işaret ederken diğer yanı mümkinin hakikatine işaret ederek?ayn-ı

Vahdet-i vücud

alandaki hükümlerine karşıt hükümler verir ve Hakk?ı?camiu?l-ezdad?

?mutlak varlık? diye karşılanabilecek bir terim kabul ederek metafizik

ilim-malum, irade-murad, k&amp;#257;dir-makdur, rahim-merhum, ilah-me?luh,

ilişkileri, bilgi, kötülük, çokluk vb. sorunları ele almayı gerektirir.

maksadı ateizmi reddedip Tanrı?nın varlığını kanıtlamak değil, Tanrı?nın

havadaki su o gözle görülemeyen ince kum tanesinin gramdan hafif haliyle yere bereket indirmektedir.

tek düze düzen sonsuz döngü içinde var olabilir ama bunun doğruluğu, yani doğru olduğu tartışılabilinir olsa da!

Mutlak varlık olan Hak ile a?yan-ı sabite arasındaki ilişki sufilerin birlik-çokluk

diye tanıtır (Fususü?l-hikem, s. 92).

(Mi&amp;#347;ba&amp;#293;u?l-üns, I, 150). Fenari, sufilerin dışında hiç kimsenin mutlak

kendisinde ihtilaf bulunmayan vücuddur? cümlesini yorumlarken Hakk?a

kendisi sebebiyle kadim olmakla başkası sebebiyle kadim olmak arasında

düşüncesinin en önemli dayanağı, ?Varlık Hak?tır? önermesi olsa bile

bir yandan, ?Vücud Hak?tır? diyerek mutlak varlık kavramını benimsemiş,

kurulan ayniyettir.

aynı fikri, ?Kendisinde hiçbir ihtilaf bulunmayan varlık Hak?tır?

varlık İbnü?l-Arabi ve takipçilerinde bir önermeye dönüşerek, ?Kendisi

birlikle çelişmez. Böylece İbnü?l-Arabi ve takipçileri a?yan-ı sabite

vücud, mutlak tenzihçiliği benimseyen deist Tanrı anlayışını reddederek

sahip bir Tanrı anlayışının savunulmasıdır. Vahdet-i vücud kavramı

şeklinde dile getirir (Tasavvuf Metafiziği, s. 21). İbnü?l-Arabi ve

kaynak teşkil eden fena anlayışına irca edilebilir (Tayyib, s. 58 vd.).

vahdet-i vücud = 2 lik düzen de ; 1 tek varlık anlayışı! mı

varlığını inkar edemeyeceğini ileri sürmüş, herkesin açıkça O?nu kabul

olmalıdır (Tasavvuf Metafiziği, s. 9). Bu görüşe kaynak teşkil eden

açıklarken Eş?ariler?in ilahi sıfatlar teorisini yeniden yorumlar. Ona

etmekle Tanrı?nın varlığını kanıtlama külfetinden kurtulmuştur? der

yanında teşbihin savunulmasını, Tanrı-insan irtibatını ilahi isimleri ve

ve Hakk?ın vücududur? şeklinde ifade ederken (Tayyib, s. 165) Konevi

birlikte düşünüp Tanrı-alem ilişkisini daha önce yaygın olmayan bazı

dayanağını teşkil eder. Vahdet-i vücud üzerine yazılan bütün kitapların,

olmak üzere Tanrı ile alem arasındaki tesir-teessür, fiil-infial

kabul eder. Sufiler bu görüşlerini açıklarken, ?Vücud min haysü hüve

Sina?nın metafiziğin maksadı saydığı Tanrı?nın varlığını bu ilmin konusu

Tanrı?yı salt bir varlık ilkesine dönüştüren deizme karşı sıfatlara

birlik ve çokluk ilişkisinin izahı ve bilhassa birlikten çokluğun nasıl

fikrine yönelik en önemli eleştiri noktasını teşkil eden Allah?ın

Bu eleştiri aynı zamanda alemin kıdemine dair eleştiriyle aynı bağlamda

ilahi kelamın yaratılmamışlığı fikriyle irtibatlandırılır (Ebü?l-Ala

ama aslında bizim dar anlayışımızla kirli olan temizi getirmektedir!

akılcı yaklaşımı esas alan filozoflardan ayrılır ve bilgi kaynağı olarak

altında dile getirilen düşünceler deizmin çürütülmesini, tenzihin

sıfatlarını kabul etmeyip mutlak bir tenzihçilikle alem karşısında

önce bazı İslam düşünürlerince dile getirilen kavramlarla ilişkili

vücud denilmesinin zorunluluğu üzerinde durur. Ona göre, ?Vücud Hak?tır?

kavramlarla ortaya koyar. Ona göre ilahi sıfatlar ancak onların

yağmurun yağması için bile büyük çöllerden gelen rüzgarlara ihtiyaç vardır!

bilginin oluşması için çelişki denilen! kimine göre artı değer kimine göre ise eksi değerin var olması gerekir.

birdir, o da Hakk?ın varlığıdır.? Bu cümle vahdet-i vücudun en önemli

ilahide sabittir ve bu sübut varlıkla yokluk arasında bir kavram olarak

Eş?ariler, ilahi sıfatları

hususa Abdurrahman-ı Cami de değinir ve, ?Sufiler varlığı Hak kabul

cilt: 42; sayfa: 432

tartışılmaz oluşu! bilginin var oluşuna felsefi açıdan bir engeldir. eğer sonsuzlukta var olabilecek tek değer bilgi ise

ortaya koymaya çalışır. Bunun ilk merhalesi varlıkla Hak arasında

daha ileri taşıyıp sıfatları a?yan-ı sabite ile zat arasındaki

?Vücud Hak?tır? önermesine dayanan bir düşüncedir.

düşünülünce vahdet-i vücud ilk sufilerde görülen ve vahdet-i vücuda

yoksa her şey bir sis bulutu içindeki hiç bir zaman hiç bir yere oturmayan hava ve su buharı gibi kalır!

varlığı

açıklayamamıştır. İbnü?l-Arabi, ilahi sıfatları onların gerekleriyle

Sufiler bu hususta, filozofların sudur anlayışıyla kelamcıların

değerlendirilebilir. Çünkü a?yan-ı sabite fikrini kabul etmek eşyanın

bilgisini hadislere mahal yapma eleştirisinden kurtulmak istemişlerdir.

bir kavramdır. A?yan-ı sabite Mu?tezile kelamcılarının ma?dum, İslam

sıfatlarla ilişkisini bir izafet ilişkisi olarak yorumlar (Fütuhat-ı

husus yalnızca bu önerme değildir. Ayrıca sadece bu önermeyle birlikte

farklılıklarıyla tekrarlar (Konuk, I, 5). Molla Fenari Konevi?nin, ?Hak

yağmur önce havadaki tozu indirir! sonra yamur havayı temizliyor deriz!

olmakla birlikte esas itibariyle İbnü?l-Arabi ve takipçilerine mahsus

(ed-Dürretü?l-fa&amp;#295;ire, s. 11). Buna göre vahdet-i vücud her şeyden önce

filozoflarının mahiyet veya imkan kavramları ve Sünni kelamcılara ait

önermenin vahdet-i vücud anlayışındaki yerini göstermeye yeterlidir.

Hakk?ın bir olmasıyla aynı anlama gelir ve vahdet-i vücudu bir tevhid

bilgisini getiren kaynak vahiydir. Bu sebeple vahiy aklın metafizik

Vahdet-i vücudu ilk sufilerin fena-bek&amp;#257; anlayışından ayrıştırıp müstakil

ilminin konusu yapmıştır. İbn Sina?nın metafiziğin konusu yaptığı mutlak

nisbetlere dönüştürür. Her halükarda mümkinlerin hakikatleri ilm-i

Mekkiyye, I, 147; III, 48). İzafetin bir yanı ilahi isme veya sıfata

bilginin nesnesinden söz etmeyi gerektirir. İbnü?l-Arabi bu yöntemle

geliştirmeye çalışmışlardır. Teorinin temel hedefi birlikle çelişmeden

vahyin öngördüğü şekilde teşbih ve tenzih arasında bir Tanrı anlayışı

sabit? adını alır. İbnü?l-Arabi bu düşünceyi

razık-merzuk gibi izafet türleri geliştirip alemdeki varlıkların ilahi

kabul etmekle birlikte bu sıfatlarla alem arasındaki ilişkiyi tam olarak

İbnü?l-Arabi bu düşünceyi, ?Vücud Hakk?ın vücududur? ve, ?Vücud birdir

ilm-i ilahideki kadim hakikatlerini kabul etmek demektir. İbnü?l-Arabi,

bir nazariyeye dönüştüren şey eşyanın ilahi ilimdeki sabit hakikatleri

diğer yandan Tanrı-alem irtibatını açıklamak üzere?a?yan-ı sabite?

filozoflarıyla kelamcıları eleştirir. Bu durumda vücudun bir olması

yorumuna dönüştürür (Tahralı, I, 31). Molla Fenari?nin dikkat çektiği bu

vahdet-i vücuda yönelik eleştirilerin merkezinde bu cümlenin bulunması

diye adlandırılan ve eşyanın ilahi ilimdeki hakikatlerini ifade eden bir

asıl meselesi Tanrı-alem irtibatını açıklamaktır. Diğer bir ifadeyle

Birlik-çokluk problemi, alemin Tanrı?dan nasıl çıktığı hususu başta

irtibatı olduğunu belirtmişti. Bu durumda vahdet-i vücud anlayışının

fikri kabul ederek birlik ve çokluk sorununu çözmeye

bulunduğuna dair ikinci bir ilkenin kabulüdür. Bu durumda vahdet-i vücud

vücud el-Hak? ilkesine

bir ayırım kabul ederek bu sorunu aşmayı hedefler. A?yan-ı sabite daha

vahyi savunurlar. Çünkü Tanrı?nın birbirine zıt sıfatlara sahip olduğu

bilgi kuramında ; çelişme ve çatışma ortaya bilgi çıkartır!

düşünce İbnü?l-Arabi?ye aittir. İbnü?l-Arabi hiçbir insanın Tanrı?nın

önermesi Tanrı?nın latif ve gayri mürekkep oluşunun zorunlu neticesidir

açıklanabilir. Bu tavrıyla İbnü?l-Arabi ve takipçileri metafizikte

Muhyiddin İbnü?l-Arabi?ye göre?Varlık

ettiğini söylemiştir. Bu durumda İbnü?l-Arabi ve takipçileri İbn

birliği temellendiremediğini ileri sürerek bu bağlamda İslam

Sadreddin Konevi?den sonra gelen şarihler aynı önermeyi ifade

sıfatları dikkate alarak açıklanmasını hedefler. Bu sebeple vahdet-i

göre Tanrı-alem irtibatı ancak ilahi sıfatları kabul etmekle

yani yamur bereketi için en bereketsiz toprakların çölleşmiş kumlarıyla

onu Tanrı-alem-insan ilişkisini açıklayan bir nazariyeye dönüştüren

cevher-araz teorilerinden yararlanarak yeni bir yaratılış teorisi

çıktığı İbnü?l-Arabi ve takipçilerinin en önemli konusuydu.

çalışmıştır. Sadreddin Konevi metafizik ilminin ana sorununun Tanrı-alem

gerekleriyle birlikte düşünülmelidir. Tanrı?nın bilgisinden söz etmek o

çokluğu açıklamaktır. İbnü?l-Arabi, birlikten çokluğun nasıl çıktığını

olmak bakımından varlık Hak?tır? şeklini alır. Bu durumda metafiziğin

dayanmışlardır. Halbuki İbn Sina aynı ifadeyi?kendinde varlık? veya

Afifi, İslam Düşüncesi Üzerine Makaleler, s. 260 vd.).