k- Toplumun önderleri, toplumdan sorumludur.

164. Kur?an-ı Kerim?de Kıssalar, Suat Yıldırım, A. Ün. İlahiyat Fak. Dergisi, 1979, sayı 3, s. 37-63

Bu saf ve cahil halk, muhakkak ki, kıssacıların her sözünü sonsuz bir itimatla kabule hazır bir derecede onlara bağlı idi. Şair Külsüm bin Amr el-Attabi (ö. 220/835), bir gün mescidde kendini dinlemek üzere etrafına toplanan cemaate şu sözleri hadis diye söylüyordu:

177. Kur?an?da Naklolunan Yusuf Kıssası Işığında Görev İsteme Meselesi ve Molla Hüsrev, M. Zeki Duman, Diyanet Dergisi, 1987, sayı XXIII/3, s. 37-46

c) Hz. Peygamber?in Şahsıyla İlgili Kıssalar: Bunlar, Rasul-i Ekrem?in şahsi tecrübeleri arasında yer almakta ve bir kısmı peygamberliğinden önce olmak üzere değişik zaman ve mekanlarda gerçekleşen ibret ve öğüt verici olağanüstü olaylardır. ?Şakku?s-sadr? diye bilinen ve birden fazla gerçekleştiği rivayet edilen Hz. Peygamber?in göğsünün yarılması (Buhari, Enbiya 5; Darimi, Mukaddime 3), isra ve mirac hadiseleri (Buhari, Salat 1, Menakıb 42, Enbiya 5; Müslim, İman 259; Nesai, Salat 5; Ahmed bin Hanbel, III/148) ile Rasul-i Ekrem?in bir gazve dönüşü karşılaştığı suikast teşebbüsü sırasındaki tutum ve davranışı (Buhari, Cihad 84, 87; Müslim, Fezail 13), yine Hz. Aişe validemizin bir sorusuna karşılık, Allah Rasulü?nün İslam?a davet için gittiği Taif?te maruz kaldığı eza ve cefa karşısında kendisini bir bulutun gölgelendirmesini ve bu esnada Cebrail ile arasında geçen konuşmayı dramatik bir şekilde nakletmesi (Buhari, Bed?ü?l-Halk 7; Müslim, Cihad 111) gibi hususlar bu konudaki yaygın örneklerden birkaçıdır.

9) İbn u'l-Arabi, son olarak bu hadisenin çarşamba günü cereyan ettiğini, bu yüzden halkın çarşamba gününü uğursuz addettiklerini belirtir ve bu inancın hiçbir esasa dayanmayan batıl tahayyülat olduğunu söyler (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/250-252).

Kur'an'da "en güzel kıssa" olarak anlatılan Hz. Yusuf'un kıssasında çok yönlü dersler vardır: Sabır ve sıkıntılara katlanmanın büyük mükafatı, Allah'tan hiçbir zaman ümit kesmemek, nefsin ve şeytanın kötü isteklerine uymayarak Allah'a bağlanmak, bilmeyerek kötülük yapanları affederek onlara güzel ahlak dersi vermek, üzerine aldığı görevi en iyi şekilde yerine getirerek güvenilir olduğunu isbat etmek, emanete hiyanet etmemek ve üzerinde hakkı olanların hakkını gözetmek.

I. Toplumların Yapılarıyla İlgili Sünnetullah Özellikleri

39. Nüzulünden Günümüze Kur?an-ı Kerim Bilgileri, Osman Keskioğlu, TDV. Y.

Dedi ki:

10) İsra, Hicret, Bedir, Uhud, Beni Nadir, Ahzab, Mekke Fethi, Huneyn Gazvesi, İfk Hadisesi ve münafıklara ait kıssalar (İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usulü, s. 171-172; Ali Turgut, Tefsir Usulü ve Kaynakları, s. 176-177).

Kadın bir çobana gitti. Bu çoban Cüreyc'in manastırı nde barınak bulmuş birisiydi. Kadın onunla zina yaptı ve hamile kaldı. Çocuğu doğurunca: "Bu çocuk Cüreyc'ten" dedi. Halk gelip Cüreyc'i manastırından çıkarıp manastırı yıktılar, , kendisini de dövmeye başladılar, . Cüreyc onlara: "Derdiniz ne?" diye sordu. "Şu fahişe ile zina yaptın ve senden bir çocuk doğurdu!" dediler. Cüreyc: "Çocuk nerede, " dedi. Halk çocuğu ona getirdi. Cüreyc: "Bırakın beni namazımı kılayım!" dedi. Bıraktılar ve namazını kıldı. Namazı bitince çocuğun yanına gitti, karnına dürttü ve: "Ey çocuk! Baban kim?" diye sordu. Çocuk: "Falanca çoban!" dedi. Bunun üzerine halk Cüreyc'e gelip onu öpüp okşadı ve: "Senin manastırını altından yapacağız!" dedi. Cüreyc ise: "Hayır! Eskiden olduğu gibi kerpiçten yapın!" dedi. Onlar da yaptılar.

113. Peygamberlerin Hayatı, Seyyid Kutub, Ravza Y.

51. Kavimlerin Helaki, Harun Yahya, Vural Y.

· Kur?an-ı Kerim?de Kıssa Kavramı

c- İstikbar : Helake uğrayan toplumların başta gelen özellikleri istikbar ve ona bağlı olarak peygamberlere karşı çıkıştır. Büyüklenerek kendilerini yücelten, hem Allah?a, hem de küçük gördükleri insanlara karşı kibirlenerek kendilerini öne çıkaran toplumlar, büyüklenmeyle birlikte getirdikleri aşırı sosyal farklılaşma ve çözülme, haktan sapma, şımarma, zulüm, baskı ve işkence, hoşgörüsüzlük, toplumsal birliği bozma, ekonomik gücü tekelleştirme ve nihayet kendilerini bunlardan vazgeçirmek için gelen peygamberi ve Allah?tan getirdiği ayetleri alaya alıp tahkir etme gibi olumsuz davranışları yüzünden helak edilmişler, ortadan kaldırılmışlardır.

Allah, muhataplarına tevhid ve ahlak ilkelerini, tarihin kanunlarını anlatıp öğretirken, pedagojik açıdan çok önemli bir metod kullanmıştır. Bu da tarihte yaşanan hadiseleri, dini ve ahlaki bir muhtevayla insanların önüne koyan kıssalar yoluyla anlatımdır.

Kur'an'da Hz. Adem, Nuh, Hud, Salih, İbrahim, İsmail, İshak, Lut, Yakub, Yusuf, Şuayb, Musa, Davud, Süleyman, İdris, Lokman, Zü'lkifl, İlyas, Üzeyr, Eyyub, Yunus, Zekeriyya, Yahya, İsa, Muhammed 'in kıssaları geçmektedir.

122. Kur?an Işığında Üç Peygamber, Üç Kitap, Osman Cilacı, Mıstaş Basımevi, Konya

Bir başka rivayette şöyle denir: "Hz. İsmail vadiye bir taş aramaya gitmişti ki Hz. Cibril Haceru'l-Esved'i indirdi. Bu taş, yeryüzü Tufan'la sulara boğulunca semaya kaldırılmıştı. Hz. İsmail gelince Haceru'l-Esved'i gördü ve: "Bu nereden geldi, kim getirdi?" dedi. Hz. İbrahim: "Beni ne sana ne de taşına bırakmayan Zat" cevabını verdi." Bir başka rivayette şu ziyade var: "Bu taş Hindistan'da idi; papatya gibi bembeyaz bir yakuttu." (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/226-230).

Bir üçüncü kısım da Peygamber döneminde meydana gelmiş birtakım olaylar ve kimselerle ilgilidir. Bedir, Uhud ve Ahzab gazveleri, Kureyza oğulları, Nadir oğulları gazveleri, Zeyd b. Harise, Ebu Leheb ve başka kimselere ait kıssalar gibi.

Ve: "En çok neyi seversin?" dedi. Adam: "Güzel bir renk, güzel bir cild, insanları benden tiksindiren halin gitmesini!" dedi. Melek onu meshetti. Derken çirkinliği gitti, güzel bir renk, güzel bir cild sahibi oldu. Melek ona tekrar sordu: "Hangi mala kavuşmayı seversin?" "Deveye!" dedi, adam. Anında ona on aylık hamile bir deve verildi. Melek: "Allah bunları sana mübarek kılsın!" deyip ve kelin yanına geldi.

a) Hz. İbrahim ve Hz. İsmail ?in Kıssaları

Kur?an-ı Kerim?de, her haberin gerçekleşeceği bir zamanın olduğu vurgulanır (6/En?am, 67). Kur?an?ın büyük bir haber olduğu beyan edilir (38/Sad, 67-68, 88).

Hz. İbrahim onlardan yine uzun müddet ayrı kaldı. Bilahare bir kere daha görmeye geldi. Yine İsmail'i evde bulamadı. Hanımının yanına gelip, İsmail'i sordu. Kadın: "Maişetimizi kazanmaya gitti!" dedi. Hz. İbrahim: "Haliniz nasıldır?" dedi, geçimlerinden, durumlarından sordu. Kadın: "İyiyiz, hayır üzereyiz, bolluk içindeyiz" diye Allah'a hamd ve senada bulundu. "Ne yiyorsunuz?" diye sordu. Kadın: "Et yiyoruz!" dedi. "Ne içiyorsunuz?" diye sorunca da: "Su!" dedi. Hz. İbrahim: "Allahım, et ve suyu haklarında mübarek kıl!" diye dua ediverdi." Rasulullah devamında buyurdu ki: "O gün onların hububatı yoktu. Eğer olsaydı Hz. İbrahim, hububatları için de dua ediverirdi."

5- Hadis, günahı bir noktada terketmenin, o noktaya kadar olan evveliyatını affettireceğini de ifade eder; Amcasının kızına, son anda teması terketmesi, o ana kadarki günahlarını affettirdi ki, bu "terk"le yaptığı dua makbul oldu.

Müslüman Cemaatin Zalimlere Meyletmeye Benzer Davranışlardan Sakınması: Müslüman cemaatin, iyi niyetle de olsa, zalimlere meyletme anlamı taşıyan davranışlardan son derece kaçınması lazımdır. Çünkü, iyi niyet, bazen belli şartlar dahilinde sahibinden günahı kaldırsa da yanlışı doğruya; haramı helale çevirmez. Onun için, özellikle cemaat liderinin ve kadrosunun, zalim yöneticilerin arasında bulunması, onları tasvip etmediğini ilan etmeksizin onlarla birlikte halkın önünde görülmesi, cemaatin zalim idarecilere dalkavukluk ettiği veya onları desteklediğinin intibaını vererek insanları samimiyetlerinde şüpheye düşürücü davranışlarda bulunması caiz değildir. Aksi halde onlar, kendi sorumluluklarına cemaati de ortak ederler.

İşte o zaman Kur'an'ın yararlı ve hayat dolu bir gerçek olduğuna dikkat çeken Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamını kavrayabileceğiz: "Ey müminler, Allah ve Peygamber size hayat verecek gerçeğe çağırdıklarında onlara olumlu karşılık veriniz." (8/Enfal, 24)

?Şüphesiz bu, gerçek kıssadır? (3/Al-i İmran, 62)

?Zalimler, ölüm dalgaları içinde, melekler de pençelerini uzatmış, onlara: ?Haydi canlarınızı kurtarın, Allah?a karşı gerçek olmayanı söylemenizden ve O?nun ayetlerine karşı istikbar etmenizden/kibirlilik taslamanızdan ötürü, bugün alçaklık azabı ile cezalandırılacaksınız!? derken onların halini bir görsen!? (6/En?am, 93)

170. Tarih Kaynağı Olarak Kur?an, Rudi Paret, çev. Ömer Özsoy, Kur?an Üzerine Makaleler, Ank. 1995, s. 116-138

53. Allah?ın Gazapları, , Ragıp Şevki Yeşim, 4 cilt, Huzur Y.

Hadiste nimete karşı nankörlükten tahzir , şükre teşvik ve nimeti itiraf etmeye ve Allah'a hamdetmeye teşvik var.

Abdullah bin Ömer: ?Kıssacılık ne Hz. Peygamber zamanında, ne de Ebu Bekir ve Ömer devirlerinde vardı? (İbn Mace, Edeb 40)

Musa , İsa ve diğer rasullerin kıssaları bize yaşadığımız anın ve gelecekte bunlara karşılık yaşayacağımız olayların ipuçlarını verir, yol gösterir. İslami mücadelede yöntem sorunlarımıza cevaplar verir. Karşılaşacağımız soruları, atılacak çamur ve iftiraları bildirir. Kafirlerin takınacakları tutumlar ve bunlara karşı alınacak tedbirler hakkında bizleri uyarır.

Kıssa Konusuyla İlgili Ayet-i Kerimeler

Tübba' Himyerli bir kraldır, büyük orduları olmuştur. Tübba' denilmesi tebaiyetinin çokluğundandır. Kur'an-ı Kerim'de iki yerde ondan bahsedilir. Duhan 37 ve Kaf 14. ayetler... Rasulullah, Tübba' hakkında, vahye mazhar olmazdan önce böyle söylemiştir. Ancak, daha sonra "Tübba'a sövmeyin, çünkü o Müslüman olmuştur" diyecektir. Rasulullah'tan gelen bazı hadislerde, "Tübba' lain mi; Zülkarneyn peygamber mi; hudud cezası, sahibini günahtan temizler mi bilemediğini" ifade etmiştir. Ancak bazı rivayetlerde, Cenab-ı Hakk'ın, peygamberine "hududun kefaret olduğunu, Tübba'ın Müslüman olduğunu" bildirdiği belirtilmiştir (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/259-260).

6- Tevbenin makbul olması halinde, geçmişi affettireceği de hadiste ifade edilmektedir.

66. Toplumsal ve Kültürel Değişme, Mahmut Tezcan, Ank. Üniv. Eğitim Bilimleri Fak. Y.

171. Hz. Yusuf?un Mücadele Örnekliği I-II, Cengiz Duman, Hak Söz, sayı: 55-56, Ekim-Kasım 95

40. Kur?an İlimleri ve Kur?an-ı Kerim Tarihi, Abdurrahman Çetin, Dergah Y.

Nefsinde kuvvet gören, ibadetin meşakkatlisini tercih edebilir.

Kur'an'ın bu ifadeleri, hem okuma-yazma bilmeyen, dolayısıyla eski kitapları okuyup da içindekileri öğrenmesi mümkün olmayan ümmi Peygamber?in bir mucizesi, hem de Kur'an'a eskilerin masalları: Esatiru'l evvelin (68/Kalem, 15) diyen müşriklere bir cevaptır. Çünkü Kur'an eskilerin masallarını değil, geçmişlerin gerçek haberlerini, tarihlerini anlatır.

Kur?an?daki kıssaların tarihi gerçekleri yansıtan ibret levhaları olduğuna inanıp bunların sebepleri üzerine düşünerek hayata müsbet yön vermeye çalışmalıyız.

27. Ulumu?l Kur?an Kur?an İlimleri, Menna Halil el-Kattan, Timaş Y., s. 428-435

25. TDV İslam Ansiklopedisi, c. 25, s. 498-502

Elmalılı Hamdi Yazır diyor ki:

Rasulullah'ın o devirde Mübareku'l-Yemame adında bir çocuğun beşikte konuştuğu rivayet edilmiştir. Hz. Yusuf'un şahidi ihtilaflıdır.

Kafir ve zalim toplumlar, çok uzun zaman varlıklarını sürdüremezler (6/En?am, 6; 7/A?raf, 94-95; 10/Yunus, 13-14; 17/İsra, 16; 18/Kehf, 59; 19/Meryem, 73-75; 22/Hacc, 45).

Bugün Makam-ı İbrahim'de görülen ökçe ve parmak izleri o günden kalmadır.

8- Hadiste kadın, "kapının eşiği"ne benzetilmiştir. Çünkü aralarında benzerlik var: "Kapı, evi ve içindekileri muhafaza eder; kadın da evin bekçisidir. Kocanın gıyabında evi ve içindeki eşyayı muhafaza eder. Ayrıca ikisi de vat mahallidir. Eşiğin değiştirilmesi, boşamadan kinaye yapılmıştır, ulema bunu boşamayı hasıl eden kinayat arasında mütalaa etmiştir.

4- Hadiste, Cüreyc namazda konuşuyor gözükmektedir. Halbuki konuşmak namazı bozar. Alimler bu hususta şu açıklamayı yapar: Cüreyc'in zamanındaki şeriatte namazda konuşmak namazı bozmayabilir. Nitekim, İslam'ın bidayetinde namazda huşu ile ilgili ayet gelmezden önce namazda konuşulabiliyor, hareket edilebiliyordu. Ayetten sonra bu yasaklanmıştır. Mamafih, Cüreyc'in konuşmasını, "içinden, kendi kendine konuşmuş olabilir" şeklinde yorumlayan da olmuştur. Cüreyc annesine cevapla, namaza devam şıklarından "devamı" tercih etmiş, ancak annesinin bedduasına mazhar olmuş ve bu dua indallah kabul görmüştür. Birkısım alimler, hadisten böyle bir durumda anneye cevap vermek gerektiğini istidlal etmişlerdir.

3) İslam, tevatür bulduğu takdirde, kafirin haberini kabul eder, bu hadiste onun delili var.

İbn Ömer anlatıyor: "Rasulullah buyurdular ki: "Sizden önce yaşayanlardan üç kişi yola çıktılar. geceleme ihtiyacı onları bir mağaraya sığındırdı ve içine girdiler. Dağdan bir taş yuvarlanıp, mağaranın ağzını üzerlerine kapadı. Aralarında: "Sizi bu kayadan, salih amellerinizi şefaatçi kılarak Allah'a yapacağınız dualar kurtarabilir!" dediler. Bunun üzerine birincisi şöyle dedi:

Hz. Yusuf'un rüyası, onun masum güzelliğinin gelecekte gelişecek olan olaylara ve mukadderatına İlahi gayb aleminden nasıl bir sembol ve misal olmuş ise, bütün ayrıntılarıyla Yusuf Kıssası da Muhammedi güzelliğin en yüce anlamına öyle bir başlangıç simgesi ve sembolü olarak nazil olmuş olan bir gaybi hakikattır. Ve bilhassa bu açıdan ve bu özelliğinden dolayı en güzel kıssadır (Hak Dini Kur?an Dili, Yusuf Suresi Tefsiri, ayet 3).

Cüreyc kuvvetli bir yakine, sıhhatli bir ümide sahiptir. Nitekim, talebi üzerine, olmayacak şey vukua geliyor: Beşikteki çocuk konuşuyor.

Bir kısmı peygamberler; onların kendilerine iman edenlerle ve onları inkar eden kafirlerle, başlarından geçen olaylarla ilgilidir.

· Kur?an Kıssalarında Sünnetullah

70. Kur?an?a Göre Hz. Musa, Firavun ve Yahudiler, Necati Kara, Seha Neşriyat

Biz bu Kur'an'ı gerek geçmiş gerekse şimdiki hayatımızda birer direktifimiz olsun niyetiyle okumadıkça O'ndan asla yararlanamayız. Tıpkı ilk müslüman cemaat gibi; Onlar Kur'an'ı, o günkü pratik hayatlarının gelişmelerine ilişkin direktifler almak amacı ile okuyorlardı. Kur'an'ı bu bilinçle okuduğumuz taktirde her şeyi onun satırlarında buluruz. O'nun ayetlerinde Kur'an gerçeğini dikkate almak istemeyenlerin hiçbir zaman düşünemeyecekleri, deyim yerindeyse akıllarının ucundan bile geçmeyen nice şaşırtıcı, insanı hayrette bırakan açıklamalar bulacağız.

Helake uğrayan her toplumun ortak yanlarından birisi, kendilerine azap tehdidi ile gelen uyarıcılara karşı büyüklük kompleksine kapılmak, zayıfları ezip sömürmek olmuştur. Bu kompleks ile Allah?ın ayetlerine kulak tıkayıp sırt çevirmişlerdir. ?Kavminin küfreden ileri gelenleri şöyle demişti: ?Biz seni beyinsizlik içinde görüyoruz ve senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz.? (7/A?raf, 66).

5) Yusuf ?a karşı kardeşlerinin kıskançlığı ve onu kuyuya atmaları, Yusuf ile Aziz?in karısı arasında geçen hadise, Yusuf?un hapse girmesi, kardeşleriyle görüşmesi,

Kur?an-ı Kerim?de Anlatılan Kıssaların Hikmetleri

"Hz. İbrahim , temellerle Hz. Adem'in attığı temele ulaştı. Göğe doğru yüksekliğini dokuz zira', yerdeki genişliğini yani çevresini otuz zira' yaptı. Buradaki zira' kendi kollarıydı."

85. Sosyoloji Tarihi, N. Şazi Kösemihal, İst. 1974

a- Kur?an, Büyük Bir Haberdir: 38/Sad, 67-68, 88

145. Kur?an?ın Hayata Müdahalesi, Heyet, Umran Dergisi Y., s. 293-356

2- Hz. İbrahim 'ın oğlu İsmail'le çocuğun annesi Hz. Hacer'i Mekke'ye bırakması, sonra tekrar gelip gitmeleri ve orada büyüyen Hz. İsmail'le Kabe'yi inşa etmesi ile ilgili rivayet farklı vecihlerde gelmiştir. Kaydedilen vechi Buhari'deki veçhidir. Diğer bazı vecihlerinde görülen birkısım mühim farklılıkları imkan nisbetinde köşeli parantez içerisinde göstermeye gayret ettik. Bazı mühim farkları burada belirtmeye çalışacağız.

31. Kur?an?ı Anlamada Yöntem, Muhammed Gazali, Şule Y., s. 219-234

Zulmedenlere Az da Olsa Meyletmek: Ümmeti helake ve cehenneme sürükleyen şey, sadece zulmü işlemek değil; aynı zamanda zulüm işleyenlere az da olsa meyletmektir: "Sakın zulmedenlere en ufak bir meyil duymayın, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostunuz yoktur. Sonra size yardım edilmez." (11/Hud, 113).

"Senin yanında konaklamamıza izin verir misin?" dediler. Kadın: "Evet! Ama suda hakkınız olmadığını bilin!" dedi. Onlar da: "Pekala! dediler. Rasulullah der ki: "Ünsiyet istediği bir zamanda bu teklif İsmail'in annesine uygun geldi. Onlar da oraya indiler. Sonra geride kalan adamlarına haber saldılar. Onlar da gelip burada konakladılar. Zamanla orada çoğaldılar. Çocuk da büyüdü. Onlardan Arapça'yı öğrendi. Büyüdüğü zaman onlar tarafından en çok sevilen, hoşlanılan bir genç oldu. Büluğa erince, kendilerinden bir kadınla evlendirdiler. Bu sırada İsmail'in annesi vefat etti.

23. Kur?an Ansiklopedisi, Süleyman Ateş, KUBA Y. , c. 11, s. 414-428

Bazıları kıssalarla ilgili konular gündeme

1- Önce şunu belirtelim: Rivayet pekçok kısımlarıyla İbn Abbas 'ın sözü gibidir. Ancak şarihler, rivayette yer alan bazı karinelerden hareketle tamamının Rasulullah 'a ait olduğuna hükmederler.

g- Toplumların gelecekleri kendi davranışlarına bağlıdır.

?Andolsun ki Biz sizden önce, peygamberleri kendilerine mucizeler getirdiği halde zulmettikleri için nice nesilleri helak ettik. iman edecek değillerdi. İşte Biz suçlu kavimleri böyle cezalandırırız. Sonra da sizin nasıl davranacağınızı görmemiz için onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık.? (10/Yunus, 13-14)

a. Zulüm, baskı, haksızlık ve günahlar: ?Onlara azabımız geldiği zaman; ?biz gerçekten zulmedenlerdendik? demekten başka itirafları olmadı.? (7/A?raf, 5)

Derken sığır ve deve yavruladılar, koyun da kuzuladı. Çok geçmeden birinin bir vadi dolusu develeri, diğerinin bir vadi dolusu sığırları, öbürünün de bir vadi dolusu koyunları oldu. Sonra melek, alatenliye, onun eski hali ve heyetine bürünmüş olarak geldi ve: "Ben fakir bir kimseyim, yola devam imkanlarım kesildi. Şu anda Allah ve senden başka bana yardım edecek kimse yok! Sana şu güzel rengi, şu güzel cildi ve şu malı veren Allah aşkına bana bir deve vermeni talep ediyorum! Ta ki onunla yoluma devam edebileyim!" dedi. Adam:

Ayrıca satın alınan bir tarlada bulunan altın külçe (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Akdıye 21; Ahmed bin Hanbel, II/316), bin dinar borçlanan ve Allah?ı kefil gösteren adam (Buhari, Kefale 1; Ahmed bin Hanbel, II/348, 349), bahçeyi sulayan bulut (Müslim, Zühd 45; Ahmed bin Hanbel, II/296), öldükten sonra yakılıp külünün savrulmasını isteyen kimse (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Tevbe 28; İbn Mace, Zühd 30; Ahmed bin Hanbel, II/13, 17) ile acıya dayanamayıp intihar eden kişinin durumu (Buhari, Enbiya 50), kibirli adamın yere batırılması (Buhari, Libas 5; Müslim, Libas 49; Ahmed bin Hanbel, II/456), susuzluktan can çekişen köpeği sulayan adamın veya günahkar kadının affedilmesi (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Selam 155; Ahmed bin Hanbel, II/507) ile kedisini hapseden kadının azaba uğraması (Buhari, Bed?ü?l-Halk 16; Müslim, Selam 151) gibi oldukça kısa, buna karşılık İslami bir inancı veya düşünceyi etkili bir biçimde ortaya koyan eğitici mahiyette pek çok tarihi kıssa da kaynaklarda zikredilmektedir.

İlgi alanıma giren başlık ve alıntı için teşekkür ederim. Arşivime kaydedip uygun bir zamanda okuyarak değerlendireceğim inşaallah.

Kur'an, muttakiler için bir öğüt ve insanlar için bir açıklama dır: "Bu insanlara bir açıklama, korkanlara yol gösterme ve öğüttür." (3/Al-i-İmran, 138) " Sen hikmetle, güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır ve anlarla en güzel şekilde mücadele et. Çünkü Rabbin, yolundan sapanları, en iyi bilen O'dur ve O, yola gelenleri de en iyi bilendir." (16/Nahl, 125)

132. Kur'an-ı Kerim'de Hz. Peygamber, Muhittin Akgül, Işık Y.

Sadakanın fazileti gösterilmekte, zayıflara merhametli olmaya, ihtiyaçlarını görmeye davet edilmektedir.

Yine Hz. Peygamber?in nübüvvetine ve onun Allah tarafından gönderilen son elçi olduğuna ve faziletlerine işaret edilirken (Buhari, Tefsir 17; Tirmizi, Menakıb 1; Darimi, Mukaddime 3), diğer taraftan Allah Rasulü doğru sözlü bir uyarıcı olarak vasfedilerek ona itaat edip, ikazına kulak verenlerin kurtuluşa ereceği, isyan edenlerin ise hüsrana uğrayacakları (Buhari, Rikak 26, İ?tisam 2; Müslim, Fezail 16) temsili kıssalar vasıtasıyla açıklanmaktadır.

Bu rivayetler bize göstermektedir ki, kıssacılık İslam alimlerince hüsn-i kabul görmemekle beraber, ilk asırlarda kıssacıların işlediği mevzular muayyen idi. Daha sonraları bu belli ölçüler aşılarak, kıssacılık mesleğine küçüklük ve çirkinlik kazandıracak olan ölçüsüz hikayecilik yoluna girilmiştir.

Ancak sonra gelenlerin birçoğu bu mesajları alacakları yerde, Yunus?un balığın karnına nasıl sığdığı, ?yaktin?in nasıl bir ağaç olduğu üzerinde fikir yarıştırmakla meşgul olmuşlardır.

Netice olarak, Hz. Peygamber?in haber verdiği kıssalarda inanç esaslarının, İslami değer yargılarının, olumlu ve olumsuz yönleriyle insanın konu edildiği anlaşılmaktadır.

35. Tefsir Uslulü ve Kaynakları, Ali Turgut, İFAV Y.

Arzuma nail olacağım sırada: "Allah'ın mührünü, gayr-ı meşru olarak bozman sana haramdır!" dedi. Ben de ona temasta bulunmaktan kaçındım ve insanlar arasında en çok sevdiğim kimse olduğu halde onu bıraktım, verdiğim altınları da terkettim. Ey Allahım, eğer bunları senin rızayı şerifin için yapmışsam, bizi bu sıkıntıdan kurtar." Kaya biraz daha açıldı. Ancak onlar çıkabilecek kadar açılmadı.

"Allah'ın, ahirete saklamakla beraber, bağy ve sıla-i rahim gibi daha dünyada iken sahibine cezayı layık gördüğü hiçbir günah yoktur." (Ebu Davud; Avnu'l Ma'bud, Şerh-i Sünen-i Ebi Davud, 13/244

139. Hazreti Yusuf Aleyhisselam, Ramazanoğlu Mahmud Sami, Erkam Y.

30. Kur?an?ın Üslubu ve Tekrarlar, Erdoğan Baş, Pınar Y., s. 49-55

7. Kıssalar Hisseler, Zeki Soyak, Vakit Gazetesi Y.

Berikisi "Kefil olarak Allah yeter" dedi. Öbürü:

b- Toplumlar canlı bir yapıya sahiptirler.

Tur-i Sina, Tuva vadisi, Mescid-i Haram , Safa-Merve, Mescid-i Aksa, Mekke, Medine , Mısır, İrem, Babil.

Kur?an?da peygamber kıssaları yanında, başka insan ve topluluklarla ilgili kıssalar da vardır. Bunları şu şekilde tasnif edebiliriz:

Kıssacıların en belirli özellikleri mübalağacı oluşlarıdır. Onların en sadık müşterileri, zihni ve fikri durumlarını çok iyi bildikleri avam tabakasıdır. Kıssacılar, normal bir aklın kabul edemeyeceği ölçüsüz masallar icat ederek bu müşterilerini memnun etme yolunu tutmuşlardır. Cennetin veya cehennemin tavsifine girişince, Kur?an-ı Kerim ve hadis-i şeriflerde hiç temas edilmeyen konular uydurarak aşırı mübalağa örnekleri vermişlerdir.

a- İnsan, toplumsal bir varlıktır.

Buna da onun eski hali heyeti üzere göründü. Buna da: "Ben fakir bir adamım, yolcuyum, yola devam etme imkanı kalmadı. Bugün, evvel Allah sonra senden başka bana yardım edecek yok! Sana gözünü iade eden Allah aşkına senden bir koyun istiyorum; ta ki yolculuğuma devam edebileyim!" dedi. Ama cevaben: "Ben de ama idim. Allah gözümü iade etti, fakirdim zengin etti.

133. Peygamberlerin Masumiyeti, Fahrüddin El-Razi, çev. Hasan Fehmi Ulus, İlim Y.

11- Bazı rivayetler, Hz. İbrahim'in inşa sırasında yükselttiği temellerin Hz. Adem tarafından atılmış olan temeller olduğunu tasrih eder. Bu durum Buhari rivayetinde kapalıdır. Bir rivayet şöyle:

3. Muhammed Salih el-Useymin, Tefsir Usulüne Giriş, Çeviren M. Beşir Eryarsoy

· Hadis-i Şeriflerdeki Kıssalara Örnekler

Cimrilikten zecr edilmektedir. Çünkü cimrilik, sahibini yalana ve Allah'ın nimetini inkara sevketmiştir (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/256).

147. Kur?an Kıssaları Hakkında Uydurulan Şüpheler, Fadl Hasan Abbas, çev. Enver Arpa, Fecre Doğru, Sayı 76, Şubat 2002

Nitekim Hz. Peygamber?in naklettiği kıssalarda Allah?ın varlık ve birliği (Tirmizi, Emsal 3), güç ve kudreti, af ve mağfireti (Buhari, Enbiya 51; Müslim, Tevbe 46, Zühd 10), sadece Allah?a güvenmenin gerekli olduğu (Buhari, Kefale 1; Müslim, Fezail 13; Ahmed bin Hanbel, II/348), O?nun izni ve dilemesi olmadan hiçbir şeyin meydana gelmeyeceği (Müslim, Eym3an 24) gibi doğrudan Allah inancı ve bu inancın insan hayatındaki etkisi konu edilerek vurgulanmaktadır (Müslim, Zühd 73; Ahmed bin Hanbel, VI/17,

Kur?an-ı Kerim?de kıssa kelimesi geçmez. Aynı kökten gelen, aslında isim olup masdar yerine de kullanılan kıssa kelimesinin çoğulu?kasas? biçiminde ve?kasasna?, ?nekassu?, ?lem naksus? gibi fiil hallerinde kullanıldığı görülür. Anlam olarak bakıldığında, kelime, peygamberlerin hayat ve mücadeleleri olaylarına verilen bir isim olarak geçtiği gibi; anlatmak, bir haber veya sözü bildirmek, açıklamak, takip etmek, izlemek gibi manalarda da pek çok yerde kullanılmaktadır.

Allah Teala, Kur?an-ı Kerim?in yaklaşık yarısına yakınını oluşturan kıssaları sırf tarihi bir olay/anlatı olarak vahyetmemiştir. Yusuf kıssası haricinde tüm ayrıntılarına kadar aynı sure içerisinde anlatılan başka bir kıssa yoktur. Bir sure içerisinde anlatılan bir bölüm diğer surelerde anlatılmamış olabilir. Aynı kıssanın o bölümünün başka sure içerisinde değişik varyantlarla anlatıldığını görebiliriz. Bütün bu anlatım teknikleri Allah?ın, kıssaları bize, sırf kronolojik, tarihi bir biçimde anlatma arzusunda olmadığını gösterir. Kıssaların anlatımından Allah?ın o anda insanlara vermek istediği mesajların ön planda tutulduğunu görüyoruz.

77. Tarih ve Toplum, Murtaza Mutahhari, terc. Cengiz Şişman, Yöneliş Y.

8. Peygamberimiz?in Anlattığı Hikayeler, Osman Arpaçukuru, Elest Y.

69. Toplumsal Değişim Kuramları, Richard A. Appelbaum, çev. Türker Aklan, T. İş B. Kültür Y.

Ataları körü körüne taklit etmek, toplumları felakete götürür (26/Şuara, 69-74; 11/Hud, 109; 37/Saffat, 69-70; 2/Bakara, 170; 5/Maide, 104; 23/Mü?min, 24; 11/Hud, 62, 87; 7/A?raf, 70).

Hadis-i şerifte: "Nasılsanız öyle yönetilirsiniz" buyrulmaktadır (Tefsir-i Alusi, 8/27). "Zalim, Allah'ın kılıcıdır. Yoldan çıkmış azgınları onunla cezalandırır; sonra o zalimden de intikamı alır.? . Bu, zalimler için bir tehdittir. Eğer zulmünden vazgeçmezse, Allah ona diğer bir zalimi musallat eder. "De ki: 'Allah'ın azabı size ansızın veya açıkça gelirse, zalimlerden başkası mı yok olur!" (6/En'am, 47)

136. Kur'an'da Tevhid, Mehmet Kubat, Şafak Y. s. 75-112

"Arkadaşlarıma ne oldu?" diye sordu. Oğlan: "Allah onlara karşı bana kifayet etti" dedi. Sonra krala: "Benim emrettiğimi yapmadıkça sen beni öldüremeyeceksin!" dedi. Kral: "O nedir?" diye sordu. Oğlan: "İnsanları geniş bir düzlükte toplarsın, beni bir kütüğe asarsın, sadağımdan bir ok alırsın. Sonra oku, yayın ortasına yerleştirir ve: "Oğlanın Rabbinin adıyla" dersin. Sonra oku bana atarsın. İşte eğer bunu yaparsan beni öldürürsün!" dedi. Hükümdar, hemen halkı bir düzlükte topladı. Oğlanı bir kütüğe astı. Sadağından bir ok aldı. Oku yayının ortasına yerleştirdi. Sonra: "Oğlanın Rabbinin adıyla!" dedi ve oku fırlattı. Ok çocuğun şakağına isabet etti. Çocuk elini şakağına okun isabet ettiği yere koydu ve Allah'ın rahmetine kavuşup öldü. Halk: "Oğlanın Rabbine iman ettik!" dediler. Halk bu sözü üç kere tekrar etti. Sonra krala gelindi ve: "Ne emredersiniz? Vallahi korktuğunuz başınıza geldi. Halk oğlanın Rabbine iman etti!" denildi. Kral hemen yolların başlarına hendekler kazılmasını emretti. Derhal hendekler kazıldı. İçlerinde ateşler yakıldı. Kral: "Kim dininden dönmezse onu bunlara atın!" diye emir verdi. Yahut hükümdara "Sen at!" diye emir verildi. İstenen derhal yerine getirildi. Bir ara, beraberinde çocuğu olan bir kadın getirildi. Kadın oraya düşmekten çekinmişti, çocuğu:"Anneciğim sabret. Zira sen hak üzeresin!" dedi. (Müslim, Zühd 73, hadis no: 3005; Tirmizi, Tefsiru Sure-i Büruc, hadis no: 3337; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/233-236)

Kur?an kıssalarının içerdiği bütün mesajları istesek de tümüyle kavrayamayız. Çünkü tecrübelerimizden de öğrendiğimiz gibi, Kur'an ayetleri kalplere yönelik mesajlarını, kalplerin içinde bulundukları durum ve bu durumların ortaya çıkardığı ihtiyaçlar oranında sunar ve her zaman ihtiyaç oranında mesaj birikimlerini kalplere açar .

4. Kıssaların, durumun gerektirdiğine uygun olarak kimi zaman böyle, kimi zaman öbür türlü anlatılması suretiyle Kur?an belağatinin açığa çıkması,

52. Allah?ın Yok Etmesi ve Yok Olan Toplumlar, Veysel Özcan, Mirfak Y.

a- Uyarıcıları Yalanlama: Uyarıcıların getirdiği gerçeklere sırt çevirip onların doğru olmadığını, gerçekten Allah katından gelmediğini iddia edip uyarıcıları sapıklıkla itham ederek atalarının yolunda yürümeye devam etmeleri, o toplumun helake uğramalarının bir sebebidir (bkz. 7/A?raf, 94).

4) Ad kavminin su talebi için elçi göndermelerinin meşru bir aslı mevcuttur. Nitekim bütün şeriatlerde buna rastlanır. Bizde de araziye çıkıp yağmur duasında bulunmak sünnettir.

Diğer taraftan nebevi kıssalarda Allah?a tazim (Buhari, Hars 13, Enbiya 53; Müslim, Zikr 100), emr-i bi?l-ma?ruf ve nehy-i ani?l-münker (Buhari, Şirket 6, Şehadet 30; Tirmizi, Fiten 12), günahlardan tevbe (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Tevbe 46; İbn Mace, Diyat 2; Ahmed bin Hanbel, III/20, 72), intiharın haram kılındığı (Buhari, Enbiya 50; Ahmed bin Hanbel, IV/312), Allah adına yemin etmenin sorumluluğu (Buhari, Enbiya 48; Müslim, Fezail 149; İbn Mace, Kefaret 4), iffet (Tirmizi, Sıfatu?l-Kıyame 48; Ahmed bin Hanbel, II/23), ahde vefa (Buhari, Kefale 1; Ahmed bin Hanbel, II/348, 349), borçluya kolaylık göstermek (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Müsakat 31; Ahmed bin Hanbel, II/361) ve tüm canlılara merhametli olmak (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Selam 155; Ahmed bin Hanbel, II/507) gibi İslami değerlerin ve ahlaki güzelliklerin eğitici öğretici bir tarzda konu edildiği de görülmektedir.

Hz. Peygamber?in bir kulun tevbesinden dolayı Allah Teala?nın ne derece hoşnut olacağı fikrini, ıssız bir çölde bütün erzakıyla birlikte devesini kaybedip ölmek üzere iken bineceğine kavuşan ve böylece ölümden kurtulan bir kimsenin duyacağı sevinç ve mutluluğa benzeterek açıklamaya çalışması (Müslim, Tevbe 2-7; Tirmizi, Sıfatu?l-Kıyame 49), emr-i bi?l-ma?ruf nehy-i ani?l-münkerin sosyal boyutunu ortaya koyarken kötülüklere müdahale etmeyenlerin durumunu aynı gemide yolculuk edenlerden bir kısmının gemiyi batırma isteklerine karşı koymayan diğerlerinin haline benzetmesi (Buhari, Şirket 6, Şehadet 30; Tirmizi, Fiten 12), kendisinin son peygamber (Tirmizi, Emsal 2) ve doğru sözlü bir uyarıcı olduğunu?en-neziru?l-uryan? diye tasvir ederken (Buhari, Rikak 26, İ?tisam 2) ortaya koyduğu teşbih ve temsiller sözkonusu kıssalar arasında zikredilebilir. (Ayrıca cimri ile sadaka verenin tasviri ve İslam ümmetinin Yahudi ve Hıristiyanlara olan üstünlüğünü belirten temsili kıssalar için bk. Buhari, Zekat 28, İcare 11; Müslim, Zekat 75).

Zalime Dua Etmek: Zulmün devamına, zalimin zulmüne imkan bulacak tarzda yaşamasına dua edilemez. "Zalimin bekası için dua eden kimse, Allah'ın mülkünde O'na asi olunmasını istemiştir." (Beyhaki, Şuabu'l İman; Tefsir-i Zemahşeri, 2/433). Süfyanu's Sevri; "Çölde susuzluktan ölmek üzere olan bir zalimi görürsek ona su verelim mi?" diye soranlara: "Hayır!" cevabını vermişti. "Ama ölür" denilince de, "Bırakın ölsün!" demişti. (Tefsir-i Zemahşeri, 2/433). Allah Teala, Hz. Nuh'a; "Zalimler için Bana dua etme, hiç yalvarma!" (23/Mü'minun, 27) ihtarında bulunmuştur.

109. Peygamberler Tarihi, Mehmet Dikmen, Cihan Y.

1. Halit Ünal, Şamil İslam Ansiklopedisi, c. 3, s. 363-364

ediyoruz/anlatıyoruz. Bunda sana hak, mü?minlere de bir öğüt ve bir uyarı gelmiştir.? (11/Hud, 120)

33. Kur?an?da Edebi Tasvir, Seyid Kutub, Arslan Y.

Ona da: "En çok neyi seversin?" diye sordu. Adam: "Allah'ın bana gözümü vermesini ve insanları görmeyi!" dedi. Melek onu meshetti ve Allah da gözlerini anında iade etti. Melek ona da: "En çok hangi malı seversin?" diye sordu. Adam: "Koyun!" dedi. Derhal doğurgan bir koyun verildi."

Açıklama:

Nevevi şöyle der: "Annesinin duası kabul edilmiştir. Çünkü, Cüreyc' in namazı kısa tutup annesine cevap vermesi mümkündü. Ancak o, annesinin manastırı terkedip, dünyaya ve dünyaya ait işlere dönmesini talep edeceğinden korkarak cevap vermedi."

138. Mekke Rasullerin Yolu, Ali Ünal, Pınar Y.

57. Vahyin Işığında Arkeolojik Kazılar, Güldeste, Muammer Çetin, Konya, 1982

8- Salih kimselerin keramete mazhar olması haktır.

3. Mü'minleri mükafatlandırmak suretiyle Allah'ın lutfunun açıklanması. Allah: "Biz üzerlerine ufak taş yağdıran bir rüzgar gönderdik. Lut?un ailesi müstesna. Onları seher vaktinde kurtardık. Tarafımızdan bir nimet olmak üzere . İşte şükredenleri Biz böyle mükafatlandırırız." (54/Kamer, 34-35) diye buyurmaktadır.

Ebu Hureyre anlatıyor: "Rasulullah buyurdular ki: "Üç kişi dışında hiç kimse beşikte iken konuşmamıştır. Bunlar: Hz. İsa İbn Meryem aleyhima'sselam, Cüreyc'in arkadaşı.

12. Hadislere Kıssacılığın Girmesi ve Menfi Tesirleri, Ahmet Uyar, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri, 1993

B- Haber, Vakıa, Hadise Anlamındaki Nebe? ve cemi Enba? Kelimelerinin Geçtiği Ayet-i Kerimeler (Toplam 29 Yerde): 3/Al-i İmran, 44; 5/Maide, 27; 6/En?am, 5, 34, 67; 7/A?raf, 101, 175; 9/Tevbe, 70; 10/Yunus, 71; 11/Hud, 49, 100, 120; 12/Yusuf, 102; 14/İbrahim, 9; 18/Kehf, 13; 20/Taha, 99; 26/Şuara, 6, 69; 27/Neml, 22; 28/Kasas, 3, 66; 33/Ahzab, 20; 38/Sad, 21, 67, 88; 49/Hucurat, 6; 54/Kamer, 4; 64/Teğabün, 5; 78/Nebe?, 2.

76. İslami Açıdan Tarihe Bakışımız, Muhammed Kutub, çev. Talip Özdeş, Risale Y.

Sahih-i Buhari'de İbrahim en-Nehai'nin şöyle dediği kayıtlıdır: "Ashab horlanmaktan, zelil bir duruma düşürülmekten hoşlanmazlardı. Ama güçlü olduklarında da af ederlerdi." (Askalani, Şerh-i Sahih-i Buhari, 5/99)

Mekke dönemi, müslümanların harıl harıl İslam?ı tebliğ etmeye çalıştıkları bir dönemdir. Karşılarında ana ve babalarından tutun, ailelerinden kabile bireylerine kadar herkes vardır. Mü?minler İslam?ı bu insanlara anlatmaya çalışırken Allah onlara, daha önce yaşayanlardan bir örnek verir. Bu örnek, aynı zamanda müşriklerle beraber hepsinin atası olan İbrahim ?in kıssasıdır. Hem tebliğ edenler hem de edilenler için öğüt ve ibret numunesi? Aynı örnek bizler ve kıyamete kadarki tüm muhataplar için de geçerlidir.

İbn Ömer anlatıyor: "Rasulullah buyurdular ki: "Sizden önce yaşayanlar arasında Kifl adında biri vardı. Bildiğinden hiç şaşmazdı. İhtiyaç içinde olduğunu bildiği bir kadına gelerek, altmış dinar verdi. Kadından kam almak üzere teşebbüse geçince kadın, titredi ve ağladı. "Niye ağlıyorsun?" diye sorunca, kadın: "Bu benim hiç yapmadığım bir amel. Bu günaha beni razı eden de fakrımdır!" dedi. Adam da: "Yani sen şimdi Allah korkusuyla mı ağlıyorsun? Öyleyse, Allah'tan korkmaya ben senden daha layığım! Haydi git, verdiğim para da senin olsun. Vallahi ben bundan böyle Allah'a hiç asi olmayacağım!" dedi. Adam o gece öldü. Sabah, kapısında şu yazılı idi: "Allah Kifl'i mağfiret etti!" Halk bu duruma şaşırdı kaldı. Allah o devrin peygamberine Kifl'in durumunu vahyen bildirinceye kadar şaşkınlık devam etti." (Tirmizi, Kıyamet 49, (2498).] İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/248)

(28/Kasas, 11) ayetinde izini takip et, arkasını bırakma, demektir. İkinci olarak yine bu anlamdan alınıp izlemeye değer bir haber nakletmek, bir gerçek hikaye anlatmak manasına gelir ki, Türkçe ayıtmak ve bazı lehçelerde ayırtmak denilir. Üçüncüsü, o anlatılan haber veya hikayede mef'ul anlamında mastar olarak, yani maksus manasına kasas, yahut kıssa denilir ki, "kasas" bunun çoğulu olur.

8) Akim rüzgar, rihu'ddebur da denen garb yani batı rüzgarıdır. Doğu rüzgarı da denen saba rüzgarının zıddıdır. Rasulullah : "Saba rüzgarı ile yardıma mazhar oldum. Debur rüzgarı ile de Ad kavmi helak edildi" buyurmuştur. Keza: "Saba rüzgarı bana yardım etti, ama o, benden öncekilere azab olmuştu" buyurmuştur.

j- Helak edilen toplumlarca bütün elçiler yalanlanmıştır.

Veliler keramet gösterirler. Bu, talep ve ihtiyarlarıyla da olabilir.

g) Kel, Ala Tenli ve Amanın Kıssası

9. Peygamberlerin Kıssaları, Ebu'l Hasan en-Nedvi, Arslan Y.

Onu kralın gözleri kör olan arkadaşı işitti. Birçok hediyeler alarak yanına geldi ve: "Eğer beni tedavi edersen, şunların hepsi senindir" dedi. O da: "Ben kimseyi tedavi etmem, tedavi eden Allah'tır. Eğer Allah'a iman edersen, sana şifa vermesi için dua edeceğim. O da şifa verecek!" dedi. Adam derhal iman etti, Allah da ona şifa verdi.

126. Kur'an'ın Tanıttığı Peygamberler, A. Lütfi Kazancı, Nil A. Ş.

?Ya Muhammed! Bu Kur'an'ı sana vahyetmemizle en güzel kıssayı, sana biz anlatıyoruz? (12/Yusuf, 3). Yani, bu sure, kıssaların en güzelidir. Yusuf kıssası, "Yusuf'da ve kardeşlerinde sual edenlere ayetler vardır.? (12/Yusuf, 7) uyarınca, haddi zatında çok ibretli ve güzel bir kıssa olduğu gibi, bunun en güzel anlatımı da bu surede, bu Kur'an'dadır. Hiçbir kitapta, hiçbir eserde bu kıssa bu kadar güzel nakledilip anlatılmamıştır.

2. Kur?an Kıssaları Üzerine, İdris Şengül, Işık Y.

"Kıldığı namazı nafile idi, anneye cevabı ise vacibtir" demişlerdir. Rasulullah ' ın "Eğer Cüreyc alim olsaydı, annesinin çağırmasına cevap vermenin namazdan evla olacağını bilirdi" dediği de rivayet edilmiştir.

f- Toplumlar değişkendirler.

? Biz sana bu Kur?an?ı vahyetmekle en güzel şekilde sana anlatıyoruz. Gerçek şu ki; Sen bundan önce elbette bilmiyordun.? (12/Yusuf, 3)

149. Kur?an Kıssalarının Eğitici Yönü, Ramazan Varol, Fecre Doğru, sayı 27, 1998, s. 39-42

Allah, Bazen Bir Zalimi Diğer Bir Zalimin Üzerine Musallat Ederek Cezalandırır: Allah'ın zulüm ve zalimler hakkındaki bir sünneti/kanunu da, bireyleri birbirine zulmeden bir toplumun başına, yaptıklarının bir cezası olarak, zalim bir yöneticiyi ve yönetimi musallat etmesidir.

7) Ayette geçen akim rüzgar, yağmur getirmeyen ve bitkileri ilkah etmeyen rüzgar demektir.

Kıssacılık ve Kıssacılar

6. M. Yaşar Kandemir, Mevzu Hadisler, İFAV Y., s. 83-90; daha geniş bilgi için bk. Hasan Cirit, Halkın İslam Anlayışının Kaynakları Vaaz ve Kıssacılık, Çamlıca Y.

Kur'an mesajı, bir hayat çağrısıdır, sürekli ve yenilenen bir hayata çağrıdır. Onun çağrısı, tarihin eski bir dönemi ile sınırlı bir hayata ilişkin değildir.

h. Önde gelenlerin ve Salihlerin fesadı önlememeleri (11/Hud, 116).

?Andolsun senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattığımız kimseler de var, kıssalarını anlatmadığımız, /durumlarını sana bildirmediğimiz kimseler de var? (40/Mü?min, 78)

75. İslam Tarihi Bir Yöntem Araştırması, İmAdüddin Halil, çev. Ubeydullah Dalar, İnsan Y.

Hz. Yahya'nın beşikte iken konuştuğu rivayet edilmiştir.

88. Ana Konularıyla Kur?an, Fazlurrahman, çev. Alpaslan Açıkgenç, Fecr Y.

Bu Kur'an, sadece okunup geçilecek bir söz yığını değildir. Tersine geniş kapsamlı bir kılavuz, bir talimatnamedir. O, pratik hayatın talimatnamesi olduğu kadar aynı zamanda eğitim kılavuzu, eğitim talimatnamesidir. İşte bu gerekçe ile oluşturup, eğitmek üzere geldiği müslüman cemaate, insanlığın geçmişteki hayat deneyimlerini, duygulandırıcı bir üslupla sunuyor. Bu alanda Hz. Adem'den beri süre gelen iman çağrısının yaşadığı tecrübelere öncelik tanıyor, bu tecrübeleri gerek insan psikolojisine ve gerekse pratik hayata ilişkin türleri ile müslüman ümmetin bütün kuşaklarına bir çeşit yol azığı olarak sunuyor, bu ümmeti bu son derece değerli yol azığı ile ve değişik türde oluşmuş tarihsel birikimle donatırken onun hangi yolu izleyerek yürüyeceğini açık-seçik biçimde öğrenmesini amaçlıyor. İşte, Kur'an'da bu kadar çok sayıda, bu kadar çeşitli ve bu denli canlı, somut mesaj sunan kıssa ile karşılaşmamızın nedeni budur. Bu kıssaların en sık rastlanan türü İsrailoğulları'na ilişkin kıssalardır. Bunun birçok sebebi vardır. Bunlardan birkaç tanesini belirtelim:

103. Peygamberler, Safvet Senih, Nil A. Ş. Y.

i- Elçi gönderilmeyen toplumlar helak edilmezler.

e) Kur?an?da Dikkat Çekilen Diğer Mekanlar:

Rasulullah 'ın hadisleri kıssa yönüyle çok zengindir. Bir kısım peygamberlerle ilgili olarak Kur'ani ve gayr-ı Kur'ani kıssalar anlatıldığı gibi, Kur'an'da hiç yer verilmeyen bazı eşhasın kıssaları da anlatılır. Bunlardan bir kısmı örnek kişilerin, bir kısmı da kötü kişilerin kıssasıdır. Bazan cennet ve cehennemin tefahuru , hayvanların konuşması gibi daha farklı kıssalara da rastlanır. Hepsi hisseler alınacak derslerle doludur. Sırf eğlence olsun diye anlatılan kıssa mevcut değildir.

· Tefsirlerden İktibaslar

29. Kur?an Coğrafyası, Ali Akpınar, Fecr Y., s. 36-120

İslam'ı insanlara sevdirmek için kıssa ve menkıbelerden büyük ölçüde yararlanılmıştır. Eğitim maksadıyla bu çeşit ahlaki hikayelerin anlatılmasında bir sakınca yoksa da, Kur'an ve Sünnet'te bir dayanağı olmayan bir şeyi teşvik etmek veya yasaklamak için, dini bir hüviyet vererek hikaye uydurmak yasaktır. Kıssanın insanlar üzerinde bıraktığı tesiri kötüye kullanarak, şahsi çıkarları için hikaye uyduran ve nakleden kıssacı lara tarihte rastlanmıştır. (1)

119. Tarih Boyunca Tevhid Mücadelesi ve Hz. Peygamberin Hayatı, Mevdudi, Pınar Y. s. 305-308

a- İslam?a Davet: Hz. Peygamber?in başta gelen görevi Allah yoluna davet ve İslam?ı tebliğ etmek olduğundan, nebevi kıssalarda gözetilen en önemli gaye bu maksadı gerçekleştirmektir. Nübüvvet ve risaletin bir parçası olan nebevi kıssalar ise bu vazifeyi yerine getirmede en tesirli yol ve yöntemlerdendir. Nitekim, kıssalar vasıtasıyla İslam?ın Allah katında en son ve makbul din olduğu, bu dinin prensiplerini kabul edip gereğini yerine getirenlerin mükafatlarını fazlasıyla görecekleri vurgulanarak insanlar doğrudan İslam?a davet edilmektedir (Buhari, İcare 8, 11).

1- Müellif, metnin Müslim'in metni olduğunu söylerse de hadisin sonunda, Müslim'deki asla uymayan bir durum var; üçüncü hikayede annenin suali eksik. Biz bunu Müslim'den alarak köşeli parantez içerisinde kaydettik. Ayrıca, sahibinin açıklaması Müslim'deki asılda daha kısa. Biz bu kısımda Teysir'in metnindekini aynen tercüme ettik.

Zalimler Kurtulmazlar: Allah'ın zulüm ve zalimler hakkındaki sünnetinden birisi de, onların, ahirette kurtulmayacakları gibi, dünyada da iflah olmamalarıdır. "De ki: 'Ey kavmim, gücünüz yettiğince yapacağınızı yapın, ben de yapacağımı yapıyorum. Yakında yurdu n sonunun kimin olduğunu bileceksiniz. Muhakkak ki zulmedenler, kurtuluş yüzü görmezler!" (6/En'am, 135)

: " bir kalabalık geçti. Ellerinde bir cariye vardı. Onu dövüyorlar ve: " Zina yaparsın, hırsızlık yaparsın ha!" diyorlardı. Cariye ise: "Allah bana yeter, o ne iyi vekildir!" diyordu. Çocuğun annesi: "Allahım çocuğumu bunun gibi yapma!" dedi. Çocuk yine emmeyi bıraktı, cariyeye baktı ve: "Allahım beni bunun gibi yap! dedi. İşte burada anne, evlat karşılıklı konuşmaya başladılar:

Genellikle muharref Tevrat ve İncil'de nakledilen Yahudi-Hristiyan kültürüne ait kıssalara İsrailiyyat adı verilir. Kur'an geçmiş milletlere ait haberlerin doğru olanlarını içine aldığı için, doğru olup olmadığı bilinmeyen, çoğu zaman uydurma olan bu gibi rivayetlere ihtiyaç kalmamıştır.

a) Tarihi Kıssalar: Kur?an-ı Kerim?de olduğu gibi hadislerde de gayb haberleri olarak nitelendirilen ibret ve öğüt verici tarihi kıssalar önemli bir yer tutmakta ve bunların bir kısmını geçmiş peygamberlerin kıssaları teşkil etmektedir. Allah Rasulü?nün haber verdiği peygamber kıssalarının büyük çoğunluğu Kur?an-ı Kerim?de yer almazken, bunlardan bazıları kısaca zikredilmektedir. Nitekim Hz. Musa ile Hızır arasında geçen hadise Kur?an-ı Kerim?de ana hatlarıyla yer alırken (18/Kehf, 65-82), hadislerde daha ayrıntılı olarak açıklanmaktadır (Buhari, Enbiya 29; Tirmizi, Tefsir 19). Ayrıca Hz. İbrahim?in Mekke?ye gelip Kabe?yi inşasına Kur?an-ı Kerim?de sadece işaret edilirken (2/Bakara, 126-127), hadislerde bu konu ayrıntılı olarak yer almaktadır (Buhari, Enbiya 9). Diğer taraftan Hz. İbrahim?in, hanımı Sare ile hicretleri esnasında zalim bir hükümdarla karşılaşmaları ve aralarında geçen hadise, Hz. Adem, Hz. Musa, Hz. Eyyub, Hz. Davud, Hz. Süleyman, Hz. Yahya ve Hz. İsa gibi peygamberlere ait değişik uzunluklardaki bazı kıssalar da Kur?an-ı Kerim?de hiç yer almadığı halde, hadis kaynaklarında zikredilmektedir.

getirildiğinde?ne gereği var bunların üzerinde durmaya? gibi düşünceler içerisindedirler. ?Biz bunları aştık, daha önemli konulara bakalım!? dercesine kayıtsız kalmaya çalışmaktadırlar. Halbuki rasüllerin kıssalarında görülen ortak noktalardan biri de vahyin iniş dönemi esnasında müslümanların müşriklere karşı verdikleri tebliğ mücadelesidir. Mekke?nin ilk dönemlerinden itibaren inen kıssaların tebliğ eylemindeki konumunu değerlendiremeyen müslümanlar tebliği neye göre ve nasıl yürüteceklerdir?

151. Kur?an Kıssalarının Kaynağı Eski Ahit mi? Yapı, Muhteva ve Kaynak Açısından Torah Kıssaları, Şinasi Gündüz, Ondokuz Mayıs Ün. İlahiyat Fak. Dergisi, Samsun 1998, sayı 10, s. 49-88; Kur?an Sempozyumu IV, Fecr Y., 1998, s. 41-75

5- Hadiste dikkat çeken bir edeb, üç şahıstan hiçbiri, zikrettiği amelin salih olduğu hususunda cezmetmemesidir. Her biri "bu amelim rızana uygunsa", "senin rızan için idiyse.." gibi amelin değerlendirilmesini meşiet-i İlahiyeye bırakan ihtiyati ifadelere yer vermişlerdir. Hatta birinci konuşan zatın sarfettiği; "Ey Allahım, bunu senin rızan için yaptığımı biliyorsun..." şeklindeki -itikad açısından- mahzurlu ifadenin de bu endişeye baktığı belirtilmiştir. Yani o sözün sahibi, ameli hususunda mütereddittir; bu ameli Allah katında makbul mü, değil mi? Şöyle demek istemiştir: "Eğer bu amelim makbulse şu duamı kabul buyur."

İki iş tearuz ederse, daha mühim olana öncelik verilmelidir.

Müşriklerin, Nuh?un mü?minleri etrafından kovmasını, davadan vazgeçmesini, buna karşılık olarak Nuh?a büyük ödüller vereceklerini vaat etmelerine karşılık o; Allah?ın dinini tebliğ etmeye devam etmiştir. ?Benim ücretim Allah?a aittir? (11/Hud, 29). Nuh bütün baskı ve eziyetlere rağmen tebliğin gidişatını Rabbine havale etmiştir. ?Rabbim, beni yalanlamalarına karşı bana yardım et.? (23/Mü?minun, 25) ?Benimle onların arasında Sen hüküm ver.? (26/Şuara, 118)

Günümüzde ise Nuh kıssası okunduğunda birçok kimse Kur?an?ın muhatapları Mekkeli müslümlar gibi ibret almaktansa, Nuh?un gemisiyle, içine binen hayvanların nitelikleriyle, Tufan?ın nasıl olduğu gibi tarihi bilgilerle uğraşmaktadırlar. Yunus, Yusuf, Eyyub ve Süleyman kıssaları gibi diğer kıssalar da aynı kaderi paylaşmaktadırlar ne yazık ki?

D- Kıssa ve Haberle İlgili Konular:

İmam Ebu Hanife, bir mesele hakkında fetva almak isteyen annesinin müşkülünü halletmek ister; fakat annesi oğlunun verdiği cevapla tatmin olmayarak, zamanın meşhur kıssacısı Zür?a?ya danışmak istediğini söyler ve birlikte ona giderler. Ebu Hanife, Zür?a?ya annesini takdim ederek, bir mesele hakkında fetva almak istediğini söyler. Kıssacı tevazu göstererek Ebu Hanife?nin kendinden daha alim ve fakih olduğunu ve binaenaleyh meseleyi onun halletmesi gerektiğini söyler. İmamın fetvasını kıssacının tasdik etmesinden sonradır ki, annesi memnun ve mutmain olabilmiştir (Ali el-Kari, Mevzuat, s. 16).

67. Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği, Emre Kongar, Bilgi Y.

"Doğru söyledin!" dedi ve belli bir vade ile parayı ona verdi. Adam deniz yolculuğuna çıktı ve ihtiyacını gördü. Sonra borcunu vadesi içinde ödemek maksadıyla geri dönmek üzere bir gemi aradı, ama bulamadı. Bunun üzerine bir odun parçası alıp içini oydu. Bin dinarı sahibine hitabeden bir mektupla birlikte oyuğa yerleştirdi. Sonra oyuğun ağzını kapayıp düzledi. Sonra da denize getirip: "Ey Allahım, biliyorsun ki, ben falandan bin dinar borç almıştım. Benden şahid istediğinde ben: "Şahid olarak Allah yeter!" demiştim. O da şahid olarak sana razı oldu. Benden kefil isteyince de: "Kefil olarak Allah yeter!" demiştim. O da kefil olarak sana razı olmuştu. Ben ise şimdi, bir gemi bulmak için gayret ettim, ama bulamadım. Şimdi onu sana emanet ediyorum!" dedi ve odun parçasını denize attı ve odun denize gömüldü.

150. Kur?an Kıssaları Yahudilikten mi Alınmıştır? Afif Abdülfettah Tabbara, çev. Osman Cilacı, İslam Medeniyeti Dergisi, 1973, sayı 32-33, s. 28-30, 31-33

93. İmamlar ve Sultanlar, Mustafa İslamoğlu, Denge Y. s. 8-10

148. Kur?an?daki Peygamber Kıssalarına Dair, Osman Kayaer, Fecre Doğru, Sayı 76, Şubat 2002

? İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana kıssa ediyoruz/anlatıyoruz. Şüphesiz ki, tarafımızdan sana bir zikir verdik.? (20/Taha, 99)

"Ey Allah'ın Resulü! Ben, Ad kavminin elçisi Kayl İbn Anz gibi olmaktan Allah'a sığınırım!" der. Bunu nüzerine Rasulullah : "Sen onların kıssasını biliyor musun?" diye sorar: Haris İbn Yezid: "Evet!" der ve anlatır: "Biz, onların memleketine iyiliklerini talep etmek üzere gelenlerdeniz. Atalarımız bize onlarla ilgili haberler anlattılar. Bu haberleri küçükler büyüklerden öğrenip yeni gelenlere anlatırlar!" der. Rasulullah bunun üzerine hadiste geçtiği üzere sorusunu sorar ve diğeri anlatır.

Her biri apaçık birer burhan ve belge olan söz konusu üç burhan ile, bu ayetin ifade ve ihtar ettiği bu hakikatleri düşünecek ve güzel beyanı dinleyip anlayacak olanlara surenin sonunda açıkça ifade edileceği üzere, aklen ve naklen iyice açıklık kazanır ki, bu sure "İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir" (12/Yusuf, 102). Bu Kur'an "Uydurulmuş herhangi bir söz değildir." (12/Yusuf, 111)

74. Tarihin Yorumu, İmAdüddin Halil, Mazharuddin Sıddiki, terc. M. Beşir Eryarsoy, Düşünce Y.

Bütün toplumlar, elçiler aracılığıyla uyarılmıştır (13/Ra?d, 7; 35/Fatır, 24; 16/Nahl, 36; 15/Hicr, 10; 28/Kasas, 47; 20/Taha, 134; 4/Nisa, 165, 5/Maide, 19; 16/Nahl, 35-36).

1. Yüce Allah'ın bu kıssaların ihtiva ettiği hikmeti açıklaması. Çünkü Yüce Allah: "Andolsun onlara kendisinde alıkoyucu özelliği olan haberler gelmiştir." (54/Kamer, 4) buyurmaktadır.

62. Kur?an?da Edebi Tasvir, Seyyid Kutub, Arslan Y.

Kafirlerin baskısını görünce Nuh gibi mi olacaklar, yoksa?Allah kimseye gücünün üstünde bir şey yüklemez? deyip, kendi gücünün neye yeteceğini denemeye bile gerek görmeyerek sadece çoluk-çocuğunun rızkını kazanmaya mı çalışacaklardır? Ya da, ?devir değişti, insanlar bozuldu; kimseye din-min anlatılmaz? deyip, yanlış bir ictihadda bulunarak kavmini terk eden Yunus gibi toplumu terk mi edecekler? Ya da kırk gün kırk zeytinle inzivaya çekilip toplumun belalarından kaçtıklarını söyleyenlere alkış mı tutacaklar?

1) Eski milletlerle ilgili haberler, dini ilgilendirmediği takdirde, Rasulullah dışınaki kimselerden de dinlenebilir, bu caizdir.

Nebevi Kıssaların Konuları

Yağmurlu bir günde mağarada mahsur kalan üç kişinin kıssası (Buhari, Hars 13, Enbiya 53; Müslim, Zikr 100; Ahmed bin Hanbel, II/116, IV/274), günlerini ibadetle değerlendiren abid Cüreyc?in başından geçenler (Buhari, Mezalim 35, Enbiya 48; Müslim, Birr 7, 8; Ahmed bin Hanbel, II/434, 385) ve beşikte iken konuşan diğer çocuklar (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Birr 8; Ahmed bin Hanbel, II/395) ile İsrailoğullarından Allah?ın kendilerine zenginlik vererek denediği kel, kör ve alaca tenli üç kişinin kıssaları (Buhari, Enbiya 51; Müslim, Zühd 10), ashabu?l-uhdud diye meşhur sihirbaz, rahip ve çocuk hadisesi (Müslim, Zühd 73; Ahmed bin Hanbel, VI/17, 18), geçmiş milletlerin dinleri uğrunda çektikleri eza ve cefa (Buhari, Menakıb 25, İkrah 1; Ebu Davud, Cihad 97; Ahmed bin Hanbel, V/109, 110, 111), yüz kişinin katili olan adamın durumu (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Tevbe 46; İbn Mace, Diyat 2; Ahmed bin Hanbel, III/20, 72) ve Ümmü Zer hadisi olarak anılan on bir kadının, kocaları hakkında sohbetlerini içeren (Buhari, Nikah 82; Müslim, Fezailu?s-Sahabe 92) tarihi olaylar ilk anda dikkati çeken ve kıssa tanımına en uygun örneklerden birkaçıdır.

59. Rabbani Yol ve Sünnetullah, Said Hakim, İnsan Dergisi Y.

En faydalı kıssalar da Kur?an kıssalarıdır. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Andolsun ki onların kıssalarında olgun akıl sahipleri için bir ibret vardır." (12/Yusuf, 111). Çünkü Kur?an kıssalarının kalplerin ıslahı, amellerin ve ahlakın düzeltilmesi üzerinde güçlü bir tesiri vardır.

f) Ad Kavmini Helak Eden Rüzgarın Kıssası

2. Yalanlayanları cezalandırmak suretiyle Yüce Allah'ın adaletinin açıklanması. Allah Teala yalanlayıcılar hakkında: "Biz onlara zulmetmedik; Fakat onlar kendi nefislerine zulmettiler. Rabbinin emri gelince Allah'ı bırakıp da tapındıkları ilahları onlara bir fayda sağlamadı." (11/Hud, 101) diye buyurmaktadır.

i- Allah kafir toplumları, belki inanırlar diye sıkıntılar ve bolluklarla imtihan eder.

İslam'da savaş, insanları zorla dine sokmak için emredilmemiştir. Fitne ve zulmü ortadan kaldırmaya çalışmak için savaş emredilmiştir. Dinlerini yaşama ve dine davet konusunda müslümanlara engel olan, insanların hürriyetlerini kısıtlayan güç odaklarına karşı savaşmak farzdır. Kur'an, mazlumların, ezilenlerin, sömürülenlerin hakkını korumak için müslümanlara mücadeleyi emreder (4/Nisa, 75).

Bütün çeşitleriyle Hz. Peygamber?den nakledilen kıssaların önemli maksatları vardır. Asıl hedefi dini gayeleri gerçekleştirmek olan nebevi kıssaları, maksatlarına göre iki ana ana grupta toplamak mümkündür.

Kıssa kelimesinin çoğulu olan?kasas? ve türevleri, Kuran-ı Kerim?de toplam 26 yerde geçer. Kıssa kavramına yakın anlamı olan, haber, vakıa, hadise anlamına gelen nebe? ve çoğulu enba? kelimeleri de toplam 29 yerde kullanılır. Hubr, haber ve ahbar kelimeleri de toplam 7 yerde zikredilir. Yirmi sekizinci surenin ismi de Kasas suresidir.

?İşte o ülkeler -ki, sana onların haberlerinden bir kısmını anlatıyoruz- andolsun ki, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişlerdi. Fakat önceden yalanladıkları gerçeklere iman edecek değillerdi. İşte kafirlerin kalplerini Allah böyle mühürler.? (7/A?raf, 101)

Hz. Yunus: Balık ve gemi, Hz. Yusuf: Kuyu ve zindan, Ashab-ı Kehf: Mağara, Hz. Muhammed : Mağara, mescidler, Müminlerin yaşadıkları mekanlar.

Bunun yanında Kur?an?da mü?minlerin ve kafirlerin değişik özellikleri de anlatılır.

15. Mevzu Hadisler Menşe?i Tanıma Yolları Tenkidi, M. Yaşar Kandemir, İFAV Y., s. 83-90, 178-180

b- Her Haberin Gerçekleşeceği Bir Zaman Vardır: 6/En?am, 67.

4) Allah rızası için insanların iffetlerine riayet.

144. Edebiyatımızda Kıssa, Kıssahanlık Geleneği ve Meddahlıkla Münasebeti Üzerine, İbrahim Altunel, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, I/1, Konya 1994, s. 157-167

· Kur?an-ı Kerim?deki Bazı Kıssaların Tekrarı

İsmail'in annesi, çocuğu emziriyor, yanlarındaki sudan içiyordu. Kaptaki su bitince susadı, , çocuğu da susadı . Kadıncağız kıvranıp ızdırap çeken çocuğa bakıyordu. Onu bu halde seyretmenin acısına dayanamayarak oradan kalkıp, kendisine en yakın bulduğu Safa tepesine gitti. Üzerine çıktı, birilerini görebilir miyim diye vadiye yönelip etrafa baktı, ama kimseyi göremedi. Safa'dan indi, vadiye ulaştı, entarisinin eteğini topladı. Ciddi bir işi olan bir insanın koşusuyla koşmaya başladı. Vadiyi geçti. Merve tepesine geldi, üzerine çıktı, oradan etrafa baktı, bir kimse görmeye çalıştı. Ama kimseyi göremedi. Bu gidipgelişi yedi kere yatpı.

22. Bektaşi Menakıbnamelerinde İslamÖncesi İnanç Motifleri, Ahmet Yaşar Ocak, Enderun Kitabevi Y.

Kıssacığın başlangıcı hakkındaki bu değişik rivayetler, aynı zamanda bu mesleğe ashab ve tabiin büyüklerinin itibar etmediklerini ve bu hususta onların çok titiz davrandıklarını da belirtmektedir.

Zalim Toplumların Helaki İçin Belli Bir Ecel Vardır: Zalim milletlerin yok olması için belli bir ecel söz konusudur. "Her ümmetin takdir edilmiş bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman, ne bir saat geri kalırlar, ne de ileri giderler." (6/A'raf, 34; 10/Yunus, 49) Zalim milletler, belli bir süre yaşarlar, sonra ecelleri gelir, yok olurlar. Tıpkı ömrünün müddeti bitip eceli geldiğinde bir insanın ölüp yok olması gibi.

131. Kitab-ı Mukaddes, Kur?an ve Bilim, Maurice Bucaille, çev. Suat Yıldırım, İst. 1981

?Peygamberlerin haberlerinden senin kalbini teskin edeceğimiz bir haberi sana kıssa

Kadın: "Evet sana selam ediyor, kapının eşiğini sabit tutmanı emrediyor" dedi. Hz. İsmail: "Bu babamdı. Eşik de sensin, seni tutmamı, evliliğimizin devamını emrediyor!

Hadis-i Şeriflerde Kıssa Kelimesinin Kullanıldığı Anlamlar: Hadis-i şeriflerde değişik türevleriyle yer alan?k-s-s? maddesi, genellikle dini kıssalara dayanarak vaaz ve nasihat etmek (İbn Mace, Fiten 1; Ahmed bin Hanbel, I/18, II/82, III/449, IV/24, VI/217), bir hadise/olay (Buhari, Enbiya 27; Müslim, Fezail 170; İbn Mace, Ezan 1) veya rüyayı (Buhari, Ta?bir 26, 36, Teheccüd 2; Muvatta, Cenaiz 30; Ahmed bin Hanbel, III/146) anlatmak, nakletmek, bir kimsenin izini takip etmek (Buhari, Cihad 170, Megazi 10; Müslim, Kasame 13; Ahmed bin Hanbel, I/348, II/294, 310) gibi anlamlar taşımaktadır. Özellikle Buhari?nin?bab? başlıklarında yer alan kıssa kelimesi, bu ve benzeri yerlerde?mevzu, mesele, vakıa (Buhari, Enbiya 7, 13, Menakıb 6, 9, 11, 12, 15, Megazi 38; Müslim, Zühd 73, Fiten 119) anlamında kullanılmaktadır. Ayrıca kimlerin kıssa anlatabileceği ve ashabın bu konudaki hassasiyetleri de hadis kitaplarında yer alan bilgiler arasındadır (İbn Mace, Edeb 40; Darimi, Rikak 63; Ahmed bin Hanbel, IV/223, VI/28, 217)

99. Hz. Nuh Aleyhisselam, M. Necati Bursalı, Ölçü Y.

İnsan ve Topluluklar:

137. İslami Hareketin Tarihi Seyri, Beşir İslamoğlu, Denge Y.

Ahsenü'l-kasas: En güzel anlatış veya en güzel kıssa, öykü, menkıbe anlamına mef'ul-i mutlak veya mef'ul-i bih olur. "Kasas" aslında mastardır. Ve sözlükteki anlamı bir şeyin izini sürerek arkasına düşmektir. Nitekim (18/Kehf, 64) ayetinde de geçtiği üzere, "İzlerini takip ederek geriye döndüler" demektir. " kızkardeşine 'onun izini takip et ' dedi."

140. Sure-i Yusuf?un Yorumu, Haluk Nurbaki, Damla Y.

118. Kur'an-ı Kerim'e Göre Peygam. ve Tevhid Mücadelesi, 1, 2, 3, M. Solmaz, İ. L. Çakan, Nesil/Ensar Y.

98. İbn Haldun Sosyolojisi, Satı el-Husri, çev. Mehmet Bayyiğit, SÜİFD, sayı 4, Konya 1994

9- Emaneti edada büyük fazilet vardır.

4. M. Sait Şimşek, Günümüz Tefsir Problemleri, Kitap Dünyası Y., s. 367-369; daha geniş bilgi için bk. M. Sait Şimşek, Kur?an Kıssalarına Giriş, s. 49-63; Mitoloji, Kur?an Kıssaları ve Tarihi Gerçeklik, Şehmus Demir, Beyan Y., Ayrıca, şu makalelere bakılabilir: Kur?an-ı Kerim ve Kıssalar, -Kur?an Kıssalarının Vakiliği Problemi-, Ömer Mahir Alper, Haksöz, sayı 50, Mayıs 95; Kur?an Kıssaları Hakkında Uydurulan Şüpheler, Fadl Hasan Abbas, çev. Enver Arpa, Fecre Doğru, Sayı 76, Şubat 2002; Kur?an Kıssalarının Tarihi Değeri, İdris Şengül, Yeni Ümit, 1998, sayı X/40, s. 11-17, XI/41, s. 10-15; Kur?an Sempozyumu IV, Fecr Y., 1998, s. 169-184

"Ey Allahım! Ben sana ne tedavi edeceğim bir hasta, ne de fidyesini ödeyeceğim bir esir için gelmedim. Sen kulunu, sulayıcı olduğun müddetçe sula. Onunla birlikte Bekr İbn Muaviye'yi de sula. -Böylece kendisine içirdiği şarap için ona teşekür eder.- Bunun üzerine onun için üç parça bulut yükseltildi. Biri kızıl, biri beyaz, biri de siyah.

4) İbrahim ve oğulları?nın kıssası, Kabe?nin temellerinin yükseltilmesi, İsmail?in kurban edilmesi hadisesi,

f- Mü?minler yeryüzünde baskıya maruz kalırlarsa, hicret etmelidirler.

Borç vermelerde şahid ve kefil istemek caizdir.

3- Teysir'in kaydettiği vecih Buhari'nin metnine tamamen uymaz. Hadisin baş kısmı burada tayyedilmiş.

b) Temsili Kıssalar: Hz. Peygamber birtakım genel meseleleri ya da soyut akli gerçekleri ortaya koyarken bunların daha iyi anlaşılmasını temin etmek ve zihinlerde kalıcı olmasını sağlamak maksadıyla, geçmişte meydana gelip gelmedikleri bir tarafa, temsili mahiyette kıssalara da başvurduğu görülmektedir.

Kur?an?ın iniş sürecinde; Rasulullah ve sahabe bu kıssalardan ne anlıyordu? Acaba Rasulullah ve ashab, bugünün muhatapları bizler gibi kıssaların tarihi, edebi, sosyolojik, pedagojik yönlerini araştırıp öyle mi hayata aktarıyorlardı? Yoksa kıssaların özel oludğunu mu kabul ediyorlardı?

Hadisten ulema şu faydalar çıkarmıştır:

Ashabdan Temim ed-Dari?nin bu mevzudaki çeşitli müracaatlarını Hz. Ömer reddetmiş ve hatta bir defasında elini boğazına götürüp kesiyormuş gibi yaparak kıssacılığın çok tehlikeli bir meslek olduğunu anlatmak istemiştir (Ali el-Kari, Mevzuat, s. 15). Yine Hz. Ömer, aynı maksatla kendine müracaat eden Haris bin Muaviye?ye?kıssacının zamanla gurura kapılarak kendini halktan üstün görmeye başlayabileceğini? söyler (Ali el-Kari, Mevzuat, s. 15). Müracaatları ile Hz. Ömer?i bizar eden Temim ed-Dari?nin sadece cuma günleri?Kur?an okuyarak halka hayrı emredip şerden nehyetmek şartıyla? izin koparabildiği rivayet edilmektedir.

107. Peygamberler Tarihi, Bünyamin Ateş, Nesil Basım Yayıyn

Borç alıpverme işlerinde Allah'a tevekkülün fazileti var. Kim hakiki tevekkülde bulunursa, Allah onun ödemesini tekeffül etmekte; yardımını, nusretini eksik bırakmamaktadır.

10- Fakihler, hadiste fuzuli şahsın bey'inde cevaz bulmuşlardır.

101. Nuh?un Gemisine Binmek, Ali Bulaç, İz Y.

Mükafat olarak dağıttıkları şeyleri de daha azını veya çoğunu vermek caiz değilmiş gibi? ekseriya yetmişer bin adet olarak tevzi etmişlerdir. Örnek verecek olursak; Mevzuat kitaplarında şu kabil uydurmalara pek sık rastlanır: ?Allah Teala sevdiği kimseye beyaz inciden yapılmış bir köşk ihsan eder; o köşkte yetmiş bin maksure vardır; her maksurede yetmiş bin kubbe vardır, her kubbede bin yatak vardır; her yatakta? (bk. İbn Kuteybe, a. g. e., s. 280). Mükafat olarak verilecek nimetlerin miktarı arttıkça, netice itibarıyla halkın hayreti de artıyor, hikayecinin yanında daha çok kalıyor ve bunlara bağlı olarak kıssacıya verilecek bahşişlerin miktarı da çoğalıyordu.

129. Kur'an-ı Kerim Işığında Nebiler Silsilesi, Osman Nuri Topbaş, Erkam Y.

46. Tefsirde İsrailiyyat, Abdullah Aydemir, D. İ. B. Y.

· Tebliğ Sürecinde Kur?an Kıssaları

7) Davud ve Süleyman ?ın kıssası, Süleyman ve Belkıs,

d- Zulüm: Allah, toplumları zulüm işledikleri için helak eder. Allah?ın ayetlerine, mucizelerine, peygamberlerine, mü?minlere zulmeden ve inkarcılıkta direnen toplumlara uyarılar fayda etmeyince Allah?ın gazabı ve azabı hak olur. ?Nice ülkeler vardır ki, zalim oldukları için Biz oları helak ettik. Şimdi o ülkelerde duvarlar, tavanların üzerine yıkılmıştır. Nice kullanılmaz hale gelmiş kuyular ve büyük saraylar vardır .? (22/Hacc, 45) ?İşte şu ülkeler; zulmettikleri zaman onları helak ettik. Onları helak etmek için de belli bir zaman tayin etmiştik.? (18/Kehf, 59)

36. İlimler ve Yorumlar Açısından Kur?an?a Yönelişler, Celal Kırca, Tuğra Neşriyat, s. 191-199

Toplumların gelecekleri kendi davranışlarına bağlıdır (10/Yunus, 44; 8/Enfal, 51; 13/Ra?d, 31; 30/Rum, 41; 42/Şura, 30; 37/Saffat, 39; 91/Şems, 14; 7/A?raf, 147; 6/En?am, 70; 56/Vakıa, 24; 91/Şems, 9-10).

Kıssacıların Belli Başlı Özellikleri:

162. Kur?an-ı Kerim ve Kıssalar, -Kur?an Kıssalarının Vakiliği Problemi-, Ömer Mahir Alper, Haksöz, sayı 50, Mayıs 95

b- Eğitim: Nebevi kıssaların esas gayelerinden biri de insanları değişik yollarla eğitmek ve müslümanların maruz kaldıkları sıkıntılara karşı sabırlı olmalarını temin etmektir.

Borçta vadeye uymak vacibtir. Ancak: "Bu bir vecibe değil, maruf ve hoş olan prensiptir" diyen de olmuştur.

47. Tefsir ve Hadiste İsrailiyyat, Muhammed es-Seyyid Hüseyin ez-Zehebi, Rağbet Y.

c) Kur?an?da Bahsedilen Mekanlar:

4- Alimler hadisten, zemzem suyunun bidayette Hz. Hacer ve oğlu İsmail için su ve yiyecek ihtiyaçlarına kafi geldiği hükmünü çıkarmışlardır.

Kur?an Kıssalarında Sünnetullah

? Biz sana bu Kur?an?ı vahyetmekle en güzel şekilde sana kıssa ediyoruz/anlatıyoruz. Gerçek şu ki; Sen bundan önce elbette bilmiyordun.? (12/Yusuf, 3)

Kur'an'ın anlattığı kıssalar tarihi hakikatler, geçmişlerin haberleridir: "Böylece sana geçmişlerin haberlerinden bir miktar anlatıyoruz. Gerçekten sana katımızdan bir zikir verdik" (20/Taha, 99); "Biz sana onların haberlerini gerçek olarak anlatıyoruz. Onlar Rablerine inanmış gençlerdi. Biz de onların hidayetlerini arttırmıştık." (18/Kehf, 13)

10. Hadislerden Kıssalar, Burhan Bozgeyik, Cihangir Y.

135. Tevhid, Rasüllerin Ortak Çağrısı, Kul Sadi Yüksel, Yenda Y.

c- Allah, dinine yardım edenlere yardım eder.

176. Hz. Yusuf?un Kardeşleri, Mahmud Garib, çev. Abdullah Yılmaz, Hakses, 1989, sayı XXV/294, s. 13-15

5. Kur?an'ın doğru olduğunun ve onun yüce Allah tarafından gönderildiğinin açıkça ortaya konulması. Çünkü aynı kıssa, herhangi bir çelişki sözkonusu olmaksızın çeşitli şekillerde anlatılmış bulunmaktadır (3)

Bütün bunlara ilaveten hadislerde yer alan kıssalarda, insan bir bütün olarak ele alınmakta, bir taraftan beşeri zaafları ortaya konulurken, diğer taraftan onun hayır yönü ve ahlaki değerlere bağlılığı tarihi hakikatler olarak gözler önüne serilmektedir (Buhari, Enbiya 48, 54; Müslim, Akdıye 21, Birr 7, 8, Zühd 73; Ahmed bin Hanbel, II/434, VI/17-18).

e. İtaatsizlik, nankörlük: ?Bu ülkenin halkı, Allah?ın nimetlerine nankörlük etti. Bu yüzden Allah onlara, yaptıklarına karşılık, korku ve açlık elbisesini/ıstırabını tattırdı.? (16/Nahl, 112)

Kur'an Kıssaları

158. Kur?an?da Kıssa, Seyyid Kutub, çev. Süleyman Ateş, Hilal dergisi, 1967, sayı VII/76, s. 22-23

(Rasulullah Hz. İbrahim'den anlatmaya devam etti:) "İbrahim dedi ki: "Kocan geldiği zaman, benden ona selam söyle ve kapısının eşiğini sabit tutmasını emret! ." Hz. İsmail gelince "Yanınıza bir uğrayan oldu mu?" diye sordu. Kadın: "Evet, bize yaşlı bir adam geldi, kılık kıyafeti düzgündü!" dedi ve bir kısım övgülerden sonra: "Sana bir tavsiyede bulundu mu?" diye sordu.

173. Hz. Yusuf, Abdullah Aydemir, Diyanet Dergisi, 1975, XIV/2, s. 76-97

112. Peygamberlerden Kıssalar, Muhammed el-Habeş, İklim Y.

55. Kur?an?da Toplumsal Çöküş, Ejder Okumuş, İnsan Y.

134. Peygamberimizin Yanılması Meselesi, İbrahim Canan, Rağbet Y.

İki denizin birleştiği yer, güneşin battığı yer, güneşin doğduğu yer, iki seddin arası, Hz. Meryem?in doğu tarafında çekildiği yer, hurma dalının altı, Hz. Meryem ve İsa ?nın yerleştirildiği yer, Kehf ehlinin kaldığı yer, ekini olmayan bir vadi.

124. Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, Çağ Y.

Fuhşiyat işleyenin hurmeti kalmaz.

Ebu Bekr İbn u'l-Arabi'nin hadisten çıkardığı bazı tesbitleri kısmen özetleyerek sunuyoruz:

Dolayısıyla Kur?an kıssalarının amacı tarih anlatmak değildir. Amaç geçmişte yaşanmış olayları ve kişileri örnek göstererek o anda yaşayanlar ve kıyamete kadar yine aynı olayları yaşayabilecek diğer insanlara ibretler vermektir. ?Allah?ın sünnetinde/kanununda bir değişme bulamazsın.? (35/Fatır, 43)

Tebliğ Sürecinde Kur?an Kıssaları

g- Kafir toplumlar varlıklarını sürdüremezler.

Toplumların manevi yönleri, maddi yönlerinden önceliklidir (34/Sebe?, 45; 40/Mü?min, 21, 82; 30/Rum, 9; 41/Fussılet, 15-16; 19/Meryem, 73-74; 8/Enfal, 19; 2/Bakara, 249; 28/Kasas, 76-82; 68/Kalem, 17-33).

Kur?an'da anlatılan kıssalar en doğru kıssalardır. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Allah'tan daha doğru sözlü kimdir?" (4/Nisa, 87). Bu ise, Kur?an kıssalarının vakıa ile eksiksiz bir uyum göstermesinden ileri gelmektedir.

60. Sünnetullah, -Bir Kur?an İfadesinin Kavramlaşması-, Ömer Özsoy, Fecr Y.

Halkın bu şuursuz tarafgirliğini göz önünde bulunduran alimler, kıssacılarla yaptıkları mücadelede zaman ve zemine göre çeşitli taktikler kullanmışlardır. Edebiyatçı Ebu?l-Kasım, bazı arkadaşlarıyla birlikte hacca gider. Medine?ye vardıklarında hacıların, uydurma hadis rivayet eden bir amanın etrafında toplandıklarını görürler. Ebu?l-Kasım, bu hale bir son vermek ister; fakat aynı zamanda halkın amanın tarafını tutarak kendilerine hücum etmelerinden de çekinir. Aklına güzel bir çare gelir; derhal yere oturarak Kur?an-ı Kerim okumaya başlar. Halk onun güzel sesiyle Kur?an okuduğunu duyunca, amayı terk ederek bu defa da Ebu?l-Kasım?ın etrafında toplanır.

Elçi gönderilmeyen toplumlar helak edilmezler (26/Şuara, 208-209; 6/En?am, 130-131; 17/İsra, 15; 20/Taha, 133-134).

e- Gayb Haberleri: 3/Al-i İmran, 44; 11/Hud, 49.

: 3/Al-i İmran, 62; 4/Nisa, 164, 164; 6/En?am, 57, 130; 7/A?raf, 7, 35, 101, 176, 176; 11/Hud, 100, 120; 12/Yusuf, 3, 3, 5, 111; 16/Nahl, 118; 18/Kehf, 13, 64; 20/Taha, 99; 27/Neml, 76; 28/Kasas, 11, 25, 25; 40/Mü?min, 78, 78.

Bir başka rivayette şu ziyade mevcut: "Allah, İbrahim'e, Sekine'ye uymasını vahyetti. Sekine Beyt'in yerinde halkalandı, tıpkı bir bulut gibiydi. Baba-oğul kazdılar, Hz. Adem'in attığı ilk temeli kazıyor gibiydiler."

Hz. İbrahim de beşikte konuşmuştur.

g. Hz. Peygamber?in emrine muhalefet, fitne/bela ya da acıklı bir azabı getirir (24/Nur, 63).

117. Peygamberlik ve Peygamberler, Muhammed Ali Sabuni, Kültür Basın Yayın Birliği Y.

b- İster salih bir toplum olsun, ister cahili bir toplum; Allah, kendi nefislerini, benliklerini değiştirmeyen toplumların konumunu değiştirmez. ?Bir toplum, kendi öz benliğinde olanları değiştirmedikçe, Allah onların durumlarını değiştirmez.? (13/Ra?d, 11)

153. Kur?an Kıssalarının Tarihi Değeri, İdris Şengül, Yeni Ümit, 1998, sayı X/40, s. 11-17, XI/41, s. 10-15; Kur?an Sempozyumu IV, Fecr Y., 1998, s. 169-184

İbn Abbas'ın bir rivayetine göre, "Hz. İbrahim Makam'ın üzerine çıkınca şöyle hitap etmiştir: "Ey insanlar! Size hacc farz kılındı! Bu sesi O, erkeklerin sulbünde, kadınların rahminde olanlara da işittirdi. Onun bu davetine, iman edenler ve Allah'ın ilminde kıyamete kadar gelip hacc edecekleri sebkat etmiş olanlar: "Lebbeyk Allahümme lebbeyk! =Buyur Allahım buyur!" diye cevap verdiler."

i) Hadislerdeki Bazı Müteferrik Kıssalar

f- Peygamber Haberleri: 11/Hud, 120.

130. Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefa, Ahmed Cevdet Paşa, Akit Y. c. 1, s. 8-9

?Kavminin büyüklük taslayan ileri gelenleri: ?Ey Şuayb, ya seni ve seninle birlikte iman edenleri mutlaka ülkemizden çıkaracağız ya da siz bizim yolumuza döneceksiniz!? dediler.? (7/A?raf, 88) ?Biz bir ülkeyi helak etmeyi murad ettiğimiz zaman, oranın nimet ve refahtan şımarmış elebaşlarına emirlerimizi bildiririz. Onlar ise orada bozgunculuk yaparlar, kötülük işlerler. Artık onun üzerine hüküm hak olur ve o ülkeyi kökünden helak ederiz.? (17/İsra, 16)

Kıssacılık Ne Zaman Başladı? Halkın terbiyesine katkıda bulunarak dini duygularını geliştirmek maksadıyla geçmiş milletlerin Kur?an-ı Kerim?de zikredilen hikayelerini anlatıp şerheden vaizlere kas veya kassas denmektedir.

Ayni, hadiste üç denmiş olmasını, Rasulullah 'ın "üç" dediği zaman, diğerlerinin henüz vahyen bildirilmemiş olabileceği ihtimaliyle açıklar. Çünkü, Rasulullah gaybı bilmezdi. Cenab-ı Hakk'ın bildirdiği kadarını bilirdi. Hz. Yusuf'a şahidlik eden çocuk, Firavun'un ateşe atmak istediği kadının çocuğu ve Yahya da konuşma yaşından önce konuşan çocuklar arasında zikredilirler. Kurtubi "Bu üç çocuğun beşikte iken, diğerlerinin beşikten çıkmış, biraz daha büyümüş ama henüz çocuk yaşına basmamış halde konuşmalarıyla" te'vil ederek tearuzu giderir.

Hadis-i Şeriflerdeki Kıssalara Örnekler

90. İslam Düşüncesinde İman Kavramı, Toshihiko İzutsu, çev. Selahaddin Ayaz, Pınar Y.

Her devirde görüldüğü üzere?eğlenceli hikaye ve masalları sert hakikatlerden, kuru kanunlardan ve sahih hadislerden daha çok tasvip eden? halk, ciddi ve vakur alimlere iltifat etmeyerek, kıssacıların etrafında toplanagelmiştir.

Hadisin bazı vecihlerinde?beytu?z-zevani? tabiri geçmektedir. Bu tabir, İsrailoğullarında fuhuş evlerinin mevcudiyetini ve onların zillete düşüşlerinin bir sebebini gösterir.

160. İletişim Açısından Kur?an Kıssaları, Selahattin Sönmezsoy, Kur?an Sempozyumu IV, Fecr Y., 1998, s. 97-112

Çağımızın bilimleri arasında çekidüzen verilen bilim dallarından biri de tarihtir. Artık daha çok belgelere önem verilmekte ve belki de daha önce yer veilmeyen ve tarihe gerçekten ışık tutan belgeler, sözgelimi kazılar ve bu kazılarda elde edilen bulgular değerlendirilmektedir. Tarih araştırmaları için bu tür belgelerin elde edilebilmesi de maddi imkan, teknoloji ve ciddi disiplin isteyen bir iştir. İtiraf etmek gerekir ki, Batılılar bu konuda önemli bir mesafe kat etmişlerdir. Batıda yapılan bu çalışmaları basamak yaparak bazı müsteşrikler, Kur?an?da geçen bazı kıssaların tarihi gerçeklerle bağdaşmadıklarını ileri sürmüşlerdir.

1- Hadiste, üç farklı arazın, insan mizacında hasıl ettiği haleti görmekteyiz. Ama yumuşak kalpli ve cömert, kel ve ala tenlibencil ve merhametsiz. Kirmani, bu durumdan şöyle bir netice çıkarır: "Amanın mizacı, diğer iki arkadaşına rağmen daha sıhhatlidir. Çünkü alatenlilik, mizacın fesadından ve tabiatın bozulmasından husül bulan bir hastalıktır. Kel hastalığı da öyle. Amalık ise bunlardan ayrıdır; bu, mizaçtaki bozulmanın bir neticesi değildir. Çoğu kere harici bir sebepten meydana gelir. Bu sebeple amanın tabiatı güzel, diğerlerininki kötü olmuştur." (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/255)

Azap geldikten sonra kafirlerin inanması, fayda vermez (10/Yunus, 90-91; 4/Nisa, 18; 40/Mü?min, 84-85).

Kur?an-ı Kerim'deki kıssaların oldukça büyük, pekçok hikmetleri vardır. Bunların bazıları şunlardır:

152. Kur?an Kıssalarının Neliği Üzerine, Tahsin Görgün, Kur?an Sempozyumu IV, Fecr Y., 1998, s. 19-40

37. Tefsir ve Hadis Usulünün Bazı Meseleleri, Tayyib Okiç, Nun Y., s. 119-120, 126-127

48. Kur?an ve Sünnet Üzerine Makaleler, Hikmet Zeyveli, Birun Y., s. 161-170

d) Mağara Ashabının Kıssası

49. Kütüb-i Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi, İbrahim Canan, Akçağ Y., c. 14, s. 218-260

?Ve onlara olup bitenleri tam bir ilim ile mutlaka kıssa edeceğiz/anlatacağız; çünkü Biz, onlardan uzak değiliz.? (7/A?raf, 7)

Kıssacıların dini bakımdan bir tehlike teşkil etmeye başlamaları üzerine İslam alimlerinin onlara karşı daha menfi tavırlar takındıkları görülmektedir. Abdullah bin Ömer, kıssacıların sesinden rahatsız olduğunu söyleyerek, onların bulunduğu mescidde daha fazla kalmazdı.

Kur'an, insanları doğru yola iletmek için gönderilmiştir. Bunun için de hikmet ve güzel öğüt metodunu kullanmaktadır. Yaşanmış olayları etkili bir üslupla anlatmış, bunu yaparken, benzer olayların insanların başına her zaman gelebileceğini vurgulayarak dersler çıkarılmasını istemiştir.

İbn Abbas anlatıyor: "Hz. İbrahim beraberinde Hz. İsmail aleyhimasselam ve onu henüz emzirmekte olan annesi olduğu halde ilerledi. Kadının yanında bir de su tulumu vardı. Hz. İbrahim, kadını Beyt'in yanında Devha denen büyük bir ağacın dibine bıraktı. Burası Mescid'in yukarı tarafında ve zemzemin tam üstünde bir nokta idi. O gün Mekke'de kimse yaşamıyordu, orada hiç su da yoktu. İşte Hz. İbrahim anne ve çocuğunu buraya koydu, yanlarına, içerisinde hurma bulunan eski bir azık dağarcığı ile su bulunan bir tuluk bıraktı.

Oysa Allah, Nuh?un kıssasını vahyetmekle, Mekkeli müslümanlara şu mesajları vermek istemiştir. Nuh gece-gündüz durmaksızın açık ve gizli olarak insanları İslam?a davet etmiştir. ?Gece gündüz çağırdım onları, açıkça da söyledim gizlice de.? (71/Nuh, 8-9).

161. Tarih Felsefesi Açısından Kıssalar, Sadık Kılıç, I. Kur?an Sempozyumu, Bilgi Vakfı, Ank. 1994, s. 87-98

"Kıssa" kelimesi esas olarak "izlemek", "izi takip etmek" anlamına gelmektedir. 18/Kehf, 64 ve 28/Kasas, 11'de bu anlamda kullanılmıştır: " : ?İşte aradığımız o idi? dedi. Tekrar izlerini takip ederek geriye döndüler" (18/Kehf, 64) " kız kardeşine?Onun izini takip et ? dedi. O da onlar farkına varmadan onu uzaktan gözetledi." (28/Kasas, 11)

Adam bundan sonra kralın yanına geldi. Eskiden olduğu gibi yine yanına oturdu. Kral: "Gözünü sana kim iade etti?" diye sordu. "Rabbim!" dedi. Kral: "Senin benden başka bir rabbin mi var?" dedi. Adam: "Benim de senin de rabbimiz Allah'tır!" cevabını verdi. Kral onu yakalatıp işkence ettirdi. O kadar ki, oğlanın yerini de gösterdi. Oğlan da oraya getirildi. Kral ona: "Ey oğul! Senin sihrin körlerin gözünü açacak, alaca hastalığını tedavi edecek bir dereceye ulaşmış, neler neler yapıyormuşsun!" dedi. Oğlan: "Ben kimseyi tedavi etmiyorum, şifayı veren Allah'tır!" dedi. Kral onu da tevkif ettirip işkence etmeye başladı. O kadar ki, o da Rahibin yerini haber verdi. Bunun üzerine Rahip getirildi. Ona: "Dininden dön!" denildi. O bunda direndi. Hemen bir testere getirildi. Başının ortasına konuldu. Ortadan ikiye bölündü ve iki parçası yere düştü. Sonra oğlan getirildi. Ona da: "Dininden dön!" denildi. O da kaçındı. Kral onu da adamlarından bazılarına teslim etti.

En büyük zulüm şirk olduğuna (31/Lokman, 13) ve en büyük zalimin de müşrik olduğuna göre, en vahşi zulmün bedenlere değil; ruhlara yapılan olduğunu unutmamalıyız. Bedene yapılan zulüm, en kötü ihtimalle, sadece dünya hayatını kaybettirdiği halde; ruhun hak nizamdan mahrum bırakılması ise sonsuz mutluluğu kaybettirmek demektir. En acımasız cani, en büyük zalim, insanları Allah'ın dininden alıkoyanlardır. İslam'ın bireysel ve toplumsal alanda egemen olmadığı bir yerde adaletten bahsetmek abestir ve aldatmacadır.

157. Kur?an-ı Kerim?in Anlaşılması Bakımından Kıssalar, Yeminler ve Tekrarların Önemi, Ramazan Karaman, Din Öğretimi Dergisi, 1989, sayı 19, s. 47-52

116. Peygamberlerin Mucizeleri, H. İbrahim Acıpayamlı, Tuğra Y.

11- Bazı alimler, "Emaneti taşıyan emanet malla ticaret yaparsa, kar mal sahibine aittir" demiştir. Çoğunluk bu konuda başka görüşler ileri sürmüştür. "Mal, emaneti taşıyanın zimmetinde olduğu takdirde, izinsiz tasarrufta bulunsa, malın zimmeti üzerindedir, ticaret yaptığı takdirde kar kendinin olur." Ebu Hanife "Kar onun, ancak tasadduk eder" demiştir. Başka görüşler de var.

"İşte kazandıkları ndan ötürü zalimlerden bir kısmını diğer bir kısmının peşine böyle takarız." (6/Enam, 129). Dolayısıyla Allah, zulmün cezası olarak, zalimi zalime musallat kılar, o da onları zillet ve felakete götürür. Nefsine zulmeden günahkar zalim, halkına zulmeden zalim yönetici ve ticaretinde insanlara zulmeden hilekar tüccar gibi bütün zalimler bu ayetin tehdit eden kapsamına girmektedir. Fahreddin Razi, bu ayetin tefsirinde şöyle der: Ayet gösteriyor ki, halk ne zaman zalim durumda olurlarsa, Allah onlara başka bir zalimi musallat eder. Bu zalim yöneticiden kurtulmak istedikleri zaman da zulmü terkederler.

delikanlıyı sihirbaz, yanına gelince dövdü. Oğlan da durumu Rahibe şikayet etti. Rahip ona: "Eğer sihirbazdan korkarsan: "Ailem beni oyaladı!" de; ailenden korkacak olursan, "Beni sihirbaz oyaladı" de!" diye tenbihte bulundu.

21. Türk Halk İnançlarında ve Edebiyatında Evliya Menkabeleri, A. Yaşar Ocak, Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Y., Ank. 1984

"Onu falan dağa götürün, tepesine kadar çıkarın. Zirveye ulaştığınız zaman ; dönerse ne ala, aksi takdirde dağdan aşağı atın!" dedi. Gittiler onu dağa çıkardılar. Oğlan: "Allahım, bunlara karşı, dilediğin şekilde bana kifayet et!" dedi. Bunun üzerine dağ onları salladı ve hepsi de düştüler. Oğlan yürüyerek kralın yanına geldi. Kral: "Arkadaşlarıma ne oldu?" dedi. "Allah, onlara karşı bana kafi geldi" cevabını verdi. Kral onu adamlarından bazılarına teslim etti ve: "Bunu bir gemiye götürün. Denizin ortasına kadar gidin. Dininden dönerse ne ala, değilse onu denize atın!" dedi. Söylendiği şekilde adamları onu götürdü. Oğlan orada: "Allahım, dilediğin şekilde bunlara karşı bana kifayet et!" diye dua etti. Derhal gemileri alabora olarak boğuldular. Çocuk yine yürüyerek hükümdara geldi. Kral:

80. Tarihselciliğin Sefaleti, Karl R. Popper, çev. Sabri Orman, İnsan Y.

Kur?an, bazı geçmiş olayların ve eskiden yaşayan kimselerin haberlerini anlatır (20/Taha, 99). Bu haberlere Kur?an, gayb haberleri (3/Al-i İmran, 44; 11/Hud, 49), eğer bahsedilen kişiler peygamber ise Peygamber haberleri (11/Hud, 120) der.

106. Peygamberler Tarihi, İlhami Ulaş, Osmanlı Y.

Arabi bir Kur'an olarak indirilen bu Kitab-ı mübinin ayetlerinden bir bölüm olan bu sure de sana Kur'an vahyi ile, yani sözleri ve manası ile birlikte vahyedilmiş bir Kur'an olduğu ve Kur'an'ın beyan güzelliği açısından benzersiz ve eşsiz bulunduğundan dolayı en güzel kıssa bu Kur'an'ın vahiy diliyle sana anlatılmıştır ki, bunu anlatan ancak Allah'dır. Yoksa, şurası bir gerçek ki, bundan, bu vahiyden önce, sen elbette bundan habersizdin. Bu kıssadan haberin yoktu. Buna dair hiçbir bilgiye sahip değildin.

?... Biz ahalisi zalim olanlardan başkasını helak edici değiliz.? (28/Kasas, 59). ?Halkı ıslahatçı olduğu halde Rabbin, bir haksızlık ile memleketleri helak etmez.? (11/Hud, 117)

Toplumların helaklerinin temel sebeplerini, ayetlerden yola çıkarak şöyle izah etmek mümkündür:

143. Kıssahanlar, Şettahlar, Meddahlar, Murat Uraz, Türk Folklor Araştırmaları, XVIII/354, 1979, s. 8535-8539

26. Elmalılı Tefsirinde Kur?ani Terimler ve Deyimler, Mehmet Y. Soyalan, Ağaç Y., s. 194-195

İsrailoğulları , hıristiyanlar, sabiiler, Semud toplumu, Lut kavmi, Medyen halkı, Ress halkı, bir kasaba halkı, Yesrib halkı, Hicr halkı, Ad halkı, bedeviler, Medine halkı, Tubba kavmi, Hz. Musa?nın kavmi, Yunus kavmi, Hz. İbrahim ve onunla birlikte olanlar, ikiden biri (Hz. Muhammed ?in arkadaşı), Hz. Musa?nın yardımcısı, ilim sahibi bir kişi, Hz. Musa ve kadınlar, Talut ve topluluğu, Calut ve ordusu, Ashab-ı Kehf, Rakim ehli, Ye?cuc v Me?cuc, bağ sahipleri, Hz. Yusuf?un zindan arkadaşları, Hz. Yusuf?un kardeşleri, Firavun ailesinden imanını gizleyen adam, Hz. Nuh?un ve Hz. Lut?un eşleri, şehir halkının üç elçisi, on iki güvenilir gözetleyici, Hz. Nuh?un oğlu, Hz. İbrahim?in babası Azer, Hz. Musa?nın annesi ve kızkardeşi, Hz. Lut?un ailesi ve karısı, Hz. Adem?in iki oğlu, Hz. Muhammed ?in eşleri, İmran ailesi, Firavun ve önde gelen çevresi, sihirbazlar, büyücüler, Firavun ve orduları, Karun, Haman, Firavun, Firavun ailesi, Hz. Musa?dan sonra İsrailoğuları?nın önde gelenleri, Firavun?un eşi, Ebu Leheb ve karısı, Mısırlı aziz ve karısı, müstazaflar-müstekbirler, Zü?lkarneyn, Zeyd, Samiri, Üzeyr, Sebe melikesi, bahçe sahipleri.

h- Bütün toplumlar elçiler aracılığıyla uyarılmıştır.

"Ey Rabbimiz! Ailemden bir kısmını, senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadide yerleştirdim -namazlarını Beyt'inin huzurunda dosdoğru kılsınlar diye-. Ey Rabbimiz! Sen de insanlarda mü'min olanların gönüllerini onlara meylettir ve onları meyvelerle rızıklandır ki, onlar da nimetlerinin kadrini bilip şükretsinler" (14/İbrahim, 37).

Kıssa: Bir haberi nakletme, bir olayı anlatma hikaye etmek demektir. Bu, Arapça'da?kassa? kelimesiyle ifade edilir. Anlatılan hikaye ve olaya da "kıssa" denilir. Buhari, bab başlıklarında "kıssa"yı "olay" anlamında kullanmıştır: "Babu Kıssati Ehl-i Necran, Babu Kıssati Gazvet-i Bedr..." Aynı kökün "kesmek", "kısaltmak" anlamı da vardır.

Peygamber Kıssaları: Kur'an'da peygamberlerden yirmi beş veya yirmi sekizinin hayatları hakkında yeterli malumat verilmiştir. Kur'an'da "Peygamber kıssaları" ifadesi değil, "peygamberlerin haberleri: Enbau'r-rusul" tabiri geçer: "Peygamberlerin haberlerinden senin kalbini sağlamlaştıracak her şeyi sana anlatıyoruz . Bunda da sana hak ve inananlar için bir öğüt ve ibret gelmiştir" (11/Hud, 120)

12/Yusuf, 3; Kavram, 188

3. Bu kıssalara muhatap olanların durumlarını ve zamanı gözönünde bulundurmak. Bu sebepten ötürü çoğunlukla Mekki surelerde geçen kıssalarda anlatım özlü ve üslup serttir. Fakat Medine döneminde inen surelerde bunun aksini görüyoruz.

Rasul-i Ekrem?in?Ancak emir, memur veya hilekar olanlar kıssa anlatabilir.? (İbn Mace, Edeb 40) hadisi, her önüne gelenin kıssacılık yapamayacağını ve bu işin son derece mes?uliyetli olduğunu ifade etmektedir. Hz. Peygamber?in kıssa söyleyip söylemediği Enes bin Malik?e sorulmuş, o da?Hz. Peygamber kıssa anlatmazdı? diye cevap vermiştir (Süyuti, Tahziru?l-Havas, vr. 22a). Abdullah bin Ömer?in?Kıssacılık ne Hz. Peygamber zamanında, ne de Ebu Bekir ve Ömer devirlerinde vardı? (İbn Mace, Edeb 40) demesi de, İslam?ın ilk devirlerinde kıssacılığın henüz başlamadığını göstermektedir. Yalnız, Hz. Ömer devrinde (h. 13-23/m. 634-643) kıssacılık kapısının zorlanmaya başladığına dair rivayetler bulunmaktadır.

41. el-İtkan fi Ulumi?l Kur?an, Celaleddin Suyuti

102. Nuh Peygamberin Seyir Defteri, Yalçın Pekşen, Cep Kitapları Y.

d. Günah, zulüm, refah ve zevke dalma: ?zulmedenler, kendilerine verilen refahın peşine düşüp şımardılar, mücrimlerden/günahkarlardan oldular.? (6/En?am, 44)

172. Hz. Yusuf ile Hz. Musa Kıssaları Arasındaki Benzerlikler ve Kur?an Mu?cizeliği, Davut Aydüz, Yeni Ümit, 1998, sayı 42, s. 27-31

Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, Kur?an ve hadislerde yer alan kıssalar birçok yönden benzerlikler göstermekte olup, her ikisinin de asıl amacı insanları hakka davet etmek, onları değişik yol ve yöntemlerle eğitmektir. (5)

168. İlahi Mesajın Kadim Medeniyetlerdeki İzdüşümleri, Kur?an?ın Arkaplanına Arkeolojik Bir Yaklaşım, Eyyüb Ay, İslami Araştırmalar Dergisi, 1996, IX/1-4

Bunu söyleyince : " sadece şu -yüzük halkası- miktarında rüzgar gönderildi" buyurdular ve arkasından şu mealdeki ayet-i kerimeyi tilavet ettiler: "Ad de . Hani onların üzerine o kısır rüzgarı göndermiştik. Öyle bir rüzgar ki, her uğradığı şeyi bırakmıyor, mutlaka onu kül gibi savuruyordu" (51/Zariyat, 41-42). (Tirmizi, Tefsiru Zariyat, hadis no: 3269, 3270; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/249-250)

?Kıssadan hisse? ve?bir kıssa bin hisse? gibi tabirler Türkçede sıkça kullanılır. "Kıssa", edebiyatta "hikaye" anlamında kullanılır. Hikaye ise, olmuş veya olması muhtemel olayları belirli birtakım noktaları ön planda tutarak anlatan edebiyat türüdür. Kur'an'daki kıssalar, meydana gelmiş olayları anlattığı için "gerçek kıssa"lardir: "İşte "gerçek kıssa" budur" (3/Al-i İmran, 62). Kıssanın gerçek olmayan bir türü vardır ki, buna hikaye denir. Kıssa denilebilecek hikayeler nadir olur. Bir haber veya hikayenin kıssa olabilmesi için, yaşanmış ve kaleme alınmış bir özelliği olması gerekir.

Kur?an-ı Kerim?deki kıssalarda bir yandan müslümanların azimleri kuvvetlendirilirken öte yandan az sözle çok bilgi ve sonuç alma imkanı sağlanmıştır. Birçok surede ortaya konulan ibret sahneleriyle, kütüphaneler dolusu tarih kitabı okumaktan daha faydalı bilgi ve belgeler kazandırılmıştır. Ayrıca daha önce nakledilen birçok gerçek dışı motiflerle doldurulan olaylar en ciddi ve doğru şekliyle anlatılarak insan düşüncesi hayal ve masal dünyasından uzaklaştırılarak gerçeğin aydınlığına götürülmüştür. Kur?an-ı Kerim?de en veciz ve en güzel şekilde anlatılan ve gözlerimizin önüne canlı tablolar halinde serilen kıssaların bir kısmını şöyle sıralayabiliriz:

120. Peygamberler Tarihi, Ferhat Koç, Çekirdek Y.

111. Peygamberler Tarihi, Ahmet Behçet, Uysal Kitabevi Y.

?Biz hangi ülkeye bir peygamber gönderdiysek, halkı yalvarıp yakarsınlar diye mutlaka yoksulluk ve darlıkla sıkmışızdır. Sonra kötülüğü değiştirip yerine iyilik getirdik, nihayet çoğaldılar ve?Atalarımıza da böyle darlık ve sevinç dokunmuştu? dediler. Biz de onları, hatırlarından geçmediği bir anda ansızın yakaladık.? (7/A?raf, 94-95)

94. Kötülük Odakları, Firavun, Zübeyir Yetik, Beyan Y.

İbn Abbas der ki: "Hz. İsmail ve Hz. İbrahim binayı yaparken etrafında dolaşarak: "Ey Rabbimiz bizden kabul buyur! Sen işiten ve bilensin!" (Bakara 127) diye dua ediyorlardı." (Buhari, Enbiya 8; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/222-226)

İkinci şahıs şöyle dedi: "Ey Allahım! Benim bir amca kızım vardı. Onu herkesten çok seviyordum. Ondan kam almak istedim. Ama bana yüz vermedi. Fakat gün geldi kıtlığa uğradı, bana başvurmak zorunda kaldı. Ona, kendisini bana teslim etmesi mukabilinde yüz yirmi dinar verdim; kabul etti.

c- Bir toplumun niceliği değil; niteliği önemlidir. Kur?an, Talut?un az sayıdaki üstün nitelikli kuvvetiyle mü?minlerin, Calut?un çok sayıdaki nicel açıdan üstün kuvvetini nasıl yendiğini anlatır (2/Bakara, 246-252 ve bu konudaki İlahi sünnetini hatırlatır: ?Nice az bir topluluk, Allah?ın izniyle nice çok sayıdaki topluluğa galip gelmiştir.? (2/Bakara, 249); ?Eğer Allah?ın kimi insanları, diğerleriyle def edip yok etmesi olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı.? (2/Bakara, 251)

Fakat bu dünyevi durum; "her zalim, daha dünyada iken hemen cezalanır", şeklinde anlaşılmamalıdır. Çünkü, zalime mühlet vermesi , Allah'ın sünnetindendir. Onu cezalandırmayı ihmal etmesi sözkonusu değildir; ama imhal etmesi mümkündür.

b) Kur?an?da Melekler:

24. Şamil İslam Ansiklopedisi, c. 3, s. 363-364

h- Kafir toplumlar hemen helak edilmezler.

III. Kafir toplumlarla ilgili Sünnetullah Özellikleri

· Kur?an Kıssaları

Bir farak pirincin, o günün piyasasında yarım dirhem değerinde olabileceğini belirttikten sonra, nemalandırılmaya tabi tutularak koyun, deve, sığır sürülerine ulaşılan bu taban sermayenin, günümüzdeki karşılığını bulmaya çalışırsak şu sonuca varırız: Bir farak, üç sa' miktarında bir ölçektir. Bir sa' ise 2,120 ile 2,650 litre arasında değişen bir hacim miktarı. Öyle ise bir farak 6,360 ile 7,950 litre arasında değişen bir ölçek olmaktadır. Daha yuvarlak hesapla 6,5 litre ile 8 litre arasında bir hacim tutmaktadır. Bir litre pirincin 888 gram kadar olduğu (şahsi tartımızda bir litre pirinç 888 gram geldi) gözönüne alınırsa, mezkur yarım dirhemlik pirincin yaklaşık 6 veya 7 kilo civarında olduğu anlaşılır.

Kafir ve zalim toplumlar hemen helak edilmezler (7/A?raf, 182-183; 13/Ra?d, 32; 22/Hacc, 44, 48; 23/Mü?minun, 54-56; 3/Al-i İmran, 178).

3) Anne-babaya hürmet, onların hukukuna riayet.

Bu hedeflerine varmak için de onlar, alelade halka yönelik hikayelerin binlercesini uydurup Hz. Peygamber ?e atfettiler ve onları dinleyicilerine anlattılar. Ahmed bin Hanbel ile Yahya bin Main?in karşılaştıkları kıssacının davranışı, onların menfaatçi yönleriyle birlikte ne derece utanmaz olduklarını göstermesi bakımından önemlidir. Bu iki meşhur hadisçi Bağdat?ta Rusafe Mescidinde namaz kılarken bir kıssacı: ?Haddesena Ahmed bin Hanbel ve Yahya bin Main? şeklindeki bir isnadla şu uydurma hadisi anlatmaya başlar: ?Kim?la ilahe illallah? derse, Allah Teala bu sözün her kelimesinden, gagası altın, tüyleri mercan olan bir kuş yaratır? Kıssacı bu hikayeyi hayalinin genişliği oranında süsleyerek yazıyla kırk sayfa tutacak kadar uzatır. Ahmed bin Hanbel ve Yahya bin Main, hayretler içinde kalarak adlarının karıştığı böyle bir hadisi rivayet etmediklerini birbirine söylemek lüzumunu duyarlar.

d- Toplumsal yasalarda değişme olmaz.

7- İşçi ve patron tarafından bilinen belli bir miktar yiyecek mukabili ücretli tutmak caizdir.

b- Allah mü?minlerle beraberdir ve onlara yardım eder.

1- Hadisin bazı vecihlerinde, bu üç yolcu, yaya giderken yağmura tutulurlar ve bu sebeple mağaraya iltica ederler. Sadedinde olduğumuz veçhinde, gece sebebiyle mağaraya girdikleri ifade edilmektedir. İkisinin birleşmesi mümkündür, akşam vakti yağmura tutulmuş olabilirler.

71. Firavun, Haman ve Karun Karşısında Hz. Musa, Ali Sayı, İz Y.

k- Azap geldikten sonra kafirlerin inanması fayda vermez.

79. Kur?an ve Tarihselcilik, Şevket Kotan, Beyan Y.

9- Hz. İsmail'in ikinci hanımı, bazı rivayetlerde, Hz. İbrahim'e: "Buyurun, binekten inin, yemek yiyin, su için" diye teklifte bulunur. Hz. İbrahim: "İnmeye gücüm yetmez" deyince, kadın: "Evet sizi saçı başı dağınık görüyorum. Dilerseniz başınızı yıkayıp yağlayayım!" der. Hz. İbrahim kabul eder: "Siz bilirsiniz" der. Kadın, Makam'ı getirir, -Makam, o zaman billur gibi beyazdır ve Hz. İsmail'in evinde bir kenara bırakılmıştır.- Hz. İbrahim bineğinin üzerinden inmeden sağ ayağını Makam'ın üzerine koyar ve başını kadına uzatır. Kadın başının sağ tarafını öncelikle yıkar, tamamlayınca sol ayağını koyması için Makam'ın yerini değiştirir. Hz. İbrahim sol tarafı da yıkanmak üzere başını uzatır.

Abdest ve namaz önceki ümmetlerde de mevcuttur (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/240-242).

?Bir kısım peygamberleri sana daha önce anlattık, bir kısmını ise sana anlatmadık? (4/Nisa, 164)

Bazı rivayetlerde işçiye on bin dirhemlik para ödediği, yani verdiği deve, koyun, sığır vesairelerin bu değere ulaştığı belirtilmiştir. Hadisin muhtelif vecihleri gözönüne alınınca, mezkur zatın, işçisinin parasını önce ziraatle, sonra hayvancılık vs. ile nemalandırdığı anlatılmaktadır: Ekmiş, satmış satınalmış, doğurtmuş vs. Yani ticaret ve istihsal çeşitlerinden pek çoğuna başvurmuştur.

İbn u't-Tin'e: "Hadiste, Hz. İbrahim'in Mekke'ye arada gelmiş olabileceğinin nefyedilmediği, dolayısıyle, gelmiş olabileceğinin zımnen mevcudiyeti" belirtilerek cevap verilmiştir. İbn Hacer, bir başka rivayette, Hz. İbrahim'in zaman zaman Mekke'ye geldiğinin tasrih edildiğini göstererek, tenkidi te'yid eder: "Hz. İbrahim, hanımı Hacer'i her ay, Burak üzerinde ziyaret ederdi. Bu maksatla öğleden evvel Mekke'ye gelir döner ve Şam'daki evinde kaylulesini yapardı." İbn Hacer, Hz. İbrahim'in Burak üzerinde gelip Hz. Hacer ve Hz. İsmail'i ziyaret ettiğini te'yid eden Hz. Ali ve başkalarından rivayetler kaydeder:

Ebu Hureyre anlatıyor: "Rasulullah Beni İsrail'den bin dinar borç para isteyen bir kimseden bahsetti. Beni İsrail'den borç talep ettiği kimse: "Bana şahidlerini getir, onların huzurunda vereyim, şahid olsunlar!" dedi. İsteyen ise: "Şahid olarak Allah yeter!" dedi. Öbürü: "Öyleyse buna kefil getir" dedi.

5. Mitoloji, Kur?an Kıssaları ve Tarihi Gerçeklik, Şehmus Demir, Beyan Y.

Kafir ve zalim toplumlar, inkar ve isyandan vazgeçip iman ederlerse Allah affeder, helak etmez (5/Maide, 65-66; 4/Nisa, 110; 16/Nahl, 119; 6/En?am, 43, 48; 27/Neml, 11, 46; 10/Yunus, 98; 37/Saffat, 148).

Bunlar, mahiyet itibarıyla kıssadan daha çok?meseller?i ilgilendirmekle beraber, teşbih ve kıyas yoluyla eğitici, öğretici, ibret ve öğüt verici birtakım hadiselerin tasvirlerinden ibaret olması yönüyle de temsili kıssalar şeklinde değerlendirilebilir.

Kur?an-ı Kerim?de Kıssa Kavramı

92. Her Nemrud'a Bir İbrahim, Zübeyir Yetik, Beyan Y. s. 80-100

Kıssa; Anlam ve Mahiyeti

"Oysa, daha önce bu hikayeleri hiç bilmiyordun, sen bunlardan habersizdin." Daha önce sen de bulunduğun toplumun okuma-yazma bilmeyen insanlarından biriydin. Tıpkı onlar gibi sen de, Kur'an'ın sözünü ettiği türden konularla ve de böylesine ayrıntılı kıssalarla hiç ilgilenmemiş biriydin (Fi Zılali?l Kur?an, 12/Yusuf suresi tefsiri, ayet 3).

h) Bin Dinar Borç Alanın Kıssası

17. Osmanlı HalkınınGeleneksel İslam Anlayışı ve Kaynakları, Hatice Kelpetin Arpaguş, Çamlıca Y.

C- Herhangi Bir Vakıanın Anlatılıp Bildirilmesi Anlamındaki Hubr, Haber ve Çoğulu Ahbar Kelimelerinin Kullanıldığı Ayet-i Kerimeler (Toplam 7 Yerde): 9/Tevbe, 94; 18/Kehf, 68, 91; 27/Neml, 7; 28/Kasas, 29; 47/Muhammed, 31; 99/Zelzele, 4. (Haber Kelimesinin Fail İsmi Olan ve Bütün İşlerin İçyüzünü Bilen, Her Şeyden Haberdar Olan Manasındaki Allah?ın İsimlerinden Olan Habir Kelimesi ise Toplam 45 Yerde Kullanılır.)

Nuh kıssasının inişi, müşriklerin baskı ve eziyetlerinden yılan Mekkeli müslümanlara Nuh?u örnek alarak tebliğde gevşememelerini, sebat etmelerini öğütlemiş oluyordu. Tabii ki daha sonra kıyamete kadar Kur?an?a muhatap tüm insanlara da bir ibret ve öğüt olacaktı.

123. Peygamberler Aydınların Önderleri, Abdulkerim Suruş, Kıyam Y.

163. Kıssa ve Hukuk, Mehmet Nuri Güler, Kur?an Sempozyumu IV, Fecr Y., s. 113-144

Deniz ticareti ve gemiye binmek caizdir.

Tefsirlerden İktibaslar

96. Firavun, Haman ve Karun Karşısında Hz. Musa, Ali Sayı, İz Y.

Yüce hakikatler, anlaşılması zor ve gamız meseleler, kıssalar yoluyla müşahhas, herkesin ve hatta en avamdan bir kimsenin bile anlayabileceği bir hale getirilmekte, adeta sahneye konmaktadır. Bu tarza, taşıdığı ta'limi değer sebebiyle eskiden beri bütün dini kitaplarda yer verilmiştir. Şu halde kıssaya genişçe yer verme hadisesi sadece İslam'a has bir metod değildir. İncil ve Tevrat gibi diğer mukaddes kitaplarda da kıssalar mevcuttur. Telkin ve öğretimde kıssa anlatımının ehemmiyetini idrak eden laik çevreler de günümüzde kıssa edebiyatına çocuk-büyük her çeşit insan seviyesinde yer vermektedir. Roman bile bir kıssalar dizisinden meydana gelen bir büyük kıssa olarak tarif edilebilir.

"Benim yaşlı, ihtiyar iki ebeveynim vardı. Ben onları çok kollar, akşam olunca onlardan önce ne ailemden ne de hayvanlarımdan hiçbirine yedirip içirmezdim. Bir gün ağaç arama işi beni uzaklara attı. Eve döndüğümde ikisi de uyumuştu. Onlar için sütlerini sağdım. Hala uyumakta idiler. Onlardan önce aileme ve hayvanlarıma yiyecek vermeyi uygun bulmadım, onları uyandırmaya da kıyamadım. Geciktiğim için çocuklar ayaklarımın arasında kıvranıyorlardı. Ben ise süt kapları elimde, onların uyanmalarını bekliyordum. Derken şafak söktü:

6. Kafirleri küfürlerini sürdürmekten sakındırmak. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Acaba onlar yeryüzünde gezip kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğuna bakmadılar mı? Allah onları toptan helak etmiştir. Kafirlere de onların benzerleri vardır." (47/Muhammed, 10)

Nice Kavim Kendi Zulümleriyle Helak Olmuştur: Zulüm ve zalim konusundaki sünnetullahın biri de toplumların kendi zulümleriyle helak olmalarıdır. Bu kanunun izahı kabilinden Kur'an'da pek çok ayet bulunmaktadır: "Böylece zulmeden toplumun kökü kesildi." (6/En'am, 45) "Zalimlerden başkası mı helak olur!" (6/En'am, 47) "... Zulmettiklerinden dolayı nice toplumları helak ettik, iman edecek değillerdi. İşte Biz suçlu kavimleri böyle cezalandırırız." (10/Yunus, 14) " zalim olan nice beldeyi kırıp geçirdik; arkasından da başka nice topluluklar vücuda getirdik." 21/Enbiya, 11)

Dini mesajın, ahlaki ideallerin halka intikalinde kıssanın mühim ve müessir bir vasıta olduğunu görüyoruz. Bu sebeple bütün İlahi kitapların ve peygamberlerin kıssalara yer verdiğini, dolayısiyle günümüz şartlarında, dini öğretim ve ahlaki terbiyede bu tekniğin yeterince kullanılması, işlenmesi geliştirilmesi gereğine dikkat çekiyoruz (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/217-218).

Yukarıda bazı ayrıntılı örnekleri görülen Kur?an kıssaları, özetle üç kısma ayrılır:

K I S S A

Bütün bu vakalar, halkın din konusundaki büyük cehaleti yüzünden, gerçek İslam alimlerini sahtesinden ayıramadıklarını, kim daha fazla bağırıp eğlendirici hikayeler anlatırsa ona daha çok itibar ettiklerini göstermektedir. Bunun yanında, İslam alimlerinin gerek doğrudan doğruya hadis uyduran kimselerle, gerek imal edilen bu sözlerin piyasaya arzında büyük gayretler sarfeden kıssacılarla pek çetin mücadele yaptıkları da anlaşılmaktadır. (6)

Biri, Firavun'un kızına berberlik yapan kadının oğludur. Firavun ateşe atacağı zaman bebek: "Anneciğim sabret, biz hak yoldayız" demiştir.

· Hadis-i Şeriflerde Kıssa Kavramı

Açıklama: Hadiste geçen fetretten murad, Allah tarafından bir peygamberin gönderilmediği müddettir. Selman'ın verdiği bu rakam hususunda bazı ihtilaflar var: Katade'ye göre bu müddet 560 senedir. Kelbi'den, 540 olduğu rivayet edilmiştir. 400 sene diyen de olmuştur (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/259).

10- Bazı rivayetlerde, Hz. İbrahim'le Hz. İsmail'in Kabe'yi inşa etmek üzere biraraya geldikleri zaman babanın yüz, oğulun otuz yaşında oldukları zikredilmiştir.

3- Konuşma yaşından önce konuşan çocukların sayısı rivayetlerde yediye çıkmaktadır. İbn Hacer, kaynaklarını da vererek diğerlerini de tanıtır.

e- Mü?min toplumlar, öncekilerin başına gelenlerle deneneceklerdir.

"Tübba' mel'un mudur bilemiyorum. Keza Üzeyr, peygamber midir onu da bilemiyorum." (Ebu Davud, Sünnet 14, hadis no: 4674; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/259)

d- Mü?minler, kafir toplumlar helak edilirken kurtarılırlar.

4- Hadis, sıkıntılı ve belalı anlarda salih amelleri zikrederek Allah'a iltica ve duanın müstehab olduğunu ifade eder. Bazı fakihler, yağmur namazında da aynı tarzda dua etmenin müstehab olduğuna hükmetmiştir.

13. Türkiye?de Vaizlik , Mehmet Faruk Bayraktar, İFAV Y., s. 27-35

44. Günümüz Tefsir Problemleri, M. Said Şimşek, Kitap Dünyası Y., s. 367-373

61. İlahi Kanunların Hikmetleri , Abdülkerim Zeydan, çev. Nizameddin Saltan, İhtar Y.

Hadiste anne ve baba hukukunun büyüklüğü, çocuk mazur bile olsa anne ve babanın çocuğa yapacağı bedduanın makbul olacağı ders verilmektedir.

5) O sıralarda Mekke'de Amalika kavmi vardı. Bunlar Bekr İbn Muaviye kabilesine konakladılar. -Muaviye İbn Bekr İbn i Şübeym kabilesi de denmiştir.-

Hz. Peygamber?in naklettiği kıssaların en belirgin özelliklerinden birisi eğitici olmasıdır. Zira, Allah Rasulü?nün ilk dönem İslam toplumunun oluşmasında, itikadi, ameli ve ahlaki hakikatlerin iman edenlerin gönüllerinde ve zihinlerinde yerleşmesinde, kötü duygu ve düşüncelerin sökülüp atılmasında kıssa ile eğitime büyük önem verdiği ve bu hususta başta öğretim olmak üzere teşvik ve sakındırma , öğüt ve tevbe gibi eğitim metotlarına sıkça başvurduğu dikkat çekmektedir. Kur?an ve Sünnet?in genel eğitim öğretim ve davet metotları arasında önemli bir yeri olan güzel öğüt ve kıssa ile terbiyenin insan fıtratı ve eğitim açısından büyük önemi olduğunu belirtelim.

Rasulullah bu kıssayı, mefhumu ile amel etmek için anlatmıştır. Aksi halde anlatmasında bir mana kalmazdı (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/258).

Allah'a karşı sıdk içinde olana fitne zarar vermez.

Hz. İbrahim, ona dönüp bakmadı bile. Anne, tekrar seslendi. "Böyle yapmanı sana Allah mı emretti?" dedi. Hz. İbrahim bunun üzerine "Evet!" buyurdu.

97. Kur?an Sosyolojisi, Lütfullah Cebeci, İslami Araştırmalar, s. 3, Ocak 1987

2- Hadisten Çıkarılan Bazı Faydalar:

d- Allah müstaz?aflardan ve muttakilerden yanadır: ?Biz istiyorduk ki; orada müstaz?aflara lütufta bulunalım; onları imamlar/önderler yapalım ve onları yeryüzünde varisler kılalım.? (28/Kasas, 5); ?Zalimleri mutlaka helak edeceğiz. Onları yok ettikten sonra yerlerine sizleri yerleştireceğiz. Bu da Allah?a karşı sorumluluk bilinci taşıyanlar ve azap vaadimden korkanlar içindir.? (14/İbrahim, 13)

108. Peygamberler Tarihi, Mustafa Necati Bursalı, Ölçü Y.

28. Kur?an ve Hayat, Celaleddin Vatandaş, Pınar Y., s. 207-217

Hz. Süheyb anlatıyor: "Rasulullah buyurdular ki: "Sizden öncekiler arasında bir kral vardı. Onun bir de sihirbazı vardı. Sihirbaz yaşlanınca krala: "Ben artık yaşlandım. Bana bir oğlan çocuğu gönder ve sihir yapmayı öğreteyim!" dedi. Kral da öğretmesi için ona bir oğlan gönderdi. Oğlanın geçtiği yolda bir Rahip yaşıyordu. Rahibe uğrayıp onu dinledi, konuşması hoşuna gitti. Artık sihirbaza gittikçe, Rahibe uğruyor, yanında oturup onu dinliyordu.

Kur'an kıssaları; peygamber kıssaları ve geçmişlerin haberleri diye iki kısımdan meydana gelir.

1950?lerde Mısır?lı araştırmacı Muhammed Ahmed Halefullah, hazırladığı?el-Fennu?l-Kasas fi?l-Kur?an? isimli doktora tezinde bu görüşü ileri sürdü. O dönemde tezin lehinde ve aleyhinde çok şey yazıldı. Hatta bu tezi nedeniyle müellif üniversite hocalığından uzaklaştırıldı. Ancak onu takiben birçok modernist, bu görüşün savunucusu oldu.

Geçmişlerin Haberleri: Kur'an'da 'geçmişlerin haberleri' (20/Taha, 99) ifadesiyle; Zülkarneyn, Ashabu'l-Kehf, Ashabü'l-Uhdud, Ashabü'l-Fil, Ashabu'r-Ress, Ashabü'l-Eyke, Ad, Semud, Lut, Nuh kavimleri kastedilir. Ayrıca İsra, Hicret, Bedr, Uhud, Benu Nadir, Ahzab, Mekke Fethi, Huneyn Gazvesi, İfk Hadisesi, münafıklara ait kıssalar yer almaktadır.

87. İbn Haldun?a Göre İnsan-Toplum-İktisat, İbrahim Erol Kozak, Pınar Y.

"En ziyade istediğin şey nedir?" dedi. Adam: "Güzel bir saç ve halkı ikrah ettiren şu halin benden gitmesi" dedi. Melek, keli elleriyle meshetti, adamın keli gitti. Kendisine güzel bir saç verildi. Melek tekrar: "En çok hangi malı seversin?" diye sordu. Adam: "Sığırı!" dedi. Hemen kendisine hamile bir inek verildi. Melek: "Allah bu sığırı sana mübarek kılsın!" diye dua etti ve amanın yanına gitti.

7- Rivayette Hz. İsmail'in rızkını kazanmak üzere evden çıktığ belirtmektedir. Başka rivayetler onun sürü otlattığını, bu esnada avcılık yaptığını ifade eder.

Bu hadislerde kınanıp olumsuz şekilde bahsedilen kıssa konusunda ileriki sayfalarda Kıssacılık ve Kıssacılar başlığı altında bilgi verilecektir.

O bu halde iken, insanlara engel olan büyük bir canavara rastladı. : "Bugün bileceğim; sihirbaz mı efdal, Rahip mi efdal!" diye mırıldandı. Bir taş aldı ve: "Allahım! Eğer Rahibin işi, sana sihirbazın işinden daha sevimli ise, şu hayvanı öldür ve insanlar geçsinler!" deyip, taşı fırlattı ve hayvanı öldürdü. İnsanlar yollarına devam ettiler. Delikanlı Rahibe gelip durumu anlattı. Rahib ona: "Evet! Bugün sen benden efdalsin ! Görüyorum ki, yüce bir mertebedesin. Sen imtihan geçireceksin. İmtihana maruz kalınca sakın benden haber verme!" dedi. Oğlan anadan doğma körleri ve alaca hastalığına yakalananları tedavi eder, insanları başkaca hastalıklardan da kurtarırdı.

2- Buhari'de kıssalar toptan da, ayrı ayrı da anlatılmıştır.

Bir Devlet, Küfür İle Ayakta Durabilir Ama Zulümle Duramaz: "Halkı salih ve muslih olduğu halde Rabbin bir haksızlık ile memleketleri helak etmez." (11/Hud, 117) Bir devleti, yalnız küfrü sebebiyle helak etmesi, Allah'ın sünnetinden değildir. Fakat devlet, küfrüne zulüm eklerse durum farklı olur.

"İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir" (12/Yusuf, 102

Ebu Vail, Rebia kabilesinden el-Haris İbn Yezid el-Bekri adında bir adamdan naklen anlatıyor:

Ne aklına gelmişti, ne hayaline, ne işitmiştin ne de düşünmüştün, tamamen habersizdin. Bu ne başka bir kaynaktan alıntı olan bir nakil, ne de senin tarafından tasavvur ve tasvir olunmuş hayali bir romandır. Senin hiç haberin yokken birden bire gaybdan vahiy yolu ile gelmiş olan gayb haberlerinden bir haberdir. Böylesine güzel bir anlatım, böylesine bir vahy-i metluv, böyle yüce bir gayb haberi hiç şüphe yok ki, ancak bir Allah vergisi olabilir.

II. Mü?min Toplumlarla İlgili Sünnetullah Özellikleri

c- O Gün Yer, Haberlerini Söyler: 99/4-5

a- Allah, kafirlere karşı mü?minlerin yardımcıdır (48/Fetih, 22-23)

A?raf suresinin devam eden ayetleri sırasıyla Ad kavminin, Semud kavminin, Lut kavminin ve Medyen kavminin helaklerini peşi peşine anlatmaktadır (bkz. 7/A?raf, 65-93). Sonra şu prensip açıklanmaktadır:

l- Ataları körü körüne taklit etmek, toplumları felakete götürür.

j- Kafir toplumlar inkardan vazgeçip inanırlarsa Allah affeder.

Seyyid Kutub diyor ki: Surenin konusu bir kıssa olduğu içindir ki, burada anlatılan kıssaların da bu kitabın materyallerinden birini oluşturduğu özellikle belirtiliyor: "Biz bu Kur'an'ı vahyetmekle, sana kıssaların, eski milletler ile ilgili hikayelerin en güzelini anlatıyoruz." Sana Kur'an'ı vahyederek, tüm bu kıssaları, en güzel kıssaları anlatıyoruz ki, bunlar vahyin bir parçası konumundadır.

Sonra oradan ayrılıp, kendini memleketine götürecek bir gemi aramaya başladı. Borç veren kimse de, parasını getirecek gemiyi beklemeye başladı. Gemi yoktu ama, içinde parası bulunan odun parçasını buldu. Onu ailesine odun yapmak üzere aldı. parçalayınca parayı ve mektubu buldu. Bir müddet sonra borç alan kimse geldi. Bin dinarla adama uğradı ve: "Malını getirmek için aralıksız gemi aradım. Ancak beni getirenden daha önce gelen bir gemi bulamadım" dedi. Alacaklı: "Sen bana bir şeyler göndermiş miydin?" diye sordu. Öbürü: "Ben sana, daha önce bir gemi bulamadığımı söyledim" dedi. Alacaklı: "Allah Teala, senin odun parçası içerisinde gönderdiğin parayı sana bedel ödedi. Bin dinarına kavuşmuş olarak dön" dedi." (Buhari, Kefalet 1, ; Büyu? 10 , İsti'zan 25 ; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/257-258)

Ayette "zulmedenlere" denilip de "zalimlere" denilmemesinin inceliğini de düşünmek gerekir. (Tefsir-i Zemahşeri, 2/433)

155. Kur?an?da Kıssa Kavramı Üzerine, Ali Sayı, DEÜİFD, sayı 9, İzmir, 1995, s. 145-196

Güzellik ise çok yaygın bir şey olmadığından gerçekten de kıssa denilebilecek hikayeler çok nadir olur. Kıssaların gerçeği de, hayalisi de vardır. Şüphe yok ki, en güzel kıssalar, hakiki olanlardır: Yani, gerçek bir olayın, kalıcı güzelliğe delalet eden bedi'i nüktelerle tasviri ve belagatlı bir şekilde anlatılmış olanlar arasındadır. Zira hakiki güzellik, daima hayallerin ötesindedir. Ve ideal güzellik, ancak gerçek güzelliğe bir sembol, bir misal olması bakımından önem taşır.

19. Tahziru?l-Havas min Ekazibi?l-Kussas, Celalüddin es-Suyuti, Tahkik: Muhammed Lütfi es-Sabbağ, Beyrut, 1983

Beni İsrail'de ve başkalarında cereyan eden vak'aları ibret ve amel için anlatmanın cevazı vardır.

6- Hadiste, Hz. İbrahim'in, Mekke'ye, Hz. Hacer'in ölümünden ve Hz. İsmail'in evlenmesinden sonra "bıraktıklarını aramak üzere" uğradığı ifade edilmektedir. Bu ifadeden çıkan neticelerden biri, Hz. İbrahim'in kurban edilmek üzere İsmail'i değil İshak'ı yere yatırdığı, bir başka ifade ile, semadan inen koçla kurban edilmekten kurtarılan kimsenin İsmail değil, İshak olduğudur. İbn u't-Tin der ki: "Bu hadiste Hz. İbrahim, İsmail'i süt emerken bırakmakta ve evlendiği zaman yanına gelmektedir. Hz. İbrahim onu boğazlamakla emredilseydi, süt devresi ile evlenmesi arasında Mekke'ye uğradığı, hadiste zikredilirdi." Esasen boğazlanmak istenenin Hz. İshak soyundan olduklarını söylerler ve semavi koçla kurban edilmekten kurtulmuş olan birinin neslinden olmakla ayrıca tefahur ederler, şeref payı çıkarırlar.

Helak ve toplumsal çöküşlerin itikadi sebeplerini şirk, küfür, irtidat, nifak, tekzib, fısk, istikbar, istihza, geleneğe körü körüne bağlılık yani atacılık olarak sınıflandırmak mümkündür.

?Bunda Musa?nın duası vardır; bunu her kim okursa veya yanında taşırsa, üzerinden farz namazlar sakıt olur!? diye bağırmaktaydı. Ne tuhaftır ki, onun bu payansız cüreti üzerine bir an bile tefekkür etmeyen ve mahşeri andıran kalabalıklarıyla sadece?sarık, fes, kavuk ve başörtülerinin görünebildiği? bu topluluk, ellerinde hazırladıkları paralarla, kendilerini namaz külfetinden kurtaracak olan bu sihirli duayı bir an önce alabilmeyi düşünüyordu (bk. Kasımi, Kavaidu?t-Tahdis, s. 135-136).

54. Kur?an?da Sünnetullah ve Helak Edilen Kavimler, Nuri Tok, Etüt Y.

IV. Bazı Toplumsal Sünnetullah İlkeleri

b. Lüks, israf, fısk ve bozgunculuk içinde olma: ?Biz bir ülkeyi yok etmek istediğimiz zaman, oranın bolluktan şımaranlarına emrederiz. Orada bozgunculuk yaparlar.? (17/İsra, 16)

Hz. Peygamber?in kıssa söyleyip söylemediği Enes bin Malik?e sorulmuş, o da?Hz. Peygamber kıssa anlatmazdı? diye cevap vermiştir (Süyuti, Tahziru?l-Havas, vr. 22a).

5. Mü'minleri iman üzere sebat etmeleri ve imanlarını arttırmaları için teşvik etmek. Çünkü mü'minler kendilerinden önce yaşayan mü'minlerin kurtulduklarını ve cihad ile emrolunanların İlahi yardıma mazhar olarak zafere eriştiklerini bu kıssalarla öğrenmiş bulunuyorlardı. Allah Teala şöyle buyurmaktadır: "Biz de duasını kabul edip, kendisini gamdan kurtarmıştık. Biz mü'minleri işte böyle kurtarırız." (21/Enbiya, 88) "Andolsun ki Biz senden önce kavimlerine rasuller gönderdik, onlar da kavimlerine açık açık delillerle geldiler. Biz günahkarlardan intikam aldık. Mü'minlere yardım etmek ise zaten üzerimize bir haktır." (30/Rum, 47)

Şaşkınlıkları geçtikten sonra, Yahya bin Main dinleyicilerin verdiği bahşişleri toplamakta olan kıssacıyı yanlarına çağırır. Yeni bir dünyalık ümidiyle onların yanına gelen sözde vaize Yahya bin Main, ?Bunu sana kim rivayet etti? diye sorar. O da Ahmed bin Hanbel ve Yahya bin Main rivayet etti? der. Yahya sözüne devamla, ?Yahya bin Main benim, Ahmed bin Hanbel de bu yanımdaki kişidir; şayet mutlaka yalan söylemen icap ediyorsa, buna bizim adımızı karıştırma? diye azarlayınca, kıssacı şu cevabı verir: ?Çoktan beri Yahya bin Main?in ahmağın biri olduğunu işitirdim. Bunun doğru olduğunu şimdi anladım. Yahu dünyada sizden başka Yahya bin Main ve Ahmed bin Hanbel yok mu? Ben adları Ahmed bin Hanbel ve Yahya bin Main olan on yedi kişiden hadis yazmışımdır!? Ahmed bin Hanbel koluyla yüzünü kapayarak, ?bırak şunu gitsin!? demiş, kıssacı da onlarla alay eder bir tavırla oradan uzaklaşmıştır (İbnü?l-Cevzi, K. Mevzuat, 5a-b; Zehebi, Mizan I/47; İbn Arak, tenzihu?ş-Şeria, I/14).

81. Kur?an ve Arkeoloji, Bahattin Dartma, Pınar Y.

Bir başka rivayette, "İnşaat Rükn'ün bulunduğu yere ulaşınca, o gün Rüknü koyar, Makam'ı alıp Beyt'e yapışık şekilde yerleştirir" denmiştir.

50. Kur?an?da Sünnetullah ve Helak Edilen Kavimler, Nuri Tok, Etüt Y.

2- Hikayede, İslam'ın ahlak-ı hasenesinden üç ahlakın Allah indinde makbuliyeti ifade edilmektedir.

128. İslami Kaynaklara Göre Peygamberler, Abdullah Aydemir, T. D. V. Y. s. 47-55

146. Tebliğ Sürecinde Kur?an Kıssaları, Cengiz Duman, Haksöz sayı, 30, Eylül 93

"Ey Allahım! Bunu senin rızan için yaptığımı biliyorsan, bizim yolumuzu kapayan şu taştan bizi kurtar!" Taş bir miktar açıldı. Ama çıkacakları kadar değildi.

: Bir zamanlar bir çocuk annesini emiyordu. Oradan şahlanmış bir at üzerinde kılık kıyafeti güzel bir adam geçti. Onu gören kadın: "Allah'ım şu oğlumu bunun gibi yap!" diye dua etti. Çocuk memeyi bırakarak adama doğru yönelip baktı ve: "Allahım beni bunun gibi yapma!" diye dua etti. Sonra tekrar memesine dönüp emmeye başladı. (Ebu Hureyre der ki: "Ben Rasulullah 'ı, şehadet parmağını ağzına koyup emmeye başlayarak, çocuğun emişini taklid ederken görür gibiyim.")

12- Geçmiş milletlerde cereyan eden hadiseler, dinleyenlerin ibret almaları için anlatılabilir (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/245-247).

Mesela kıssacıların pek mübalağalı uydurmalarından biri olan Hz. Adem hakkındaki şu masal ne kadar gülünçtür: ?Onun başı buluta değiyordu. Bu sürtünme sebebiyle saçları dökülmüştü. Hz. Adem, yeryüzüne indiği zaman, cennetten uzaklaştırılmasına o kadar ağladı ki, gözyaşları denize ulaştı ve bu gözyaşlarında gemiler yüzdü? (bk. İbn Kuteybe, Te?vilu Muhtelifi?l-Hadis, s. 281).

Ebu Hureyre anlatıyor: "Rasulullah buyurdular ki:

· Kıssa; Anlam ve Mahiyeti

Siyasi sebepleri ise; zulüm, kötülüğü yaygınlaştırma ve fesat, yönetici seçkinlere mutlak itaat olarak özetleyebiliriz.

"Bunu çok iyi bilen kimseye düştünüz. Ad kıtlığa uğrayınca Kayl'ı kendileri için su aramaya gönderdi. Kayl da, Bekr İbn Muaviye'ye uğradı. O, buna şarap içirdi ve Mekke'de o sıralarda seslerinin ve tegannisinin güzelliğiyle meşhur Cerade isminde iki cariye de şarkılar söyledi. , Mühre dağına müteveccihen oradan ayrıldı.

68. Sosyal Meselelerimiz ve Sosyal Değişme, Mustafa Erkal, Mayaş Y.

b) Ashabu?l-Uhdud Kıssası

" hakları var!" dedi ve yardım talebini reddetti. Melek de: "Sanki seni tanıyor gibiyim! Sen alatenli, herkesin ikrah ettiği, fakir birisi değil miydin? Allah sana verdi" dedi. Ama adam: " Ben bu malı büyüklerimden tevarüs ettim!" diyerek onu tersledi. Melek de: "Eğer yalancı isen Allah seni eski haline çevirsin!" dedi ve onu bırakarak kel'in yanına geldi. Buna da onun eski halinde kel birisi olarak göründü. Ona da öbürüne söylediklerini söyleyerek yardım talep etti. Bu da önceki gibi talebi reddetti. Melek buna da:"Eğer yalancıysan Allah seni eski haline çevirsin!" deyip, amaya uğradı.

Konuyla İlgili Geniş Bilgi Alınabilecek Kaynaklar

Kıssa da esasen izi sürülmeye değer hal ve durum manasınadır. İşte bundan dolayı şehnameler gibi kaleme alınan, dillerde dolaşan destan ve hikayelere de kıssa adı verilir ki, buna farsçada destan veya efsane denilir. Ancak bizim dilimizde destan deyimi şöhreti yaygın olmak bakımından, efsane deyimi de inanılmayacak gibi acaipliği bakımından, kıssa da ibretli özelliği bakımından kullanılır. Demek ki, bir haber veya hikayenin kıssa adını alabilmesi izlenmeye değer ve yazılmaya değer bir özelliği taşımasına bağlıdır. Bunun içindir ki, edebiyatta kıssanın özel bir yeri ve önemi vardır. Bir hikayenin dillerde dolaşacak bir destan veya efsane halini alması, kalıcı bir güzelliği ifade eden bir olağanüstülükle ilgilidir.

Müslüman ve müşrikler arasındaki mücadele uzadıkça müşrikler müslümanları yoğun bir işkence ve baskı altına alırlar. İman edenler, bunalmaya, endişeye düşmeye başlamışlardır. Bu çaresizlik ve ıstırap içerisinde Allah?tan yardım dilemektedirler. Bu esnada Allah Nuh?un kıssasını vahyeder. Bu kıssa nazil olunca Müslümanların tavrı ne olmuştur? Nuh?un gemisinin ebatlarıyla mı uğraşmışlardır? Gemiye bindirilen hayvanların hangileri olduğu üzerinde mi kafa yormuşlardır? Yoksa Tufan?ın tüm dünyayı mı, yoksa Nuh?un yaşadığı kavmi mi kapladığını bulmaya çalışmışlardır? Allah Nuh kıssasını bu düşüncelerin cevabı için mi indirmiştir?

95. Kur'an'da Firavun, Mevdudi, Çizgi Y.

5- Hadisten Elde Edilen Bazı Faydalar:

İbn Hacer, Hz. İsmail?in hadiste zikri geçen iki hanımının isimleri üzerinde durur. Rivayetlerde farklı isimleri gelmiştir. Mesela ikinci hanımı hakkında sekiz ayrı rivayet, kadının hakkında da dört ayrı kavi ve isim bulunduğunu belirtir.

(12/Yusuf, 3). Çünkü Kur?an kıssaları belağatta mükemmellik ve anlamda üstünlük derecelerinin en yücesini kapsamaktadır.

b- Başlarına Gelen Bela ve Musibetlerden Ders Almama: Allah Firavun?un kavmine, doğru yola gelmeleri için çeşitli belalar veriyor. Onları ürün kıtlığına uğratıyor, tufan, çekirge, kurbağa, kan gibi belalarla karşı karşıya getiriyor, fakat onlar hiç ibret ve ders alma yoluna gitmiyorlar. Başlarına gelen felaketi Hz. Musa ve kavminin uğursuzluğuna yoruyorlar. Bu beladan kurtulunca da, bunu kendi iyiliklerine ve haklılıklarına delil görüyorlar. Zaman zaman Hz. Musa?ya gelip Allah?ın kendilerine musallat ettiği belaları kaldırması için dua etmesini istiyorlar. Musa da dua edip Firavun ve taraftarları bu beladan kurtulunca da, yine eski saygısızlıklarına ve zulümlerine devam ediyorlar (bkz. 7/A?raf, 130-136).

Ayrıca nebevi kıssalar vasıtasıyla insanların; Allah?ın hududuna riayet etmeye (Buhari, Şirket 6, Şehadet 30; Tirmizi, Fiten 12), salih amellere (Buhari, Hars 13, Enbiya 53; Ahmed bin Hanbel, II/116, IV/274), güvenilir olmaya (Buhari, Enbiya 54), şüpheli şeylerden sakınmaya (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Akdıye 21; İbn Mace, Lukata 4; Ahmed bin Hanbel, II/326), Allah?tan korkmaya (Buhari, Enbiya 54; Müslim, Tevbe 28; ibn Mace, Zühd 30), O?nun verdiği nimetlere şükretmeye (Buhari, Enbiya 51; Müsilm, Zühd 10), sadece O?na tevekkül etmeye (Buhari, Kefale 1; Müslim, Eyman 22, 25; Ahmed bin Hanbel, II/348) ve Allah için sevmeye (Müslim, Birr 38; Ahmed bin Hanbel, II/462), gerekirse O?nun yolunda nefsini feda etmeye (Müslim, Zühd 73; Ahmed bin Hanbel, VI/17, 18) çağrıldığı dikkat çekmektedir.

Peygamber kıssaları dışında Rasul-i Ekrem tarafından anlatılan çeşitli konularda ve farklı uzunluklarda pek çok tarihi kıssa hadis kaynaklarında yer almaktadır. Asıl hedef sözkonusu hadisleri tek tek ele alıp değişik açılardan değerlendirmek olmadığından, burada bazılarına işaret etmekle yetinilecektir.

?Andolsun onların kıssalarında akıl sahipleri için pek çok ibretler vardır. uydurulacak bir söz değildir. Ancak kendinden öncekilerin tasdiki, her şeyin açıklanması, iman eden bir toplum için bir rahmet ve hidayettir.? (12/Yusuf, 111)

Oğlu şu cevabı verdi: "Güzel kıyafetli bir adam geçti. Sen: "Allahım, oğlumu bunun gibi yap!" dedin, ben ise: "Allahım beni bunun gibi yapma!" dedim. Yanınızdan bu cariyeyi geçirdiler. Onu hem dövüp hem de: "Zina ettin, hırsızlık ettin!" diyorlardı. Sen: "Allahım, oğlumu bunun gibi yapma! "dedin. Ben ise: "Allahım, beni bunun gibi yap!" dedim. : O atlı adam cebbar zalimin biriydi. Ben de: "Allahım beni böyle yapma!" dedim. "Zina ettin, hırsızlık yaptın!" dedikleri şu zavallı cariye ise ne zina yapmıştı, ne de çalmıştı! Ben de "Alahım beni bunun gibi yap!" dedim." (Buhari, Enbiya 50, Amel fi's-Salat 7; Müslim, Birr 7, 8, hadis no: 2550). (Metin Müslim'den alınmalıdır; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/238-240)

İbn Abbas der ki: "Bu iki şey Mekke'den başka hiçbir yerde Mekke'deki kadar sıhhate uygun düşmez . Bu, Hz. İbrahim'in duasının bir bereketi ve neticesidir.

İslam?sız insanın yaptığı her şey nefsine, icraatı da diğer insanlara ve topluma zulümdür. Egemen durumda ve hüküm mevkiinde ise, kafir ve müşrik insanın varlığı bile zulümdür. Çünkü bu insan, kendine yazık ederek kendini bozmakta, toplumu bozmakta ve dünyayı fesada vermektedir.

78. İnsan ve Tarih, M. H. Beheşti, C. Bahonar, terc. Ahmet Erdinç, Bir Y.

142. Hz. Yusuf Medresesi, Harun Yahya, Vural Y.

i. Ekonomik dengesizlik, vurgun ve soygunlar (11/Hud, 84-86).

1) Adem ile melekler ve İblis, Adem ile Havva, Adem ve iki oğlu hadisesi,

A- Kıssa Kelimesinin Çoğulu Kasas ve Türevlerinin Geçtiği Ayet-i Kerimeler (Toplam 26 Yerde)

83. İslam Sosyolojisi Bir Giriş Denemesi, Ba-Yunus, çev. Rıdvan Kaya, Bir Y.

91. Kur?an?da Edebi Tasvir, Seyyid Kutub, çev. Süleyman Ateş, Hilal Y.

63. Kitabu?l-Esnam, İbn Kelbi, Tevhid Y.

· Kur?an?da Kıssalar Yoluyla Verilen Mesaj

"Ey Allahım, ben işçiler çalıştırıyordum. Ücretlerini de derhal veriyordum. Ancak bir tanesi ücretini almadan gitti. Ben de onun parasını onun adına işletip kar ettirdim. Öyle ki çok malı oldu. Derken çıkageldi ve: "Ey Abdullah! Bana olan borcunu öde!" dedi. Ben de: "Bütün şu gördüğün sığır, davar, deve, köleler senindir. Git bunları al götür!" dedim. Adam: "Ey Abdullah, benimle alay etme!" dedi. Ben tekrar: "Ben kesinlikle seninle alay etmiyorum. Git hepsini al götür!" diye tekrar ettim. Adam hepsini aldı götürdü. "Ey Allahım, eğer bunu senin rızan için yaptıysam, bize şu halden kurtuluş nasip et!" dedi. Kaya açıldı, çıkıp yollarına devam ettiler." (Buhari, Enbiya 50, Büyu? 98, İcare 12, Hars 13, Edeb 5; Müslim, Zikr 100, hadis no: 2743; Ebu Davud, Büyu' 29, hadis no: 3387; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/244-245)

Şarlatan kıssacıların sahte tavırlarına aldanarak onları büyük alim diye kabul eden halk tabakası, İslam alimleri ile kıssacılar arasında cereyan eden çetin mücadelelerde -ne gariptir ki- kıssacıların taraflarını tutmuşlardır. Her devirde bunun birçok misalini görmek mümkündür. Bütün bu üzücü davranışlara rağmen İslam ulemasının kıssacılarla olan mücadelelerini gevşetmedikleri anlaşılmaktadır. Ne var ki, hikayecilerinin üzerine toz kondurmak istemeyen halkın tutumu, alimleri zaman zaman müşkül durumlarda bırakmıştır. Hatta Suyuti bile, kıssacıların aleyhinde konuşuyor diye avam tabakası tarafından ölümle tehdit edilmiştir.

Bazı rivayetlerde susayan çocuğun ayaklarını yere vurarak kıvrandığı, annenin Safa ile Merve arasında telaşla gidip geldiği, tepeye çıkışlarında dönüp çocuğa baktığı, bu sırada, çocuğun başına bir hadise gelip gelmediğinden endişe ettiği belirtilir.

72. Kur?an?da Tarih Kavramı, Mazharuddin Sıddiki, çev. Süleyman Kalkan, Pınar Y.

Keza suyun yerden çıkarılışı ile ilgili bazı farklılıklar da rivayetlerde görülür: Cebrail ayağını vurarak, parmağıyla yeri deşeleyerek vs. zemzem yerden fışkırmıştır:

Bir diğer kısım başlarından ibretli olaylar geçen fertler ve çeşitli gruplarla alakalıdır. Yüce Allah onların bu kıssalarını bize nakletmiştir. Meryem ve Lokman kıssaları ile duvarları çatıları üstüne yıkılmış bomboş bir kasaba yanından geçen kimsenin kıssası (bk. 2/Bakara, 259), Zükarneyn, Karun, Ashab-ı kehf, Ashab-ı fil, Ashab-ı uhdudd ve benzer kıssalar gibi.

16. Mevzu Hadisler, Abdulfettah Ebu Gudde, Terc. Enbiya Yıldırım, İnsan Y., s. 65-69

Diğer taraftan Hasan el-Basri, kıssacılığın bid?at olduğunu söylerken, İbn Sirin de bu bid?atı Haricilerin ihdas ettiğini ifade etmektedir. Ayrıca fitnenin zuhurundan sonra kıssacığılı Muaviye?nin ihdas ettiği de söylenmektedir.

4. Peygamber 'in, yalanlayıcıların kendisine yaptıklarına karşı teselli edilmesi. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Peygamberleri onlara apaçık delillerle , sahifelerle ve nur saçan kitaplarla gelmişti. Sonra kafir olanları yakaladım. Şimdi onlara azabım nasıldır!?" (35/Fatır, 25-26)

?İşte bu, memleketlerin haberlerindendir. Biz onu sana kıssa ediyoruz/anlatıyoruz. Onlardan ayakta kalan da vardır, biçilmiş ekin da vardır.? (11/Hud, 100)

Allah onu İbrahim için hazırladı ve yerini ona öğretti." Beyhaki'nin kaydettiği bir rivayette: "Allah Teala Cebrail'i Hz. Adem'e gönderdi ve Beyt'in inşa edilmesini emretti. Böylece onu Adem bina etti. Kendisine: "Sen insanların ilkisin, bu da insanlar için yapılan Beyt'in ilkidir" denilir. Bir başka rivayette: "Beyt'i ilk inşa eden Hz. Adem'dir" denmiştir. Ancak: "Ondan da önce meleklerin inşa ettiği de söylenmiştir. Vehb İbn Münebbih'ten gelen bir rivayette ise: "Beyt'i inşa eden Şis İbn Adem'dir" denmiştir.

Özel ve tüzel kişiliğin, bir kurumun veya yönetici bir grubun şahsi veya toplumsal muamelesinde adil olma niteliği kazanabilmesi için, her şeyden önce "müslüman" vasfına sahip olması şarttır. Çünkü İslam'sız bir statüye göre işleyen bir mekanizma ile adalet sağlanamaz ve dağıtılamaz. Nasıl bir hüküm verilirse verilsin, mutlak surette zulüm işlenmiş olur. "Allah'ın indirdikleriyle hükmetmeyenler, zalimlerin ta kendileridir." (5/Maide, 45)

Bir masum güzelliğin en mükemmel bir macerası olan ve ebedi güzelliğin gerçek yüzünü görmüş bir gözün, geçici güzelliğin cilvelerine nasıl bir küçümseme ile baktığını anlatan Yusuf Kıssası, gayb aleminden müteşabih bir sembol ile tecelliye başlayıp, git gide gelişerek mealini bulmuş bir hakikatin belağatli bir anlatımı ve aynı zamanda Muhammedi güzelliğin ezeli bir simgesi ve nişanıdır.

Terbiyecilerin, terbiye ettiklerine karşı rıfk ile muameleleri esastır: Annesi Cüreyc'e daha ağır bedduada bulunabilirdi: Ölmesi, fuhşa düşmesi gibi... Bunları talep etmiyor: "Fahişe yüzünü görmeden ölme!" şeklinde dileniyor.

Roman ve hikaye gibi bazı edebi türlerin gerçeklere dayanmıyor olsalar bile toplumu etkilediklerini gören ve Batılı müsteşriklerin saldırıları karşısında psikolojik yenilgiye uğramış bazı müslüman araştırmacılar, Kur?an kıssalarının gerçek olaylara dayanma mecburiyetlerinin bulunmadığını; kıssaların hikmetlerinin insanların ibret almaları olduğunu ve onlardan ibret alınması için de gerçek olmalarının gerekmediğini savundular.

Sonra, Hz. İbrahim Allah'ın dilediği bir müddet onlardan ayrı kaldı. Derken bir müddet sonra yanlarına geldi. Bu sırada Hz. İsmail zemzemin yanında Devha ağacının altında kendisine ok yapıyordu. Babasını görünce ayağa kalkıp karşılamaya koştu. Baba-oğul karşılaşınca yaptıklarını yaptılar . Sonra Hz. İbrahim: "Ey İsmail! Allah Teala bana ciddi bir iş emretti" dedi. İsmail de: "Rabbinin emrettiği şeyi yap!" dedi. Hz. İbrahim: "Bu işte sen yardım edecek misin?" diye sordu. O da: "Evet sana yardım edeceğim!" diye cevap verdi. Bunun üzerine Hz. İbrahim: "Allah Teala bana burada bir Beyt yapmamı emretti!" diyerek atrafına nazaran yüksekçe bir tepeyi gösterdi."

?Onların (Ashab-ı Kehfin başından geçenleri hak/gerçek olarak kıssa ediyoruz/anlatıyoruz? (18/Kehf, 13)

Medinelilerin kıssacısı olarak bilinen İbn Ebi?s-Saib?e halkı Kur?an-ı Kerim?den usandırmamak için yalnız cuma günleri ve mahdut sayıda kıssa anlatmasını tavsiye eden Hz. Aişe?nin endişesi meydandadır (Ahmed bin Hanbel, Müsned, VI/217).

Benden sonra birtakım emirler olacaktır. Kim onların yalanlarını tasdik eder ve yaptıkları zulümde kendilerine yardımcı olursa Benden değildir. Ben de onlardan değilim. O kimse Benim havzımın etrafına yaklaşamayacaktır. Kim onların yalanlarını tasdik etmez ve onlara zulümlerinde yardımcı olmazsa, o, Bendendir; Ben de onunla beraberim. Ve o kimse havzımın kenarında Bana ulaşacaktır." (Tirmizi; Nesai; Tac Tercümesi, c. 3, s. 106)

Kur'an'da geçen kıssalarda esas gaye; "tarihi bilgi vermek olmadığı için, yer ve zaman belirtilerek teferruata girilmez. Esas gaye: "çeşitli toplumların tarihlerindeki birtakım özellikleri belirtmek, diğer peygamberlerin hayatında, Hz. Muhammed'in hayatında karşılaştığı olaylara benzeyen hadiseleri açıklamak, hak ve hakikatin daima galebe çaldığını, daima üstün geldiğini göstermek; Peygamber?e ve mü'minlere teselli vermek, her peygamberin karşılaşmış olduğu muhalefetin eninde sonunda yıkıldığını ve eridiğini tarihi misallerle tesbit ederek mü'minlerin azmini kuvvetlendirmektir" (Mehmed Sofuoğlu, Tefsire Giriş, s. 97).

104. Peygamberler Aydınların Önderleri, Abdülkerim Süruş, Kıyam Y.

166. İlahi Mesajın Kadim Medeniyetlerdeki İzdüşümleri, Kur?an?ın Arkapanına Arkeolojik Bir Yaklaşım, Eyyüb Ay, İslami Araştırmalar Dergisi, 1996, IX/1-4, s. 184-196

Hz. İbrahim bundan sonra arkasını dönüp oradan uzaklaştı. İsmail'in annesi, İbrahim'in peşine düştü . "Ey İbrahim, bizi burada, hiçbir insanın hiçbir yoldaşın bulunmadığı bir yerde bırakıp nereye gidiyorsun?" diye seslendi. Bu sözünü birkaç kere tekrarladı.

a) Kur?an?da Kıssaları Anlatılan

6) Musa ?nın rasullüğünden önceki hayatı, risaleti, mucizeleri, Firavun?un inadı, İsrailoğullarının Mısır?dan çıkması, Bakara ve Hızır kıssası,

?Dilini burnunun ucuna dokundurabilen kimse, cehenneme girmeyeceğinden emin olabilir.? Kıssacının istemesi üzerine hazır olan bütün cemaat cennetlik olup olmadıklarını denemeye girişmişlerdir.

Kabe ile ilgili olarak bazı rivayetlerde şu ziyade gelmiştir: "Beyt, Tufan sırasında kaldırıldı. Peygamberler ona haccederlerdi. Fakat yerini bilmezlerdi.

Hz. Selman dedi ki: "Hz. İsa ile Hz. Muhammed aleyhimessalatu vesselam arasındaki fetret altı yüz senedir." (Buhari, Menakıbu'l-Ensar 53; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/259)

127. Ayetler Işığında Peygamberler Tarihi, Muhammed Ali Sabuni, Ahsen Y. s. 301-331

Bu kelime ve anlatım üslubu, Kur?an?da geçmiş eserleri, izleri açığa çıkarmak, bu suretle insanların unutmuş bulundukları veya gafil oldukları olaylar üzerine dikkatleri yoğunlaştırarak derinden derine tefekkür alanına çıkarma gayesine dikkat çekmek ister tarzda kullanılır. İşte bundan dolayı da Kur?an?kıssa? kelimesi yerine, ilk bakışta daha uygun gibi sanılan ?hikaye? kelimesini kullanmamıştır.

Derken Hz. İbrahim , İsmail'in evlenmesinden sonra oraya gelip, bıraktığı aradı. İsmail'i bulamadı. Hanımından İsmail'i sordu. Kadın: "Rızkımızı tedarik etmek üzere gitti" dedi. Hz. İbrahim, bu sefer geçimlerini, hallerini sordu. Kadın: "Halimiz fena, darlık ve sıkıntı içindeyiz!" diyerek şikayetvari konuştu. Hz. İbrahim:

18). Yine nebevi kıssalarda meleklerin varlığı (Müslim, İman 257, 259), peygamberlerin tevhid mücadelesi, Rasulullah?ın peygamberler zincirinin son halkası olduğu (Buhari, İcare 8, 11; Tirmizi, Menakıb 1) gibi diğer inanç esaslarının da konu edildiği dikkat çekmektedir.

Kur?an-ı Kerim, toplumların yıkılış biçimlerini ve kötü sonlarını ortaya koyduğu gibi; onları, bu noktaya getiren sebepleri de açıkça beyan eder. Bu nedenlere ilişkin şu örnekler verilebilir:

Şayet ders alırlarsa Yunus kıssası onlara ibret olacaktır. Çünkü Yunus kavmine kızarak Allah?tan bir emir almadığı halde çeker gider, düşüncesine göre o kavim artık ıslah olamazdı. ?O öfkelenip giderken kendisini sıkıntıya sokmayacağımızı sanmıştı.? (21/Enbiya, 87). Ancak düşündüğü gibi olmadı. Allah, bu hatasına karşılık verdiği cezadan sonra onu tekrar elçi olarak kavmine yolladı. Yunus?un kavmi daha sonra iman etti. ?Sonunda ona inandılar.? (37/Saffat, 148). Böylece müslümanların tebliğ eyleminde sonucu Allah?a bırakmalarını, gevşememelerini, Yunus kıssası vasıtasıyla Mekkeli müslümanlara öğütlemiş oluyordu. Tabii daha sonrakilere de, bize de?

156. Kur?an Mesajını Ulaştırmada Kıssaların Önemi, İdris Şengül, I. Kur?an Sempozyumu, Bilgi Vakfı, Ank. 1994, s. 133-140

Ad kavmi, büyüklenerek Allah?ın ayetlerini yalanladığı için, dondurucu kasırga azabına uğradı (41/Fussılet, 15-16). Semud kavmi, müstekbirliğin sonucu olarak bir sarsıntı tuttu, oldukları yerde diz üstü çöküverdiler (7/A?raf, 77-79) Hz. Şuayb?ı ve iman edenleri tehdit eden Medyen halkının bu müstekbirliği yüzünden bir sarsıntı tuttu, oldukları yerde diz üstü çöküverdiler; sanki hiç yaşamamış gibi oldular, izleri bile kalmadı (7/A?raf, 91-93). Müstekbirlerin en önemli sembol tipi olan Firavun ve çevresi, bunun karşılığını gördü: Önce su baskını, çekirge, haşerat ve kurbağa istilasını ve kan musallat oldu. Bunlardan kurtulurlarsa iman etme sözü verdikleri halde, yine sözlerinden cayarak inanmadılar; Sonunda denizde boğuldular (7/A?raf, 132-137).

Güç sahibi melek; Cebrail, çarpıcı bir güzelliğe sahip olması, Hz. Muhammed ?in Cebrail?i görmesi, Cebrail?in ufukta görülmesi, Cebrail?in Hz. Meryem?e düzgün bir beşer kılığında gönderilmesi, gözetleyici ve yazıcı iki meleğin her insanın yanıbaşında olması, ikişer üçer ve dörder kanatlı elçi melekler, cehennemin sert ve güçlü melekleri, Allah?ın makamına süresi elli bin yıl olan bir günde çıkmaları, meleklerin şahitliği, yakınlaştırılmış meleklerin Allah?a kulluğu, Arşın etrafını çevreleyen melekler, saflar halinde dizilen ve tesbih eden mlekler, Hz. Aem?e scde een mlekler, mleklerin Rablerinden krkmaları ve erolundukları şeyi ypmaları, dzi dzi dran mlekler, iman edenlerin karanlıklardan nura çıkmaları için dua etmeleri, meleklerin Peygamber?e salat etmeleri, iman edenlerin üzerine meleklerin inmesi ve onları müjdelemesi, Allah?ın mü?minlere meleklerle yardımı, meleklerin Kadir gecesi Rablerinin izniyle yeryüzüne inmeleri, inkar edenlere lanet etmeleri, meleklerin ikrama layık görülmüş kullar olmaları, Hz. İbrahim?e gelen melekler, Hz. Lut?a gelen melekler, Hz. İbrahim?e müjde ile gelen meleklerin yemek yememesi, Hz. Zekeriya?ya gelen melekler, Hz. Meryem?e gelen melekler, ölüm melekleri, yazıcı melekler, Arşı taşıyan melekler, Harut ve Marut, Tabutu taşıyan melekler, Kıyamet gününde melekler, Cennet melekleri, Cehennem melekleri .

Annesi çağırmasını üç gün tekrarladı. üçüncü çağırmanın sonunda: "Allahım, kötü kadınların yüzünü göstermedikçe canını alma!" diye bedduada bulundu. Beni İsrail, aralarında Cüreyc ve onun ibadetini konuşuyorlardı. O diyarda güzelliğiyle herkesin dilinde olan zaniye bir kadın vardı. "Dilerseniz ben onu fitneye atarım" dedi. Gidip Cüreyc'e sataştı. Ancak Cüreyc ona iltifat etmedi.

Ashab-ı Uhduddan bir kadın ateşe atılacağı zaman, memede olan çocuk: "Anneciğim sabret, sen hak üzeresin" demiştir.

38. Tefsire Giriş, Mehmet Sofuoğlu, Çağrı Y.

Anne, Merve'ye yaklaşınca bir ses işitti. Kendi kendine: "Sus" dedi ve sese kulağını verdi. O sesi yine işitti. Bunun üzerine: " Sen sesini işittirdin, bir yardımın varsa !" dedi. Derken zemzemin yanında bir melek . Bu Cebrail'di. Cebrail kadına seslendi: "Sen kimsin?" Kadın: "Ben Hacer'im, İbrahim'in oğlunun annesi..." "İbrahim sizi kime tevkil etti?" "Allah Teala'ya." "Her ihtiyacınızı görecek Zat'a tevkil etmiş."

Yine en güzel kıssalar da Kur?an kıssalarıdır. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Biz sana bu Kur?an'ı vahyetmekle, sana en güzel kıssaları anlatıyoruz."

82. Niçin İslam Sosyolojisi, İlyas Ba-Yunus, çev. İlham Güner, AKabe Y.

Görülüyor ki Kur?an?daki kıssalar yaşadığımız hayatla o kadar iç içedirler ki, onları anlamadan, ne yapacağımız hareketlerin, ne de bu hareketlerin karşılığı olarak gelecek sonuçları iyi değerlendirmemiz mümkün olacaktır.

125. Kur'an-ı Kerim'de Hz. Peygamber, Muhittin Akgül, Işık Y.

c- Toplumlar yasalara sahiptir.

Kıssalara tarih gözüyle bakmak, ya da onların yaşayan şahıslara özel, onlarla sınırlı olduğu şeklinde bir kabul, Kur?an?ın yeterince özümsenmediğinin bir göstergesi olacaktır. Kur?an?da Yusuf kıssası, onun hayatını anlatmak için midir? Süleyman ?la Sebe melikesi arasında diyalog, Sebe kraliçesi gibi bir yöneticiye Allah?ın dininin tebliğ edilmesi örnekliği değil midir? Peygamberimiz?in diğer kavimlerin krallarına yaptığı İslam?a davete örneklik teşkil etmemiş midir?

"Kocan gelince, ona benden selam et ve "kapısının eşiğini değiştirmesini" söyle!" dedi. İsmail geldiği zaman, sanki bir şey sezmiş gibiydi. "Eve herhangi bir kimse geldi mi?" diye sordu: Kadın: "Evet şu şu evsafta bir ihtiyar geldi. Senden sordu, ben de haberini verdim, yaşayışımızdan sordu, ben de sıkıntı ve darlık içinde olduğumuzu söyledim" dedi. İsmail: "Sana bir tavsiyede bulundu mu?" dedi. Kadın: "Evet! Sana söylememi emretti ve kapının eşiğini değiştirmeni söyledi!" dedi. İsmail: "Bu babamdı. Seninle ayrılmanı bana emretmiş. Haydi artık ailene git!" dedi ve hanımını boşadı. Cürhümlülerden bir başka kadınla evlendi.

167. Vahyin Işığında Arkeolojik Kazılar, Muammer Çetin, Güldeste, Konya, 1982, I?3, s. 1-4

20. Kültür Tarihi Kaynağı Olarak menakıbnameler, Ahmet Yaşar Ocak, Ankara 1992

Kur'an'ın metod olarak kullandığı beyan, öğüt ve hikmet unsurları kıssada bir araya gelmiş bulunmaktadır. Kur'an'ın içine aldığı beş konu dan kapsam itibarıyla en geniş olanı ahlak ve kıssalardır. Gerçekten de, peygamberlerin gönderiliş gayesi imanlı ve ahlaklı insanlar yetiştirmek olduğu için Kur'an-ı Kerim'in yarısına yakın bölümü, insanlara ders ve ibret olmak üzere anlatılan geçmiş peygamberlerin ve milletlerin kıssalarıdır.

Hadislerde yer alan kıssaların insan hayatının değişik yönlerini kapsadığı ve bu sebeple de pek çok konuyu ihtiva ettiği söylenebilir. Bu çerçevede nebevi kıssalarda başta Allah inancı olmak üzere itikadi konular önemli bir yer tutmaktadır. Zira, nübüvvetin en önemli hedeflerinden biri beşeri düşünceyi her türlü batıl fikir ve inançlardan arındırmaktır.

Çünkü hikaye kelimesinin lügat anlamı; bir şeyin aynısını ve benzerini getirnek manasına gelmektedir. Arapçada ve Türkçede hikaye denilince, ister vuku bulsun, ister hayali olsun, anlatılan her şeye hikaye denir ki, bu anlam Kur?an kıssalarının mahiyet ve keyfiyeti ile asla bağdaşmaz. Kur?an kıssalarına hikaye demek doğru değildir.

42. Mebahis fi Ulumi?l Kur?an, Subhi es-Salih

Ebu Hureyre anlatıyor: "Rasulullah buyurdular ki: "Beni İsrail'den üç kişi vardı: Biri alatenli, biri kel, biri de ama. Allah bunları imtihan etmek istedi. Bu maksadla onlara bir melek gönderdi. Melek önce alatenliye geldi.

11. Halkın İslam Anlayışının Kaynakları Vaaz ve Kıssacılık, Hasan Cirit, Çamlıca Y.

Daha çok bir duygu, düşünce ve fikrin iyice açıklanması ve müşahhas hale getirilmesi bakımından büyük önem taşıyan temsili kıssaların birçok örneğini hadis kaynaklarında bulmak mümkündür.

g- Kıssaları/Hikayeleri Anlatılan ve Anlatılmayan Peygamberler: 4/Nisa, 164; 6/En?am, 83-87, 89; 21/Enbiya, 48-91; 40/Mü?min, 78.

Bir başka rivayette şu ziyade mevcuttur: "Sonra Hıcr kısmını Beyt'e idhal etti. Daha önce Hz. İsmail'in koyunlarının barınağı idi. Hz. İbrahim Beyt'i taşları üst üste koyarak inşa etti, tavanı yoktu. Bir kapı yaptı, kapının yanında bir de kuyu açtı. Bu çukur, Beyt'in deposuydu. Beyt'e gelen hediyeler buraya atılıyordu."

Kıssalarda bu tür tekrarın hikmetlerinin bazıları şunlardır:

2. Cengiz Duman, Tebliğ Sürecinde Kur?an Kıssaları, Haksöz, sayı 30, Eylül 1993, s. 28-29

Kur?an kıssalarında vurgulanan ya da hikmet olarak çıkarılan toplumlarla ilgili sünnetullah özelliklerini şu maddeler halinde, ana başlıklarıyla sunabiliriz:

e- Toplumların belirli hayat süreçleri vardır.

· Kıssacılık ve Kıssacılar

115. Peygamberlerin Hayatı, Ebu'l Hasan en-Nedvi, Risale Y.

Kur?an?da Kıssalar Yoluyla Verilen Mesaj

100. Nuh Tufanı, Ahmed Ersöz, T. Ö. V. Y.

Peygamber Kıssalarında Zikredilen Helaklerin Sebepleri

İbnü?l-Cevzi, onların tipik hokkabazlıklarını şöyle anlatır: ?Bunlar arasında, suratlarını her çeşit boyaya batıranlar ve bu suretle kendilerini soluk benizli zahidlermiş gibi gösterecek olan sarımsı bir ten kazananlar bulunmakta; diğerleri, istendiği an gözyaşı dökebilmek için tuzlar kullanmaktadır. Diğer bazıları kendilerini -zaten teamüle aykırı olarak allı pullu kumaşlarla süslettikleri- kürsünün tepesinden aşağı atacak derecede gösteride ileri gitmekte; yahut da, dinleyicilerin alışık olduğu tarz dışında olarak, riyakar fıkralarını kuvvetli jestlerle nakletmekte, kürsüyü yumruklamakta, basamakları koşar adım inip çıkmakta, ayaklarından istimdada başvurmaktadırlar? (İbnü?l-Cevzi, el-Kussas ve?l-Müzekkirin s. 93)

Kur?an-ı Kerim, kıssalar konteksi içerisinde geçmiş tarihi olaylar hakkında kasas kelimesi dışında nebe? , asr-ı saadette vuku bulan hadiseler için de haber kelimelerini de kullanmıştır. Ancak kasas kelimesi dışındaki farklı kelimelerle de ifade edilen Kur?an kıssalarındaki ortak ve değişmeyen nokta, vukuu kesin tarihi olaylar ve haberler olmasıdır. Kıssa kelimesi, günümüzde çağrıştırdığı anlamın ötesinde Arapça?da hayale, tahrife, yanlışa dayanmaksızın gerçek olaylar hakkında kullanılan bir kelimedir. Vukuu kesin olmayan anlatımlar için kullanılan diğer kelimeleri kıssa kavramı yerine kullanmak kesinlikle yanlıştır.

Helak Konusunda Sünnetullah

Zalimlere meyleden onlardan olur. Zalimlere verilen ceza, ona da verilir. Bunları ateş cezasından kurtaracak dostları da olmayacaktır. "Rabbimiz! Sen kimi ateşe koyarsan, artık onu rüsvay/perişan etmişsindir. Zalimlerin hiç yardımcıları yoktur." (3/Al-i İmran, 192). Peygamber Efendimiz'in zalim yöneticilere yardımcı olma konusundaki hadisleri meşhurdur: "

3. Kur?an Kıssaları ve Medeniyet İnşası, Abdülbaki Güneş, Gündönümü Y.

Allah, kafir ve zalim toplumları, belki inanırlar diye sıkıntılar ve bolluklarla imtihan eder (32/Secde, 21; 7/A?raf, 130; 6/En?am, 42; 43/Zuhruf, 48; 32/Secde, 21; 30/Rum, 41; 6/En?am, 42-44; 7/A?raf, 94-95).

56. Kur?an-ı Kerim?de Kavimler ve Toplumlar Ad, Semud, Medyen, S. Süleyman Nedvi, İnkılab Y.

Tanrı ve evren üzerine sorular ve düşüncelerle başlayan bir tefekkür sonunda gerçeği, ?Allah?ı bularak bu inancını diğer insanlara en başta babasına anlatmaya, onları düştükleri yanlıştan kurtarmaya çabalayan Hz. İbrahim, Allah?ın tüm insanlara sunduğu öğüt ve ibret anıtıdır. Oysa günümüzde İbrahim?in kıssasının Nemrud?un onu ateşe atması ve Hz. İbrahim?in oğlunu kurban etmesi haricinde diğer anlatılanlar geri plana itilmiş; ?Nemrud?, ?kurban? gibi rumuzlarla anılır olmuştur.

c. Cinsel sapıklık, aşırılık ve yol kesme: ?Gerçekten siz , sizden evvel hiçbir kavmin yapmadığı çok kötü işi yapıyorsunuz. Siz erkeklere yaklaşacak, yol kesecek ve toplantınızda edepsizlik yapıp duracak mısınız? (29/Ankebut, 28-29)

?İsrailoğulları salih ameli terk etmelerinden dolayı helak oldukları zaman kıssalarla kendilerini avutuyorlardı.? (İbnu?l-Esir, IV/71)

165. Tefsir-i Kebir?den Düşündürücü Kıssalar, Abdullah Yılmaz, Hakses, 1987, XXIII/269, 272

İbn Abbas dedi ki: "Allah İsmail'in annesine rahmetini bol kılsın, keşke zemzemi olduğu gibi akar bıraksaydı da avuçlamasaydı. Bu takdirde akarsu olacaktı." Kadın sudan içti, çocuğunu da emzirdi. Melek, kadına: "Zayi ve helak oluruz diye korkmayın! Zira, Allah Teala 'nin burada bir Beyt'i olacak ve bunu da şu çocuk ve babası bina edecek. Allah Teala o işin sahiplerini zayi etmez!" dedi. Beyt yerden yüksekti, tıpkı bir tepe gibi. Gelen seller sağını solunu aşındırmıştı.

12- Bir başka rivayete göre Kabe'nin inşaatı bu suretle tamamlanınca Hz. Cebrail gelir ve hacc menasikini öğretir. Bundan sonra Hz. İbrahim Makam'ın üzerine çıkıp halka şöyle hitap eder: "Ey insanlar! Rabbinize icabet edin!" Hz. İbrahim ve Hz. İsmail bu yerlerde kalırlar. Hz. İshak ve Sare Beytu'l-Makdis'ten buraya hacc yaparlar. Bundan sonra Hz. İbrahim Şam'a döner ve orada vefat eder.

Ahlaki nedenleri de günahlar, haddi aşmak, fitne ve fesat, bencillik, ihtilaf ve tefrika, ıslah mekanizmasının olmayışı olarak değerlendirebiliriz.

dedi ki: "İsmail'le İbrahim işte orada Kabe'nin temellerini yükselttiler. Hz. İsmail taş getiriyor, Hz. İbrahim de duvarları örüyordu. Bina yükselince, Hz. İsmail, babası için şu taşı getirdi. Yükselen duvarı örerken, Hz. İbrahim onun üstüne çıkıyordu. İsmail de ona taş veriyordu. Bu esnada onlar: "Ey Rabbimiz bizden kabul buyur! Sen gören ve bilensin!" diyorlardı."

14. Va?z Edebiyatında Hadisler, Mahmut Yeşil, TDV Y., s. 15-18, 244-249

105. Peygamberler Tarihi, M. Asım Köksal, T. Diyanet Vakfı Y.

Kıssacıların Halk ve Alimler Karşısındaki Durumları: Halk tabakasının iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayıramayacak bir kapasitede bulunması, halk hikayecisi denebilecek olan kıssacıların işine çok yarıyordu.

154. Va?z, Kıssacılık ve Hadiste Kussas, Mücteba Uğur, Ank. Ün. İlahiyat Fak. Dergisi, sayı 28, Ank. 1986, s. 291-326

141. Hz. Yusuf, Harun Yahya, Vural Y.

Allah?ın helak etmesiyle ilgili olarak toplumlarla ilgili değişmez kanunu Kur?an?da çok açık bir şekilde anlatılır. Ana başlıklar halinde bu konudaki sünnetullah?ı şöyle maddeleştirebiliriz:

Kıssa dilimize de girmiş bir kelimedir;

Kur?an Kıssalarının Gerçekliği: Günümüzde edebi türler arasında en gelişen roman ve hikaye türleridir. Bilindiği gibi roman ve hikayelerde olayların gerçekliği aranmaz. Hatta gerçek bir olayı konu alsa bile yazar, olaylar arasındaki boşluğu doldurur ya da okuyucuya vermek istediği mesaj doğrultusunda olaylara yön vermeye çalışır. Bu yolla ortaya konulan edebi türlerin toplumların yönlendirilip eğitilmelerinde, hayata bakış açılarında birtakım etkilerinin olduğu da inkar edilemez.

Ama burada eğlenceye yöneldiler. Bekr'in meşhur iki çalgıcı cariyesi Ceradeler, Ad ve Semud için onlara şarkılar söylediler. Şiirlerinde, ne maksadla geldilerse onun yerine getirilmesini talep etmeyi teşvik eden sözler vardı. Bu şiiri, Muğribe İbn Bekr, Ad kavmine helakın gelmesinden korktuğu için yazmıştı. Çünkü Ad onun dayıları idi. Muğribe İbn Bekr, bu şiirin okunmasını o iki cariyeye söyledi. Kendisi okumaktan kaçındı. Ta ki, misafirlerinin aklına onları ağırlamaktan bıkkınlık geldi diye bir vehim gelmesin. Şiir üzerine elçiler, gafletlerinden uyandılar ve su talebinde bulundular.

l- Toplumların manevi yönleri maddi yönlerinden önceliklidir.

Toplumun önderleri toplumdan sorumludur (7/A?raf, 38; 38/Sad, 61; 33/Ahzab, 30-32; 40/Mü?min, 46-47; 34/Sebe?, 31-33; 28/Kasas, 63; 7/A?raf, 86, 90; 10/Yunus, 83; 9/Tevbe, 34; 11/Hud, 116).

6- Sadedinde olduğumuz rivayette ücretin miktarı kaydedilmiyor. Fakat, bazı rivayetlerde bu bir farak pirinç olarak belirtilmiştir. Hatta bir başka rivayette yer alan açıklayıcı bir ziyade, hem miktar hususunda, hem de işçilerden birinin ücretini almayış sebebi hususunda bize bilgi sunmaktadır: "Ben bir grup insan tuttum, her birine yarım dirhem yevmiye verecektim. İşleri bitince herkese ücretini verdim. Biri: "Vallahi ben iki kişilik iş yaptım, bana bir dirhem vermezsen ücretini almayacağım" dedi ve almadan çekip gitti. İşte ben bu yarım dirhemi nemalandırdım."

Diğer bir deyişle kıssacıların mantık ölçülerini bir yana atarak alabildiğine saçma hikayeler uydurmaları, halkın cehaleti sebebiyle mümkün olmuştur. Zira halk, ?aklın kabul etmediği tuhaf hikayeler anlatan veya kalbi rikkate getirip gözyaşları döktürebilen vaizleri dinlemekten hoşlanır? (İbn Kuteybe, Te?vilu Muhtelifi?l-Hadis, s. 279).

Bazı Kur?an kıssaları sadece bir defa geçmektedir. Lokman kıssası, Ashab-ı Kehf kıssası gibi. Kimisi de görülen ihtiyaca ve maslahata binaen birkaç defa tekrar edilmektedir. Fakat bu tekrarlama tek bir şekilde olmaz. Aksine kısalığı, uzunluğu, yumuşaklığı, sertliği farklılık arzeder. Diğer taraftan kıssanın bazı yönleri bir yerde zikredilirken, diğer yönleri bir başka yerde sözkonusu edilmektedir.

58. Lanetlenmiş Kişiler ve İşler, Mehmet Emre, Erhan Y.

175. Hz. Yusuf Mısır?da, Ali Gürbüz, Zafer, 1992, sayı XVI/187, s. 9-11

2) Nuh, Hud, Salih, Şuayb, Eyyub ?un hayatı ve tevhid mücadelesi,

Bu Kur'an, müslüman ümmetin kuşakları tarafından dikkatle okunmalı, bilinçli bir şekilde algılanmalıdır. Bu Kur'an, günümüzün meselelerini çözmek ve geleceğe uzanan yolumuzu aydınlatmak üzere sanki şimdi iniyormuşçasına canlı direktifler bütünü kabul edilerek üzerinde kafa yorulmalıdır. Yoksa Kur'an sadece ahenkle okunması lazım gelen bir güzel sözler manzumesi ya da bir daha geri gelmeyecek olan tarihe karışmış gerçeklerin tutanak defteri olarak düşünülmemelidir.

89. Modern Çağda İslami Meseleler, Ebu?l Mevdudi, çev. Yusuf Işıcık

121. Kur'an'da Peygamberler ve Peygamberimiz, Afif Abdülfettah Tabbara, Gonca Y.

Kıssacılar, aynı zamanda -ashab devrindeki kıssacıların tersine- ?Allah rızasını hesaba katmayarak? ellerine geçecek birkaç kuruş veya ziftlenecekleri adi dünyalık uğruna İslam?ın temellerini dinamitlemekten çekinmeyecek kadar menfaatperest insanlardır. Akıl almaz masallarıyla kıssacılar, ?esas gayesi halkı memnun etmek, onların ceplerinden para sızdırmak olan efsane üreticisi durumuna düştüler.

?İsrailoğulları, kıssa anlatırlardı da bu, onların helak edilmelerine sebep oldu.? (Hafız Iraki?den Süyuti, Tahzir, s. 227)

159. Kur?an?daki Kıssalar Üzerine, İmzasız, Yeni Ümit, 1995, sayı IV/29, s. 23

8) İsa ?nın doğumu, risaleti, sofrası,

d- Geçmişlerin Haberleri: 20/Taha, 99.

7. Peygamber 'in risaletini ispatlama. Çünkü geçmiş ümmetlere dair haberleri ancak Yüce Allah bilir. Zira Allah Teala şöyle buyurmaktadır: ?Bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Onları bundan evvel ne sen biliyordun, ne de kavmin." (11/Hud, 49) "Sizden öncekilerin Nuh, Ad ve Semud kavimlerinin ve onlardan sonra Allah'tan başkasının bilmediği kavimlerin haberleri size gelmedi mi?" (14/İbrahim, 9)

Hz. Peygamber?in Kur?an kıssalarında gözetilen hedeflere paralel olarak, zaman zaman mü?minlerin ibret ve öğüt almalarını sağlamak veya birtakım mücerret gerçeklerin daha iyi anlaşılmasını temin etmek maksadıyla vaazlarında tarihi ve temsili mahiyette kıssalara yer verdiği görülmektedir. Ayrıca onun hayatının değişik safhalarına ait ibret ve öğüt verici birçok olay da kaynaklarda yer almaktadır.

73. İslam?ın Tarih Yorumu, İmAdüddin Halil, çev. Ahmet Ağırakça, Risale Y.

1. Kur?an Kıssalarına Giriş, M. Sait Şimşek, Yöneliş Y.

64. Kur?an?da Toplumsal Değişim, Celaleddin Çelik, İnsan Y.

3) Lokman ?ın oğluna yaptığı öğütler,

84. Din Sosyolojisi, Amiran Kurtkan Bilgiseven, Filiz Kitabevi

"Medine'ye gelmiştim, Rasulullah 'ın yanına gittim. Mescid, cemaatle dolu idi. Orada dalgalanan siyah bayraklar vardı. Hz. Bilal kılıcını kuşanmış, Rasulullah 'ın yanında duruyordu. Ben: "Bu insanların derdi ne, ?" diye sordum." Rasulullah Amr İbn u'l-As'ı, Rebia'ya doğru göndermek istiyor, !" dediler. Ben: "Ad elçisi gibi olmaktan Allah'a sığınırım" dedim. Rasulullah : "Ad elçisi de nedir?" buyurdular. Ben:

Nebevi Kıssaların Gayeleri

?Andolsun, onlara kötülükten önleyecek nice önemli haberler gelmiştir. Bunlar, gayesine ulaşan birer hikmettir. Fakat peygamberlerin uyarıları fayda vermiyor.? (54/Kamer, 4-5)

2. İnsanların kalplerinde iyice yer etmesi için tekrar edilen kıssanın pekiştirilmesi,

Kur?an-ı Kerim?de, geçmiş peygamberler ve milletlere dair kıssalar yer almaktadır. Ayrıca Rasulullah?ın zamanında meydana gelen Hicret, Uhud, Mekke?nin Fethi, İfk Hadisesi ve benzeri olaylar da Kur?an?da anlatılmıştır. ?Kasasu?l-Kur?an? adını alan tüm bu olayların zikredilmesindeki maksat insanların ibret almalarını sağlamaktır. Yoksa tarihi bir olayın anlatılıp tesbit edilmesi gaye edinilmemiştir. Nitekim kıssaların bazısı birkaç kere tekrar edilmiştir. Bu tekrarlarla ahlak ve terbiye ilkelerinin pekiştirilmesi hedeflenmiştir. Çünkü kıssalarda, daha önceki dönemlerde doğru yol üzerinde bulunan kimselere mükafat verildiği, kötü ve yanlış yoldakilerin de cezalandırıldığı bildirilip öğretilmiştir. Bu arada geçmiş peygamberlerin ve toplumların başına gelenler anlatılmış ve sonunda hakkın galip geldiği açıklanmıştır. ?Sana elçilerin haberlerinden -kalbini sağlamlaştıracak- doğru haberler aktarıyoruz. Bunda sana hak ve mü?minlere bir öğüt ve uyarı gelmiştir.? (11/Hud, 120)

169. Tarihi Bir Kaynak Olarak Kur?an-ı Kerim, M. Beyyumi, Diyanet Dergisi 1996, XXXII/1, s. 107-114

Helak edilen toplumlarca bütün elçiler yalanlanmıştır (38/Sad, 14, 16; 50/Kaf, 12-14; 26/Şuara, 5, 136; 36/Yasin, 30, 48; 6/En?am, 33; 7/A?raf, 77...).

Kur?an kıssalarında yer alan geçmiş toplumlar ve eski ümmetlerin hayat tecrübelerinin değerini anlayabilmemiz için şu gerçekleri iyice kavramalı, vicdanlarımızda canlandırmalıyız: Kur'an bu ümmetin yaşayan kitabı, öğüt verici kılavuzu ve içinde hayatına ilişkin dersler okuduğu okuludur.

86. Mukaddime, İbn Haldun, çev. Süleyman Uludağ, Dergah Y.

5. Hasan Cirit, Halkın İslam Anlayışının Kaynakları Vaaz ve Kıssacılık, s. 75-83

e) Kifl Kıssası

Üçüncü şahıs dedi ki:

2) Bu hadisin aslı uzun ise de, Tirmizi kısaltarak almıştır. Aslına göre Rasulullah'a Ad elçisinin hikayesini anlatan el-Haris İbn Yezid el-Bekri, Medine'ye, Rasulullah 'dan memleketindeki birkısım arazinin tasarruf yetkisini talep etmek üzere gelmiş birisi idi. Rasulullah'ın yanında, aynı şeyi talep eden Temimli bir yaşlı kadın görünce:

?Ancak emir, memur veya hilekar olanlar kıssa anlatabilir, onlardan başkası kıssa anlatmaz.? (İbn Mace, Edeb 40; Ebu Davud, İlim 13; Darimi, Rikak 63; Ahmed bin Hanbel, IV/223, VI/28, 217)

Öyleyse; tufan, gemi, balık, taht, cin, köşk, yaktin, dabbe vs. gibi tali meselelerle uğraşıp, kıssalardaki ana mesajları gözden kaçırmayalım. Kıssalardaki kapalı meseleleri ancak Kur?an?ın bildirdiği gayb bilgisinin sınırları içerisinde mütalaa etmeli, bu meselelerin?kıssacılık? veya?İsrailiyat?tan kaynaklanan mevzu haberlerle yorumlanması cihetine gitmemeliyiz. Özellikle kıssaları tarihi ayrıntılara hapsederek vakit geçirmeyelim; zira biliyoruz ki, bu tür bir çaba bize hak namına hiçbir şey kazandırmayacağı gibi, yaptığımız iş?gaybı taşlmak?tan öte bir şey olmayacaktır. Birer tebliğci olan/olması gereken bizler, bu gerçeklerin ışığında tekrar kıssaları okuyalım. Okuduklarımızı Kur?an bütünlüğü içerisinde ele alarak değerlendirelim. (2)

Nitekim Firavun'a gelen azap, avanesine de gelmişti. "Gerçekten Firavun, Haman ve askerleri hatalıydılar/yanılıyorlardı." (28/Kasas, 8). Allah, hepsini bu ayette "hata" vasfı ile bir araya getirmiştir. Hataları, Firavun'un zulmetmesi, yardımcısı Haman ve askerlerinin de buna yardımcı olmalarıdır. Bu sebeple azap Firavun'a inince, yardımcılarına da inmişti: "Biz hem onu, hem de askerlerini yakaladık. Onları denize atıp boğduk." (Zariyat, 40) "Biz onu ve askerlerini tuttuk, denize attık; bak o zalimlerin sonu nasıl oldu!" (28/Kasas, 40). Allah, hepsini "zalim" olarak vasıflandırdı. Firavun'a ve ona yardım ettikleri için askerlerine "zalimler" diyerek hepsini aynı azapla helak ettiğini Rabbimiz haber vermektedir.

Toplumsal ve Siyasal Zulme Karşı Yardımlaşmak: "İnsanlar, bir zalimi görür, ona engel olmazlarsa, bundan dolayı hemen hepsi cezalanır." (Tirmizi; Tuhfetu'l Ahvezi Şerhu Camiu't Tirmizi, 8/423). Zulümden uzak yaşamak, zalime boyun eğmemek ve ona karşı direnmek, birey olarak engel olamayacakları zulme karşı yardımlaşmak mü'minlerin İslami kimlikleri açısından olmazsa olmazları arasındAdır. "Bir zulüm ve saldırıya uğradıkları zaman, birbirlerine yardım ederler." (42/Şura, 39). Kurtubi, bu ayeti şöyle açıklar: "Yani, zalimler tarafından zulme maruz kaldıklarında teslimiyet göstermezler" (Kurtubi 16/39).

1. Anlatılan bu kıssanın önemini açığa çıkarmak. Çünkü bu kıssanın tekrar edilmesi, ona itina gösterildiğini ortaya koyar.

18. Tahziru?l-Eykaz min Ekazibi?l-Vuaz, Celalüddin es-Suyuti, Tahkik: Ali Toksarı, Kayseri, 1993

Kur?an-ı Kerim?deki Bazı Kıssaların Tekrarı

Onun kelimelerinin, cümlelerinin ve direktiflerinin nabzı atan, hareket eden ve yolumuzun kritik dönemeçlerini işaretleyen canlı varlıklar olduklarını göreceğiz. Bu canlı varlıklar bize kimi zaman "şunu yapınız, şunu sakın yapmayınız", kimi yerde "şu düşmanınızdır, şu da dostunuzdur" ve kimi durumlarda da "şurada çok ihtiyatlı olunuz, şurada hazırlıklı olunuz" diyeceklerdir. Bu canlı varlıklar başımıza gelecek her olay, karşımıza çıkacak her gelişme önünde bize uzun, ayrıntılı ve yerli yerinde açıklamalar sunacaklardır.

Hadislerde yer alan kıssaları tarihi, temsili ve Hz. Peygamber?in şahsıyla ilgili vuku bulan hadiseler şeklinde üç ana grupta mütalaa etmek mümkündür

Borçta vade caizdir

6. Kur?an-ı Kerim?den Kıssalar, Cihan Bozaba, Dua Y.

Helakler ve toplumsal çöküşler; itikadi, ahlaki, siyasi ve sosyo ekonomik sebeplere bağlanabilir. Ama, esas sebep, itikadidir. Diğer sebepler, bu temel sebebe bağlı hususlardır.

Yüce Allah bu ümmetin kimi kuşaklarının vaktiyle İsrailoğulları'nın geçirdikleri tarih dönemlerinin benzerlerini yaşayacaklarını, bu kuşakların, dinlerine ve inançlarına karşı eski yahudilerin tavırlarına benzer tavırlar takınacaklarını bildiği için yollarında karşılaşacakları tökezleme noktalarını, kendilerine yahudi tarihinin olaylarında somutlaşmış örnekler halinde sunmuştur. Böylece bu kuşaklar yolları boyunca karşılaşacakları bu tökezleme noktalarına ayak kaptırmadan, ya da onlara saplanıp kalmadan önce bizzat Yüce Allah'ın, önlerine tuttuğu bu tarih aynasında yüzlerini görerek öğüt ve ibret alabilecektir.

Ashab-ı Uhdud, Kur'an-ı Kerim'de temas edilen zalim bir zümredir. Büruc suresinin 4-10. ayetleri onlardan bahseder, Uhdud, hendek demek olduğuna göre, ashab-ı Uhdud hendek sahipleri demektir. Kur'an'da bu hendek sahiplerinin kimler olduğu, ne zaman yaşadığı tafsil edilmez. Daha çok onların, mü'minlere dinlerinden dönmek için işkence yaptıkları belirtilir. Bunlar, içerisine ateş yakılmış hendeklerin sahipleridir. Dinlerinden dönmeyen mü'minleri bu hendeklere atıp yakmaktalar ve karşıdan bu manzarayı vicdansızca vahşi bir zevkle seyretmektedirler. Ama, hiçbir zalim felah bulmadığı gibi, bunlar da felah bulmamış, ayet-i kerime ashab-ı Uhdud'un gebertildiklerini belirtmiştir. Müfessirler, ashab-ı Uhdudla ilgili on ayrı hikaye kaydederler. Hikayelere göre bu işkenceler Yemen'de, Mecran'da, Irak'ta, Şam'da, Habeşistan'da... Mecusiler, Yahudiler veya diğer bazı krallar tarafından icra edilmiştir. Kur'an'ın ıtlakı hepsine hak verdirecek mahiyettedir. Sanki, ayette bir hadiseye değil, bu çeşitten pek çok hadiseye bir iş'ar olmaktadır. Dolayısıyle, nakledilen hikayelerin farklı yerlerle ilgili olması, onların batıl olduğuna delil olmaz. Bilakis ateş dolu hendeklerde mü'minlerin, insanlık tarihi boyunca mükerrer kereler imha edildiklerini, yakıldıklarını ifade eder. Ancak, Kur'an-ı Kerim'in öncelikle Kureyşliler tarafından bilinen bir hadiseyi nazara vermesi gayet tabiidir. Kur'an bunları tel'in etmekte, kötü akibetlerini haber vermektedir. Bundan sonra gelip mü'minlere cehennemi azap verecek zalim kafirlerin de aynı akibete uğrayacakları, mü'minlere bildirilerek teselli verilmektedir (İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/236).

Yüce Allah ilahi sistemini yeryüzünde gerçekleştirmekle görevlendirdiği ilk müslüman cemaati, bu son derece önemli göreve hazırladıktan sonra Kur'an aracılığı ile sürekli bir eğitime tabi tutmuştur. Bunun yanı sıra yüce Allah Peygamberimizin vefatından sonra bu ümmetin bütün kuşaklarını yönlendirmek, eğitmek ve vaad ettiği üzere insanlığa ideal biçimde önderlik etmek hususunda Kur'an-ı Kerim'in canlı ve sürekli bir kılavuz fonksiyonunu yerine getirmesini murad etmiştir. Yalnız bunun için müslüman kuşakların Kur'an'ın gösterdiği yolda yürümeleri, Ona olan sımsıkı bağlılıklarını hiç gevşetmeden sürdürmeleri, bir bütün olarak yaşama tarzlarını ondan almaları, diğer bütün yeryüzü kaynaklı sistemlerin cahiliyye sistemleri olması hasebiyle mümin, Kur'an'ın kendine sağladığı bir güvenle onlara aldırış etmeden, tepeden bakabilmelidir.

4. İlmi ve Edebi Yönleriyle Kur?an Kıssaları, Bahaeddin Sağlam, Tebliğ Y.

Zemahşeri, bu ayetin tefsirinde şöyle der: "Meyl etmenin yasaklığı; zalimlerin arzularına boyun eğmeyi, onlarla beraber olmayı, sohbetlerine katılmayı, ziyaretlerinde bulunmayı, dalkavukluk etmeyi, yaptıklarına rıza göstermeyi, onlara benzemeyi, şekilleriyle şekillenmeyi, övgüyü andıran ifadeler kullanmayı ve tasvip anlamı taşıyacağı için onların süs ve giyimlerine özenip en küçük bakışı bile kapsamaktadır. Rükun, az bir meyil demektir.

6) Yüzük halkası gibi rüzgarın gönderilmesi rüzgarın da Allah'ın diğer mahlukatı gibi bir mahluku olduğunu, büyük bir cisim olduğunu, bu cismi, Allah'ın kudret-i şerifi ile dilediği gibi tasarruf ve tahrik ettiğini, rastladığı şeyi Allah'ın onda yarattığı şiddet nisbetinde itip sarstığını, bunun sonucu olarak alt-üst olmaların, dağılıp toz olmaların, daha da öte, yok olmaların meydana geldiğini gösterir.

34. Tefsir Usulü, İsmail Cerrahoğlu, TDV Y., s. 171-173

Bir başka rivayette: "Hz. İbrahim başının üstünde Beyt'in yerinde bulut gibi bir şey gördü, içinde baş gibi bir şey vardı. Ona şöyle hitap etti: "Ey İbrahim! Benim gölgem üzerine benim miktarımca bina yap, ne artır ne de eksilt." İşte bundandır ki Allah Teala: "Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini göstermiş ve "Bana hiçbir şeyi ortak koşma" diye vahyetmiştik" (22/Hacc 26) buyurmuştur.

Emr-i bi?l-ma?ruf ve nehy-i ani?l-münker vazifesini ifa etmek ve İslam büyüklerinin müsaadeleriyle İslami esaslar dahilinde halka nasihat eden iyi niyetli kıssacılar istisna bırakılarak, dini bakımdan herhangi bir endişe duymaksızın kıssacılığı istismar eden pervasız hikayecilerin durumları bizi ilgilendirmektedir. Genellikle kıssacılar, İslami ilimlerden, özellikle hadis ve rivayet inceliklerinden haberi olmayan cahil kimselerdir. Zaten bu durumları sebebiyledir ki, hadis alimleri tarafından daha ilk anda yakalanmış ve teşhir edilmişlerdir. İslam ruhuna vakıf olamayışları yüzünden de Kur?an-ı Kerim?e ters haberler rivayet etmişlerdir. Suyuti?nin karşılaştığı böyle bir vaizin sözleri, onların ilmi hüviyetlerini göstermesi bakımından enteresandır. Suyuti diyor ki: ?Kur?an-ı Kerim?e tamamen muhalif haber-i vahidler rivayet ederek vaaz eden bir şahsa nasihat yollu dedim ki; ?kardeşim, en iyisi bunları ne sen söyle, ne de biz kabul edelim.? Bana kızarak: ?o zaman ravileri tekzib etmiş olmaz mıyız? diye çıkıştı. Ben de: ?Ey miskin, dedim; bunları kabul ettiğimiz zaman Kur?an-ı Kerim?i, reddettiğimizde ise ravileri tekzib etmiş oluruz; hangisi daha doğrudur? Sonra bunların doğru rivayet edildiğini nereden biliyorsun?!? (Tahziru?l-Eykaz, 56b)

?Görmediler mi ki, onlardan önce yeryüzünde size vermediğimiz bütün imkanları kendilerine verdiğimiz, gökten üzerlerine bol bol yağmurlar indirip evlerinin altından ırmaklar akıttığımız nice nesilleri helak ettik. Biz onları, günahları sebebiyle helak ettik ve onların ardından başka nesiller yarattık.? (6/En?am, 6)

a- Yeryüzüne mü?min toplumlar hakim olacaktır.

İstediğini al, istediğini bırak! Vallahi, bugün Allah adına her ne alırsan, sana zorluk çıkarmayacağım!" dedi. Melek de: "Malın hep senin olsun! Sizler imtihan olundunuz. Senden memnun kalındı ama diğer iki arkadaşına gadap edildi" dedi ." (Buhari, Enbiya 50; Müslim, Zühd 10, hadis no: 2964; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 14/253-255)

5) Başkasının hakkına riayet... Başkasının maddi menfaatini kendi menfaati derecesinde gözetmek, hileye yer vermemek. Bu amelleri makbul kılan husus da, bunların ihlasla yani Allah rızası için yapılmış olmasıdır. Dolayısiyle, hadis, amelde ihlasın ehemmiyetine, tebliğde müstesna bir yer vermektedir.

Kadın bu şekilde yaşayıp giderken, oraya Cürhüm'den bir kafile uğradı. Oraya Keda yolundan gelmişlerdi. Mekke'nin aşağısına konakladılar. Derken orada bir kuşun gelip gittiğini gördüler. "Bu kuş su üzerine dönüyor olmalı, . Halbuki biz bu vadide su olmadığını biliyoruz!" dediler. Durumu tahkik için, yine de bir veya iki atik adam gönderdiler. Onlar suyu görünce geri dönüp haber verdiler. Cürhümlüler oraya gelip, suyun başında İsmail'in annesini buldular.

?İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin durumu budur. Bu kıssayı anlat, umulur ki düşünür, ibret alırlar.? (7/A?raf, 176)

Kur?an-ı Kerim, Halefullah?ın iddiasının aksine müşriklerin?evvelkilerin masalları? nitelemelerini açık bir şekilde reddetmektedir. Bu konuyla ilgili olarak bk. 25/Furkan, 4-6, 16/Nahl, 24-25; 68/Kalem, 15-16; 3/Al-i İmran, 44; 12/Yusuf, 102; 18/Kehf, 13, 18, 22, 91. (4)

· Kur?an-ı Kerim?de Anlatılan Kıssaların Hikmetleri

43. Kur?an Bilimi, Bahauddin Hürremşahi, İhtar Y., s. 112-115, 183-242

Bir defasında yakınında oturan bir kıssacıyı, oradan emniyet memuru yardımıyla uzaklaştırmıştı. Abdullah bin Abbas, zamanın kıssacılarından Nevf bin Fadale el-Bikali?yi?yalan söylüyor Allah düşmanı!? diyerek tezyif etmişti (Buhari, İlim 44, Tefsiru sure (18), 2, 3, 4). Ebu Abdurrahman es-Sülemi (ö. 74/693), talebelerinin kıssacılarla bir yerde bulunmalarına izin vermemişti (Müslim, Mukaddime 7). Malik bin Enes, kıssacıların Medine camisinde icra-yı faaliyette bulunmalarına müsaade etmemişti.

65. Bireysel ve Toplumsal Değişmenin Yasaları, Cevdet Said, çev. İlhan Kutluer, İnsan Y.

Ona: "Bunlardan birini seç!" denildi. O, bunlardan siyah olanını seçti. Ona: "Ad kavminden tek kişiyi bırakmayıp helak edecek bu bulutu toz duman olarak al!" denildi."

İşte iki tepe arasında hacıların koşması buradan gelir.

Kur?an-ı Kerim?in anlatım tekniklerinden biri de kıssalar yoluyla olanıdır. Kıssalar muhataplara birer örnek ve ibret olarak anlatılır. Muhatapların bu kıssalardan dersler alması istenir. ?Peygamberlerin haberlerinden senin kalbini teskin edeceğimiz bir haberi sana kıssa ediyoruz/anlatıyoruz. Bunda sana hak, mü?minlere de bir öğüt ve bir uyarı gelmiştir.? (11/Hud, 120)

32. 20. Asırda Kur?an İlimleri Çalışmaları, Halil Çiçek, Timaş Y., s. 91-100

Hadis-i Şeriflerde Kıssa Kavramı

Cüreyc, kendini ibadete vermiş abid bir kuldu. Bir manastıra çekilmiş orada ibadetle meşguldu. Derken bir gün annesi yanına geldi, o namaz kılıyordu. "Ey Cüreyc! " diye seslendi. Cüreyc: "Allahım! Annem ve namazım " diye düşündü). Namazına devama karar verdi.

Bunun sebebi, sadece kıssacıların çeşitli hilelerle kendilerini bir alim olarak kabul ettirmeye çalışmaları değil; aynı zamanda halkın da zihni yapıları itibarıyla onlardan hoşlanmalarıdır. Halkın kıssacılar tarafından söylenen her sözü, en ufak bir zihni muhakemeye tabi tutmaksızın kabule amade olduklarını ifade ettiği kadar, kıssacıların da din bakımdan hiçbir mülahazaları olmadığını gösteren şu hal ne kadar düşündürücüdür: Mescid-i Hüseyni?de kendisini halkın çepeçevre kuşattığı bir vaiz, içinde bir dua yazılı olan küçük bir kağıdı etrafındakilere göstererek:

174. Yusuf ?un Hayatı, Şahin Öztürk, Hilal, 1980, sayı: XVIII/213, 214, 215, 216, 1980-1981

c) Beşikte Konuşanların Kıssası

Kur'an, kıssaların gerçeğini anlattığı, yani tarihte meydana gelmiş olanlarını anlattığı için ondaki kıssalara hikaye denilmez. Çünkü hikaye; meydana gelmemiş fakat vukua gelmesi muhtemel olayları temsil yoluyla anlatır. Kur'an'ın anlattığı kıssalar ise, bazı müsteşriklerin iddia ettiği gibi, tarihi hakikatlerle ilgisi olmayan, sırf öğüt vermek maksadıyla söylenmiş hikayeler değildir.

Sahtekarlık ve riyakarlık onların en belirli özelliklerindendir. Kıssacılığı çarşı-pazara kadar götüren dilenci hikayeciler, uydurmalarına sahih hadis süsü verebilmek için birkaç tane de sağlam isnad ezberlemek ihtiyacını duymuşlar ve hilelerini bu suretle gizlemek istemişlerdir.

Mevdudi diyor ki: ?Bu ayet dolaylı biçimde Mekke kafirlerine seslenmekte ve Rasul'ün Mısır'da İsrailoğulları'nın yerleşmesine dair bir kıssa hakkında hiçbir şey bilmediğini, ancak bunun hakkında Allah'tan gelen vahiyle haberdar olduğunu vurgulamaktadır. Böyle bir görüş kaçınılmazdı zira, kafirler bu meseleyi aniden ortaya atarak, Hz. Muhammed'i imtihandan geçirmek ve "gerçek yüzünü teşhir etmek" istiyorlardı. Bu girişim bu ayetlerle karşılandı: "Ey Muhammed, onlara de ki, bundan önce İsrailoğulları'nın Mısır'a yerleşmesi hakkında hiç bir malumatınız yoktu ve şimdi bu olayla ilgili bizden indirilmiş vahyi bir bilgi karşısındasınız." (Tefhimu?l Kur?an, 12/Yusuf suresi tefsiri, ayet 3).

f. Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamak. Bunun cezası dünya hayatında rezil olmaktır (2/Bakara, 85).

Eğitim ve Öğretim Aracı Olarak Kıssa: Çocukların ve gençlerin eğitiminde tarihi, dini ve ahlaki kıssaların büyük bir önemi vardır. Gerçek veya gerçekleşmesi muhtemel olayları canlı bir dille, edebi bir üslupla tasvir etmek, okuyanlar üzerinde büyük bir etki bırakır. Kötülüklerin ve ahlaksızlıkların korkunç neticeleri, en güzel şekilde hikaye üslubuyla anlatılır ve insanlar bu yolla kötülüklerden sakındırılır. İyi işler ve güzel ahlaklıların örnek davranışları da hikaye yoluyla etkili bir biçimde aktarılarak gençler bu iyi hareket ve davranışlara teşvik edilir.

Zalime Yardımcı Olmak: Bütün şekil ve türleriyle zalime meyletmek caiz olmadığına göre, zalimin zulmüne yardım etmek haydi haydi caiz olmaz. Zalime yardım edenler, aynen onun gibi zalim olurlar. "Bir kimse bilerek zalime yardım kastı ile onunla beraber yürürse, o kimse İslamiyet'ten çıkmıştır." (Ramuz el-Ehadis, c. 2, s. 445). Zalim bir yönetici, çevresinin ve yandaşlarının yardımıyla zulüm yapmaya imkan bulur, yoksa yalnız kendisi bunca zulmün hakkından gelemez. Hangi şekliyle olursa olsun, zalime yardım caiz değildir. Çünkü bu, onu desteklemek, zulmünü icra etmesine müsaade etmek demektir. Bu sebeple zalim yöneticiye azap geldiği zaman, aynı şekilde yardımcılarına ve memurlarına da gelir. Çünkü onlar da onun kadar zalimdirler.

d) Kur?an?da Peygamberlerin ve Mü?minlerin İmtihan Oldukları Mekanlar:

Ayağının ökçesi -veya kanadıyla- yeri eşeliyordu. Nihayet su çıkmaya başladı. Kadın suyu eliyle havuzluyordu. Bir taraftan da sudan kabına doldurdu. Su ise, kadın aldıkça dipten kaynıyordu."

Dinleyenin ibret alması için, geçmişte vukua gelmiş olan hadisatın zikri caizdir. Bu onlar hakkında gıybet sayılmaz. Onların ismen zikredilmeyişindeki sır da burada yatmalıdır. Hatta bilahare bunların başına neler geldi, o da açıklanmamıştır. Ancak meleğin söylediği eski duruma döndükleri anlaşılmaktadır.

110. Peygamberler Tarihi, 1, 2, 3, Ahmet Lütfi Kazancı, Nil A. Ş.

Nebevi Kıssaların Çeşitleri

9) İsrail oğulları, Zülkarneyn, Ashab-ı Kehf, Ashab-ı Uhdud, Ashab-ı Fil,

114. Peygamberlerin Hayatı, S. Kutub-Abdülkadir Cude es-Sahhar, İslamoğlu Y.

Sosyo-ekonomik nedenleri ise; nankörlük, zenginlik ve maddi refah, israf ve tebzir , ticari ilişkilerde adaletsizlik olarak sıralamak mümkündür

Kadın: "Öyleyse , bizi burada perişan etmez!" dedi, sonra geri döndü. Hz. İbrahim de yoluna devam etti. Kendisini göremeyecekleri Seniyye gelince Beyt'e yöneldi, ellerini kaldırdı ve şu duaları yaptı:

Kıssanın insan eğitiminde büyük rolü vardır. Geçmiş insanların başından geçen olayları ve sebeplerini anlatmak, bugünün insanına da yol gösterir, ders verir. Çünkü insan, yaratılışı, eğilimleri ve zaaflarıyla aynı insandır. Tarihte yaşamış insanlar ve milletler için sözkonusu olan, bugünün insanı için de sözkonusudur. Mesela; inkarcıların ve zalimlerin acı sonları Kur'an'da, Firavun ve ordusunun denizde boğulmasına yol açan zulümleri anlatılmak suretiyle gözler önüne serilir. Yine sıkıntılara göğüs gererek, Allah'a olan iman ve tevekkülünü kaybetmeyen kimselerin, sonuçta büyük mertebelere ulaşacakları ve sabırlarının mükafatını görecekleri Hz. Yusuf kıssasında en güzel şekilde anlatılır.

45. Tefsirde Semantik Metod ve Kur?an?da?Kavm? Kelimesinin Semantik Analizi, Ali Galip Gezgin, Ötüken

Kur?an, peygamberlerin bir kısmının kıssalarını anlatmış, bir kısmının ise anlatmamıştır (4/Nisa, 164; 6/En?am, 83-87, 89; 21/Enbiya, 48-91; 40/Mü?min, 78).

5- Hadis, Hz. İsmail'in annesi Hacer ve babası İbrahim'in dillerinin Arapça olmadığını ifade eder. Çünkü rivayette Arapça'yı Cürhümlülerden öğrendiği ifade edilmektedir. Böylece Arapçayı ilk konuşanın Hz. İsmail olduğuna dair bazı rivayetlerde gelen beyanın yanlışlığı ortaya çıkar. Keza bu rivayet, "Arapların tamamı İsmail evladından gelmektedir" diyenleri de yalanlar.

Kıssa kelimesinin iştikak ettiği kökün anlamlarından biri, herhangi bir hadiseyi veya bir haberi bildirmek ve nakletmektir (İbn Manzur, Lisanu?l-Arab, 3/102). Bu mana ile alakalı olarak önceki toplulukların, şahısların, nebi ve rasullerin yanında; başından geçen hadiseleri anlatan Kur?an birimlerine de kıssa denir (Halis Albayrak, Tefsir Usulü, 47).

Rasul-i Ekrem?in?Ancak emir, memur veya hilekar olanlar kıssa anlatabilir.? (İbn Mace, Edeb 40) hadisi, her önüne gelenin kıssacılık yapamayacağını ve bu işin son derece mes?uliyetli olduğunu ifade etmektedir. Hz. Peygamber?in kıssa söyleyip söylemediği Enes bin Malik?e sorulmuş, o da?Hz. Peygamber kıssa anlatmazdı? diye cevap vermiştir (Süyuti, Tahziru?l-Havas, vr. 22a). Abdullah bin Ömer?in?Kıssacılık ne Hz. Peygamber zamanında, ne de Ebu Bekir ve Ömer devirlerinde vardı? (İbn Mace, Edeb 40) demesi de, İslam?ın ilk devirlerinde kıssacılığın henüz başlamadığını göstermektedir.