delil olmayan sahayı toptan mübah kabul etmezler. hazar ve ibahayı aklın uygun gördüğü şekilde tahdit ederler. fakat daima, zararın defini maslahata tercih ederler. dolayısıyla bu sahayı aklın nazarına bırakılmış olarak görürler. zahiriye ise tahrim delili olmadıkça mübah, der. halbuki zeydiye güzel ve çirkinliğini aklın bilemeyeceği hiçbir şey yok kabul edip, hükümsüz de hiçbir şey bırakmamış olurlar. akıl, hazar ve ibaha kararı verirken elbette fayda ve zarar ölçüsünü kullanır. eşit durumlarda zararla hükmeder. çünkü zararın defi daha önemlidir.

metot olarak zeydi fıkhı mütekellimin yoluna uyar. burada sünni olup da bu yolu tutan usulcülerden farkları, usulden fürua giden bir metot izlemeleridir. zira sünniler fürudan usule giden bir yolu takip etmişlerdir.

ebu zehra, zeyd, 80 vd., 125; subhi, 65 vd.

ebu zehra, zeyd 399-401, subhi 76-77.

c) maslahat kararıyla vaki bir zararı ortadan kaldırmak.

g) bir asırda, birkaç istisnasıyla beraber gerçekleşen icma.

ebu zehra, zeyd, 417 ; san?ani, 149-159

b) selim akıllarca makul karşılanması.

ebu zehra, zeyd, 395.

ebu zehra, zeyd, s.3 vd., 71; zeydan İslam hukukuna giriş 261; subhi, ahmed mahmud, zeydiyye, 1404/1384, 2. baskı, s. 221 vd.

İcmaı sırasıyla şu kısımlara ayırırlar:

ŞU ANDA YEMENDE SÜNNİ YÖNETİM ZEYDİYYE MEZHEBİ MENSUPLARINI BASKI ALTINA ALDIĞI İÇİN KOYMA GEREĞİ DUYDUM...

2.1.2 zeydiye mezhebi

ii) İcma: cumhura göre, icma ile ameli konular tespit olur. fakat zeydiler?de atira?nın icmasıyla itikat bile sabit olabilir. onlar ali, fatıma, hasan ve hüseyin?dir. yalnız İmam zeyd?in bunların masumiyetine dair bir sözü yoktur. bu fikir onlara İmamiye?den geçmiş olabilir.

a) İlletin vasf-ı zahir olması. kurbanda et biriktirmemenin gelen misafirlere bağlanması gibi.

iv) kıyas: sıralamadan da anlaşılacağı gibi sahabi kavli kıyasa tercih edilmektedir. bu mezhepteki kıyas geleneği ise zeyd'in dedesi hz. ali?den gelir. o da kıyas yapardı. onlara göre bir mesele icma ile sabitse kıyasa asıl olabilir. ayrıca kıyası cumhurdan farklı olarak itikadi alana da kaydırırlar. yalnız bunun şartı hükmün makulülmana olmasıdır. zaten bütün hükümler de onlara göre bu sınıfa girer. İstisnası sadece nasla taabbüdi olduğu bildirilenlerdir. ayrıca, aslın hz. huzeyme?nin şehadetinin iki kişi yerine geçmesi gibi kendine özel olmaması lazımdır. tabi kıyasa muhalif olarak sabit olan hükümlerde kıyas yapılamayacağı da ayrı bir gerçektir. bütün bu gayretler, hükmü belirli olmayan konuya şer?i hükmünü belirlemek içindir.

doğan, 576-578.

vi) maslahat-ı mürsele: İmam zeyd bu konuda tamamen malikiler gibi düşünür. fakat maslahat-ı mürseleye kıyas adı verirler. aynı zamanda istidlal-i mürsel münasib-i mürsel ve münasib-i garip de derler. maslahat-ı mürsele için üç şart ararlar:

v) İstihsan: şafii mezhebinde olmayan istihsan, hanefi ve maliki mezhebinde vardır. zeydiye?de ise kıyasın bir türü olarak geçer. onlardaki istihsan hanefiyedeki gibi sayılır. zira daha kuvvetli bir delil sebebiyle kıyastan vazgeçilir. aynı zamanda zeydiler maslahatı da kuvvetli bir delil kabul edip, onunla da istihsan yapabilirler. sanatkarların tazmini ve maktül bir kişiye karşılık katil bir cemaati toptan öldürme cezası veren zeyd, istihsanla bu sonuca varmıştır. sanatkarlar için ise?ancak böyle ıslah olabilirler.? der.

bir mezhep olarak mantuku mefhumdan öne alırken, rivayetlerde kat?ileri, zannilere tercih ederler. nassların yorumunda ise öncelikle icmanın gösterdiği tarafı düşünürler. taklidi müfti için yasaklayan mezhep, amilere cevaz verir. ölmüş müctehide ittiba noktasında ise ihtilaf etmişlerdir. İnsanları derecelendirirlerken ehl-i beytten sonra sahabeyi koyarlar. sahabe kavlini delil alma noktasında ihtilaf etseler bile, icmalarında ittifak oluşmuştur.

bugün yemen?de bulunan zeydiler yahya b. hüseyin b. kasım er-rassi?ye (298/911) tabi olan zeydilerdir. kendilerine etbaı kaybolan ilk üç fırkadan farklı olarak kasımiye ismi verilir. fakat bunlar imamet konusunda carudiye gibi düşünürler ve efdal varken mefdulün imameti caiz değildir, derler. bu görüş İmamiye tesiriyle de olmuş olabilir. fakat bugünkü genel hava mefdulün imametini caiz görmeleri şeklindedir. fakat kelami noktada mutezile tesiri devam etmektedir. bu durum başlangıçta mutezilelere yakın olmalarından kaynaklanmıştır. fakat onların müslümanları günahları sebebiyle tekfire yaklaşmamaları ve hata eden müçtehide de saygı göstermeleri mezhep içinde pek çok görüşün oluşmasına sebep olmuştur.

İlmi olarak olmadık faraziyelere de çözüm arayan İmam zeyd?in mezhebi dört sünni mezhebe yakındır. zira daha çok kitap, sünnet ve sahabe kavline dayanır. mezhetpe içtihat kapısı açık olduğu için zamanla bu usul İmam zeyd?inkinden de geniş hale gelmiştir. mezhep usulü genel olarak delliller bitince ve eşyanın aslındaki hüsün ve kubha göre aklın hüküm vermesiyle neticelenir. şimdi sırasıyla delilleri biraz açalım:

e) selefin iki kavle bölünüp de tabiinin birinde ittifak ettiği. ama bu diğer şıkların doğru olma ihtimalini kaldırmaz.

beda, cenab-ı allah?ın verdiği bir hükümden vazgeçmesi manasına gelir. İmamiler arasında kabul edilir ve ehl-i sünnetten onları ayıran bir noktadır. ?allah dilediğini bozar ve dilediğini de sabit kılar.? (rad 33) ayetini bu noktada kendilerine delil olarak kabul ederler. (fığlalı, İtikadi İslam mezhepleri, 164-165).

ebu zehra, 202 vd., 399 ; subhi, zeyddiye, 76 vd.

vii) İstishab: değişime dair bir delil olmadıkça, istishabla amel noktasında bütün fukaha ittifak etmiştir. beraat-ı asliyye, mülk, hüküm ve hal istishabı olmak üzere dörde ayırırlar. şafii ve hanbeliler istishabı mutlak olarak, hanefi ve malikiler ise def? sadedinde ele alırlar. ?yakin ile sabit olan şek ile zail olmaz.?, ?helalliği sabit olanın hükmünün değiştiğine dair karine olmadıkça haram olmaz.? , ?şer?i delili olmayan şey, aslının hükmü üzere kalır.? gibi kaide ve hükümler bu delile dayanır ve ittifakla kabul edilmiştir.

ebu zehra, zeyd, 416 ; san?ani, 146 vd.

5. haberi ahatla. bu sonuncu zan ifade eder.

İmam zeyd efdal varken mefdulün imametini caiz gördüğü için ebu bekir ve ömer?i gerçek halife görür. ehl-i beyt rivayetini yapsa da ilmi olarak hepsini bilirdi. çünkü o ilim alınacak her yerden almıştı. dolayısıyla etbaı da başka tarikten rivayetleri alır. dönemi sıkıntı ve emevi baskılarıyla dolu olan zeyd, İmamın vasıfla belli olacağını söyler. önceleri takiyye yapsa da sonra açıktan ortaya çıktı. çünkü zulüm artmıştı.

ebu zehra, zeyd, 422 vd., 436 ; zeydan, İslam hukuku?na giriş 263-264; sanani, 170-171 vd., 211.

a) kuran ve kati sünnetin nasları: kuran ayetleri muhkem ve müteşabih olarak ikiye ayrılır. muhkem manası anlaşılan demektir. müteşabih ise aksi manaya gelir. nas ise delaletinde ihtimal olmayan lafızlardır. celi ve hafi olarak ikiye ayrılır. celi lügat olarak başka manaya gelme ihtimali bulunmayan lafızlardır. zani buna örnektir. hafi ise akli yönden başka manaya gelme ihtimali bulunmayan lafızlardır ki, itikat hükümleri böyledir.

ebu zehra, zeyd, 421 vd., 429; san?ani, 149.

ebu zehra, zeyd, 377-381; san?ani, 239-240; subhi, zeydiyye, 78.

3. efal ve takriratla amelde ittifak edilmediği halde, sözlerle amelde ittifak vardır. çünkü efal ve takriratın son noktası cevaz ve ibahadır ki, tahrim eden delil olmayınca?aslın ibaha olması? kaidesinden hareketle bu neticeye ulaşılabilir. yalnız ahad haberlerin zan ifade etmesi onları itikat ve akli konularda kullanmaktan sakınmayı gerektirir. burada imamilerden farkını da belirtelim: onlar ravilerin zeydi olmalarını şart koşmazlar.

a) alınacak maslahat ile şariin maksadı arasında uygunluk ve hiç bir nassa muhalefet etmeme.

bu tabiri malikiler de kullanır. (ebu zehra, zeyd, 450)

Prof. Dr. İsmail Köksal

ebu zehra, zeyd, 443-444 ; zeydan, İslam hukukuna giriş 263-264.

iii) sahabi fetvası: genel olarak sahabi fetvasını kabul etseler bile, atira dışındakilerinde ayrıca delil de isterler. eğer sahabi kavilleri için muhalefet yoksa, tek bile olsa alırlar. dolayısıyla aralarında cumhur ile büyük bir fark yoktur.

mefhumların derece sıralaması ise şöyledir: en yükseği kuran ile mütevatir ve meşhur sünnetin mefhumudur. bunlar ise kendi içinde mefhum-u muvafakat, hasr, gaye, adet, vasıf ve şart sırasına göre kabul edilir. tabi bazı hilaf noktaları da vardır. yalnız mefhum-u muvafakat ve hasrı, ittifak ettikleri için hepsinden kuvvetli sayarlar.

b) hüküm ve vasıf arasında münasebet ve uygunluk olması. İçkinin haramlığında sarhoşluk gibi.

ebu zehra, zeyd, 419-421; san?ani, 153.

İcmaya muhalefet ise bir fısktır. İnsanı imandan çıkarmasa da beynel-menzileteyn konumuna getirir.

ebu zehra, zeyd, 356-358; san?ani, muhammed b. İsmail (1182), İcabetü?s-sail şerhu buğyeti?l-amil, tahkik : hüseyin b. ahmed es-siyaği-hasan muhammed makbuli el-ehdel, müessesetü?r-risale-mektebetü?l-cili?l-cedid, beyrut-san?a 1408/1988, 2. baskı, s.74.

İbn hanbel, müsnedü ebi saidi?l-hudri, 3/59.

a) halef ve selefin ittifak ettikleri. bunlar naslar dahil her şeyden önce gelir.

2.1.2.2 zeydiye usulünün diğerlerinden farkı

ebu zehra, zeyd, 398.; san?ani 81 vd.

karaman, İslam hukuku tarihi, 111; subhi, zeydiyye, 78-81

zeyd b. ali zeynelabidin b. hüseyin?in (80-122 h. / 740 m.) imamı olduğu mezhep. şu anda yemen?de uygulanmaktadır. İmam zeyd, muhammed bakır?ın kardeşiydi. hintli bir cariyenin oğluydu. zeyd akaidde mutezili ekolü benimsemişti. emevi halifesi hişam?a hurucuna kardeşi muhammed bakır razı olmadı. o ise gerçek imamın kendisini ilan etmesine inanıyordu. çok gezdiği için halk onu hem tanıyor, hem de seviyordu. caferilere göre o kardeşinin imameti için huruç etmiştir. fakat onun, imam kendini ortaya koymalıdır, fikri bunun aksini gösterir. onun ilmi konusunda herkes müttefikti. ebu hanife onun başarılı olması için mal yardımı yaptı. dolayısıyla ona kalben taraftardı. fakat insanların onu kandırması veya çekilmesi, diğer bir ihtimale göre de emanetleri teslim sebebiyle ona katılmadı.

2. ümmetin söz ve fiil ile nakliyle.

1. sözler açıkça hüküm ifade ederken takrirat ve efal böyle değildir.

ebu zehra, zeyd, 432.

ebu zehra, zeyd, 143 vd., 199 ; suhhi, zeydiyye, 71 vd.

f) süküti icma

sahabi kavline genel olarak itibar edip, kitap ve sünnete dayanması zeydiye?yi ehl-i sünnete yakın kılmıştır. fakat neshi, zahiriler gibi tahsis manasında anlamışlardır. rivayetlerde adalet ve zabt şartını yeterli bulup zeydi şartını aramazlarken, İmamiye kendilerinden olmasını bir şart görmüştür. fakat onlarda bu şart tercih seviyesine inmiştir. dolayısıyla hanefilerin kabul ettiği her şeyi onlar da kabul etmişler sayılır. maslahat-ı mürseleyi de bir delil olarak aldıklarını düşünürsek, usulleri hanefilerden daha geniştir. ama onlar maslahatı kıyasa dahil etmişler, dolayısıyla kıyasın alanını da geniş tutmuşlardır. ayrıca istishabı hanefiler gibi sırf beraat-ı asliye noktasında değil, aynı zamanda müsbit olarak kullanmışlardır. sonunda da akla büyük yer vererek, hükümsüz bir şey bırakmamışlardır. kendilerinin içtihadı kapatmamaları, dört mezhepten istifadesini de sağlamıştır. bu açıklık değerli alimlerin yetişmesine sebep olmuş ve özellikle de hanefiyeye kendilerini yakın kılmıştır.

2.1.2.1 zeydiye mezhebinin usulü

İlleti müsbit olarak değil de kaşif olarak kabul eden zeydiye?de hüküm iletin varlığına göre değişir. dolayısıyla illetin olduğu yerde hüküm de vardır. İllet kalkarsa hüküm de kalkar. İlleti asılda gizli olan kıyasa hafi, mukabiline celi denir. bu ikisine birden zeydiler illet kıyası derken, şafii mana kıyası der. bunların mukabili ise şebeh kıyasıdır ki, asıldaki en yakın benzerliğe göre yapılır. fakat bütün bu bilgiler İmam zeyd?den sonra gelişmiştir ve cumhura benzer konumdadır.

d) İnzibattır ki, bazı zeydiler kabul etmez. ama ilk üçünde ittifak vardır.

zeydiyeden bazısının müsellemat dışında icma olmadığını söylemesi de bir vakıadır. ayrıca kısmi de olsa icmayı kabul edenler vardır. mesela kardeşler varken dedeye herkes miras vermiştir. ama ne kadar verileceğinde ihtilaf çıkmıştır.

ahzab 33.

el-mecmu fıkıh ve hadis kitabıdır. zeyde ait olduğu ihtilaflıdır. İçinde ona ait görüşler de olup hepsi nakil değildir. normal fıkıh kitapları gibi tedvin edilmiştir. mest üzerine meshin caiz olmadığı, gayr-i müslimin kestiğinin yenmeyeceği, ehl-i kitap kadınla evlenilemeyeceğini, cenazede beş tekbir gerekeceği ve ezanda?hayya ala hayri?l-amel? deneceği gibi... bazı ehli sünnetten ayrılan yanları da var.

ayrıca hz. peygamber ?in kendine has olan ahkamını ve fıtratı gereği ile adet olarak yaptıklarını bundan istisna etmek gerekir.

taassubu olmayan zeydilerin başka mezheplerden hüküm seçtiğini görmekteyiz. dolayısıyla cumhurun kabul ettiği sünneti, eğer al-i beyt rivayeti yoksa kabul ederler. kıyasta al-i beytin metodunu bilmeyi şart koşarken, içtihat tabakasını da kamil ve nakıs olarak ikiye ayırırlar. müçtehitleri ise; müstakil, müntesip, muharriç, müreccih ve mukallit olmak üzere sırasıyla beşe ayırırlar. fakat cumhurun rağmına içtihattaki tecezziyi kabul ederler.

i) kuran ve mütevatir hadis: bunlar istidlal açısından birbirlerini tahsis ve nesh edebilirler. fakat kendi içinde sırasıyla şu sıra takip edilir:

c) hükmün asla has olmaması

c-d) haber-i ahadın nas ve zahirleri: sırasıyla bunlar da haber olma yönüyle zan, fakat konu itibarıyla katiyet ifade ederler. dolayısıyla amel gerekir. fakat zeydiye ahat sünnetin kavil ve takririni, delil açısından mefhumatlarından arkaya bırakır. çünkü :

nur 4.

1. kuran?a beyan olanlar

doğan, 588.

b) kitap ve kat?i sünnetin zahirleri: bunlar kendilerinden daha kuvvetli bir muarızı olmayan lafızlardır. diğer manalara ihtimalleri olsa bile zayıftır. daha kuvvetlisi gelmedikçe terkedilmez.

g) hz. peygamber ?in fiil ve takrirleri: fiil ve takrirler harici bir delille vücup ve nedb de ifade ederler. aksi durumda ise sadece ibaha ifade ederler. sırasıyla şu derecelerde olabilirler :

İtikadde mutezili olan mezhep, beda ve mehdiy-i muntazar fikrini reddeder. yine imamların masumiyetini kabul etmezdi. felsefi yönü de derin olan zeyd, mecmu?da ehl-i beyt tarikli rivayetleri zikreder. fıkhını da ilk defa kendi tedvin etmiştir. kitabı mecmu?daki rivayetler ise cumhurun nakillerine uymaktadır. zeydiye 4. ve 5. asırlarda taassubu olmayan tek bir mezhepti. zira içtihat kapısı hep açık kalmıştır.

d) selefin önce ihtilaf edip, sonra ittifak ettikleri. arazi taksiminde böyle olmuştur.

şia, zeyd zamanında tekti. cafer sadık?tan sonra bölündü. fakat döneminde havariç ve ehl-i sünnet de vardı. o ise vasıl b. ata?dan ders aldı. kendisi tebe-i tabiindendi. hz. ali?nin daha üstün ve hilafete daha layık olduğunu düşünüyordu. fakat şeyheyn?in önce olması daha iyi olmuştur. çünkü hz. ali?nin İslam adına incittiği çok adam vardı. ayrıca o, hz. peygamber ?in kimseyi varis veya vasi bırakmadığını açıktan söylüyordu. kuvvetli bir dayanağı bilinmese de -sınırların çok genişlemesi olabilir- iki imamın bir anda olabileceğini söylerdi. kendisinden sonra oğlu yahya horasan?da imametle ortaya çıktı. fakat 125?te şehit oldu. zamanla fırka süleymaniye, betriye ve carudiye olarak üçe ayrıldı. az da olsa içlerinde imameti ali soyunda görenler vardır.

zeydiye icma için bir asrın bitmesini şart koşmaz. sükuti icmaı kabul için ise ikrah alameti olmadan rıza ile gerçekleşmesini şart koşar. ayrıca icmaya, kitap ve sünnetten bir senet ararlar. bu sünnet haber-i ahat bile olabilir. kıyasın senet olması ise ihtilaflıdır. atira?nın icmasını kabul ederlerken ise; ?ey ehl-i beyt! allah sizi temize çıkartmak istiyor? ayeti ile?size iki şey bırakıyorum. eğer uyarsanız sapıtmazsınız, onlar allah?ın kitabı ile resulü?nün sünneti?dir.? hadisini delil göstermektedirler.

ebu zehra, zeyd, 386 vd, 336; san?ani, 239 vd.

ebu zehra, zeyd, 91, 325 vd.; zeydan, İslam hukukuna giriş, 263-264.

ebu zehra, zeyd, 399 vd., 411; san?ani, 153-154.

bazı hanbeli ve maliklere göre, zeydiler de illetin munzabıt olmasını şart koşmayıp, hikmet ve maslahatı da illet olarak kabul ederler. dolayısıyla onların illet için şartları şunlardır:

viii) akıl, hazar ve İbaha delili: bir konuda hiçbir delil olmayınca zeydiye akla başvurur. bu noktada kıyası reddeden ve kitap, sünnet ile icmadan hemen sonra aklı delil getiren nazzam gibilerden ayrılıyorlar. dolayısıyla İslami kaynakları delil olabilme yönünde zorlamaktadırlar.

4. İcma olduğunun söylenip aksine bir söz olmazsa.

c) selefin icma edip asrın bitmediği.

ebu zehra, zeyd, 412-414.; san?ani, 150 vd.

e-f) mefhumat-ı kuran ve hadis: normal şartlarda mefhum-u muvafakatı tercih etmekle beraber, mefhum-u muhalifle taaruzları halinde de durum böyledir. fakat mefhumun mahalifi alma noktasında ittifak vardır. ayrıca mefhum-u hasır diye yeni bir mefhum ilave eden ve delil olarak kullanan zeydiler de vardır. dolayısıyla mefhum-ı muhalefetin kısımları olan lakap, vasıf, şart, gaye ve adeti delil olarak alırlar. ?onların şahitliklerini ebedi olarak kabul etmeyin. çünkü onlar fasıktırlar. yalnız tevbe edenler müstesna... ayetine göre hasırla bu cezayı tevbe edenlere uygulamazlar.

İcma ise şu yollarla bilinir:

2. sözlerin hissi, akli, ibari, işari, fehva ve mefhum gibi manaları vardır. fakat efal ve takriratta ise bu yoktur.

b) selefin icma edip de asrın bittiği. bu kitap ve sünnetten sonra gelir.

İcmaü?l-atira ismi altında ali, fatıma, hasan ve hüseyin?in icmasından bahseden zeydiye, sahayı amel yanında itikat konularına da kaydırmıştır. İmamiler aklı dördüncü mertebede delil olarak kabul ederken, bunlar en arka sıraya atarlar. dolayısıyla bütün delilleri kullandıktan sonra ona bakarlar. eşyanın aslına bakıp iyiyse alırlar, kötüyle terkederler. dolayısıyla ibahay-i asliyye sahası bu mezhepte yoktur. bu durumda hükümsüz saha da kalmamış olur.

1. müşahedeyle

2. İbaha ifade edenler.

ebu zehra, cafer sadık, 469-471 ; san?ani, 158-159.

ebu zehra, 361; san?ani 230 vd.

3. ümmetin bir kısmının nakliyle.