Üçüncüsü; hadisleri toplamak, yazmak, rivayet yollarını ve senedlerini bir araya getirmek ve bu konularda derinleşmeye çalışmaktır."

Hadis öğrenmeye karar veren bir delikanlıya "Bak yavrum!" derlerdi. "Hadis öğrenmek istiyorsan bu işi Allah'ın rızasını kazanmak, Resulullah'ın sünnetine hizmet etmek için yapacaksın. Bu peygamber mirasını menfaatlerine alet etmeyecek, gönlündeki dünya hevesini, makam ve mertebe hırsını bir yana atacaksın."

Günümüzde tanınmış bir siyasetçi bir kente gidince halk onu dinlemek için meydanlarda nasıl heyecanla toplanıyorsa, eski devirlerde de hadis alimlerini dinlemek için toplanırlar, onların derslerine büyük ilgi gösterirlerdi. Ünlü muhaddis Yezid İbni Harun (ö. 206/821) Bağdat'a gittiğinde ondan hadis rivayet etmek isteyen binlerce hadis talebesi ve halk geniş bir meydanda toplanmıştı. Bu hali gören devrin halifesi yanındakilere o muazzam kalabalığı göstererek "İşte asıl mülk ve saltanat budur" demişti (Hatib el-Bağdadi, Şerefü ashabi'l-hadis, s. 100 ).

Hafız İbni Hacer ise şöyle der: "Bu üç esası kendisinde toplayan kimse fakih ve kamil bir muhaddistir. Bunlardan sadece ikisini bilen kimsenin derecesi daha aşağıdır." Tedribü'r-Ravi isimli eserde de bu şekilde ifade edilmiştir (Cemalüd-Din el-Kosımi, Kovaidü't-Tahdis, s. 76-77-1961 (1380).

Önce Allah Rızası

Bir kimsenin rivayet edeplerinden haberi yoksa ve öğrendiğini yaşamıyorsa o muhaddis sayılmazdı. Bir muhaddiste hadisi dinleme, ezberleme, anlama, onunla amel etme ve başkalarına öğretme gibi beş özellik aranırdı. Muhaddisin doğru sözlü olması, bid'atlerden ve büyük günahlardan uzak durması istenirdi.

Bir zamanlar muhaddis olmak müslümanlar için iftihar vesilesiydi. Hadis alimleri daha üç dört yaşında bulunan yavrularına hadisleri sevdirmek için onları omuzlarına alıp tanınmış muhaddislerin derslerine götürürler, Peygamber meclislerini andıran o güzelim havayı çocuklarının teneffüs etmesini isterlerdi.

"Haydi şimdi sen Allah'tan kolaylık, yardım, başarı iste! Seni doğru yola iletmesini niyaz et! Güzel bir ahlaka ve edebe sahip olmaya çalış! Hadis alimlerinin ahlakını ve edebini öğren, onlar gibi yaşamaya gayret et! Dersine zamanında git ve hocanı dikkatle dinle, onun rivayet ettiği hadisleri daha önce duysan bile ilk defa duyuyormuş gibi davran! Hocana ve onun ilmine saygı duy; onun hizmetinde bulunup hoşnutluğunu kazanmaya çalış; derste onun hoşlanmadığı hareketleri yapma; uygun olmayan bir zamanda ve kaba bir tavırla gereksiz sorular sorarak canını sıkma; ama anlamadığın konuları ona sormaktan da asla çekinme!"

Hadis rivayet eden kimse; Hadis ilmiyle uğraşan ilim adamı; Hz. Peygamber 'den rivayet edilen her şeyin senetlerini; Peygamberimizden sonra bu bilginin kendisine nasıl ulaştığını, senedindeki ravilerin güvenilir olup olmadıklarını bilen kimse. Tahdis ten ism-i fail olan muhaddis, ravi ile eşanlamlıdır. Ancak usul-u hadiste Muhaddis "ravi" kelimesine oranla daha özel bir anlam taşır. Buna göre her muhaddis ravidir fakat her ravi muhaddis değildir.

İkincisi; senedlerini ezberlemek, ricalini tanımak, sahihini sakiminden ayırt etmektir.

Meşhur görüşe göre, kendisine "Şeyh" ve "imam" da denilen muhaddis, hadis ilminde üstad-ı kamil mertebesini bulan zattır. Muhaddis, yüz bin hadisi metinleriyle senedleriyle ezberlemiş olur ve senedlerdeki ricali tercemeleriyle, cerh ve tadil noktasından halleriyle tanırsa "Hafız" adını alır. "Hüccet" üçyüz bin hadisi böylece bilen muhaddisin ünvanıdır. "Hakim" ise bütün sünneti kuşatmış olan İmama denir.

Ne diyelim, Cenab-ı Mevla onlara gerçekleri görme kabiliyeti, bize de Resulü'nün izinde yürüme gayreti ihsan eylesin .

"Arkadaşlarını iyi seç, öğrendiğin bilgileri onlardan esirgeme! Hadislerin mana ve muhtevasını anlamaya, sahih ve zayıf olanlarını bilmeye ve onları rivayet eden ravileri iyi tanımaya gayret et, hafızanda hadislerin iyice yer etmesi için onları birer ikişer ezberle, ezberlediklerini unutmamak ve başka rivayetlerle karıştırmamak için onları arkadaşlarınla müzakere et! Hadis rivayet ederken de son derece titiz davran!"

Zeynü'd-Din Iraki de; hadisleri kendi eliyle yazmış, erbabından dinlemiş, taliblere dinletmiş, hadis toplamak için diyar diyar dolaşmış, bine yakın Müsned, İlel ve Tarih kitablarının asıllarını elde etmiş, asıldan istinsah edilmiş kitaplar üzerine talik lar yazmış kimseye "muhaddis" denilebileceğini, söyler (Tecrid-i Sarih Tercümesi, I, 8-9).

"Kitablarda hadisle meşgul olan kimselere, "müsnid", "muhaddis" ve "hafız" lakablarının verildiği görülür. Hadisçilerin ıstılahlarına vakıp olmayan kimseler, onların birbirine müradif olduklarını, mutlak olarak bunları herkese söylemenin caiz olacağını zannederler. Halbuki gerçek böyle değildir. Çünkü "müsnid", ister hadise ait bilgileri bilsin veya bilmesin, ister bilgisi sadece hadis rivayet etmekten ibaret olsun, isnadı ile hadisi rivayet eden kimseye denir. "Muhaddis" ise müsnidden daha yüksek derecededir. Muhaddisin senedleri, illetleri, nicalin isimlerini bilmesi, çok metin ezberlemesi, Kütüb-ü Sitteyi, Müsnedleri, Mu'cemleri ve hadise ait cüzleri dinlemesi şarttır. Selefe göre "hafız", "muhaddis"le dır.

Muhaddis olmak isteyen kimse önce kendi memleketindeki hadis alimlerinden okur, sonra diğer İslam ülkelerinde tahsilini ilerletmek üzere seyahate çıkar, onlarca şehri dolaşır ve tanınmış alimlerden hadis öğrenirdi.

Muhaddisi raviden ayıran fark, onun, rivayet ve dirayet yönünden mahir, sahih olan hadisi sakiminden ayırdedebilecek bir melekeye sahip, hadise müteallik bütün ilimleri ve hadisçilerin ıstılahlarına vakıf hadis ravilerinden mü'telif ve muhtelif, müttefik ve müfterik olanları ve hadislerdeki garib lafızları iyi bilen bir kimse olmasıdır. Bu bilgilere sahip olan bir hadisci muhaddis ismine layık olur.

Muhaddisler, Resulullah emanetine duydukları saygıdan dolayı hadis okuturken pek titiz davranırlardı. Dersten önce abdest veya boy abdesti alırlar, dişlerini temizleyip sakallarını tararlar, güzel koku sürünürler, mecliste bulunanları karşısına alacak şekilde vakarla otururlardı. Bir miktar Kur'an okur veya okuturlar, besmele, hamdele, salvele ve bir dua ile rivayete başlarlar, duruma uygun bir dua ve yine Allah'a hamdederek dersi bitirirlerdi. Ders boyunca Allah adı anıldığında "tebareke ve teala, azze ve celle" gibi bir saygı ifadesi kullanırlar, Hz. Peygamber'in adı geçtiğinde yüksek sesle "sallallahu aleyhi ve sellem", sahabenin adı zikredildiğinde "radıyallahu anh" derlerdi. Kısacası onlar derslerini bir aşk ve vecd içinde yaparlardı.

"Giyim kuşamına dikkat et; süslü püslü elbiseler yerine ilim ehline yakışır mütevazı kıyafetler giy! Kendinden soyca, yaşça ve diğer bazı özellikler bakımından daha aşağıda olanlardan hadis rivayet etmeyi kibir ve gurur meselesi yapma; yeteri kadar hadis tahsil ettiğini düşünerek Artık ben de muhaddis oldum' deme!"

Bir başka zaman halife Harunürreşid, kadısı Yahya İbni Eksem'e "Rütbesi halifeden daha yüksek birini tanıyıp tanımadığını" sordu. O sırada hadis rivayet etmekte olan bir muhaddisin yanından geçiyorlardı. Kadı o muhaddisi gösterince halife bunun çok doğru bir tespit olduğunu kabul etti (Şerefü ashabi'l-hadis, s. 99-100). Etmesi de gerekirdi; çünkü Resul-i Ekrem, hadislerini rivayet edecek olanlara "halifelerim" diye iltifat buyurmuştu (Heysemi, Mecmau'z-zevaid, I, 126). Bu ümmet de derin hadis bilgisiyle ünlü hadis hafızlarını, hadiste mü'minlerin emiri anlamında "emirü'l-mü'minin fi'l-hadis" diye anmıştı.

İmam Ebu Şame de şöyle der: "Hadis ilimleri üç kısımdır: Birincisi ve en şereflisi; hadis metinlerini ezberlemek, garib lafızlarını, fıkıha ait hükümlerini bilmektir.

"Marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir" diye bir söz vardır. Devlet başkanları hadise ve muhaddislere hayranlık duyarsa, hadis öğrenmeyi hem kendileri hem çocukları için gerekli görürse o ilim herkesin gözdesi olur; en yetenekli insanlar o ilme yönelir. İşte hadise yüzyıllarca böyle itibar edilmiş, muhaddisler el üstünde tutulmuşlardı. Şimdi kalkıp "Muhaddisler de bizim gibi insanlar değil miydi?" diye soranlar işin bu sosyolojik yönünü görmezden geliyorlar.

Muhaddis lafzının, hadis ilminde hangi dereceye ulaşmış olana alem olacağı konusunda değişik görüşler vardır. Çünkü hadisle uğraşanlara, durumlarına göre çeşitli isimler verilmiştir. Cemalüddin el-Kasımi bu konuda şunları nakleder:

Hadis talebesine bunun gibi daha birçok tavsiyede bulunurlardı.

Prof. Dr. M. Yaşar Kandemir

Elbette her hadis bir Peygamber gülüdür. O gülleri koklamamızı sağlayan muhaddisler de bizim için pek değerli insanlardır. O güzel insanların yetişme tarzını ve o devirlerde hadise ve muhaddise ne gözle bakıldığını bilmek ufkumuzu açacaktır. İnşallah bir başka sohbetimizde bu fedakar insanların hadis öğrenmek için nelere katlandıklarını ele aldığımızda onlara olan saygımız ve muhabbetimiz daha da artacaktır

Muhaddisler hadisin itibarını korurlardı. Aç kalsalar bile, menfaat ve makam elde etmek için devlet adamlarına yakın durmazlardı. Mesela Ahmed İbni Hanbel büyük bir muhaddis, ama fakir bir aile reisiydi. Ekinler biçildikten sonra tarlalarda kalan başakları toplar, ailesinin rızkını temin etmeye çalışırdı. Onun büyüklüğünü bilen devlet adamları saraylarına gelerek kendilerine ve çocuklarına hadis okutmasını istemişler, bunun için kendisine büyük paralar göndermişlerdi. Fakat o "ilim devlet adamlarının ayağına gitmemeli, devlet adamları ilmin ayağına gelmeli" diye düşündüğü için gönderilen paraya el sürmeden iade etmişti. Onun çağdaşı İmam Buhari ve benzeri alimler de böyle davranırlardı. Evzai ve Hammad b. Seleme gibi alimler kendilerine hediye getirenlere bile hadis rivayet etmezlerdi. Onlar Resulallah'ın mirasını işte böyle gözetirlerdi.

Peygamber Efendimiz'in sözlerine hadis, hadisleri öğrenip başkalarına öğretenlere muhaddis dendiğini hepimiz biliriz. Bazı muhaddislerin çok hadis rivayet etmesine takılanlar "Canım, onlar da bizim gibi insan değil miydi? Bu kadar hadis ezberlenir mi?" diye itiraz ederler.

Hadis tahsilini tamamlayıp muhaddis olan bir alimin uyması gereken birçok kural vardı. Hadisleri öğretirken bu kurallara titizlikle uyarlardı.

Bu itiraz uygun değildir. Çünkü her devrin şartları, imkanları, insanların yetişme tarzları birbirinden farklıdır. Bunları bilmeden olaylar ve insanlar hakkında sağlıklı hüküm vermek mümkün değildir. Şüphesiz o insanlar da bizim gibi birer bedene sahiptiler; ama onların yetişme tarzları ve hayata bakışları bizden çok farklıydı. Allah'ın ve Resulullah'ın buyrukları onların hayatına yön verdiği için bizimkiyle kıyas edilmeyecek bir ihlas, samimiyet ve aşkları vardı.

Ayrıca muhaddis, ri'vayet ve dirayet yönlerinden hadisle uğraşan, hadisin ravilerini ve bunlar arasındaki farkı bilen, kendi asrındaki ravilerin ve rivayet edilen şeylerin çoğundan haberden olan, bu konularda payının bulunduğu bilinen, hadisi iyi bilmesiyle meşhur olarak temayüz eden kimsedir. Eğer bu konuda, her tabakadan bildikleri bilmediklerinden daha fazla olacak şekilde, tabaka tabaka şeyhlerini bilecek kadar geniş bilgiye sahip olursa buna "hafız" denir. Mütekaddi'mun'dan bazıları: "Biz, yirmi bin hadisi imla suretiyle yazmamış olan kimseyi hadisçi saymazdık" şeklinde aktarılan sözleri kendi dönemlerindeki muhaddis tarifini yansıtmaktadır.

Ulemanın "muhaddis" tarifinde değişiklikler olmasına rağmen hepsinde de muhaddise verilen derece yüksektir. Bunlara göre muhaddis, senedleri ezberlemekle beraber, senedlerdeki ricalin ne dereceye kadar adaletli veya mecruh olduklarını da bilen kimsedir. Muhaddisler arasında yüksek rütbeye sahip olana "hafız", en yüksek dereceye sahip olana "huccet", en üstün mertebeye ulaşana da "Hakim" denir.

İmam Cezeri'nin tarifine bakılırsa "Muhaddis" ünvanı genel olup şartları içerisinde rivayet etmek üzere erbabından, yine şartları içerisinde hadis alıp , taşıyan her zata verilebilir.

Hadisin İtibarı