Hanefi fıkhının bugüne ulaşmasını sağlayanlardan fakihlerden birisi de Ebu Hanife'nin talebelerinden İmam Ebu Yusuf'tur, İmam Ebu Hanife, Halife. Cafer el-Mansur'un yaptığı baskadılık teklifini kabul etmemesi üzerine atıldığı zindanda şehid edilmiştir. Buna rağmen Ebu Yusuf aynı halifenin, aynı saltanatın önerdiği makamı, yani Ebu Hanife'nin kabul etmektense şehid olmayı tercih ettiği görevi zorlanmadan kabul etmiştir. Abbasi hilafetinde baskadılık yapmıştır. Bunu nasıl açıklayabiliriz? Bunun sebepleri neler olabilir?

Şüphesiz insanların tanınmasında en büyük rollerden bir tanesi de onların geride bırakmış oldukları eserlerdir. Acaba Ebu Hanife'yi bize tanıtan, onun akidevi, fikri, siyasi, fıkhi görüşlerini anlatan eserlerin sıhhat derecesi nedir?

Memnuniyetle. Ebu Hanife'nin asıl adı Numan b. Sabit Zuta'dır. Hicri 80 yılında dünyaya gelmiş ve 150 yılında 70 yaşında olduğu halde vefat etmiştir. Kıymetli bir ilim adamıdır. Ebu Hanife fıkhın babası olarak vasıflandırılmış olan bir zattır. Aynı zamanda bir taraftan ticaretle uğraşıyor, bir taraftan ilimle meşgul oluyordu. Ebu Hanife'nin hayat hikayesin kaynaklar zaten çok geniş bir biçimde anlatıyor. Sanıyorum bizim bu söyleşimiz onları etmeye muktedir değil; ama bazı belirgin noktaların üzerinde durmak da isterim.

Diğer mezhep İmamlarına baktığımızda şöyle bir tabloyla karşılaşırız: İmam Şafii'nin sünneti tanımlaması, Ahmet b. Hanbel'in Müsned sahibi olması, İmam Malik'in Muvatta'nın sahibi oluşu. Buna karşılık Ebu Hanife'nin muhaddisler nezdinde pek bir itibarı yok gibi. Hatta şiddetli eleştiriler bile aldığı bir gerçek. Bunun sebebi Ebu Hanife'nin ahad haberi kabul etmediği. Bilhassa itikad konusunda, Kur'an'ın ve sünnetin çok açık olduğu meselelerde hadisleri metin tenkidine tabi tutmuş ve Kur'an'ı öncelemiştir. Ve bu da Ebu Hanife'nin bilinmeyen bir yönü. En azından ihmal edilen, pek ön plana çıkarılmayan, tıpkı Ebu Hanife'nin siyasi kişiliğinin ikinci plana, arka plana itilmesi gibi bir yönü. Bu konuda bizi aydınlatır mısınız?

Abbasiler, zaten bir Abbasi imparatorluğu kuracağız diye ortaya çıkmadılar, Ehl-i Beyt'in hakkını koruyacağız diye huruç hareketini başlattılar. Onlar devlete karşı isyan ederken gücü kullandılar. Emeviler zalimdir, hilafeti gasp etmişlerdir, esas hilafet Hz. Aliye aittir, onu tekrar Ali oğullarına iade edeceğiz, diye çıktılar. Fakat sözlerinde durmadılar. Daha sonra onlar da selefleri olan Emeviler gibi bu rejimi bir saltanat rejimi olarak devam ettirdiler ve Ehl-i Beyt'e baskı yaptılar. Emevilerin yaptığının aşağı yukarı aynısını yaptılar. Yalnız Abbasiler alimlere o derecede baskıda bulunmadılar. Emeviler'in yaptıkları kadar belki işkence söz konusu değildi, İmam Azam Abbasiler'e söz veriyor. Hatta destekleyeceğini de vaad ediyor, destekliyor da. Fakat onun bir sorguya çekilme olayı oluyor. Ve daha sonra kendisine mühlet veriliyor. O da Mekke'ye hicret ediyor.

Kur'an, müslümanlara nasıl inanacaklarını nasıl muamele edeceklerini belirten bir kitaptır. Acizane benim kanaatim, hiç bir kitap olmasa sünnet olmasa, fıkıh kitapları yok olsa % 90, Kur'an-ı Kerim'le biz yolumuzu seçeriz. Sadece namazın, zekatın tarifleri, tafsilatı, miktarları, vakitleri belki yoktur. Onlar da sünnetle tespit edilir. Kur'an büyük bir kitaptır, inançlar, Kur'an'a dayanmalıdır. Zaten İmamların ittifak ettiği husus da budur. Nass olacak, mütevatir olacak. Hadis olacak, zaten mütevatir hadislerin sayısı da çok azdır. Fıkıh mezheplerinin ortaya çıkışı İslam devletinin şuralara kaydırılmasına bağlanmıştır. Ben bu noktada da böyle düşünüyorum. Yani İslam devleti, şurası ile birlikte ortadan kalkınca insanlar bir çok ihtilafa uğramış amelde de çeşitli gruplar, hizipler inanç tipleri ortaya koymuşlar ve bu inançlar daha sonra gelenler tarafından bir mezhep haline gelmiştir. Mesela kader konusu. Bizim inanç kitaplarımızda kaderle ilgili tartışmalar, mürtekibi kebire, büyük günah işleyen kafir midir? vb. konular yer almıştır. Bu konular siyasi konulardır. Mutezile, Ehl-i Sünnet, Hariciler ve Şia arasında tartışılan konuları kemikleştirmek için kitaplara konulmuş bir inanç haline getirilmiştir.

Emevi Devleti yıkılıp yerine Abbasi Devleti kurulunca Ebu Hanife Abbasi halifesine biat etmiştir. O da herhalde Abbasiler'ln Ehl-i Beyt'e daha yakın olmalarından kaynaklanıyordu. Daha doğrusu onların haklarını koruyacaklarını söylediklerinden dolayı Abbasi halifeleriyle yakın temasları vardı. Fakat daha sonra ilişkileri değişiyor. Bu değişimin sebepleri nelerdir?

İmam Muhammed'in Ahad Hadis ile ilgili bir yorumu var.

Mekke'de kısa bir süre kalıyor. Rejim yıkıldıktan sonra tekrar Abbasiler'in vaadlerine göre biatta bulunuyor, ama sözlerinde durmadıklarını görünce derhal karşılarına çıkıyor. Ebu Hanife çok şahsiyetli bir kimse. Bir inancı düşüncesi var. Düşüncesini bir rejime feda etmiyor. Bir rejimle mücadele ediyor, başka bir rejim geliyor, uyuşmayınca onunla da mücadele ediyor. Kendi düşüncesinden vazgeçmiyor. Baskılara rağmen vazgeçmiyor. Hatta ölüme rağmen vazgeçmiyor. Ve İmam Azam şehid oluyor, İmam Azam -benim kanaatim- siyasi bir şehiddir. Ve İmam Azam'ın şehid olduğu bile kitaplarda yazılı değildir. Hep dikkatimi çekmiştir: İmam Azam'a ait belki binlerce kaynak eser vardır, İmam Muhammed'in kitapları var ilk kaynak olarak ve Serahsi'nin kitapları vardır. Fakat bu kitapların mukaddimelerinde Ebu Hanife'den tek kelime ile söz edilmez. Bu çok garip geliyor bana. Şayet bahsedilse, nerede doğdu, nerede öldü, niçin öldü, bunlar yazılacak tabii ki bunlar da zülfü yare dokunabilirdi. Aslında geniş çerçevede bunlara yer verilmesi gerekirdi. Ama büyük bir eksikliktir. Fıkhımızın eksik bir tarafıdır. Mutlaka İmam Azam tanıtılmalıdır. Öyle bir kaç basit satırla değil. Yani enstitüler kurulmalı, biz Hanefi'yiz, Türkiye müslümanları, İslam dünyasının büyük çoğunluğu Ebu Hanefi'ye mensuptur. Onun içtihadları ile amel ediyor. Fakat ben düşünüyorum da ne yazık ki en az tanıdığımız kişi İmam Ebu Hanife'dir. Bunları söylerken filan yerde doğdu, filan yerde vefat etti, işte babası şudur, dedesi şudur, mezhep kurucusudur, gibi biyografik bir tanıtımı kastetmiyorum.

Biraz önce söylediğiniz gibi Ebu Hanife'nin fıkhını bugüne aktaran daha çok talebesi İmam Muhammed olmuştur, İmam Muhammed, Ebu Hanife vefat ettiğinde 13 yaşındaydı. İmam Muhammed'in aktardığı bu fikirler bugüne kadar gerçeklen Ebu Hanife'nin kendisine ait görüşlerdir diyeceğimiz kesinlikte gelebilmiş midir?

Çünkü Ebu Hanife yi tanıtabilmek, onun düşüncesini tanıtabilmek, onun mücadelesini tanıtabilmek ile olur ki bu da bence bir fakülte kurulması ile mümkündür. Hatta bir İmam-ı Azam Üniversitesi kurulması gerekir, İmam Azam'ın siyasi yönü olduğu gibi; tekrar vurgulamak istiyorum, şehid olan İmam-ı Azam'ın, büyük şehid İmam-ı Azam'ın siyasi yönü olduğu gibi onun ayrıca şimdiye kadar hiç değinilmeyen devrimci yönü de var. İmam-ı Azam büyük bir şehiddir. İmam-ı Azam büyük bir devrimcidir.

Halk için düşüncemi söylerim, ama halk hangi mezhebe bağlıysa ister Hanefi olsun, ister Şafii, ister Hanbeli ve Maliki olsun, ihtiyaç duyduğu ölçüde alimlerden sorar, fetvasını alır ve kitaplardan okur, amel eder, yani dinini yaşasın da, nasıl yaşarsa yaşasın. Fakat öte yandan okuyan, delilleri araştırabilen, biraz ilim yolunda zaman harcamış olan, ayetlerden, hadislerden ve içtihatların felsefesinden, içtihadların delillerinden anlayacak derecede kafası çalışan kimseler müslümanlar; bilgi sahibi olan müslümanlar, dilerlerse bir Kur'an'la ve sünnetle yetinirlerse ihtiyaç hissetmiyorlarsa bununla pekala amel edebilirler. Yani bir müslüman namaz kılarken Allah, sen niçin Ebu Hanife'nin mezhebine göre elini göbeğinin üzerine bağlamadın? diye sormaz. Bir müslüman bunun delilini, sağlam olduğuna inandığı bir hadis kitabında bulmuş, faraza ellerini göğsünün üzerine veya pazılarının, kollarının üzerinde koyarak bağlarsa bunu neden yapıyorsun, yanlış yapıyorsun demeye kimsenin hakkı yoktur. Bu seviyeye gelmiş olan insanlar kendilerine göre bir yol çizerler. Bununla amel ederler, etmelidirler de. Zira Kur'an, amel olunmak için indirilmiştir. Sünnet, amel etmek için vardır. Ancak bunun belki uygulamada yüzde yüz tatbikatının mümkün olamayacağını da düşünmek lazım. Biraz gerçekçi olalım. Biz amel ederiz, ama gene de çocukluğumuzdan beri neyi öğrenmişsek aşağı yukarı onu sürdürürüz. O zaman bu meseleyi, biraz daha çerçevesini daraltarak diyebiliriz ki, bir insan kendi bağlı bulunduğu toplumu ve bir amel mezhebini iyi biliyor diğer mezhepleri de araştırıyor, onların kaynaklarından istifade ediyorsa ve bu arada ayet ve hadisleri de inceleyerek bunlar arasından bazı meselelerde kendisine çıkış yolları buluyorsa, onları çözebiliyorsa veya toplum meselelerini filan alim daha iyi çözdü diyebiliyorsa, tercihler yapabiliyorsa, bence bu daha çok genişlik sağlar. Sıfırdan başlamak bir yana, belli bir noktaya gelinmemiş zaten, yani eskilerin alimlerinin temas etmedikleri veya dokundukları halde belki bu benim toplumum için yararlı olmayacak, uygulamasında yarar olmayacak olan görüşleri için bir de hiç temas edilmemiş olan konuları için bilhassa Kur'an mükemmel bir kaynaktır. 20. asırda yaşayan biz, her sene hatta her gün bir olay çıkıyor veya bir yenilikle karşılaşıyoruz. İslam bunlara cevap vermek zorundadır. Tabii fıkıh kitapları belki çok geride kaldı bu gelişmeler karşısında ama biz Kur'an'la toplumun irtibatını, bağlantısını sağlayabilirsek, kendimize göre Kur'an'dan örnekler verebiliriz, delil bulabiliriz, çıkış yolları bulabiliriz. Ve Kur'an ile düşünce haznemizi genişletebiliriz. Ben Kur'an'ı şöyle tanımlıyorum: Bir cümle ile; Kur'an, kafa çalıştırma makinasıdır. Kur'an okuyanın kafası çalışır, düşüncesi zenginleşir. Kur'an bir tefekkür hazinesidir. Düşünce hazinesidir. Bir hidayet kitabıdır. O bakımdan ilmihal kültürlü müslümanların Kur'an ve sünnet kültürüne şiddetle ihtiyaçları vardır.

Akaid kitaplarının durumu dediğiniz gibi. Bu durumda müslümanların elinde Allah'ın koruması altında olan ve bize kadar ulaşan Allah'ın vahyi Kur'an-ı Kerim varken herhalde inanç açısından bir mezhep ve akide kitapları edinmek yanlış olsa gerektir. Çünkü itikadı belirleyen ancak Allah'tır, itikad da mezhep nasıl olur? Yahut da itikad kitapları nasıl olur? Bizatihi bunlar, Kur'an'ın önünde engeller olarak algılanabilir mi?

Burayı biraz daha açabilir misiniz? Bunlardan bir kaç tane örnek verebilir misiniz?

Özellikle tasavvuf doğduktan sonra tartışılan konular. Şimdi mesela siyasi konular. Fıkh-ı Ekber'de var mı, yok mu bilemiyorum. Fıkh-ı Ekber'in Aliyyu'l-Kari şerhinin sonunda ilaveler vardır. Tercüme ederken ona vakıf oldum. Mesela mehdi meselesi var. İsa (a]'ın nüzulü haktır meselesi var. Zannediyorum Mürtekibi Kebire meselesi var. Bu konuları, bu noktaları, İmam-ı Azam'ın metoduyla, tanıdığımız Ebu Hanife'nin metoduyla karşılaştırınca bunları ona izafe etmemiz çok zor. Çünkü Ebu Hanife sırası gelince sahih hadis ile bile amel etmiyor. Yani hadis sahih bile olsa Kur'an ilkelerine aykırı düşünce onunla amel etmiyordu. Oysa inanc/akaid kitapların da zayıf hadisle, hatta uydurma hadisle sabit bir mehdi inancı vardır. Halbuki inanç konusunda kesin delil lazım. Hiç şüphe götürmeyecek, kesin bir delile ihtiyaç vardır, İsa ile ilgili veyahut da onun yeryüzüne ineceği ile ilgili olarak tesbit edebildiğim kadarıyla tek bir hadis var: Isa yeryüzüne gelecek, mehdiye uyacak, mehdi ona İmamlık yapacak gibi ve bunların Şam'da olacağı, Ümeyye camiinde olacağı vs. Hz. Peygamber Ümeyye Camii'ni nereden biliyordu? Peygamberimiz döneminde Şam, Doğu Roma imparatorluğuma aitti.

Kendinden önceki sahabe ve tabiun alimlerinde olduğu gibi demek istiyorum. Çünkü Muaviye ile başlayan bir saltanat rejimi var. Ve bu saltanat rejimi diktaya dayalıdır. Şuraya dayalı değildir. Ve gerçekten alimlere büyük baskılar vardır. Bu rejime son derece muhalif olan, bu düşünceyi kabul etmeyen İbn Abbas bile takiyye yapmak suretiyle boyun eğmiş gibi göründü. Ömrünün sonunda ilmi çalışmalara kendisini hasrederek siyasi sahneden çekilmek zorunda kaldı. Demek büyük bir baskı rejimi söz konusu idi. O bakımdan sahabe büyüklerinin ve tabiun alimlerinin bu rejimi kabullenmesi, bu rejime bağlanması, bu rejimi desteklemesi söz konusu değil. Baskı ile susturuluyorlardı. Veya bazı şahsiyeti zayıf kişileri para i! e mevki ile, rütbe ile satın alıyorlardı, İmam Azam da bu ortamda yetişmiş bir alim olduğu için Emeviler'in zulmüne karşı idi, yönetim hakkının Hz. Alı ve soyundan gelenlere ait olduğunu düşünüyor, öyle kabul ediyordu. Ve Alı taraf tartarını destekliyordu. Çünkü halife Hz. Ali şura ile seçilmişti. Babadan oğula intikal eden bir miras tarzında değil de halkın seçmesi ile ve yahut dar çerçevede bir seçici heyetin seçmesi ile işbaşına gelmişti. Gayri sultani bir usulle yönetimin başına geldi ve Muaviye onun elinden yönetimini, iktidarını, hile, desise, siyaset ve isyan ile, kuvvet ile haksız bir şekilde geri aldı. Buna hiç bir müslümanın evet demesi veya aklı başında hiç bir alimin evet demesi mümkün değildir, İmam Azam da bu düşüncede idi ve bu düşüncesinde biraz da ilerde idi. Mesela Emeviler rejimine, saltanatına muhalif olan ve bu konuda gizli bir örgüt de kurmuş olan İmam Zeyd'i el altından destekliyordu. Ona maddi yardımlar yapıyordu. Hayat hikayelerinde, menkıbeleriyle ilgili hitaplarında bunlar mevcuttur. Ancak İmam Azam böyle açıktan açığa da bir huruç yapamamıştır, İmamı Azamla ilgili bir tarih kitabında şöyle yazıyor: Ebu Hanife bir emanet sandığı gibiydi. Yani Küfe çarşısından ve Bağdat'ta bütün müminler bir banka gibi mallarını ona emanet ederlermiş. Emanetlerin değeri Emevi bütçesine yakınmış. Ebu Hanife kendisi ifade ediyor ve diyor ki: Eğer üzerimde bu emanetlerin yükü olmasaydı ben de huruç ederdim. Yani zalimlere karşı çıkardım, diye düşündüğünü ifade ediyor. Bu sebeplerden bir tanesidir. Esas sebep belki ihtiyacı olan siyasi gücü, iktidarı kendisinde hissetmemiş olması, böyle bir örgütünün bulunmaması ve çok büyük bir baskının var olmasıdır.

İşte Ehl-i Reyin babası olmasının sebebi de budur. Tabii bu içtihad ederiz sözü çok geniş, bu sözün içerisine tali usulleri sokabiliriz. Bu bahsettiğim asli olanlar. Yani kitap, sünnet, icma, kıyas diye klasik olarak anlatılıyor. Ebu Hanife'de bunlar aynen vardır. Fakat daha başka içtihad usullerine de başvurduğu usul-fıkıh kitaplarında yazılıdır. Yazılı olmayanlar da vardır. Mesela istihsah. Ebu Hanife'nin, demin de değindiğimiz en bariz özelliklerinden birini teşkil eden bir içtihad usulüdür. Daha sonra örf ve adetlere dayanır, bilhassa muamelatta, ticaret hukukunda ve daha başka bir çok meselede nikah bahsinde, nafaka bahsinde yani toplumu daha yakından ilgilendiren konularda, örflere dayandırdığını görüyoruz, örflere dayalı olarak da istihsan yapmıştır. Yani Kur'an budur, ama bizim toplumumuzdaki örf budur. Bu örfe uymamız gerekir. Tabii o örf, yasaklanmış bir örf olamaz. Bizden evvelkilerin şeriatları ile amel ederiz, der. Hacetler zaruretler, ihtiyatlar, kaçınılmazlıklar, güçlükleri gidermek gibi prensipleri var. Bir de Hanefi mezhebinde, fıkıh usul kitaplarında zikredilmiş, bizim şahsen tespit ettiğimiz veyahut daha önceki alimler tarafından tespit edildiği, fakat bizim de şahsen bir çok örnekleri ile tespit ettiğimiz maslahat metodu var. Yani Hanefi mezhebi aynı zamanda geniş çapta maslahat prensibine dayalı olarak içtihadlarını ortaya koyuyor. Maslahat prensiplerinin çoğunlukla yer aldığı konular için mesela Kitabu'ş-Şifa bahsini zikredebiliriz. Kitabu'l-Hacc bahsini zikredebiliriz. Sefillerin harcamalarında kısıtlama diye bir bahis var. Bu maslahata dayanıyor. Baştan sona o kitapta hakim olan içtihatların sebebi maslahatlardır. Şuffa bahsinde ve daha bir çok bahislerde yani fıkıhı baştan sona incelerseniz sık sık bu maslahat prensibinin yer aldığını görürsünüz. Ama her nedense usul kitaplarına geçmemiş, niçin geçmemiş onu da belki belirlemekte yarar var. Çünkü usulde bir taklitçilik yaygın olmuştur, İmam Serahsi hapishanede iken, hapishane şallarına uygun bir usul kitabı yazmıştır. Kendisi hapishaneden sonra vefat etmiştir. Serahsi'den sonra gelenler usul alanında herhangi bir gelişme meydana getirmemişlerdir. Yani usul araştırması yapılmamış, inceleyip acaba başka bir metod geride kaldı mı deme yerine İmam Serahsi ne demişse, değişik şekillerde değişik biçimlerde kitaplaştırarak ve bunların nüshalarını çoğaltarak İslam dünyasına yaymayı tercih etmişlerdir. Ayrıca benim gördüğüm, çok sayıda, belki isimlendirilmemiş akli içtihadları da var el-Mebsutta tesbit ettiğim. Tıbbi esaslara dayanmış içtihadlar, ihtiyat esasına dayalı içtihadlar.

Şimdi ilim adamının yetişebilmesi için bir ortam lazım. Bir defa fikri ortam lazım. Yani fikri bir ortam yoksa, bir ilim adamı yazıyorsa, çiziyorsa, yazdığını, çizdiğini faraza yayınlayamıyorsa veya konuşamıyorsa ve bu çerçevede baskı altında bulunuyorsa veya en azından teşvik edilmiyorsa, yani çok güzel oldu denilecek düşünceler etrafında bir sürü spekülasyonlar meydana getiriliyorsa tabi iki o alimi bu tavırlar baskı altında bulundurur, şevkini kırar, alim olmasına engel olur. Bu ortam lazım ama bir de maddi bir destek lazım. Herkes Ebu Hanife gibi olamaz. Ebu Hanife babasından kalma bir servete sahipti. Yani kendisine babasından servet kaldığı için zengindi. Çağımızda ne olabilir o halde? Yani herkes zengin çocuğu olmadığına göre ben bir öneride bulunuyorum. Bazı yazılarımda da bunu yazmıştım. Müslüman zengin iş adamları sadece talebenin karnını doyurmakla vazifelerini yerine getirdiklerini sanmamalılar bence. Gerçek manada, yani hür ve bağımsız düşünebilen, inancından ve düşüncelerinden veya şahsiyetinden taviz vermeyecek olan kimseleri yetiştirebilmek için usulünü bularak, nasıl yaparsa yapsın bir usulünü bularak ilim adamlarına, meyve verme durumunda olan ilim adamlarına destek olmaları gerekir.

Ebu Hanife, selefiler gibi o günün yöneticilerine karşı idi.

Ebu Hanife Üzerine Söyleşi - 2

Röportaj: Yusuf Aydın

Yunus Vehbi Yavuz

Bununla beraber, daha sonra Ehl-i Sünnet akaidinin temel kitaplarından Pezdevi'nin yazdığı kitabında zalim halifeye itaat bahislerinin açılması, yine Ebu Hanife'nin siyasi kimliğiyle çelişen bir durum arzetmiyor mu? Bunların sebepleri neler olabilir?

Ebu Hanife Üzerine Söyleşi - 1

İmam Ebu Yusuf, o günkü rejimi, siyasi rejimi, yani Abbasi rejiminin en yüksek devlet mevkilerinden biri olan baskadılık görevini kabul etmesinin mazeretini tarih kitaplarında bizzat kendisi anlatıyor: Ben, eğer fakir olmasaydım, ihtiyaç sahibi olmasaydım, bana teklif edilen kadılık görevini kabul etmezdim. Fakat şundan dolayı müsterihim ki kadılık yaptığım süre içinde Allah'ın kitabına, Rasulün sünnetine muhalif, bile bile muhalif fetva ve hüküm vermedim. diyor ve kendisini böylece teselli ediyor. Yani işin teferruat tarafına değiniyor İmam Ebu Yusuf. Oysa o günün uleması Ebu Yusuf'a meselenin temel noktasından hücum ediyorlar. Yani sen böyle yapmakla bu zalim rejimin zulümlerini onaylamış oldun. Bundan dolayı Ebu Yusuf, çok ayıplanmıştır. Hatta bunu ifade etmek için Ebu Yusuf isminin önüne kadı unvanı konulmuştur. Ebu Yusuf el-kadi; yani kadı olan Ebu Yusuf. Bu ad, bir ar meselesi olarak takılmıştır. Oysa Ebu Yusuf'tan sonra çok alim gelip geçmiş, çok alim kadılık yapmış fakat hiçbirine bu unvan verilmemiştir. Bu başlangıç olduğu için belki İmam Azam geleneğini yıkmıştı. Hocasının yolundan gitmemiştir diyebiliriz. Yani İmam Azam, bu rejimin bir görevini kabul etmemek için şehid olurken, onun talebesi aynı rejimin aynı görevini memnuniyetle veya memnuniyetsiz olarak kabul ediyor, zaruretten, ihtiyaçtan kabul ediyor. Veya biz, bu işin başka yönü varsa bilmiyoruz diyebiliriz. Çünkü İslam fıkhında ve İslam alimlerinde biz daima menkıbevi şeyler anlatmışızdır. Anlatılan menkıbevi sözleri yazmışızdır. Nakletmişizdir. Ama iş siyasete gelince siyasetin s'sine bile değinilmemiştir. Yani bir alimin siyasi yönü var mıydı, yok muydu? Bunların hiç birinden bahis yoktur.

Burada bir noktaya değinmek istiyorum. Gerçek manada alim olabilmek için, Ebu Hanife örneği de bize gösteriyor ki, bir insanın son derece zeki olması, kendisini bütünüyle ilme vermiş olması da yeterli değildir. Yani, zenginlik, mal varlığı da şarttır. Çünkü mal varlığı olan kişi, dilediği gibi seyahat dilediği gibi araştırma imkanlarına sahip olabileceği gibi, bir de fikren bağımsızdır ve düşüncesi baskı altına alınamaz. Ebu Hanife'nin, birçok kimsenin düşüncesine boyun eğmemesinin esas esprisi burada yatıyor. Hatta Ebu Hanife hiç kimseyi taklit etmemiştir. O bir mukallit değildi. Hür düşünceye sahipti. Ve İslam dünyasında hür düşünce kapılarını açtı. O bakımdan mal varlığının çok büyük bir önemi var diye düşünüyorum. Belki bunu herkes kabul etmeyebilir, ama benim vardığım kanaat budur.

Bir konu aklıma yatmazsa, mantığıma ters düşüyorsa ve hakikaten Kur'an'ın ve sünnetin Hz. Peygamber'in getirdiği ilahi mesajın ilkelerine yakışmıyorsa ben o hadisi incelemeye alıyorum. Reddetmiyorum da, çünkü biz bunun yetkilisi değiliz, fakat diyorum bunda bir şey var. Bu hadisi bir araştıralım, gerçekten bu manada ne kadar hadis araştırdıysam çoğu ya uydurma, ya zayıf hadis çıkmıştır. Mesela bir örneğini vereyim: Gene inanç kitaplarına değineceğiz. Muttaki de, fasık da olsa herkesin arkasında namaz kılmış. Bunu benim aklım almıyor. Böyle şey olmaz. Hz. Peygamber bir taraftan İmametin şartlarını sayarken takvalı olanın arkasında bulunun diyor. Hanefi fıkhındaki sıralamada insanların en bilgilisi olacak, takvalı olanı olacak, Kur'an okuyan olacak gibi şartlar koşuluyor. Halbuki inanç kitabına dönüyoruz. Orada da diyor ki fasık arkasında namaz kılınabilir. Hz. Peygamber fasık arkasında namaz kılmayı nasıl emreder. Sonra Hz. Peygamber'in döneminde fasık adam yok ki. Niye söylemiş olsun. Bunda bir iş vardır, dedim inceledim ve baktım ki bu hadis uydurmadır. Aslı yoktur. Aslı olmadığı halde bizim inanç kitabımızda yer almıştır. Nesefi akaidinde biz bunu inanç olarak okutuyoruz. Halbuki bunun uyduma olduğu gayet açıktır.

Gerek Pezdevi'nin itikad kitabında gerekse Hanelilerde İmam Tahavi'nin el-akkidetu'l-tahaviye'sinde maalesef inanç haline gelmiş böyle ibareler ve ifadeler vardır. Yani zalim de olsa devlet adamlarına itaat ederiz. Bu inanç haline gelmiştir. Zalime itaat İslam dünyasında inanç haline geliyor. Düşünebiliyor musunuz? Bu dünyadan daha ne bekleyebilirsiniz? Adalet idarecinin insafına kalmış. Çünkü adam biliyor ki, benim halkım ben zalim de olsam bana itaat etme inancındadır. Bu ilkokulda değil, sübyan mektebinden üniversitesine kadar bunu bu şekilde kabullenmiştir. Sebepleri ne olabilir? Artık siyasi baskı olabilir. Veya o kitapları basan şahsiyetlerin o düşüncelerde belki taviz verdirilmesi düşünülebilir. Tabii bunlar araştırmaya muhtaç, niçin sorusuna cevap vermek kolay değildir. Başka noktaya değineyim. Mesela bizim itikad kitaplarımızda ayrıca emri bil maruf ilkesi de yoktur. Emri bil maruf da saltanat rejiminin arzu ettiği şekildedir. O kitapta der ki biz imamımızla, emirimizle birlikte emirin düşmanlarına karşı cihad ederiz. Devlet başkanının düşmanlarına karşı cihad eder. Cihadın manası sadece cephede vatan düşmanlarıyla yapılan savaşa hasrediliyor. Halbuki cihadı genel anlamda ele alırsak belki devlet başkanı ile de cihad etmek gerekecektir, ikincisi, emri bil maruf konusu yer alıyor. Bu konuda da biz fitneye sebep olmadıkça iyiliği emreder, kötülükten sakındırırız suphanallah. Allah bize böyle bir emri maruf emretmemiş. Kur'an-ı Kerim'de de böyle bir kayıt yok. Allah kayıtsız şartsız emri bil maruf yapmayı emrediyor. Buna karşılık bir inanç kitabında bunun tam tersi söyleniyor. Bu şuur tamamen nötralize ediliyor, işe yaramaz hale geliyor. Zaten fitne olur korkusuyla söylediğiniz söze biri karşı çıkar arada bir çatışma meydana gelir. Elbette olacak. Bunlar inanç kitaplarının hazin manzarasıdır. Daha çok şeyler var. Hz. Ebubekir mi eftal, Hz. Ömer mi? Tabii biz, bunların faziletli kişiler olduğunu inanç kitaplarında halen okutuyoruz, inanç olarak okutuyoruz. Ben diyorum ki bu gibi meseleler siyer olarak okutulur. Ama Allah aşkına, Allah İslam dinini Ebubekir ile Ömer'in ümmetin en eftali olduğunu öğrenelim diye mi gönderdi? Böyle bir ölçü yoktur. Siyer kitaplarında söylersiniz, ama bunu inanç kitaplarına niçin sokuyorsunuz? Çünkü karşı tarafta bir başka sahabiyi ümmetin en eftali kabul eden başka bir grup var. Yani grupların çatışması ila inançlarda bir değişme ve bozulma meydana geliyor. Dahası da var: Kadınların en eftali kimdir? işte Hz. Aişe, Hz. Hatice, kimine göre Hz. Fatıma. Hz. Fatıma ve onun soyunun en üstün olduğunu kabul edenlere göre Hz. Fatıma'nın diğer kadınlardan daha üstün olduğu inanç kitaplannda yazıyor. Bunların hepsi siyer konusudur. Yine ota taraftan, teravih namazının 20 rekat olduğunu kabul ederiz. Bu inanç konusu mu, ibadet konusu mu? Fıkıh kitaplarında yer alıyor. Ama özellikle inanç kitaplarına bu gibi konular sokulmuştur. Çünkü mestler üzerine mesh etmeyip ayaklar üzerine çıplak olarak mesheden Şiiler vardır. Yani onlara engel olmak, onların düşüncesine bir engel, bir duvar oluşturabilmek için bu meseleyi o kadar önemsediler ki, bir inanç haline getirdiler. Halbuki inanç kitaplarında biz zalim olan kimselere karşı çıkarız, ibaresinin yer alması gerekirdi. İmam Zeyd el-Müsned adlı kitabında şöyle diyor: Biz zalime itaat etmeyiz, huruç ederiz, hatta zalime itaat etmemek ve huruç etmek vaciptir.

Hocam, sizinle İmam Ebu Hanife üzerine söyleşide bulunmak istiyoruz. Fakat öncelikle mezheplerin ortaya çıkışı hakkında düşüncelerinizi dinleyebilir miyiz?

Efendim, işte bunu kerametle bildi, Allah ona gaybı bildirdi, deniyor. Halbuki Hz. Peygamber'in gaybı bilemeyeceğini Kur'an ifade ediyor. Hatta bir ayette şöyle diyor, Eğer ben gaybı bilecek olsaydım, kendime çok hayır getirirdim ve kendimi bir çok zararlardan kurtarırdım. Demek birçok olay, tarihte vuku bulmuş olan bir çok olay da sanıyorum Hz. Peygamber'e izale edilmiştir. Benim gördüğüm kadarıyla okuduğum kadarıyla mehdi inancı İslam dünyasında ilk defa Caferiler'de ortaya çıkmıştır. Ve daha önce Yahudiler Mehdi bekliyordu, sonra Hıristiyanlar mehdi beklemişler. Yani bu inanç kitabında da bunun yer almış olması bir şüpheyi celbediyor. Benim bu konudaki düşünceni şudur: Bizim mehdimiz gelmiştir. Hiç şüphe yok onda. Muhammed , mehdi odur. Yahudilerin de, Hıristiyanların da, tüm dünyanın beklediği mehdi odur. Onun dışında bir mehdi beklemek, ben zannediyorum pasifize olmaktır ve kendi kalesine gol atmaktır. İsa beklemek de öyledir. Hıristiyanlar da zaten propagandalarını yapıyorlar. İsa inecek, insanları hidayete iletecek, kurtaracak. Propagandanın temelinde bu yatıyor.

Ebu Hanife'nin metoduyla ilgili olarak az önce değinmiştik. Daha somut olarak Ebu Hanife'nin bilgi kaynağı veya hüküm çıkarmada kabul ettiği deliller açısından hukuk metodolisi nedir?

Ebu Hanife elli iki yıl Emeviler, 16 yılda Abbasiler döneminde yaşıyor ve bu İki devletin iktidarları zamanında ilim tahsil ediyor. Dolayısıyla iktidarla bir takım ilişkileri var. Bu iktidarlar döneminde Ebu Hanife'nin devletle olan siyasi ilişkiler) nasıldı?

Mezheplerde kemikleşme olduktan sonra tabii herkes Kur'an'ı da, hadisleri de tevil ediyor, yani yorumluyor, kendi anlayışına göre ayetten mana çıkarıyor. Ve mezhepler arasında o kadar katı bir duvar vardır ki başka bir düşünceye kesinlikle hak verilmez. Örnek olarak İmam serahsi'ye Allame Serahsi deniliyor. On iki bin kitabı ezbere bilen bir adam. Kendi kitabının önsözünde yazılıdır. Hanefi fıkhının felsefesini el-Mebsufta yazmış. el-Mebsutta dikkatimi çeken nokta: Her meselede aşağı yukarı bize muhalif olan, Hanefi mezhebinin bir çeşit alternatifi olarak o gün ortaya çıkmış olan Şafiilerin görüşlerine yer veriyor, ihtilaf varsa eğer farklı görüş varsa mutlaka Hanefi mezhebinin görüşünü metinde söylüyor ondan sonra farklı görüşü söylüyor. Farklı görüşün delilini söylüyor, ondan sonra Hanefi mezhebinin cevabını söylüyor. Son söz olarak böyle böyle düşünenler de var onların delilleri şöyle şöyle şöyledir, ama esas, işin doğrusu böyledir, diyor. Hanefi mezhebinde Ebu Hanife'nin 63000 içtihadı olduğu zikrediliyor kaynaklarda. Şimdi ben düşünüyorum. 63000 meselede acaba Allah aşkına Şafii bir tanesinde de mi haklı değildi? Yani o da bir İslam alimi, bunun görüşünü alıyorsun, delilini söylüyorsun, ondan sonra onu reddediyorsun, demek ki bir mezhepçilik var. Yani Serahsi'nin esas gayesi Hanefi mezhebini kemikleştirmek, onun felsefesini yapmak, onu tutundurmak, onu kabul ettirmek olduğu için o hedefe doğru götürmüş Ebu Hanife'nin içtihatlarını. Yoksa Ebu Hanife'nin kendisi değil.

Yani her önüne gelen hadisi alacak olsa dinin bozulacağını, çığırından çıkacağını düşünüyor. Şayet bir zan ifade eden hasen hadisi almaktansa, aklımla muhakeme ederim, kıyas ederim, ölçerim, Kur'an'a başvururum ve Kur'an ilkelerini uygularım o hadisi uygulamam, diyor. Ve bunda da gerçekten haklı idi. Ancak Ebu Hanife her ne kadar titiz olmasına rağmen benim dikkatimi çeken bir nokta Serahsi'nin el'Mebsutta, bir çok zayıf ve uyduma hadis kullandığıdır.

İmam Muhammed 18 yaşında idi. Ama İmam-ı Azam'ın derslerine 14 yaşında başladı. 18 yaşında iken hocası vefat ettiğinde gerisini büyük talebesi İmam Ebu Yusuf'tan okudu. Daha sonra İmam Malik'ten el-Muvatta'yı okudu. O dönemlerde yazılı metinler yok. Bilgiler yazıyla değil şifahen aktarılıyordu. Ve o zamanın kafaları elektronik beyin gibi idi. Hafıza çok kuvvetli idi. Mesela fıkıh hafızları vardı Fıkıh hafızlarından biri İmam Muhammed'di. biri İmam Ebu Yusuf'tu, biri İmam Serahsi'di. 12 bin kitabı ezbere biliyordu, İmam Muhammed, acaba İmam Azam'ın görüşlerini aktarırken yanlış anladığı veya kendi görüşlerinden ilave ettiği görüşler var mıdır? diye düşünülürse; Ebu Hanife'nin fıkhı, zahiru'r-rivaye olarak gelmiş, yani kuvvetli rivayetlerle gelmiş denilebilir. Yani sadece İmam Muhammed değil, o fıkhı ezberlemiş olan, İmam Azam'ın en az 15-20 talebesi var. Devamlı olarak onların kontrolünden geçmiş oluyor. Ancak daha sonra, mesela İmam Serahsi tarafından şerhediliyor. İmam Muhammed'in el-Asr isimli kitabı şerhediliyor. Hanefi fıkhının felsefesini kapsayan kitap İmam Serahsi'nin el-Mebsud'udur. Serahsi H. 490'da vefat ediyor. Yani 5. asırda yaşıyor ve felsefesini yapıyor, ezbere bildiği şeyleri anlatıyor. Bilhassa delil tafsilatı bakımından ilaveler olmuş olabilir diye düşünüyorum, incelemeler ve araştırmalar yapılırsa, yani Ebu Hanife'nin böyle bir felsefeyle meseleyi görmeyeceği yahut görmemiş olduğu ortaya konabilir. Bu konu araştırmaya muhtaçtır.

Rey ekolünün en bilinen siması İmam Ebu Hanife' hakkında genel olarak bir otobiyografi verebilir misiniz?

Kur'an'a giderken oluşmuş olan anlayışların onaylatıcısı şeklinde Kur'an'a yaklaşım söz konusu idi. Bu, mezhepler arasındaki ihtilaflarda görülüyor. Biri işine gelen ayeti alıyor, diğeri başka bir ayeti alıyor. Kur'an'ı bütüncülükten yoksun kendi anlayışlarını onaylatıcı kitap haline getiriyorlar diyebilir miyiz?

Evet, var belki onun hassasiyeti ondan sonra kendisi kadar gösterilememiş olabilir. Veya şöyle diyebiliriz. Onlara göre hadisler o günün şartlarında sağlam, çünkü hadis ilmi o günden sonra mesafa kaydetti. Ebu Hanife ve arkadaşlarının diyar diyar gezip de hadis araştırması yapma imkanları yoktu. Ancak Ebu Hanife bir metod doğrultusunda hareket ederek hadislere yaklaşmış ve onlardan istifade etmişir. Mesela, Ebu Hanife, Ebu Hureyre hadislerini kabul etmez. Yani Ebu Hureyre'den gelen hadisleri şartlı olarak kabul eder. Bir başka güvenilir raviden gelmişse, ancak o zaman Ebu Hureyre'nin hadislerini alır. Ebu Hureyre bizde çok meşhur. Kütüb-i Sitte'de, Buhari'de Ebu Hureyre'den rivayet edilmiş bir çok hadisler var. Belki süzgeçten geçirilmiş olan hadislerdir bunlar. Ancak o dönemde henüz Buhari ve Müslim tedvin edilmemiş olduğundan Ebu Hanife böyle bir yol tutuyor. O da Ebu Hanife'nin kendisinden değil, zannediyorum onun örnek aldığı, önder aldığı mutlaka görüşlerini kabul ettiği Ömer b. Hattab'tan geliyor. Hz. Ömer'den geliyor. Hz. Ömer de Ebu Hureyre'nin hadisini almıyor. Hatta hadis rivayetini yasaklıyor. Daha başka bir ifade ile hadis yazmayı yasaklıyor. Neden? Çünkü her önüne gelen aklındaki, duyduğu bir düşünceyi, Hz. Peygamber'den duyduğu bir hadis olarak anlatırsa bu sefer Kur'an ilkeleri bozulabilir. Kur'an'ın önünde bir kitap, Kur'an geri planda kalmış olabilir. Demek ilk planda olsun diye, hadise fazla önem vermiyor. Onun için sahabenin büyüklerinde az hadis naklediliyor. Ve Ebu Hureyre de sonradan müslüman olmasına rağmen her olayı da anlatıyor ve yanılıyor. Yanlış anlayıp anlattığı işler var, vakalar var. Tabii o vakaları da görünce sahabe ve Hz. Ömer dur diyor. Dine zarar vereceksin, sen bu hadisle. Benim dikkatimi çekmiştir. Zayıf ve uydurma genellikle tevhidle ilgili ne kadar hadis görmüşsem ya ibn Ömer ya Ebu Hureyre'ye, ya Enes b. Malik'e izafe edilmiştir. Haklarında biraz yasak konulan ve biraz da sofileşen, kendini daha çok ibadete veren, kendine has dini tavırları olan kimselere izafe ediliyor. Onun için ben de şahsen prensip edinmişimdir: Kitaplarda tarif edilene göre mütevatir hadis bir iki tanedir. Ama biz yüz tane olduğunu da kabul edersek mütevatir olmayan bir konu hakkında şüphelenince bakıyorum. Bir düşünce akla uygun değil, dini mantığa da uygun değil diyebileceğimiz, mütevatir hadisler dışında, ahad olan hadisleri inceliyorum da genelde bakıyorum, Ebu Hureyre gibi hakkında yasak bulunan zayıf ravilerden geliyor. O halde bunu metod edinirsin.

Mesela Küfe halkı Hz. Peygamber'in torununa bile tabiri caiz ise kalleşlik yapmışlardır. Ona verdikleri sözde durmamışlar, onu yalnız bırakmışlardır. Ve daha birçok huruç ve isyan hareketinde İmam Zeyd'i de yalnız bırakmışlardır. O bakımdan Ebu Hanife'nin içinde bulunduğu toplum da çok güvenilen bir toplum değil, zaten biraz devşirme, Mısır'dan veya Hicaz'dan gelme karma bir halk, karma yapıya sahip olan bir topluluk, onun da etkisi vardır. Aynı zamanda ilmi faaliyetleri de çok yoğun olan birisiydi. Şu bir gerçektir ki İmam Azam gerçekten İmam-ı azamdır. Yani en büyük İmamdır, en büyük müçtehiddir. Onun içtihatlarının felsefesini okuduğumuz, araştırdığımız zaman O'nun gerçekten büyük bir müçtehid, mütefekkir olduğunu, İslam düşüncesi alanında büyük bir çığır açtığını görürüz.

Şimdi Ebu Hanife'ye nisbet edilen bazı kitaplar var ki, onlar 3-5 tane risaleciklerdir. Aslında Ebu Hanife kitap yazmamıştır ve talebelerine de kitap yazdırmamıştır. İmam Malik, İmam Şafii kendi düşüncelerini imla ettirmişlerdir, İmam Safi bizzat yazmıştır. Ahmet b. Hanbel, müsnedini yazmıştır. Fakat İmam-ı Azam kendi düşüncelerini ihtiva edecek herhangi bir kitap bırakmamıştır. Özellikle fıkıh alanında kendisine nisbet edilen bir kitap yoktur. Bugünkü kitapları, öğrencileri, özellikle İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybani ciltler halinde yayınlamış ve bir araya cem etmiş, tasnif etmiştir. Hanefi mezhebini tasnif eden İmam Muhammed olmuştur, İmam Ebu Yusuf'da sadece iki kitabı Kİtabu'l-Harac ile el-Amal kitaplarını yazmıştır. Yani Ebu Hanile'nin düşünceleri İmam Muhammed'in yazdığı eserler içerisinde saklıdır. Onun inançla ilgili kitapları ahad yolla, talebeleri aracılığı ile gelen risalelerdir. Yani bir talebesine faraza el-alim ve'l-müteallim'i yazdırdığı veya herhangi bir vasiyetini yazdırdığı veya el-Fıkhul-Ekber'i yazdırdığı rivayet ediliyor. Tabii bir sahife veya veriliyor, bir risale bulunuyor, bir adamın evinde bulunuyor, o zat onun talabesi ve ona nisbet ediliyor. Bu kitaplar kuvvetli rivayetlerle sabit değildir. Zayıf rivayetlerle bize gelmiştir. Bu bakımdan İmam-ı Azam'ın inançla ilgili olan kitaplarını iyi incelediğimizde üzerinde durulacak bazı noktalar görürüz. Çünkü İmam Azam böyle düşünmezdi. Yani Kur'ani çerçevede ve nebevi çerçevede meseleyi düşündüğümüzde zayıf olan noktalar var.

Burada şu soruyu sorabiliriz: Sanki bugünkü Hanefiler anlattığınız çerçevede, İmam Yusuf un mezhebine yani İmam Yusuf un temsil ettiği Hanefi mezhebine tabidirler. En azından Ebu Hanife'nin devrimci kimliğinden uzak bir tavır içindeler. Bunda da herhalde İmam Yusuf'un, Ebu Hanife'nin şahsiyetinin gizli kalmasındaki rolü etkindir? Demek ki İmam Yusuf, hocasının gerçek devrimci kimliğinin önünde bir engel teşkil etmektedir. Onun kimliğini perdelemektedir.

Ebu Hanife'den önceki İmamların halk tarafından aldatılması, halkın verdikleri sözü tutmaması, Ebu Hanife'nin açıktan hurucunu engelleyen sebepler arasında mıdır? Bu konuyu biraz açar mısınız?

Ebu Hanife ahad hadisle amel etmez diye bir konu yoktur. Ebu Hanife, fıkıhta ahad haberi alırken ihtiyatlı davranıyor. Çünkü Ebu Hanife'nin yaşadığı dönem bir kargaşa dönemi, çeşitli hizipler gruplar birbiri ile mücadele ettiği ve hadis uydurmacılığının ortaya çıktığı bir dönem. Bir de Irak, Hicaz'a uzak. Biri gelip bir haber naklediyor. Ben filancadan duydum, işte Hz. Peygamber şöyle diyordu. Doğru olduğunu nereden bilecekti. Adamların isimleri sağlam, ama acaba o adam uyduruyor mu, uydurmuyor mu, belli değil. Tabii bugünün teknik imkanları yok, fax çeksin, telefonla sorsun. Sen böyle bir hadis naklettin mi diye. Arada 2 aylık, 3 aylık bir mesafe var. Belki 1 aylık bir mesafe var. Yani ulaşım, haberleşme imkanları bulunmayınca ve büyük bir kargaşa olunca Ebu Hanife'nin ihtiyatlı davranması çok tabii. Yani bir fıkıh meydana getiriyor, İslam'ın bir dünya görüşünü, din görüşünü, ibadetlerini, sistemleştiriyor. Her önüne gelen hadisi, işte bu İbn Abbastan, İbn Mesud'tan veya filancadan nakledilmiş sağlam diyerek doğrudan doğruya kabul etmemiş. Bir süzgeçten geçirmiştir. Şöyle demiştir Ebu Hanife, eğer ahad bir hadis dinin ilkelerine, Kur'an'ın esaslarına ve aklın esaslarına aykırı ise kimden gelirse gelsin, nasıl gelirse gelsin o hadisle amel etmem diyor. Yani önüne bir olay geliyor, bir mesele çıkıyor, o meseleyi çözerken kendisine bir hadis naklediliyor, bir hadis görüyor yahut bakıyor ki bu hadis Kur'an'a aykırı, Kur'an'ın ilkelerine aykırı ve Hz. Peygamber'in getirdiği dinin felsefesine aykırı, bir de akla da aykırı. Yani toplumu çıkmaza sokacak o hadisi alırsa. O zaman düşünüyor ki bu hadis sağlam değil, herhalde yani senet bakımından onu cerhedemiyor ise de bunu böyle bir prensiple çözüyor. . Ve düşünüyor ki ahad hadis nedir? Hüküm bakımından zan ifade eder. Zan ne demek? Şüphe. Şayet hadis şüphe ifade ediyor ise Kur'an'ın ilkeleri, aklın prensipleri bundan daha kuvvetlidir. O halde daha kuvvetlinin yanında, zayıf olan bir sözü almak dine zarar verir.

İmam Azam'ın metodu diğer müçtehidlerde olduğu gibidir. Öncelikle Allah'ın kitabına müracaat eder, orada bulamazsa Rasulünün sünnetine müracaat eder, orda da bulamayınca sahabeye başvurur, icma ise icmayı aynen kabul eder. ihtilaf varsa sahabeden birinin görüşünü tercih eder. Ama tabiuna gelince, o konudaki sözü meşhurdur: Onlar adamsa biz de adamız. Yani biz de görüşümüzü söyleriz. Ben el-Mebsufun felsefesi ile biraz meşgul oldum, ibn Mesud'un tatbikatı ile biraz meşgul oldum. Doktora çalışmamda. Dikkatimi çeken taraf bir çok hocadan okuduğu halde bilhassa Hammad'dan 28 sene, bazı rivayetlerde 18 sene okuduğu, öğrendiği, dizinin dibinden ayrılmadığı halde Hammad'ın bir görüşünü kabul etmiş benimsemiştir. Yani kimseyi taklit etmemiş Ebu Hanife. Kendisi taklitçi değildi. O yüzden zaten Ehl-i Rey olarak tanınıyor.

Mezhep, gidilen yol, görüş manalarını ifade eder. Fakat bizim ıstılahımızda, fıkıh ıstılahımızda mezhep denilince, insanların dünya ve ahiretle ilgili işlerini yürütmede taklit ettikleri herhangi bir alimin görüşleri ve bu görüşlerin ekolleşmiş olan şeklidir. Mezhepler İslam'ın başlangıcında yoktu. Böyle bir olay yoktu. Sonradan ortaya çıkmıştır. Çünkü ilk dönemlerde devlet vardı. Tabii devlet, insanların hem dünya, hem ahiretle ilgili tüm sorunlarını çözüme kavuşturuyor ve bunu şura ile yapıyordu. Yani tek kişinin görüşü hakim değildi. Çoğunluğun görüşü hakimdi. Yani alimler şurasında çoğunlukla ya da ittifakla varılan kararlar devlet başkanı tarafından uygulamaya konulurdu. Tabii böyle olunca herhangi bir mezhebin ortaya çıkmasına imkan yoktu. Hz. Peygamber'in devrinde zaten vahiy vardı. Bir de şura vardı. Hz. Peygamber'in vefatından sonra vahiy kesildi, ama onun yerini yine şura aldı. Metluv olan vahiy, yani Kur'an, ondan sonra Hz. Peygamber'in Kur'an'ı uygulama biçimi demek olan sünnet, sünnetten sonra şura ortaya çıkmış ve şura devam etmiştir. Hz. Peygamber devrinde olduğu gibi; dört halife döneminde ve Ömer b. Abdulaziz dönemini de buna katarsak beş halife dönemi müslümanlar bu teşri mekanizmasına sahip idiler. Ve bugünkü parlamentolar gibi düzenli olmayabilir ama böyle bir mekanizma, bir müessese vardı. Hilafet sona erdikten sonra artık bu müessese de haliyle yok oldu ve insanlar kendi başlarının çaresine bakmak zorunda kaldılar. Dolayısı ile halkın müşkillerini çözmek, onların sorunlarına cevap vermek ferdi planda alimlerin işi olmuş, bununla da belli alimler meşgul olmuştu. işte Hicaz'da, İmam Malik, Hicaz şartlarına göre içtihad etmiş ve bir hicaz ekolü oluşmuş ve bu ekol İmam Malik'in görüşleri etrafında derinleştiği için zamanla Maliki mezhebi meydana gelmiş; öte yandan Irak'ta akıl ekolü, rey ekolü vardı. Ve bu ekol eskiden beri bu bölgede hakim idi. Bu ekolün liderleri İbrahim en-Nehai, İbn Mesud, Alkame, İmam Ebu Hanife'nin hocası Hammad. Ve nihayet Irak'ta içtihadlarıyla temayüz etmiş olan İmam Azam, kendine intikal eden Irak fıkhını ekolleştirmeyi başarmış ve kendisinden sonra da görüşleri etrafında bir mezhep oluşmuştur. Yani halk ihtiyacını devletten göremeyince, devlet sorunları çözemeyince bittabi bu cevapları Ebu Hanife'nin içtihadlarında ve fetvalarında aranmıştır. Ve bu şekilde bir mezhep ortaya çıkmıştır. Aynı asırda Irakta bir mezhep ve Hicaz'da ikinci bir mezhep oluşmuştur.

İmam-ı Azam'ın en dikkat çeken yönlerinden biri de kanaatimizce onun devrimci yönüdür. Devrimci derken onun İslam'ı topluma uyarlamada İslam'ı çağlar boyunca toplumda yaşatmada gösterdiği gayretlerdir. Ortaya koyduğu usulleri kastediyorum. Çoğu kimse İmam-ı Azam'ın bu yönünü düşünmez. Belki düşünmek bile istemez. Yani İmam-ı Azam'a bir köy İmamı gibi veya bir Osmanlı İmamı gibi, Osmanlı alimi gibi klasik bir alim, muhafazakar, yeni bir şey düşünmeyen, kalıplaşmış bazı düşünceleri bulunan bir şahsiyet olarak telakki eder. Bizim toplumumuzda böyle telakki ediliyor. Esas sorun da burada yatmaktadır. Oysa İmam-ı Azam bunun tam tersi. Yani İmam-ı Azam bugün hayatta olacak olsa, bugünkü problemler karşısında konuşacak olsa, fetva verecek olsa en çok Hanefiler'in bugünkü Hanefiler'in karşı çıkacağını düşünüyorum. Neden böyle düşünüyorum? Çünkü Ebu Hanife'nin bir metodu var. Bu metod da istihsar metodudur. Onun içtihadlarında en önemli yer işgal eden usul budur, istihsar, ne demek? Arapça bir kelime, bir şeyi güzel görmek manasında bir terim. Usulünde 8-10 çeşit kanalla tarif etmişlerdir. Fakat istihsarın en kısa tarifini İmam Serahsi yapmıştır: Kolaylık için zorluğu terk etmektir. Daha başka bir ifade ile zorluğu terkedip kolaylığı almaktır. Böyle tarif edilmiş fakat bunun üstüne pek gidilmemiştir. Her zor olanı bırakıp kolay olanı almak ne demektir? İslam hukukunda kıyaslar vardır. Biz bunlara fıkıh kuralları diyebiliriz. Hukukun kuralları. Meselelerin vardığı kurallar. Belki anayasal bazı ilkeler var. Bunlara kıyas deniliyor, işte istihsar kıyasın terk edilmesi olayıdır. Bu kuralların terk edilmesi, alınmaması, uygulanmaması olayıdır. Ebu Hanife içtihad ederken onun özelliği, ona has olan yönü toplumda İslam'ın ve İslam fıkhının bu katı kurallarını uygularken zorluk meydana gelince yani bir çıkış yolu bulunamayınca işte istihsar yoluyla Ebu Hanife çıkış yapmıştır.

Selefilikten kastınız nedir?

Bütün suçu, kabahati bence Ebu Yusuf'a yüklememeliyiz. O günkü rejim alimlerin soluğunu kesmişti. Dikkat ederseniz İmam Azam'ın iki talebesi var, ondan sonra yok. Müçtehid alimler yok. Niçin yok? Çünkü ya hapse tıkılıyor, ya şehid ediliyor, ya da iktidarın elinde hizmet ediyorlar. Tabi belki bunun manevi sorumluluğu varsa Ebu Yusuf'undur. Ama belki başka siyasi tehditler, baskılar vardır. Onu da bilemiyoruz. Fakat ondan sonra tarih boyunca bilhassa Ehl-i Sünnet dünyasının rejimlerle barışık yaşadığını görüyoruz. Nitekim her rejim, Ebu Hanife'nin kitabını bir kaynak kitap olarak uygulamış. Yani içice beraber gelmiştir. Rejimin hizmetinde olan, rejimle içice olan bir alimler topluluğunun; rejimi eleştirmesi, yeni düşünceler, yeni siyasi akımlar meydan getirmesi tabii ki mümkün değildi. Zaten bizim fıkıh kitaplarımız siyaset kültürü bakımından sıfırdır. Resmen siyasi bakımdan fıkıh kitaplarımız sıfırdır. Bir rejimin daha iyi olması için neler yapılması gerekir vb. gibi konularda bir kelime dahi bulamazsınız.

Vehbi Yavuz; Uludağ Üniversitesi İslam Hukuku Ana Bilim Dalı Öğretim Görevlisi'dir. İslam'da Zekat Müessesesi, Hanefi Mezhebinde İçtihad Felsefesi , Cuma Namazı, Çalışma Hayatı ve İslam , Siyasal ve Sosyal Boyutlarıyla İslam ve daha pek çok kitap ve makalesi vardır.

Ben Hattab'ı prensip ettim, dediniz. Bu konuyu biraz açar mısınız?

Ebu Hanife gençlik yıllarında ilme yönelmiştir, ilk zamanlarında Kelam ilmi ile meşgul olmuş, Mutezililer'le ve Dehriler'le mücadele etmiş ve İslam'ın inanç konuları ile meşgul olmuş, fakat daha sonra tabiundan ve Irak'ın belirgin alimlerinden biri olan İmam Sa'bi'nin tavsiyesi üzerine, tabiri caiz ise bir nasihati üzerine fıkıh ilmine yönelmiştir. Ebu Hanife ve Ashabuhu adlı kitapta İmam Azam, kendisinin fıkıh ilmine nasıl yöneldiğini çok geniş bir şekilde, detaylı olarak anlatmaktadır. Bütün ilimleri tahlil etmiş ve en sonunda fıkıh ilminde sebat etmiştir. Ebu Hanife'nin en önemli özelliklerinden biri süper derecede zeki, ikincisi tabiri caiz ise o günün şartlarından süper derecede zengin idi. Yani zeka ile para, ikisi birleşerek büyük bir deha meydana getirmiştir.

İlk dönemlerde halk Cuma Namazı'nı devlet başkanının kıldırması gerektiğine inanıyor, sultanlar zalim olduğu için namaz kılmıyor. Onun arkasında namaz kılmaya gitmiyor. Yöneticiler hemen bir sözü yaygınlaştırıyorlar: Peygamber diyor ki fasığın arkasında dahi olsa namaz kılın. Öyle denilince tabii cahil halk, bilmeyen halk, peygamber buyuruyorsa tabi diyor. Böylece yönetim, nizam ve intizamı, kendilerine itaat ve teslimiyeti bu tür hadisler uydurarak temin etmeye çalışmışlardır.