Sahihlerdeki rivayetleri kabul etmeyip bundan bin derece daha aşağıda olan rivayetlere din diye yapışan mealcilere bu çelişkili dinlerinde mutluluklar dilerim.

İsra, 36.

Rafiziler ve onlar gibi düşünenler, haber-i vahidin yalnızca zan ifade ettiğini, bu nedenle böyle bir haberle amel etmenin mümkün olmadığını ileri sürmüşlerdir. Delil olarak da: "Allah Teala zanna tabi olmayı yasaklamış ve onu kınayarak:

Hakkında bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme

Şerhu'l-Müsellem, II, 131.

2) Onun bir diğer şüphesi de şudur: "Aynı seviyede iki adil ravi, birbirine zıt iki rivayette bulundukları takdirde bu haberlerle amel etmek, iki zıt şeyi birleştirmek olur. İki zıddın bir araya gelmesi ise muhaldir. Dolayısıyla, bu neticeyi doğuran şey de muhal olur."

Cumhur'a göre haber-i vahid, mütevatir derecesine ulaşmayan haberdir. Bazen "meşhur" diye isimlendirilen "müstefiz" de haber-i vahid nevindendir. Müstefız haber, İlk ravisinden sonra çoğalıp yaygınlaşan haberdir. Ravi sayısının, en az iki, üç ve dört olması gerektiği yolunda görüşler ileri sürülmüştür. (Bkz. Şerhu'Cem'il Cevami, II, 88)

İbn Sübki, Şerhu'l-Minhac, II, 197.

Bu anlayışın temeli olan, ''Sübutun kati olması, delilin bir şartıdır," görüşüne katılmıyoruz. Onlar, bunu her alandaki delil için söylüyorlar. Halbuki o, fikhi meselelerin ve fer'i hükümlerin dışında, Usulü'd-Din ve itikat esaslarının tespitinde aranan bir vasıftır. Bu, usul ilminde geçtiği üzere haber-i vahidle kullukta bulunma meselesidir ki, şu anda konu ve kitabımızın dışında kalmaktadır. Ancak bu mesele, sünnetin hücciyyetini ortadan kaldırmada bir esas olarak ele alındığı için kısaca izahında fayda görüyoruz.

Hücciyyetü's-Sünne , Abdülgani Abdülhalık

3- Ayet-i kerimelerde, kendisiyle amel etmenin haram olduğu bildirilen zan, Allah'ın birliği gibi itikada ve usulü'd-dine ait meselelerdeki zandır. Ameli konularda ve fıkhı meselelerde zanna itibarın ve ona göre davranmanın vacib olduğu, daha evvel geçen kat'i delillerle ortaya konmuştu. Bu nedenle ayetlerde geçen zannı, belirttiğimiz şekilde anlamak gerekir.

Ravisi adil olan bir haber-i vahidin zan ifade ettiği tespit edildikten sonra, bu haber-i vahidin içerdiği hükümlerle amel etmek, Mu'tezili imamlarından el-Cübbai (330/941) hariç, alimlerin çoğuna göre caiz görüldüğü bilinmelidir. Usul yazarlarının pek çoğu bu konuda ortaya çıkan ihtilaflara temas etmişlerdir. Ancak Cemu'l-Cevami yazarı İbn Sübki (771/1369), bu konuda onlara muhalefet etmiş ve bu konuya değinmemiştir. Onun, haber-i vahidle amel konusunda el-Cübbai'den naklen zikrettikleri şunlardır: "el-Cübbai, haber-i vahidle amel edilebilmesi için en az iki kişinin rivayet etmesini veya başka bir delille takviye edilmiş olmasını şart koşar. Nitekim, Sahabe'den bazıları da bu şartlar muvacehesinde onunla amel etmişler ve aralarında bu anlayış yaygınlaşmıştı." Müellifin, Cübbai'den yaptığı bu nakli, diğer müellifler, onun rivayet şartları konusundaki görüşleri arasında zikretmişlerdir. Öte yandan İbnu's-Sübki (771/1369), Şerhu'l-Minhac adlı eserinde, bu iki nakli çelişkili ve birbirini nefyeder mahiyette bulup şu şekilde cevap vermiştir: "Eğer, ileride kendisinden nakledileceği üzere, el-Cübbai'nin bir taraftan haber-i vahidle amel etmeyi aklen mümkün görmezken, diğer taraftan sayı şartını ileri sürmesi, haber-i vahidle ameli onaylamak anlamına gelir denilirse bu çelişki, şöyle te'vil edilebilir: Birincisi, onun reddettiği haber-i vahid, ıstılah anlamındaki yani mütevatir derecesine ulaşamayan her haber-i vahid değil, bilakis adalet şartını taşıyan tek bir kişinin yaptığı rivayettir . Bu itibarla, İmamu'l-Haremeyn el-Cüveyni (478/1085), şöyle demiştir: 'el-Cübbai, bir kişinin haberinin kabul edilmeyeceği görüşündedir. Ona göre böyle bir haberin kabul edilebilmesi için mutlaka sayı gerekmektedir. Bu da en az, iki kişi olmasıdır.' İkincisi ise o, bu meseleyi şehadet konusunda olduğu gibi mütalaa etmektedir." el-Cübbai'nin, haber-i vahidle amel etmeye mani olduğunu ileri sürdüğü şüpheye bakıldığında aynı engelin, tevatür derecesine ulaşmadıkça, iki veya daha fazla kimsenin yaptığı rivayetlerde de mevcut olduğu görülür. Çünkü, bunların rivayetleri ancak zan ifade etmektedir.

İbn Sübki, Cemu'l-Cevami, 159, (Şerh, II, 89)

b) Burada iki zıt şeyin birleştirilmesi diye bir şey söz konusu değildir. Çünkü müçtehid, aralarındaki çelişkiden dolayı, bu haberlerden herhangi biriyle amel etmeyip birisini tercih etmesine yardımcı olacak bir delil ortaya çıkıncaya kadar beklemekle mükelleftir.

Necm, 28.

Suyuti, bu konuda şöyle demektedir: "Mu'tezile'den Ebu Ali el-Cübbai, adalet vasfını taşıyan adil bir ravinin haberini, ancak aynı nitelikte başka bir ravinin rivayetiyle onu desteklemesi veya Kitab'ın zahirine ya da diğer bir haberin zahirine muvafık düşmesiyle kabul eder. Rivayet edilen haberin Sahabe arasında şöhret bulmuş olması veya bir kısım Sahabenin onunla amel etmesi de kabulünde etkendir. Bunu, Ebu'l-Hasen el-Basri el-Mu'temed adlı eserinde kaydetmiştir. (Bkz. Suyuti, Ted-ribu-Ravl 17).

Fürua Ait Meselelerde Zanni Delillerle Amel Edilmesi, Lügatçiler ve Mealcilere Cevaplar

1) "Teabbüdi konularda haber-i vahidle amel etmek, ravinin yalan söylemesi halinde helali haram, haramı da helalleştirmeye yol açar. Zira haber-i vahid, ravinin doğruluğunda kat'iyyet ifade etmez. Bu ise her ne kadar uzak bir ihtimal de olsa, onda yalancılık olabileceğini gösterir. Bunun gerçekleştiğini farz edelim; eğer haber, haram olan bir şeyin helal olduğunu belirtiyorsa, bu durumda haramın helalleştirilmesi söz konusu olacaktır. Tersini düşünecek olsak; o zaman da bir helal, haram yapılmış olacaktır. Böyle bir şeyin olması imkansızdır. Dolayısıyla, bu neticeye götüren şey de imkansız olacaktır.

4- Ayrıca zan ile amelin haramlığını ifade eden ayetlerin, bizi muhatap aldığını kabul etmiyoruz. Çünkü ilk ayet, doğrudan Hz. Peygamber 'e hitap etmektedir. Hz. Peygamber'in , vahyi bekleyerek yakini bilgi elde etme imkanı varken, zanna tabi oluşunun haram kılmışı, yakini bilgiyi elde edebilme imkanına sahip olmayan bizler için de haramlığını icap ettirmez. Ayrıca ayette geçen "ilim"den, zannı da içine alan mutlak bir tasdik kastedilmiş olabilir. Zira zanna da ilim isminin verilmesi yaygındır. O zaman mana şöyle olur: "Bilmediğin veya şüpheye düştüğün ya da kararsız kaldığın şeyin peşine düşme." Yine: "Hakkında bilgi sahibi olmadığın şey"den maksat, "Aksi, sana malum olan şey" olabilir. Bu durumda ayet, zannı içine almaz. Çünkü sahibi, amel ettiği şeyin aksini bilmiyor; ancak vehim söz konusu olabilir. İkinci ayette ise zannın kötülenmesi, sadece bazı vakitlerde ona tabi olunduğundan dolayı değildir. Bilakis onların, her zaman zanna tabi olup hiçbir vakit ilme tabi olmamalarındandır. Bunun da yerilecek bir davranış olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Çünkü böyle bir davranışta, kat'i olarak bilinen şeyleri terk etme söz konusudur.

el-Cübbai'nin (330/941) ileri sürdüğü bu şüpheye, şu şekilde cevap vermek mümkündür: Her şeyden önce, Cemu'l-Cevami adlı eserde de nakledildiği gibi müfti ve şahidlerin beyanına dayanarak, teabbüdi konularda amel etmenin cevazına dair icma vardır. Müfti ve şahidlerin de yalan söyleme ihtimali olduğu için söz konusu icma, yukarıdaki itirazı yok eder. Bu yalanın tahakkuk ettiği farz edilecek olursa el-Cübbai'nin, burada da aynı görüşü ileri sürmesi gerekir. Fakat o, bu konuda böyle düşünmemektedir.

Peygamber mi yoksa fısk ve işret meclislerinde sarhoş sarhoş söz sarfedip şiirler söyleyen diğer Araplar mı?

'Onlar, başka şeye değil, sadece zanna tabi oluyorlar. Zan ise hak konusunda hiçbir şey ifade etmez,' buyurmuştur. Bu ayetlerdeki kınama ve yasaklama, hürmete yani zanla amelin haram olduğuna delalet etmektedir," demektedirler.

1- Bahsi edilen konu, kat'i bir konudur. Ayetler ise her ikisi de umum ifade ettiğinden zannidirler. Bu tür ayetler, tahsis edilmedikleri müddetçe, size göre de zan ifade ederler. Şayet, Hanefilerin dediği gibi umum ifade eden ayetler, tahsis edilmedikleri sürece kat'iyyet ifade eder, diyecek olursanız bu, size bir şey kazandırmaz. Zira Hanefilerin kastettiği kat'iyyet, daha genel anlamda bir kat'iyyettir. Yani ayetin, herhangi bir delilden ötürü, başka şeye ihtimali bulunmaması demektir. Söz konusu mesele ise daha özel manada bir kat'iliğe sahiptir. Yani, bir delilden kaynaklansın veya kaynaklanmasın herhangi bir ihtimale imkan vermemesidir. Bu itibarla genel manada kat'i oldukları farz olunsa bile bu iki ayet, daha özel manada kat'iyyet ifade eden bir meseleye delil getirilemez. Çünkü her an kendisine ihtimal arız olabilir, demektir. Böyle olan bir şeyle de ihtimale mahal olmayan bir mesele, kesin olarak tespit edilemez.

Önce adet davranışa ait konulardaki haberlerle, itikad v. b. konulardaki haberler arasında görülen bariz farktan dolayı, el-Cübbai'nin olmasını düşündüğü gereklilik söz konusu değildir. Çünkü itikadi konularda hata etmek, kafir olmayı ve sapıklığı doğuracağından, bu konulardaki haberlerde aranan, onun ilim ifade etmesidir. Haber-i vahid ise kat'i ilim ifade etmez. Kur'an'a gelince; onun hıfzını ve naklini gerektiren pek çok sebep mevcuttur. Yalnızca bir kişi naklettiği zaman, yalan söyleyip söylemediği kesinlikle anlaşılır; yalan yolu kesilir. Mucizesiz peygamberlik iddiası ise muhaldir. İtikat ve peygamberlere ittiba konularının dışında, her meselede, delilin kat'i olmasını aramak, son derece güç bir iştir; adeta imkansızdır. Bir de şu var: Haber-i vahidle fürua ait konularda amel etmek, mutlaka itikat v. b. konularda da onunla amel etmeyi gerektirmez. Çünkü bu meselelerde haber-i vahidle amel edilmeyeceği, akli değil, şer'i bir gerçektir. Şer'an imkansız olması, aklen de imkansız olmasını gerektirmez. Halbuki bizim üzerinde durduğumuz konu, bunun aklen de imkansız olup olmadığıdır. Rafizi ve Zahirilerin dışında, haber-i vahidle itikadi konularda amel etmenin aklen caiz olduğunu söyleyenler, bunun şer'an da mümkün olduğunu belirtiyorlar. Buna dair de pek çok delil zikrediyorlar...

Bkz, Şerhu'l-Muhtasar, II, 58; Şerku'l-Müsellem, II, 131.

Bu konuya girmeden önce, bir noktaya temas etmek istiyoruz: Tevatürün, ilim ifade ettiği noktasında, müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf mevcut değildir. Ancak nübüvveti inkar eden Brahmanlardan "Sümniyye" isminde bir taife, bu konuda muhalefet etmiş ve icmaın kesin ilim ifade etmeyeceğini ileri sürmüştür. Onların bu tavırlarının, akla karşı apaçık bir enaniyet ve haktan yüz çevirme olduğu malumdur. Bu taife, çok uzak memleketlerde ve geçmiş milletlerde türemiş bir gruptur. Bu nedenle, onların icma konusundaki muhalefetleri, onun hüccet oluşunda ve kat'iyyet ifade edişinde herhangi bir olumsuz tesir icra etmez. Çünkü bunlar, müslüman olmayan bir topluluktur. Yalnızca kitabetin ilim ifade edeceği yolundaki iddiayı çürüten bir diğer husus da işte bu tevatür hakkındaki icmadır.

el-Cübbai'nin Bu Konudaki Şüpheleri

Diğer yandan, eğer mutlaka Araplardan nakledilenlere itimat etmemiz gerekiyorsa; Allah'ın kelamını izah sadedinde söylediklerinde, Arabın en fasihi ve beliği olan Hz. Peygamber ve O'nun hidayetine tabi olan Sahabe-i Kiram, fısk ve işret meclislerinde sarhoş sarhoş söz sarf edip şiirler söyleyen diğer Araplardan çok daha itimada layıktırlar...

Bkz. Cemu'l-Cevami, 16. (Şerhu Cemu'l-Cevami, II, 93.)

Mealci arkadaşlara ilaç gibi gelecek yazım :

devamı: ?Din kat?i olmalıdır. Sünnet zannidir. Kur?an?da ise zan ve şüphe yoktur.? Eleştirisine Cevap

İsra, 36

Haber-i vahidle amelin cevazına delalet eden diğer bir husus da racih olanla amel etmenin zaruri oluşudur. Zira haber, Allah'ın hükmünü tayinde, en azından bir zan ifade eder. Kuvvetle muhtemel olan delille amel etmenin makul olduğuna ise hiçbir şekilde itiraz edilemez.

Şimdi siz hamsiyi de ayıtlanmış istersiniz:

a) Daha evvel zikrettiğimiz, müfti ve iki şahidin beyanları ile amelin meşru olduğuna dair icma, bunu da çürütür.

Allah kendilerinden razı olsun, Sahabe-i Kiram, İmam Zühri, Malik, Şafii, Ahmed, Buhari ve Müslim gibi zevat ile haklarında söylenmedik söz bırakılmayan Halef el-Ahmar gibi lügatçıları kıyas etmek mümkün müdür? Bunun gibi yalan dolanla meşhur olmuş pek çok dilci vardır. Onların dil konusundaki çabalarının tek gayesi, dünya şöhreti ve sultanlara yaltaklanıp onlara yaklaşabilme arzusudur. Nitekim onlardan herhangi birini, lafızları kendi arzusuna göre yorumlayıp iddiasını kuvvetlendirmek için bir beyit uydurarak onu İmriu'l-Kays ve benzeri şairlere isnat etmekten alıkoyacak dini edebleri ve Allah korkulan mevcut değildi. Bu nedenle, lafızların luğavi anlamlarında pek çok uydurma ve çelişki meydana gelmiştir. Evet, dinlerine ihlasla yapışıp Allah'ın rızasını kazanmak isteyen o ilk devirdeki muttaki alimlerle bu gibilerini kıyaslamak, asla mümkün değildir. Şayet bu iki grubun arasında bir mukayese yapmak ve bu iki yoldan hangisinin daha üstün olduğunu ortaya koymak doğru olsa; hiç şüphesiz, hadisçilerin metodu daha hayırlı, zanni ilmi gerektirmesi bakımından daha kuvvetli, gönüllerin yatışması bakımından daha uygun ve netice itibariyle de daha güvenilirdir.

Bu kimseler, daha sonra bu anlayışlarından hareketle, Şari'nin sünnetin yazımını yasaklamasını, O'nun tespitinde kat'iyyetin meydana gelmesini istemediği anlamına yormuşlar, bunun bir neticesi olarak da Şari'in bizzat onu delil olarak kabul ve hükümlerin tespitinde hüccet olarak kullanılmasında itibar etmediği sonucuna varmışlar ve: "Sübutun kati, olması, delilin bir şartıdır. Bu şartın meydana gelmemesini istemek, ona ihtiyaç duyan şeyin de tahakkuk etmemesini istemek demektir," demişlerdir.

3) el-Cübbai'nin bir başka şüphesi de şudur: "Eğer fürua ait meselelerde, haber-i vahidle amel etmek caiz olsaydı, aynı şekilde itikat, Kur'an'ın nakli ve mucize göstermeksizin peygamberlik iddiasını kabulde de amel etmek caiz olurdu. Halbuki bu, batıldır." Bu şüphenin cevabı da şudur:

Buna göre biz de deriz ki: Bir kimse, hüküm istinbat ederken sünnetin getirdiği şer'i mana ve Kur'an'la ilgili açıklamaları terk ederek sadece Kur'an'la netice almaya kalkışırsa; bu durumda, takip ettiği metodu ve Kur'an'ı, sırf Arap dil kaidelerine dayanarak yorumlamanın zanniliğinden kurtulamayacaktır. Zira Kur'an lafızlarının, Şari'in ıstılahlaştırdığı anlamda değil de mücerret luğavi manalarında kullandığını farz etsek bile, Arapların, lafızları manalandırırken göz önünde bulundurdukları şartlar olmadan o lafızlar, luğavi anlamlarına delalet edemeyeceklerdir. Çünkü bu şartların, o manalara delalet etmeleri, mücerret akli bir hadise değildir. Bunları, insan doğuştan bilemediği gibi sadece akılla da kestiremez. Bunlar, ancak başka birilerinin haber vermesiyle öğrenilebilir. Lafızların taşıdıkları manaların pek çoğu, bize sözlü veya yazılı, ahad yolla ulaşmıştır. Son asırlarda, meşhur veya mütevatir olan manaların ekseriyeti, ilk çıkışlarında ahad olup, nakilleri el-Esmai ve Ebu Ubeyde gibi şahıslara dayanmaktadır. Onlar, çoğu zaman bu manaları, yalan, uydurma ve fıskla meşhur olmuş, Ömer b. Ebi Rabia, Beşşar ve Ebu Nuvas gibi kimselerin şiirlerinden almışlardır.

2- Bu iki ayetin, zanla ameli iptali sahih görülse, Kur'an'ın zahiriyle amel etmenin de iptal edilmesi gerekecektir. Çünkü bu, zanla ameldir. Böyle bir şey ise icmaen batıldır. Kaldı ki biz, her iki ayetin de Kitab'ın zahirinden olduğunu söylüyoruz. Bu nedenle, Kur'an'ın zahiriyle ameli iptal ettikleri zaman, hüküm kendilerine de dönecek ve bu ayetlerle delil getirmek sahih olmayacaktır.

Yani mealcilik lügatçilik demektir.. Lügatler ise rivayetlerden toplanmıştır.. Lügatlerin dayandığı rivayetler Buhari Müslim gibi sıhah yazarlarının rivayetlerinin binde biri kadar güvenilir ve sahih değildir..

Haber-i vahidle amel konusunda el-Cübbai'nin üç şüphesi vardır:

İmam Buhari, Müslim, İmam Ahmed ve Şafii nerde Halef el-Ahmar nerde?

Diğer taraftan bir müçtehit, adil bir raviden işittiği habere içtihat eder, ravinin adil, haberinin doğru olduğuna kanaat getirirse; o takdirde, bu görüşü tasvip edenlere göre haberin içerdiği hüküm, Allah'ın kendisiyle mükellef tuttuğu hükümdür. Onlara göre bu müçtehidin içtihadına muhalif düşen bir hükmün olabileceğinden bahsedilemez. Dolayısıyla bu gibi durumlarda, helali haram, haramı helal etmek gibi bir şey söz konusu değildir. Ancak böyle düşünmeyenlere göre bir helalin veya haramın değiştirilmesi söz konusudur. Şu kadar var ki biz, zann-ı galib ve içtihaddan neş'et ettiği için böyle bir şeyin imkansız olduğunu söylemiyoruz. Ama mevcut olan hükmün, icma ile zaten onun üzerinden düşmüş olacağını söylüyoruz. Mesela, nasıl ki mükellef olan birisi, eşi zannederek yabancı bir hamınla birleşse, bu takdirde üzerinde haramlık terettüp etmez. Aynı şekilde temiz zan ile necis bir suyla abdest alınsa, abdest sahih olur. Yine bir kimse kıbleye yöneldiği zannıyla, başka bir yöne doğru namaza dursa, namaz sahih olur. Buna, bilinen türden daha pek çok misal verilebilir.

Fakat el-Cübbai (330/941), Ebu İshak (418/1027) ve İbn Furek (400/1015) gibi düşünüyor ve müstefiz haberin, nazari ilim ifade ettiği yolundaki kanaate katılıyorsa bu takdirde, söz konusu şüphenin ileri sürülemeyeceği gayet açıktır. el-Cübbai'nin bu görüşte olduğuna delalet eden diğer bir husus da Adudüddin el-Ici'nin (756/1355), onun, rivayette adedin şart olduğu konusundaki istidlallerini zikrederken: "Bilmediğin şeyin peşine düşme." v. b. ayetlere yer vermiş olmasıdır. el-Cübbai'nin bu ayet-i kerime ile istidlalde bulunması, bize, yeterli sayı bulunduğu takdirde, haber-i vahidin ona göre ilim ifade ettiği hissini vermektedir. Bununla birlikte, şöyle söylemek de mümkündür: el-Cübbai, bir ara, teabbüdi konularda, haber-i vahidle amel edilemeyeceği görüşünde olabilir. Sonradan, bu kanaatinden vazgeçerek onunla amel edileceğini belirtmiştir. Ne var ki bazıları, onun hala evvelki görüşünde devam ettiğini zannederek ilk görüşünü, bir kısmı da ikinci görüşünü nakletmiş olabilirler. Daha sonra da usul yazarları, ikisi arasındaki çelişkiyi fark etmeden her iki görüşü de bir arada zikretmişlerdir. Belki de ibn Sübki, Cemu'l-Cevami adlı eserini yazarken, en son bu kanaat kendisinde hasıl olmuş ve aklen teabbüdi konularda, haber-i vahidle amel edilip edilemeyeceğinin cevazına dair ihtilafı nakletmemiştir.

'Hakkında bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme!'

Bu anlayış ve yaklaşım sahibine şu cevapları veririz:

Evet, müslümanlar, tevatürle elde edilen bilginin nazari mi yoksa zaruri mi olduğunda ve tevatürün tahakkuku için gerekli olan şartlarda ihtilaf etmişlerdir. Ancak bu ihtilaf, söz konusu iddia sahiplerine hiçbir şey kazandırmaz. Zira müslümanlar arasında, Hz. Peygamber 'den tevatüren sabit olan bir haberle ibadette bulunulacağı, kulluk yapılacağı konusunda herhangi bir ihtilaf yoktur. Ve bu icma, yalnızca Kur'an'ın kat'i olduğunu ileri sürerek onun dışında delil bulunmadığı yolundaki iddiayı çürütüp atacaktır. Çünkü Resulullah 'tan tevatür yoluyla bize kadar nakledilen bir hayli haber mevcuttur. Haber-i vahide gelince; ravisi adil olmadığı takdirde, ne ilim ve ne de zan ifade eder. Ancak herhangi bir karine veya tariklerinin çokluğuyla desteklenecek olursa, bu ikisinden neş'et eden bir te'kid sebebiyle ilim veya en azından zan ifade eder. Eğer ravi, adalet şartını taşıyorsa, bu nitelikteki bir haberin, delil olma bakımından kıymet ifade ettiğinde icma vardır. Ancak ilim mi yoksa zan mı ifade ettiği noktasında yine ihtilaf edilmiştir. Alimlerin cumhuru, bu tür bir haberin zan ifade edeceğini, şayet ilim ifade eden bir karineyle desteklenirse, o zaman kat'i bilginin hasıl olacağını savunmuşlardır. İmam Ahmed (241/855) ise bu nitelikteki bir haberin, doğrudan ilim ifade edeceği kanaatine sahiptir. Bu mesele üzerinde, sözü daha fazla uzatmak istemiyoruz. Zann-ı galibimize göre, muhataplarımız da haber-i vahidin zan ifade ettiği konusunda bizim gibi düşünüyorlardır. Ama enaniyet damarları kabarıp da bunun herhangi bir ilim ve zan ifade etmediğini söyleyecek olurlarsa, icma onları reddedecek ve burunlarını yere sürtecektir. Yok eğer, İmam Ahmed gibi düşünüyorlarsa, bizi rahatlatmış, şüphelerini de izale etmiş olurlar.

el-Cübbai'nin bu şüphesine şu cevaplar verilebilir:

Zanni delilleri reddedenler de zanna tutunurlar, Lafızların taşıdıkları manaların pek çoğu, bize sözlü veya yazılı, ahad yolla ulaşmıştır

Sünnetin yardımı almadan Kuranı anlamaya çalışmak zanniliğin en alasıdır!

Hülasa; Kur'an, her ne kadar lafzı itibariyle kat'i olsa da sünnetin yardımı olmadan manalarını anlamak, lafızların luğavi anlamlarının tespitindeki metodun zanniliğine dayanır. Bu zannilik, -bunun zanni olduğunu kabul edersek- Allah Teala'nın murad ettiği manaları ve kullarına ihsan ettiği Kur'an'ı açıklayan sünnetin zanniliğinden daha zayıftır. Çünkü sünneti, masum olan peygamberine, bizzat Allah indirmiş ve dinlerine dört elle sarılan, ihlas sahibi, muttaki, güvenilir insanlar da onu nakledegelmişlerdir.

Bkz. Şerhu'l-Müsellem, II, 131.

Daha evvel de işaret ettiğimiz gibi bazı kimseler, delilin tesbitinde, yalnızca kitabetin kat'iyyet ifade ettiği zehabına kapılmışlardır. Bunun ne kadar yanlış olduğunu, önceki kısımlarda görmüştük.

Allah kendilerinden razı olsun, Sahabe-i Kiram, İmam Zühri, Malik, Şafii, Ahmed, Buhari ve Müslim gibi zevat ile haklarında söylenmedik söz bırakılmayan Halef el-Ahmar gibi lügatçıları kıyas etmek mümkün müdür? Bunun gibi yalan dolanla meşhur olmuş pek çok dilci vardır. Onların dil konusundaki çabalarının tek gayesi, dünya şöhreti ve sultanlara yaltaklanıp onlara yaklaşabilme arzusudur. Nitekim onlardan herhangi birini, lafızları kendi arzusuna göre yorumlayıp iddiasını kuvvetlendirmek için bir beyit uydurarak onu İmriu'l-Kays ve benzeri şairlere isnat etmekten alıkoyacak dini edebleri ve Allah korkulan mevcut değildi. Bu nedenle, lafızların luğavi anlamlarında pek çok uydurma ve çelişki meydana gelmiştir. Evet, dinlerine ihlasla yapışıp Allah'ın rızasını kazanmak isteyen o ilk devirdeki muttaki alimlerle bu gibilerini kıyaslamak, asla mümkün değildir. Şayet bu iki grubun arasında bir mukayese yapmak ve bu iki yoldan hangisinin daha üstün olduğunu ortaya koymak doğru olsa; hiç şüphesiz, hadisçilerin metodu daha hayırlı, zanni ilmi gerektirmesi bakımından daha kuvvetli, gönüllerin