Dehr kelimesi Kur?an?da sadece Casiye 45/24. ve İnsan 76/1. ayette geçer. Evrendeki her şeyin yaratıcısı ve gerçek sahibi olan yüce-aşkın bir varlık yerine insanı hayatın merkezi ve nihai gerçekliği olarak görmesi hasebiyle küfre medar olan insan-merkezci dünya tasavvurunu reddeden İnsan Suresi 76/1. ayette mealen, ?İnsanın üzerinden öyle bir

bununla insanın değil kainatın eceline işaret edilmiştir...

d)İslamoğlu diyorki "Casiye 24 ayetinde kınanan müşriklerin de söylediği şey bu hadisin benzeri"" Ayeti hatırlayalım :Dediler ki: "Ancak bir dünya hayatımız vardır. Burada ölür, burada yaşarız. Bizi helak eden de dehrdir." Bu söylediklerine dair hiçbir bilgileri yoktur. Sadece bir zanna kapılmış gidiyorlar" (Casiye 24) Casiye24 deki ayet hiç bir açıdan hadisle örtüşmez.. Çünkü o ayet dehr inanışını ve haşr inkarını bir sistem bütünlüğü içinde yansıtan nihilist müşrikin hezeyanına ışık tutuyor. Oysa hadise ne kadar çarpık ve zihin damarları tıkalı olarak ta baksak hadisten ahiretin inkarı çıkmaz. İkinci olarak dehr her ne kadar cahiliye arabının zihninde eceli elinde tutan güç olarak kabul edilse de aşağıda da geleceği gibi hiç bir zaman bir tanrı veya ilah makamında algılanmamıştır.. Oysa hadis-i kudside konuşan aynı zamanda hiç şüphesiz yaratıcı Tanrıdır. Bu farkı ya bilmediği veya gözünden kaçırdığı için ben dehrim sözünden birebir cahili arabın dehr inanışını bulduğunu sanmıştır. Oysa birinde dehr, günümüzde de felek olarak ve feleğe çatılan isyan cümlelerinde de karşılaştığımız gibi yer yer aynı cahili kullanıma sahip olan zamansal bir kavramdır."kahpe felek" deyip feleğe sövenin tasavvurunda bu sövgüsünün adresi kendi hakkında merhametsiz davranan zaman veya kaderin bir boyutudur.. Tabi böyle bir isyan çok mahzurlu olduğunu söylemeye gerek yok. Ancak hiç bir asi bu feleğin de bir gün karşısına elçiler yoluyla konuşan bir ilah olarak çıkmayacağını bilir. Felek Fatalist anlam yüklenmiş zamansal boyuttan ileri bir şey değildir..

2- Bize bu hadisi İshak b. İbrahim ile İbni Ebi Ömer de rivayet ettiler. Lafız İbni Ebi Ömer'indir. İshak ahberana; İbni Ebi Ömer ise haddesena tabirlerini kullandılar. : Bize Süfyan Zühri'den, o da İbnü Müseyyeb'ten, o da Ebu Hüreyre'den naklen rivayet etti ki: Resulüllah şöyle buyurmuşlar: «Allah : Ademoğlu bana eza veriyor, dehre sövüyor. Halbuki dehir benim. Gece ile gündüzü döndürürüm. buyurdu.

5- "Ben dehrim" sözünü Hattabi şöyle anlar: "Dehrin sahibi benim. Dehre nispet edilen işleri çeviren de benim. Öyleyse kim hoşlanmadığı işlerin faili bilerek dehre söverse, bu sövme, o işlerin gerçek faili olan Rabbine döner. Dehr ise, vukua gelen işlerin zarfıdır."4. (5938)- Hz. Ebu Hureyre anlatıyor: "Resulullah buyurdular ki:"Üzümü kerm diye isimlendirmeyin. "Vay şu dehrin mahrumiyet ve hüsranına!" diye kahırlı söz söylemeyin. Zira Allah'ın kendisi dehrdir."

?Birimiz ölür diğerimiz yaşar? anlamındadır... Kurtubi (ö. 671/1273), Arap müşriklerin bu sözlerinde tenasüh inancına işaret bulunduğuna ilişkin bir yorumdan daha söz etmiştir. Söz konusu yoruma göre Araplar, ?Biz ölürüz ve yaşarız? sözleriyle, bir anlamda, ?insan ölür daha sonra bir başka varlıkta tekrar yaşar? demek istemişlerdir.24 Bu yorum, Şehristani?nin (ö. 548/1153) Araplar arasında bu tür bir inancın mevcudiyetinden söz etmiş olmasıyla da teyit edilmektedir...

b)Muvatta mütercimini tahrif yapmakla suçluyor. . Oysa bu kadar varyantı olan ve diğer varyantlarıyla beraber daha da netliğe kavuşan hadisin tek varyantı üzerinde durarak zihin karıştırmaya çalışmak ta bundan daha erdemli bir yaklaşım olarak nitelendirilemez.

5. madedeki alıntılar: http://dergi.ilahiyat. omu.edu.tr/Makaleler/1943045747_200316110139. pdf

AÇIKLAMA:Dehr aslında bu alemin müddetidir. Bilahare her çok müddete dehr denilmiştir. Zaman bunun hilafınadır. Çünkü müddetin azına da, çoğuna da zaman denilebilir. Hadis-i şerifte dehrden murad gece ile gündüzü döndüren ve bütün işleri bunların içinde çeviren Allah'dır. Şu halde : «Dehre sövmeyin... demek dehrin yaratanına sövmeyin manasına gelir. Cahiliyyet devrinde Arabların basma bir musibet gelirse, onu dehre izafe ederlerdi. Hatta Kur 'an-ı Kerim 'de beyan buyrulduğu vecihle :«Bizi ancak dehr helak eder. demişler ve zamana sövmüşlerdi. Çünkü dehrin Allah tarafından yaratıldığını bilmezler, onu ezeli ve

her kelimeyi sözlük anlamıyla ele alıyor ve o terim anlamlarını da bugünkü çağrışımlarıyla değerlendiriyor. bir çeşit dogmatizm.

<i>Çok ilginç, sahih senetli iftira olur mu?Olur, daha nasıl olacak ki?Sahih senetli iftira. Alın size, evet Buhari ve Müslim nakletmiş metnini de okuyayım:..."Sizden herhangi biri demesin ki ey zaman belanı bulasın". Yani öyle tercüme edeyim bizdeki karşılığı o? feinnellahe? İyi bilinki Allah huveddehr. Dehr'in ta kendisidir.. Baktım Muvatta mütercimi kıyamamış herhalde tahrif etme pahasına "Allah dehri yaratandır" diye çevirmiş. Yok, metinde yok ama feinallahe huveddehr diyor. Başka bir izahı varmı?.. başka bir tercüme mümkün mü?. Bu ne biçim bir şey?. Bu cahiliye müşriklerin anlayışı... Allah Resulu'nun ağzına siz bunu nasıl koyuyorsunuz? . Casiye suresinin 24. ayetinde kınanan müşriklerin söylediği zaten bu. Allah'u ekber... siz hiçmi kur'an okumuyorsunuz yahu? . Bunu nakledenler, onun için hadislerin metinlerinin sıhhati yetmez; kesinlikle kesinlikle kuran'a arz edilmelidirler... onun için senedi sahih metni batıl böyle bir çok hadis gösterilir. Böyle birey olabilir mi?... Allah zamandır, Allah zamanın halıkıdır... Zamanı yaratan nasıl Zaman olur?... Zaman ölen bir şeydir geçen bir şeydir... İşte geçen zaman ölmüştür. Gelecek zaman da gelecek ; dolayısıyla zaman mahluktur; zamanı nasıl halid yerine koyarsın vesaire. Neyse. Eyvallah... ezzahir ve el batın mekana ilişkin kapsamlığı ifade eder. Birileri tabi şimdi yerinde karıncalanıyordur. Boooş boooş... karıncalansanız da booooş. Hakikat güneş gibidir... Sıvayamazsın mesele budur bu.. insanlar imanını yolda bulmadılar. İnanan bir delil ile inansın inkar edende bir delil ile inkar etsin... Artık öyle babalardan kaldı yoook. İnsanlar imanını ciddiye alacaklar. Onun için ben imanını ciddiye alanları muhatap alıyorum... İmanını ciddiye almayanların benimle işi yok. Bu dersleri dinlemesin, bana kulak vermesin ve bana da yanaşmasın. İmanını ciddiye alan insanlar ciddiye alınmaya layıktır. İman ciddi bir iştir. Çünkü Allah'la aranızda bağdır iman. Allahla bağınızı ciddiye almıyorsanız siz neyi ciddi alıyorsunuz?. Onun için hiç böyle çamur mamur atmasınlar. Attıkları çamur tutmaz. Hadisi inkar ediyor ha!.. Asıl hadisi ispat eden benim. İnkar eden sizsiniz... Nasıl inkar ediyorsunuz; Hadis Kuran'a eş değerdir diye inkar ediyorsunuz. Siz kuranı inkar ediyorsunuz. Hadis kurana eş değer mi?. Bu ne biçim bir laftır. Bu ne biçim bir zihniyettir. "Hadisler Kurana eş değerdir" demek hadisleri Kuran yapmaz. Kuranı hadisleştirir... Siz iftira ediyorsunuz... Allah'tan korkun, kitabına insan bu zulmü yapar mı?. Hadisler kurana eş değerdir mantığı, hadislerin tamamını vahiy ilan etme mantığı neye hizmettir?... ve devam ediyor.. M. İslamoğlu. </i>

an görüp gözettiği varlık aleminde artık ne dehrin etkin gücünden ve ne de gizli komplosundan söz edilebilir. Kısaca, Kur?an?ın tevhid öğretisinde dehr diye bir otorite tanınmaz. İnsanoğlunun hayatı sadece ve sadece ilahi iradenin kontrolüne verilir. Bununla birlikte, tabii ölüm yine vardır. Zira, ölüm biyolojik bir vakıa olarak kaçınılmaz bir şeydir. Ayrıca ecel ya da kaçınılmaz ölüm, insanı cahiliye devrindeki gibi karamsar bir düşünceye sevk etmez. Çünkü ecel, İslam inancında varlığın son noktası ya da yok oluş değildir.

Bu hadise inanmak ve sahih görmek, rivayet etmek:

ve musibetler Allah?ın kudret ve tasarrufuyla gerçekleşmektedir. Dolayısıyla gerçek fail dehr değil onun sahibi olan Allah?tır. Bu yüzden Rasulullah, ?Dehre hakaret etmeyiniz. Çünkü Allah dehrdir? demiştir.?51 Kısaca özetlemek gerekirse, evrende olup biten tüm hadiselerin gerçek

d. İslam İnancında Ecel

b)İslam Öncesi Araplarda Dehr Telakkisi

1- Hadis muhtelif şekillerde rivayet edilmiştir.

Bahis konusu olan ayetteki, ?Onlar, ?Hayat ancak bu dünyada yaşadığımızdan ibarettir. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman helak eder? dediler.? ifadesi, Kur?an?ın nüzulüne tanık olan Araplar arasında materyalist bir dünya görüşünün mevcut olduğuna işaret etmektedir. Esasen, bu görüşün temelinde, varlık aleminden bağımsız olarak düşünülmeyen dehrin ve zaman içinde olup biten hadiselerin insan ve onun dünyevi yaşantısını determine eden son

<u> Hadis Cahiliye Müşriklerinin anlayışı olduğu için aynen bu müşrik inancını kabullenmek olur. </u>

kınama / Dehr, başında amiri bulunan bir memurdur / O, memur olduğu işi

edilen vazifeyi ifa etmekle meşguldür. Nitekim kutsi hadis olarak nakledilen

Breh, breh!.. Tek kelimeyle yazık!.. Boşa zaman kaybı, büyük israf olmuş!

iyiliksever Hucr ben nasıl dehrin surufundan

İslam öncesi Arap aklındaki?ecel? telakkisi ile Kur?an?da ana çerçevesi belirlenen ecel mefhumu arasındaki temel fark, daha önceden belirlenmiş olan ecelin belirleyicisinin kim olduğu noktasında ortaya çıkmaktadır. Cahili dönem Arap inancında Allah?ın yaratma işi, sadece hayatın başında ve sonunda insanın işlerine yaptığı bir ilahi müdahaleden ibarettir. Allah, insanı yarattıktan sonra artık onun işlerine karışmaz. Artık bundan sonra iş dehr

Allah ve Resulüne iftira atmaktır. Dinde, Allah'la münasebette ve imanda ciddiyetsizliktir,

Ebu Ubeyd (ö. 224/838), Arapların, herhangi bir bela ve musibetle karşılaştıklarında,

<u> Atalar dininin inancımıza yansımasıdır </u>.

7. (5350)- Yine Ebu Hureyre radıyallahu anh anlatıyor: "Resulullah buyurdular ki:"Allah Teala hazretleri şöyle dedi: "Ademoğlu, dehre söverek beni üzüyor. Halbuki ben dehrim. Emir benim elimde. Gece ve gündüzü ben çeviririm."

a) İslamoğlu bu hadisi rivayet edenlere ve hadisin sıhhatine itimat eden biz ehl-i sünnete Cahiliye Müşriklerinin inancını paylaşmakla itham ederken çok aceleci davranmıştır.. Öncelikle bir sözün anlam ve değerini ortaya çıkaran unsurlardan birinin sözün kime söylendiğini ve hangi amaçla söylendiğini hesaba katmak olduğunu kendisine hatırlatmak isterim. Bu söz cahiliyede Dehre yüklenen anlamın kalıntılarını müslüman toplumun zihninden tamamen kazıma ve halis tevhide yükseltme noktasında söylenmiştir. Cahiliyede "müşrik Arapların düşünce sistemlerinde dünya hayatındaki en temel mesele ölüm olduğu için, bu sistemde yaratılış ve dünyaya geliş üzerinde pek durulmamıştır. Bu yüzden, insanoğlu dünyaya gözlerini açtıktan sonra kendisini yaratan aşkın varlıkla ilişkisini kesmiş ve kendi varlığını, Izutsu?nun ifadesiyle, güçlü ve diktatör bir patronun hizmetine vermiştir. ?Dehr? denen bu diktatör patronun yönetimi, insanın son nefesine kadar sürer. Ölüm, insanın hayatı boyunca zulmü altında inlediği bu zalim diktatörün son darbesidir. Bunun içindir ki dehr, cahiliye dönemine ait şiirlerde genellikle merhametsiz, soğukkanlı, hiçbir kahramanın karşısında duramayacağı bir diktatör, sivri dişlerini merhametsizce insana geçiren vahşi bir hayvan gibi tasvir edilmiştir." Fiillerin Allah haricinde başka bir yaratıcıya, dizayn ve tayin ediciye verilmesi hiç kuşkusuz tevhid-i efal inanışıyla çeliştiği için "büyük ve açık" bir şirktir. Bu Allah'a zatında koşulan ayrı bir ilah olmasa da fiillerinde onun makamına oturtulan bir oluş, işleyiş, idare ediş, takdir ediş tanrısıdır. Bu duruma göre Allah canlıları yaratarak görevini tamamlamış ve idareyi kulun-kainatın ölüm anına kadar Dehr denilen patrona devretmiştir:"Cahili Araplar, insan hayatını ilgilendiren rızık, ecel, bahtiyarlık ve bedbahtlık gibi birçok hususun dehr diye adlandırılan kaçınılmaz bir kudret tarafından ezelde tayin edildiğini düşünmüşlerdir."Cahiliye Araplarının bu şirk inanışı her ne kadar islamiyet ile beraber Rububiyet ve efal tevhidine tebdil edildiyse de zihinlerde eski dönemlerden tevarüs etme kirlerin temizlenmesi ve şirkin her zerresinin kazınması gerekiyordu.. Çöl Bedevilerinin ruhuna işlemiş bu ve bunun gibi inanışların tek derste/celsede izale edilmesinin zorluğunu da düşünürsek bu tevhid dersinin ayrı ayrı zamanlarda tekrar edilmesinin hikmeti veya imkanı anlaşılır. İslamoğlu hadiste gelen ".. çünkü ben dehrim" cümlesine define bulmuş edasıyla atlamıştır.. Oysa hadisin bu kısmı yukarıda anlatılan inanışı zihinlerden yok etmek ve tevhid inancını kalplerde daha da kökleştirmek için varit olmuştur. Hiç bir muhatap hatta çöl bedevisinin bile en hamı, pişmemişi, katısı veya en akılsızı, şuursuzu, düşüncede en zayıfı, dirayette en yavanı, fikri yapısını yeniden edindiği bilgilerle yeniden teşkil etmede en yayanı, ince/püf noktaları kavramada en sönüğü şu hadisten İslamoğlunun ifade ettiği manayı çıkaracağını sanmıyorum.. Ey insanoğlu veya ey Bedevi veya Ey Cahiliyeden yeni çıkmış Arap, veya ey Resulullahın ashabı, ey hakikat yolcusu "ben dehrim dehre sövmeyin" demekteki kasıt sizin cahiliyede hayatınıza önemli ölçüde müdahale eder gördüğünüz ve sizi materyalist ve nihilist bakışınızın kırınımlarıyla merhametsiz musibet ve ölüm giyotinleri tasavvuru altına idam eden; ölüm, rızık, musibet gibi başınıza gelenlerin mercii olarak hayal ettiğiniz ve dehre havale ettiğiniz tüm şeylerin yaratıcısı benim, Dehrinde sahibi benim dehr dediğiniz otorite bir hayaldir, çöl serapıdır.. Şirk gözlüğüyle size Dehr diye görünen, fiili yaratıcı, zamana hükmeden güç işte benim demektir. Siz eceli dehre verdiniz ama aslında o benim ilim, irade ve kudretimden çıkan bir takdirdir, siz rızkın sahibini dehr olarak gördünüz ve dehr dediğiniz o merci Rezzak olan hakikatte Allahınız olarak bendim.

a)Ebu Hüreyre 'den Resulullah 'in şöyle buyurduğu rivayet edildi: «Sizden hiç kimse: "Zamanın kötülüğü!" demesin. Zira zamana nisbet edilen şeyi yapan Allah'dır. Muvatta sevilmeyen sözler 3.

Karpuzu kabuğundan ayırmamaktır, Karpuzu kabuğuyla beraber yemektir

3- Bize Abd b. Humeyd de rivayet etti. : Bize Abdürrezzak haber verdi. : Bize Ma'mer Zühri'den, o da İbni Müseyyeb'den, o da Ebu Hüreyre'den naklen haber verdi. Şöyle demiş : Resulüllah Sallallahü Aleyhi ve Sellem) buyurdular ki : «Allah : Ademoğlu bana eza ediyor. Vay dehrin musibetine! diyor. Sizden biriniz sakın : Vay dehrin musibetine! demesin. Çünkü dehir benim, gecesini gündüzünü döndürürüm, dilediğim zaman ikisini de tutarım. buyurdu.

Bilakis, başka bir hayatın, ebedi hayatın başlangıcıdır. Bu inanç sisteminde ecel, insanın ölümü, hayat çizgisinin bir geçiş dönemi, diğer bir deyişle, dünya ile ahiret hayatı arasındaki bir köprü mesabesindedir.47 Halbuki cahili Arap aklında bütün bir hayat, tabiatın oluş ve bozuluş kanunlarıyla idare edilen bir felaketler ve musibetler arenasına dönüşmüştür. Dolayısıyla, kör ve karanlık olan tabiat canavarının elinden kurtuluş yoktur.

Allah için şu yazıyı baştan nihayet okuyun ve İslamoğlunun değindiği şeyle hadisin amacının nasıl 180 derece zıt olduğunu ve tabiri caizse İslamoğlunun nasıl acemice ofsayta düştüğünü görün.

sonlandırmakla meşguldür/Kaldı ki yığınla malı olan nice kafir vardır / Küfrüne

KISA CEVAP:

3- Kadı İyaz, bazı tahkiksiz ve bilgisiz kişilerin dehr kelimesini Allah'ın isimlerinden biri zannettiklerini belirtir ve "Bu yanlıştır, dehr dünya zamanının müddetidir" der.

bağlamak ve ölümden sonraki hayatın varlığını yadsımak şeklinde özetlenebilecek anlayışın tüm Araplarca benimsenmediğini söylemek mümkündür. Nitekim, İslam öncesi Araplardaki dehr telakkisini inceleyen Izutsu ve Watt gibi bazı araştırmacılar da bu telakkinin daha ziyade çölde yaşayan bedevi Araplar arasında kabul gördüğünü belirtmişlerdir. Göçebe Araplardaki dehr telakkisinin temelinde dünya hayatında olup biten hadiselerin zamanın biteviye akıp gitmesine bağlı olduğu inancının bulunduğuna dikkat çeken Watt, bu inancın müşriklerin dilinden özetlendiği Casiye 45/24. ayetle ilgili olarak şu bilgileri aktarmıştır: ?Zaman? için kullanılan kelime dehrdir ve bu bağlamda onu?kader? olarak tercüme etmek imkansız olmayacaktır. Bununla birlikte, İslam öncesi şiirde talihsizlik ya da az sıklıkla olmakla birlikte talihlilik, sadece dehrin getirdiği değil, aynı zamanda ez-zaman, ?günler? ve hatta?geceler?in getirdiği şey olarak ifade edilir. Böylelikle, Arapların hayatlarını belirlediklerini kabul ettikleri şeyler, gerçekte olaylar dizisi veya geçici oluşumların akışıdır. Onlar için bu, gayri şahsi bir güçtü ve zamanı kişiselleştirmiş görünmüyorlardı. Diğer taraftan, ölümü ve talihsizliği beraberinde getiren zamana/kadere taptıklarına dair de herhangi bir ipucu bulunmamaktadır.?27 Cahili dönem Arapların düşünce sistemlerinde dünya hayatındaki en temel mesele ölüm olduğu için, bu sistemde yaratılış ve dünyaya geliş üzerinde pek durulmamıştır. Bu yüzden, insanoğlu dünyaya gözlerini açtıktan sonra kendisini yaratan aşkın varlıkla ilişkisini kesmiş ve kendi varlığını, Izutsu?nun ifadesiyle, güçlü ve diktatör bir patronun hizmetine vermiştir. ?Dehr? denen bu diktatör patronun yönetimi, insanın son nefesine kadar sürer. Ölüm, insanın hayatı boyunca zulmü altında inlediği bu zalim diktatörün son darbesidir.28 Bunun içindir ki dehr, cahiliye dönemine ait şiirlerde genellikle merhametsiz, soğukkanlı, hiçbir kahramanın karşısında duramayacağı bir diktatör, sivri dişlerini merhametsizce insana geçiren vahşi bir hayvan gibi tasvir edilmiştir. Mesela, İyas b. El-Erat?ın bir beytinde, ?Dehr kanca gibi dişlerini batırmak için bekliyor.? şeklinde bir ifadeye yer verilmiş; muhadram şair Cureybe b. Eşyem ise bir şiirinde, ?Bir kötülük zamanında dehr seni kötü dişleriyle ısırdığında, aynı şekilde sen de onu ısır.? demiştir.29

Bu cümleden olmak üzere bazı ayetlerde Allah?ın her insan için bir yaşama

dehr kelimesiyle ifade edilmiştir.3. Dehr ve zaman kavramlarının eş anlamlı olup olmadığı hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bazı dilcilere göre bu iki kavramın anlam içerikleri aynıdır. Ancak bu görüş pek kabul görmemiştir. Konuyla ilgilenen dilcilerin çoğunluğu, dehr ile zaman arasında birtakım anlam farklılıklarından söz etmişlerdir. Mesela, Halid b. Yezid?e göre zaman, belli bir sezonu, dehr ise bölünemeyen bir zaman sürecini ifade eder.4 Buna göre denebilir ki, ?zaman?uzunluk ve kısalık gibi yönlerden bölünebilir bir özellik taşır. Buna karşın?dehr? bu tür bölümlemelere konu olmayan külli bir mahiyet arz eder. Bazı kaynaklarda dehr ile müddet arasında da anlam farkından söz edilmiştir. Ebu Hilal el-Askeri (ö. 400/1009?dan sonra) sinonim kelimeler arasındaki nüansları incelediği

b)1- (2246) Bana Ebu't-Tahir Ahmed b. Amr b. Şerh ile Harmele b. Yahya rivayet ettiler. : Bize İbni Vehb haber verdi. : Bana Yunus, İbni Şihab'dan rivayet etti. : Bana Ebu Seleme b. Abdirrahman haber verdi. : Ebu Hüreyre şunu söyledi : Ben Resulüllah 'i şöyle buyururken işittim:

Müşriklerin?Biz ölürüz ve yaşarız; bizi ancak zaman helak eder? ifadesindeki temel vurgu şudur: İnsanı yok oluşa sürükleyen yegane faktör, zamanın akıp gitmesidir. Tabiatıyla, ölüm de Allah?ın emri, izni ve bilgisi dahilinde tahakkuk eden bir olgu değil zamanın insan bedenini yıpratması ve nihayet biyolojik hayatiyetin nihayete ermesidir. Kısaca, ölümle birlikte fena bulup yok olmanın tek sorumlusu zamandır.17 Ayetteki, ?Ölürüz ve yaşarız? ifadesinden kastedilen manaya gelince; Kelbi?ye (ö. 146/763) göre bu ifade, ?Biz ölürüz çocuklarımız yaşar? anlamındadır... Dehri müşriklerin?Biz ölürüz ve yaşarız? sözü, ikinci bir yoruma göre,

Gelinen bu noktada, İslam öncesi Arap toplumundaki dehr telakkisi ile özellikle Anadolu Türk-İslam kültüründeki felek mefhumu arasında ilginç bir bağ kurmanın imkanından da söz edilebilir. Şöyle ki, ortaçağ İslam kozmolojisinde yıldızları taşıdığına ve hareket ettirdiğine inanılan şeffaf gökküre veya gezegenlerin yörüngesi olarak tanımlanan felek mefhumunun mecazi olarak dehr, dünya, devran, talih, baht ve kader gibi anlamlarda kullanıldığı bilinmektedir. Yine bu anlamda Divan edebiyatındaki?çarh? kelimesiyle

Dehrin insan yaşamındaki olayları belirlediğine ilişkin cahili Arap düşüncesi, aslında bu olayların daha önceden belirlendiği inancı ile bağlantılıdır. Bu bağlamda, Ebu Hilal el-Askeri?nin, Arap dilinde?müddet?le çok yakın bir anlam ilişkisi bulunan ecel kelimesinin, ?dehr?e tekabül eden zamansal süreçleri kapsayacak şekilde kullanıldığını söylemesi son derece manidardır.36 Araplar, insan hayatını ilgilendiren rızık, ecel, bahtiyarlık ve

dünyada olan biten olayların arkasındaki müessir bir kozmik güç olarak algıladıkları dehre sitem ettiklerini ve bu sitemlerini, şair Amr b. Kamie?nin, ?Dehrin musibetleri bana göremediğim bir yerden okunu fırlattı 30 mısrasıyla başlayan şiirinde olduğu gibi, pek çok şiirde açıkça dile getirdiklerini belirtmiştir.31 Bu ve benzeri içerikteki beyitlerin de işaretlediği üzere İslam öncesi dönemdeki dünya ve hayat görüşü, merkezinde karanlık ve esrarengiz bir düşünce taşımaktadır. Bu karanlık ve fatalist düşünce, beşikten mezara kadar

<u> Çocuğun altındaki pis bez gibidir, elmadaki kurt, karpuzdaki kabuk gibidir </u>.

3. Hadisin değişik varyantları:

c)<u> "Dehre sövmeyin çünkü dehr benim" hadisi madem ki cahili inanış genetiğini taşıyor ve eski cahiliye nakaratlarının fazla değiştirilmeden piyasaya sürülmüş versiyonudur;hadisin zihinlerde ve kalplerde uyandırması ve inşa etmesi beklenen kavram ve hayata etkisi şöyle olabilir :Ey müslümanlar, sizler cahiliyedeyken ve müşrikken rızkınızı, ecelinizi ve başınıza gelen musibetleri hep dehrden bilirdiniz. Bir sıkıntıyla karşılaştığınızda sıkıntının yaratıcısı olarak tasavvur ettiğiniz dehre söverdiniz.</u> .<u> Oysa şimdi müslüman oldunuz.. Cahiliyede gelişigüzel sövdüğünüz "Dehr tanrınız" benim .. Önceden sessizdim, sabırlıydım. Sabır da hani bir yer kadar. Artık kendimi size tanıtıyorum ;meramım şöyledir: bana sövmeniz beni gerçekten incitiyor, her nekadar zamanın bir boyutu da olsam benim de izzet-i nefsim var. Bu yüzden bunu bir daha yapmayın, yasaklıyorum.. Ne ilginç!. Dehr tanrısı sonunda isyan eder, zamanın ruhu, feleğin çarkı insanlara elçi gönderir.. Cahiliyede küfrettikleriniz yanınızda kar kalsın ama artık bana küfretmeyin.. </u>. Daha da olmadı sizi en başta yaratan yaratıcı ilaha şikayet ederim, nede olsa onun sağ kolu, işlerinin idarecisi ve dünya ve kainat şirketinin ceo'su benim.. Süper... Emrime itaat edin ve sakın ha karıncalanmayın, yoksa defterinizi daha erken dürerim, nasılsa eceliniz benim elimde değil mi? diyen bir iç sesin korkusu altında inleyen, dengesini kaybetmiş bir zavallı, titrek bir ruh..

Bu hadisi Buhari «Tevhid ve «Tefsir bahislerinde Ebu Davud «Kitabü'l-Edeb 'de; Nesai «Tefsir 'de tahric etmişlerdir.

Ey başı dara düştüğünde dehre sitem eden! / Vefasızlık etti diye dehri

bedbahtlık gibi birçok hususun dehr ve eyyam diye adlandırılan kaçınılmaz bir kudret tarafından ezelde tayin edildiğini düşünmüşlerdir. Ancak bu düşünce tarzında dehr, ibadet edilecek bir mabud olarak değil mutlaka hesaba katılması gereken kozmik bir güç olarak tasavvur edilmiştir.37 Bu fatalist tasavvurda dehr, salt zamanı ifade etmenin ötesinde insanoğlunun varlığını kontrol altında tutan ve daha önceden insanlar için

UZUN CEVAP:

... Allah tarafından her canlı için önceden takdir edilen hayat süresi ve bu sürenin sonu olan ölüm vaktini ifade eden ecel kavramı, Kur?an?da da apaçık bir şekilde ortaya konulmuştur.

yumuşama beklerim?!?33. Dehrin yıkıcı ve yok edici gücü, özellikle insan varlığının sona ermesinde kendisini gösterir. Bu noktada dehr ismini değiştirir ve tamamı ölüm anlamına gelen meniyye , menun, himme ve himam gibi

4- Kurtubi, "Allah'ı üzme" tabirini, insanlardan hiçbir eziyetin Allah'a ulaşmayacağı gerçeğinden hareketle şöyle açıklar: "Bunun manası şudur: "İnsanlar bazan bana, üzülen kimseleri üzen tabirlerle hitap eder. Halbuki Allah, kendisine eziyet ulaşmasından münezzehtir. Bundan murat, kimden böyle bir ifade sadır olmuş ise kendini Allah'ın gadabına maruz kılar demektir."

bulunan bir faktör olarak hem iyi hem de kötü talihin -çoğu zaman kötü talihin-müsebbibi olarak somutlaştırılır. Teodor Nöldeke?nin tespitlerine göre,?zaman, mücerret olarak umumiyetle dünya saadetinin tümünün ve özellikle dünyaya ait şekavetin tamamının bir sebebi olarak tahayyül edilir. Şairler devamlı olarak günler veya gecelere bedel olmak üzere zamanın kudret ve nüfuzuna imada bulunmaktadırlar. Zaman, devamlı değişikliğin ve şanssızlığın davetçisi, acı ve giderek yok olup bitmek anlamında yıpranmanın sebebi olarak, hedefini şaşırmayan fırlatılmış bir ok, atıl bir taş vb. takdim olunur. Bu gibi durumlarda biz çoğu kez zamanı kader olarak manalandırmak durumunda bırakılırız ki bu tamamen doğru değildir. Çünkü zamanın kendisi burada başka bir kudret tarafından determine edilmiş olarak değil, hadiseleri gerçekleştiren fail olarak anlaşılmıştır. Bunların tümü en azından şuurlu bir fail tarafından yapılmaktadır. Fakat itiraf edilmelidir ki Araplar bizzat zamanın kudretini çoğu kere açık bir şekilde katıksız ve halis kaderden ayırt etmiyorlardı...?38 Cahili Araplar, özellikle insanın ölüm vakti ile rızkının daha önceden belirlendiğine inanmışlardır.39 Bu inanca göre her insanın kaçınılmaz olarak yüzleşeceği bir ölüm vakti vardır. Bu yüzden, ölüme?akibet? ya da?önceden belirlenmiş süre?anlamında?ecel? denilmiştir... Bu bağlamda, muallaka şairlerinden Lebid?in kader ve önceden tayin edilmiş ecel konusundaki beyitleri de anılmaya değer niteliktedir. Lebid bir şiirinde şöyle demiştir: ?İnsan kitabını silemez. Nasıl silsin ki! Onun yazgısı değiştirilemez ... Lebid bir başka beytinde de şunları dile getirmiştir: ?Bana bir felaket isabet ettiğinde?Kaderin yaptıklarından vah bana!? demem? .41

rağmen malı kat kat artar / Tek kuruşu olmayan nice mü?min de vardır /

karşılanan?felek?e sitem etme geleneğinin Türk-İslam kültüründe hayli yaygın olduğu da herkesin malumudur. Nitekim Türkçe?deki kahpe felek, zalim felek, feleğe küsmek ve feleğin sillesini yemek vb. tabirler, söz konusu geleneğin dildeki tezahürlerinden sadece birkaçıdır.

«Ademoğlu bana eza ediyor... cümlesi hakkında Kurtubi şunları söylemiştir : «Bunun manası: Bana öyle söz söylüyor ki : Bu söz eziyet duyan bir kimseye söylense bundan müteezzi olur. Allah eziyet duymaktan münezzehtir. Bu söz burada mecazdır. Bundan maksat onu kim söylerse Allah'ın gazabına maruz olur demektir. Müslim edeb ve terbiye bölümü.

<u> Kutsi hadis kategorisinde olduğu için de Allah'a iftiradır.. </u>

e) İslamoğlunun perspektifiyle Buhari Müslim hadislerine bakarak kendine, hayatına ve ibadetlerine yol çizen bir ehl-i sünnet bazen yahudileşme temayülüne bazen de dehr örneğinde olduğu gibi cahiliyenin müşrik bataklığına saplanması ihtimali vardır.. Bu gerçekten acelecilikle ve yüzeysel bakışla yapılan çok ağır bir ithamdır. Bu duruma göre hadisi bila şek vela şüphe kabul eden ben "dehri" mi oluyorum?Buhari ve müslim bu hadisi tashih etmekle dehri mi oluyor?Buharideki hadisleri sahih gören ehl-i sünnet ulemasının hepsi dehri mi?

1.. İslamoğlu'nun iddialı/saldırgan cümlelerinden çıkan sonuçları anladığım kadarıyla özetleyeyim:

52 Ebu Ali es-Sekafi, bu nebevi tembihteki temel espriyi bir şiirinde şöyle dile getirmiştir:

el-Furuk fi?l-Luğa adlı eserinde bu farkı şöyle izah etmiştir: ?Dehr, birbirinden farklı olsun ya da olmasın, kesintisiz bir şekilde süregelen zaman dilimlerinin bütününü ifade eder. Bu yüzden, kış mevsimi için dehr değil müddet kelimesi kullanılır. Çünkü kış, gerek havanın soğuk oluşu gerekse diğer vasıfları itibariyle birbirine benzer zamanlardan müteşekkildir. Seneler için ise dehr kelimesi kullanılır. Çünkü seneler sıcaklık, soğukluk ve sair nitelikler yönünden farklılık arz eden zaman dilimlerini ihtiva eder.?

faili dehr değil onun haliki ve sahibi olan Allah?tır. Bu yüzden Müslümanlara, ?Ah şu dehrin hüsranına/hayal kırıklıklarına? diye yakınmamaları tembihlemiştir.

takdir edilenden, onlardan kaçmasının imkan dışı olacak bir şekilde icraatta

<u> Dolayısıyla "Dehr benim" cümlesini dehr dediğiniz şey, korktuğunuz ve boyun eğdiğiniz, tanrısal güç atfettiğiniz zamansal kavram benim elimde ve idaremdedir diye anlamak gerek. </u>Hadisteki hikmetin ve ana fikrin, maksad-ı nebevinin ne olduğu bu kadar aşikar olduğuna göre buradan cahiliye araplarının anlayışına uygun bir dehr patronunun müslümanlara ders verildiği sonucunu çıkarmak için farklı bakış açıları hususunda gerçekten çok maharetli olmak gerek. Fıkıhta iktizanın delaleti diye bir husus vardır. İki örnekle açıklayalım: I. Sözün doğru bir mana ifade etmesi için takdir edilmesi gereken şeyler. Mesela, Rasulullah'ın "Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları kaldırılmıştır." hadisinin anlaşılabilmesi için bir takdirde bulunulması gerekir. Zira, hata ve unutma, ümmet arasında vaki olmaktadır, kaldırılmamıştır. Buna göre hadisin doğru anlaşılabilmesi için bir şey takdir etmek gerekir ki, o da "günah" veya "ceza" kelimesidir. Bu takdire göre hadis, ümmetimden hatanın günahı veya hata ve unutmanın cezası kaldırılmıştır, şeklinde olur. II. Sözün doğru olarak anlaşılabilmesi için aklen takdir edilmesi gereken şeyler: Kur'an'da, "köye sor." denilmektedir (Yusuf, 12/82). Halbuki köye soru sorulması aklen mümkün değildir. Bu nedenle, aklen sözün doğru olabilmesi için, "ahali" kelimesi takdir edilmesi gerekir. Buna göre ayetin manası, "köyün ahalisine sor" şeklinde olur... Bu duruma göre biri " benim evden sorabilirsin" diye bir beyanda bulunsa o kişi eve gidip evin kapısından, penceresinden veya içindeki odasından, çatalından, kaşığından veya ayna ayna söyle banasından soracak değildir..<u> "evden sorabilirsin" cümlesinde evden kasıt ev halkındandır. Dolayısıyla evden sorabilirsin cümlesini nasıl ev hakından sorabilirsin diye "düzelterek ve cümlenin gizli öğelerini de ekleyerek "anlıyoruz "Dehr benim" cümlesini de dehr diye bildiğiniz kudretin, iradenin sahibi benim diye anlarız. </u>. Zaten demin de dediğim gibi bırakın bunu normal anlayış düzeyindeki bir insan cahiliye döneminde dehr kuyusunun dibine kadar batmış ve hayatının tamamını o kuyuda geçirmiş algısı ve muhakemesi ve zihni kıvraklığı kıt fatalist, nihilist, dehri bir çöl bedevisi bile böyle anlar ve içinden "Demek ki benim dehr diye zannettiğim kevni idarenin hakiki adresi Rububiyet-i ilahiymiş" diye geçirir. İnanın ki der.. Bu kadarcık bir anlayışı gösteremeyecekse kalemin kaldırıldığı 3 kişiden biri olduğu için konumuzun dışındadır..

Videonun dökümü:

Çöl Bedevilerinin ruhuna işlemiş bu ve bunun gibi inanışların tek derste/celsede izale edilmesinin zorluğunu da düşünürsek bu tevhid dersinin ayrı ayrı zamanlarda tekrar edilmesinin hikmeti veya imkanı anlaşılır. İslamoğlu hadiste gelen ".. çünkü ben dehrim" cümlesine define bulmuş edasıyla atlamıştır.. Oysa hadisin bu kısmı yukarıda anlatılan inanışı zihinlerden yok etmek ve tevhid inancını kalplerde daha da kökleştirmek için varit olmuştur.<u>Hiç bir muhatap hatta çöl bedevisinin bile en hamı, pişmemişi, katısı veya en akılsızı, şuursuzu, düşüncede en zayıfı, dirayette en yavanı, fikri yapısını yeniden edindiği bilgilerle yeniden teşkil etmede en yayanı, ince/püf noktaları kavramada en sönüğü şu hadisten İslamoğlunun ifade ettiği manayı çıkaracağını sanmıyorum.</u>. Ey insanoğlu veya ey Bedevi veya Ey Cahiliyeden yeni çıkmış Arap, veya ey Resulullahın ashabı, ey hakikat yolcusu "ben dehrim dehre sövmeyin" demekteki kasıt sizin cahiliyede hayatınıza önemli ölçüde müdahale eder gördüğünüz ve sizi materyalist ve nihilist bakışınızın kırınımlarıyla merhametsiz musibet ve ölüm giyotinleri tasavvuru altına idam eden; ölüm, rızık, musibet gibi başınıza gelenlerin mercii olarak hayal ettiğiniz ve dehre havale ettiğiniz tüm şeylerin yaratıcısı benim, Dehrinde sahibi benim <u>dehr dediğiniz otorite bir hayaldir, çöl serapıdır.. Şirk gözlüğüyle size Dehr diye görünen, fiili yaratıcı, zamana hükmeden güç işte benim demektir.</u>Siz eceli dehre verdiniz ama aslında o benim ilim, irade ve kudretimden çıkan bir takdirdir, siz rızkın sahibini dehr olarak gördünüz ve dehr dediğiniz o merci Rezzak olan hakikatte Allahınız olarak bendim.

İslamoğlu'nun metin tenkidindeki en büyük açmazı; "bir kelime bir makamda tek bir manaya delalet eder" kaidesini mutlak zannetmesi.

Ki bunca fakirliğine rağmen imanı artar 53 İslam öncesi Arapların kolektif bilincindeki dehr ve ecel telakkisi ile Kur?an?da ortaya konan ecel mefhumu arasında, eceli tayin eden kudret dışında hemen hiçbir fark bulunmamaktadır.. Zira, Kur?an?daki kullanımıyla ecel; Matüridiyye ve Eş?ariyye?den oluşan Ehl-i Sünnet alimlerinin de ifade ettikleri gibi, Allah?ın zaman ve mekanı kuşatan ilmiyle canlıların öleceğini belirlediği zamanı ifade eder. Bu sebeple, canlıların her birinin yaşayacağı ecel tek olup kesinlikle değişmez. Hiçbir canlı kendisi için takdir edilen zamandan önce hayat bulamayacağı gibi, hakkında belirlenen ölüm vakti gelmeden de ölmez. İlgili ayetteki?ecel-i müsemma? kıyametin kopmasına dair olup

ebedi sanırlardı. Bundan dolayı kendilerine dehriye denilmiştir.

c)İbrahim Canan-K. Sitte:

<u> Allah Resulüne iftiradır. </u>

uzun zaman geçti ki, o zikre değer bir şey bile değildi? denilmiştir.

4. Hadis Dehr kelimesinin kelime anlamı ve cahiliyede kullanımını ve Cahiliye Müşrikleri için anlamını bilmeden anlaşılamaz..

5- Bana Zühcyr b. Harb da rivayet etti. : Bize Cerir Hişam'dan, o da İbni Sirin'den, o da Ebu Hüreyre'den, o da Peygamber den naklen rivayet etti: «Dehre sövmeyin! Çünkü dehr ancak Allah'dır. buyurmuşlar.

«Allah : Ademoğlu dehre sövüyor, halbuki dehr benim. Gece ve gündüz benim yed-i kudretimdedir. buyurdu.

denen başka bir kuvvetin eline geçer. Tabiatıyla, insanoğlunun hayatına ilişkin

derece güçlü bir etkiye sahip olduğu inancı mevcuttur. Şehristani, ?Muattılatü?l-Arab? başlığı altında Araplardan bir kısmının yaratıcının varlığını ve ölüm sonrası hayatın gerçekliğini inkar ettiklerini, diğer bir kısmının ise Allah?ın varlığını ve ilk yaratılışı kabul etmekle birlikte, ahiretteki dirilişe inanmadıklarını belirtmiştir. İlk grupta yer alanlar, hayatı tabiata, ölüm ve yok oluşu ise dehrin gücüne bağlamışlardır. Buna göre, varlık alemine çıkarıp yaşatan güç tabiat, yok oluşa sürükleyen güç ise dehrdir...26. Şehristani?nin verdiği bilgilerin ışığında, hayatı ve ölümü dehrin gücüne

İslamoğlu bunun gibi hadislere itibar gösterenleri Karpuzu kabuğuyla beraber yiyenlere benzettiği anlaşılmaktadır. Ve hatta "karpuzu kabuğuyla yiyenin kim olduklarını biliyoruz değil mi?" sorusuyla inceden inceye bir inek göndermesi yapmaktadır.. İslamoğlu bu eleştirilerinde haksızdır.. Hadisteki maksadı anlamadığı için böyle haşin bir tavır sergilemiştir.. Zaten her türlü saldırganlığın ve fanatikliğin temelinde de bilgisizlik, muhakeme yetersizliği yatar.. Kişi bilmediğine düşmandır.. Madem öyle hadisi nasıl anlamalıyız sorusuna cevap arayalım:

Buna karşın Kur?an, insanı bu canavarın elinden kurtarıp Allah?ın engin rahmet ve merhametine sığınmaya davet etmiştir. Evrendeki her şeyin yaratıcısı Allah?tır; dolayısıyla Allah?ın mutlak iradesinin dışında hiçbir varlık tasarrufta bulunamaz. Evet, insanların ecel ve rızıkları önceden belirlenmiştir; ancak bu işin gerçek öznesi dehr değil bizzat Allah?tır. Dehrin bu konuda hiçbir işlev ve fonksiyonu yoktur. O da diğer mahlukat gibi kendisine tevdi

şu ifadelere yer verilmiştir: ? kral Haris?in ve konaklar sahibi

<u> Bu Buhari Müslim hadisi: </u>

4- Bize Kuteyhe rivayet etti. ; Bize Muğire b. Abdirrahman, Ebu'z-Zinad'dan, o da A'rac'dan, o da Ebu Hüreyre'den naklen rivayet etti ki: Resulüllah : «Sakın sizden biriniz : Vay dehrin musibetine! demesin. Çünkü dehr ancak Allah'dır. buyurmuşlar.

2- Resulullah , bu hadisleriyle dehre sebbetmeyi yasaklamaktadır. Dehr mutlak zaman manasına gelir. en-Nihaye'de "Dehr: Uzun zaman ve dünya hayatı için isimdir" diye açıklanır. Kur'an-ı Kerim'den de anlaşılacağı üzere, cahiliye Arapları, hoşlarına gitmeyen hadiselerle karşılaştıkları zaman, dehri zemmedip, ona hakaretler savururlar, başlarına gelen musibeti ondan bilirlerdi. : "Dediler ki: "Ancak bir dünya hayatımız vardır. Burada ölür, burada yaşarız. Bizi helak eden de dehrdir." Bu söylediklerine dair hiçbir bilgileri yoktur. Sadece bir zanna kapılmış gidiyorlar" (Casiye 24). Hayır ve şer her şeyi yaratan, takdir eden Allah'tır. Bu sebeple hoşumuza gitmeyen şeyleri dehrden bilmek, bir nevi şirktir, tevhid inancını rencide eder. Bu sebeple Aleyhissalatu vesselam'ın diliyle, insanların dehr kelimesiyle kastettikleri mananın Allah'a raci olduğu bildirilmiştir. Rab Teala'nın "Ben dehrim, geceyi de gündüzü de ben çeviririm" veya bazı rivayetlerde geldiği üzere "Ben dehrim, günler ve geceler benimdir. Onları yeniler ve eskitirim. Krallardan sonra yeni krallar getiririm" veya "Ben dehrim, geceyi ve gündüzü de ben gönderirim, diledim mi onları tutarım da" denmesi, hoşumuza gitmeyen hadiseler sebebiyle zamana sebbedilmesinin mü'minin edebine uymadığını, o çeşit inançların yanlış olduğunu ifade eder. Alimler: "Kim herhangi bir fiili gerçekten dehre nispet ederse küfre düşer" diye hükmetmiştir. Ancak, bu çeşit ifade, gerçek bir itikada mukarin olmaksızın dilden çıkacak olsa, küfre nispet edilmez. Her hal u karda bu nevi sözler kafirlerin sözüne benzediği ve İslam'ın tevhid inancına uygun gelmediği için mekruhtur, kaçınılması gerekir. Dilimizde, dehr kelimesi yerine felek kelimesi vardır. Bazan şans, talih kelimeleri bu manalarda kullanılır. "Felek ne verdi ki, neyimi alacak?" sözüne yaygınca yer verilir. Ne kadar mahzurlu olduğu izah gerektirmeyen bir husustur.

2. Aşağıda ilmi, delilli ve doyurucu bir şekilde detaylandırılarak çürütülen bu iddiaya

isimlerle anılmaya başlar. Bütün bu kelimeler?ölüm? anlamına gelmekle birlikte, buradaki ölüm, biyolojik bir olaydan öte dehrin yıkıcı gücünün ifadesi olan bir ölümdür.34 Bu bağlamda Izutsu, Casiye 45/24. ayette özetlenen dehr telakkisinin, sadece pesimist ve materyalist değil aynı zamanda nihilist bir karaktere sahip olduğunu belirtir. Çöl Araplarını dinsizliğe sevk eden bu nihilizmin Mekkeliler arasındaki tezahürü, dünyada refah içinde yaşama arzusu şeklinde kendisini göstermiştir. Diğer bir deyişle, ticaret konusunda oldukça kabiliyetli olan ve sırf dünyevi emellerin peşinde koşan birer iş adamı kimliğine sahip Mekkeli inkarcıların Kur?an?ın tekrar dirilme öğretisini reddetmeleri, kendilerini müstağni görme tavrına da esas teşkil eden dünyaperest bir zihniyete sahip olmalarından kaynaklanmıştır.35

-herkesin böyle uzun yazıları okumakta aynı sabrı gösteremeyeceğini düşünerek- bu maddede olabildiğince kısa ve öz olarak cevap vermeye çalışacağım:

tüm belirlemeler de onun tasarrufundadır. Halbuki İslam inancında yaratma , yarattığı varlık üzerindeki ilahi denetim ve gözetimin başlangıç noktasını işaretler. Binaenaleyh, insanın bütün yapıp etmeleri, en ince ayrıntısına kadar hayatın her safhası Allah?ın denetim ve gözetimi altındadır. Kur?an?a göre Allah, adalet tanrısıdır. Hiç kimseye zulmetmez, haksızlık yapmaz. Evrende olup biten her şeyin gerçek öznesi olan Allah?ın her

a)Dehr'in lügat anlamı :Dehr kelimesi klasik Arap dili sözlüklerinde genellikle?uzun zaman? şeklinde anlamlandırılmıştır.1Alemin varoluş anından sonuna kadar geçen süreye dehr denildiğini belirten Ragıb el-İsfahani (ö.502/1108), kelimenin?uzun zaman? anlamında kullanılmasının sonraki devirlere ait olduğuna dikkat çekmiştir.2 Klasik Arapça?da, bir insanın hayat süresini ifade etmek için de kullanılan dehr, mecaz ve istiare gibi söz sanatlarına da konu olmuştur. Bu bağlamda Araplar, yaşlı insanı mecazi olarak racülün duhriyyün şeklinde nitelemişlerdir. Ayrıca, bütün bir hayat boyunca devam eden adet ve huylar, istiare yoluyla

c. Ecel-Dehr İlişkisi

bireyin hayatına el atar, onu zulmünün pençesinde tutar. Kabaca?kader? diyebileceğimiz bu inanç, her şeyi mahveden, bütün bir hayat boyunca insanı her türlü acı, ıstırap, felaket ve sefalete düçar kılan tahripkar bir güç olarak düşünülmüş ve dehrin tahripkarlığı, talihin beklenmedik ters olaylarını ifade etmek için kullanılan surufu?d-dehr, havadis veya hadesanu?d-dehr, raybu?d-dehr, yedü?d-dehr, ?udevau?d-dehr ve benatü?d-dehr gibi muhtelif kelime ve terkiplerle dile getirilmiştir.32 Mesela İmriu?l-Kays?ın bir şiirinde

bir rivayette, ?Dehre hakaret etmeyin. Çünkü dehr Allah?tır? denilmiştir.48 Ebu Hureyre?den nakledilen bir başka kutsi hadiste ise Allah?ın, ?İnsanoğlu dehre hakaret etmek suretiyle beni üzüyor. Oysa ben dehrim. Otorite bendedir; gece ve gündüzü ben çekip çeviririm.? dediği bildirilmiştir. Bu hadisteki?Dehr benim? ifadesi, ?Dehrin sahibi benim? şeklinde yorumlanmıştır.49 Bu yorum, hadisin bir başka varyantındaki, ?Başınıza birtakım musibetler geldiğinde dehre sövmeyin ve bu musibetleri ona nisbet etmeyin. Çünkü sizi musibetlere maruz bırakan dehr değil Allah?tır. Siz faile hakaret ettiğinizde, bu hakaret gerçekte Allah Teala?ya yapılmış olur.?50 ifadesiyle de teyit edilmektedir. Bu ifade, İbn Kuteybe (ö. 276/889) tarafından şöyle bir örnekle izah edilmiştir: ?Mesela Zeyd adında bir kişi emri altında bulunan Feth adlı birine x isimli birini öldürmesini emretse ve o da bu emrin gereğini yerine getirse, insanlar Feth?e değil Zeyd?e küfrederler. Çünkü öldürme emrini veren Zeyd?dir. Dehrin konumu da aynı bu şekildedir. Zira, ona nisbet edilen kötülük

AÇIKLAMA:

5...2. Kur?an?da Dehr Kavramı

süresi belirlediği ifade edilmiş (En?am 6/2), kendilerine uzun ömür verilenlerin de ömrü kısaltılanların da mutlaka bir kitapta yazılı olduğu bildirilmiştir... Bazı hadislerde de?önceden belirlenmiş ölüm vakti? anlamında kullanılan ecel kelimesi,45 sahabe tarafından da bu şekilde kavramlaştırılmıştır. Zira, sahabenin anlayışına göre eceli gelmeyen insanın bir hastalıktan ölmesi veya herhangi bir insan tarafından öldürülmesi, buna karşılık eceli gelen kimsenin ölümden kurtulup yaşamaya devam etmesi mümkün değildir...