Edebiyat, Sanat, Kültür Dergisi c. III, sayı: 30, İstanbul, 1992.

Moğol Hülagu?nun 1258?de Bağdat?ı işgal etmesiyle Abbasi halifeliği ortadan kalktı. Ancak 1261?de Memluk Sultanı Zahir Baybars, kendisine iltica eden bir Abbasi emirini Mısır?da kabul edip?ala?Mustansır? lakabıyla hilafet makamına oturttuğu zaman, hilafet şeklen kurtarılmış oldu. Halife, İslam toplumunun başı olarak Baybars?ın tanıma yeminini kabul edip, karşılığında ona İslam ülkelerinin ve gelecekte yeni fethedilecek yerlerin kendisine ait olan fiili hakimiyetini devretti (Holt, 1988: 227).

Ortaylı, İlber, ?19. Yüzyılda Panislamizm ve Osmanlı Hilafeti?, Türkiye Günlüğü, sayı: 31, Kasıma?Aralık, s.25a?29, Ankara, 1994.

Bir başka ihtimal de, melekler bu hususu levh-i mahfuzdan okuyarak öğenmiş olabilirler.7

Yavuz Sultan Selim?in 1517?de Mısır?ı zapt etmesi ve Mukaddes Emanetler, Mekke ve Medine?nin anahtarları ve son Abbasi halifesi ela?Mütevekkil?i İstanbul?a getirmek suretiyle hilafet Osmanlılar?a intikal etmiş oluyordu. Asrar?ın bildirdiğine göre, İstanbul?da Ayasofya ve Eyüp camiinde yapılan bir törenle halifelik Yavuz Sultan Selim?e devredilmiştir (Asrar 1983:92). Osmanlı Devleti için hilafetin asıl önemi, Mısır Memluklu Devleti?nin İslam alemindeki yerini almasıdır (İnalcık 1964:493).

Kara, İsmail, Türkiye?de İslamcılık Düşüncesi, Metinlera?Kişiler II, İstanbul, 1989.

Nitekim Osmanlı Devleti, Avrupa ve Rusya yayılmacılığına karşı hilafet temelinde Panislamizm ile mukabeleye çalışmıştır. Esasında Panislamizm teriminin ana kaynağı, Fransıza?İngiliza?Rus diplomatik yazışmalarıdır. Panislamizm?in gelişmesinde içeride ve dışarıda meydana gelen olaylar etkili olmuştur. İçeride Osmanlı Devleti?nin Kafkas ve Balkanlar?da harpler kaybetmesi üzerine yoğun bir göç dalgası başlamış, bunun üzerine ekonomik sıkıntılar da eklenince bu fikirler ortaya çıkmıştır. Dünya Müslümanları açısından ise Rusya?nın Orta Doğu?da, İngiltere?nin de Uzak Doğu?da giriştiği sömürge faaliyetleri panislamizm fikrini kuvvetlendirmiştir. Osmanlı Devleti?nin ekonomideki zaafına rağmen siyasi istiklalini kaybetmemiş, milletlerarası münasebetlerde hareket serbestisi ile siyasi teşebbüs hürriyetini korumuş tek müslüman ülke olması, dışarıda büyük ilgiyle takip edilmiş, dahası, Sultan Abdülaziz zamanında Sumatra, Java, Komere adaları sultanın halife sıfatını da kullanarak, ona uzun mektuplar yazmış, ortak cephe teklifinde bulunmuşlardır (Karpat 1987:26a?27).

Allah, Hz. Adem?i yaratmadan önce meleklerine şöyle emir vermişti:

Devlet ideolojisindeki yeri

a?a? ?Padişah? İ. A, c. IX, İstanbul, MEB Basımevi, 1964.

Emevi halifeliğine karşı özellikle Arap olmayan unsurlar tarafından büyük bir tepki ortaya çıkınca Hz. Peygamber?in amcası Abbas?ın soyundan gelen Ebu?la?Abbas, Horasanlı Ebu Müslim?in de yardımıyla hilafeti ele geçirdi. Böylece hilafet makamı, 1517?de Osmanlılar?a intikal edene kadar yaklaşık 750 yıl Abbasi halifeliği şeklinde devam etmiş ve bu süre içerisinde önce güçlü ve muktedir, sonra bu güç ve iktidarı kısmen, daha sonra da bütünüyle yitirip ismen devam eden bir hilafet müessesesi ortaya çıkmıştır.

Akgün, Seçil, Hilafetin Kaldırılması ve Laiklik (1924a?1928), 1983.

Ahmet Oğuz

Sonuç

Melekler ancak Allah?ın kendilerine öğrettiği şeyleri bilmektedirler ve Allah?ın sözünün önüne geçemezler. Çünkü Yüce Allah, ?Melekler Allah?ın sözünün önüne geçemezler?6 buyurmaktadır. Bunu da melekleri, övme yönüyle söylemiştir...

Meleklerin bu sorularını, Cenab-ı Hak, ?Her halde Ben sizin bilmeyeceğiniz şeyleri bilirim! Olayların hikmetleri sizin göreceklerinizle sınırlı değildir. Benim insanları yaratmamda öyle bir hikmetim vardır ki, o hikmet onların işleyecekleri bütün fesat ve şerlere üstün gelecektir? 9 buyurdu. Yani, ?Eşya ve ahkam, sizin malumatınıza münhasır değildir. Adem-i ilminiz, onların vücuda gelmeyeceklerine sebep olamaz. Benim, beşerin hilkati hakkında bir hikmetim vardır; o hikmetin hatırası için, fesatlarını nazara almam.?10

Sayı : 55 Ocak - Şubat - Mart 2002

Yeni kurulan Cumhuriyet hükümeti ise, bir ulusa?devlet olarak, devlet politikasında dine yer vermemiş, dış politikasında ise?Yurtta Sulh, Cihanda Sulh? prensibiyle, müdahalesizliği öne çıkardığından, hilafet müessesesine gerek görmeyip, onu ilga etmiştir.

Müslümanların tek devleti yavaş yavaş paylaşılırken, devletin sınırları dışındaki Müslüman toplulukları da bir bir sömürge haline gelmekteydi. Osmanlı Devleti?nin kaderi ile İslam dünyasının kaderi bir olmuştu. 1872?de Namık Kemal tarafından ortaya atılan bu fikir, daha sonra kuvvet bulmuş, muhtemelen İslam aleminin birçok yerlerinden çeşitli vesilelerle kendisine yapılan müracaatlar da, II. Abdulhamid?de halifelik nüfuzunu daha da etkili biçimde kullanmaya sevketmiştir. Halifelik sayesinde Afrika?nın en ücra köşelerinde hutbe halife adına okunuyor, Türkçe olarak?padişahım çok yaşa? sesleriyle camiler inliyordu. Fakat, İngilizleri en çok ürküten ve meşgul eden, Hindistan, Pakistan ve Arabistan Müslümanlarının bu konuda ortaya koyacakları tavır idi. Bu sebeple İngiltere, halifenin Kureyş?ten olması fikrini sık sık işleyerek Osmanlı halifesinin nüfuzunu kırmaya çalışıyordu (Güngör; 1987:162a?163). Osmanlı Devleti?nin ünlü hukuk adamı Cevdet Paşa, ?İktidar ve kudret sahibi olana itaat İslam?da mecburidir.? diyordu. Böylece Cevdet Paşa, bütün Müslümanları Osmanlı Devleti ve sultanına itaate çağırmış oluyor ve İslam önderliğini Kureyş kabilesi ve soyuna mal eden görüşlerin arkasında İngiltere?nin Arap kışkırtıcılığı olduğunu görerek, Osmanlı hilafetini ve iktidarını hukuken meşrulaştırıyordu (Ortaylı 1994:28). Esasen, hilafetin kuvveti içeriden çok dışarıda, özellikle Hindistan?da tesirli oluyordu. İstanbul, bu dönemde üst düzey Müslüman idarecilerin toplanma yeri haline gelmişti (Eraslan 1992). II. Wilhelm?in Şam?a ikinci defa geldiği 1898?de 300 milyonluk İslam aleminin ve halifenin dostu olduğunu ifade etmesi, boşuna değildi ve önemli bir gelişme idi (Eraslan 1992:30a?41).

İnsanın yaratılışı üzerine tartışmalar

Ahmet Cevdet Paşa, Kısasa?ı Enbiya ve Tevariha?i Hulefa, 1309, sadeleştiren, M. Muhsin Bozkurt, İstanbul.

İnsanoğlunun ilk babası, Hz. Adem?dir . Cenab-ı Hak ilk insan olarak onu yaratmış, sonra da eşi Hz. Havva?yı yaratmıştır. Daha sonra da insanları bu çiftten çoğaltmıştır. Bütün İslam alimleri bu konuda ittifak etmişlerdir.

Osmanlı hilafeti etrafındaki tartışmalar

Son zamanlarda ise, Osmanlı aydınları içinde özellikle Ali Suavi, ?Muhbir? gazetesinde yazdığı yazıyla halifeliği eleştiriyordu. Aynı fikirler, Ziya Gökalp tarafından da desteklenmekteydi (Akgün 1983:26). Anlaşılıyor ki, Osmanlı Devleti?ne rağmen Osmanlı aydınları halifeliği tartışabiliyorlardı.

?Kendi irademden, kudret ve sıfatımdan ona bazı selahiyetler vereceğim, o bana bağlanarak, bana vekil olarak yarattıklarım üzerinde birtakım kullanma yetkilerine sahip olacak, benim adıma hükümlerimi icra edecek ve yürütecek. O bu hususta asil olmayacak, kendi zatı ve şahsı adına asil olarak hükümleri icra edecek değil. Ancak benim bir vekilim, bir kalfam olacak. İradesiyle benim iradelerimi, benim emirlerimi, benim kanunlarımı tatbik etmekle emredilmiş olacak, sonra onun arkasından gelenler ve ona halef olarak aynı görevi icra edecek olanlar bulunacak. ?Sizi yeryüzünde halifeler yapan O?dur?12 sırrı belli olacak.?13

Cenab-ı Hakk?ın yaptığı işlerde mutlaka hikmetler vardır. Her şey meleklerin bilgisiyle sınırlı olmadığı gibi, bizim bilgimizle de sınırlı değildir. Allah, mutlak hayır olarak melekleri, mutlak şer olarak şeytanı ve bu ikisinden mahrum olarak da hayvanları yaratmıştır. Hikmetin bir gereği de hayır ve şerri işlemeye uygun ve kabiliyetli insanlığın yaratılmasıdır. İnsanlığın önüne konulan üç kuvveye sınır konulmamıştır. Bu kuvveler istikamette olsa, o zaman insanlar melekleri geride bırakır. Aksi takdirde hayvanlardan daha aşağı düşerler.

II. Abdülhamid?in dünya Müslümanlarını bir nokta etrafında toplama gayretlerine, başta Hindistan olmak üzere Orta Asya ve Uzak Doğu?dan olumlu cevaplar gelmiş, bu dönemde nisbeten bir birlik sergilenmiştir. II. Abdulhamid?in Japonya?ya gönderdiği Ertuğrul firkateyni, hazin akıbetine rağmen, Güney Asya Müslümanlarınca Osmanlı hilafet gücünü uluslararası düzeyde gösterme teşebbüsü olarak anlaşılmıştı. Limanlarda halk, halifeye tezahürat yapıyor, üzerinde namaz kılabilmek için gemiye tırmanmakta birbirleriyle yarışıyorlardı. Bu gezi, II. Abdulhamid?in Japonları İslam?a davet teşebbüsü olarak da yorumlanacaktır. Müslümanların sergilediği coşku, tabiatıyla İngilizleri ve diğer sömürgecileri şüphesiz endişelendiriyordu (Öke 1991:12a?13).

1922?de saltanatın kaldırılmasıyla halifelik tıpkı Mısır?da olduğu gibi siyasi yetkilerden mahrum bırakılmıştır. I. İsmet İnönü kabinesinde adalet vekili olan Seyyid Bey (Kara 1987:177) uzun bir konuşma yapmış, hilafetin artık gerekli olmadığını savunmuştur. İsmet Paşa da, ?Hilafet bizdedir? diyerek diğer İslam milletlerinin mukadderatına hükmetmeyeceklerini açıklamıştır (Öke; 1991: 118). Mustafa Kemal Paşa ise, cumhuriyetin kökleşmesi açısından meseleye bakıyor ve?hilafetin hükmetmek demek olduğunu ve bu nedenle Türkiye Cumhuriyeti?nin iç ve dış siyasetinde müdahale fırsatı yaratacağını hatırlatarak, bu fitne kapısını tümüyle kapattığını? açıklayacaktır (Öke; 1991:120a?121).

Batılı devletlerden İngiltere, Osmanlı Devleti?ni büsbütün zayıflatmak, onun maddi ve manevi nüfuzunu kırmak için, halifenin Kureyş?ten olması gerektiği tezi üzerinde ısrarla durmuştur. İngilizlerin Araplar arasında istismar ettiği konulardan biri, hiç şüphesiz hilafet meselesi idi. Müslümanların devlet başkanı olacak kişinin Kureyş soyundan gelmesinin şart olup olmadığı tartışmaları, İngiliz propagandaları yüzünden yeniden gündeme geldi. Osmanlı padişahının Kureyş?ten olmaması sebebiyle meşru halife olamayacağı ileri sürülmeye başlandı. II. Abdülhamid, buna mukabil imamet meselesi üzerinde durdu ve imamın Kureyş?ten olmasının gerekmediği hususunda yayınlar yaptırdı (Küçük 1988:220). Abdülhamid?in teşebbüsleri öyle etkili oldu ki, Pekin?de onun adına bir İslam Üniversitesi açıldı ve kapısında Türk bayrağı dalgalandı. İstanbul'dan Medine?ye kadar uzanan Hicaz demiryolu inşa edildi. Araplar arasında karşı teşebbüslerle İslam düşmanları ile mücadele edilmesi gerektiği konusu işlendi (Küçük 1988:220).

Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, c. I, İstanbul, 1990.

Yavuz, Hulusi, Osmanlı Devleti ve İslamiyet, İstanbul, 1991.

İlk olarak Hz. Ebu Bekir?in halife seçilmesiyle başlayan halifelik müessesesi, hem dünya hem de ahiret işlerinin halk tarafından düzene sokulmasını sağlayan bir uygulamadır. Halife ise, bu uygulama işinin başındaki idarecidir. İlk halife Hz. Ebu Bekir?in unvanı, Halifea?i Resulullah?tı (Arnold 1964: 148).

Mevdudi, Ebu?l A?la, Hilafet ve Saltanat, Ter. Ali Genceli, 1972.

II. Abdulhamid, Afrika?dan Çin?e kadar çobansız sürü halindeki bütün İslam dünyasını bir noktada toplamaya çalıştı; onlar da, II. Abdulhamid?in şahsında bir dayanak noktası buluyorlardı (Güngör 1987:173).

Osmanlılar, daha ilk devirlerinden itibaren hilafet konusuyla ilgilenmişler, zaman zaman?halife? tabirini yazışmalarında kullanmışlardır. I. Murad (1363a?1389)?ın Evrenos Bey?e verdiği saltanat beratında?ol vilayetler Hak sübhanehu ve teala hazretlerinindir, ondan sonra Resulünündür ondan sonra Allah sübhanehu ve teala hazretlerinin emra?i şerifiyle Resul aleyhisselamdan sonra halifesinindir? (Feridun Ahmet Bey, 1275/1:87) diyerek, hem halife unvanını kullanmış, hem de hakimiyet anlayışını yansıtmıştır.

Peki, bu nasıl olacaktı?

Kaynaklar

Gece-gündüz demeden her an ibadet eden meleklerin üstünde bir varlık nasıl olabilirdi? Kaldı ki, onlar yaratılacak insanın yeryüzünde cinlerden daha fazla fesat çıkarıp kan dökeceğini de anlamışlardı.

Hz. Ebu Bekir?i, illerin kendilerine temsilci olarak kabul ettiği Medine halkı seçmiş, onun vefat etmesinden sonra, sırayla Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali halife olmuşlardır. Bu dört halifeye İslam tarihinde?Hülefaa?i Raşidin? denmektedir. Hz. Ömer?i, Hz. Ebu Bekir tayin, halk kabul etmiş; Hz. Ömer ise kendi yerine geçecek halifeyi tayin işini, halkın da kabulü olan, son tahlilde 6 kişilik bir hey?ete havale etmiş, halk, bu heyetin seçtiğini benimsemiştir. Bu şekilde halife olan Hz. Osman?ın şehid edilmesiyle Hz. Ali, bütün Medinelilerin ve illerden gelen isyancıların tartışmasız reyini alarak hilafet makamına gelmiştir. Hz. Ali?nin halifeliği, 661 tarihinde şehid edilmesiyle sona ermiş, aynı zamanda?Hülefaa?i Raşidin? dönemi de kapanmıştır.

Bu yazı Yeni Ã?mit Dergisi internet sitesinden

Cenab-ı Hakkın müşavere şeklinde meleklerle yaptığı bu konuşma, ileride meleklerin insanoğlu ile çok fazla irtibat ve ilgilerinin bulunacağına işaret etmektedir. Daha önce işaret ettiğimiz gibi öyle de olmuştur. Meleklerin bir kısmı insanları korumakta , diğer bir kısmı amellerini kaydetmekte , bazıları da kulların kalblerine hayırlı şeyleri ilham etmekte, onlar için istiğfar ve dua etmektedirler. Cebrail, Azrail, Mikail ve İsrafil adlarındaki büyük meleklerin görevleri ise hepimizce malumdur. İşte bunlar gibi insanlarla ilişkisi olan birçok melek nev'i vardır.14

Arnold, W. ?Halife?, İ. A. cilt 5, s. 149a?151, İstanbul, 1964,

İbna?i Haldun, Mukaddime, c. I, Çev. Z. Kadiri Ugan, İstanbul, 1988.

Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul, 1980.

Hz. Ali?den sonra oğlu Hasan?a biat edildi, Hz. Hasan, yaptığı antlaşmayla Hilafeti Hz. Muaviye?ye devretti. Hz. Muaviye, ?Mü?minlerin Emiri? unvanını almış olmakla birlikte, artık o, gerek başa geliş şekli, gerek bir takım uygulamaları, gerekse oğlu Yezid?i istihlafı gibi sebeplerle, Raşid Halifeler içine dahil edilmemiştir. Hz. Resulullah , ?Benden sonra halifelik otuz senedir, sonra mülk ve saltanat olur? diye buyurmuş, zaman ve gidişat bu hadisin anlamına uygun düşmüştür (Ahmet Cevdet Paşa, 1981:478).

Melekler, Allah?ın bu emri üzerine önce şaşırdılar. Çünkü yeryüzü cinlerin elinden alındıktan sonra kendilerinin mesken ve yurt edineceklerini zannediyorlardı. Çünkü cinler, fesat çıkardıkları için yeryüzünün hakimiyetini ellerinden kaçırmışlardı. Melekler ise gece-gündüz ibadet ve taat içindeydiler. Şu duruma göre yeryüzünün şenlendirilmesine en layık, onlar görünüyordu.

Türköne, Mümtazer, Siyasi İdeoloji Olarak İslamcılığın Doğuşu, İstanbul, 1991.

Lütfi Paşa?ya göre Orta Avrupa?dan Yemen?e kadar bütün İslam diyarının fiili hükümdarı olarak Sultan Süleyman, ?Dinin bekası ve Darü?la?İslam?ın muhafazası için gerekli şartları haiz olmakla çağın imamıdır.? Bu bize, hac yollarını ve mukaddes beldeleri koruyan yüce sultan olduğu gerekçesiyle, Yavuz Selim?in, Şirvan şahına, kendisinin?yüce halifeliğini kabule ve adının Şirvan Şahı idaresi altındaki ülkelerde cum?a hutbelerinde zikredilmesine dair? davetini hatırlatmaktadır. Diğer bir deyişle, Osmanlı padişahları, a?her ikisi de Müslümanların ortak meselesi olana? İslam dünyasını savunmayı ve Mukaddes Emanetler?i korumayı kendilerine görev bildiklerinden, İslam dünyasında hakim konumda bulunmaları gerektiği inancındaydılar (İnalcık, Dergah, Eylüla?1992, s.31, sh.16). Osmanlı Devleti, son döneminde güç ve iktidarını yitirdiği için padişahlar, halife sıfatıyla Müslümanlar üzerindeki haklarını vurgulayan teorik hilafet anlayışına ağırlık vermişlerdir (İnalcık 1992:30).

Güngör, Erol, İslam?ın Bugünkü Meseleleri, İstanbul, 1987.

Osmanlılar, Edirne ve Filibe?nin fethinden sonra I. Murad hakkında?halife? kelimesini ihtiva eden ihtiram tabirleri kullanmaya başlamış, gerek Osmanlı sultanları ve bu arada gerekse çağdaş Müslüman hükümdarlar hilafet iddiasında bulunmuşlar ve bu iddiaların yalnız teb?aları tarafından değil, muharebe ettikleri başka memleketlerin hükümdarları tarafından da kabul edildiği görülmüştür (Arnold 1964:151). Fatih Sultan Mehmed de (1451a?1481), çağdaş kaynaklarda?Halife? olarak zikredilmiştir (İnalcık, 1958:70). Lütfi Paşa ise, iyiliği emreden, kötülüğü yasaklayan, fetih ve hakimiyet gücü olan, ayrıca adaletle emreden bir kimsenin halife olduğunu bildirir (Gibb; 1962:290).

Melekler, insanların yeryüzünde fesat çıkarıp kan dökeceklerini nasıl öğrenmiş olabileceklerini ise, müfessirler geniş şekilde ele alırlar. Bu konuda çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir. Özetlemek gerekirse:

?Oradaki nizamı bozacak ve yeryüzünü kana bulayacak bir mahluk mu yaratacaksın? Oysa biz sana devamlı hamd, ibadet yapıp, Sen?i tenzih etmekteyiz!..? 8

Hilafetin Osmanlılar?a gelişi, Osmanlı toplumundaki gelişme sürecini fazla etkilememiş görünmektedir. Fatih ile başlayan merkezileşme süreci Kanuni döneminde tamamlanmıştır (Ocak 1991:483). Osmanlı Devleti ve onun halifesi, dışarıda dünya Müslümanlarının en güçlü hamisi olurken, içeride ise, zaman zaman devlete karşı kaynaşmalar başgöstermiştir (Ocak; 1991:475a?483).

Feridun Ahmet Bey, Mecmuaa?i Münşeati?sa?Selatina?i Feridun Bey, c. Ia?II, İstanbul, 1275.

Osmanlılar'a kadar Hilafet kurumu, tarihsel işleyişi ve gelişimi

Lütfi Paşa, risalesinde halife seçilmek için Kureyş kabilesinden olma şartının bulunmadığını, binaenaleyh başta Kanuni Sultan Süleyman olmak üzere Osmanlı padişahlarının da birer İslam halifesi olduklarını fıkıh ve fetva kitaplarıyla ve lügatlara ve tarihi eserlere dayanarak ispat etmektedir. Lütfi Paşa, eseriyle ilgili olarak?Abbasi halifelerinden bu zamana kadar ümmetin halinin ne olduğunu ve Kureyş?ten olmayan sultanlara imam ve halife unvanları vermemizin caiz olup olmadığı hususunu beyan etmek üzere tertip ettim? demektedir. Lütfi Paşa, bazı eserleri tetkik etmiş ve Resulullah ?in, mübarek sözlerinde imam, halife, emir unvanlarına da yer verdiğini tespit etmiştir. Lütfi Paşa eserinde: ?Kim ma?rufu emr münkeri nehy ederse o, Allah?ın yeryüzündeki halifesidir.?, ?Kim emire itaat ederse bana itaat etmiş, kim de ona isyan ederse bana isyan etmiş olur.?, ?Başınızda Habeşli bir köle bile bulunsa ona itaat ediniz.? ?Zamanın imamını tanımadan ölen kimse cahiliyye ölümüyle ölmüştür.? gibi, Resulüllah?tan yapılan rivayetlere dayanmıştır (Yavuz; 1991:102.103). İmama?ı Gazali?ye göre din için dünya düzeni zorunludur. Dünya düzeni de ancak, devlet tarafından kurulabilir (Karatepe ; 1990:29).

Cenab-ı Hak, onların yerine, yeryüzünü imar edecek yeni bir varlık yaratmayı murat etmişti. İşte yaratılacak bu varlık insan nesli idi.

Meleklerin bu sorularında, asla Allah?a karşı bir itiraz manası olmadığı gibi, bu işin hikmet ve hayır gereği olduğuna dair bir şüpheleri de yoktu. Amaçları Adem?i ve neslini küçük düşürmek ve gıybet etmek de olamazdı. Belki yeryüzünde fesat çıkaracak bir varlığın oraya halife yapılmasındaki mana ve hikmeti öğrenmek istiyorlardı. Soru sormalarının da gerçek sebebi bu olsa gerektir.

Hilafetin Osmanlılar'a geçişi

Maverdi, Ebu?l Hasan, Ela?Ahkamü?sa?Sultaniye, çev: Ali Şafak, İstanbul, 1976.

Ela?Bağdadi, Abdülkahir, Usuli?da?Din, c. I, İstanbul, 1928.

Karpat, Kemal, ?Panislamizm ve II. Abdülhamid: Yanlış Bir Görüşün Düzeltilmesi?, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı: 48, İstanbul, 1987.

İslam dünyasında Hz. Peygamber ?in vefatından hemen sonra ortaya çıkan halifelik, asırlarca İslam toplumunun fikri, idari, sosyal ve siyasi gelişmesinde rol oynayan önemli bir müessese olmuş, 3 Mart 1924?de TBMM tarafından ilga edilinceye kadar bütün bir İslam toplumunun gündeminde kalmaya devam etmiştir.

İşte bu durum meleklerin meraklarını çekmişti. Bunun hikmetini öğrenmek için şöyle sordular:

Osmanlı hilafeti etrafındaki asıl tartışma konusu, halifenin Kureyş?ten olup olmaması meselesidir (Maverdi, 1972:6a?7; Mevdudi, 1972:359; Arsel, 1973:267)?in belirttiğine göre halife, Kureyş soyundan olmalıdır. İbna?i Haldun, ?devleti koruma kudreti Kureyş?te? diyerek Emevi hilafetini ve Yezid?in veliaht tayin edilmesini günün şartlarında normal sayar (İbna?i Haldun; 1988:549). Ela?Bağdadi ise, halife Kureyş soyundan olmalıdır, ancak Kureyş?ten uygun biri yoksa, başka bir milletten de olabilir demektedir (ela?Bağdadi; 1928:275).

İnalcık, Halil, ?Osmanlı Padişahı?, AÜSBFD, 12/4, Ankara, 1958.

Mısır Memluklu Devleti?nin yıkılmasından sonra hilafet Osmanlılar?a intikal etmiştir. Yavuz Sultan Selim zamanından itibaren 1774 tarihine kadar Osmanlılar, halifeliğin manevi gücünden yararlanma ihtiyacı hissetmemişlerdir. Osmanlı Devleti zayıflamaya başladıktan, özellikle II. Abdülhamid?den itibaren, devletin içindeki İslami unsurlar arasında birliği sağlamak, dışarıda büyük bir nüfusa sahip olan Müslüman toplumlardan yararlanmak ve batı devletleri sömürgeciliğine karşı İslam dünyasında umumi bir dayanışma meydana getirerek, dünya Müslümanları bir vücut halinde bir araya getirip korumak maksatlarıyla ciddi bir müessese halini almış ve önemli bir fonksiyon görmüştür.

Karal, E. Ziya, Osmanlı Tarihi, c. VIII, (Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri (1876a?1907), Ankara, TTK Basımevi, 1983.

E-Posta: <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class=" cf_email " data-cfemail="93f2fbfef6f7d3f2fbfef6f7fce9f7f6fefae1bdf0fcfe">

Ahmet ÖZDEMİR

Fransa?nın Kuzey Afrika?daki Osmanlı topraklarına saldırması, Cezayir?den sonra diğer taraflara da göz dikmesi, Rusya?nın Orta Asya?daki Müslüman hanlıkları işgal etmesi, İngiltere ve Hollanda?nın yoğun bir sömürgeleştirme faaliyeti içerisine girmesi sebebiyle gelişen olaylar, Abdülhamid?in, hem kendi devletini koruma, hem de dünya Müslümanlarının durumlarıyla ilgilenme teşebbüs ve faaliyetleri, Rusya, İngiltere ve Fransa?nın, bunu Panislamizm olarak nitelemesine yol açmıştır.

Bir rivayete göre; Yüce Allah yaratacağı bu halifenin neslinden gelen bir topluluğun, yeryüzünde fesad çıkaracaklarını ve birbirlerinin kanlarını dökeceklerini meleklere bildirmiştir. İşte bundan dolayı da melekler, ya Allah?ın kendisine isyan edeceğini bildiği bu halifenin, Allah?ın onu kendi yerine vekil olarak bırakmasından şaşırdıklarından dolayı bu sözü söylemişlerdir... Buna göre bizim; meleklerin sorusundan, Allah?ın yarattığına veya dilemesine ve isteğine itiraz etmediklerini anlamamız gerekmektedir. Onlar sadece Allah?ın yaratmak istediği bu varlığın kendisine isyan edeceğini, birbirlerinin kanlarını dökeceklerini ve yeryüzünde fesad çıkaracaklarını bildiği halde niçin yaratmak istediğinin sebeb-i hikmetinin açıklanması maksadıyla Allah?a bu soruyu sormuşlardır. Yoksa -daha önce de geçtiği üzere- başka bir maksattan dolayı değildir. Çünkü melekler, Allah?ın emirlerine karşı isyan etmezler ve onlardan, Allah?ın emrine karşı bir muhalefetin ve itirazın meydana gelmesinin düşünülmesi bile mümkün değildir.

Bu bilgi meleklere Allah ile aralarında geçen muhavere esnasında bildirilmiş olabilir. Bu takdirde onların bu bilgileri, Allah?ın talimiyle olmuştur.

04.11.2009

Cinler, bitkiler ve hayvanlar, insandan önce yaratılmış ve yeryüzünde yerleştirilmiş varlıklardı. Cinlerin görevi yeryüzünü imar etmek, diğer varlıklardan sorumlu olmak ve onlara ev sahipliği yapmaktı. Yani insandan önce dünyanın halifesi olma görevi cinlere aitti. Cenab-ı Hak, onları da?kendisini tanımaları, ibadet ve taatte bulunmaları?1 için yaratmıştı.

Bu dönemde, İslam dünyasının batı ucunda Endülüs?te Abdurrahman III de, Halife unvanını kullanmaya başlamış, kendisinden sonra gelen bütün halefleri de, bu unvanı kullanmaya devam etmişlerdir. Bağdat ve Endülüs?teki halifeler Sünni olmakla birlikte, kurucularının 909?da Mehdiye?de halife unvanını takındığı Mısır Fatımileri, Şiia?batıni idiler. Hanedanlarının Selahaddin Eyyubi tarafından ortadan kaldırılmasına kadar Abbasilerin en büyük rakipleri oldular (Kazıcı 1991: 45).

Osmanlı Klasik Siyasi Düşüncesinde Halife - Sultan Kavramı

Dış politikada hilafet (16. yy?dan Cumhuriyet?e kadar)

Karatepe, Şükrü, Osmanlı Siyasi Kurumları; ?Klasik Dönem?, İstanbul, 1990.

Sümer, Faruk, Safavi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara, 1976.

E-Posta: <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class=" cf_email " data-cfemail="a3c2cbcec6c7e3c2cbcec6c7ccd9c7c6cecad18dc0ccce">

?Hatırla ki Rabbin meleklere: Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım, dedi? 11 ayetinde geçen?halife yaratacağım? ifadesini Müfessir Elmalılı Hamdi Yazır şöyle tefsir etmiştir:

?Ben, çamurdan bir beşer yaratacağım? 3, ?Muhakkak Ben, yeryüzünde emirlerimi yerine getirip varlıklar üzerinde tasarrufta bulunacak bir halife yaratacağım.? 4?Onu iyice biçimlendirip ona Ruhumdan üfleyince hep birden, secde ediniz.? 5

?Osmanlı İmparatorluğu?nda İslam?, , Dergah

Abbasi halifeleri, bilhassa Türklerin hakim konuma gelmesinden sonra siyasi nüfuzlarını büyük ölçüde kaybetmiş olmalarına rağmen, yine de teoride İslam aleminde bilcümle salahiyet ve iktidarın kaynağı telakki ediliyordu. Bundan dolayıdır ki, fiilen müstakil vali ve hükümdarlar, kendisinden unvan ve menşur istiyorlardı. Mesela, Gazneli Mahmud, Samanilere biattan vazgeçince, Halife?den hükümdarlığının tasdikini istemişti (Arnold 1964: 150). Abbasiler, Emevilerin müessese haline getiremedikleri hilafet makamını hem müesseseleştirmişler, hem de üniversal bir devlet haline getirmişlerdir (Gibb 1956: 205).

Mustafa Zihni Paşa, İslam?da Hilafet, İstanbul, 1327.

Ama cinler, kendilerinden beklenen bu görevlerin tam zıddına hareket ettiler. Yeryüzünü imar edip şenlendirmek yerine, orada fitne ve fesat çıkardılar. Birbirlerini öldürerek zulüm yaptılar. Allah?a kulluk vazifesinden yüz çevirdiler. Bu fitne ve fesatlarında o kadar ileri gittiler ki, sonunda yaptıkları kötülükler, iyiliklerini kat kat geçti. Bunun üzerine yeryüzünün halifeliği makamından azledildiler.2

Osmanlılar'da Hilafet müessesesiAlgılanış biçimi

Öke, M. Kemal, Hilafet Hareketleri: Güney Asya Müslümanlarının İstiklal Davası ve Türk Milli Mücadelesi, Ankara, TDV Yayınları, 199.

a?a? ?Hilafetin Osmanlılar?a Geçişi İle İlgili Rivayetler?, Türk Dünyası Araştırmaları, 1983, Sayı:22, s. 91a?100.

Abbasi hilafeti, bu uzun sürede değişik engellerle karşılaşmış, zaman zaman siyasi hüviyetini kaybetmiş olsa da, güçlü manevi kimliğini muhafaza edebilmiştir. Bağdat?taki Abbasi halifesinin Şii Büveyhoğulları?nın baskısı altına girmesi sonucu Selçuklu hükümdarı Sultan Tuğrul Bey halifeyi bu baskıdan kurtarmış ve halifeden de?Rükneddin? ve?Kasıma?i Emirü?la? Mü?minin? unvanlarını almıştır. Ayrıca halife, Tuğrul Bey?e taç giydirerek, kılıç kuşatmıştır. Selçuklular, İslam halifeliğini, Abbasiler ile birlikte kendi himayelerine almış ve Türklerin İslam dünyasındaki hakimiyetleri başlamıştır. Halife, Sultan Tuğrul Bey?e gönderdiği bir mektubunda ise, yetkilerini onunla paylaştığını bildiriyordu (Turan, 1980: 280).

Ocak, A. Yaşar, ?Kanuni Sultan Süleyman Devrinde Osmanlı Resmi Düşüncesine karşı Bir Tepki Hareketi: Oğlan Şeyh İsmaila?i Maşuki?, Osmanlı Araştırmaları X, s.50a?57, 1990.

II. Abdulhamid?den sonra Osmanlı Devleti?nin işleri, İslami fikirlere pek meyli olmayan ve İlahi vahye müstenid olduğu kabul edilen bir idarenin modern meşruti hükümet usulleriyle telif edilmesinin mümkün olmayacağını gören bir zümrenin eline geçmişti. Nihayet Türkiye, Kasım 1922?de sultanlığı ilga ederek halifeyi her türlü siyasi kudretten mahrum bırakmış, Cumhuriyet?in ilanının ardından da Mart 1924?de halifelik de ilga edilmiştir (Arnold; 1964:152).

Hz. Muaviye?nin halife olmasıyla beraber, yeni bir durum ortaya çıkmıştır. Hz. Muaviye, oğlu Yezid için kendinden sonra halife olması hususunda Emevi ileri gelenlerinden biat almıştır. Böylece de halifelik makamı, bir sülalenin inhisarı altına girmiştir.

Bartold, W. İslam Medeniyeti Tarihi, , Ankara, 1940.

Asrar, Osmanlı sultanlarının Yavuz?dan itibaren 18. yüzyıla kadar hilafeti diplomaside açık biçimde niçin kullanmadıklarını şöyle açıklar. Osmanlılar, kazandıkları büyük şöhret ve şeref itibarıyla hilafetin asıl ve haklı iddiacısı olduklarını ispat etmişlerdi. Ayrıca ela?Mütevekkil?in vefatından sonra halefleri hilafetten feragat ettiler. Ve böylece bu boşluğu doldurmak, Osmanlılar?a düşmüştür. Fakat hilafet unvanı, o zamana kadar bütün özelliklerini kaybetmiş ve sadece sözde kalmış bir unvandan ibaretti. Osmanlılar?ın kudreti böyle boş bir unvana muhtaç değildi (Asrar 1972:55). Buna ilave olarak şunu söyleyebiliriz ki, Osmanlı Devleti zaten, dünya Müslümanlarının hamisi ve İslam?ın merkez gücü olarak kabul ediliyordu ve ayrıca bir diplomasi aracı olarak hilafeti kullanmaya gerek duyulmuyordu. Yani meselenin tabii bir yanı vardı.

Melekler bu kanaata insanın mahiyetine muttali olmaları sonunda varmış olabilirler. Yukarıda belirttiğimiz gibi cinler fesat çıkardıkları için yeryüzünün halifeliği ellerinden alınmıştı. Şimdi onların yerine tayin edilen insan nesli, cinlerden daha fazla fesat çıkarabilecek kabiliyette idi. Zira onlar kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye ve kuvve-i akliye sahibi idiler. Bu duygularına ise sınır konulmamıştı. Adı geçen duyguların ifrat mertebeye çıkmalarıyla fesat, zulüm ve kan dökmeler meydana gelecekti.

Yavuz Sultan Selim?den önce başgösteren İran kaynaklı Şiia?Safevi tehlikesi Yavuz?la birlikte önemli bir darbe yemişse de, Kanuni zamanında ve daha sonra da bu tehlike devam etmiş, dolayısıyla Osmanlılar Şiilik ve Batıni cereyanlarına karşı zaman zaman sert bir tavır içine girme mecburiyetinde kalmışlardır. 1517?de Mısır?ın fethinden sonra Osmanlı hükümdarlarının halife unvanını da taşımaya başlamaları, Osmanlı ülkesinde Şiia?Batini cereyanların aleyhine olarak Ehla?i Sünnet yolunun daha da kuvvetlenmesine sebep olmuştur. Bunda, İran?da Şiiliğe dayalı bir devlet kurmuş olan Şah İsmail?in, akidesini Türkçe manzum bir şekilde yazmak suretiyle Anadolu?da bulunan Türkmen kabileleri arasında yaymak istemesi ve bunda da başarı kazanması belli bir rol oynamıştır (Yurdaydın 1962:115).

Hilafet, Osmanlılar?a intikal ettiği zaman, Osmanlılar zaten güçlerinin zirvesinde idiler. Fatih döneminden itibaren Osmanlı Devleti?nin müesseseleri oturmaya başlamış, ?klasik Osmanlı idare şekli? iyice belirmiş durumdaydı. Dolayısıyla hilafetin Osmanlılar?a intikali, müesseselerin işleyişini ve yapısını hiç değiştirmemiş, sadece Padişah, hilafeti çağrıştırır unvanlar kullanmaya başlamıştır. Kanuni Sultan Süleyman, Mekke şerifine yazdığı cülus mektubunda, ?Hadima?i Beytillah ve?la?Harem unvanını kullanmış ve kendisinin, hilafetü?la?kübra makamına oturduğunu bildirmiştir (İnalcık, 1958:70).

Demek ki, insanın yaratılışı konusunda meleklerin bilmedikleri gizli bir hikmet vardı. Meleklerin yeryüzüne halife kılınmaya engel olacak insani şer ve fesatlar, o hikmetin yanında çok küçük ve önemsiz kalıyordu.

?Cenab-ı Hakk?ın ef?ali, hikmetlerden, maslahatlardan hali değildir. Öyleyse mevcudat, halkın malumatında münhasır değildir. Öyleyse melaikenin adem-i ilimleri, beşerin adem-i vücuduna delil olamaz. Ve keza, Cenab-ı Hak, hayr-ı mahz olarak melaikeyi yaratmıştır, şerr-i mahz olarak da şeytanı yaratmıştır, hayır ve şerden mahrum olarak behaim ve hayvanatı halk etmiştir. Hikmetin iktizasına göre, hayır ve şerre kadir ve cami olarak dördüncü kısmı teşkil eden beşerin yaratılması da lazımdır ki, beşerin şeheviye ve gadabiye kuvvetleri kuvve-i akliyesine münkad ve mağlup olursa, beşer, mücahedesinden dolayı melaikeye tefevvuk eder. Aksi halde, hayvanattan daha aşağı olur; çünkü özrü yoktur.? 15

Halifeliğin Kureyş?e ait olduğu, bir hadisa?i şerife dayandırılmaktadır. Fakat gerek bu hadis, gerekse onun Müslümanlarca ve Müslüman alimlerce kabul şekline bakıldığında, bunun, Hz. Peygamber dönemi ve hemen O?nu takip eden dönemde, Araplar?ın Kureyş?i öncü kabul etmesi vakıası olarak anlaşıldığı ortaya çıkmaktadır. Nitekim Kur?ana?ı Kerim de, Mekke?den ümmü?la?kura olarak bahsederken, bu gerçeği ortaya koyar. Hz. Ebu Bekir de, halife seçiminde, hilafet iddiasında bulunan Ensar?dan, yani Medineli Müslümanlardan bazılarına, Arapların ancak Kureyş etrafında toplanacakları teziyle cevap vermiştir. Dolayısıyla bu rivayetin, ilgili diğer prensiplerle birlikte ela alınması gerektiği ortadadır.

3 Mart 1924 tarihinde hilafetin ilgasından sonra İslam dünyasında bir boşluk meydana gelmiştir. Bu boşluğun doldurulması ve imkan dahilinde ise yeni bir halifenin seçilmesi çalışmaları yapılmıştır. Bu cümleden olarak kong-reler tertiplenmiş, ancak öne sürülen görüşler ittifakla kabul görmemiştir (Kazıcı 1991:60).

Osmanlı?nın hilafet nüfuzundan oldukça çekinen İngiltere, bir taraftan bunu etkisizleştirmeye çalışırken, bir taraftan da ondan yararlanma teşebbüslerine girişiyordu. Bu münasebetle, Hint Müslümanlarının kendilerine karşı isyana katılmalarının halifeyi memnun etmediği yolunda yayınlar yaptırdı (Öke 1991:12).

Osmanlı Devleti?nde hilafetin en aktif biçimde kullanılması II. Abdülhamid dönemindedir. Batılı devletler tarafından Müslüman unsurların Osmanlı aleyhine tahrik ve teşvik edilmeye başlandığı ve devletin bunlara başka yollardan yeterli karşılık verme imkanının kalmadığı zamanlardır ki, hilafet politikası Osmanlı siyasetinin başlıca unsurlarından birisi haline gelmiştir. Özellikle 19. yüzyılın, bir taraftan Rusya?nın, diğer taraftan Avrupalı devletlerin sömürgecilik ve istila mücadelelerine girdiği bir çağ olduğu düşünüldüğünde (Güngör; 1987:158a?159), böyle bir müessesenin Osmanlı Devleti adına nasıl bir güç ve Müslümanlar nezdinde dayanışma kaynağı teşkil edeceği anlaşılabilir.

Osmanlı Devleti?ne hilafetin intikal ettiği sıralarda İran?da Şii Safevi Devleti de güçlenmiş bulunuyordu. Her ne kadar Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail?e karşı ezici bir üstünlük kazanmışsa da, Anadolu?daki aşiretlerin İran?a olan sempatileri devam ediyordu (Sümer 1976:15a?42). Orta Asya?yı, Afganistan?ı tehdit eden İran, Sünni Müslümanların ortak düşmanıydı. İran Devletine büyük darbeler vuran Osmanlı Devleti, Orta Asya Müslümanlarının sempatisini kazanmıştı. Çaldıran seferinden sonra Maveraünnehir uleması, Yavuz?a?hilafet tahtının sultanı? diye hitap etmeye başlamıştı (Türköne 1994:187).

Akgündüz, 1517?den sonra Osmanlı padişahlarının, a?Sultan? unvanının yanında?Halife? ve?Halifea?i Resulillah? unvanlarını da kullanmışlardır, der. Bu sebeple de, padişahların tayin usullerinin, halifelerin tayin usulleriyle yakından ilgili olduğunu ve veliaht tayininin, ilk dört Osmanlı halifesinden sonra başladığını, Osmanlı padişahlarının hem halife hem sultan olduklarını ve bu unvanları da kullandıklarını ekler (Akgündüz, 1990:204).

Peki melekler, Allah?a, ?Yeryüzünde fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birisini mi yaratacaksın? diye nasıl soru sorabilir? Buna cevap ise: Melekler daha önceden yeryüzünde yaşayan cinlerin, birbirlerinin kanlarını döktüklerini ve yeryüzünde fesad çıkardıklarını görmüşlerdi ve bunu biliyorlardı.

Kanuni Sultan Süleyman?dan itibaren Osmanlı padişahları için?Dünya Müslümanlarının Halifesi? unvanı yerleşecektir. Selim?den sonra Osmanlı padişahlarının hükümdarlık ve devlet telakkisi, İslam dinine daha uygun hale getirilmeye çalışılmıştır. Bunda Kemal Paşazade ve Ebu?sa?Suud gibi nüfuzlu şeyh?üla?islamların büyük rolünün olduğu muhakkaktır. 1520?den sonra tahta çıkan yeni padişahlara, Hz. Peygamber?e ait hırkanın korunduğu odada biat olunurdu. Hz. Peygamber ?in hırkası, Abbasi halifeleri tarafından hilafetin en mühim alametlerinden biri olarak en önemli merasimlerde taşınırdı. Biattan sonra padişaha, ?Eyüp Sultan Türbesi?nde şeyhü?la?islam veya tanınmış bir şeyh tarafından kılıç kuşatılırdı (İnalcık, 1958 a: 71a?72). Orta Asya Türk ve Moğol geleneğinde kemer, hakimiyet ifade etmekte idi.

Memluk Sultanı Kansu Gavri?nın Mercidabık?ta, Abbasi Halifesi ela?Mütevekkil Alallah?ı da yanında bulundurması sebebiyle Halife Osmanlılar?a esir düşmüştür. Sultan onu saygıyla karşılamış, kendisine hil?at giydirmiş ve Halep?e dönmesine izin vermiştir. Osmanlı ordusunun Halep?e varmasından sonraki ilk Cumada (29 Ağustos 1516) ela?Utruç camiinde minberden Sultan I. Selim?in halife ilan edildiği bir hutbe okunmuştur. Hatip, onun ismini şimdiye kadar kullanılan bir unvan olan?Hakimü?la?Haremeyni?şa?Şerifeyn ? diye zikretmesi üzerine, bunu duyan Sultan?ın gözleri yaşarmış ve hatibi?Hadimü?la?Haremeyni?şa?Şerifeyn? diye okumaya davet etmiştir (Asrar, 1983:92). Asrar?ın bildirdiğine göre, İstanbul?da Ayasofya veya Eyüp camiinde yapılan bir törenle halifelik Yavuz Sultan Selim?e devredilmiştir (Asrar 1983:92).

Osmanlı Devleti?nin gaza ve cihad yapması, onu dünya Müslümanlarının gerçek hamisi durumuna getirmişti. Portekizliler?in Kızıldenize saldırmaları üzerine Memluklu sultanı, II. Bayezid?den yardım istemişti. Bayezid de bu isteğe olumlu cevap vermiş ve Türk gemiciler göndermiştir. Anlaşılıyor ki, Osmanlılar?ın İslam?ı müdafaa etmelerini Memluklular da kabulleniyorlardı (İnalcık 1964:69).

İşte bu, Hz. Adem?in yaratılmasından önce yeryüzünde cinlerin yaşadığını göstermektedir. Zira cinler yeryüzünde fesad çıkarmışlar ve birbirlerinin kanlarını dökmüşlerdi. Bunun üzerine Allah, Cebrail?in komutanlığında meleklerden oluşmuş bir orduyu onlara gönderdi. Melekler onlarla savaştılar, onların bir kısmını öldürdüler ve bir kısmını da denizlerdeki odalara ve dağların tepelerine sürdüler. İşte bundan dolayı meleklerin?Yeryüzünde fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birisini mi yaratacaksın? sözleri, özel bir soruya yönelik olarak gelmiştir. Buna göre bu halife, yeryüzünde yaşamış olan cinlerden önce geçen bir yol üzere midir? Yoksa onların yolu üzere midir?

Asrar, Ahmet, Kanuni Devrinde Osmanlılar?ın Dini Siyaseti ve İslam Alemi, İstanbul, 1972.

Osmanlı hilafeti etrafındaki tartışmalar, özellikle üç noktada toplanmıştır: Yavuz Sultan Selim?in hilafeti devralıp almadığı, Osmanlı sultanlarının Kureyş soyundan olmadıkları için halife/imam sayılıp sayılamayacakları, son olarak da, cumhuriyetle birlikte devlet idaresi içerisinde dini bir kuruma gerek olup olmadığı ve hilafetin sona ermesi meselesi.

18. asırdan itibaren Osmanlılar mutad Abbasi hilafet telakkisini canlandırmaya başlamışlardır. Osmanlı padişahı bütün Müslümanlar?ın tek meşru halifesi olarak gösterilmeye başlanmıştır. 18. asırda İran ile yapılan anlaşmalarda bu temayül kendini açıkça gösterir (İnalcık 1964:494). Köprülü?ye göre, büyük garp devletleri ile Osmanlı padişahları arasındaki muahedelerde, padişahın, terkettiği memleketlerdeki Müslümanlar üzerinde halife sıfatıyla ruhani bir hakkı bulunduğu 1774 tarihli Küçük Kaynarca muahedesinde kabul edilmiş, yani padişaha bütün Müslümanlar üzerinde a?Katolikler için papaya tanınmış olan haklar gibia? bir hak tanınmıştır (Barthold 1973:141). Küçük Kaynarca anlaşmasından beri Hıristiyan Avrupa, halifenin, tıpkı papanın Katoliklerin dini reisi olduğu gibi, Osmanlı sultanının tebası olsun olmasın bütün Müslümanların ruhani reisi olduğu telakkisi içine girmiştir. Daha doğrusu, bu vakıa, siyasi sahada tesirini göstermeye başlamış, bilhassa, II. Abdülhamit, halife sıfatıyla haiz bulunduğu mevkiye ehemmiyet vermiş, saltanatının başında ilan edilen Kanuna?i Esasi?de bu cihet tespit edilerek? zata?ı hazreta?i padişah hasbe?la?hilafe dina?i İslamın hamisi? (Kanuna?i Esasi, madde 4) kaydı konulmuştur (Arnold 1964:152). 1876 anayasasında, devletin dininin İslam olduğu ve padişahın adının hutbelerde anılacağı kaydı vardı (Akgün, 1983:22).

Cenab-ı Hak, meleklerin tahminlerinin aksine, yeni bir varlık yaratıp yeryüzünde onu halife yapmak istiyordu. Üstelik ona bütün meleklerin secde etmelerini de emrediyordu. Demek yaratılacak olan bu varlık kendilerinden daha üstün bir fıtratta ve mahiyette olacaktı.

Osmanlı Devleti, İran ile olan mücadelelerinde Şii İran?a karşı Sünni İslam?ı savunurken her ne kadar halifelik etkili olmuşsa da, diplomaside hilafetin çok daha açık ifade edilmeye başladığı tarih, 1774 yılıdır. Osmanlı padişahı, kaybettiği Kırım?da halife olarak tanınıyordu. Akşin?e göre bu, devlet için zararlı olmuş, Rusya?ya dini müdahale için açık kapı bırakmışsa da, Rusya?nın ve diğer Batı ülkelerinin eskiden beri siyasetlerinde dinin çok önemli bir rol oynadığı, Haçlı seferlerinin daha asırlarca önce düzenlendiği dikkate alındığında, Osmanlı Padişahı?nın mukabil bir tavır içine girdiğini söylemek çok daha gerçekçi olacaktır (Akşin 1974: 138).

Daha Kanuni zamanında Osmanlı hilafeti tartışılmış, Sadrazam Lütfi Paşa, Osmanlı hilafetini savunmak maksadıyla, Halasü?la?Ümme Fi Marifeti?la? Eimme adlı risalesinde?halife, Kureyş?ten olmalı sözünün söylendiği zamana ait olduğunu, tüm zamanlara bu sözün uygulanamayacağını belirterek, Osmanlı hilafetinin meşru olduğunu ispata çalışır (Gibb; 1962:291a?294).

İnsanoğlunun yeryüzüne halife yapılmasının hikmeti nedir?