İşte, sadece birkaç misal olması bakımından meallerini verdiğim bu ayet-i kerimeler misillü pek çok beyan-ı ilahide mütekellim-i vahde kalıbı kullanılmaktadır. Çünkü, bu ifadelerde, tevhid, ibadet ve ihlas gibi hususların doğrudan Cenab-ı Hakk?ın zatıyla alakalı olduğuna ve bu konularda arada hiçbir vasıta kabul edilemeyeceğine dikkat çekilmektedir.

Nerede?Ben? ve Nerede?Biz?

Zeminlerden, semalardan taşarken feyz-i Rabbani,

Alusi de, ?Biz sana aşikar bir fetih ve zafer ihsan ettik.? (Fetih, 48/1) mealindeki ayette?azamet nunu? kullanılıp?Biz? dendikten sonra, ?Bu da Allah?ın, senin geçmiş-gelecek bütün kusurlarını bağışlaması... içindir.? (Fetih, 48/2) ifadesinde mağfiretin sadece İsm-i Celal?e isnad edilmesini nazara verirken şu inceliği dile getirir: ?Allah Teala, fetih ve zaferi pek çok vasıta ile mümkün kılarsa da?mağfiret? doğrudan doğruya Zat-ı Akdes?e aittir, Gafur u Rahim bizzat bağışlar. Burada fetih için vesileler bulunduğuna ama mağfiretin vasıtasız olduğuna işaret vardır. Büyüklerin şahıslarıyla alakalı meseleleri?biz? diye mütekellim maalgayr sigası ile ifade adetleri, kendilerinden meydana gelen fiillerin çoğunlukla hizmetkar çalıştırmak şeklinde olmasındandır.?

Evet, Allah Teala?nın Zat-ı zülcelaline mahsus mevzular anlatılırken büyük ekseriyetle mütekellim-i vahde sigası seçilmekte ve?Ben? diye hitap edilmektedir. Fakat, Cenab-ı Hakk?ın saltanat-ı amme hesabına hitapta bulunduğu hususlarda, azamet ifade eden?Biz? sözüyle mesele ele alınmaktadır. Mevla-yı Müteal?in mahlukatla konuşması, ya hususi olarak vicdanlara ilham etme yoluyla ya da nübüvvet sahibine bütün insanlığı ve mahlukatı ilgilendiren bir vahiy gönderme şeklinde olur. Bu konuşmalar ya saltanat-ı amme hesabına umumi bir hitap veya hususi bir fertle has dairede bir konuşma şeklinde cereyan eder.

?Haberdar olmamışsın kendi zatından da hala sen,

Aslında, biz de çoğu zaman kendi şahsımızdan bahsederken?tek? olduğumuz halde, ?ben? yerine, ?biz? demeyi yeğleriz; çünkü, ?biz? sözü, daha mütevazı, daha nazik, daha müşfik ve kendini nefye daha münasip bir beyandır. Dahası, bazen muhatabımız tek kişi de olsa, ona hürmeten ve nezaketen?siz? diye hitap ederiz. Mezkur maksatları gözeterek ister?biz? diyelim ister?siz?, hiç kimse bu türlü bir beyanı yadırgamaz ve ondan çoğul manası çıkarmaz.

Yazar M. Fethullah Gülen

Soru: Allah Teala?nın, bazı ayet-i kerimelerde, Zat-ı zülcelaliyle alakalı bir kısım fiilleri nazara verirken?mütekellim-i maalgayr? zamiri kullanmasının ve?... indirdik?, ?... gönderdik?, ?... verdik? diyerek birden fazla fail varmış gibi beyanda bulunmasının hikmetleri nelerdir?

Her meselenin en doğrusunu ve hakikatini Allah bilir...

Müsebbibü?l-Esbab ve Sebepler

Aslında, insanlar arasında bulunan makam ve mansıp sahiplerinin bile bir izzet, azamet ve haysiyetleri vardır ve bundan dolayıdır ki, perde arkasından ve bir takım vasıtalarla icraatta bulunurlar. Mesela, bir devlet başkanı, belediye zabıtası gibi elinde makbuz çarşı-pazarı bizzat denetlemez. ?Teşbihte hata olmasın? aynen bunun gibi, bütün mevcudatın tek sahip ve hakimi Yüce Yaratıcı da, kainatta cereyan eden bütün hadiseleri, kanun ve sebepleri perde yaparak sevk ve idare etmektedir. Zira, izzet ve azamet bunu gerektirir. ?Üzerinize bulutları gölge yaptık.? (Bakara, 2/57) mealindeki ayette ve benzerlerinde de ima edildiği gibi, işi yaptıran Allah Teala, vesilelik açısından işi yapan?Allah'ın memurları? mesabesindeki melekler ve sair esbabdır; dolayısıyla ayette?yaptık? denilmektedir. Evet, Cenab-ı Hak, kainatta cari kudretinin icraatını ilan etmek ve onlar vasıtasıyla azametini bildirmek için sebepleri istihdam etmektedir. Hazreti Üstad bu hakikati ne güzel dile getirir: ?İzzet-i azamet ister ki, esbab-ı tabii perdedar-ı dest-i kudret ola aklın nazarında. Tevhid ve celal ister ki, esbab-ı tabii, damenkeş-i tesir-i hakiki ola kudret eserinde.?

Kur'anda "Biz" Sözünün Hikmetleri

Bu hikmetlerden bazılarını anlayabilmek ve o latif nükteleri kavrayabilmek için öncelikle Arap dilinin karakteristik hususiyetlerine bakmak gerekir. Bazı lisanlarda olduğu gibi, Arapça?da da tevazu ve mahviyet sadedinde?ben? yerine?biz? denmesi ya da bazen başkalarını tezkiye ve tenzih için?biz? denilecek yerde?ben? sözünün tercih edilmesi çok vakidir. Şu kadar var ki, izzet, itibar, şan ve şöhret sahibi birisi?biz? dediği zaman Araplar bunu belagata uygun görürler; aksine sıradan bir insan?biz? dediğinde ise, onu gurur ve kibir emaresi sayarlar.

Cenab-ı Hak, Kendisini bu güzel isimleriyle tanıtmakta ve bize Celali ve Cemali tecellilerini göstermektedir. Bir gülün dikenine Celali isimleriyle tecelli edip bize Celalini tattırdığı gibi, gülün nazik yapraklarına da Cemali isimleriyle tecelli etmekte ve bize Cemalini tanıttırmaktadır. Bu sırrı anlamayan bazı felsefi akımlar ve din kisveli cereyanlar Cenab-ı Hakk?ın her bir sıfat ve ismine karşılık bir Tanrı uydurma ihtiyacını duymuş, ?gazap tanrısı?, ?rızık tanrısı?, ?yağmur tanrısı?, ?şifa tanrısı?, ?ölüm tanrısı?... gibi sayısız tanrılar edinmişlerdir. Oysa, İslam?da tevhid hakikati esastır. İşte Kur?an-ı Kerim?in bazı ayetlerinde Cenab-ı Hakk?ın birden fazla isim ya da sıfatına işaret edildiğinden?biz? ifadesi kullanılmıştır.

Fahrüddin Razi Hazretleri de, Kevser Suresi?ndeki?Muhakkak Biz sana Kevser?i verdik? mealindeki ayet-i kerimeyi tefsir ederken, bu ilahi beyandaki?Biz? sözünden muradın, Cenab-ı Hakk?ın azametini göstermek olduğunu belirtmiştir. Kevser?i, Mahbub-u Alem Efendimiz?e hediye olarak veren yerin ve göklerin sahibi Cenab-ı Hak?tır; ayrıca, hediyenin onu verenin büyüklüğüne göre bir kıymet ve azamet kazanacağı da muhakkaktır. Dolayısıyla burada da saltanat-ı amme hesabına bir hitap söz konusudur.

Hazreti Üstad, bu değerlendirmesini başka bir misalle daha şerh ve tekit etmektedir. ?İnsanlar arasında Allah?ın sana bildirdiği şekilde hükmetmen için Biz sana kitabı gerçeğin, hakkın ta kendisi olarak indirdik.? mealindeki Nisa Suresinin 105. ayetinde?Biz? manasına gelen?na? zamirinin tefsirinde şu hususa değinmektedir: ?Bu ayette azamete delalet eden?na? zamir-i cem'i, vahiyde vasıtanın bulunduğuna işaret olduğu gibi, ?Allah'ın sana bildirdiği? mealindeki ifadede müfred hükmünde olan Lafz-ı Celal, manaları ilham etmekte vasıtanın bulunmadığına işarettir.?

Azamet Nunu ve Çoğul Kalıbı

Olur kalbin tecelli-zar-ı nura-nur-i Yezdani.

Cevap: Her şeyden evvel, Kur?an?ın yeryüzüne iniş gayesi, tevhid inancını fert ve toplum planında hakim kılmaktır. Bu açıdan, dikkatle bakıldığında, Kur?an-ı Kerim?in hemen bütün ayetlerinde tevhidin bir yönünün anlatıldığı görülür. Onun bazı ayetleri tevhid-i uluhiyeti, bazıları tevhid-i rububiyeti ve bazıları da tevhid-i ubudiyeti gösterir.

Senin mahiyyetin hatta meleklerden de ulvidir:

Allah Rasulü, tecessüm etmiş bir rahmet olduğu gibi, Kur?an-ı Kerim de O?nun tercümanlık yaptığı hakikatleri dile getiren, bütün mahlukatın mana-yı harfi cihetinden kıymetini gösteren ve topyekün kainatın manasını tercüme eden bir kitab-ı rahmettir. Bu yüzden Hazreti Mevla, ?Biz, Kur?an-ı Kerim?i Kadir Gecesi ceste ceste indirdik.? (Kadir, 97/1) derken de yine saltanat-ı amme hesabına hitap etmiş ve bütün varlığı ilgilendiren böyle bir haberi verirken?mütekellim-i maalgayr? sigasıyla?Biz? diye seslenmiştir.

Haddizatında, Cenab-ı Hak, Kur?an-ı Kerim?de, her zaman?ben? yerine?biz? diye hitap etmemektedir; bir meselenin anlatılışına ve konunun akışına göre ilahi hitap tarzı da değişmektedir. Sadece Zat-ı Akdes?in mevzubahis olduğu yerlerde hem hitap şekli hem de fiil sigası müfret gelmektedir. ?Kullarım Beni senden soracak olurlarsa, bilsinler ki Ben pek yakınım. Bana dua edenin duasına icabet ederim. Öyleyse onlar da davetime icabette bulunsunlar ve hakkıyla inanıp Beni tasdik etsinler ki doğru yolda yürüyerek selamete ersinler.? (Bakara, 2/186) ?Ben cinleri ve insanları sırf Beni tanıyıp yalnız Bana ibadet etsinler diye yarattım.? (Zariyat, 51/56) ?Muhakkak ki Ben?im gerçek İlah. Benden başka yoktur ilah. O halde sen de yalnız Bana ibadet et. Beni anmak için namaz eda et.? (Ta Ha, 20/14)

Bundan başka, ?Biz? diye hitap edilen ayet-i kerimelerde umumiyetle, diğer manaların yanı sıra, bir de arada bir vasıta, bir vesile ve bir sebep bulunduğuna işaret vardır. Mesela, Kur?an?ın indirildiğini haber veren ayet-i kerimelerde?Biz indirdik? buyurulur ve ayetlerin vahiy kanalıyla indirildiğine, Vahiy Meleği olarak Cebrail Aleyhisselam?ın vahye vesilelik ettiğine imada bulunulur. Binaenaleyh, az önce kısaca değinilen?Hiç şüphe yok ki o zikri, Kur?an?ı Biz indirdik, onu koruyacak olan da Biz?iz!? mealindeki beyan-ı ilahide, Cenab-ı Hakk?ın kibriya ve azametinin vurgulanmasıyla beraber, Müsebbibü?l-Esbab?ın bazı icraatına sebepleri vesile kıldığına da işaret edilmektedir. Kur?an?ı indiren de, onu koruyan da Hazreti Allah?tır. Fakat, Rabb-i Hakim, Kur?an?ı indirirken Hazreti Cebrail gibi bir elçiyi vazifelendirdiği gibi, Yüce Kitab?ını korurken de vahiy katiplerini, onların yazdığı nüshaları ve daha sonra da onun her harfine vakıf hafızları vesile olarak kullanmıştır/kullanmaktadır.

Fakat, Allah Teala, Rasul-ü Ekrem Efendimiz?e?Ve ma erselnake illa rahmeten li?l-alemin - Ey Habib-i Zişanım! Biz seni -başka değil- bütün alemlere rahmet olarak gönderdik.? (Enbiya, 21/107) derken, ?mütekellim-i maalgayr? sigasını kullanmış ve?Biz? diye hitap etmiştir; çünkü, Rahmet Peygamberi?nin gönderilişi bütün mahlukatı ilgilendiren bir hadisedir.

Habib-i Ekrem?in bir peygamber olarak gönderilmesi ins ü cinnin yanı sıra bütün hayvanları ve bitkileri, hatta canlı-cansız topyekün varlığı alakadar eder. Çünkü o, bütün canlıların haklarına dair prensipler getirmiştir. Küfür sebebiyle umumi bir matemhane halini alan kainat, Seyyid?ül-Enam sayesinde mektubat-ı Samedani keyfiyetine bürünmüş ve her varlık kendi seviyesine göre Halık-ı kainata bir ayna olmuştur. Evet, bütün mahlukat, Rasul-ü Ekrem?in gelişiyle şereflenmiş ve değer kazanmıştır. Dolayısıyla, O?nun peygamber olarak gönderilişi bütün mahlukatı ilgilendiren bir mevzudur; bu itibarla da, O?na?Ey Rasulüm, Biz seni bütün alemlere sırf bir rahmet olarak gönderdik!? şeklinde hitap edilmiştir. Cenab-ı Hak, O?nunla saltanat-ı amme hesabına umum beşerin duyabileceği bir tarzda konuşmuş ve O?na seslenirken?Biz? ifadesini kullanmıştır.

Bu arada, Cenab-ı Hakk?ın, bazı ayetlerde böyle vasıtaları da sözün ihatası içine alması, ?biz? ifadesinin kullanıldığı yerlerde bu şekildeki bazı aracı ve vesilelerin istihdam edildiğine işarette bulunmanın yanı sıra, O?nun emre muti ve vazifeye düşkün kullarına ne derece müşfik ve merhametli olduğunu da gösterir. Mevla-yı Müteal?in, o muvazzaf memurlarına da değer vererek?Biz? demesi, onların vazifelerinden hoşnut bulunduğunu da ima etmektedir.

Avalim sende pinhandır, cihanlar sende matvidir:

Bu haysiyyetle payanın bulunmaz, bitenahisin!?

Diğer taraftan, Allah?ın sonsuz isimleri vardır. Her isim, kendi tecellisine ma?kes olacak aynaların vücudunu gerektirir. Mesela, Rezzak ismi, rızka muhtaç olanların varlığını iktiza ettiği gibi, Şafi ismi de hastalıkların ve o hastalıklara giriftar olanların mevcudiyetlerini ve var olmalarını ister. Bu tecelli keyfiyetini bize bakan yönüyle te?vil ederken, buna?isimlerin imdada koşması? deriz. Allah , Mucib ismiyle darda kalanların, Kabız ismiyle gaflete dalanların, Basit ismiyle de sıkıntıda boğulanların imdadına koşar.

"Muhakkar bir vücudum!" dersin ey insan, fakat bilsen.

Son bir husus da şudur ki, Cenab-ı Hak bütün azamet ve izzetiyle beraber?biz? ifadesini kullanarak bize bir de edep öğretmektedir. Hiç ihtiyacı yokken, vesile ve sebeplere de söz hakkı verdiğini beyan buyurmakta, ?ben, ben? deyip duran egoist nefislere benliği bırakıp?biz? demenin gereğini talim etmektedir. ?Yaptım?, ?ettim?, ?çattım?, ?kurdum?... demek suretiyle sürekli kendisini nazara veren kimselere, şahs-ı manevinin bir ferdi olma ve kolektif şuurla hareket etme ufkunu göstermektedir. Malum olduğu üzere, Halık-ı Kerim, Hazreti Adem?in yaratılması hususunda meleklerle adeta istişare etmiştir; oysa meşveret etmek, aklı ve ilmi sınırlı olanlara mahsustur. Bu meseleyi değerlendiren Hazreti Üstad, ?Cenab-ı Hakk?ın meleklerle istişare etmesi, insanlara istişare yapmaları hususunda bir ders vermek içindir; yoksa, Allah müşavereden münezzehtir? buyurmaktadır. İşte, Allah Teala?nın meleklerle istişare etmesinde istişareyi talim buyurması söz konusu olduğu gibi, bazı ayetlerde?biz? demesinde de kullarına kendini nefyetme ve tevazuyu esas edinme dersi verdiği düşünülebilir.

Nur Müellifi, İşaratü?l-İ?caz adlı eserinde, Cenab-ı Hakk?ın, Bakara Suresi?nin 30. ayetinde?Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım...? derken mütekellim-i vahde sigasıyla?Ben? şeklinde hitap ettiğini, ama hemen akabindeki 34. ayette?O vakit meleklere, ?Adem için secde edin!? dedik? ifadesinde ise mütekellim-i maalgayr kalıbıyla?Biz dedik? manasına gelen?Kulna? kelimesini kullandığını hatırlatır ve şöyle der: ?Cenab-ı Hakk?ın halk ve icat fiilinde vasıtanın bulunmadığına, kelam ve hitabında vasıtanın bulunduğuna işarettir.?

Evet, Kainatın Medar-ı Fahri?nin alemlere rahmet olarak gönderilmesi, bütün varlığı alakadar eden bir husustur; zira, inananlar O?nun sayesinde dünyevi ve uhrevi hayatlarını tanzim eder ve ebedi huzuru kazanırlar. İmanın lezzetini tadamayanlar da, hiç olmazsa küfr-ü mutlaktan kurtulur, küfürlerini tereddüte ve şekke dönüştürürler; İslam?ın prensiplerinden istifade eder, hayatlarına bir ölçüde de olsa dengeyi, düzeni hakim kılarlar ve böylece dünyevi lezzetlerin kendileri için bütün bütün acılaşıp zehir halini almasından kurtulmuş olurlar.

Bu hususa bir misal olarak, ?Biz gerçekten insanı en güzel biçimde, en mükemmel surette yarattık.? (Tin, 95/4) mealindeki ayet-i kerime hatırlanabilir. Bu ayette, Allah Teala, insanı ahsen-i takvime mazhar olarak yarattığını anlatırken?Biz? ifadesini kullanmaktadır. Çünkü, insanın üzerinde Cenab-ı Hakk?ın pek çok ism-i şerifi tecelli etmektedir; insan, bütün yüce manalar kendisinde toplanmış bir fihrist gibidir. Bundan dolayıdır ki, Hazreti Ali insanın mahiyetindeki ulviliğe bakarak ona seslenir ve?Kendini küçük bir cirim görüyorsun; halbuki bütün alemler sende gizlidir. Sen bütün hakaike bir fihristsin.? der. M. Akif, Hazreti Ali?ye isnad edilen bu sözü serlevha yaptığı bir şiirinde insana şöyle seslenir:

Musaggar cirmin amma gaye-i sun'-i İlahisin;

Kitab-ı Hakim, ?Allah?tan gayri göklerde ve yerde bir kısım ilahlar bulunsaydı, yer-gök fesada uğrar, bozulur ve her yeri bir kaos alırdı.? (Enbiya, 21/22) buyurarak, ?Kahhar? kudretiyle küçük büyük her şeye tek başına hakim bir İlahın varlığını vurgular; bu gerçeği baştan sona bütün surelerinde ayet ayet işler ve tevhid hakikatini şüpheye mahal kalmayacak ölçüde zihinlere yerleştirir. Tevhid hakikati, Kur?an-ı Kerim?de o ölçüde sağlam kaideler üzerine oturtulmuştur ki, münkirler ve müşrikler dahi onda tevhide muhalif bir husus olduğunu iddia edememişlerdir. Öyleyse, Cenab-ı Hakk?ın, kendi Zat-ı Akdes?ini bazen?mütekellim-i maalgayr? yani?birinci çoğul şahıs? zamiriyle nazara vererek?biz? ifadesini kullanmasında hiç şüphesiz muhtelif hikmetler ve bir kısım nükteler mevcuttur.

Müfessirler, bu çeşit ayet-i kerimelerde Cenab-ı Hakk?ın, Esma-i Hüsnası ve Sıfat-ı Sübhaniyesi zaviyesinden uluhiyet ve kibriyası ile hitap ettiğini ve kendi azametini, kudretini, büyüklüğünü ve celalini nazara verdiğini belirtmişlerdir. Mesela, ?Hiç şüphe yok ki o zikri, Kur?an?ı Biz indirdik, onu koruyacak olan da Biz?iz.? (Hicr, 15/9) mealindeki ayet-i kerimenin metninde cem? ifade eden ve?biz? manasına gelen dört kelime vardır. Burada, hem Cenab-ı Hakk?ın kibriya ve azametinin vurgulanması bahis mevzuudur, hem de meselenin ehemmiyeti zamirlerle kuvvetlendirilmektedir. Kur?an?ın indirilişinin ve hıfzının her kuvvetin üstünde İlahi kudretin inayetiyle ve her kemalin ötesinde Mutlak Kemal Sahibi zatın himayesinde gerçekleşeceğini beyan sadedinde?azamet nunu? ile?Kur?an?ı Biz indirdik, onu koruyacak olan da Biz?iz.? buyurulması, indirenin büyüklük ve kudretini ifade ederken, indirilenin şanına ve kıymetine de dikkat çekmektedir. Ebu's-Suud Efendi de, bu ayetin tefsirini yaparken, ?Azamet-i şanımız ve uluvv-i cenabımızla Kur?an?ı Biz indirdik? manası üzerinde durmaktadır.

İlahi İsimlerin Tecellileri

Ayrıca, Arapça?da fiil sigalarına eklenip çoğul mana ifade eden?nun? harfine?azamet nunu? da denilir; çünkü bu harf, genellikle çokluk ifade etse bile, kimi zaman da azamet, ululuk ve yücelik bildirir; sözü söyleyen kimsenin hürmete değer bir kimse olduğunu gösterir. O türlü beyanlardaki?biz? ifadesinden maksat, adet bakımından kesreti değil, güç ve kudretin büyüklüğünü belirtmektir.

Evet, insan böyle mükemmel yaratılmış bir varlıktır ve o, Halık-ı Kerim?in pek çok isminin aynasıdır. Bu açıdan, Cenab-ı Hak, insanın yaratılışını Zat-ı zülcelalinin kemal-i azametini ifade eden?Biz? sözüyle anlatmaktadır. Ayrıca, bu hitapta, insanın hilkatinde de bir vasıta ve vesileden bahsedilebileceği ima edilmektedir. İzzet ve azamet sahibi Mevla-yı Müteal, insanın yaratılışında da anne-babayı vasıta kılmış, onları dest-i kudretine perdedar yapmıştır.

-Teşbihte hata olmasın- Yüce Yaratıcı da, mahlukatına bazen hususi bazen de umumi bir tarzda hitap etmektedir. Mesela, Hazreti Musa?nın hususi kurbiyet istemesi ve müşahede arzusu üzerine Cenab-ı Hak ona, ?Senin Rabbin Benim! Pabuçlarını çıkar! Çünkü sen, kutsal vadi Tuvadasın!..? (Taha, 20/12) buyurur. Bu hitapta bütün İsrailoğullarını veya umum beşeri ilgilendiren bir emirname yoktur; dolayısıyla, bu muhaverede mütekellim-i vahde sigası seçilmiş ve?Ben? diye seslenilmiştir.

Şöyle ki, devlet adamlarından biri, yetkili bir memuruna, ?Halkına karşı davranışın şöyle olsun!? der ve bunu hususi bir telefonla, hususi bir iltifat tarzında, hususi bir emirle yapar. Buradaki konuşma?Ben, senden şunu şöyle yapmanı istiyorum.? şeklinde özel bir hitap olarak gerçekleşir. Bazen de aynı şahıs, radyo veya televizyon vasıtasıyla bütün halka seslenir ve?Biz hükümet olarak şöyle kararlar aldık.? der. Burada kullandığı üslup, hakimiyetin, hakimiyet-i amme adına dili ve ağzıdır; dolayısıyla, bu defaki konuşma umumi olur.