1. İslam'ı bir ideolojik tercih kabul eden hareketler Anadolu'da kendilerine yandaş çok önemli, çok güçlü bir sermaye sınıfı oluşturmuştu. Bu sınıf kendi iç örgütlenmesiyle birlikte İstanbul sermayesine karşı bir güç odağı olmayı başarabilmişti. Bu kesim yeni bir parti istiyordu ve o partinin devletle zıtlaşmamasını öngörüyordu.

Kabul edelim ki, bu tarih yani AK Parti'nin iktidar olması Cumhuriyet tarihinin 1950'de DP ve 1983'te ANAP'ın iktidara gelmesinden çok daha önemli bir gelişmedir. Bu gelişme Türkiye'deki modernleşme anlayışının demokrasiyle bütünleşmesine yol açtığı gibi bazı bakımlardan da sanıldığı ölçüde "radikal" olmamıştır.

Fakat bu tartışmanın AK Parti lehine sonuçlanması, hatta yakın tarihimizde ilk defa görüldüğü üzere, bu zıtlaşmanın basını da içeren boyutlarında gene AK Parti'nin üstün gelmesi belki uzun vadede partiyi zora koşacak, hatta Türkiye'deki demokrasi bakımından zararları olacak bir gelişmedir ama üstünde mutlaka durulması gereken çok ilginç göstergeler, boyutlar içermektedir. Sadece bu koşula bakarak dahi AK Parti'nin kimliğini ve niteliğini anlamak kabildir.

3. Anadolu'dan büyük kente yönelmiş göç son evresini yaşamaya başlamıştı. Göçerler kent ve modernleşmeyle diğer kesimlere nazaran çok daha büyük bir iştahla bütünleşmek istiyordu. Onları o konuma taşıyacak bir siyasete ihtiyaçları vardı.

AK Parti üstüne...

başlık kirliliğinden başka bir şey değil.

Çoğu insanın sandığı ve nev zuhur bazı politikacıların da şimdi kendilerine bir istikbal ararken bir örnek olarak hatırladığı üzere AK Parti iktidara bir gecenin içinde gelmedi. Öteki uzun tarihi, yani 1969'da Milli Nizam Partisi'nin kuruluşuyla birlikte başlayan İslam'ın politikada bir ideolojik eksen olarak tezahürü, bir yana bırakılsa bile bugünkü iktidar partisinin yakın dönem oluşumu 1994'te işlemeye başladı.

Sosyo-ekonomik planda bu çerçeve yabana atılmayacak bir sosyal dönüşümü beraberinde getirirken, AK Parti'nin zafiyet noktalarını da öne çıkarmıştır. Özellikle kendi sermaye gruplarının İstanbul sermayesine karşı gösterdiği direnç ve AK Parti'nin bekleneceği üzere o kesime sağladığı olanaklar partinin 2007 sonrasında İstanbul burjuvazisi tarafından, hiç değilse onun bir kanadı tarafından, dışlanmasına yol açmıştır.

Bunların ilki sürdürülen popülist politikaların orta vadede getirecekleridir. Türkiye'deki modernleşme ihtiyacının eldeki veri ve imkanlarla bu çerçeve içinde daha ileriye taşınıp taşınmayacağı başlı başına bir sorudur. Bu, aynı zamanda AK Parti'nin siyasal bilinciyle ilgili bir sorudur.

Öbür tarafta İslam sadece Türkiye'de değil Avrupa'da da politik bir ideolojiydi. Eski kıta sancılı bir biçimde de olsa İslam'ın bir politik ideoloji olarak kendi bünyesine yerleştiğini görüyordu. Bu süreç 1979'da İran İslam devrimiyle birlikte başlamıştı. Hiç ara vermeden devam etmişti. Türkiye'nin bundan etkilenmemesi olanaksızdı.

Bugünkü tartışmalar sadece Türkiye için değil AK Parti için de bir dönemeç, bir sırat köprüsüdür.

AK Parti'nin kendisini önceleyen ve İslam'ı daha radikal bir yaklaşımda ideolojikleştiren siyasetlerle arasındaki en önemli fark modernleşme tanımı söz konusu olduğunda ortaya çıkar ve bu gelişmenin kırılma noktası 1997'dir. O tarihte devreye giren 28 Şubat, klasik ordu-bürokrasi- aydınlar ittifakı içinde kurucu ideolojinin temel değerlerini ve modelini bir kez daha mevcut siyasal yapı üstünde erk kullanarak sağlama çabasına girişmişti. 28 Şubat'ı yerli yerine oturturken vurgulanması gereken bir diğer nokta o tarihte iktidarda bulunan siyasal İslamcı kanatların radikalizmidir.

Bu oluşum gene de sanıldığından çok daha kapsamlıydı ve özünde bir sermaye hareketi barındırıyordu. Ben AKP ve Türk Sağı isimli kitabımda bu sermayeyi irdelemiş ve ona Anadolu sermayesi adını vermiştim. Böylece ortaya farklı bir sınıf, farklı bir ideoloji ve farklı bir siyaset çıkmıştı.

Bütün bunlar bugün ne ifade etmektedir ve AK Parti bugünden ileriye tüm bu koşulları ne ölçüde taşıyabilecektir?

İkincisi iktidar olmaktan kaynaklanan yıpranma bir yana bizatihi iktidar olmanın yaratacağı sorunlar yakın dönemin en ciddi hassasiyet noktasıdır. Alt-orta sınıfların beklentilerini kuşatan mutlak bir iktidar stratejisi her iktidar için bir çıkmaz olabilir.

1991 seçimlerinde Refah Partisi çok küçük bir grupla Meclis'e girmişti ama o çatı altında son derecede etkin bir muhalefet sürdürüyordu. Bu hamle 1994'te bugünkü Meclis ve iktidar kadrosunu meydana getiren isimlerin önemli bir bölümü yapılan yerel seçimleri kazanmıştı ve belediye başkanı olmuştu. Dolayısıyla AK Parti'nin tabandan, taşradan ve yerel yönetimlerden doğduğu bir gerçektir.

Sermaye savaşları

İslami oluşumlar 1983 sonrasında bugünküne oranla çok daha radikal bir çizgiyi savunuyordu ve şunu kabul etmek gerekir ki, o dönemin İslamcılığı modernleşmeyle daha gizli bir ilişki içinde kalan, ideolojik tercihi öne çıkaran bir kabule dayalıydı. İslam'ı da bu çerçeve içinde mütalaa ediyordu.

Yani Anadolu'daki sermayeyle büyük şehrin kenarlarında yaşayan kitlelerin farklı beklentisi bir noktada kesişiyor ve AK Parti'yi 2002'de iktidara taşıyordu. Buna Batılı-liberal kesimin AB yönündeki beklentileri, mevcut hükümran yapının değiştirilmesi talepleri eklenince AK Parti'nin ortak bir kabul etrafında iktidara gelmesi neredeyse kaçınılmazlaşıyordu.

Bu üç etkenin yan yana gelmesi yeni bir parti beklentisini çok canlı bir konuma taşıyordu ki, kapatma davaları beklenen çıkışın yapılmasına olanak sağladı. Davalar sadece ortadaki partilerin yok olmasına yol açmamış, egemen ideolojinin kitleler üstünde kurmak istediği otoriter yapıyı da görülür hale getirmişti. Mevcut merkez sağ partilerin o girişimlere verdiği destek, kitlelerden kopuşu RP'den ayrılarak hazırlanan AK Parti'yi açık bir umuda dönüştürmüştü.

İlk ve en önemli cevabın 1980 sonrasında aranması gerekir. 1989'da Berlin Duvarı'nın yıkılmasına doğru giden yıllarda merkezi devlet otoritesine dayalı, tek tipçi ulus devlet anlayışından beslenen, farklılıkları reddeden, belirgin bir etnik kimliği diğerlerinin önünde tutan model geniş ölçüde sarsılıyordu. 1989'da sadece duvar yıkılmadı, Soğuk Savaş da sona erdi. Böylece dünyanın birçok noktasında çok daha geçirgen, geçişli, yumuşak, çokluluğu öne çıkaran bir kimlik politikası öne çıktı. Yetmedi, bütün bu hareketlenme demokrasinin yeni tanımlarıyla bütünleşti. Daha doğrusu demokrasi ancak bu koşulları bünyesinde barındırıyorsa demokrasi olarak nitelendirildi.

Ve devlet zıtlaşınca

İçinde bulunduğumuz dönemde bu partinin iki büyük zafiyetinden söz edilebilir.

İkinci husus 2007 seçimlerine giderken ortaya çıkmış devlet-AK Parti gerilimidir. Cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde yaşanan bu çatışma, askeri kanadın yargıyla bütünleşerek AK Parti'ye karşı sürdürdüğü politika şimdi bir kere daha anlaşılıyor ki, kurulu düzenin içinde yaşanan toplumsal gerçeği anlayamamasının bir sonucudur.

Türkiye bugün çok önemli bir viraj alıyor. Bu kritik bir eşiktir ve kabul edelim ki Türkiye'deki birçok kesimin hassasiyetini tahrik edecektir. Böyle bir dönem eğer AK Parti'nin koruyacağı ve daha da geliştireceği bir demokrasi bilinci ve güçlendirilecek bir siyaset kültürüyle aşılırsa kazanan hem iktidar partisi hem Türkiye olacaktır.

Tüm bu unsurlar yan yana gelerek önce 1991, ardından 1994 hamlesini oluşturdu. Ne var ki, Türkiye'nin çok farklı bir özelliği daha vardı. Türkiye 1950'den başlayarak modernleşmesini sağ partiler aracılığıyla gerçekleştirmişti. Bu partilerin tamamı İslam'la çok yakın bir ilişki içindeydi. Sorun bunun derecesiydi. 1991'den başlayarak bu ilişki çok daha açık ve rahat bir nitelik kazandı.

AK Parti'nin 2002-2207 arasındaki başarısını bu partinin iktidarını hazırlayan çevre ve koşullarla bütünleşmesinde aramak gerekir. Bu bütünleşme dar ve orta gelirli kesimle kurduğu ilişki, devletle sürdürdüğü uyumlu ilişki, kendisine ait bir sermaye sınıfını koruyup kollaması ve nihayet liberal kesimin beklentileri üstünde olmuştur. Ekonominin beş yıl boyunca sürekli olarak büyütülmesi sadece onun geniş tabanını memnun etmekle kalmamış, İstanbul sermayesini de tatmin etmiştir. Buna sosyal güvenlik- sağlık sistemindeki büyük dönüşümü eklemek gerekir.

hasan bülent kahraman

Şu hayati üç unsur

Devlet ve siyaset

2. Bu kesim demokrasi tartışmalarında tarihin ilerici aksına oturmuştu ve karşısında yer alan İstanbul sermayesiyle bütünleşmiş ANAP, DYP gibi partiler akıl almaz bir siyasal yönetemezlik sürecine girmiş, onu bir de siyasal-ekonomik yolsuzlukla bütünleştirmişti. 1999 seçimleri sonrasında patlayan ekonomik kriz bu gerçeği alabildiğine somutlaştırmıştı.

Ne var ki, 28 Şubat ve sonrası üç önemli unsuru algılayamadı ve gözden ırak tuttu.

Bugün ve yarın

İslam, modernleşme, sağ

2002 sonrası iktidarın bu hazırlayıcı şartlarla ne ölçüde bütünleştiği başlı başına bir sorudur. Doğal olarak bazı noktalarda ittifaklar sağlanmış, bazı noktalarda da kopmalar meydana gelmiştir. Buna mukabil 2002-2007 arası iyi değerlendirilmiştir. O dönem hiç öyle olması gerekmezken kurulu nizam tarafından geliştirilen bir hamleyle bir kere daha keskin bir çatışma üretmiştir ve sonuç 2007 seçimlerindeki AK Parti başarısı olmuştur.

Ne olmuştu da o yıl Ankara ve İstanbul başta olmak üzere birçok yerleşim yerinde belediye başkanlıklarını Refah Partisi kazanmıştı?

Nisan 2007'de başlayan gerilim AK Parti'nin almak istediği sonucu değiştirmediği gibi onun daha da güçlenmesine olanak sağlamıştır. Öte yandan, bu gerilim Türkiye'deki devlet-siyaset uzlaşmazlığının daha ılımlı kanatları bile rahatsız eden son örneği olarak tarihe işlenmiştir. Demek ki, AK Parti 2007 seçimlerinde oylarını çoğaltırken Türkiye'de demokratikleşme doğrultusunda yaşanan gelişmenin de öznesi haline gelmiştir.

Türkiye'de durum hem buydu hem de bundan fazlaydı. İşin bu yanına söylenecek fazla bir şey yok. Özal'lı yıllarla birlikte ve başlayan Kürt tartışmalarının etkisi altında kimlik konusu Türkiye'de de önemli bir dönüşüm geçirmişti. Ayrıca kimlik ve demokrasi tartışmaları laiklik tartışmalarını da tetiklemişti. Laiklik yeni bir anlayış bekliyordu. Bu da gidip gene kimlik politikasıyla bütünleşiyordu.

Kimlik ve demokrasi

Şunu da belirteyim: AK Parti kendisini muhafazakar diye nitelendiriyor. Bunu siyasal bir kavram olarak kullanıyor. Bu yaklaşımın yanlış olduğu ortaya çıktı. Muhafazakarlık AK Parti'de siyasal değil kültürel bir kavramdır. Siyasal pratik bakımından AK Parti dönüştürücü pragmatik bir temele oturdu. Bundan sonraki sorun tabanının siyasal olarak nereye savrulacağıdır. O taban demokrasiyi de muhafazakarlığı da bu defa siyasal olarak benimseyebilir. Ama şunu unutmayalım: siyasal bakımdan muhafazakarlaşmış bir taban önce AK Parti'yi tüketir.