Kul malını ve canını cennet için feda ederse cihad-ı asgar yapmış olur ve ona bu adanmışlığından dolayı cennet vardır. Ancak kalbini, gönlünü ve ruhunu Allah?ı taleb ve O?na vuslat yolunda feda edene de cennetin sahibi vardır ki bu yapılan da cihad-ı ekberdir. Görünen düşmanın elinden kurtulmak, onu öldürmek suretiyle; görünmeyen ve fakat sürekli yakamızı bırakmayan nefs düşmanının elinden kurtulmak ise, onun hevasını öldürmekle olur.

1- Nefsin tuzaklarından ilki insanın büyüklenmesi anlamına kibirdir. Allah?ın kendine has kıldığı kibriya ve azamet sıfatının nefsani zaaf ve şeytani bir vasıf olarak tezahürü insanın temel problemidir. Alemdeki zuhuru şeytanın kibirle kendini üstün görerek Adem?e secde etmemesiyle başlamış,8 ondan da insana geçmiştir. Kibrin tedavisi, insanın konumunu ve yerini bilerek tevazu sahibi olmasından geçer.

Allah Rasulü: ?Düşmanların en korkuncu senin iki yanın arasında/içinde bulunan nefsindir?9 buyurur. Nefs, karşı koyma açısından düşmanların en kuvvetlisi, kararlılık yönünden en güçlüsüdür. Nefsle cihadın?ekber? oluşu sonuçta nefsi Hakk?a teslim etmeyi amaçlamasından dolayıdır.

Cihad, insanla İslam arasındaki engelleri kaldırmaya yönelik her türlü cehd, çaba ve gayretin adıdır. Bu çabanın dışa dönük ve başkalarını muhatab alanı küçük cihad, içe dönük insanın öz nefsine yönelik olanı ise büyük cihad olarak anılır.

7- Nefsin tuzaklarından yedincisi makam tutkusudur. Bu da kendini beğenme hastalığından, şöhret ve baş olma tutkusundan kaynaklanır. Tedavisi Allah?ın kendisine hakkı hakk bilme lütfunda bulunduğunu, ancak Allah?ın bu lütfuna karşı onun şükürde kusur ettiğini düşünerek tevazu/alçak gönüllülük yolunu tutmasıyla olur. Baş olma ve itibar duygusu insanı içini ihmal edip dışını süslemeye, olduğundan fazla görünmeye yönlendirir.

Nefsin Tuzakları

3- Nefsin tuzaklarından üçüncüsü riyadır. Başkaları tarafından takdir edilme arzusuyla onlara karşı yapılan gösteriştir. İnsanların övmelerine olan zaaf ile yermelerinden korkmak ve incinmektir. Bunu tetikleyen ucüb; yani kendini beğenmektir. İnsanın gözü dışa dönük olduğu için daima karşısındakini görür. Bu da insanın halkın ayıplarıyla uğraşıp kendi eksiklerini görmezden gelmesine sebep olur. Nefsin bu tuzaktan kurtulması için ona kusur ve hatalarını göstermek gerekir. Amelindeki eksikliği ve ihlasındaki azlığı ona hissettirmek lazımdır. Riyanın tedavisi ihlasa ermeye çalışmakla olur. Ayrıca bu halin tedavisi, Allah?ın kalıba değil, kalbe baktığını; ahiretteki derecenin kalpteki duygulara bağlı olarak eksilip artabileceğini bilmek suretiyle olur. İçte bulunan bir hali dışta ızhar etmenin bir faydası bulunmadığı gibi, halkın övgü ve yergisinin Hakk nezdinde hiçbir değeri yoktur.

Allah razıolsun, emeğine sağlık, çok güzel bir paylaşımdı.

2- Nefsin tuzaklarından ikincisi insanın kendini beğenmesi manasına ucübdür. Büyüklenip başkalarına tepeden bakmayı, kendini beğenip başkalarını hor görmeyi doğuran bu nefsani ve şeytani vasıf, başa çıkılması çok kolay olmayan bir özelliktir. Ucbün tedavisi, kibirde olduğu gibi tevazu sahibi olmaktır.

4- Nefsin tuzaklarından dördüncüsü gadabdır. Öfkelenip kızma hastalığıdır. Gadab şeytani bir sıfattır. Tedavisi kazaya rıza göstermeye alışmak suretiyle olur. Peygamberimiz?in öfkelenmemek, gadabını yenmek hususunda pek çok tavsiyeleri vardır. Öfke aklı baştan alır, muhakeme ve kontrolü kaybettirir.

Dipnotlar: 1) en-Nisa, 4/69. 2) Yusuf, 12/53. 3) Bkz. Al-i İmran, 3/169. 4) Ebu Davud, Edeb, 100-101. 5) Bkz. Süyuti, II, 73; Münavi, Feyzü?l-kadir şerhu?l-camii?s-sağir, Beyrut 1994, III, 141/2873; Ali el-Müttaki, IV, 430/11260. 6) Tirmizi, Fedailü?l-Cihad, 2/1621; İbn Hanbel, VI, 20. 7) Tirmizi, Kıyamet, 25/2459; İbn Mace, Zühd, 31. 8) Bkz. el-Bakara, 2/34. 9) Keşfü?l-hafa, I, 143 .

Allah Rasulü?nün bir savaş sonrası söylediği rivayet edilen: ?Şimdi küçük cihaddan büyük cihada nefs ile cenge dönüyoruzv!?5 sözü dikkat çekicidir. O, başka hadislerinde de nefs ile cihadın önemi konusunda şöyle buyurmuştur: ?Mücahid, nefsine karşı cihad eden kimsedir.?6?Akıllı, nefsine hakim olup onu hesaba çekerek ölüm ötesi için çalışan, ahmak ise nefsinin hevasına tabi olduğu halde bu durumundan hayır umandır.?7

Nefsin tuzağından emin olmak mümkün değildir. Nefs, Hakk?ın imtihan tuzağının sureti olduğundandır ki nefslerine zulmeden, kendi kendine kıyan kimseler hariç, kimse onun tuzağından emin olamaz. Cihad-ı ekber sayılan nefs ile cenk, zordur; fakat başarılı olunduğunda insanın gönlündeki şefkat ve merhameti artırır. Bu yüzden böylelerinden kimse zarar görmez.

Nefsini, hevasına ram olmaktan koruyan, malını nefsinin isteklerine harcamak yerine daha hayırlısına saklayan kimse hem canıyla, hem de malıyla cihad etmiş ve cihad-ı ekbere ermiş sayılır. ¢

Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz

5- Nefsin tuzaklarından beşincisi haseddir. Başkalarının sahip olduğu nimetleri kıskanmaktır. Hasedin sebebi taksim-i ilahiye razı olmamaktır. İnsan, samimi bir iman ile ilahi taksime razı olma özelliği kazandığı an, nefsin kıskançlık kıskacından kurtulur.

Allah Teala zahirde görünen düşmanla mücadele eden müminlere onların görmediği ordularıyla yardım ettiği gibi batındaki iç düşmanla; yani nefsiyle mücadele eden ve hak üzere olan Müslümanlara ruhani ve manevi ordularıyla destek olur. Cihad-ı ekberle uğraşan müminin vücudunda bu tür görünmeyen ordular zuhur edince şer kaynağı olan nefsani güçler onlar karşısında tutunamaz. Bu ilahi yardımları celb eden, insanın gönlündeki yakini iman ve itminandır. O sayede insan, nefsine direnip Allah?ın ihlasa erdirdiği bahtiyarlardan olabilir.

6- Nefsin tuzaklarından altıncısı mal sevgisidir. Hırs ve tama? ile dünyaya düşkünlüktür. Sebebi ölümü unutmak, nefsin insana telkin ettiği ebediyet duygusuna aldanmaktır. Tedavisi ölümü çokça hatırlamak, ebediyet yurdunun dünyada değil, ahirette bulunduğunu düşünmektir. Tama? insanı cimriliğe, cimrilik maddeye ve kula kul olmaya götürür.

Bu yedi nefsani sıfattan her biri başa çıkılması çok zor özelliklerdir. Bunlarla her an diri bir gönül ve uyanık bir zihinle mücadele gerekir. En küçük ihmal ve gaflet insanı perişan edebilir. Nefsin bu vasıflarında başarıya erenler büyük cengin muzafferleri sayılırlar.

Küçük Cihad Nedir? Büyük Cihad Nedir?

Mücahid savaşta kafir kılıcıyla şehadet mertebesine ulaşınca her türlü yorgunluktan kurtulur; Hakk katında diri olarak rızıklandırılmaya hak kazanır.3 Ama sıdk ehli, nefslerini sıdk kılıcıyla günde bin kere öldürse, o nefs yine her defasında bir başka şekilde dirilir ve insana tuzak kurmaya devam eder. Bu yüzden nefs ile cihad eden cenk ehli, göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa nefs ile mücadeleye ara vermez. Nitekim Allah Rasulü?nün şu duası bunun en güzel ifadesidir: ?Ey Allahım, göz açıp kapayıncaya kadar, hatta ondan daha kısa bir süre beni nefsime bırakma.?4

Büyük cihad olarak anılan nefs ile mücahedenin diğerinden üstünlüğü hem niyette, hem de zorluğundadır. Küçük cihadın gayesi ve bunda kulun niyeti, Hakk?a vuslat ve cemal-i ilahiyi müşahededir. Bir başka ifadeyle küçük cihadın gayesi şehidlik, büyük cihadın gayesi ise sıddiklıktır. Yani Hz. Ebu Bekir Sıddik gibi sadık ve samimi bir mümin olmaktır. Kur?an?ın diliyle sıddiklık, şehidlikten üstündür. Nitekim Allah Teala: ?Kim Allah?a ve Rasule itaat ederse işte onlar Allah?ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddiklar, şehidler ve salihlerle beraberdir. Onlar ne güzel arkadaştır?1 buyurarak sıddiklığı şehidlikten önce zikretmiştir. Ayetten, ahirette en yüksek derecenin peygamberlere, ardından sıddikler ile şehid ve salihlere aid olduğu anlaşılmaktadır.

Savaş ve şehidliğe varan bir mücadele ve mücahedenin küçük cihad olarak değerlendirilmesi, nefsle cihadın ise cihad-ı ekber/en büyük cenk olarak görülmesi ilk nazarda insana ters gibi görünebilir. Birinde sonu ölümle bitecek şehidliğe varan bir cenk, savaş ve mücahede, diğerinde ise insanın kendi kendisiyle uğraşması; yani riyazat ve mücahedeyle nefsini ıslaha çalışması söz konusudur. Nasıl olur da sonu ölüm ve şehidliğe varan bir cihad küçük, nefsle cihad ise büyük olarak anılabilir?

Küçük cihad, kafirlerle yapılan cenk, mücahede ve muharebedir. Dış alemin temizlenmesine ve ıslahına yöneliktir. Büyük cihad ise batını ıslah etmeğe yöneliktir. Batın/iç alemin ıslahı, zahir/dış alemin ıslahından daha güç bir iştir. Zahirde görülen bir kafirin nefsini öldürmek, bedenini ortadan kaldırmak kolaydır. Ama insanın batınında bulunan ve sürekli kötülüğü emreden nefsle2 cenk etmek ve onu yenmek kolay değildir. Bu ancak Allah?ın yardımıyla sıdk kılıcı ile olabilecek bir iştir.

Nefs ile cengin en büyük cihad sayılmasının sebebi, nefsin sürekli tuzaklar kuran ve insanı kötülüğe çağıran özelliğidir. İnsan nefsinin sürekli kötülüğe çağıran heva sıfatları pek çoktur. Genelde kabul edilen yaygın görüşe göre onlar yedidir: Kibir/büyüklük taslama, ucüb/kendini beğenme, riya/gösteriş, gadab/öfke, hased/kıskançlık, mal sevgisi ve makam tutkusudur.