sahhabe?den abdullah b. ömer, babasi hz. ömer?in oniki sene boyunca bakara suresi üzerinde durdugunu ve bitirince bir deve kurban ettigini söyler. ibn ömer bizzat kendisi de, bakara suresini sekiz yilda bitirmistir. bkz., el-kurtubi ebu abdillah, fedailu?l-kur?an, kahira,1989, s.54

en-nevevi, et-tibyan fi adabi hameleti?l-kur?an, s.28 bu söz, bazi kaynaklarda hasen el-basri?ye nisbet edilerek te rivayet edilir.

7. hidayetle nimetlendirdigin kimselerin yoluna! bilerek hakki terk edip gazaba ugrayanlarla, sasirip sapitanlarin yoluna degil!

söz konusu arapça bu deyimin bu sekildeki tercümesi, diyanet isleri baskanlarindan rahmetli serefettin yaltkaya?ya aittir ki, gerçekten bir tercüme saheseridir.

yine tarihi rivayetler göstermektedir ki, halife ömer, sadece bakara suresi üzerinde uzun yıllar durmuştur. bu, haşa ömer?in zeka seviyesinin düşüklüğünden kaynaklanan bir olay değildi; bilakis o günün insanının nazarında kur?an okumanın anlamı buydu.

mesela sahabeden abdullah b. amr?ın:

bir mealde bulunmasi gereken özellikler elbette ki bunlardan ibaret degildir. bunlar ancak bu konuda çok cüz?i birkaç husustur. simdi, yukarida isaret ettigimiz bu özelliklerden bazilarini, yapacagimiz bir fatiha suresi ve bakaranin baslangiç ayetleri?nin tercümesinde uygulamali olarak görebiliriz.

esasen bizim burada ifade etmek istediğimiz husus, kur?an?ın baştan sona kadar okunması demek olan hatm?i reddetmek ve günümüzde?asırlardır devam ettiği üzere- geniş halk kitleleri tarafından, kur?an-ı kerim?in, sevab kazanmak maksadıyla ve bir meal yardımıyla da olsa ayetlerinin manaları üzerinde düşünülmeden okunmasının doğru olmadığını söylemek değildir. amacımız, kur?an-ı kerim?in indiriliş amacının, anlaşılmak ve gereğince amel edilmek olduğunu vurgulamaktır.

el-bakillani ebubekr, nüketu?l-intisar li nakli?l-kur?an, iskenderiyye, tsz., s.68

kur?an-i kerim?in herhangi bir dile çevrilmesi, ilahi kelam?in o dilde anlaşılır bir ifadeyle anlamlandırılmasından ibarettir. terceme kelimesiyle ilgili olarak, kur?an İlimleri ve tefsir usulü kitaplarında herhangi pratik bir değeri haiz olmayan birtakım bilgilere yer verilmekle birlikte İslam?ın ilk dönemlerinden itibaren bu kelime, sözlü veya yazılı bir metnin, başka bir dile, anlaşılır bir ifadeyle çevrilmesinden ibarettir. dolayısıyla, tercüme?de, bir kelamın motamot ve harfi harfine başka bir dile çevrilmesinin söz konusu olduğu, bunun ise kur?an tercemesinde mümkün olmadığı, buna binaen, kur?an tercümesi sözünün doğru olmayacağı, bunun yerine meal sözünün kullanılması gerektiği şeklindeki fikir ve hassasiyetlere katılmak mümkün değildir.

3. yapılan meal, karşısında mutlaka bir muhatap bulmalı ve muhatabın zihninde, ele aldığı konuyla ilgili?dini, ahlaki, ictimai, hukuki, idari vb.- net bir anlam oluşturmalıdır. bunun için mütercim ayetlerdeki belagat, gramer vb. inceliklere ve aynı zamanda ayetlerin ilgili bulunduğu tarihi ve diğer gerçeklere vakıf olmalıdır.

bu konuyla ilgili olarak kaynaklarımızda daha birçok belge ve bilgiler bulunmakla birlikte biz, bunlardan bir tanesine daha yer vermekle yetineceğiz; o da, hz. peygamber?in sevgili torunu hz. hasan?ın şu sözüdür:

e. ?ed-dallin ve el-magdubu aleyhim? kelimeleri de yine, zannedildiginin aksine, herhangi bir harici ve tefsiri ek/zaid ifadelerle degil, tamamen bu iki kelimenin istilahi ve orijinal manalari gözönüne alinarak tercüme edilmislerdir.

1. elif, lam, mim !

örneğin, arapça?daki: ?el-musibetu iza ammet tabet? deyimi, düz bir şekilde ve salt tercüme mantığıyla çevrildiğinde, şöyle bir ifade ortaya çıkar: ?musibet umumileştiğinde güzel olur.? böyle bir tercüme yanlış olmamakla birlikte, arapça aslında kastedilen manayı yansıtmaktan uzaktır ve türkçe açısından da gariptir. oysa ki türkçe?de, hem metinde murad edilen manayı tam olarak karşılayabilecek, hem de çok edebi ve beliğ düşecek deyimler vardır. mesela : ?elle gelen, düğün bayram olur.? sözü, bu deyimlerden biridir.

KUR?AN-I KERİM?İN TERCÜME EDİLMESİ VE AYETLERİNİN SIHHATLİ ANLAŞILMASI KONUSUNDA BAZI MÜLAHAZALAR

zeyd b. sabit, peygamber s. in emri üzerine yahudi yazisini ögrenmis, hz. peygamber?in yahudilere gönderdigi mektuplarini yazmis ve onlardan gelen mektuplari peygamber s. e tercüme etmistir. ebu cemre, ibn abbas ve gelen heyetler arasindaki konusmalari, sürekli olarak tercüme eden bir zattir. bizans krali herakliyüs?ün, kureys heyetiyle, kendi tercümani araci ile görüsmesi meshurdur. hakim veya yöneticinin, yaninda iki adet mütercim bulundurmasinin gerekli oldugu, bazi alimler tarafindarn sart kosulmustur (buhari, ahkam 40; yine bkz., buhari, menakib 25, ilim 25, bed?u?l-vahy 6; müslim, iman 24, cihad 74). bütün bu olaylarda, tercüme yapan kisinin, yazi ve konusmalari, anlasilir bir lisanla, karsi dile çevirdigi ve bunu yaparken de, tercümenin gerektirdigi ve dil vakiasinin zorunlu kildigi bilimsel bazi tasarruflara gitmis oldugu bir vakiadir. bu, kur?an tercemesinde de sözkonusudur ve gereklidir. gerek bu olaylarda, gerekse kur?an tercümelerinde, hiçbir zaman motamot ve harfi bir çeviriye gidilmemis ve yapilan bu çalismalarin tercüme olabilmesi için, harfi çeviriye gidilmesi gerektigini de kimse iddia etmemistir. elbette ki kur?an-i kerim gibi bir mu?cizu?l-beyan?in, bir baska dile tercümesi sirasinda, murad-i ilahinin ayniyla yansitilmasi imkansizdir ve esasen burada beser takatinin ötesinde de bir çaba istenmemektedir. hem sonra bu, hangi konuda olursa olsun, bütün tercümeler için belli ölçüde sözkonusudur.

1. rahman ve rahim olan allah?in adiyla :

genel olarak sözlü ve yazılı metinleri, özellikle de kur?an ayetlerini tercüme ederken dikkat edilmesi, dolayısıyla, bir kur?an mealinde bulunması gereken ve günümüzde daha bir önemli hale gelen bazı özellikleri, yukarıda işaret ettiğimiz hususlara ilave olarak söyle sıralayabiliriz:

-?bir ayda? cevabını verince abdullah:

6. ayetlerde lafzi ve zahiri olarak bulunmasalar bile, arap dilinin gramer ve belagat özelliklerinin geregi olarak gerçeklesen anlamlari, tercümede lafzi olarak tebarüz ettirmeli ve onlari, cümlenin üvey ve zait unsurlariymis gibi parantez içlerine kesinlikle hapsetmemeli, bilakis, cümlenin öz ve asli unsurlari olarak parantez disinda normal olarak ifade etmelidir.

hz. peygamber döneminden itibaren kur?anın ancak anlaşılmak ve gereğini yerine getirmek amacıyla okunduğunu gösteren birçok mevsuk rivayetler ve tarihi olaylar vardır.

?sahabenin en bilgini olan halife ömer, sayet sirf bakara suresi için bu kadar yil harcadiysa, kur?anin geri kalan kismini ne zaman okuyup inceleyebilmistir? acaba bu ve benzeri rivayetler sahih midir? gibi sorularin cevabi sudur: hz. ömer ve genel olarak diger sahabiler, kur?anin manalarini anahatlariyla biliyorlardi. hz. ömer?in bu çalismasi, akademik düzeyde bir ihtisas çalismasiydi ki, bazi sahabilerin, muhtelif kur?an sureleri üzerinde böylesi ihtisas düzeyinde özel çalisma ve iliskileri olmustur.

meshur sahabi ibn mes?ud?un, kendisi gibi ünlü bir kur?an yorumcusu olan çagdasi ve talebesi ibn abbas hakkinda: ?o, kur?an?in ne güzel bir tercümani?dir.? sözü meshurdur (zehebi muhammed huseyn, et-tefsir vel-ufessirun, misir 1961, 1/66).

okurlara bu konuda, salah el-halidi?nin: ?kur?ani anlamaya ve yasamaya dogru, terc., yusuf isicik, iki kaynak yayincilik, ankara 1998? adli kitabi tavsiye olunur.

bir sahabi ile karşılıklı diyalog şeklinde cereyan eden bu konuşmasında peygamberimizin söyledikleri, kur?an okumaktan amacın kesinlikle onu anlamaya yönelik olduğunu ve salt hatim düşüncesiyle o dönemde kur?an okumak diye bir uygulamanın bilinmediğini gösterir.

4. Şayet varsa, ayetlerdeki anlam sınırlamalarına riayet edilmeli, ve böylesi durumlarda, ayetlerle ilgili mutlak ifadelerden kaçınıp, mukayyed ve has ifadelerle çeviriler yapılmalıdır.

2. her türlü övgü, alemlerin rabbi olan o allah?a ki,

bakara suresi (1-3)

-?bu süre çok uzundur ey allah?ın rasulü; ben daha kısa zamanda okuyabilirim; benim için bunu kısaltmaz mısınız? demesi üzerine hz. peygamber süreyi kısaltmış, abdullah b. amr daha da kısaltılmasını istemiş, peygamber süreyi on güne düşürdüğü halde abdullah, yine ısrar edince, peygamber buna razı olmadığı gibi, şu önemli hatırlatmayı yapmıştır:

4. hüküm gününün tek sahibi.

2. öyle bir kitap ki, onda hiç kusku yok! allaha karsi gelmekten sakinanlar için bir yol gösterici.

hülasa olarak durum bundan ibaret olunca, tercüme ve mealler, kur?an?ın anlaşılmasına insanları yönelten, ve bu işi kolaylaştıran ve hızlandıran çok önemli unsurlar olarak görülmelidir.

-olmaz; çünkü bundan daha az zamanda kur?an?ı hatmeden kimse, onu anlamadan okumuş olur.?

her dilin kendine mahsus bir ifade biçimi ve rengi, kendine özgü deyimleri ve kendine has bir atmosferi vardır. tercüme yaparken bunları iyi hesaplamak ve her dilin kendi deyimlerini kullanabilmek, yapılan bir çevirinin doğru, edebi ve bilimsel olmasına önemli ve büyük katkılar sağlar. tercümelerde en büyük başarı, metindeki çeviri kokusunu hissettirmemektir. bunu sağlayabilmenin en önemli şartlarından biri de, tercümesi yapılan metnin dilinde kullanılan deyimleri, sırf çeviri tarzıyla tercüme etmeyip, karşı dildeki o deyimlere tekabül eden tabirleri bulup kullanmaktır.

c. ayni sekilde, ?en?amte aleyhim? deki ni?metlendirme?nin hidayet ni?meti oldugu belirtilmis, siyak ve sibaktan hareketle, burada kastedilen nimetin hidayet nimeti oldugu vurgulanmis ve paranteze de lüzum görülmemistir.

prof. dr. yusuf işıcık

aslında kur?an-ı kerim?in tercümesi meselesini, allah?ın kitabını anlama konusuyla birlikte düşünmek ve ele almak gerekir. çünkü, kur?an?ı okumaktan amaç, onu anlamak ve muhtevasınca amel etmektir. İslam?ın ilk dönemlerinde, kur?an?ın, anlamını dikkate almadan ve manalari üzerinde düşünmeksizin salt hatim düşüncesiyle okunduğu bilinmemektedir. esasen, herhangi bir kitabı okumak, onu anlamadan mümkün değildir; yani, bir yazıyı, manasını dikkate almadan ve anlamını, devreden çıkararak okumak, söz konusu olamaz. bu olsa olsa, ancak belli maksatlarla ve özel nedenlerle -örneğin bir metnin ezberlenmesi gibi amaçlarla- söz konusu olabilir ki, bu durum, allah?ın kitabı için de bahis mevzuudur ve bizim konumuzla da ilgili bir husus değildir. bu nedenle, peygamber ?ın, her yıl ramazan ayında, o ana kadar kendisine inen kur?an ayetlerini okuyarak cebrail?e dinletmesi ve kontrol ettirmesi, bu tespitimizle çelişmez. zira, arza meselesi, bir tür ezber sağlamaktır. diğer taraftan, arza sırasında hz. peygamber?in, okuduğu kur?an ayetlerinin manalarını dikkate almadığını veya onları anlamadan okuduğunu söylemek de mümkün ve doğru değildir.

dikkat edilirse, bu ayetlerin tercümelerinde, yukarida belirttigimiz, iyi ve anlasilir bir tercüme/meal için gerekli özelliklerden birçogu bulunmaktadir. mesela:

kur?an-i kerİm tercümesİne olan İhtİyaç

3. o sakinanlar ki, gayba iman ederler; namazi hakkiyla kilar ve kendilerine rizik olarak verdiklerimizden, baskalari için harcarlar.

kur?an?ın başka bir dile tercüme edilmesinin gerekliliği, o?nu anlamanın dinde gerekliliğiyle eş değerdedir. allah?ın kitabı?nı anlama zaruretinin, aynı zamanda o?nun terceme edilmesini de zaruri kılması nedeniyledir ki, kur?an-ı kerim?i tercüme etme faaliyetleri, kur?an?ın nüzulüyle birlikte başlamıştır ve o?nunla yaşıttır. bu nedenle, kur?an-ı kerim?i başka bir dile çevirmenin dinen caiz olup olmadığı tartışmaları -her ne kadar tarihte ve yakın geçmişte yoğun olarak yaşanmışsa da- konunun tabiatıyla kesinlikle bağdaşmayan bir durumdur.

ancak, bu olayın ve o esnada hz. peygamber tarafindan söylenen sözlerin ve konulan sınırlamaların, öz itibariyle değil, fakat şekil ve teferruat bakımından, adı geçen sahabiye ve o günün şartlarına has olduğu da unutulmamalıdır. çünkü, evvela, hz. peygamber?in kur?an?ı baştan sona okuyabilmesi için adı geçen sahabiye başlangıçta tanıdığı bir aylık sürenin ve nihayetinde bu iş için asgari süre olarak tanıdığı üçte birlik zaman diliminin, abdullah b. amr?ın zekası ve benzeri özel durumlarıyla büyük ilgisi vardır. çünkü abdullah b. amr fevkalade zeki ve kur?an okumaya düşkünlüğü herkesçe bilinen alim ve zühdü dillere destan olan bir sahabi idi. dolayısıyla hz. peygamber?in başlangıçta o?na tanıdığı bir aylık süre ve sonuçta o?nun için belirlediği on günlük zaman, o sahabiye hastır ve bunlar aynıyla bizim için geçerli olan hususlar değildir. burada bizim için önemli olan, kur?an?ın ancak anlaşılarak okunabileceği ve bunun için de yeterli bir zamana ihtiyaç olduğudur ki, bu da kişiden kişiye değişen, ortam ve şartlara göre farklılık arz eden bir durumdur. diğer taraftan, kur?anın tamamının o gün henüz nazil olmaması da, adı geçen sahabiye baştan sona kur?anı okuması için belirlenen sürenin kısa olmasında etkili olmuştur. dolayısıyla, bizim bu olaydan çıkaracağımız ana espiri, kur?anın ancak, manalarının anlaşılacak bir tarzda ve bunu mümkün kılacak bir süre içerisinde okunması gerektiğidir.

tercümede anlaşılırlık ve kur?an meallerinde bulunması gereken bazı özellikler

b.?maliki yevmi?d-din: din gününün tek sahibi? terkibindeki din kavraminin cümle içindeki özel anlami olan hüküm, hesap ve kiyamet manasi gözetilmis, ayrica bu dünyadakinin aksine kiyamet günü yalnizca allahin egemenliginin geçerli ve söz konusu oldugu gerçeginden hareketle, ayet: ?hüküm gününün tek sahibi? seklinde tercüme edilmistir; bunun için de herhangi bir paranteze gerek görülmemis ve cümledeki vurgunun zayiflamasina sebebiyet verilmemistir.

-?sizden öncekiler, kur?an ayetlerini, rablerinden gelen mektuplar olarak görürler ve onları geceleyin düşünüp, gündüzün uygularlardı.?

-?kur?an-ı kerim baştan sona ne kadar zamanda okunmalıdır? sorusuna hz. peygamber:

3. rahmeti bol, ihsani tükenmez ,

6. bizi dogru yola eristir;

2. ayete verilen anlam/meal, kur?an?ın herhangi başka bir ayetinin anlamına ters düşmemelidir.

d. ?el-hamdü lillah? kelimesi, bilindigi üzere basindaki takisi?ndan dolayi, ?her türlü övgü? seklinde tercüme edilerek, manadaki kapsamlilik belirtilmis ve asli olan bu mana, parantez içine de alinmamistir. çünkü bu, kelimeye tefsir amaciyla yüklenen zaid degil, asli bir anlamdir.

5. , yalniz sana kulluk eder ve yalniz senden yardim dileriz!

a. ayetlerin, ne kadar kisa olurlarsa olsunlar ve diger ayetlerle ne denli anlam iliskisine sahip bulunurlarsa bulunsunlar, kendi bagimsiz manalarinin korunmasina özen gösterilmis, bununla birlikte, gramer ve siyak-sibak iliskileri bulunan komsu ayetlerle olan baglantilari da korunmustur. bunun için, hem noktalama isaretlerinden, hem de parantez içi ve disi baglaç ve edatlardan yararlanilmistir. bu nedenle ayet mealleri, hem tek baslarina, hem de diger ayetlerle birlikte okunduklarinda, murad olunan manalari ifade etme niteligini tasimaktadirlar.

5. ayetlerin, güncel konularla kendiliginden ve tabii olarak anlam iliskilerinin dogmasi ve o sekilde ifade edilmesi durumlarinda dahi onlarin özgün, mutlak, bagimsiz ve orijinal manalari korunmaya çalisilmalidir.

fatiha suresi:

kur?anin tercüme edilmesine karsi çikan alimlerin ileri sürdükleri fikirler, konunun özüne iliskin olmaktan çok, devrin sartlariyla alakali yani konjonktüreldir. nitekim, cumhuriyetin ilk yillarinda, namazda kur?anin türkçesini okutma istek ve dayatmalari, bunun bir isbatidir. meselenin bilincinde olmaksizin konunun ehli olmayanlarca körü körüne ileri sürülen fikirleri ise dikkate almak elbette ki gerekmez.

7. lugavi degil de istilahi/teknik anlamlarda kullanilan lafizlarin, dini ve kültürel derinlik ve zenginlikleri korunmali ve bunlara halel gelmemelidir.

hem dini hem de siyasi ve idari kişiliğiyle, İslam tarihinde büyük ve önemli olaylara imzasını atan halife ömer, bir defasında minberde irad ettiği bir hutbesinde, evlendirilecek olan bayanların mehirlerini tahdid etmek isteyince, mescitte hazır bulunan bir hanım sahabinin, ayet okuyarak yaptığı bir itirazıyla karşılaşmış ve bunun üzerine görüşünden dönmüştür. bu olay, o gün İslam toplumunda çok meşhur olmayan, aksine sıradan ve sade bir müslüman kadının bile, kur?anı anlayarak okuduğunu ve kendi meselesini, bugün dahi pek çok okumuş/kültürlü bayanın bilmediği kadın haklarına ilişkin kur?an ayetlerine dayandırabildiğini gösterir.

1. tercüme edilen bir ayet ne kadar kısa olursa olsun ve içinde yer aldığı komşu ayetlerle ne denli cümle ve anlam bağlantısı içerisinde bulunursa bulunsun, hem yalnız başına kendi müstakil anlamını ifade etmeli, hem de birlikte bulunduğu ayetlerle beraber seslendirdiği ortak/kolektif manayı verebilmelidir.

ibn kesir, tefsiru?l-kur?ani?l-azim, beyrut, 1966,2/230

tercüme kelimesinin anlamlariyla ilgili olarak bkz., zehebi huseyn, et-tefsir ve?l-mufessirun, misir 1961, 1/24 vd. ; demirci muhsin, kur?an tarihi, istanbul 1997, s. 204 vd.