Kimdir:

O yadırgandı burada zaten. ?Ben, buyurun kardeşim? dedim. Ayrıca Tarih-Lenk bir eleştiri kitabı filan değil. Tarih-Lenk bir ispat kitabı. Orada ben bir adama diyorsam, ?Sen bunu bir yerden almışsın?, bunu duyumlardan filan yola çıkarak değil, metinlerden yola çıkarak söylüyorum. Zannediyorum gereken tepkiyi aldı.

eyvallah dostum emegine saglık...

Ya da popülarize etmektir?

Popüler tarih on dönemde çok konuşuluyor, gündeme getiriliyor. ?Popüler tarih? ne demek?

Tarihçinin görevi yargılamak değil geçmişi anlamaktır, ?nasıl olur da bu gördüğümü anlarım, anlamlandırırım, bunu toplumla nasıl paylaşırım? meselesidir. Yoksa bilim olan tarih, bir takım atıp tutma alanı değildir. Birtakım suni tartışmaların alanı hiç değildir. Uzun yıllar suni tartışmalarla toplum oyalandı. Bu yanlıştı. 50?lere kadar giden, Ulu Hakan-Kızıl Sultan tartışması mesela. Baktığınız zaman, bir tarafta Necip Fazıl yazıyor, diğer tarafta Ahmet Emin Yalman cevap veriyor. O, 1950?lerdeki toplumun siyasi bir çatışması. Tarihle alakası yok. Abdülhamit?le hiç alakası yok. Bunun gibi tartışmalar ara ara toplumun önüne geliyor. Tarih zannedildiğinden çok daha zengin ve karmaşıktır. Tarih bir küldür, bir bütündür. Normatif bir tarih anlayışı başka. Normatif tarih anlayışındaki bir grup insan, tarihte ne olduğundan bağımsız olarak der ki, ?İstediğiniz kanıtı getirin, tarih öyle oldu ama aslında böyle olmalıydı, biz böyle olmanın tarihiyle ilgileniyoruz?. Orada yaşayanlar yaşamış, ölenler ölmüştür, sadece anlamaya çalışırız onları, olayların niye olduğunu, arkasındaki sebepleri, bazen de sebepsizliği. Her şeyin de sosyal, ekonomik, psikolojik gerekçeleri olacak değil ki. Bazen kendi günlük hayatımızda bile arka tarafını bilmediğimiz davranışlar, olaylar oluyor. Bu tarih için haydi haydi oluyor. Tarihçinin yapacağı şey, müthiş bir dürüstlük içinde bilgisinin geldiği en son noktayı başka insanlarla paylaşmaktır. Eğer spekülasyon yapıyorsa, o yaptığı spekülasyonu da paylaşmaktır.

Tarih anlatımı ve yazıcılığında temel sorun tarihsel olaylar arasındaki bilinemezlerin hikayenin kurgusunun tamamlanabilmesi için tarihçi tarafından nasıl doldurulduğudur. Tarihçi hadiselerin akışına nasıl, ne ölçüde ve ne gerekçelerle müdahale edebilir? Tarihçi kendi döneminde yaşayan bir kişi olarak ne ölçüde objektif olabilir? Tarihte sübjektivizmin rolü nedir, tarih salt bir kurgu mudur, hakikat değil ama en azından hakikate yakın tarih olabilir mi ve benzeri sorular hala sorunlarımızdır.

İktisatta?Gresham Kanunu? var. Bu kanun?kötü paranın iyi parayı kovması? gibi bir iddia ortaya atıyor. Teşbihte hata aranmaz. ?Magazinsel tarih? olarak ifade ettiğiniz popüler tarih de bilimsel tarihin önüne set çekiyor mu?

Doç. Dr. Y. Hakan Erdem, Boğaziçi ve Oxford Üniversiteleri?nde öğrenim gördü. 1993-2002 yılları arasında Boğaziçi Üniversitesi?nde öğretim üyeliği yaptı. Erdem?in yurtdışında 1996?da yayımlanmış Slavery in the Ottoman Empire and its Demise adlı çalışması, Türkiye?de, Osmanlı?da Köleliğin Sonu adıyla 2004?te yayımlandı. Kitab-ı Duvduvani, Unomastica Alla Turca ve Zaman Çöktü adlı üç romanı bulunan Y. Hakan Erdem, Tarih-Lenk (Doğan Kitap, 2008) isimli kitabın da yazarı. Erdem, halen Sabancı Üniversitesi Tarih Bölümü?nde öğretim üyesi olarak görev yapıyor.

Biraz daha öteye dayandırabiliriz. 1950?lere, 60?lara belki de daha geriye. Tarih dergileri çıkmaya başladığı zamana mesela. Hayat Tarih dergisi çıktığı zamana kadar götürmek mümkün. 50?ler filan diyebiliriz. Ama şuna katılıyorum; 80?lerden sonra yeni açılımlar oldu. 80?lerden sonra siyasi faaliyetler askıya alınıp yasaklanınca, tarih meşru bir alan haline geldi. Eskiden siyasetle ilgilenen insanlar, hatta çeşitli siyasi gruplar?biz nerede yanlış yaptık? diyerek kendilerinin muhasebesini yaparken tarihe de merak saldılar. O anlamda 80?lerde bir açılım sağlandı ama onu rahat rahat 1950?lerden, 60?lardan başlatmak, hatta daha da geriye gitmek her zaman mümkün. Bugün devam eden anlamıyla?magazin tarihi? 60?larda başlamıştır. Daha evveli de şöyle mümkün; mesela 1930?larda yazan Ahmet Refik Altınay da popüler tarih yapıyordu. Ama o benim anladığım gibi yapıyor, akademik anlamda popüler tarih yapıyor. Şimdi o adamcağız arşive girer, bütün kronikleri okur, fakat sonunda bir miktar da kurgulaştırarak malzeme sunar. Ahmet Refik Altınay iyi bir örnek. Tarihi sevdiren adam derler. Reşat Ekrem Koçu iyi bir örnek. Fakat bugünkü anlamıyla tarih dergilerinin yaygınlık kazanmasıyla popüler tarih eğilimleri ortaya çıkmıştır.

Kimi dinlesem, işine gelmeyen gerçeklerden bahseden tarihçileri yanlı tarihçi olmakla suçluyor... Birbirininiz izine kurşun sıkar oldu tarih babaları...

Tarihle alakalı bu temel ancak son derece kısaltılmış bilgilerden sonra son günlerde çok sözü edilen ancak kanaatimce popüler tarih mi, popülist tarih mi sorusunu akla getiren tarihlerden bahsedebiliriz. Bu tarz bir yazının çerçevesini genişletmemek için popüler kelimesinin köklerine ve popülizmin değişim evrelerine temas edemeyeceğiz. Ancak ve sadece akademik ve popüler olan arasındaki farktan bahsedilebilir. Popüler kelimesine anlam yüklerken genel olarak tarihin bizzat kendisi ile tarih yazarı ve içinde bulunduğu zaman/mekan açıları esas alınmaktadır. Birincisinde popüler tarihe, bizzat tarihteki sıradan insanların tarihi olarak anlam verilmektedir, yani tarihin konusunu daha ziyade bireyler ve halk oluşturmaktadır. Tarih yazarı açısından bakıldığında eğer tarih yazarı tarihi kurguyu geniş halk kitlelerine duyurmak amacıyla yapıyorsa buna da popüler tarih anlamı verilmektedir. Yalnız Türkiye'de elbette kesin sınırlarla olmamakla birlikte popüler tarih denildiğinde akla gelen halkın okuyup anlayabileceği ve belki bir açıdan pragmatist tarih anlaşılmaktadır. Bu yazıda popüler tarihe yüklenen anlam da budur. O halde, niçin tarih popülerleştirilme çabası içinde ele alınmaktadır? Sorunun cevabı bizzat akademik tarih yazımının niteliklerinde görülebilir. Akademik tarih yazımının evrenselleşmiş belirli usulleri bulunmaktadır. Her bilim şubesinin kendine has bir de terminolojisi vardır ki meslekten olmayanların çoğunlukla anlaması mümkün değildir. Yine ideal anlamda akademik tarih yazımında kurgu bir tek motive edici ana unsura bağlanamaz. "Şimdi, yaşanılan an" tarih yazarı için esas olamaz. Yani yaygın akımlar dikkatle eleştirilir. Mesela rönesans ve reform devirleri üzerine çalışan, düşünen bir tarihçi, Ortaçağ?ın karanlık çağlar olduğu genel yargısından uzak durmak zorundadır. Onun için çağların karanlık veya aydınlık olması gibi bir hissediş olmamalıdır. Son olarak denilebilir ki?Geçmişte kalanlar hep geridedir ve şu an hep ileridedir? çizgisel bakış açısı bile onu yanıltabilir. Burada kastettiğimiz tarihsel yöntemin akademik tarihçilikte çok katı kurallarının bulunmasıdır. Zaten popüler tarihlerin sorgulanması onların belge ve kaynakları kullanmayışları değil, kullanıştaki yöntemlerine dairdir. İşte "gerçek" akademik tarihçilerin ve belki genel olarak akademisyenlerin ortak sıkıntısı, yazdıkları eserlerde bahsedilen bilimsel şartlara riayet etmek için fazla sayıda dipnotlara, herkesin anlayamayacağı zorunlu terminolojilere başvurmaları ve kurgularının kimi zaman güncel olma imkanının bulunmayışı gibi sebeplerin hitap ettikleri kitleyi azalttığıdır. Bununla birlikte bilim olarak tarih alanında popüler tarih yazıcılığı diye bir tarz hoş görülmez. Özellikle de popüler tarih, daha geniş bir kitleye hitap edebilmek gayretiyle kurgusu, hadiselerin seçimi mevcut şartlara göre düzenlenen anlatı olarak algılanıyorsa denilebilir ki bu tarz anlatının tarih biliminde yeri yoktur. Yalnız tarih anlatımı hakkını elbette tarih bilimi ve akademik tarihçilere münhasır kılmak da mümkün değildir.

Burada asıl sorgulanması gereken konu bazı tarihçilerin?popüler tarih mi, popülist tarih mi? ayrımına düşmeleridir. Popüler tarih popüler olmak için yazılmaz ve belli ilkeleri vardır. Yani bilimdışı değildir. Ancak popülistler tarafından yazılan tarihin bilimsel ilkeleri olamaz. Çünkü bu tarz tarihi yapanlar kendilerini veya savundukları fikirleri maksatlı ve belki biraz da hileli şekilde popüler kılmayı hedeflemektedir. Bu tarz popülizmde toplumsal, siyasal ve medyatik dayatmaları, formları, program paketlerini bilim dışı dahi olsa bilimsel gösterme gayretine düşen ve belki bir kez buna kendini kaptıran kişilerin artık bilimsel ilkelerini muhafaza etmesi herhalde pek zordur.

KÖTÜ TARİHÇİLİK BEDEL ÖDETİR

eyvallah dostum...

halil hoca, amerikadan bir üniverstede hayatının son demlerinde nostalji yaşıyor..

Birkaç güzel geriye dönüş oldu. Halen mesaj geliyor, yüzde 97-98 oranında olumlu tepkiler geliyor, ben de umuda kapıldım. Dedim ki; ?bu toplumda halen aklı başında bir kesim, bir damar var. İdeolojinin esiri olmamış, paradigmatik körlüklere saplanmamış, hani bakıp görmeyen bir grup adamlar var, onlara saplanmamış. Demek ki bir yerlere ulaştık, söyleyebildik?. Çeşitli üniversitelerde ders kitabı olarak okutulduğunu biliyorum. Sonuç olarak ben üzerime düşeni yaptım, kitap da üzerine düşeni yaptı gibi geliyor bana.

MAGAZİN TARİH CİDDİ ARAŞTIRMALARIN ÖNÜNÜ KESİYOR

Ne tür tepkiler, geri dönüşler oldu?

Tarih yazıcılığında üçüncü tarz araştırıcı tarih yazımıdır ki, bugün tarihçilerin pek çoğu bu tarzı benimsemiştir. Bu tip tarih yazıcılığında insanlık evrensel bir kültür çerçevesi içinde ele alınır. Yani din ve millilik unsurları tarihçi üzerinde etkili olmamalıdır. Toplumsal olaylar daimi bir oluş içindedir, tarih tekerrür edemez. Her hadise birçok başka hadise ile ilişkili olabilir. Toplumsal olaylarda bütün kurumların etkileri eşit şekilde araştırılır. Yani iktisadi, dini, sosyal, maddi ve sair bütün sebepleri ile bir hadise veya hadiseler bütünü değerlendirilir.

Pragmatik tarih yazıcılığı ise geçmişte yaşanılan iyi ve kötü olaylardan ibret alarak toplumu eğitmek amacıyla ortaya çıkmıştır. Nitekim öğretici, faydalandırıcı bir tarih yazma tarzıdır. İnsani olaylardan günün şartlarına uygun biçimde dersler çıkaran yorumlar içerir. Grek tarihçi Thukidides "istoria" sözcüğünden rivayetçi tarihten bir adım daha ötede geçmişte kalan insani, toplumsal olayları sadece kaydetme değil yorumlama ve değerlendirme faaliyetini anlamaktadır. Peleponnes Savaşları?nı anlattığı eseri tarihçiliğe dair teorik bilgiler de içermektedir ki, pragmatik tarz tarihçiliğin ilk örneği sayılmaktadır. Kendisi hem savaşları hem de Atina'nın savaş neticesinde vahim durumunu gördüğünden bunun sebeplerini belirtmiş ve Atina'nın yeniden imarı için öneriler sunmuştur.

Tarihin günlük hayata konu olduğu günden bu yana, popüler tarih kavramını kullanmaya başladık. Akademik tarih-bilimsel tarih ayrımını her zaman aklımızın bir köşesinde tuttuğumuz için tarihin bu şekilde anlatılmasını popüler tarih olarak ifade ettik. Akademyanın kuralları içinde yazılan bir tarih değil, daha geniş kitlelerin ulaşıp anlayabileceği bir tarihi kastediyoruz popüler tarih derken. Fakat ben, popüler tarih-akademik tarih ayrımına çok da değer atfetmiyorum. Tarih tarihtir, bunu düzgün yapmak vardır, yapmamak vardır. Popüler tarihten?Dediklerinin doğru olmasına hassasiyet göstermesen de olur. Aklına ne gelirse söyle, zaten bunu, okuyacak adamlar da değerlendiremez? durumu anlaşılıyorsa bu hoş bir şey değil. Eğer buysa popüler tarih, ben onu popüler tarih olarak bile saymıyorum. O bir magazin tarih, bir tarih show. Bence popüler tarih, daha önce bir akademik camia için yapılan çalışmayı biraz okumasını kolaylaştırarak kitleye sunmaktır, popülerleştirmektir.

Tarih toplum için önemlidir, ancak burada Nietzsche'nin de Tarihin Yaşam Üzerine Yararı ve Zararı?nın başlangıcına koyarak esas aldığı Goethe'nin "Etkinliğimi çoğaltmaksızın ya da doğruca yaşamıma mal olmaksızın bana öylece öğretilmiş olan her şeyden nefret ediyorum" sözlerini hatırlamak gerekiyor.

Sehven olan hataları koymamaya gayret ettim. Metodolojim hata yapan bir insanın hatasının üzerine atlamamak oldu. Sehven hatadan kimse uzak, ari değil. Böyle tutarlı seri halinde hata varsa, yani yüzlerce hata yapıyorsa ve dikkatsizse, verilerini kontrol etmiyorsa, onları yapılan hatalar olarak dikkate aldım. Yoksa büyük tarihçilerimizin de, rahmetli olmuşların da çok büyük hataları var. Öyle biliyorlar, öyle kalmış akıllarında, onların üzerine gitmedim. Hepimizin yapabileceği türden hatalarla ilgilenmedim. Tutarlı olarak dikkatsizlik varsa tabii. Bazıları kasıtlı çarpıtmalar olabilir. Mesela adamın kitabı çalıntı. Adamın kitabı çalıntıyken, ?kardeş bir de şurada bir hata var? demek, çalıntı bir ceketle dolaşan birine, ?ceketin ütüsüz? demek gibi bir şey. Ceketin kendisi çalıntı çünkü. Ceketin kendisi çalıntıyken şurası ütüsüz, şurası kırışık denir mi? Dolayısıyla orada olan şeyler çok masumane. Mesela transkripsiyon hataları masumdur nispeten. Çünkü Osmanlıca değişik şekillerde okunulabilir. Tak kelimesini tok diye okuyabilirsiniz. Yapılan iş oldukça ihtiva etmeli bir konuyu, kendisine konu edindiği bir şeyi. Hele ki kitap yazıyorsanız, kitap böyle iki tane fikir ile bir tane konuyu çekip çevirerek yazılmaz. Kapsayıcı olur ve çok şey yazarsınız, tartışırsınız. Öyle olduğu için kapsayıcılık adına basit transkripsiyon hatalarından aldım, intihalden yola çıktım, intihali bile boş verin, metin uyduranlara kadar geldim. Oturuyorsunuz mesela, Sultan Abdülhamit Han adına anı uyduruyorsunuz. Olmayan bir hanzade sultan adına? Ben bunların adını soyadını her şeyini verdim. Öyle birkaç gün içinde yapmadım bunu. Toplumda birazcık yadırgandı?

Pragmatik tarihçilik toplumların gelişmesi ve ilerlemesi için tarihi yorumlama gibi bir maksatla yazılmaktadır. Dolayısıyla her ne kadar yanlış bilgiler içermese de bu tarz tarihlerin özellikle milliyet söz konusu olduğunda kötü hadiseleri görmezden gelerek sadece iyi hadiseleri seçmesi eksik tarafıdır. Eksik taraflarından diğeri de tarihin sadece büyük adamların ve yüceltilmiş kurumların etrafında şekillendirilmesidir.

Tarih ve Toplum, Popüler Tarih gibi dergilerin ortaya çıkması da bu süreci hızlandırdı galiba?

Tarihin popüler olup olmamasına dair bir yazının herkesin okuyabileceği tarzda hazırlanan bir dergide yer alması ile medyanın yönlendirdiği ve belki medyanın da yönlendirildiği bir sanal dünya anlayışına dahil olmakla, bilimsel olandan ve hakikatten uzaklaşmak olarak sorgulanabileceği kaygılandırıcıdır. Ancak kaygılarımızı bir kenara bırakmanın yolu saklanmak değil, bilgilerimizi paylaşmak ve sonuçlarını görmektir. Yazının başlangıcında nispeten uzun sayılabilecek bir giriş olması bu sebepledir.

Tarih, ilmi bir metodoloji içerisinde yapılıyor. Popüler tarihle?sizin ifadenizle magazinsel tarihle? uğraşan kişiler tarihi bu şekilde toplumun önüne koyarak sevdirdiklerini iddia ediyorlar. Topluma tarihi sevdireceğiz derken tarih ilminin ayaklar altına alındığı konuşuluyor. Bu konuda düşünceleriniz nelerdir?

Ediyorum, etmeye çalışıyorum, sıkılıyorum, bırakıyorum.

tarihi yeniden yazmak lazımda dostum, kör düğüm dedik ya, bilende yazıyor, bilmeyende...

bilimsel kaynaklı dipnotlu olmadan yazılan tarih, tarih olmaktan çıkıyor, hikayecei tarihe-masallara -rivayetlere dönüyor..

Popüler tarih popüler olmak için yazılmaz. Onun da belirli ilkeleri vardır. Yani bilimdışı değildir. Ancak popülistler tarafından yazılan tarihin bilimsel ilkeleri olamaz. O halde popüler tarihi popülist olandan ayırıp bilimsel kılacak kıstaslar nelerdir?

Ancak daha da önemlisi akademik olarak kabul görmüş ve doğruluğu eleştirilmiş hadiseleri, tekrar bilim adamlarınca tartışılıp çoğunlukça kabul edilmeden doğrudan toplumun, meslekten olmayanların huzurunda tartışmaya açmak zihinleri karıştırmakta ve en önemlisi de insan hayatını bilinçaltlarına belirsizlik ve güvensizliği yayarak kaosa sürüklemektedir.

Ahmet Hamdi Tanpınar, tarih bilimine dair?Bu tarihin de nasibi bu. Bilmeyen açıklamaya kalkar, bilen susar. Hiç matematik bilmeyenin matematikten bahsettiğini görmedim. Talihsiz bir bilgi dalı olsa gerek? yorumunda bulunur. Gerçekten de son dönemde bilen bilmeyen herkes tarih konuşuyor, tarih yazıyor. Hemen her televizyon kanalı tarih sohbetlerine, her gazete tarihçi yazarlara yer veriyor. Ne var ki, bu?tarihçi/yorumcu/anlatıcı?lar her zaman bir?tarihçi titizliği?yle yaklaşmıyorlar geçmişe. Bu yüzden tarihin gündeme gelmesi sevindirici olsa da, magazine dönük ve ciddiyetten uzak tavırlar rahatsız edici. Tarihi, tarihçiyi ve gündeme çıkarılan sözkonusu?magazinsel tarih?i, Tarih-Lenk isimli çarpıcı eseriyle tartışmalara sebep olan, Sabancı Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Y. Hakan Erdem?le değerlendirdik.

Evet. Bunu isterse yazarın kendisi yapar, isterse başkası. Sorumluluğu çok daha ağırdır akademik tarihte yazmanın. Ama popüler tarihte referans vermezsiniz, kaynağınızı göstermezsiniz. Kaynaklarını irdeleyip tartışmazsınız. O vardığınız sonuca nasıl ulaştığınızı akademik bir yayında uzun uzun kaynaklarınızı iç tenkit, dış tenkit yaparak meslektaşlarınız için yaparsınız. Ama meslekten olmayan çok daha geniş bir kitleyi çok ilgilendirmeyeceğini düşünüyorsanız uzun uzun kaynaklarınızı tartışmazsınız. Bu açıdan bakıldığında popüler tarih de çok sorumluluk gerektirir. Referansınız yoktur ama söylediğiniz şeyden sorumlusunuzdur. Daha geniş kitleye anlattığınız için sorumluluk sizin sırtınızdadır. Yani popüler tarih, ağzına geleni söyleme alanı değildir.

Tarih ilkçağlardan beri insanın yapıp etmelerinin toplamı olarak günlük dilde aynı anlama gelmek üzere kullanılmaktadır. Ancak tarih yazımı ve tarih tasarımları söz konusu olduğunda ihtilaflar ortaya çıkar. Nitekim tarih felsefesinin ilk konusu da dünya tarihinin genel olarak anlamını sorgulayan felsefi sistemlerdir. İkinci konusunu ise hem tarihsel olanın, hem de bir bilim olarak tarihin bilgisel değeri ve yöntemlerinin sorgulanmasına dair görüşler oluşturmaktadır.

Fakat ezber bozan, cesur bir çalışma olduğu da ifade edildi.

Bu programlar ne kadar sağlıklı?

Popülist mi, popüler mi?

Y. Hakan Erdem: Popüler tarih, ağzına geleni söyleme alanı değildir

Bu durum halihazırda çıkmazda olan ülkeyi daha da çıkmaza sokuyor diye düşünüyorum... Çünkü mevcut sorunların birçoğu tarih kaynaklı sorunlardır...

H. Nejdet ERTUĞ

Günümüzde de Ermeni meselesi, Kürt meselesi gibi derin bir tarihi geçmişi olan sorunlar akşamdan sabaha olmuş şeyler gibi konuşuluyor?

"herkesin herşeyi bildigini sandıgı yerde, hiç kimse bir şey bilmiyor demektir" vesselam... Allaha emanet...

Tarihçilerin?özellikle Türkiye'deki tarihçilerin? tarih metodu ile alakalı kitaplarında derlediği şekliyle felsefi görüşlerin etkilerine göre teokratik, pozitivist, materyalist, idealist, hümanist, sezgici gibi tarih telakkileri bulunmaktadır. Tarih yazma tarzları da rivayetçi, pragmatik, araştırıcı tarih olarak sınıflanabilir.

Tarihçiler çok tuhaflaştı son zamanlarda...

Buraya kadar söz konusu edilenler en genel hatlarıyla tarih ve tarih yazıcılığı üzerine özet bilgilerdir. Ancak tarih yazıcılığının ayrıca?hikayeci? ve analitik veya yapısalcı olmak üzere iki esas altında incelenebileceğini de belirtmek gerekir. Burada?hikayeci? kelimesinden kasıt elbette salt bir edebi tür olarak hikaye değildir. Dolayısıyla maalesef bazı kişilerin karıştırdığı gibi hikayeci tarih uydurma tarih değildir. Nitekim hikayeci tarihin İngilizcedeki karşılığının "story" değil, ?narrative? olmasına dikkat edilmelidir. Hikayeci tarih bir tek belirleyici kurguya odaklanır. Kişileri çevreleyen şartlardan ziyade kişilerin eylemleri anlatılır ve analizden çok tasvirlere yer verilir. Ancak bu iki tarzın birbirinden kesin çizgilerle ayrılması mümkün değildir. Anlatı analitik, tahlili bir tarih yazımının/kurgusunun da başlıca öğelerindendir.

Mesela televizyon programları var tarihle ilgili. Takip ediyorsunuzdur?

Tarih, 1980?lere kadar çeşitli siyasi kaygılarla belli kalıplar içinde tutuldu. Detaylara çok fazla inilmedi. 1980?lerden sonra tarihin biraz daha geniş kitlelerin algılayacağı şekilde tartışılması gündeme geldi. Türkiye?de popüler tarihin başlangıcını nereye dayandırabiliriz?

Tarihçileri barışık olmayan bir ülke barışı ancak ve ancak rüyasında görür.. Aç tavuğun buğday ambarı rüyası gibi...

Ne tuhaftır değil mi? Devlet ajandaya alıyor bunları, gündeme alıyor çözmek için. Dışişleri Bakanı Davutoğlu, ?Komşularla sıfır problem? diye bir kavram ortaya attı, teorik olarak doğrudur. Sen nasıl ki apartman komşunla, kapı komşunla iyi geçinirsen, komşu ülkenle de geçinebilirsin. Öyle tarihte, diplomaside sürekli düşmanlıklar, sürekli dostluklar filan yoktur. İşte görüyorsunuz, 1989 yılında yerin dibine soktuğumuz Bulgaristan?la ilişkilerimiz düzelmiş vaziyette. Devletlerin?meseleleri? olur. Sokaktaki insanın, tek başına vatandaşın Ermeni meselesi, Kürt meselesi filan olmaz. Devlet çözmek istedikçe, gündeme getirdikçe biz de konuşuyoruz. Tabandan gelen bir bilgi yayma ve genişletme çabamız yok bizim. Ne söyleniyorsa onu tartışıyoruz. Devlet Kürt meselesi diyor, bütün ülke Kürt meselesini konuşuyor. Onu da çok sathi olarak tartışıyoruz. Bilgimizi genişletmek yolunda ciddi bir çaba içinde değiliz. Moda olan konuları tartışıyoruz, ondan sonra bir sünger çekiliyor. Bu tabii ki okullarda okutulan tarihin, hepimizin tarih algısını, geçmiş algısını ne kadar bozduğunu da gösteriyor. Kısıtlı konular tartışıyoruz. Ne verilirse onu konuşuyoruz. Kalkıp eskiden kalma böyle birtakım çevirdiğimiz laflar var, çok fazla da aşmak için bir şey yapmıyoruz. Çünkü ne bileyim, bir hastane kötü olsa, doktorlar kötü olsa oraya gitmezsiniz. Tarihçiler kötü olduğu zaman öyle görünürde hemen gözükmüyor sonuçları. Kötü tarih üretirseniz, yalan tarih, bozuk tarih, çarpık tarih üretirseniz, bugün bedelini ödemiyorsanız, 30-40 sene sonra ödersiniz. Kopyayla sınıf geçip, çürük köprü yapıp insanların ölümüne neden olan bir mühendis ne kadar zarar verirse, siz de beş beterini yaparsınız. Bunu görmüyoruz belki biz. Kötü tarihçinin kötü tarihçiliğinin sonuçlarını böyle hemen gözümüzle göremediğimiz için?ne var bunda, konuşuyor işte adam? diyoruz.

Tarih-Lenk kitabınızda Türkiye?de?tarihçi? sıfatıyla bir şeyler yazan insanların kitaplarındaki hataları çok açık bir şekilde ortaya koydunuz. Bu hatalar sehven mi yapılıyor yoksa kasten mi?

İbrahim BARAN / SÖYLEŞİ

SİYASİ YASAKLAR TARİHE YÖNELTTİ

Tarih insanın bizzat kendi eylemlerinden, tecrübelerinden oluşan olaylar bütünü olarak, menfi veya müspet göz ardı edemeyeceği bir olgudur. İnsan?zaman?la sınırlandırılmış bir varlıktır. Geçmiş, şimdi ve gelecek bu sebeple bir arada ve birbirine bağlı kavramlar olarak sorgulanır veya herhangi bir hadise özellikle determinist yaklaşımın baskınlığı sebebiyle yine bu kavramlara göre şekillendirilir. Kısaca kurgunun bizzat kendisi çoğunlukla tarihsellikle alakalıdır.

UZUN YILLAR SUNİ TARTIŞMALARLA OYALANDIK

Rivayetçi, pragmatik ve araştırıcı tarih

çözümse kör kuyu gibi vesselam...

bilim yapmaktan ziyade, bilimi oyuncaklaştıryorlar.

Tarihsel eleştiri açısından bakıldığında popüler tarihlerin hangi biçimlerde ortaya çıkabileceğini görmek önemlidir. Nitekim popüler tarihlerin farklı biçimlendirmeleri bulunmaktadır. Bu içeriklerin artırılması mümkün olmakla birlikte temel olarak üç kısımda incelenebilir. Mesela ilki tabandan gelen tarih bilme isteklerini karşılamak üzere düşünmek, tartışmak ve yazmaktır. İkincisi yine tabandan gelen tarih bilme isteklerinin karşılanması sırasında bilgilerin içsel mesajının tabanın isteklerine göre kurgulanmasıdır. Üçüncü olarak popüler tarih tabandan gelmeyen ama salt biçimlendirme amacıyla kendiliğinden gelişmiş gibi görünen ilgi çekici konularla ve genel bir tezin kabulü ile tabanın bilinçaltlarına yüklenmesini içerebilir.

Kesinlikle set çekiyor, doğrudur. Birçok tarihçi var Türkiye?de. Aslında Türkiye?nin tarihçilik birikimi çok üst seviyede. Yetişmiş, meslekten birçok tarihçi var. Gençler doktora tezi yazıyorlar, araştırma yapıyorlar, arşivlerde dirsek çürütüyorlar. Harika monograflar çıkıyor. Gidip kitapçıları dolaşırsanız, birçok yeni konu olduğunu görürsünüz. Bunları bir külliyat halinde basan yayınevleri var. Size on tane düzgün yayınevi sayabilirim ki, çok güzel tarih malzemesi basıyorlar. Bunların çoğu da doktora tezidir, hatta bazıları master tezidir. Şimdi bu ülkenin bu kadar güzel bir tarih birikimi varken, bunlara teğet geçen, bu birikimi hiç görmeyen başka bir dünya da var. Bahsettiğim güzel kitaplar, güzel monograflar filan beş yüz satıyor, bin satıyor. Yani ulaşmıyor kitleye, kimse reklamını yapmıyor, üzerine kimse konuşmuyor, böylece bu birikim bir köşede kaybolup gidiyor. Öte yandan da tarihçilik formasyonu almamış, tarih okumamış?yakın bir disiplin okumuş olabilir ama tarih okumamış? hobi olarak yazan fakat kendini dev aynasında gören?tarihçiler? var. Bazıları açık açık diyorlar ki, ?ben tarihçi değilim, endüstri mühendisiyim, ama bunu da hobi olarak yapıyorum?; onları tenzih ederim. Ama bir şekilde kendini toplumun tarih hocası tayin etmiş ve tarih metodolojisi nedir, eleştiri nasıl yapılır, doğru kaynağa nasıl ulaşılır bundan bihaber bir dolu adam var. Zannederim bunlar hem toplumun tarih algısını değiştiriyorlar, hem gerçek tarihçilerin önünü kesiyorlar, hem de hakikaten piyasadan itiyorlar. Düzgün bir yayıncıya gittiğiniz zaman o yayınları görüyorsunuz. Ama onların kitleselleşmesini, topluma ulaşmasını engelliyorlar. Çok mu zor bir dille yazılmış diye bakıyorum, hayır. Bunların hepsini ortalama üniversite tahsili görmüş insanlar?ki, Türkiye?de artık çok insan var böyle? rahatlıkla okuyabilir. Adam oturmuş, Osmanlı?ya sığınan mülteciler üzerine bir çalışma yapmış. Beri tarafta diğeri?Ben şimdi bunu niye okuyayım ki? diyor. Ama konu şöyle olsaydı; ?Osmanlı?ya sığınan dönmeler ülke içinde nerelere geldi?, bu tonda yazılmış olsaydı, o zaman okurdu insanlar. İşte bu tonda yazılmış eserler maalesef ciddi araştırmaların önünü kesiyor.

tam bir tarih tartışması yapılabilir...

popüler tarih, gerçekçi reel tarih sorunu...

Tartışmalı konular topluma ne kazandırır?

Olmalı mı? Evet, olmalı. Belki böyle yapıla yapıla bir gün bu kısırdöngüleri de aşarız. Ben sıkılıyorum. Tarihçi olarak bana cazip gelmiyor. Mesela?Osmanlılar içki içer miydi, içmez miydi? tartışması hiç cazip gelmiyor bana. Bunun mantığını görmüyorum. Tarih bu kadar sıkıcı bir alan değil. Tarih insanı çok şaşırtır, sürprizlerle doludur. Sonra çok daha zengindir. Nasıl zengindir? Birtakım iyi tarihçiler bulur, yazar, o zaman görür toplum ne kadar zengin olduğunu. Hiç duyulmayan sesler duyulur, o zaman toplum da görür, diğer tarihçiler de. Proforma temalar var. Mesela?Efendim, 1. Dünya Savaşı?nda Araplar bizi sırttan hançerledi?. Öyle mi? Araştırma mı yaptınız? Arap kamuoyuna 1. Dünya Savaşı sırasında kamuoyu yoklaması mı yaptırmıştınız kimin ne düşündüğünü bulmak için? Bu devasa bir konudur, bu kadar yüzeysel bakamayız. Mekke Şerifi ayaklanırken, Mısır olduğu gibi Osmanlı taraftarıdır. Mısır basınının savaş sırasında ne kadar Osmanlı taraftarı olduğunu öğrenmek için incelemek lazım. Bütün Suriye, Irak, Filistin 1918?e kadar Osmanlı yanında yer almıştır. O halde hangi Araplar bizi sırtımızdan hançerledi? Şerif Hüseyin ayaklandı diye, ?Bütün Araplar sırtımıza hançer soktu, bunlar zaten böyledir? gibi laflar ederseniz fena halde yanılırsınız. Yani öyle tuhaf tuhaf davranışlar oluyor ki, bugün mesela Gazze?de olay oluyor, bunlar yaşanırken?Tamam, İsrail bunlara çok yapıyor ama bunlar da zaten bizi sırtımızdan vurmuşlardı? diyorlar. Sana karşı ayaklananlar onlar değil! Bunlar Türkiye?nin kamuoyunu belirlediği düşünülen kanaat önderlerinin ortaya attıkları kısır ikilemler. ?Falan içki içer miydi, içmez miydi? Araplar sırtımızdan hançerledi mi, hançerlemedi mi? Efendim Osmanlılarda homoseksüellik var mıydı, yok muydu? filan. Konuşması bile abes. Osmanlılar ne melaikedir, ne evliyadır. Bizim gibi insanlardır, hataları vardır, sevapları vardır, o kadar. Böyle sağlıklı bir şekilde bakmak yerine bir grup?ecdadımız hiç kötü bir şey yapmaz? diyerek onları yüceltirken, başka bir grup yerin dibine sokmaya çalışıyor. Halbuki herkesin tarihi gibi bir tarih. Ne çok övülecek bir şey var bu tarihte, ne çok yerinecek bir şey var. Diğer ülkelerin geçmişi, tarihi nasılsa, neler olmuşsa çok benzeyen şeyler burada da olmuş. İsyan zamanı olmuş, kıtlık zamanı olmuş, katliam zamanı olmuş, sosyal düzenin iyi olduğu zaman olmuş, kötü olduğu zaman olmuş. 600 senelik, 1000 senelik upuzun bir geçmiş. Her toplumda her zaman her şey olur. Bakıyorum da aklı başında insanları konuşturmuyor bu toplum. Söyleyecek lafını ağzına tıkıyor. ?Toparlayın efendim, üç dakikanız var? diyor. Tarih programları da onlara benziyor. Halbuki bu zengin, bu güzel, sadece bizim değil bütün insanlığa ait olan tecrübeyi toplumla paylaşsak, bilmediğimiz cephelerine baksak, aklımıza gelmeyen cephelerini öğrensek, şaşırsak ve şaşırtsak daha iyi değil mi? Televizyon programları olmalı mı? Evet olmalı. Fakat bence onları da ikiye ayırmak lazım: Bir popüler olanlar, bir belgesel olanlar. Her birinde daha fırın fırın ekmek yemek gerekiyor.

Başlıca sorun ise analitik olmayan anlatıların tarihsel gerçekliği saptırıp saptırmadığı ve tarih algısını istenilen bir yöne maksatlı olarak kanalize edip etmediğidir. İnsanlar ister bilim insanı ister araştırmacı-yazar veya başka mesleklerden olsunlar daha popüler olmayı ya da itibarı önemserler. Bu insanın tabiatında aslidir. Ancak tehlike "itibar"ın yegane amaç haline gelmesiyle başlar. Özellikle itibara meftun bilim insanları bir müddet sonra bilimin ilkelerini unutarak toplumun güncel isteklerini ilke edinebilirler. Bunun en önemli sakıncası mevcut toplumsal yapının isteklerinin aslında her zaman hakikati göstermediğidir. Gelişme çoğu zaman toplumun alışkanlıklarını kırarak mümkün olmaktadır. Nitekim bilimsel gelişmelerin mesela Kopernik'in, Bruno'nun, Galileo'nin tepkiyle karşılanması buluşlarının, görüşlerinin Hıristiyan kilisesi geleneğinde mevcut sistemi sarsmasından kaynaklanmaktadır. Muhtemelen şimdi herkese dünyanın merkezi olmadığı fikri tuhaf gelmese de dört, beş asır önceleri bu sebeple insanlar yakılabilirdi. Şu halde denilebilir ki, gerçek her zaman mevcut anın içinde açıkça ve herkesçe görülmüyor olabilir. Kanaatimce popüler tarihin en önemli sakıncalarından biri tarihsel gerçekliğin çözümlendiği ve artık kesin olarak bilinir olduğu algısını vermesidir. Çünkü nihayet tabandan gelen bilme isteklerine verilecek cevaplar daha açık olmalıdır.

Popüler tarihin ilkeleri

Tarihin ilk dönemlerinden beri insanlar yapıp-etmeleri üzerine konuşmakta, yazmaktadır. İşte ilk dönemlerde sözle aktarılan bilgiler bir müddet sonra mitlere, efsanelere dönüşerek, şiirsel bir anlatımla nakledilmiştir. Destansı tarzın Greklerde en önemli ve eski örneği Homeros'un Iliada ve Odysseus'udur. Daha sonraki evrede tarihi olayların hakikate yakın olarak nakline Heredotos'un Grek-Pers savaşlarını anlattığı eseri örnektir. Heredotos eserine istorias apodeisis adını vermiştir ki istoria yani tarih kelimesi ilk kez onun tarafından yaşanmış insani olayların kaydedilmesi yoluyla edinilen bilgi anlamında kullanılmıştır. İşte tarihçilerin rivayetçi/nakilci tarih yazma tarzına da bu eser örnek gösterilmektedir. Rivayetçi tarihler olayları sadece nakleder, herhangi bir yorum yapmaz. Sebep-sonuç ilişkilerini araştırmaz. Rivayetçi tarihlere kilise tarihleri, vekayinameler, kronikler gibi sonraki asırlardan örnekler pek çoktur.

Tarih ve Toplum daha çok kitle okusun diye düşünülen, çok yeni açılımlar sağlayan bir dergiydi. Çok da faydalı oldu. Ciddi ama popüler bir tarih külliyatı sundu. Uzunca bir süre toplumun tarih algısında da önemli bir rol oynadı. Şimdi Toplumsal Tarih var, ona da aslında akademik tarafa biraz daha fazla meyleden popüler bir tarih dergisi demek mümkün. NTV Tarih dergisine daha popüler bir tarih dergisi diyebiliriz. Toplumsal Tarih?te özgün araştırmalar var. Yeni, ilk defa yayımlanan, dipnotlu, referanslı, özgün araştırmalar... Fakat NTV Tarih?e baktığımda şunu görüyorum: 1960?larda yayımlanan popüler tarih dergilerinde çıkmış konuları tekrar sunuyorlar. Dolayısıyla o hakikaten bir popüler tarih dergisi. Yani konular da maalesef Türkiye?de çok fazla değil. Ne biliyorlarsa onu yazıyorlar.

tarih; tarih bilimi ; rafa kalktı sanırım artık..

Tarih felsefesinin konularından bahsetmenin zorunluluğu, bugün tartışılan ve konuşulan tarihle ilgili her konunun köklerinin bu alanda bir tarihsel sürece dayalı olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla tarih yazıcılığı her ne kadar ibare "tarih" kelimesini içinde taşıyorsa da doğrudan analitik tarih felsefesinin konusudur.

Popüler tarih eleştirisi tarihsel seçkilere nasıl değer yüklendiği, seçkileri belirleyici unsurun ne olduğu, bütüncül bir yaklaşım sergileniyor görünüyorsa hangi değer altında ele alındığı gibi hususların sorgulanmasını içermelidir. Yine tarihsel olayları tartışanların ve tartışmalarının nitelikleri ile mevcut yapısal sorunların karşılaştırılması ve tarihsel söylemin nereye doğru götürülmeye çalışıldığının görülmesi de önemlidir. O halde özellikle yapılması gereken popülist yaklaşımların bilimsel çevrelerde dikkatli bir şekilde eleştiriye tabi tutulması ve tartışmaların değil, sonuçların geniş kitlelere ifade edilmesidir.

tarih otoriteleri, otorite olmaktan çıkarıldı.

ilber hoca, müze müdürü olarak, agır işler peşinde.

Popüler eserler ister tarih, ister biyoloji ve sair alanlardan olsun, bu maksatla meseleleri daha genel bir çerçevede ve akademik detaylara girmeden mümkün olduğunca çok kimse tarafından anlaşılır hale getirme çabası ile kaleme alınırlar. Ancak bunu yaparken de bilimsel anlamda özellikle yöntemle ilgili birtakım eksiklikleri bünyelerinde barındırmak zorunda kalırlar. Bu tarz eserler Avrupa ve Amerika'da pek çoktur. Elbette burada kastedilen daha fazla kitleye ulaşabilmek gayesiyle genelleştirilmiş eserlerdir. Bu eserler, her ne kadar akademik çevrelerce kabulü güç olsa da tarihin öğrenilmesi açısından büyük bir boşluğu doldurmaktadırlar. Mesela Reşat Ekrem Koçu?nun G maddesine kadar getirebildiği meşhur İstanbul Ansiklopedisi hala birçok kimseye esin kaynağı olabilmektedir. Bununla birlikte popüler eser tabirini bazen herkesçe bilinen muteber bilimsel eser anlamında da görmek mümkündür.

ortalıksa popüler tarihçilerin eline kaldı...

aynen öyle dostum...