, 19, 29.

Ebu Hanife ile ilgili bkz: İbn Kesir, d-Bidaye ve?n-Nihaye, X, 107; İbn Ebi Hatim, el-Cerh ve?t-Ta?dil, VIII, 449-450; İbn Hacer, Tehzibu?t-Tehzib X, 449-452; Zehebi, Mizan, IV, 265; Zehebi, Tezkire,168; Zehebi, Siyer, VI, 390-403.

?Allah dileseydi, namaz vakitlerini beş olarak belirlerdi. Hiçbir tartışmaya da meydan vermezdi. Ama o zaman cem? imkanı kalmazdı. Bu açık alandan yararlandığı içindir ki, Hz. Peygamber cem? imkanını kullanmış, ümmetine örnek olmuştur. Öğle ile ikindi, akşam ile yatsı bir birlerinin vakitlerinde cem? edilerek kılmabilir. Bu cem? etmenin önceden belirlenmiş özür kalıplarıyla kayıtlanması da doğru değildir. Müslüman birey, kendi içinde gerek gördüğü durumlarda bu cem? yoluna rahatlıkla gidebilir. Hz. Peygamber?in bu cem?i en rahat zamanlarda bile uyguladığı kesindir. Cem?in yalnızca hac sırasında kullanılacağını söylemek tamamen yanlıştır.

Serahsi, Usul, I, 367-68.

Kur?an ve Hadis anlayışları ve yorumculuklarını ifadeye çalışacağımız bu alimlerden en meşhur olanı, görüşlerini ve fikirlerini?El-Mecel-letü?l-Menar? adlı dergide yayınlayan M. Abduh ile, daha sonra bunları birleştirip, meşhur?Tefsiru?l-Menar?ı meydana getiren Reşid Rıza?dır. Konumuzla ilgili şu görüşlerini veriyoruz: ?Kur?an?ın zahiriyle çelişen bir hadis veya sahabi sözünün -ravileri ne kadar güvenilir olursa olsun-senedinin sahih olduğuna inanmıyorum. Kötü niyetli olduğu halde dış görünüşüne aklanılarak güven duyulan nice raviler vardır. Eğer senetleri açısından tenkit edildikleri kadar metinleri açısından da tenkit edilse, birçok hadis çürüğe çıkacaktır. ?Bir metin kati naslara ve olaylara ters düşmüyorsa ancak o zaman senedin sıhhatinden söz edilebilir. Tearuz var ve cem? imkanı da yoksa, Kur?an hadislere mukaddemdir. Yapılan rivayetlerde kalbi mutmain olmayan bir kimse, kati surette Kur?an?ı tercih edip ravilerin hatalı olduklarını kabul etmekten kaçamaz.? Reşid Rıza, M. Abduh?un hayatına dair yazdığı eserinde şeyhinin Sünnet-Kur?an münasebeti ile ilgili görüşlerini de bize nakletmektedir: ?Hadis ilminde esas, Kur?an?ın naslarına muhalefet eden zayıf hadislerin atılması suretiyle, hadisin Kur?an için bir açıklama ve yorum kaynağı olarak değerlendirilmesi ve zahiri itibariyle Kur?an?la çelişme hissini uyandıran sahih hadislerin, Kur?an?a sunulması için içtihad edilmesidir.?

Koçyiğit, Talat, Kelamcılar ile Hadisciler Arasındaki Münakaşalar, 37-38.

Rasulullah?ın Abdullah b. Übeyy b. Selül?ün cenaze namazını kıldırması ile ilgili rivayetleri, Kur?an?a aykırı olması nedeniyle kabul edilemeyeceği görüşünü M. Abduh?tan nakleden ve kendisinin de aynı görüşte olduğunu söyleyen R. Rıza, ?bu mesele Kur?an?ın ayetlerine muhaliftir.? demektedir ve arz uygulamasında bulunmaktadır.

Daha Hz. Peygamber ?in sağlığında, kendisinden sonra meydana gelecek gelişmeler ve bunların neden olacağı fikri ayrışmalar ile hizipleşmelere dikkat çekmiş ve ümmetine nasıl tedbir alacakları konusunda tavsiyelerde bulunmuştur. Sahabe, bu bahsedilen gelişmeleri fiilen yaşamış, Rasulullah adına söylenen pek çok yalan haberlere uydurma sözlere şahid olmuşlardır. Bu tehlikeli akımın durdurulması için Hz. Peygamber?in tavsiyeleri doğrultusunda tedbirler düşünülmüş, ilim ehli olanlar bu konuda ölçüler ve kriterler geliştirmeye çalışmışlardır. Hadis usulünde bahsedilen bütün kriterler, Hz. Peygamber?e isnad edilen sözlerin doğrusunu yanlışından ayırt etmeye matuf olduğu malumdur. Bu kriterlerden biri olarak da, ?Kur?an?a uygunluk? prensibi konulmuş ve bundan büyük ölçüde de yararlanılmıştır. Gerek iyi niyetle, gerekse kötü niyetle ortaya çıkan uydurma hadisler karşısında Kur?an?ı birincil kriter olarak kabul etmişlerdir. İslam?ın bu uzun zaman diliminde karşılaştığı dahili ve harici bir çok tehlikeler karşısında korunabilmesi ve nesilden nesile ulaştırılması, Kur?an-Sünnet bütünlüğünün iyi korunması ölçüsünde olmuştur. Bu bütünlüğün korunamaması, uydurma hadislerin ve hurafelerin din içine sızmasına neden olmuştur. Genellikle uydurma haberleri tesbitte Kur?an?ın ana kriter olmasında bu noktanın tesiri büyüktür. Sonuç olarak; çağımıza kadar olan geçmiş devirlerdeki alimlerin bir çoğu, yıkarda zikretmeye çalıştığımız şartlar ve gerekçelerle arz uygulamasında bulunmuşlardır.

?Hilafetin Kureyşiliği? adlı makalesinde Mehmed Hatipoğlu, Hadis?in Kur?an?a arzı ile ilgili görüşlerini de belirtmiştir. Söz konusu?İmamların Kureyş?ten Olacağı? nı bildiren hadisi Kur?an ayetleri ile değerlendiren Hatiboğlu, görüşünü şu şekilde ifade eder: ?Muhakkak Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder.? Ayetinden anlaşılmaktadır ki, işin başına getirilecek kimsede iki şart aranmaktadır. Ehil olmak ve mü?min olmaktır. Ayet, ?Ey imanlılar? diye başlayıp, ulu?l-emr?i de?sizden? şeklinde takyid etmektedir. İslam olmak hiçbir kavmin inhisarında olmadığına, mü?minler ailesine isteyen herkes girebildiğine göre, İslam idarecilerinin her kavimden olabileceği neticesi Kur?ani bir hakikat olarak tecelli eder.? Bu ifadelerinden sonra, İbn Teymiyye?den (728/1328) söz konusu meseleye ait şu nakilde bulunur: ?Layık ve uygun olanın yerine, kendi ırkından olduğu için bir Arab?ı, İranlı?yı, Türk?ü veya Rum?u tercih eden, ?Ey İman edenler! Allah?a ve Peygamber?e hiyanet etmeyin! Bile bile emanetlerinize hiyanet etmiş olursunuz.? ayeti gereğince, Allah ve Rasulü?ne hiyanet etmiş olurlar.?

İbn Hacer, Tehzibu?t-Tehzib, X, 451.

İbn Hazm, İhkam, II, 197-8.

Salih Akdemir, İlhan Arsel?in; ?Şeriat ve Kadın? adlı eserinde kadınlar ile ilgili naklettiği hadisleri sıraladıktan sonra konumuz ile ilgili şu ifadeleri? serdetmektedir: ?Şurasını hemen belirtelim ki, bu zikredilen ve gerçekten de kadını aşağılayıcı mahiyette olan sözleri, alemlere rahmet olarak gönderilen Hz. Peygamberin söylemesi asla mümkün değildir. Zira bu sözler Kur?an?ı Kerim ile çelişki halindedir. Oysa böyle bir şeyin vuku bulması, «yani Hz. Peygamber?in Kur?an?a aykırı bir şey söylemesi, asla mümkün değildir. Bu hadisler uydurma hadislerdir.?

Al-i İmran: 3/97.

Hatiboğlu, a. g. m., 186-87; ayrıca bu konuda bkz. Hz. Aişe?nin Hadis Tenkitçiliği, 59,68.

Atay, hayız halindeki kadının tavaf yapması ve Kur?an okuması ile ilgili rivayetleri kabul etmemiştir. Bu rivayetlerin Kur?an?da bulunan açıklamalara uygun olmadığını şu ifadeleri ile bildirir: ?Kur?an?a gittiğimiz zaman, hayız yalnız bir tek şeye engel sayılmaktadır. Kur?an, hayzı sadece, cinsi münasebete engel saymaktadır.?

Beyan-ı Takrir: Burada Sünnet, ayetteki anlamları takviye edici görev yapar.

Atay, Hüseyin, Kur?an?a Göre Araştırmalar, IV, 26, 27, 28.

Kardavi, Mu?tezile?nin hadisleri hem akla, hem de Kur?an?a arz ederek reddetmekte aşırılığa gittiklerini ifade eder ve onların, Kur?an?a muhalif olduğu gerekçesiyle reddettikleri birçok Hadis?in, Kur?an?a muhalif olmadığını göstermeye çalışır. Özellikle şefaat hakkındaki sahih hadisleri Kur?an?a muhalif olmakla reddederken, alakası olmayan ayetlere arz edilmesini eleştirir ve bunun, içine düşülen fahiş bir yanlışlık olduğunu göstermeye çalışır.

Hanefiler ve Hadis?in Kur?an?a Arzı

Tehanevi, Kavaid fi İlmi?l-Hadis, 140, 145; Ebu Zehra, Ebu Hanife, 292-294.

Ebu Zehra, a. g. e, 289.

Malikiler ve Hadis?in Kur?an?a Arzı

Kardavi, a. g. e., 114-116.

Öztürk, ?Arz Hadisi? ile de ilgili görüşlerini bildirmiştir. Kısaca onları da burada veriyoruz: ?Kur?an?dan onay alan söz ve fiil hadisdir, sünnet?tir. Başımızın üstünde yeri vardır. Kur?an?ın filtresinden onay almayan söz ve fiillerse Allah Rasulü?ne iftiradır, bizim dünyamızda yeri yoktur. Bu ölçü bizzat Peygamberimiz tarafından konmuştur. Buyuruyor ki: ?Bana isnad edilen sözler çoğalacaktır. Size benden rivayet edilip de Kur?an?a uygun olanlar bendendir. Bana isnat edilip de Kur?an?a uygun olmayanlar bana ait değildir.

Ayni, Binaye, VI, 261-262.

Rıza, Reşid, Tefsirul-Menar, X, 288.

?Hadis tenkidinde Kur?an?ın hakemliğine başvurma yolu islam alimlerince benimsenmiş bir keyfiyyettir. Hususiyle, ilk iki asırda İslam tefekkür dünyasını meşgul eden siyasi, fikri v. b. her türlü meselenin Hz Peygamber?e çözdürülmek istenmesi, ortalığı sayısız rivayetlerin kaplamasına sebep olmuştu. Bunların tahkik usulünden en tesirlisi şüphesiz onları? tahrifsiz kalmış bir kaynağın yani Kur?an?ın süzgecinden geçirmektir. Nitekim, II./VIII. asrın ilim muhitlerince malum bir rivayette bu çare, Hz. Peygamber?e şöyle ifade ettirilmiştir: ?Size benden bir söz ulaşırsa onu Kur?an?a arzedin.? Bu ibarenin Hz. Peygamber sözü olmadığı muhakkak ise de, prensip olarak doğruluğunda şüphe yoktur.?

Zehebi, Tezkire, I, 168.

Bu konuda geniş bilgi için bkz., İbn Kayyım, İ?lam, 219-220 v. d.

Diğer İslam Alimlerinin Görüşleri

Medine?nin imamı, imam Malik b. Enes (179/795), muhaddis bir fakihtir. Meşhur eseri olan Muvatta?ı hadis sahasında verilen ilk devir eserlerindendir. Sahih hadis külliyatları arasında sayılmıştır. İmamın mezhebinde Sünnet?in, üç görevi vardır: Kur?an?ı takrir eder; Kur?an?ı tefsir eder; Kur?an?da olmayan konularda hüküm koyar. O: ?Kur?an?ın doğru anlaşılabilmesi, ancak Sünnet ile mümkündür. Sünnet olmadan Kur?an anlaşılmaz? derdi.

İbn Abdilberr, İntika, 36.

Kur?an anlayışlarına bir misal vermek istiyoruz: Al-i İmran süresindeki; ?Gücü yetenler için Allah?ın beytini ziyaret, Allah?ın kulları üzerinde bir hakkıdır. Kim de bundan imtina ederse, Allah alemlerden müstağnidir.? Bunun için Hariciler, ?kim hacca gitmez ise, kafirdir? demişlerdir.

İmam Malik, bazen haber-i vahidi Kur?an?a muhalefeti dolayısıyla reddederdi. Bazı ahvalde de, Kur?an?ın umumunu tahsis, mutlakını takyid ederdi. Özellikle hadis, Medine ehlinin ameli ile de destekleniyor ise, onunla amel ederdi.

Dümeyni, Mekayis, 333-334.

Çağdaş alimlerin görüşlerini aktarmadan önce yapmış olduğumuz giriş kısmında, belirtmeye çalıştığımız dünyanın içine girdiği yeni değişimden ilk önce etkilenenler, müstemleke ülkeler olmuştur. Başta Hind bölgesinde yaşayan müslümanlar olmak üzere, Mısır, Cezayir -Mağrib ülkeleri- ve nihayet Osmanlı Devleti?nin merkezi durumunda olan Anadolu bu etki alanının içine girmiştir. Hindistan?da Seyyid Ahmed Han ile başlayan, modernleşme ve Kur?an?ı yeniden yorumlama hareketi giderek bütün İslam coğrafyasına yayılmış ve temsilciler bulmuştur. Kendilerine daha çok modernistler denilen bu alimlerin, gelenekçi denilen alimlerden farklı olarak seslendirdikleri düşünceleri, Kur?an?ın yeniden anlaşılması ve?asrın idrakine söyletilmesi? idi. Daha sonraları, Cemaleddin Afgani, M. Abduh, Reşid Rıza, M. Akif gibi alimlerin temsil edeceği bu görüşler zamanla yaygınlaşıp savunulan bir kurtuluş reçetesine dönüşecektir.

Akdemir, Salih, Tarih Boyunca ve Kur?an?da Kadın, 264.

Öztürk, Yaşar Nuri, a. g. e, 351

?Doğrusu bu şerefli Kur?an?dır ve Levh-i Mahfuzdadır.? Hemen şöyle dedi; ?Peki, şu ayette Levh-i Mahfuzda mı?: ?Ebu Leheb?in eli kurusun? Adam; ?evet? dedi. O da, ?o halde Allah?ın kullarına karşı bir delili yok demektir? dedi. Amr b. Ubeyd?in bu sözleri, Mu?tezile?nin nasıl bir Kur?an anlayışında olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Rıza, Reşid, a. g. e, X, 580.

Maide: 5/67.

İmam Malik, ?rü?yet? konusunda gelen rivayetleri; ?O gün birtakım yüzler, Rab?lerine bakıp parlayacaktır.? ayetlerine arz ederek, Kur?an?a uygun bulmuş ve söz konusu hadisleri reddedenleri Kitab?a tabi olmamakla itham etmiştir.

Ebu Hanife?nin kendisine ait olan bu ifadeler, onun; Kur?an-Sünnet ilişkisine ve arz anlayışına ait görüşlerini gayet açık olarak göstermektedir. Esas olarak İmam, Sünnet?in asla Kur?an?a muhalif olmayacağı tezi ve prensibi ile hareket etmektedir. Şayet bir muhalefet var ise o takdirde, hakkında şüphe olmayan Kur?an alınır ve ona muhalif olan rivayet reddedilir. Bu rivayeti reddetmek de, asla Rasulullah?ı reddetmek değildir. Bu anlayış, daha sonra mezhebin usuli bir prensibi olacak ve Hanefi usulcüler, haber-i vahidin hüccet olması ile ilgili birçok meseleyi bu prensibe göre yorumlayacaklardır. Hanefilerce, hem sübutu kati hem de delaleti katı olan Kur?an?a haber-i vahid ile gelen bir hadis asla ziyade yapamaz, nesh yapamaz, ayetin ammını tahsis edemez. Hanefi fıkhında haber-i vahidle amele ait prensipler, büyük ölçüde bu esas üzerine bina edilmiştir. Bu esası zorlayacak ve daha sonra gelen Hanefi usulcülerin izahında güçlük çekecekleri uygulamalar da vardır. Biz, burada hadisin Kur?an?a arzına da örnek sayılacak bir iki örnek vermekle yetineceğiz.

Bu konudaki diğer görüşler için, dipnotta vermiş olduğumuz kaynaklara bakılabilir.

Muhaddislerin hadisi tashih ederken, Kur?an?ı bir kriter olarak aldıklarını gösteren herhangi bir metod, eserlerinde yok görünmektedir. Muhaddislerin hadisleri sahih kabul etmedeki ölçülerinin ne olduğunu gösteren şu açıklamada bu husus şöyle ifade edilmiştir: ?Hadisleri delil olarak veya hükmün kendisi olarak alırken temel kriter, isnadının sahih olmasıdır. Metnini Kur?an?a arzetmek, meşhur Sünnet?e veya akla uygunluğunu araştırmak yersizdir. Aynca fukahada olduğu gibi, hadis ile amel edilip edilmemesi de bir ölçü değildir.? .

Mu?tezile ve Hadis?in Kur?an?a Arzı

Hanefi mezhebi Irak re?y ekolünün, en büyük temsilcisi olan bir mezheptir. Ebu Hanife?nin (150/772) künyesine izafeten bu isimle meşhurdur. Mezhep, Ebu Hanife ile en büyük temsil noktasına ulaşmıştır. Hadis?in Kur?an?a arzının bir usul olarak değerlendirildiği mezhep Hanefiliktir.

Ebu Zehra, İmam Malik, 260-267.

?Hadisler ve Sünnet konusunda, biz bir keyfiyet olarak Sünnet?e saygı duyar, bağlılığımızı bildiririz. Ancak hadis ve Sünnet?le, hadis ve Sünnet diye ortaya sürülen rivayetleri eşitlemeyiz. Rivayeti Kur?an süzgecinden geçirir; o süzgeçten onay alanları kabul eder, ötekileri hiç çekinmeden kaldırıp atarız. Allah?ın dinine hizmet ve sadakatin başka bir yolu olduğunu söyleyenlerin samimiyetine de asla inanmayız. Hadisçilerin kendi aralarındaki, sahih, müttefekun aleyh v. s. gibi terimler Allah ölçüsü değildir. Bizi bağlamaz.?

İbn Ebi Şeybe, Muasannef, VllI, 363-432.

Mu?tezile mezhebi ile ilgili olarak ve mezhebin görüşleri için bkz: Bağdadi, Abdulkahir, el-Fark Beyne?l-Firak, 89; Şehristani, el-Müel ve?n-Nihal, 1, 57; Koçyiğit, Talat, Hadis Tarihi, 133; Mu?tezilenin Haber-i Vahid ile görüşleri için bkz: İbn Hazm, İhkam, I, 114; Amidi, İhkam, II, 68; Mutezile?nin hadis anlayışı konusunda geniş bilgi için bkz: Bakan, Tevhid, Mu?tezilenin Hadis Görüşleri, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum, 1987.

Mezhebin arz ile ilgili görüşünü gerekçeleri ile ifade eden Serahsi (490 / 1112), usulünde şunları söylemektedir: ?Bidatların ve hevaya tabi olmanın kaynağı, haber-i vahidleri Kur?an?a ve meşhur hadise arz etmemedir. Bir kısım kimseler, yakin ifade etmeyen haberleri Rasulullah?a isnad ediyorlar ve onu -ahad haberi- bir kısım meselelerde esas kabul ediyorlar, işte bundan da, bidat ve heva meydana gelmektedir. En selametli yol ise bizim alimlerimizin, selefimizin yoludur ki, Kur?an?ı ve meşhur hadisi, asıl yapmaktadır. Bu asla göre rivayetleri değerlendirip ona uyanları kabul etmekte, ona uymayanları ise reddetmektedir.? Bu ifadeler gayet açık olarak Hanefilerin, Kur?an ve meşhur hadisi, diğer rivayetler için bir kriter ve asıl olarak kabul ettiklerini göstermektedir. Diğer mezhepler ile yer yer tartıştıkları, haber-i vahid ile amelde ise Hanefiler, o haberi ya meşhur saymışlar veya Kur?an?a muvafık olmasını yeterli görmüşlerdir. Nitekim, yukarıda verdiğimiz hırsızın elinin kesilmesi konusundaki haber ile, daru?l-harbde hadlerin uygulanmaması misallerinde de, bu esasın gereği ile amel etmişlerdir. Yani, haberi meşhur kabul etmişlerdir.

Yazının devamı için : http://www.darulkitap.com/oku/hadis/hadis-ilmi/HadislerinKuranaArzi.htm

Hariciler, İslam tarihinde cahil ve bedevi kişilerin oluşturduğu bir fırka olarak bilinir. Güya Kur?an?ı kendilerine rehber ettiğini söyleyen bu fırka mensupları gerek Kur?an?ı, gerekse Hadis?i gereği gibi anlayamamış ve anlayacak ilim ehline sahip olamamışlardır. Ayet ve hadisleri yorumlarken ne sebeb-i nuzulü ne de sebeb-i vurudu dikkate almışlardır. Kimseyi tekfirden çekinmemişler ve büyük günah işleyenlerin küfre gireceğini ilk defa gündeme getirmişlerdir. Hem Hz. Ali?yi, hem de hakem olayına rıza gösteren bütün sahabeyi kafir saymaktan çekinmemişlerdir. Genel görüşleri bu şekilde olan Hariciler?in, nasıl bir Kur?an ve Sünnet anlayışında olacakları açıktır.

Şafii (204/824), Ebu Hanife için, ?İnsanlar fıkıhta Ebu Hanife?nin çocukları hükmündedir.? der. Gerçekten de O, fıkhının enginliği ve akli melekesinin üstünlüğü ile ün salmıştı. Onun usa vurmaları, o devir fakihlerini şaşırtacak kadar başarılı ve mükemmeldi. Kendi fıkhının dayandığı esasları cem eden şu sözü hem meşhurdur, hem de konumuz bakımından oldukça önemlidir.? Ben Allah?ın Kitab?ını alırım. Onda bulamaz isem, Rasululah?ın Sünnet?ini alırım. Onda da bulamaz isem, sahabeden dilediğimin sözlerini alırım. İş gelip, İbrahim?e (96/714), Şa?bi?ye (103/721), İbn Sirin?e (110/728), Ata?ya (135/752) dayandı mı, onlar ictihad ettikleri gibi ben de ictihad ederim.?

F. Razi tefsirinde, Kadı Abdul-Cebbar?ın (415 / 1024) Hz. Peygamber?e sihir yapıldığını bildiren hadisi, ?Allah seni insanlardan koruyacaktır.? ve?Her nasıl gelirse gelsin sihirbaz asla kurtuluşa eremez.? ayetine muhalif bularak reddetmiş olduğunu nakletmektedir.

Hodgson, İslam?ın Serüveni, III, 183 v. d.

Namazların cem? edilmesinin sadece hacda olacağı görüşü başta hanefiler olmak üzere birçok fukahanın görüşüdür. Cem ile ilgili hadisleri zayıf gördüklerinden, hem Kur?an?a ziyade hüküm getirdiğinden, hem de Rasulullah?tan nakledilen meşhur hadise muhalif olduğundan amel etmemişlerdir. İşte Hanefiler başta olarak bu şekilde düşünenlerin görüşleri aslında, Öztürk?ün devamlı savunduğu, kendi ifadesiyle mızrabını vurduğu, görüştür. Ancak, yukarda görüldüğü gibi kendi tezine ters düşmüştür. Kendi asli tezine tam anlamıyla uygun olan Hanefilerih görüşüne de, ?tamamen yanlıştır? demektedir.

Ebu Hanife?nin, hadislerin Kur?an?a uygunluğu konusunda gösterdiği hassasiyet talebelerine de sirayet etmiş ve onlar da bu noktanın üzerinde titizlikle durmuşlardır. Talebelerinin arasında bu konudaki hassasiyeti ile dikkat çeken Ebu Yusuf?tur. Konu ile ilgili şöyle söylemektedir: ?Rivayetler çoğaldıkça, bunlar arasından, bilinmeyen, fıkıh ehlinin bilmediği, Kitab?a ve Sünnet?e uygun olmayan rivayetler ortaya çıkar. Şaz hadislerden sakın, hadisçilerin ve fukahanın bildikleri ile, Kitap ve Sünnet?e uygun olanları al. Diğerlerini buna göre değerlendir. Çünkü, Kur?an?a muhalif olan, Rasülullah?tan rivayet edilmiş dahi olsa ondan değildir.?

Hatiboğlu, Mehmet Said, Hilafetin Kureyşiliği, 43.

Mutezile?nin arz uygulamalarını doğru değerlendirebilmek için, onların Kur?an anlayışlarını gösteren şu örneği vermekte fayda görüyoruz: Amr b. Ubeyd?in bir gün yanında şu ayet okundu:

Enfal: 8/27.

?Benim mızrabımı vurduğum, parmağımı tuttuğum yer Kur?an?dır. Çünkü ben, Kur?an?ın dışında kalan şeyin İslam olduğuna inanan bir insan değilim? Temel argümanı bu şekilde özetlenebilecek olan. Öztürk, hadislerin Kur?an?a arz edilmesi gerektiğini savunmakla birlikte, ?Arz Hadisi?ni de sahih kabul etmektedir. Bu görüşlerini,?Kur?an?daki islam? eserinde koruyamamış olduğunu da burada belirtmek istiyoruz. Yukarda altını çizdiğimiz ifadelerinde, Kur?an dışında hüküm koyan, hüküm getiren hadislerin kabul edilemeyeceğini söylemesine rağmen, kitabında bu kabil hadislerle amel etmiştir. Nitekim aşağıda bunun bir örneğini vereceğiz. Kanaatimizce Öztürk, amel ettiği hadisleri neye göre sahih sayıp onlar ile amel etmiş olduğunu belirtmiş olsaydı, kendi argümanıyla ters düşmeyecek ve daha tutarlı olacaktı. Çünkü, amel ettiği hadisler Kur?an?a uygun olmakla tashih edilemez. Çünkü, kendi ifadesiyle?Kur?an?da olmayan? bir hüküm getirmektedir. Şimdi bu ifadelerimizi şu örnek üzerinde göstermeye çalışalım:

Ebu Hanife?nin şu ifadeleri, onun arzı hangi anlayış ile yaptığını göstermesi bakımından önemlidir. ?Eğer bir kimse, ?Peygamber?in her söylediğine inanıyorum, çünkü Nebi hakkın dışında konuşmaz ve Kur?an?a muhalefet etmez? derse, bu onun Peygamber?e inandığını ve Peygamber?i Kur?an?a muhalefetten tenzih ettiğini gösterir. Şayet Peygamber Kur?an?a muhalefet etse ve Allah?a karşı haktan başka bir şey söyleseydi, Allah Teala: ?Eğer, Peygamber bize karşı olarak Kur?an?a bazı sözler katmış olsa idi, biz onu kuvvetle yakalardık, sonra onun şah damarını keserdik de hiçbiriniz de ona yardımcı olamazdınız.? kavline uygun olarak onu kuvvetle yakalardı ve şah damarını keserdi. Allah?ın Rasulü Allah?ın Kitab?ına muhalefet etmez. Allah?ın Kitab?ına muhalefet eden de, Allah?ın Rasulü olamaz. Peygamber?den Kur?an?a muhalif hadis rivayet edeni red, Peygamber?i red ve onu yalanlama değildir. Bu ancak Peygamber?den batıl rivayet eden kimseyi reddir. Töhmet bu kimseyedir. Bu nedenle, Peygamber?in söylediği herşey, işitelim işitmeyelim başımız gözümüz üzerinedir. Buna iman eder ve Allah?ın Rasülü?nün söylediğine olduğu gibi şehadet ederiz. Ve yine şehadet ederiz ki, O Allah?ın nehyettiği bir şeyi asla emretmez. Allah?ın bağladığı bir şeyi koparmaz. Allah?ın tavsif etiği bir şeyi, başka şekilde tavsif etmez. Şehadet ederiz ki, O bütün işlerinde Allah?a muvafıktır. Bidat olacak bir şey yapmamış ve Allah?ın sözüne bir şey katmamıştır. Zorlayıcılardan olmamıştır. Bu yüzden Allah; ?Kim Rasule itaat ederse, Allah?a itaat etmiş olur.? buyurmuştur.?

?Bugün hadislerin Kur?an ışığında anlaşılıp, Kur?an?a uygunluğunun yeniden belirlenmesi gerekir? görüşüne karşılık olarak; ?artık hadisler yeteri kadar araştırılmış ve tashih işlemi tamamlanmıştır, biz ancak bizden öncekilerin sıhhat derecelerini belirledikleri rivayetler ile, onlara bağımlı olarak amel ederiz? denilmemelidir. Bugün için de, Hadis-Kur?an bütünlüğü aynı hassasiyetle ele alınmalıdır. Zira, dün bir problem teşkil etmeyen bir rivayet, bugün için problem oluşturabilir. Dün problem oluşturmadığı için arz edilmemiş ve bu şekilde bir tashihe tabi tutulmamış bir rivayet, bugün tutulabilir, işte bu görüşler, bugün seslendirilen ve Hadis?in Kur?an?a arzı çerçevesinde duyulan genel bir söylemdir.

Ayni, Binaye, VI, 374-381.

Miraç ile ilgili rivayetleri de, Atay ile aynı görüşte olduğunu ifade edip ondan nakleden Öztürk, bunların da Kur?an ile çeliştiğini vurgulayarak kabul etmemiştir.

HatiboğIu, a. g. m., 186.

Öztürk, I. İslam Düşüncesi Sempozyumu, ?Kur?an Dininin Evrensel Boyutları?, 228, 199.

Sahih Hadis:

Hariciler ve Hadis?in Kur?an?a Arzı

Kardavi, Yusuf, Sünnet?i Anlamada Yöntem, 113.

Çağdaş İslam Alimlerinin Arz Uygulamaları ve Arz Hakkındaki Görüşleri

Öztürk, Yaşar Nuri, a. g. e., 180, 183.

Koçyiğit, Talat, Kelamcılar ile Hadisciler Arasındaki Münakaşalar, 229.

Sünnet?in daima Kur?ani bir asla dayandığı görüşünün temellendiği ana fikir Hz. peygamber?in asla Kur?an?a ters düşmeyeceğidir. İşte bu esas bu çerçevedeki bütün görüşlerin özünü teşkil etmektedir. ?Hz. Peygamber?in sözleri sonradan yazılmıştır. Bu nedenle de birçok uydurma sözler ona isnad edilmiştir. Hadislerden yararlanırken çok dikkatli olunmalıdır. Şurasını hiçbir zaman hatırdan çıkarmamak gerekir ki, Hz. Muhammed?in sözleri asla Kur?an ile çelişmez, Kur?an?a ters düşmez Çünkü onun görevi Kur?an?a ters düşmek değil, aksine ona uygun hareket etmektir.

?Kur?ani zihniyetin ışığında rivayetlere değer biçmek durumundayız. ?Kur?ani zihniyet ışığında? diyoruz, çünkü bu zihniyetin kaynağı elimizdedir ve onu en iyi anlamış ve tatbik etmiş kimse olan Hz. Peygamber?in ondan ayrı düşünmüş olması da mümkün değildir. Hz. Peygamber?den mervi hadislerin Kur?an?ı Kerim?e ibra ettirilmesi diyebileceğimiz bu tenkit usulü, yeni birşey olmayıp tatbik tarihi bakımından sahabe devrine kadar gider. Mesela Hz. Aişe, sahabe tarafından yanlış anlaşılmış hadisleri düzeltirken, böyle meselelerde Kur?an-ı Kerim?in yeterli delil olduğunu beyan etmiştir.?

Razi, Fahruddin, Mefatihu?I-Gayb Tefsiru?l Kebir, XXXII, 187.

Nisa: 4/59.

İslam?ın ilk rasyonalist mezhebidir. Aklı temel ölçü olarak kabul etmişlerdir. Bu nedenle de dini meseleleri, akli ölçüye göre yorumlamışlardır. Felsefelerine ters düşen Kur?an ve hadisi te?vil ve reddetmekten çekinmemişlerdir. Bu redlerine bir gerekçe olarak Kur?an?a aykırılığı da dikkate almışlardır. Ancak bu Kur?an?a uygunluğu, felsefelerine ve mezheplerine uygun olduğunda kabul etmişlerdir. Hadisi reddederken aynı zamanda, sahabeye de dil uzatmışlar ve onları da yalancılık ve başka töhmetler ile cerh etmişlerdir. Ebu Hureyre?yi, yalancıların en yalancısı saymışlardır. İbn Mesud?u, kişinin anne karnında sait veya şaki olacağı rivayetinden dolayı, yalancı saymışlardır. Özellikle en ayrıcalıklı görüşlerinin olduğu; kader, rü?yet ve günah-ı kebire gibi konularda gelen hadisleri kabul etmemişlerdir. Haber-i vahidleri özellikle Kur?an?a muhalefet gerekçesiyle reddetmek, Mu?tezilenin genel görüşüdür diyebiliriz.

Ebu Hanife, el-Alim ve?l-Müteallim, 26-27.

Apaydın, Yunus, Hanefi hukukçuların Hadis Karşısındaki Tavırlarının Bir Göstergesi Olarak Manevi İnkıta Anlayışı, 159, 163; Hanefi?lerin ve özellikle Ebu Hanife?nin arz anlayışı ve uygulamalarından örnekler için bkz: Ünal, İsmail Hakkı, İmam Ebu Hanife?nin Hadis Anlayışı, 84, 88.

Öztürk, Yaşar Nuri, Kur?an?daki İslam, Önsöz, 8.

Buruc: 85/ 21-22.

HariciIer ve görüşleri için bkz: Bağdadi, Fark, 72; Şehristani, Milel, I, 135.,

Hanefiler, haber-i vahid ile Kur?an?a ziyadeyi kabul etmemelerine rağmen, daru?l-harbde hadlerin uygulanmayacağını bildiren? hadisle, amel ettiklerinden dolayı tenkit edilmişlerdir. Ebu Hanife?nin bu uygulamasını kendi usulleri açısından doğrulamak için Hanefi usulcüler olağan üstü bir zorlamaya ve tevillere gitmişlerdir. Halbuki imam, bu görüşünün nedenini kendisi şöyle açıklamaktadır: ?Darul-harbde had uygulanmamasının sebebi, düşmana iltihak etmesi endişesindendir.? İmam bu ifadesiyle, içtihadının nedenini belirtmiştir.

Öztürk, Yaşar Nuri, a. g. e., 26.

Sahih Hadis?in tarifinden anlaşılacağı üzere, aranan şartlar iki ana noktaya işaret etmektedir. Birincisi, hadis metnine ait şartlar, ikincisi ise, hadis senedine ait şartlardır. Metne ait şartlara baktığımızda, hadis?in Şaz ve Muallel olmamasını görmekteyiz. Şaz rivayet; güvenilir bir ravinin, cemaatin rivayetine muhalif olarak rivayet ettiği ve bu rivayetinde tek kaldığı hadistir. Sika ve güvenilir bir ravinin, topluluğun rivayetine muhalif, olan hadis?inin kabul edilemeyeceği ve zayıf sayılacağı şartını sahih hadis?in bir şartı sayan muhaddislerin, aynı hadisin sahihliği için, onun Kur?an?a uygun olması gerektiği şartını dikkate almamış olmalarını kabul etmek zordur. Kanaatimizce, muhaddislerin, sahih bir hadisin asla Kur?an ile çelişmeyeceğine olan inançları o derecededir ki, ?Kur?an?a Uygunluğu? ayrı bir şart olarak sahih hadisin tanımı içinde zikrine gerek görmemişlerdir. Değilse onlar, sahih hadis?in tarifinin başına; ?Kur?an?a muhalif olmamak kaydı ile? cümlesini ekleyeceklerdi, diye düşünüyoruz. Bizim bu yaklaşımımızı destekleyen bir delil, muhaddislerin mevzu hadisin tanınma yollarından bahsederken, ?Kur?an?ın Açık Anlamına Aykırılık? prensibini koymalarıdır. Uydurma hadisin tesbiti için gerekli gördükleri bir ölçüyü, sahih hadisin tesbiti için de gerekli görmeleri, muhaddislerin bu konudaki hassasiyetleriyle de örtüşen bir durumdur.

Atay, a. g. e, 149-150.

Hakka: 44-47.

Öztürk, Yaşar Nuri, a. g. e, 139.

Ebu Hanife?nin bu konudaki görüşleri ve Hanefi usulcülerin görüşleri için bkz: Serahsi, Usul, l, 364-382;

Yıldınm, Suat, a. g. m., 112-113.

Koçyiğit. Hadis Istılahları, 405-406.

Ebu Yusuf, er-Red ala Siyeri?l-Evzai, 31.

Tebbet: 111/1.

Şura: 42/11; Meryem: 19/65

İbn Kayyım (751/1371), İ?lamu?l-Muvakkıin adlı eserinde, ?Kur?an?ın Zahiri İle Sünnet?i Terk Edenler? başlıklı bir bahis açmış ve hangi ayetler ile kimler hangi hadisleri reddettiklerini uzun uzadiya nakletmiştir. Mutezile?yi de bu meyanda sayan İbn Kayyım, onların da, şefaat ve rü?yet ile ilgili hadisleri reddettiklerini yazar. Cehmiyye, Allah?ın sıfatları ve onlar ile ilgili rivayetleri reddetmişlerdir. Kaderiyye, Cebriyye?de Kur?an ayetlerinin zahirleri ile hadisleri reddetmişlerdir.

Cessas, Ahkamu?lKur?an, IV, 201.

Sabri, Mustafa, Mevkıfu?l-Akli ve?l-İlmi ve?1-Alimi mine?r-Rabbi?l-AIemin ve İbadi-hi?1-Mürselin, IV, 68-69; Ünal, İsmail Hakkı, Ebu Hanife?nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu, 84; Hadisleri Değerlendirmede Akılcı Yaklaşım, 145; Bayraktar, İbrahim, Metin Tenkidi ve Müşkil Hadisler, 80; Güler, İlhami, Kutsallık ve Dini Metinlerin Dogmalştırılması, 310. İlhami Güler?in tebliğinde Ebu Hanife?nin Kur?an?dan edindiği mantık ile reddedtiğini söylediği, alış-veriş yapanların ayrılmadıkları surece muhayyer olduklarını bildiren hadisi reddetmiyor. Bilakis onunla amel ediyor. Ancak oradaki, ?ayrılmadıkça? lafzına farklı bir anlam veriyor. Bu mekana değil, sözlü akdin ayrılmasına işaret eder, diyor. Bu konuda İlhami Güler?in, delil olarak getirdiği misalde isabetsizlik olduğunu belirtmek isteriz. Bu hadis ve yorumları için bkz: Tehanevi, Zafer Ahmed, İau?s-Sünen, XIV, 6; Avvame, Muhammed, İmamların Fıkhi İhtilaflarında Hadislerin Rolü, 64-65; Apaydın, Yunus, Hanefi Hukukçuların Hadis Karşısındaki Tavırlarının Bir Göstergesi Olarak Manevi İnkıta Anlayışı, 192; Ateş, Ali Osman, Kıır?an ve Hadislere Göre Cinler-Büyü, 268-85, 342-43; Akbulut, Ahmet, Nübüvvet Meselesi Üzerine, 64, 65, 82, 119; Rıza, Reşid, Tefsiru?l-Menar, X, 580; Hatemi, Hüseyin, Modern Mahrem ve İslam?ın Kadına Bakışı; Özkan, Ercüment, Soruşturma, 83; Zeyveli, Hikmet, Kur?an?ın Aktüel Değeri Üzerine, 289. Ahmet Keleş, Hadislerin Kuran?a Arzı, İnsan Yayınları, İstanbul, 1998: 51-53.

Mu?tezile mezhebinin konumuz ile ilgili görüşlerini şu ifade ile özetlemeye çalışacağız: İbn Hazm (456/1064), Mu?tezile imamlarının, ?Biz hükmünü Kur?an?da bulamadığımız bir hadisi asla kabul etmeyiz.? dediklerini nakleder. Bu ifade bize, Mu?tezilenin hadisleri Kur?an?a arz etmenin gerekli olduğuna inandıklarını göstermektedir.

?Dinin içeriğini, çerçevesini Kur?an çizer. Bunun dışında hüküm kaynağı aramak aldanış, kabullenmekse şirktir. Kur?an?ın tebliğcisi olan Hz. Peygamber, bu ana kaynağın dışında hiçbir şey söylememiştir. Onun yaptığı, ana kaynağın zaman üstü buyruklarına açıklama getirmek ve o buyrukları canlı örnekler ile, insan hayatına kazandırmaktır. O halde Hz. Peygamber?e isnad edilen bir söz veya bir fiil, Kur?an?daki buyruklar ile çelişir yahut Kur?an?da olmayan bir hüküm koyma durumunda görülürse, o söz veya fiilin Hz. Peygamber?e isnadı kabul edilemez. Bunun aksini söylemek, Allah dışında din sahibi, koyucusu icat etmek olur ki, bunun Kur?an?dan onay alması mümkün değildir. Ne yazık ki, Hz. Peygamberin bu dünyaya gözlerini yumduğu andan itibaren, Kur?an?ın bu temel anlayışına ters bir gidiş başlamış; ilahi din önce Arab-Emevi müdahalesiyle yozlaştırılmış, sonraki devirlerde bu yozlaşma yüzlerce mezhep ve klik tarafından derinleştirilerek ortaya Kur?an?a nisbeti yüzde ellilerin altına düşen bir karmaşık kurum çıkarılmıştır. Bu karmaşık kurumun oluşturulması esnasında, Allah Rasulü?ne binlerce yalan söz isnad edilmiş ve bunlar Hadis ve Sünnet adı altında insanlığın karşısına çıkarılmıştır. Bu uydurmalara karşı çıkanları, ?hadise? karşı çıkmakla itham edenler olabilmektedir. Biz de bunları Kur?an?a karşı çıkmak veya Kur?an?ın kontrolünden çıkmakla itham ediyoruz. Sonunda onların savunucusu uydurma rivayetler, bizim savunucumuz ise Kur?an olacaktır. Hz. Peygamberin hadis?ine?evet?, Hz. Peygamber?e isnad edilen yalanlara?hayır?. Bizim imanımız budur. Uydurma rivayetlere dayanan kurum, Allah?ın tek hüküm sahibi, Hz. Peygamber?in tek mübelliğ olduğu din değildir.?

Beyan-ı Tefsir: Ayetlerdeki kapalı olan kısımları açıklar. Müşkil, mücmel ve müşterek kelimeleri açıklamak gibi.

İmam Malik için bkz: Zehebi, Tezkire, l, 207-208; Ebu Zehra, İmam Malik.

Hariciler de Mu?tezile gibi, şefaat ile ilgili hadisler ile, asi mü?minlerin Cehennem?den çıkacaklarına dair hadisleri; Müddesir/48; Al-i Imran:/192 ve Nisa:/14 ayetlerine arz ederek reddetmişlerdir.

Öztürk, Fatiha Süresi?nin son ayetindeki, ?Dall ve Mağdub aleyh? olanların, Hristiyanlar ve Yahudiler olduğunu söyleyen hadisi kabul etmemiştir ve şöyle demiştir: ?Bu söz uydurmadır. Kur?an?ın beyanlarına terslik veya ilave anlamında bir sözün Hz. Peygamber tarafından söylenmesi mümkün değildir.?

Kıyame:75/22-23.

Hadislerin Kur?an?a uygunluğu ve dinin sadece Kur?an?dan ibaret olduğu görüşünü hem yazılı hem de sözlü savunması ile tanınan bir diğer çağdaş alim de, Prof. Yaşar Nuri Oztürk?tür. Daha önceki eserlerinin ona göre tashih edilmesini istediği, ?Kur?an?daki İslam? adlı eserinden konuyla ilgili görüşlerini nakledeceğiz.

Ayni, el-Binaye fi Şerhi?l-Hidaye, VI, 261.

Sünnet?in bu görevi, Hz. Peygamber?in ve sahabenin yapmış olduğu gibi bir çeşit arz uygulaması sayılabilir.

Akdemir, Salih, a. g. d, 261.

Ünal, İsmail Hakkı, İmam Ebu Hanife?nin Hadis Anlayışı, 141-142.

Nisa: 4/80.

Hadislerin Kur?an?daki asıllarına dayandırılması görüşünün, Hicri III yüz yıl mühendislerinin eserlerine de yansımış olduğunu ifade eden Suat Yıldırım bu hususu şöyle değerlendirmektedir: ?Üçüncü asrın hadis mecmualarının musanniflerine de aynı düşüncenin hakim olduğunu, bu kitapların tertibinden çıkarmak mümkündür. Bu durum en bariz bir şekilde Buhari?nin Sahih?inde görülür. Bu eserin hemen her yerinde rivayet edilen hadisler, Kur?an?daki asıllarına rabt edilir. Birçok kitap ve babın unvanını bir ayet teşkil eder. Böylece o kitap ve babta olan hadislerin, baştaki ayetin tefsirinden ibaret olduğu anlatılmak istenir. Aynı durum, daha az uygulanmakla beraber, Müslim, Nesai, İbn Mace, Darimi gibi muhaddislerin mecmualarında da görülür.?

İbn Salah, Ulumu?l-Hadis, 11; Sahih hadis ve onun ile ilgili bahisler için bkz: İbn Hacer, Nüzhetü?n-Nazar Şerhu Nuhbetü?l-Fiker, 29-30; Aliyyü?l-Kari, Şerhu Şerh-i Nuhbeti?l-Fiker, 243; Suyuti, Tedribu?r-Ravi fi Şerh-i Takribi?n-Nevevi, 63; Iraki, Elfiyetü?l-Hadis, 7-9; İbn Kesir, el-Baiu?l-Hasis Şerhu İhtisari Ulumi?l-Hadis, 21; Koçyiğit, Talat, Hadis Istılahları, 383.

İbn Ebi Şeybe (235/1679), Musannefinde Ebu Hanife?nin amel etmediği hadisler için bir bölüm açmış ve söz konusu hadisleri nakletmiştir. Tabii orada Ebu Hanife?nin, o hadisler ile neden amel etmediğine dair bir açıklama yapılmamıştır.

Ebu Hanife?nin akli melekesi ile ilgili misaller için bkz: Avvame, Muhammed, İmamların Fıkhi İhtilaflarında Hadislerin Rolü, 61.

Rıza, Reşid, Tarihu?l-Üstaz, II, 347-349.

Ahmet Keleş, Hadislerin Kuran?a Arzı, İnsan Yayınlan, İstanbul, 1998: 42-43.

Muhaddislerin, sahih hadis tanımlarına bakılacak olur ise, zahiren Mehmet Görmez?in ifadesindeki gibi anlaşılmaktadır. Ancak durumun böyle olmadığını, sahih hadis?in bir tarifini verdikten sonra göstermeye çalışacağız.

Mevzu Hadis?in tanınması ile ilgili ve Kur?an?a uygunluk şartı için bkz: İbn Cevzi, Kitabu?l-Mevzüat, l, Mukaddime; AIiyyu?I-Kari, el-Esrarul-Merfua fi Ahbari?l-Mevzua, 452.

?Adil ve zabıt sahibi bir ravinin, yine kendisi gibi bir raviden sonuna kadar muttasıl olarak naklettikleri şaz ve muallel olmayan hadisdir.?

Beyan-ı Tebdil: Bu, ayeti nesih demektir. Hanefilerce Kur?an, Kur?an ile nesh olur. Kur?an?ın Sünnet ile nesh olması için, Sünnet?in mütevatir veya meşhur olması gerekir. Haber-i vahidler Kur?anı-ı neshedemez. Hem de haber-i vahidler, Kur?an?ın umumuna muhalif olacak bir dereceye yükselemezler. Bu nedenle, Kur?an?ın umumuna muhalif olan haber-i vahidler reddolunur. Onların Rasulullah?a isnadı kabul edilemez. İşte Hanefilerin, arz uygulaması yaptıkları bu kısma giren hadislerdir. Bu türden rivayetleri Hanefi usulculeri, ?Manevi İnkıta? olarak değerlendirmekte ve kabul etmemektedirler.

Ayni, Binaye, VI, 384.

Muhaddisler ve Hadis?in Kur?an?a Arzı

Çağdaş Türk-İslam Alimlerinin Görüşleri

Hanefiler, Sünnet?i Kur?an karşısında üç konumda ele alırlar:

?Kur?an?a Göre Araştırmalar? adlı eserinde Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi?nden Prof. Hüseyin Atay, konumuz ile ilgili görüşlerini gayet açık bir biçimde ifade etmektedir: ?Hadis mütevatir de olsa, yine de Allah?ın sözü olan Kur?an?a denk olmayacağını ve Kur?an?ın daima tercih edileceğini kabul edenlerden yana olduğumu söylemek istiyorum.? ?Kendi tutumuma gelince, Kur?an ana kaynak, Kur?an?da olan bir hükümde hadise gitmeye hacet yoktur. Çünkü Kur?an?da olan açık hükümler hadisler ile yanlış yorumlanmış, daha doğrusu, önce yorumlanmış ve sonra bu yorumlar hadis sayılmıştır. Sahabenin ve tabiinin sözlerinin hadis sayılması gibi. Uydurma hadisler ile fıkıh ve hadis kitapları hele tasavvuf kitapları hınca hınç doldurulmuştur.? ?Hadisler birinci kaynak din kültürü olup, benzerlerine birer örnek teşkil ederler. Kur?an?ı anlamaya yardımcı olurlar. Ama Kur?an?a ters olamazlar.?

Öztürk, Yaşar Nuri, a. g. e., 577.

Ebu Zehra, Muhammed, Ebu Hanife, 292-294.

?Din Sadece Kur?an?dır? Görüşü Çerçevesinde Arzı Değerlendirenler

Görmez, Mehmet, Sunnet?i Anlamada Yöntem, 130-31.

Dahageniş bilgi için bkz., İbn Kayyım, İ?lam, II, 219. Söz konusu ayetlerin mealleri şöyledir. Müddessir: 74/48, ?Artık onlara şefaatçilerin şefaati fayda vermez.?, Al-i İmran: 3/192?Rabbimiz sen ateşe kimi sokarsan, şüphesiz onu rezil etmiş olursun. Zulmedenlerin hiç yardımcıları yoktur.? Nisa: 4/4, ?Kim Allah?a ve Peygamber?ine baş kaldırır ve yasaklarını çiğnerse, onu ebedi Cehennem?e sokar. Alçaltıcı azab onadır.?