O şanlı Kurtuba nerde o ilimler yatağı?

Yine Avrupa?da kütüphanenin adı bile yokken, Endülüs?te ilim tahsil edenlerin kolayca faydalanabilecekleri, fevkalade tanzim ve tertip edilmiş büyük kütüphaneler vardı. 3. Abdurrahman?ın sarayındaki kütüphanesinde 500.000 cilt eser bulunduğu ve bu büyüklükteki kütüphanelerin İspanya?da sayılarının 70?e vardığı tesbit edilmiştir. Avrupa?da ise, kütüphane te?sisi ancak l5. asırda mümkün olmuştur (4).

Avrupa?da mektep diye bir şey yokken, Endülüs?te mektebler köylere kadar yayılmıştı. Ziya Paşa bunu şöyle anlatır:

Astronomide: Ebu Abdillah Muhammed, İbni Rüşt, İbni Samh İbni Salt vb.

9- " " a. g. e.

?İçlerinde had ve hesaba gelmez nefis kitaplar ve çok kıymetli yazma nüshalarla dolu olan bilcümle kütüphaneler, esaslarından bir alamet kalmamak vechile tahrip ve bi nişan idülüp, fakat taassup eseri olarak yalnız Emevi meliklerinden 1. Abdurrahmanın?ın yaptırdığı meşhur Cami?i Kebir kiliseye tahvil kılındı.? (5).

Barbar Avrupalı?nın elinde şanlı Endülüs Medeniyeti tarihe karışırken bir bağrı yanı k Endülüs şairinin İstanbul?a geldiğinde II. Beyazıt?a takdim ettiği adeta bir imdat mağamatı olan meşhur şiiri kalıyordu.

?Yazık ki, medeniyet alemine ilk numune olan böyle bir milleti hanifeden bize vasıl olan eserler, yalnız şurada burada baykuş ve karga yuvası olmuş harap binaların duvarları ile biraz perişan evraktan ibarettir.? (1)

Bugün çan sesleri dolmakta garib Endülüs?e.

?Felaket çöktü amansız, muztarib Endülüs?e

Ne oldu sor, nerdedir Şatıbe? Ceyyan hani?

Büyük Bir Medeniyetin Acı Sonu

?... İspanya?da ise, her dört haneli köyde bir mekteb bulunduğundan, artık şehir ve kasabadakiler bu hesaba kıyas oluna. Avrupa?da ilk defa mekteb?i umumi tesis eden Kardinal Albırnuz zaten İspanyol olup, Gırnata?da terbiye görmüş ve sonradan Polonya?da bina eylediği?Sen Kalmen? mektebini orada görmüş olduğu İslam mekteblerine taklid eylemiştir.? (3)

2-M. Zekai Konrapa, Endülüs Mersiyesi Nizami Tercümesi ve EndülüsTarihine Kısa Bir Bakış.

Avrupa, kağıdı da Endülüs?ten öğrenmiştir. İspanya?da kağıt, ipek ve pamuk yerine daha ucuza keten ve kendirden imal ediliyordu. İlk kağıt fabrikası Şatıbe?de, daha sonra Belensiye ve diğer yerlerde kurulmuştu. Şatıbe kağıdı bütün Avrupa?da meşhurdu.

LİTERATÜR

Endülüs?te her dalda alimler yetişmiştir. Nankör Avrupalının Endülüs kütüphanelerini tamamen imha etmesiyle, bunlardan çoğunun ismi bilinmemekle beraber yine de bazı isimler saymak mümkündür.

Ebu Abdillah es?Sağir dokuz aylık muhasaradan sonra teslim oldu. Düşman emniyet va?detmesine rağmen, insanlığa sığmayacak zulüm ve katliamlar oldu. ?Papa?nın müsaadesiyle, Engizisyon Mahkemesi kuruldu. Hıristiyarnlığı kabul etmeyenler yakıldı; malları yağma edildi. Az zamanda İspanya?da tek bir müslüman bırakılmadı. Engizisyon Mahkemesi, 18 sene içinde 24.000?den fazla müslümana idam kararı vermişti? (7)?... Bir şehrin sadece 1481 senesi içinde erkek ve kadın, zengin veya fakir olmak üzere 2000 insanın ateşte yaktırıldığı, bütün bir milletin alevlere kurban edildiği tesbit olunmuştur. Bilhassa ilk senelerde, yani 1480?den 1489?a kadar, Engizisyon?un başı Torguemeda zamanında, bütün İspanya bir ocak gibi tütmüştü.?

8-Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi, 4. cilt

Endülüs islam Medeniyeti?nin çöküşü, Hıristiyan Avrupa?nın kıyamete kadar silinmeyecek olan bir yüz karasıdır. Zira, bu çöküş, sadece bir vatanın işgali değildir. Avrupa?daki orta çağ karanlığına ışık tutmuş bir milletin bütün değerleriyle birlikte toptan imhasıdır. İlim ve irfan yuvası Endülüs tamamen yakılıp yıkılmış; medreselerinden, mekteb lerinden, kütüphanelerindeki en küçük eserlerine kadar, geriye bir iz bırakmamasıya vahşice tarumar edilmiştir. Sekiz asır Avrupa?ya medeniyet muallimliği yapmış büyük bir millet, şanlı bir medeniyet, bir daha yeşermemesiye yok edilmiştir.

Halbuki Avrupa, Endülüs?e çok şey borçluydu. İlmi ve san?atı orada tanımıştı. Tıp, Kimya, Astronomi, Biyoloji, Coğrafya vb. ilimleri Kurtuba ve Gırnata medreselerinde tahsil eden binlerce Avrupalı talebe, bu ilimleri kendi ülkelerine aktarmışlardı. O meşhur Rönesansın, dolayısıyla bugünkü Avrupa ilim ve tekniğinin temelinde Endülüs Medeniyeti yatmaktadır. O devirde, Avrupa Endülüs için hiçbir şey ifade etmezdi ama, Endüliis Avrupa?nın herşeyi idi.

1-Ziya Paşa, Endüliis Tarihi, 2. cilt

Üçüncü Abdurrahman devrinde İspanya, dünyanın en büyük ilim ve kültür merkezi durumundaydı. Başta Kurtuba olmak üzere İşbiliye, Gırnata, Şatıbe, Belensiye ve Mürsiye birer ilim ve irfan yuvasıydı. Bir İngiliz yazarı Kurtubayı şöyle anlatır:

Tıpta: Ebul?Kasım Halef b. Abbas, ?et?Ta?ri f isimli cerrahiye ait meşhur eseri vardır. Cerrahi aletlerinin ilk mu?cididir.

Orta çağ karanlığı sadece Avrupa için söz konusudur.

Belensiye?ye gidip sor, Mürsiye?nin halini,

Acı. Gerçekten acı bir durum. Paylaşım için teşekkürler.

?Sarayları, bahçeleriyle pek güzel olan Kurtuba?nın ilim müesseseleri insanı hayrette bırakırdı. Kurtuba müderrisleri ve muallimleri, memleketlerini batının bilgi hazinesi haline getirmişlerdi. Kurtuba? ya Avrupa?nın her tarafından talebe akını olurdu. Hekimlik, Endülüs bilginlerinin buluşlarıyla?Galinos? devrinden beri ulaşamadığı yüksekliğe çıkmıştı. Astronomi, Kimya, Coğrafya, Biyoloji gibi bilgiler Kurtuba?da bütün ihtişamıyla gösteril di. Edebiyat ise, Avrupa?da hiçbir zaman bu kadar ileri gidememişti.? (2)

Ebul-Velid Muhammed İbni Rüşt; Kurtubalıdır ve?Halicetün Fi?t?tıp? isimli eseri meşhurdur.

gerçekten acı bir durum editörüm ben teşekkür ederim

3-Ziya Paşa a. g. e.

Endülüs?te İIim

Sonunda Gırnata kalmıştı. Gırnata, zalimlere teslim olmadı ve Ebu Abdillah Mu hammed Ahmer? i hüküm dar seçerek devlet oldu. Bu devlet 262 yıl yaşadı ve nihayet iki ülkenin birleşmesiyle aynı akıbete maruz kaldı. Son Gırnata hükümdarı Ebu Abdillah?is?Sağir Osmanlı ve Memluk?lulardan yardım istemişti. O zaman da Osmanlılar Memluklularla çatışmalı idiler. Zaten Osmanlı Devleti o devirde, Endülüs?ü kurtarabilecek güce henüz ulaşmamıştı. Buna rağmen 2. Beyazıt, Kemal Paşa?yı Donanmayı Hümayun?la İspanya?ya gönderdi. Fakat netice değişmedi.

Endülüs Medeniyeti Nasıl Yok Edildi?

Endülüs sadece insanı ile değil tarihi, san?at eserleriyle, ilmi eserleriyle, zengin kütüphaneleriyle, cami ve medreseleriyle beraber tarihten siliniyordu. Engizisyon Mahkemesi?nin kararıyla Gırnata?da 1.000.000 cilt kitap yakılmıştı. Kardinal Ximenes, 80 bin el yazması eseri bizzat eliyle yakmıştı (9).

?Felaket çöktü amansız, mustarip Endülüs?e

Bugün camilere haç koymuşlar, olmuş kilise,

Endülüs Alimleri

Devletler ve milletler yıkılır; geriye onların ilim ve san?at eserleri, onların yaşayışlarını, nizam ve münasebetlerini anlatan tarihleri kalır.

Kastilya Kralı bu zalimliklerini devam ettirirken, Aragon kralı da Belensiye ve Mürsiye?yi ona denk bir vahşetle işgal ediyordu.

Endülüs katili, zalim Avrupa.

Kastilya kralı Ferdinand, 1235?te Kurtuba?yı istila ettiğinde, o zaman için dünyanın en büyük şehri olan 1 milyon nüfuslu bu şehri yağmada hiçbir ölçü tanımamış, can ve mal emniyeti va?detmesine rağmen, sözünde durmayıp camileri, mekteb ve medreseleri yıktırmıştır.

Yıkıldı Sehlan, Uhud yandı garib Endülüs?e.?

Ya meşhur alimlerin yükseldiği, nam aldığı

Büyük ve şanlı bir medeniyeti insanlarıyla birlikte cahilce ve nankörce toptan imha etmiştir.

7-M. Zekai Konrapa, a. g. e.

Edebiyatta: Mağribi, İbni Baytar, İbni Haddat, İbni Ammar, İbnül?Ebras, İbni Asım vb.