?Hey?et-i Vekile ve BMM, Misak-ı Milli?den zerre kadar fedakarlık ederse icab-ı namus-u milli için çekilip gitmelidir.? Yani hükümetin istifasını istiyordu. Ali Şükrü Bey ise Lord Curzon?un bir ara gündeme getirdiği Musul topraklarının bir kısmının Türkiye?ye devredilmesi teklifinin geri çevrilmiş olmasını büyük bir fırsatın kaçırılması olarak görüyordu. Operatör Emin Bey ise daha korkutucu bir ihtimalden bahsediyordu: ?Musul?u verdiğimiz gün, hudut Erzurum?dur.?

Gerçekten de çok ilginç bir başkaldırıydı bu. Buraya nereden ve nasıl gelinmişti? Şimdi kısaca buna bakalım.

masa başı diplomasisini bilmeyen zorunlu olarak Lozana gönderilmişti, işi ondan iyi yapabilecek adam yoktu velakin; kaybımız çok fazla olmuştur...

Görüldüğü gibi siyasilerimizin tutturabildikleri tek nokta toprakların kendi kendini tam olarak yönetebilen bir devlet olarak Irak?a bırakılmış olması. Görüşmelerde bu ifadeden bir şey çıkar mı, bilmiyorum ama Ankara Antlaşması?nda bu madde yer almıyor. Antlaşmanın?Irak?ı müstakil bir devlet... Tanıyarak? yapıldığı kaydı var.

Bir de Misak-ı Milli takıntımız var. ?Nedir Misak-ı Milli? diye sorduğumuzda dilimize ilk yapışan cevap, ?milli sınırlar? oluyor. Oysa Misak-ı Milli?nin bir sınır meselesi olmadığını, tabir caizse bir?konsept?, yani tasavvur olduğunu, bunu belirleyecek yegane kriterin de milletin çıkarı olarak konulduğunu bizzat Gazi Mustafa Kemal, TBMM kürsüsünden açıkça ilan etmişti. Buna rağmen hala Misak-ı Milli sınırlarımızdan söz edenler oluyor. Bunlar ya Atatürk?ü anlamıyor yahut anlamak istemiyorlar.

elden çıkan topraklaramı üzülelim, yoksa milli zenginliklerimize mi? size kalmış...

1923 Şubat?ında TBMM tartışıyordu Lozan?da verilen sözleri. Tartışmak ne kelime, dalgalar gibi köpürüyordu vekillerimiz. Hele Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey ile Mustafa Durak Bey?in konuşmaları? Sınırları zorluyordu. Şöyle demişti Hüseyin Avni Bey:

Musul konusunda en iyi kitaplardan birisi olduğuna inandığım?Musul Sorunu? adlı çalışmasında İhsan Şerif Kaymaz?ın da isabetle belirttiği gibi, Musul konusunda her şeyi kazanmamıza elbette imkan yoktu; ama her şeyi de kaybetmemiz gerekmiyordu.

Biz Mondros, Sevr, Lozan?a sınırlar meselesi açısından baktık hep. İşte Sevr?de sınırlarımız şu kadardı, Lozan?da bu kadar oldu, vs. Oysa bu sınırlar meselesi yalnız başına ele alınamaz ki.

Sonunda İngilizler petrolden hisse vermek istemediklerini, sadece gelirinden pay verebileceklerini belirttiler. 30 Mayıs 1926?da Dışişleri Bakanı Aras, İngiltere murahhası Lindsay?e % 10 gelir payına razı olduklarını bildirdiğinde İngilizler derin bir nefes aldılar. Çünkü Londra?dan kendilerine hem daha uzun vadeli, hem de daha yüksek (% 25 gibi) bir pay ödemeye hazır olmaları söylenmişti. 5 Haziran günü İngiltere ile Türkiye arasında Ankara Antlaşması imzalandığında o güne kadar İngiliz aleyhtarı söylemi dillendiren Türk basını birdenbire sesini kesmişti. Artık İngiltere?den olumsuz bir dille söz etmek neredeyse yasaktı.

Mustafa ARMAĞAN

Not: Bazen elde olmayan hatalar zuhur edebiliyor. Geçen haftaki yazımın başlığında çıkan 1927 tarihi de teknik bir karışıklığa kurban gitmiş görünüyor. Doğru tarih, düzelttiğimiz internet sayfasından da görülebileceği gibi 1924

musulun yitirilmesi de, tam manasıyla "misakı milli" diye M. Kemal tarafından çizilen Türkiye sınırlarının, gerçekleşmesi için ne kadar mücadele verildigi ve hatta M. Kemal'in, Kazım Karabekire;" gel Kazım, ben c. bşkanlıgından, sen gçkurmay başkanlıgından istifa edip, Hatayı anavatana baglamak için mücadeleye girelim" dediğini bilmeyen kimse yoktur.,

Öyleyse esas mesele bizim için bağımsızlık, petrol şirketleri için ucuz enerji, emperyalizm için ise stratejik güvenlikti. Bunun garantilenmesi Lozan?daki ana davaydı.

Bunu en iyi, Sevr?de sınırlarımız dışında kalan Çölemerik?in Lozan?da sınırlarımız içine alınmasından, buna karşılık sınırlarımız içinde kalan Musul?un kuzeyinden bir parçanın, Süleymaniye ve civarının Musul?da dolayısıyla sınırlarımızın dışında kalmasından anlayabiliriz.

şeyh sait isyanı sayesinde, Musul-Kerkük elimizden, bir daha gelmemek üzere ve "milli misakın" tam anlamıyla gerçekleştirilmediği bilinmektedir. hele de Selanik; M. kemalin bir uhdesi olarak hep içinde kalmıştır.

Musul?un yitirilmesi, 1926?da Meclis tarafından tepkiyle karşılanmıştı. Bugün artık bu yara, unutulup gitti. Ama kanamaya devam ediyor. İçin için? En azından Lozan?ın bir zafer olmadığını hatırlatıyorsa o da bir teselli kaynağıdır. <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class=" cf_email " data-cfemail="b4d99ad5c6d9d5d3d5daf4ced5d9d5da9ad7dbd99ac0c6">

Yine de Musul?un ucuza gittiğini düşünenler, 10 gün sonra hiç seslerini çıkartamaz olacaklardı. ?Neden? dediğinizi işitir gibi oldum sanki. Hatırlatayım: İzmir Suikastı girişimi ortaya çıkartılmış ve hala mırın kırın eden basın ve büyük paşalar, mahkemelere ve hapishanelere doldurularak sesleri kesilmişti.

Yani eğer bugünkü gibi salt çoğunluk, nitelikli çoğunluk ve üçte iki gibi şartlar aransaydı TBMM?de, 6 Haziran 1926 günü Musul?un defterini kapadığımız Ankara Antlaşması?nın kabulü hiçbir zaman mümkün olamayacaktı.

Çünkü bir gün önce yapılan müzakerelerde İsmet İnönü?ye karşı ciddi bir muhalefet hareketi baş göstermişti. Musul?un ucuza kapatıldığına inanan, üstelik daha 2 yıl önce Atatürk?ün ince eleyip sık dokuyarak seçtiği TBMM?nin toplam 286 milletvekilinden yarısı o gün oylamaya katılmayı reddetmişti. Evet, o 140 kişi Atatürk?e ve İnönü?ye rağmen katılmayı reddetme cesaretini göstermişlerdi. 2 çekimser, 1 ret oyu vardı.

İşte Musul konusunda 1926 yılına kadar süren yalpalamalarımızın kökeninde, emperyalizmin gerçekte bu bölgede ne yapmak istediğiyle ilgili gerçeklerin zamanla anlaşılması yatmaktaydı. Gerek Lozan?da Lord Curzon?un itiraf mahiyetindeki konuşması, gerekse Turkish Petroleum Company?nin Lozan?dan sonra ABD?yi de ortakları arasına alması, aslında emperyalizmin derdinin kuru kuruya toprak olmayıp verimli, ama yeraltı serveti bakımından verimli toprak olduğunu gösteriyordu.

Musul?un yitirilmesi, 1926?da Meclis tarafından tepkiyle karşılanmıştı. Bugün artık bu yara, unutulup gitti. Ama kanamaya devam ediyor. İçin için? En azından Lozan?ın bir zafer olmadığını hatırlatıyorsa o da bir teselli kaynağıdır. <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class=" cf_email " data-cfemail="1e73307f6c737f797f705e647f737f70307d7173306a6c">

Kestirmeden söylersek, Sevr de, Lozan da Mezopotamya petrolleri ve İngiltere?nin güvenlik algılamalarını tatmin etmek içindi; daha da ötesi, kendisi sayesinde yenilgiye uğrayan Almanya?dan boşalan alana İngiltere?nin bütün pençelerini geçirmesinden rahatsızlık duyan ABD?nin karşı atağı da petrol içindi. İngiltere, Amerika?yı petrol bölüşüm işinin içine karıştırmamak için uğraş veriyor, Amerika ise dışında kalmayı çıkarlarına aykırı görüyordu.

1926?ya geldiğimizde konuyu havale ettiğimiz Milletler Cemiyeti?nin, Musul?un Irak?ın bir parçası olduğu yönündeki kararının İngiltere?nin elindeki kozları artırdığını ve Dışişleri Bakanımız Tevfik Rüştü Aras?ın karşısındaki kurt diplomatlarla başa çıkmakta zorlandığını görüyoruz. Önce Türk Petrol Şirketi?nden hisse alınması gündemdeydi. Musul?u bıraktık, bari petrol kuyularından hisse alalım anlayışı Lozan?da İngilizlerin oyunuyla gündemimize girmiş, bu zaafımızı gören İngilizler, ekonomik durumumuzun nasıl bir bunalım içinde bulunduğunu gördükçe baskılarını artırmışlardı.

Haziran?da imzalanan antlaşmayla Musul elimizden çıkmıştı ama hazmı kolay olmamıştı. Ertesi günü toplanan CHP grubunda ateşli tartışmalar yaşanmış, sonraki gün ise TBMM antlaşmayı onaylamıştı. Ancak sanıldığı gibi ittifakla değil, 286 milletvekilinden yalnızca 140 vekilin oyuyla Musul defteri kapatılmıştı. Türkiye, Türkmenlerin azınlık haklarını dahi kabul ettiremeden egemenlik haklarından tamamen vazgeçmişti.