geleneğiyle daha uyumlu olduğu elbette söylenebilir. Ancak buradan hareketle medeniyet

Samuel Huntington'ın 1990'ları resmeden üçüncü haritasını sonuç veriyor ki, bu noktada zaten

taraftasin?' sorusunun terk edilerek, 'Sen kimsin?' sorusuna odaklanıldığı gerçeğiyle

yaşanacaksa, aslolan, o değişimin halk tarafından benimsenerek gerçekleştirilmesidir.

kaldırılmalıdır.

değerlerin iç içe geçmiş olan yapısına dikkat çekiyor. Bütün bunlar sonucunda,

zaten çok azının Batının dinine geçmiş olduğu belirtmiş olması da önemli.

Türkiye 'Avrupa'dan farklı' olduğunun çok uzun süredir farkında. Köklü bir medeniyetten geldiği

bir süreç olduğunu ifade ediyor ve bugüne kadar bu tür girişimlerin hep başarısız olduğunu

şunu da unutmamak gerekir ki, 14., 16. ve 18. yüzyıl Osmanlısı da aynı Osmanlı değildi. Değişim

ülkeleri günümüzün ekonomik liderleri iken, Çin ve Hindu medeniyetlerinin çok hızlı büyüyen

Korunmak için de Batının desteğine ihtiyacı var.

kavramlarla sunmaktan başka çaresi kalmayan temsilcilerle karşıyayız.

Endonezya: Dünyanın en kalabalık müslüman ülkesi. Ekonomisi de hızla büyüyor. Ancak coğrafi

varlığı algılayışı dedelerinden çok farklı olan yeni bir neslin 'üretilecek' olması konusuyla bire bir

müslüman ülkelerin politik hayatına olan etkisini göz ardı etmenin, 16. yüzyıl sonunda Protestan

Huntington'ın tezinin temel noktası, sadece ve sadece, Soğuk Savaş'tan sonra günümüz

Katolik, Hıristiyan, Avrupalı ve Batılı olarak tanımlanabileceğini söylüyor.

inşa etmeye devam etmesi yerine, Anglosakson modeline geçmesini öneriyorlar.

kararsız ülke olarak tanımlıyor. Huntington, yeni bir kimliğe geçişin gerek

anlamına geliyor.

incelendiğine şahit oldukları durumlarda ise, hayatlarına anlam kazandırdığını zannettikleri ve

kültürel ve sosyal alanda körüklediği değişim' ile neyin kast edildiği sorusunu akla getiriyor.

bir hale geliyor. Bu noktada, Huntington'ın 'Eğer Batılı olmayan toplumlar modernleşmek

Bu noktada, demokrasiyi sadece İslami fundamentalistleri iktidara getirmezse destekleyen, Irak

kültürünün kimi öğelerini tanıtabilseler bile, mevcut kültürün temel öğelerini ortadan

giyinmesini, Batılılar gibi yemesini, Batılılar gibi içmesini ve genel anlamda hayata Batılılar gibi

olduğu bir dünyada, katı bir bürokrasi bünyesinde ve askeri emir-komuta zinciri anlayışı

yapan işadamlarının dil, din, tarih ve hatta mutfak birliğine vurgu yapmasına da yer veriyor.

hayaliyle yaşatılmış olmasının çok önemli bir payı var. Konuya bu açıdan bakıldığında da,

Sonuç

mensup olan Sırp, Hırvat ve Boşnaklar arasındaki savaşlardan sonra çizilmiş olması, söz konusu

farkında dahi olmadan? nesilden nesile aktarılıyor. Değişmeleri elbette mümkün, ancak çok zor.

birlikte Rusya'nın Avrupa'ya bakışı yeni bir hal alır. Buna göre, Rusya, iki Alman tarafından

medeniyeti olduğuna şüphe yoktur.

merkez ülkeleri de, önümüzdeki yıllarda liderliği ele geçirme mücadelesi veriyorlar. 20. yüzyılın

Sydney'de gerçekleştirilmesi kararının alınmasını sonuç veren oyların neredeyse tamamının

de, düşünce ve davranışlarını nelerin şekillendirdiğini ve nelerin harekete geçirdiğini bilmezler.

hareketten ibaret olmayıp, bütün bunları içine alan, toplumun baştan aşağı yeniden

uygulamalara karşı çıkan Türk Anglosakson yaklaşımı, bu noktada Kemalistlerle

yapılarının, endüstriyelleşmenin gereklerine en iyi ihtimalle yabancı, zaman zaman da düşman

etmiyor. Bütün bu örnekleri verdikten sonra da, Batılı olmayan toplumların Batıya ait ürünler

ekonomisini şekillendiren öğenin kolonileşme olduğunu da açıkça ortaya koyuyor. Zira Avrupa

olması da ilk olarak aklımıza Kemalizmi getirmeli. Çünkü her ne kadar ilkokuldan itibaren

gerektiğini söylüyor.1

6. Kemalist Devrimler

Huntington'ın, herhangi bir medeniyet ile tamamen ilişkilendirilebilen ülkeler için ortaya attığı

söyledikleriyle' değil, 'onun ağzına koydukları cümlelerle' yargılıyorlar.

Batıya açık, %36'sının Batıya kapalı, %24'ünün ise kararsız olduğu şeklindeki sonuca (ve bu

olmadığının, ya da dese bile kendinden başka hiç kimseyi kandıramayacağının da artık

politik alanlarda liderlik etmeye kendini adamış, İslami kültüre kaynaklık edebilecek çapta bir

belirtiyor. Batılı olmayan toplumların dini değerlerinin, ahlaki varsayımlarının ve sosyal

Soru 2: Herkes medeniyeti aynı şekilde mi tanımlıyor?

kurumlarıyla Müslüman olan bir toplumu modern ve Batılı kılmaya kararlı olan yönetici elit sınıf

İslami Diriliş'in dünyadan izole olmayan, yayılmacı bir niteliğe sahip olduğunu belirtmesine

? Modernleşme arzulanır ve gereklidir.

Soru 1: Samuel Huntington medeniyet ve kimlik kavramını oluşturan bileşenleri ne şekilde sıralıyor?

Huntington, kitabının farklı bölümlerinde Türkiye'ye ayırdığı sayfalarda, Kemalizmi, 1920 ve

Ancak, halen devam eden ve bütün dünyanın 'küresel boyutta' yaşanan bir trend olarak

çalışma düzenlerinde inancın giderek daha da önemli bir yer edindiğini, hükümetlerin

problemleri çözeceğine ikna olmuş durumda. Bu amacın başarıya ulaştırılması onlar için ilk

1995 yılı itibariyle 1980 yılında olduklarından çok daha İslami ve İslamcı olduğunu söylüyor. Bu

Sonuç itibariyle Peter, bir eline Batılılaşmayı, diğer eline de

Ortodoks Rusların Kiril alfabesini kabul etmeleri, Hırvatların dillerindeki Türkçe ve Arapça

Endonezya gibi ülkeleri bu başlık altında incelemek mümkün.

Bu tür öykünmeci yaklaşımların, yapıları gereği, herhangi bir orijinallik içermeleri elbette pek

başarmak zorundalar.

Huntington'ın tezini en iyi şekilde açıklayan örneğin, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından

Soru 10: Samuel Huntington'ın ekonomi alanındaki tespit ve öngörüleri nasıl?

Zor bir konu...

önce müslüman olarak tanımlayacak derecede bilinçli olmalarına rağmen, Osmanlı'dan bu yana

3 İnançlar, 'Ben kimim?', 'Nereye aitim?' gibi kimlik ile ilgili sorulara verilecek yanıtları önemli ölçüde şekillendiriyor. Sahip çıkılan inançlar ve bu

güçlenmeleri sonucunda dünyanın giderek daha fazla modern ve daha az Batılı

Bunun doğru olmadığını yeni yeni fark ediyorlar, ancak medeniyet ve kimlik kavramlarına çok

olduğunu fark etmemek de epey zor.

bir başkasının tasarrufu dahilinde değiştirilme düşüncesine hemen her zaman direnirler. Bu

gitsin' anlayışı hakim daha çok. Bu yaklaşım, sosyal alanın kimi noktalarının ister istemez uzlaşı

bir tür medeniyet adaptasyonu.

ve metrenin arşına üstünlüğü anlatılır. Ve yine bu nedenlerden ötürü, ilkokul çocukları uzun

nitelikleri' ile değil, tekil vurgularıyla tartışılıyor ve bu nedenle de Kemalizm eksenli bütün

Suudi Arabistan: İslam'ın kutsal şehirlerine sahip. Doğal kaynakları nedeniyle zengin. Ancak

Tıpkı Avustralya'nın Asyalılar tarafından reddedilmesi gibi, Türkiye'nin de kültür ve

? Yerli kültür modernizasyonla uyumlu değildir ve bu nedenle terk edilmeli ya da ortadan

Soru 15: Bütün bunlar Batıyı yenilmez bir güç mü yapıyor?

Huntington'ın yer verdiği ikinci harita ise 1960'lı yıllara ait. Soğuk Savaş döneminde ABD ile

Kemalizmin bütünsel olarak kavranamıyor olmasının doğurduğu algı sorununa en iyi örnek,

söz konusu değil. Bu durum, Latin Amerika, Afrika ve İslam medeniyetlerinin dünyanın ikinci

Serdar Kaya

değer ve önceliklere sahip olan medeniyetler ekseninde şekillenen bir uluslararası politik alan ortaya çıkıyor.

eleştirilen cumhuriyet dönemi inkılapları konusunda ilginç çıkarsamalarda bulunmak mümkün.

olması, Samuel Huntington'ın tezini sonuna kadar destekliyor olsa da, Türkiye'deki hakim algı,

kimim?' sorusunu kendine sormamış olan, bu nedenle de kendi düşünce tarihini bilmeyen,

Türkiye'de 'rejime muhalefet' olarak algılanabiliyor. Sonuç olarak da, ister istemez değişmek

3- Modernleşmeyi benimseyip, Batılılaşmayı reddetmek.

Bunun gerçekleşebilmesi için de, özellikle yakın tarihini özgürce değerlendirebilmesi ve belli bir

klinik, 40 okul ve 120 Kur'an kursu açmış olmaları, konu hakkında bir diğer örnek.

durumda. 'Kararsız' olmasının nedeni de yine bu kafa karışıklığı.

belirleyiciliğini' teyit eden farklı gelişmeler olduğunu fark edemiyorlar. q

kültürünün kaynağı olarak kabul edilen ülke ya da ülkeleri tanımlıyor. Ancak böyle bir kavramın

Bu insanlar, hayallerindeki kurgu olaylar ya da kurgu kişilerin daha gerçekçi zeminlerde

konusuna odaklanıyorlar. Bu da onları felsefi anlamda kısırlaştırırarak birer 'aktivist' haline

pek çok yerde gerçekleştirilen ve bizim daha çok 'halk için halka rağmen' olarak adlandırdığımız

Ancak bu, o medeniyetin Türk halkına dayatılmasını mazur göstermez. Çünkü eğer bir değişim

göreve sahip olduğu sonucuna varıyor.

olmadığı açıkça görülüyor.

ifadesinin sloganlaşmış olması da bu bakış açısının bir sonucu.4

durumda. Ancak bütün bunlara rağmen, sanki dünya Türkiye'den ibaretmiş gibi yapmaya, yakın

Sadece 4 milyon nüfusu olan Ürdün'de Müslüman Kardeşler örgütünün büyük bir hastane, 20

dolu politik liderlerin başarısızlığa uğrayacak olmaları mukadderdir. Böyle liderler, atı

insanların dine dönmeleriyle birlikte, inançların da aynı ölçüde küreselleştiğine ve uyanışa

Huntington'ın örneğini bu şekilde vermiş olması kimi müslümanları rahatsız edebilecek olsa da,

düşünülemez. Ancak er ya da geç yapılması gereken, Cumhuriyet'in toplumsal dönüşüm

ancak ve ancak 'yerli' kültürün tamamen imhasıyla mümkün olabileceği yönündeki bir

Rusya'nın gerek entelektüelleri, gerek politikacıları, gerekse halkı arasında halen tartışılmakta.

nüfusu çok fazla değil. Coğrafi şartları nedeniyle de işgal edilmeye çok müsait.

kurulmasında medeniyetlerin belirleyici olacağı ve dolayısıyla olası çatışmaların farklı

belirtiyor.

açıklıyor:

konusunda söyledikleri hatırlandığında, harf inkılabının olmasa bile Arap harflerine karşı

daha var ki, o da, 20. yüzyıl sonlarında gerçekleşen 'Tanrı'nın İntikamı'nın, yerel olmayan, dahası

yakınlaşamıyor, çünkü Atatürk'ün mirasını terk etmeden bunu yapması mümkün değil. Bir başka

olarak gördükleri Yugoslavya konusunda, artık 'içindeki farklı unsurlara göre' politika belirliyor

2. Medeniyetler Bazında Ülkeler

Zira Türkiye, Kemalist dayatmalar sonucunda, ne Orta Doğulu ne de Batılı olmayan, iki arada bir

bir kimlikle tanımlamaktan çekinmemeleri de Huntington'ın bu başlık altında değindiği

çıkacağı argümanını bu haritalar arasındaki geçişlerle izah etmek mümkün.

çok Batılı analizcide göremediğimiz bir durum.

olmaya çalıştığı Batının içerisindeki pek çok entelektüel, ülkeyi Avrupalı yapacağı zannedilen

Huntington, Batı devletlerinin dünyayı yönetme adına sahip oldukları araçlardan da söz ediyor.

ülke nüfusunun tamamına beşikten mezara hizmet götürüyor olması da bir diğer örnek.

kategorizasyon çerçevesinde değerlendirilecek olurlarsa, (diğer konulardaki temel farklılıklarına

kast ediliyor. Ciddi oranlarda etnik azınlığa sahip olan Sudan, Hindistan, Çin, Malezya, Filipinler,

Batılılaşma konusunda Türkiye bugün itibariyle ikiye bölünmüş durumda.

Çalışmalar profesörü John L. Esposito'nun 'İslami Tehdit: Mit mi Gerçek mi?' adlı kitabından bir

adına büyük bir hamle başlattığını belirtiyor.

İslami kaygılardan hareket edenlerin durumu biraz daha farklı. Çünkü dini kaygılara sahip

belirtiyor o kadar.

Örneğin, Türkiye'nin Avrupalılaşma konusundaki en büyük takıntısı kıyafet konusu olsa da, Orta

Öyle olacak gibi görünüyor. Zaten Huntington da, Batılı olmayan medeniyetlerin giderek

'kendisine belletildiği şekilde' oluşturuyor ve bu iyi-kötülere küçük yaşlardan itibaren duygusal

belirleyici olduğunu belirtiyor. Örneğin bir Batılının aşağıdan yukarıya doğru, Romalı, İtalyan,

3. KARARSIZ ÜLKELER

gelişmenin aynı anda yaşanıyor olması, İslam medeniyetinin merkez ülke ya da ülkelere sahip

Bölünmüş ülke ile, içerisinde farklı medeniyetlere mensup olan çok sayıda insan bulunan ülkeler

Huntington'ın bu tespiti, Türkiye'nin uluslararası ilişkileri ile ilgili yorumları ile bir arada

Medeniyetlerin İttifakı

anlayış durumunda. Türkiye'de halkın çok önemli bir kesiminin bireysel haklar ya da toplumdevlet

konulardan bir diğeri. Huntington bu tür liderlere örnek olarak, Kral Hüseyin , Ben Ali

kullanmakta olduklarını, ama bu durumun onları Japonlaştırmadığını belirtmeyi de ihmal

alıntı yapıyor. Bu kitabında İslamın modernleşme adına herhangi bir alternatif sunmadığını

vahşetini kınarken Hırvat vahşeti konusunda aynı tavrı sergilememesi gibi gelişmeler

Cumhuriyet döneminde düşünce özgürlüğü başta olmak üzere pek çok konudaki otoriteryen

sayan ve sıfırdan medeniyet inşa etmeye kalkan liderlerin başarısız olmaya mahkum oldukları

İşte bu nedenlerden ötürü, Kemalizm bir ideoloji değil, bir toplumsal dönüşüm projesidir. Ve

Bölünmüş ülke ve kararsız ülke kavramları yukarıdakilerden bir parça daha karmaşık.

uygulamaların başarısızlığı konusuna bir örnek olarak siyasal bilimler literatürüne kazandırmış

Huntington'ın fikirleri ülkemizde gerçekte olduğundan epey farklı bir şekilde algılanıyor. Huntington'ın çalışmalarını okuma zahmetine girmek yerine, kendisinin şahsını 'planlanan küresel çatışmaların fikir babası' ilan eden güruha katılmak elbette çok daha kolay.''

İran: Yüzölçümü, coğrafi konumu, nüfusu, tarihi, doğal kaynakları ve orta dereceli ekonomik

bu gelişmelerin Huntington'ın 'çatışma' tezine karşı, 'ittifak' antitezinin güçlendiği anlamına

bazında düşünen, farklı fikirlere tahammülü olmayan ve her seferinde ezberlerini koruma adına

mümkün değil. Yakın geçmişte yayınlanan bir manifesto bunun bir örneği olabilir.

Zira insanlar çoğu zaman içlerinden öyle geldiğini düşünerek belli şekillerde davranış gösterseler

için, her ülkenin mensup olduğu medeniyetle ilişkisini ve o medeniyet içerisindeki nüfuzunu da

? bütün para birimlerini kontrol ettiğini,

ihtimal dışı' dahi diyor Huntington! Yani Türkiye'deki sözde analistler Huntington'ı 'kendi

yıllardan beri resim derslerinde önce beyaz sayfanın ortasından dikey bir çizgi çizerek sayfayı

yeni ittifakları algılama adına yeterli değildi. Çünkü dünyanın gittiği yönü daha iyi anlayabilmek

anlama geldiğini açıklayabilme adına da, dünyanın farklı yerlerinde yaşanan çeşitli olayları örnek

1 Pipes, Daniel. ?In the Path of God: Islam and Political Power? Transaction Publishers.

1990'lı yılların başında İslami kuruluşların Mısır'da çok geniş bir şekilde örgütlenerek, sağlık,

Samuel Huntington, yüzyılın ikinci yarısında insanların tekrar dine dönüşüne Gilles Kepel'in

takmayanlara neden artık yasak getirilmediğini anlayamıyorlar. Çünkü toplumsal dönüşüm

Batı Şeria ve Gazze'de İslami kuruluşların çok sayıda öğrenci kulübü, dini ve sosyal vakıflar,

İslami Diriliş dendiğinde Huntington kuşatıcı bir analiz yapıyor ve İslami

Huntington'ın kitabında, Atatürk'ün, çokmilletli bir imparatorluk fikrine karşı olması nedeniyle,

Türkiye'nin 'medeniyet ithali' macerası artık öylesine acıklı bir hal aldı ki, Türkiye'nin dahil

Batılıların, zamanında memnuniyetle karşıladıkları Kemalist devrimleri, Türkiye'nin Avrupa

insanların fes yasağı ile başörtüsü yasağı arasındaki ara-ilginin çoğu zaman farkında olmamaları

Örgütü'nün imtiyazlı bir üyesi bile olamıyor! Türkiye kendini laik bir ülke olarak tanımlamaya

Alfabe konusunda benzeri gelişmeleri, birbirine çok yakın lisanlar konuşan Eski Yugoslavya

olarak tek başına ayrı bir güç odağı.

öğretilmesiyle kalınmadı, geçmişe ait olan herşey de öcü ilan edildi, yasaklandı ve kendilerine

de sahip. Ancak çok fakir. ABD'ye, Batının kontrolündeki uluslararası kuruluşlara ve petrol

Huntington'ın tek örneği elbette Yugoslavya değil. 2000 yılı olimpiyatlarının Pekin'de değil

akademik çevrelerde tartışılmıyor bile. Dahası, Türkiye, Kemalizmi, medeniyet dayatması içeren

mümkün olamayacağını her hissettiğinde yeni bir 'varolma savaşı' başlatıyor. Bütün bunlardan

Soru 6: Kimileri Franko-Germen anlayış yerine Anglosakson modelinin esas alınması durumunda

ve burada yaşayan insanlar kendilerini Ortodoks medeniyetinin merkez ülkesi olan Rusya'ya ait

rağmen, fundamentalizm konusunu bu bütünden sağlıklı bir şekilde ayrıştırmış olmasının verdiği

en sefil ve en acınacak yıllarını yaşıyor. Huntington'ın 'merkez ülke' tanımına göre, İslam

bağımsız bir cumhuriyete geçilmesine yönelik halk desteği 1993 yılında bir ara %46'ya kadar

nedenle de, medeniyetlerin çatışmasının da, savaşmasının da, ittifakının da, 'medeniyetlerin

örneklerden biri. 1992 yılında Kahire'de yaşanan depremin ardından İslami kuruluşların sadece

medeniyet ithali ve dayatması eylemlerine de 'Kemalizm' olarak referansta bulunuyor.

Bugün itibariyle 'medeniyetlerin ittifakı' adına çalışmaların yapılıyor, anlaşmaların imzalanıyor

belirtiyor:

etmeye odaklanan ve ithal edilen bir kültürü tüm halka dayatmayı esas alan bir anlayış olarak

'Liberalizm, sosyalizm, anarşizm, korporatizm, Marksizm, komünizm, sosyal demokrasi,

tamamının harekatı lanetlemesi gibi çok sayıda örnek yer alıyor Huntington'ın çalışmasında.

Rusya'nın bu konuda tamamen ikiye bölünmüş durumda olduğu da rahatlıkla söylenebilir. 1992

neyin yanlış olduğunu söyleme eğiliminde olduğunu ve bütün bunlardan ötürü Asya ile uyumsuz

etkileyici ve seviyeli olan tarihi rolüne devam etmeyi düşünebilir. Fakat bunu yapabilmek için

etmeyen bir Batıdan söz ediyor Huntington. Avrupalıların kendi kıtalarında Bosna ya da Türkiye

3. Kararsız Ülkeler

? uluslararası sermaye piyasalarına hükmettiğini,

istiyorlarsa, bunu Batılılar gibi değil, tıpkı Japonya gibi, kendi yöntemleriyle, kendi gelenek,

çıkan tablonun, Türkiye'de hakim olan 'Dünya Savaşı tellalı Huntington' resmiyle taban tabana zıt olduğu rahatlıkla söylenebilir.

© Aralık 2007

Bu kesimin sunduğu argümanlara bakıldığında göze çarpan bir diğer şey de, önerdikleri modeli

Huntington bu noktada Georgetown Üniversitesi'nde görev yapan Uluslararası İlişkiler ve İslami

6 Samuel Huntington İslam ülkelerini fazlasıyla güçsüz bulduğu için zaten böyle bir ağırlıktan hiç söz etmiyor. Bu merkezdeki yorumlar

Batılılaşma yanlıları demokrasiden pek hazzetmezler ve bu durum 1980'lere kadar devam eder.

söylemek ve 21. yüzyılda uluslararası politik alanda neden kimlik ve medeniyet unsurlarının öne

olanların yakından tanıdığı bir isim olan Daniel Pipes'ın 'In the Path of God' adlı kitabından bir

İslami Diriliş ve Türkiye

aynı düzlemde buluşmuş oluyor.

Hem modernleşmeyi hem de Batılılaşmayı benimseyen ikinci tip tepkinin Kemalizme karşılık

yüzyılın son döneminin en baskın sosyal vakalarından biridir' şeklindeki ifadeler, dönemin

6. KEMALİST DEVRİMLER

yapıldığı konusunda gizliliğe bir son verilmesi. Halkın kendi yönünü kendisinin tayin edebilmesi

Sovyetler Birliği etrafında kümelenen ülkelerin oluşturduğu iki kutuplu dünyayı resmeden ikinci

şey dünyada Mustafa Kemal'den önce tecrübe edilmediği için de, konu medeniyetlerin

içselleştirmiş olması elbette söz konusu değil. Dahası, bu teknik anlamda dahi pek mümkün

Samuel Huntington, 20. yüzyılın ilk yarısında hakim olan, 'dinin zamanla yok olup gideceği'

Türkiye'nin Kemalist kesiminin anlamsız takıntılarının aslında hazin bir hayal kırıklığının sonucu

Devrimi'nin Avrupa politikaları üzerindeki etkisini göz ardı etmeye benzeyeceğini söylüyor.5

Daha da kötüsü, Asyalılar da Avustralya'yı kendi birlikleri içinde görmek istemediler!

üzerinde duruyor.

için en belirleyici unsur olması mümkün mü?

anlayışının ilginç bir özeti haline geliyor.

Huntington, Atatürk'ün ülkenin İslami geçmişini reddettiğini ve diniyle, mirasıyla, kültürüyle ve

İslam dünyasının liderliği söz konusu olduğunda zaman zaman 6 ülkenin adının geçtiğini belirten

de birinciden çok daha farklı olan bir yapılanmayı gözler önüne seriyor.

Türkiye?de de insanlar dinin kişisel bir konu olduğuna, laik bir devlet tarafından yönetildikleri

yabancı oldukları için bu durum kaba bir milliyetçiliği sonuç

kontrol ediyordu.

boyutta olmazdı. Ancak yine de?kararsız ülke? konumunda olmamız kaçınılmaz olurdu.

gereken 'Fransız modeli olmadı, bir de Anglosakson modeli deneyelim' demek olmamalı.

deyişle, Türkiye'nin Orta Asya ya da Orta Doğu'da 'merkez ülke'

gördüğü yoğun ilgi üzerine bu çalışmasını genişleterek 1996 yılında 'Medeniyetlerin Çatışması ve

harici ihtilaflarla birlikte anıldığını ve bu durumun İslam dünyası için bir zayıflık, başka

devam edecek olsa da, öldürücü değildir; hasta, yaşamaya devam eder, ama virüsün zararından

teorisyeni zanneden) köşe yazarlarına kalıyor.

Türkiye, her ne kadar yıllardır üzerine zorla tutturulsa da, bir türlü bünyesiyle tam anlamıyla

Bugün itibariyle medeniyet ithali öngören uygulamaların işlevsel olup olamayacağı konusu

Huntington gibi, konuya 'dışarıdan' ve 'tarafsız' bakan insanların yaklaşımlarını da dikkate almak,

rolünü Türkiye'nin devam ettirmesini engelledi. Türkiye bu nedenle İslami Konferans

Bence böyle bir şey söz konusu bile olamaz. Bütün bunlar dünyanın temel fonksiyonları da olsa,

zıt olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Soru 7: Peki Türkiye kendi isteğiyle, Türk halkının benimsemesiyle Anglosakson modele geçemez mi?

darbeleri algılayabilme adına Kemalizmin aslında nasıl bir proje olduğunu objektif bir gözle ve

Batıyı samimi bulmamasının nedeni olan çifte standart örneklerini tekrarlıyor.

'ilgi/menfaat merkezli politika' ile 'kimlik' arasındaki bağı nazara veriyor.3 20. yüzyılın ikinci

dilenmek gibi hayal kırıklığına uğratıcı ve aşağılayıcı rolü bırakıp, İslam'ın sözcülüğü gibi çok daha

Türkiye, öncelikle kendi etik kodlarını keşfetmeye

önkabuller üzerine bina edildiğini de merak dahi etmiyorlar. Bu nedenle de, fes ile başörtüsü

ediyoruz. Yıllar süren bu süreç boyunca körpe dimağlar, bir alfabenin iyi, diğerinin kötü

Batı kültüründen bir şeyler öğrenebilmek için, öncelikle onun üstünlüğünü kabul etmiş olmak

yeteneğini kaybetti. Bu nedenle Türkiye?nin yapması gereken şey eskiye kimliğine geri dönmek

değil, bizatihi Avrupalı olmak olduğundan da, sadece Avrupa'ya ait olan şeylerin yeni nesillere

anlamına gelmiyor. Huntington?ın defalarca belirttiği gibi, medeniyet ithalinin dünyada bugüne

Mısır: Büyük bir nüfusa sahip olan bir Arap ülkesi. Merkezi konumu nedeniyle stratejik bir

Soru 11: Huntington Batının kendisi dışındaki ülkelere çifte standart uygulandığını düşünüyor mu?

4 Türkiye'de bir dönem popüler olan 'Huzur İslamda' ifadesi de, aynı çerçevede değerlendirilerek, huzur bulamayan bir toplumun çözümü İslam

algıladığı bu süreç, Türkiye'de başından bu yana tamamen yerel kalıplar çerçevesinde

geniş boyutta bir uygulama ve retorik uyanışı anlamına gelirken, fundamentalizm ise, bir bütün

medeniyetinin bir merkez ülkeye sahip olmaması aslında şu anlama geliyor: İslam ülkeleri

Bende bu makaleyle ilgili 10 a yakın eleştiri yazısı okudum. Ülkemizdeki kendini "aydın" ya da "bilim insanı" olarak vasıflayan kişilerin gerçekten bu tezi duygularından bağımsız, tarafsızca eleştirdiklerini söylemek imkansız. Dünya üzerindeki komik ve acınası görüntümüz haliylen pek hoşumuza gitmiyor. Bunları Huntington demeden önce biz kendimiz farketmeliydik ama ne gezer! söylendiğinde bile duymamak, kulak tıkamak istiyoruz! hayal dünyamıza gömülmek, teselli olmak istiyoruz!

'Rusya kendi geleneğine mi sahip çıkmalı, yoksa Batıyı mı örnek almalı?' sorusu, bugün itibariyle

sözü edilen alanların herbiri el değiştirebilir ya da daha da önemlisi, alternatifler ortaya konmak

Doğulu müslümanların Batılı gibi giyinmelerinin Huntington'ın pek de umrunda olmadığı açık.

bir dönemine damgasını vurmuş olması nedeniyle İslami Diriliş (Islamic

tarihimizi hiçbir eleştiriye meydan vermeden milli eğitimin üretim tezgahlarında yeni nesillere

Geçebilir. Bu şekilde geçmesi durumunda da bu zaten medeniyet dayatması olmaz. Ancak böyle

olabilir. Zira Batı medeniyetine ait olmayan fes adlı serpuşu takmak nasıl Kemalizme tamamen

haklı olarak iddia ettiği gibi) Kemalist mantığa sonuna kadar terstir. Çünkü Kemalizm, genel

ithalinin Fransa yerine İngiltere?den yapılmış olması durumunda Türkiye?nin şizofrenleşmemiş

? dünyada üretilen malların en büyük müşterisi olduğunu,

kültürü kapsamadığını, daha çok mekanik ve teknolojik gelişmeleri medeniyet olarak gören,

Avrupa'ya entegre olamayacağı için, Türkiye'nin Avrupa'ya dahil olması ihtimali söz konusu

da 'belirleyicilik', 'çatışma' ve 'savaş' gibi kavramların arasındaki farklı algılamaktan acizler. Bu

dillerini artık sadece Sırpça olarak adlandırmaları, dahası, Batı alfabesini de reddederek

Anglosakson geleneğin çoksesliliğe, çokkültürlülüğe çok daha açık olan yapısının Osmanlı siyasal

bir savaştan söz etmiyor. Hatta tersi yönde ifadeleri de yok değil. Zira kitabında, 'Belli başlı

getiriyor.

Kemalizme değinmekteki amacı, Batı medeniyetinin bir topluma yerleşmesinin reformla değil,

komünist idarelerin hakimiyetinin sona ermesiyle birlikte) bu aidiyet hissini kaybetmelerinin pek

? uzaya erişim konusunda hakimiyeti elinde bulundurduğunu,

olduklarına inanıyoruz' gibi ifadelerle yüklü olan manifestonun üslubunda, bir duruş ortaya

medeniyetinin bir 'üye ülkesi' yapma adına yeterli olmayacak. Bütün bunlardan ötürü, Türk

olsa) Cezayir, Türkiye, Ürdün, Mısır ve İsrail hükümetlerinin gerek komünist, gerekse milliyetçi

10. SONUÇ

bir şekilde dağılmış olması, kimlik duygularının güçlenmesinin Ukrayna'yı da tehdit ettiği

gerçekleşiyor olmasının bir sonucu.

noktada da sadece politik alana indirgemeyeceğini tahmin etmek gerekli. Zira Huntington

tekrarlıyorlar.

karşılaşıyoruz.

Türkiye, Batılılaşma serüvenini, 'Batı ile uyumlu olma' değil, doğrudan 'Batılı olma' üzerine bina

Resurgence) ifadesini büyük

Huntington kendimize söylediğimiz başka yalanları da geçersiz kılıyor.

Kemalizmin gelenek ve dini ortadan kaldırmayı hedeflediğini belirterek, fesin yerine şapkanın

Teşekkür ederim.

Huntington'ın harf inkılabı hakkında söyledikleri de ezber bozucu nitelikte. Huntington,

bekasına yönelik birer tehlike olarak algılayan bu yaklaşım, çoğu zaman dünyanın geri

Huntington, Soğuk Savaş dönemi boyunca (birbiriyle her zaman çakışmayan periyotlarda da

başharflerle yazmayı doğru bulduğunu söylüyor. Mensuplarının İslamiyeti sadece bir din değil,

ifade etmiyor. Zira söz konusu yazarların hemen hepsi, ya Huntington'ı hiç okumamışlar, ya

belirten Pipes, laikliğin, Avrupa dillerinin ve Batı eğitim kurumlarının kaçınılmaz olduğunu,

konuda da) aynı tartışmalar hiçbir sonuca ulaşılamadan devam edecek. Bu konularda,

dendiğinde, 'Batılı olmayan' bir toplumun, son derece dar bir elit çevre tarafından, 'herşeyiyle

olarak diğer müslüman ülkelerden çok uzakta. Ayrıca nüfusunda çok sayıda yerliler, Hindular,

Soru 16: Peki Batının gerçek gücü yukarıdakilerle mi sınırlı?

Huntington'ın ifadesiyle) Rusya'daki demokratikleşme yanlıları Batılılaşmayı da savunurken,

kimlik ve değerlerinin bilincinde olan iki farklı medeniyet olması gerekir. Burada ise, 'Ben

Kitabında Orta Doğu hakkında yaptığı kimi yorumlardan, şekle dayalı olması yönüyle sürekli

gruplaşmalarda fazlasıyla belirleyici oldu.

Rusya

karşıt bir tutumsa, başörtüsü de (tıpkı kendini 'çağdaş' ilan eden bir kısım dernek mensuplarının

Samuel Huntington, hal-i hazırda kendilerine ait bir medeniyetleri olan, ancak liderleri (halka

rağmen) tıpkı Kemalistler gibi hem modernleşmeyi hem de Batılılaşmayı kabul ediyorlar. Ancak

? Bir toplumun başarılı bir şekilde modernize edilebilmesi için, tamamen Batılılaşması

sergileyebilmelerinin mümkün olamayacağını ifade eden Huntington, buradan hareketle,

4. KEMALİZM VE BATILILAŞMA

trendin Soğuk Savaş dönemi ve sonrasında siyasal anlamda da desteklendiğini belirten

uyum sağlamayan kimi Batılı özellikleri eninde sonunda atacak, bir kısmını ise tutacaktır. Bu,

Huntington, 'medeniyetler çatışması' kavramı ile, önümüzdeki dönemde uluslararası ittifakların

sonrası dönemde politik ideolojilerin yerine medeniyetlerin belirleyici olduğu bu ortamda,

gereken çok önemli dersler var.

8. MERKEZSİZ İSLAM MEDENİYETİ

Tepkimden yola çıklarak çok radikal ve gelenekçi olduğum düşünülebilir. Benim geleneğe dönmek gibi bir arzum asla yok. Batının bazı kavramlarıyla gayet barışığım. . Ben yalnızca kimlik karışıklığından, bölünüklüğümüzden ve diğer milletlerin gözünde "Avrupa yalakası" gibi görünmekten rahatsızım. Bugün hem İslam dünyası hem de Avrupa bizi "Avrupa yalakası" olarak görüyor. Bireysel düzeyde ben asla öyle olmadığıma inanıyorum, belki bir çoğumuz bireysel düzeyde öyle değiliz ama dışarıdaki görüntümüz malesef bu:

aslında pek de övünülecek bir şey olmadığını ifade ediyor. Köprünün, iki muhkem ve bağımsız

Soru 3: Dinin 1970?lerden itibaren yükselişte olmasını anlıyorum. Ancak yine de bütün medeniyetler

tamamen bana ait.

'Dünyanın medeniyetler ekseninde yeniden şekillenmesi' ve 'İslami Diriliş' gibi iki önemli

? uluslararası iletişime hakim olduğunu ve

rakamlara çok yakın olan 1993 yılı seçim sonuçlarına) da dikkat çekiyor.

ülkelerdeki 'Batılılaşma' projelerini 'Batılı' bir gözle değerlendiren Huntington, aynı yaklaşımla

veriyor.

Kemalizm ve Türkiye

arasındaki tutarsızlıkları 'iki yüzlülük' olarak nitelendiren Huntington, Batılı olmayan ülkelerin

yaklaştırdığı için değil, Batı için tehlikeli bulunan bir anlayış ortadan kaldırıldığı için sempati

süper gücü olan Ortodoks medeniyetinin merkezi Rusya'nın da (şu an için aynı derecede şansı

'Onlar bizden farklılar')

olmakta olduğunu açıkça belirtiyor.

farklılığı' nedeniyle dışlanıyor olması bir yana, birliğe dahil edilecek dahi olsa bu durum onu Batı

geçtiğine şahit olundu.

5. KEMALİZM VE BAŞÖRTÜSÜ

olmaları, örneğin Ortodoks Rusların Sırpları, Katolik Almanların ise Hırvatları desteklemesi,

laik hukukun meşruiyetini kabul ediyoruz', 'Kadınların erkeklerle aynı çiğnememez haklara sahip

Ancak, 'İslamileşme' konusundaki kuşatıcı yaklaşımını hatırlayarak, Huntington'ın konuyu bu

iken İran şii. Ayrıca Araplarla tarihten gelen kimi problemleri İslam'ın merkez ülkesi olmasını

ikinci yarısında geçerliliğini yitirdi. Zira bu dönemde ekonomik ve sosyal anlamda dünya çapında

ezberlerini bozmaya baştan hazır olarak dikkatle incelemeli. Kendini

kullanarak Batılılaşabileceklerine inanmayı 'safça' bir yaklaşım olarak değerlendiriyor.

yine bu nedenlerden ötürü ilkokuldaki çocuklara uzun yıllardır Kemalist devrimler konusunda

medeniyetler arasında gerçekleşeceğini ifade ediyor. Huntington'ın kitabının ilk bölümünde yer

irtibatlı olduğu söylenebilir.

Batılı' bir topluma dönüştürülmeye çalışılması süreci akla geliyor.

Herkesin başını döndüren bu liste, Batının gücünün sebebi değil, sonucudur. Batının gerçek

için öncelikle bu konudaki gerçeklerin açıklığa kavuşturulması gerekiyor.

uluslararası ilişkilerin yeni bir nitelik kazandığını ifade ediyor.

devasa ideolojilerinin tamamının tek bir ortak noktası vardır: Batı medeniyetinin ürünleri

Türkiye'deki Anglofiller, ya liberal düşünceden, ya da İslami kaygılardan hareket ederek bu

1. MEDENİYETLER ÇATIŞMASI?

ve hastane ağı inşa ederek 'laik devlet içinde bir sosyal devlet' kurarak

devam ettiği sürece de İslam dünyasının lideri olamaz. Ancak Türkiye bir noktada Batıdan üyelik

savaşlar esnasında Batı'nın Bosna'ya yardım etme konusunda isteksiz davranması ya da Sırp

Bağımsızlığına kavuşan ülkelerin Rus sömürüsüyle ilişkilendirdikleri Kiril alfabesini terk

Huntington, Batılı olmayan toplumların 'modernleşme' ve 'Batılılaşma' kavramlarına üç farklı

için de uluslararası ilişkilerde dinin bahis mevzuu olmayacağına inandırıldılar yıllar boyunca.

devrimleri de yine bu çerçevede açıklıyor. Bu noktada, halkı Osmanlı ve müslüman geçmişinden

Huntington, Rusya'nın 'kararsızlığı' konusunda daha çok Büyük Peter ve Bolşevik devrimi

ticaretin ekonomik kalkınma için gerekli olduğu söyleyen, ama kendi tarım sektöründeki

olduğunu ve Avustralya'nın ASEAN adaylığına bu nedenlerden ötürü karşı çıktığını belirtti.

kadar doğru olsa da, problem sadece bundan ibaret değil.

kültürlerine ait iyi şeyleri çizerler.

Kemalizm Neden Tanımlanmak İstenmiyor?

yapılandırılmasını öngören çok daha geniş kapsamlı bir uyanış olduğunu belirtiyor. Kendisinin bu

yazılma nedenine karşılık geliyor. Zira Huntington, 1990'lı yıllardan itibaren uluslararası ittifak ya

bir bağlılık-düşmanlık içerisine giriyor. Farkında dahi olmadan savundukları düşüncelerin hangi

gibi, kendi yöntemleriyle, kendi gelenek, kurum ve değerlerini kullanarak ve geliştirerek

Hemen her toplumda olduğu gibi Türkiye'de de, halkın çoğunluğu zihnindeki iyi-kötüleri

Aynı trendin 1990'lı yıllardaki örnekleri için ise Suharto ve Turgut Özal

Huntington, kitabının bir başka bölümünde, Türkiye'de 1920'li ve 30'lu yıllarda gerçekleşen

hatırlamak gerekiyor. Çünkü burada konu sadece 'Batı ile uyumlu' olduğu kabul edilen ve uzun

Ancak tabii Almanların bu yaklaşımı, 'Almanlar kimdir?' sorusunu yanıtlarken, Alman kültürünü

Misyonerliğin ana arteri Anadolu'dan geçmekte. Bu coğrafya insanının cahil olmak gibi, duyarsız olmak gibi bir lüksü olamaz. Avrupa'yı ve halen açılmayan Kin Kapısı'nı hafızalarımızda diri tutmalı ve bize yüklenmiş olan misyonun hakkını vermeliyiz...

olması değil. Asıl konu, Japonya'nın 'Batılı' değil, 'Batı ile uyumlu' kabul edilmesi.

belirten Huntington, bu duruma çeşitli örnekler veriyor. 1994 yılında, 25 yaşın altındaki Rusların

liderleri ülkelerini 'köprü' olarak tanımlıyor ve bunu sürekli

Bütün bunlar dikkate alındığında, Soğuk Savaşın ardından yeniden şekillenen dünyada 'Hangi

Soru 4: Batılılaşma Türkiye?nin kimliğini hiç değiştirmedi mi?

duyulur olduğunu, Orta Asya'da binlerce cami açıldığını belirten Huntington, Soğuk Savaş

başladı. Ticaretinin çok önemli bir kısmını Asya'daki komşularıyla yapan Avustralya'nın

haline gelmesi bugün itibariyle mümkün görülmüyor. Türkiye'nin Avrupa'dan da 'medeniyetinin

koruma adına rasyonel bir biçimde düşünmelerinin ve rasyonel davranışlar

Toplumlarının kültürlerini temelden yeniden şekillendirebileceklerini düşünebilecek denli kibirle

karşımıza çıkıyor. Bu da, Kemalizmin 'bir ideoloji' olduğunu duymaya alışmış olan Türkiye'deki

materyal eksenli bir bakışa sahip olduklarını belirtiyor.

herşeyi milli duygularıyla yorumlamaya alışmış olan ve Kemalizmi 'Batı yanlısı bir felsefe'

suretiyle mutlaktan rölatif olmaya indirgenebilir.

ligini oluşturduğu anlamına geliyor. Spesifik anlamda İslam medeniyeti ise, 1400 yıllık tarihinin

tek ülke bile yok. Bu durum, İslam dünyasının mevcut dünya dengeleri üzerinde herhangi bir

Batılı olmayan ülkeler, Huntington'ın Batı ile ilgili şu sözünün yukarıda listelenilenlerin

Aslında bu bir sır değil. Herkes gibi Huntington da bunun farkında. Kitabında 'Batılı olmayan

harflerini kabul etmeleri de Huntington'ın vurguladığı diğer noktalar arasında.

8. Merkezsiz İslam Medeniyeti

Amerikalıların da yıllardır Japon malı arabalar, televizyonlar ve çeşitli elektronik ürünler

gibi) hep birbirine benzer girişimler ortaya koymuş olmaları da, zaten bu güçlü geleneğin bir

Samuel Huntington, kitabında Türkiye ve Kemalizme sıklıkla değiniyor. Dahası, Türkiye dışındaki

9. DİĞER KONULAR

ülkelerin herbirini kısaca değerlendiriyor. Huntington'ın değerlendirmeleri (sırasıyla ve

Kemalizmin bu yaklaşımının, 'Başarılı olmak için bizim gibi olmalısınız, çünkü bunun tek yolu

kalkınmışlığı İslam'ın merkez ülkesi olması için yeterli olabilir. Ancak müslümanların %90'ı sünni

kadar başarılı olabildiği tek bir ülke bile yok. Aksine, medeniyet ithali, şizofren toplumlar

ülke'lerin ilk akla gelenleri. Sırbistan, Hırvatistan, Bosna, Estonya, Latviya gibi ülkeler,

öneme de sahip olan bir ülke. İslami öğrenimin önde gelen kurumu olan El-Ezher Üniversitesi'ne

da değinen Huntington, Türki cumhuriyetler ile Türkiye arasındaki ilişkilere ve oraya yatırım

doğurdu. Çünkü toplum şizofrenleşerek, hem kendini algılama, hem de değişme ve gelişme

gerektireceği gerçeğini göz ardı ediyor olsa da, en azından herhangi bir dayatmada bulunma

ile birlikte hareket ederek, Türkiye'yi 'kararsız ülke' haline getirdiğini ifade ediyor.

ciddi bir değişim yaşanmış olsa da, dini inançlar yok olmadı. Aksine,

Kemalizmin tanımlanmaması, bugün itibariyle bu anlayışı tekelinde tutan çevrelerin Kemalizm

kendisinin ifadelerine sadık kalınarak) şöyle özetlenebilir:

yazı yazmak gerekmiyor. Bu konsepti, 'farklı din ve kültürlerin birbirini yemekte olduğu ve

Türkiye'yi ele alarak kendimize söylediğimiz yalanları geçersiz

üye ülke kavramı, Mısır'ın İslam, İtalya'nın da Batı medeniyetine 'üye' bir ülke olması gibi basit

Dinin belirleyiciliği çoğu zaman bireylerin dindarlıklarıyla ilişkilendirildiği için, bu konunun ifade

Türkiye'nin Latin alfabesine geçişinin sadece Batı ile entegrasyon kaygısıyla

Bu şekilde kör topal giderek geçirilen iki asrın ardından Bolşevik devriminin gerçekleşmesiyle

kamplaşmaların, bundan böyle politik ideoloji değil, kimlikler doğrultusunda gerçekleşeceğini

Sadece neden analiz ve tesbitle yetinip, öneride bulunmadığını merak ediyorum. Gerçi S. Huntington'un makalesini yorumlayan kişinin, bir takım önerilerde bulunduğu çok açık olsada, kapsamlı bir öneri dizisi de görmek isterdim. Ayrıca orjinalini nette bulamadım ve yorumlayanın kim olduğunu merak ediyorum.

doğru bir seçim yaparak 'fes' örneğini vermiş olması da bu nedenle çok önemli. Zira Huntington,

Ancak Türkiye?nin eski kimliğine dönmesi söz konusu olamaz. Çünkü bu da ayrı bir medeniyet

20?lerde Batının dünyaya ne denli hakim olduğunu gösterdiği kadar, dönemin global politik

anayasasından çıkarması da rejim bazında İslamileşmeye verdiği örneklerden.

Çünkü Türkiye artık Kemalizm öncesindeki gibi olmadığı gibi, Batılı da değil.

daha çok rağbet ediyor olmaları, Balkanlardaki yeni yapılanmanın medeniyetler ekseninde

ülke olmaya uygun. Ancak çok fakir. Ayrıca politik anlamda da epey istikrarsız.

İnsanların kültürleri ve etik kodları üzerinde dinin çok önemli bir tesiri var. Bu kodlar? kişiler

modelin yapısını inceliyor.

Huntington'ın fikirleri ülkemizde gerçekte olduğundan epey farklı bir şekilde

, Kral Hasan ve Bruno sultanını veriyor. 1970 yılında Bangladeş'in laiklik ilkesini

olmaları da Huntington'ın verdiği örnekler arasında.

aslında 'kararsız' bir ülke olduklarını kibarca teyit etmekte olduklarını belirtiyor.

verdikleri cevaplarla kendilerinden başka hiç kimseyi ikna edemeyen yığınların ezberleri,

da ihtilaflarda belirleyici olan unsurun politik ya da ekonomik ideolojiler değil, medeniyetler

hesaba katmayacağımız anlamına gelmiyor.

Türki cumhuriyetler konusunda kendine biçtiği abi rolünü oynaması mümkün değil. Orta

mevcut trendleri, İslami geleneğin kendisi dahi göz ardı edilerek, sadece kronikleşen rejim

dememek pek mümkün değil gibi. İnsanların, inançlarını yukarıda tırnak içerisinde belirtilen

Bu ülkeler arasında, özellikle Rusya ve Avustralya'da yaşanan tecrübelerden, Türkiye'nin alması

'kültürel olarak Avrupalı olmasından ötürü' başkalarına ne yapıp yapmayacaklarını, neyin doğru

giyim kuşama endeksli bir Batılılaşma hareketinin bir Batılının gözünde pek de bir anlam ifade

Zira Türkiye, henüz farkında olmasa bile bir İslam ülkesidir. Medeniyeti de, köklü bir İslam

zannedildi.

ülkesiz kalan İslam dünyasının bugünkü durumunu Samuel Huntington son derece zekice bir

elbette Kemalist dayatmalar sona erer ermez kendiliğinden gerçekleşecek olan doğal bir sonuç.

Hal böyle olunca, Huntington'dan bahsetmek de, üçüncü sınıf gazetelerdeki (kendini komplo

bir aşama sorunları azaltsa da tamamen çözemeyecektir. Çünkü Türkiye?nin bu noktada yapması

? yüksek teknolojili savunma endüstrisine sahip olduğunu ifade ediyor.

Asya'da hakim bir rol oynamasının önünde de engeller var. Türkiye İslam ülkeleriyle de

verdiği üç haritanın kitapta ifade edilen düşüncelerin bir ilüstrasyonuna karşılık geldiğini

Samuel Huntington'ın fikirlerini daha çok Türkiye ekseninde ele alan 9 yazı sonucunda ortaya

etmelerinin ardından Azerbaycan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ın Batı

tarihini merkeze alarak yazmaya başlamış olması konusuna dikkat çekiyor olması da gözden

Bu makaleyi okumamız lazım, kabul ya da reddetmek için değil, kritik etmek için. Haklılık payı yok mu sizce? Ülkemizde bazı şeylerin dokunulmazlığı ne zaman kalkacak? Biz izleyici tavrını sürdürdüğümüz müddetçe hiç bir zaman!

koymaktan çok, bir yaranma kaygısı olduğu hissi seziliyor. Manifesto'nun tamamı okunduktan

değildir. Çünkü insanlar, değişim 'olabileceğin en iyisine doğru' dahi olsa, bir başkası tarafından,

Samuel Huntington, bir insanın?Sen kimsin? sorusuna verdiği cevapta en çok din, dil ve tarihin

'Batı tarafından yönetilenler' ve 'Batıdan bağımsız olanlar' şeklinde ikiye ayıran bu harita,

Komünist blokun 1989 yılında çözülmesiyle birlikte Soğuk Savaş döneminin sona ermiş olması,

özgürlüğünün ve şeffaflığın tam anlamıyla güvence altına alınmasıyla mümkün? ki Cumhuriyet

sonra, 'Eğer bugün Batıda şimdi olduğundan biraz daha farklı bir görüş hakim olsaydı, o zaman

birkaç saat içinde caddelerde insanlara yiyecek ve

medeniyetler arasında bir 'köprü' olduklarının söylendiğini belirten Huntington, köprü olmanın

örnekleri veriliyor. Bu noktada, Huntington'ın 1990'lı yılların başlarında Türkiye'nin laik ve

medeniyetinin Avrupa ülkelerinden farklı olması nedeniyle yıllardır Avrupa kapısında bekliyor

yılında yapılan bir kamuoyu araştırmasının sonuçlarına da değinen Huntington, halkın %40'ının

ülkelerinde de gözlemlemek mümkün. Sırpların önceden Sırbo-Hırvatça olarak adlandırılan

Üye ülke, yalnız ülke, merkez ülke, bölünmüş ülke, kararsız ülke.

alır. Ortodoks Kilisesi'ni de, doğrudan Çar tarafından atanacak olan bir meclis tarafından

despotluğu almış vaziyette Rusya'nın 'Batılılaştırılmasına' önayak olur. Ancak (yine

müslümanların ancak Batı modelini açıkça kabul etmeleri durumunda kalkınabileceklerini, ancak

kitleler için pek alışıldık olmayan bir yaklaşım.

yıllardır dünyanın ikinci büyük ekonomisi olan Japonya'nın hala kendi alfabesini kullanıyor

Türkiye'de ise Kemalizm, gerek lehinde, gerekse aleyhinde olan çoğu insan tarafından 'belirleyici

ve İran için silahsızlanma çağrısında bulunulan, ama İsrail konusunda sessiz kalan, serbest

Söz konusu kişi, İsveçlilerin Avrupa?nın en dinden uzak insanları olduğunu, ancak İsveç?in

geçecek, ve dahi onlara da öncülük edecektir!

incelemelere konu olma özelliğinin ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor.

İslami Diriliş'in entelektüel, kültürel, sosyal ve politik yönleri olan dünya çapında bir hareket

Batılı olmaları emredilen kitlelerin bu emre itaat etmek suretiyle Batılı olup çıkabilecekleri

genel yaklaşımlarında Türkiye'nin kendisine dönüp, medeniyetini 'kendi elleriyle' 'kaldığı yerden'

Latin harfleri kullanarak Batılı olduğunu zanneden miniklere, Avrupalıların Arap rakamları

medeniyetin bir diğerine göre Türkiye?nin yapısına daha uygun olduğu elbette iddia edilebilir.

İslam, Çin, Hindu, Ortodoks ve Japon medeniyetlerine kimlerin mensup olduğunu incelemek,

kalanından kopuk bir şekilde kendi hayali cennetinde yaşamaya çalışıyor ve bunun artık

Avustralya'nın kültürel olarak hala Avrupalı olduğunu, Asya'ya ait olmadığını, başkalarını

hepimize 'artık Avrupalı olduğumuz' öğretilse de, dışarıdan bakıldığında gerçeğin hiç de öyle

10. Sonuç

7. İSLAMİ DİRİLİŞ

Türkiyeli bir ateist, İslam medeniyetini dindar bir müslüman vatandaşına göre çok daha derin bir

aynı zamanda bir hayat tarzı olarak algıladıklarını belirten Huntington, İslam'ın günümüzde

geldiğini söyleyen Huntington, Türkiye'de Mustafa Kemal tarafından hayata geçirilen bu

yardımlaşmanın İslamiyet içerisinde güçlü bir gelenek haline gelmiş olduğu malum. Farklı İslam

Kitabında Türkiye?ye sıklıkla değinen Huntington, Kemalizm'in üç varsayıma sahip olduğunu

Türkiye?nin pek çok sorununun çözüleceğini söylüyor?

anaokulundan üniversiteye eğitim kuruluşları, klinikler, yetimhaneler ve huzurevleri açmış

'hoşa gitmeyen' düşüncelerin özgürlüğü değil, şapkanın fese, pantolonun şalvara, gramın okkaya

bu anlayışı bütünsel bir şekilde idrak edebilmeleri mümkün

hükümet ve yöneticilerin İslami konularda eskisinden de

yazına erişimlerinin imkansızlaşacağı konusunu vurguluyor. Roma harfleriyle eğitimin Avrupa

bir fikir verebilir.

ettiğini algılayamadığından ötürü, Batının Türkiye'ye çifte standart uyguladığını söylemeye

'Demokrasiyi kabul ediyor ve destekliyoruz', 'Teokratik düzeni kabul etmiyoruz', 'Laik devletin ve

Huntington, Hıristiyan, Müslüman, Musevi, Hindu, Budist ve Ortodoks toplumlarda inançlara

daha doğru olur. Türkiye'de ciddi ciddi tartışılan sahte Huntington kuramını izah etmek için 9

ülkelerinde müslümanların birbirlerinden habersiz olarak da olsa, (hastane, klinik, okul, aşevi

Huntington'ın bu konuda görüşlerine yer verdiği bir diğer isim de, Sudan'lı lider Hasan el Turabi.

dayatması olarak tanımlanamaz elbette, ama bunun bir medeniyet inşası olmadığı da kesin. Bu

9. Diğer Konular

1970 ve 1980'lerde müslüman ülkelerdeki liderlerin, gerek rejimlerini gerekse kendilerini İslami

olmaya başladığını ve 21. yüzyılda da bu trendin devam edeceğini ifade ediyor; ve bunun ne

görmüş, ya da genel anlamda sosyal bilimlerden nasibini almış da değildi. Bu nedenle de, Türk

Bizim düşünürlerin çoğu huntingtonun kötü niyetlerini ortaya çıkarmaya çalışmışlar. Huntingtonun iyi niyetli olduğunu zaten iddia eden yok. Ama ortada bir realite var. Bölünük ülke olduğumuz realitesi! Biraz da bu konuya eğilsek diyorum da ben, derdim bu yani...

ülkeleri arasında işbirliğini savunan ve İslam'a çok defa sözcülük eden liderleri nedeniyle merkez

kıldığında da buna benzer bir durum yaşanıyor. Örneğin, Türk halkına sürekli farklı kültür ve

ülkelerin' de bu durumun bilincinde olduklarını belirten ve Batının söyledikleriyle yaptıklarının

olduğunu, bir başka deyişle, alfabelerin iyi-kötü ekseninde değerlendirilebileceğini öğreniyorlar.

girişmekten çekinmeyen Peter, sosyal ve politik alanda çoksesliliğin önüne geçecek önlemler

benzemeyen) Fransa?dan yapılmış olması da ayrı bir cahilliğin sonucu.

yardımlaşma, eğitim ve diğer konularda Mısır'ın fakir halkına yardımcı olmaya başlamaları bu

kalkan bir projeydi. Huntington tıpkı benzeri diğer projeler gibi sonuç itibariyle Kemalizmin de

gerekir.

Malezya'nın başbakanı Mahathir Muhammed 1994 yılında yaptığı bir açıklamada,

Modernizasyon kavramını daha çok endüstriyelleşme çerçevesinde ele alan Huntington,

buradan ileri geliyor. Çünkü Kemalist uygulamalar Batıda, Türk toplumunu demokrasiye

değerlendirildiğinde, bu durumun vahametinin boyutu netlik kazanıyor. Şöyle ki, Türkiye'nin,

çatışması olduğunda, Türkiye önemli bir 'çalışma konusu' haline geliyor. Kemalizm'in

Soru 13: Bu trend İslam ülkelerinin de İslam'a yaklaşmaya devam edecekleri anlamına mı geliyor?

birer askeri güç. Ekonomik alanda da benzeri bir durum söz konusu. Batı medeniyetinin merkez

devletler. Bu medeniyetlerin merkez ülkelerinin herbiri, nükleer silahlara da sahip olan ciddi

İslam'ın ilk asrından beri bu tür faaliyetlerin gerçekleştirilmiş olması sonucunda sosyal

5. Kemalizm ve Başörtüsü

dikkate almak gerekiyordu. Bunu gerçekleştirebilme adına, Huntington beş ayrı yapı tanımladı:

Huntington'ın, Batılı olmayan toplumların artık 'Batının yaptığı bir tarihin nesneleri' olmayı

Bu konular hala raflarda mı duracak? Hala gururumuz ayaklar altıa mı alınacak?

hatırlanacak olursa, Huntington'ın bu vurgusunun, eşyaya bakışı ve

çözülen Yugoslavya olduğu söylenebilir. Zira Yugoslavya'da yeni sınırların farklı inançlara

ithali olur. Çünkü Türkiye Batılı olmadığı gibi, artık Osmanlı da değil. Ancak

Huntington, İslam medeniyetinin merkez ülke ya da ülkelere sahip olmaması nedeniyle dahili ve

Huntington diyor ki, "türkler doğu ile batı arasında köprü oldmak övünüyorlar. Bu övünülecek bişey değil, aksine bi ülkenin hangi medeniyte ait oacağı konusunda karışıklık yaratır, bölünüklüğe sebep olur." Bu sözler haklı ya da haksız olabilir amaa kesin olarak bilinen şey şu ki: Farklı medeniyetletleri özümsemek, ortaya yeni, güzel bir şey çıkarmak zordur. Eğer iyi bir ahçı yoksa nohut, fasülye, incir, ceviz ve bilimum şeyleri bir araya getirerek aşure yapamazsınız. Ne idüğü belirsiz bişey olur. Türkiye sadece coğrafi olarak değil, medeniyet aitliği konusunda da doğu ile batı arasında kalmıştır, bugün, batı ile doğunun değerlerini sentezleyebildiğimiz, kendi medeniyetimizi oluşturabildiğimiz, en azından sahip olduğumuzu koruyabildiğimiz söylenebilir mi Allah aşkına? Huntington'a göre Japonya, Batı ile uyumlu ama Batılı olmayan bi ülke. Japonya bizden daha saygın Avrupalı'nın gözünde. Biz ise, Batı ile uyumlu İslam ülkesi olmaktan ziyade, her şeye rağmen Batılı olmaya çalışan ülke! Üstelik Batı ile ne köken, ne de kültürel bir ortaklığımız olmadığı halde!

Soru 14: Batının gücü ne düzeyde?

doğal değil mi?

karşın, Latin Amerika, Afrika ve İslam medeniyetlerinin herhangi bir merkez ülkesi yok.

Huntington'ın kararsız ülkelere verdiği örnekler ise, Rusya, Türkiye, Meksika ve Avustralya.

4. Kemalizm ve Batılılaşma

aksine Papanın dini liderliğini de kabul ediyor. Ülkenin doğu kesiminde ise, Rusça konuşuluyor

"ol" deyince olduranın doksandokuz adıyla selam olsun...

vurgulayan, ancak aynı şeyi petrol satın aldığı Suudi Arabistan için düşünmeyen, petrolü olan

medeniyetten ithal edilmiş olan tamamen yeni bir kültür koymak gibi zor ve travmatik bir

Dünya Düzeninin Yeniden Yapılması' adıyla kitaplaştırdı. 11 Eylül (2001) saldırılarının ardından

ettiği kültürel ve siyasi mana yanlış anlaşılıyor. Bu yanlış anlaşılmaların önüne geçme adına,

savaş boyunca Bosna'ya sadece müslüman ülkelerin yardım etmiş olması da yine bu durumun

ülke ile kültürel bir bağı bulunmayan, medeniyeti itibariyle dünyadan soyutlanmış olan ülkeler

Büyük Peter konusu özetle şöyle:

kaygısına sahip değil. Ancak kişinin 'ne istediği' konusu, 'kim olduğu' ile çok yakından ilgilidir.

kurum ve değerlerini kullanarak ve geliştirerek başarmak zorundalar' şeklinde ifadelerini tekrar

İslami Diriliş

kimliklerine değil, kimliklerini, önerdikleri modele uydurma gayreti. Bu yaklaşım medeniyet

1990'lı yılların başında, kimi Avustralyalı politikacılar 'Anglofil' zihniyetin terk edilmesi ve Asyalı

üzerinde belli bir ağırlığa ya da iddiaya sahip. Merkezsiz üç medeniyet için ise böyle bir durum

'Medeniyetler çatışması' ifadesinin insanları ürküttüğü elbette gerçek. Ancak bunun nedenini,

gerçekleştirilmediğini, Arap harflerini de yasaklamak suretiyle yeni nesillerin geçmiş dönemin

değil. Medeniyet ithalinin Türkiye?ye hiç benzemeyen (daha da kötüsü, başka bir ülkeye de

zengini Arap ülkelerine muhtaç.

figani,

olduğunda, aynı Kemalizm, 'terk edilmesi gereken yapısal bir sorun' haline geliyor. Türkiye'nin

için de, kendisine 'Sen kimsin?' diye sorulduğunda, 'Ben Avrupalıyım' demesinin mümkün

arasında harf inkılabının çok daha hayati bir önem arz ettiğini belirterek, daha önce yazdığı

''Samuel Huntington'ın fikirlerini daha çok Türkiye ekseninde ele alan 9 yazı sonucunda ortaya

dillerini öğrenmeyi teşvik edecek olması da Huntington'ın önemli bulduğu bir diğer nokta.

projesi, slogan bazında düşünen ve bir tür hayal dünyasında yaşayan insanlar üretiyor.

zanneden belli bir kesimi, ülkedeki uygulamaların aslında Tunus'takilere benzer bir nitelik arz

%30'unun ateizmden Tanrı'ya inanca geçtiklerini söylediklerini, Rusya'da kilise çanlarının tekrar

bir başka topluma yerleştiği an, onu oradan söküp atmak zordur. Bu virüs orada yaşamaya

Avustralya

kurumlarını, sosyal uygulamalarını, aile yapısını, siyasetini ve hayat tarzını şekillendiren

Soru 9: Küreselleşme etkileşimi artırdığına göre farklı medeniyetlerin birbirleriyle etkileşime girmeleri

nihayetinde başarısızlığa uğramış olduğu gerçeği de, Türkiye'nin

pragmatizmin dini ortadan kaldıracağını, hoşgörülü, rasyonel, pragmatik, ilerlemeci, hümanist

toplamından dahi daha önemli olduğunu anlayabilirlerse, bir alternatif ortaya koyabilirler:

insanların varlığı anlamlandırılma şekillerinin dahi değiştirilmesi gerekiyor.

açıklaması olduğunu da belirtmek gerek.

Elbette doğal. Ancak iki medeniyetin etkileşiminden söz etmek için, öncelikle karşımızda kendi

topluyor. Ancak, Kemalist uygulamalar çerçevesinde Türkiye'de yaşananların demokratik bir

Huntington, hiçbir ülkenin gerekli şartların tamamına sahip olmadığını belirttikten sonra, bu

2 Huntington, Samuel P. 1968. 'Political Order in Changing Societies' New Haven: Yale University Press.

arasındaki ilgiyi kuramıyor, ilgili kanun hala yürürlükte olmasına rağmen şapka

bir kimliğe sahip çıkılması yönünde bir politikanın ülke için daha iyi olacağını ifade etmeye

1697 ile 1698 yıllarında Avrupa'yı gezen Büyük Peter, döndüğünde ülkesini Batılılaştırmaya

değiştirmeye odaklanan' bir anlayışın, yapısı gereği kendisini açıktan tanımlaması mümkün

Kemalizmin gerçekte ne olduğu konusu adamakıllı netleştirilmediği müddetçe, Türkiye'de (bu

edip Batılılaşmayı reddeden müslüman toplumların, İslamiyeti sadece bir kimlik değil, aynı

her haliyle küresel bir anlam ifade eden bir gerçeklik olması.

içyüzünün Türk halkından gizlenmesinin asıl nedeni bu değil. Zira Kemalizm gibi 'insanları

sözlerinden hareket eden Huntington da, 20. yüzyıl sonlarında yaşanan İslami Direniş'in

namaz arasında bir Amerikan uçağını vuracak bir bomba da yapabileceklerini belirtiyor.

devrimler konusundaki ezberleri bozduğunda, Türkiye bunları duymak bile istemiyor. Başka

şekilde özümsemiş olabilir. Bu onu müslüman yapmaz belki, ancak ait olduğu medeniyetin İslam

Avrupa'da ortaya konan bir ideolojiyi Avrupa'dan önce benimseyerek Avrupa'nın da önüne

yaşanan problemlere bir 'çözüm' olarak algılandığını da ifade ediyor. Endüstriyelleşmeyi kabul

görüşün de var olduğunu okurlarına iletmek. Huntington'ın Kemalizm söz konusu olduğunda çok

Samuel Huntington, dünya nüfusunun en azından beşte birini doğrudan ilgilendirmesi ve tarihin

battaniye vermeye başlayabilmiş olmaları da yine bu ciddi örgütlenmenin bir sonucu.

(Samuel Huntington, bu noktada, Asyalıların Avustralya'yı kulüplerine almayı reddetme

Bu yaklaşım, doğal olarak, fundamentalizme indirgenmeyen 'İslami Diriliş'in entelektüel,

özgü' yeni bir felsefeye sahip olan ideoloji olarak gören hiç kimse yok denilebilir. Kemalizm

eden kişi, konusunun uzmanı bir profesör dahi olsa, ilkokulda öğrendikleri masalları akademik

takınılan tutumun Batılılaşmayı değil, kimliksizleşmeyi doğuracağı gerçeği de çok daha belirgin

Zira, Huntington'ın dikkate aldığı başlıca dünya medeniyetleri olan Batı, Latin Amerika, Afrika,

yerinde kot pantolonlar giyip, kola içen yarım düzine genç adamın, gün içerisinde kıldıkları iki

yapısal sorunlar çözümsüz kalıyor. Bir başka deyişle, Türkiye Kemalizme bütünsel ve akademik

ülkenin sadece batısı Ukrayna dili konuşuyor. Dahası, ülkenin bu kesimi, doğudaki ortodoksların

olmaması konusunu gündeme getiriyor. Osmanlı Devleti'nin sona ermesinin ardından merkez

indirgenemeyeceğini de ifade ediyor. Zira Huntington'a göre, Diriliş, İslami düşünce adına çok

Bu noktada sorulacak soru, 'kimlik algısının en üst çatısını oluşturan medeniyetlerin birbirleriyle

Endonezya'da 6 milyon mensubu bulunan Muhammediye cemaatinin çok geniş bir okul, klinik

Liberal düşünceden hareket edenlerin önemli bir kısmı, devletin küçültülmesinin bütün

yönelik adanmışlığın arttığını, bunun dünyanın hemen her ülkesinde gözlendiğini belirtiyor. Bu

bilincinde. Ancak Türkiye, çocukça bir inatla, kendisini gerektiği şekilde değiştirebilirse 'Avrupalı

değil, son gaye. 'Bu işi bir halledelim, ondan sonra her birey özgür bir ortamda istediği yöne

'Tanrı'nın İntikamı' adını verdiğini belirtiyor. Dine yönelişin, 1970'lerin

Turabi, İslami Diriliş'in ne kişisel dindarlıktan ne de entelektüel, kültürel ya da politik bir

tanımlanmaya çalışılıyor. Bu durum da, hakim rejimin değil siyasi, sosyal trendleri bile

Harvard Üniversitesi?nde görev yapan siyasal bilimler profesörü Samuel Huntington, 1993

Telif hakları konusundaki detaylar ve son güncellemeler için bkz.: www.derinsular.com/pdf. php

bütün bunlar nedeniyle Batıdan daha da fazla uzaklaşmayacaklar mı?

Kemalist kimliğinin ilk kez ciddi bir meydan okumayla karşı karşıya kaldığı yönünde bir

şizofrenleştirmedi. Sadece ve sadece?medeniyet dayatıldığı için? Türkiye?yi şizofrenleştirdi. Bir

aitiz?', 'Kim bizim gibi değil?' gibi kimlik ve medeniyet eksenli sorulara verilen yanıtlar, yeni

ekonomik kalkınmaya, askeri geleneğe ve diğer ayırt edici özelliklere sahip. Ancak Atatürk,

Kuveyt'e yapılan saldırıya derhal karşı çıkan, ama petrolü olmayan Bosna konusunda acele

Bu türden çıkarsamalar yapanların Huntington'dan yaptıkları herhangi bir alıntıyla argümanlarını

Ancak, hepsinden önemlisi, Batının, gücünü, fikirlerinin, değerlerinin ya da dinin üstünlüğünden

Huntington'ı doğruluyor. Dünya ülkelerinin önceden sadece bir 'Sovyetler Birliği müttefiki'

isteyenlerin değil, bu duruma üzülenlerin dahi kabul ettiğini ifade ediyor. Bilimin, akılcılığın ve

her zaman kaçınılmazdır. Ancak 20. yüzyılda bunun dayatmayla gerçekleşmiş olması acı sonuçlar

uygulamalarının da bu kaygılar doğrultusunda şekillendiğini belirten Huntington, inançların ile

Özetle, dünyanın sekiz medeniyetinden merkeze ya da merkezlere sahip olan beşi, dünya

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bu durum tamamen değişti. 'Biz kimiz?', 'Nereye

bir anlam ifade ediyor. Yalnız ülke kavramı ile de, Haiti ya da Etiyopya gibi, herhangi bir başka

kabul edilmesini bir ideoloji değil, kültür transferi olarak değerlendiriyor.

tepki verdiklerini söylüyor:

Bugünün dünyasında Batı, Çin, Hindu ve Ortodoks medeniyetleri, merkezi ya da merkezleri olan

Soğuk Savaş döneminde ittifaklar, ülkelerin iki süper güç etrafında kümelenmesiyle oluşuyordu.

Çoğu zaman evet. Ama kimi zaman da hayır. Mesela Huntington Almanların medeniyet algısının

çalışmalardan daha muteber buluyorlar. Bütün bunlar, toplumsal dönüşüm projesinin, slogan

işte bu nedenden ötürü önemli ölçüde yol gösterici olabilir.

Peter, koni biçimindeki geleneksel şapkayı yasaklar, Kiril alfabesini basitleştirir, Batıdan

açıklıyor. Zaten kitabında Kemalizmden bahsetmesinin tek nedeni de bu! Huntington'ın

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarına kavuşan cumhuriyetlerin tavırlarına

Samuel Huntington'ın tasvir ettiği şekliyle Kemalizm, bir tür 'toplumsal dönüşüm projesi' olarak

bakmasını amaçlayan bir sürecin ifadesidir.

şiddetin daha çok ABD tarafından körüklendiği' bir 21. yüzyıl tablosu' olarak özetlemek

Türkiye'nin her türlü sosyal, politik ve hatta ekonomik sorununda tekrar karşımıza çıkıyor.

ağırlığı olmadığı anlamına da geliyor.6

? uluslararası bankacılık sistemine sahip olduğunu ve bu sistemi idare ettiğini,

endişeli bir tavır takındıklarını da belirtmeyi de ihmal etmiyor.

olduğunu ifade eden Esposito, bu tür gelişmelerin Tunus ve Türkiye gibi 'seküler' ülkelerde

yeni yollar arayan insanlar üretmiş olmasından ileri geliyor.

1920'li yıllara ait olan ilk harita, Batı tarafından kolonileştirilen dünyayı resmediyor. Dünyayı

gücü, düşmanlarını dahi tesiri altına alabilmiş olmasında gizli olabilir.

toplumun radikal ve yıkıcı bir şekilde yeniden yapılandırılması, ve hatta bu toplumlarda yaşayan

İnsanların 'kendi'lerini tanımlamadıkları müddetçe, 'kendi ilgilerini/menfaatlerini'

projesinin gerçekte ne anlama geldiğinin ve bu projenin başarılı kılınabilmesi için halka neler

medeniyetidir. Kişinin dindar ya da ateist olmasının bu konuyla ilgisi zorunlu değil. Hatta

olacak' demiş de olsa, Türkiye'nin algı sorunlu yazarları için bu durum herhangi bir anlam

'planlanan küresel çatışmaların fikir babası' ilan eden güruha katılmak elbette çok daha kolay.

uzaklaştırma adına faaliyet gösteren Kemalizm, medeniyet ithaliyle Türkiye'yi Avrupalı yapmaya

ülkelerini malul ederler.

ifadelerle uzlaştırmaları elbette mümkün. Ancak bu bir inanç değil, kimlik ve medeniyet sorunu.

zira Huntington kitabının hiçbir yerinde medeniyetlerin savaşına şahit olacağımızı söylemiyor.

tarihi boyunca bu dümeni döndürenlerin mevcut şartlarda böyle bir şeye razı olacakları

bir yapı olduğunu belirten Huntington, Türk liderlerin ülkelerini 'köprü' olarak nitelendirerek

niteliği itibariyle, Türkiye'de hakim olan 'kültürü' ortadan kaldırarak, insanların Batılılar gibi

gibi müslüman ülkelerin bulunmasından pek mutlu olmadıklarını da belirtiyor.

yükseldiyse de, takip eden dönemde bu konu halk nezdinde çekiciliğini yitirdi.

sosyal, gerek politik, gerek kurumsal, gerekse kültürel açıdan son derece uzun, kesintili ve acılı

ilişkileri gibi konulara yabancı olmasından ötürü, Kemalizmi ölesiye savunanların dahi

hissediyorlar. 1994 yılında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kazanan adayın %52 gibi

belirliyor.

Batılı görsel kültüre sahip. Batının kimliğini, tarihini, düşünce tarihini ve paradigmalarını

eklemeyi de ihmal etmiyor. Bu noktada Huntington'ın, başka medeniyetlerin mensuplarının

Huntington'ın George Weigel'den alıntıladığı 'Dünyanın sekülerleşmekten uzaklaşması, 20.

' olabileceğini zannetmekten de vazgeçmek istemiyor.

ötürü de, her toplumun zaman içerisinde yaşadığı küçük ve sıradan doğal değişimler dahi,

çıkan tablonun, Türkiye'de hakim olan 'Dünya Savaşı tellalı Huntington' resmiyle taban tabana

Elbette değiştirdi. Huntington?ın Türkiye?yi?kararsız ülke? olarak nitelendirmesinin nedeni de

söz konusu haritanın ortaya çıkardığı tablonun aynı zamanda Huntington'ın makale ve kitabının

yarısına karşılık gelen bu dönemde, hemen her toplumda, insanların günlük hayatlarında ve

tarihten itibaren yeni nesillerin nasıl endoktrine edildiğini öğrenmesi şart. Bu da düşünce

'Değişmekte Olan Toplumlarda Politik Düzen'2 adlı kitapta yer alan konu ile ilgili bir kısmı

Bütün bunların İslami değerlere sahip çıkan hükümetlerin iktidara gelmesine de yardımcı

dünyanın pek çok yerindeki 'politik olmayan' İslamileşme eğilimlerinden de örnekler veriyor.

aktarmaya ve bu şekilde sorunlarımızı daha da içinden çıkılmaz hale getirmeye hala devam

adına farklı zamanlarda farklı politikaları uygulamalarına olanak tanıyorsa da, bu anlayışın

Kapalı bir toplumu öngören, Açık Toplum'un gereklerinin herbirini de, rejimin ideolojisinin

herhangi bir uzun ömürlü birlik tesis etmeleri mümkün olmadı.

alıntılıyor ve kendilerine Roma alfabesi öğretilen yeni nesillerin devasa boyuttaki geleneksel

olması, Avrupalı gibi yemesi ve Avrupalı gibi içmesi durumunda kapıdan içeri buyur edileceği

Bu noktada da, Kemalizmin yüzyıllardır var olan bir kültürü yok etmek ve yerine başka bir

tabirle 'Birliksiz Bilinçlilik' olarak nitelendiriyor. Zira dünya

SAMUEL HUNTINGTON

karar vererek bir dizi inkılaba girişir. İlk olarak asil sınıfın sakallarını traş ettirerek vazifeye atılan

'Cumhuriyet ve düşmanları' ekseninde tanımlıyor olmasının bir sonucu.

7. İslami Diriliş

halkının toplumsal dönüşümü, Adolf Hitler ya da Benito Mussolini gibi diktatörlerin iktidarda

ortalarından başlayarak her kıtayı, her medeniyeti ve hatta her ülkeyi tesiri altına aldığını

reddetmeleri ve her medeniyetin kendisini dünyanın merkezinde görerek, insanlık tarihini kendi

okunmaya başlandı.

Medeniyet dayatması?yanlış bir ülkenin medeniyeti dayatıldığı için? Türkiye?yi

? ciddi boyutta askeri müdahalede bulunabilme gücüne sahip olduğunu,

Soru 5: Peki bundan sonra ne olacak? Türkiye eski kimliğine geri mi dönecek?

homojen bir ulus devlet oluşturmaya niyetlenmesi ve bu süreç dahilinde Ermeni ve Rumları

politikalarının şekillenmesinde belirleyici olan unsurun politik ideoloji değil, kimlik olacağı. Yani

zamanda bir güç, kalkınma ve umut kaynağı olarak görmeleri sonucunda 'İslam çözümdür'

alıntı yapıyor.

zorlaştırıyor.

olmaları nedeniyle kimlik konusuyla yakından ilgililer. Diğer yandan, Huntington'ın örneğindeki

Bu noktada sözü Mustafa Kemal Atatürk'e getiren Huntington, Atatürk'ün bu sonuçlara

bizim yolumuzdur' anlayışında olan kimi Batılılar arasında popüler olmasının sürpriz olmadığını

şekilde reddetmesi gerekir.

kılanların, alkolden uzak duranların sayısının artmakta olduğunu, İslami değerlere ve giyim

Maalesef bilmiyorlar.

Ancak bu durum, ülkelerin hangi medeniyetlere mensup oldukları konusuyla sınırlı kalmadı.

kelimeler ithal eder ve başkenti Moskova'dan St. Petersburg'a taşır. Despotça uygulamalara da

rahatlıkla, Diriliş'in aşırılık içermediğini dahi ifade edebiliyor - ki bu günümüzde pek

etmediğini gösterme adına fazlasıyla yeterli. Huntington bu örneği verdikten sonra,

nedenleri ileAvrupalıların Türkiye'yi almama nedenlerinin tamamen aynı olduğunu ifade ediyor:

toplumların, 'değerlerine yeniden sahip çıkma' süreçlerini sadece politik alana indirgemiyor.

Pakistan: Yüzölçümü, nüfusu, askeri gücü ve eskiden beri tutarlı bir şekilde İslam

kullanmakta oldukları bilgisi de elbette verilmiyor. Sonuç itibariyle de, 'Sen kimsin' sorusuna

1- Hem modernleşmeyi, hem de Batılılaşmayı reddetmek,

mümkün.

kolonileri 1800 yılında dünya yüzölçümünün %35'ini, 1878 yılında %67'sini, 1914'de ise %84'ünü

varlığı birbirine bağlayan, ancak birbirine bağladığı her iki varlığın da bir parçası olmayan sun'i

inançların öngördüğü değerlerle oluşan kimliklerin, ilgi/menfaat merkezli yaklaşımları da doğrudan belirliyor olması sonucunda, farklı

dünya medeniyetlerin merkez ülkeleri arasında bir savaş çıkması imkansız olmasa bile, fazlasıyla

Türkiye'de Fransızca bilenlerin Fransızlar, İngilizce bilenlerin ise Anglosaksonlar gibi düşündüğü

da duruşlarını herhalde o görüşün temel kaygılarına göre ayarlayacaklardı'

Huntington, bütün bu kavramlar arasında en çok kararsız ülke üzerinde duruyor.

medeniyetler için de bir tehdit kaynağı olduğunu belirtiyor. Huntington'ın bu tespiti her ne

Aşağıdaki liste, günümüzde dünyaya sahip olmak için nelere hükmetmenin gerektiği konusunda

tekrar ilgi odağı olan kitap, pek çok sosyal bilimci tarafından yeniden ve daha dikkatlice

Huntington'ın ifadesiyle 1920 ve 1930'larda Türkiye'yi Osmanlı ve müslüman geçmişinden

Her ne kadar Huntington, 'medeniyetler savaşacak' değil, 'gruplaşmalar medeniyetler bazında

rağmen) bu medeniyeti terk etmeyi ve başka bir medeniyete geçmeyi amaçlayan ülkeleri

kurabilecek ve bu da, çözüm adına çok büyük kolaylıklar sunacak.

arasında, büyük bir ekonomiye ve güçlü silahlara sahip olan, dünyadaki müslümanlara dini ve

Huntington?ın kendisinden alıntıda bulunduğu bir İsveçlinin söylediklerine kulak verilebilir.

medeniyetine başka bir ülkede rastlanmayan Japonya da, dünyanın ikinci büyük ekonomisi

Türkiye bugün itibariyle İslami bir temel üzerine bina edilmiş, üzerinde fazlasıyla eğreti duran bir

Huntington, kıyafete odaklanmanın yanlışlığına işaret etme adına, Orta Doğunun herhangi bir

Bu tuhaf tavırda, Türk halkının uzun yıllar boyunca, Avrupalı gibi giyinmesi, Avrupalı gibi traş

şeklindeki düşünceye değinerek, o zamanlar bu düşünceyi sadece dinin yok olmasını

alfabesine geçerken, Farsça konuşan Taciklerin, kendilerini İran'a yakın hissederek Arap

Soğuk Savaş yıllarında kendilerini politik ideoloji ekseninde tanımlayan insanların, (otoriteryen

yönetilecek şekilde yeniden yapılandırır.

Türkiye'nin Atatürk'ün mirasını, Rusya'nın Lenin'inkini reddettiğinden dahi daha kapsamlı bir

kaldırmaya ya da sonsuza dek bastırmaya güç yetiremezler. Daha da kötüsü, Batı virüsü bir kez

ilişkilerde artık giderek artan oranda medeniyetlerin esas alınmasının bir sonucu. Bosna'daki

Türkiye: İslam'ın merkez ülkesi olmak için gerekli olan tarihe, nüfusa, birliğe, orta dereceli

zaten bu. Ancak bu durum, Türkiye?nin hem Batılı hem de İslami bir medeniyete sahip olduğu

ikiye ayırır, sonra da sayfanın bir yarısına eski kültürlerine ait kötü şeyleri, diğer yarısına da yeni

modele geçilmesini savunuyorlar.

dengeli bir oy oranıyla seçilmiş olmasına rağmen oyların doğu ve batı arasında son derece net

Tıpkı Büyük Peter gibi, komünistler de sosyal dönüşüm konusunda başarılı olamazlar. Ortodoks

geldiği şeklinde!

sonucu. Ancak Türkiye'de İslami Diriliş'in siyasal boyutu gibi, sosyal boyutu da, değil dünyanın

2. MEDENİYETLER BAZINDA ÜLKELER

Soru 8: Türkiye'de Anglosakson modelini savunanlar kendi kimliklerini bilmiyorlar mı?

başlıyor.

Huntington'ın kuramının niteliğinden ziyade, oluşturulan sahte Huntington alıgısında armak

bombalanmasına tüm Batılılar sessiz kalarak destek verirken müslüman ülkelerin neredeyse

kast ediliyor. Merkez ülke kavramı ise, ait olduğu medeniyete beşiklik eden, o medeniyetin

Huntington, Batının,

oluşturuyor.

uzaklaştırma girişiminde bulunan Atatürk'ün, dini gelenekçiliğin bir sembolü olan fesi

ve laik olarak nitelendirilecek yeni bir toplumun ortaya çıkacağını öngören bu görüş, 20. yüzyılın

olduğunu belirten Huntington, söz konusu Diriliş'in İslami fundamentalizme

kelimelerden kurtulmaya çalışmaları, Ancak Boşnakların aynı Türkçe ve Arapça kelimelere artık

olduğunu öngören bu anlayışa göre, ekonomik anlamda kalkınabilmek için, günlük hayatın ve

Evet. Huntington, İran haricinde tüm müslüman ülkelerin, sosyal, kültürel ve politik anlamda,

olması, her medeniyetin bir merkez ülke ya da ülkelere sahip olduğu ya da olacağı anlamına

algılanıyor. Huntington'ın çalışmalarını okuma zahmetine girmek yerine, kendisinin şahsını

bir başka örneği.

Huntington, Çin'in 21. yüzyılın başlarında dünyanın en büyük ekonomisi olacağını, 2020 yılında

medeniyetler ekseninde gruplaşmış olması, Bağdat'ın (1990'da) ABD tarafından

toplumun geçmişine ve değerlerine yabancılaştırılarak Batılı kılınmaya çalışılmasında. Böyle bir

olarak ele alınması gereken bu uyanışın politik alandaki bileşenlerinden biri sadece. Huntington,

olmak.'

'imparatorluğun bir şubesi' olarak faaliyet göstermesine bir son verilerek kraliyetten tam

opsiyon bırakmadı kendisine. Bu dönüşümü gerçekleştirmeye soyunan kadro, sosyoloji eğitimini

çok 'bölünmüş ülke' doğurduğu da söylenebilir. Yugoslavya ve Sovyetler Birliği bu tür 'bölünmüş

doğrudan eleştirmekten ya da yargılamaktan uzak duran Asya geleneğine karşın, Avustralya'nın

yazınıyla ilişkisinin tamamen kesilmesinin hedeflendiğini belirtiyor. Huntington'ın geçmişi yok

? nihai ürünlerin çoğunluğunu ürettiğini,

bilmediği için de kendi 'prensipler bildirgesi'ni başka bir medeniyet tarafından ortaya atılmış

1. Medeniyetler Çatışması?

bir gözle bakmayı başardığı an, ülkenin sosyal ve politik sorunları arasındaki ara-ilgileri de

başarısız olduğunu söyledikten sonra, bu başarısızlığın neden kaçınılmaz olduğunu şu cümlelerle

bir ideolojinin kalıplarına sığamaması sonucunda yaşanan sancılar Türkiye'nin siyaset gündemini

Rus halkının Batı konusundaki kafa karışıklığı da hiçbir zaman sona ermez.

desteklediklerine şahit olmak epey zor. Zaten böyle bir alıntı teknik olarak da mümkün değil,

çerçevesinde yukarıdan-aşağıya gerçekleştirilmeye çalışıldı. Amaç Avrupa ile uyumlu olmak

gelmiyor. Örneğin, Batı medeniyetinin ABD ve Franko-Germen olmak üzere iki merkezi olmasına

öldürmesi gibi konulara da değinilse de, asıl odak noktası, Batılılaştırılması hedeflenen bir

tehditi paranoyası doğrultusunda algılandı.

Makalelerin tamamını okudum. Öncelikle paylaşım için teşekkür ederim. Verimli ve kapsamlı, sadra şifa bir makale dizisi. Yukarıdaki alıntıladığım S. Huntington'a dair tesbitin tam aksi bir algının ülkemizde hakim olduğuna, şahsım da dahil olmak üzere katıldığımı söylemek isterim. Türkiye'ye dair tesbitleri, dışardan birinin gözlemleri olmasına rağmen, can alıcı noktalara temas etmiş olduğunu gördüm.

ne derece uyumlu ya da uyumsuz oldukları' oluyor elbette. Ancak Huntington bu noktada dahi

tarzına artık daha çok önem verildiğini, sufizmin yeniden canlanmakta olduğunu nazara veriyor.

Türkiye, eğer bu kararsızlıktan kurtulmak istiyorsa, geçmişine ve kimliğine vurulan ölümcül

müslümanlarının çok önemli bir kısmının İslami Diriliş öncesinde dahi kendilerini herşeyden

düşünce geleneği dahilinde izahı mümkün olmadığı ve Türkiye bu antidemokratik yapı ile

değil, organize şiddeti diğerlerinden daha üstün bir şekilde uygulayabilmiş olmasından

kaldıklarından, böylesi durumlarda, elinden oyuncağı alınmak istenen çocuklar misali rahatsızlık

kaçırılmamalı.

kaynaklandığını söylüyor. Batılıların aksine, Batılı olmayanların bunu asla unutmadıklarını

Bu amaç doğrultusunda yapılan onca değişikliği tek tek sayan Huntington, bütün bunlar

vazgeçilmez buldukları bu hayalin ellerinden bir anda uçup gitmesi tehlikesiyle karşı karşıya

medeniyetler ekseninde şekillenen yeni dünyanın ürünleri.

yasaklamasına ve insanları şapka giymeye teşvik etmesine değiniliyor.

Huntington kitabında belirtmemiş olsa da, Türkiye'de de İslami cemaatler tarafından da

etti. Bu nedenle de, Batılı olmayan kültür ve medeniyetini ortadan kaldırmaktan başka bir

zorunda olan bir toplumun 1930'larda donmuş olan

olmuyor.

muhafazakarlık, milliyetçilik, faşizm ve Hıristiyan demokrasisi de dahil olmak üzere, 20. yüzyılın

derede, kafası karışık ve bütün bunlardan ötürü tanımsız ve kimliksiz bir ülke haline gelmiş

2- Her ikisini de benimsemek,

nedenle de, Kemalizmin temel niteliği ve amaçları sürekli muğlak bırakılmak zorunda olan bir

sergilemeye ve hırçınlaşmaya başlıyorlar. Argümanlarıyla rüyalarını tehdit

bulabilmesi ve kaldığı yerden yola devam edebilmesi için bu şart.

olacağını varsaymamız gerekmiyor. Muhtemelen ülkenin süreklendiği psikoz bu denli vahim

Huntington bir savaştan söz etmiyor. Dünya tarihi boyunca zaten varolmuş olan

elbette yorumdan bağımsız olan, sosyal bir gerçeklik. Ancak bu gerçekliğin önemli bir boyutu

Huntington?ın alıntıladığı İsveçli kişinin sözlerinden Türkiye?nin öğrenmesi gereken çok şey var.

Birliği'ne girmesi söz konusu olduğunda 'demokratik olmaması' nedeniyle eleştirmeleri de

harita, tamamen politik ve ekonomik ideoloji bazında bir gruplaşmaya dayanan ve bu nedenle

Pipes'tan 60 yıl önce vardığını ve bu nedenle de Türkiye'yi Batılılaştırma ve modernleştirme

Ukrayna ise farklı bir 'bölünmüş ülke' örneği. Ukrayna'nın tamamı Ortodoks olmasına rağmen,

korumacı politikaları görmezden gelen, Çin söz konusu olduğunda insan haklarının önemini

hareketlerle mücadele edebilme adına İslamcıları destekleme yoluna gittiğini de söylüyor.

Liberaller ise işin bu yönünü ihmal ederek, sadece hantal ve otoriteryen devleti zaptetme

değil, aslıyla yüzleşmek.

korunamaz. Politik liderler tarih yapabilirler, ama tarihten kaçamazlar. Kararsız ülkeler ortaya

30'larda, 'Batı medeniyetiyle uyumsuz olduğu' varsamıyla Anadolu halkının kültürünü yok

Zaten kendisini Kemalist hisseden Türkler istisna edilecek olursa, dünyada Kemalizmi 'kendine

dünyanın en büyük beş ekonomisinden dördünün, en büyük on ekonomisinden de yedisinin

Türkiye'yi çok sıkı bir şekilde laik bir ülke olarak tanımlayarak Osmanlı Devleti'nin bu

Lutheran mirasını anlamadan bu ülkeyi anlamanın mümkün olamayacağını belirtiyor.

olmasa da) benzeri bir mücadele içinde olduğu söylenebilir. Bu dört medeniyete ek olarak,

yılında Foreign Affairs dergisinde yayınlanan 'medeniyetlerin çatışması' konulu makalesinin

Esposito, müslüman ülkelerde İslami yayınların, camiye gidenlerin, oruç tutanların, namaz

Eğer Batılı olmayan toplumlar modernleşmek istiyorlarsa, bunu Batılılar gibi değil, tıpkı Japonya

çalışmalı ve bu bilinci kazandıktan sonra, değişim konusunda 'kendisi olarak' adım atmalı.

Huntington, bu noktada, medeniyetler çatışması ve Orta Doğu politikaları gibi konularla ilgili

çıkarırlar, Batılı toplumlar yaratamazlar. Kalıcı olan ve tabiat haline gelen kültürel bir şizofreni ile

5 Huntington'ın bu benzetmesinin ne kadar önemli olduğu gelecekte çok daha net bir şekilde anlaşılacak.

dininde görmesi olarak açıklanabilir.

(özellikle 1990'lı yıllarda) çok sayıda aşevi, hastane, okul ve sosyal yardımlaşma vakfı açıldı.

Çinliler ve Hıristiyanlar da var.

Soru 12: Bu durumda Batılı olmayan toplumlar medeniyetler bazında yeniden şekillenen bir dünyada

Bu makaleyi yazan kişiyi tanımıyorum. Daha fazla öneri olsa keşke demişsin, valla bunları söyleme cesareti bile büyük başarı. Hepimiz dokunulmaz olan bazı kabul ve ideolojileri eleştirmekten korkarken, o böyle bir şeye kıyısından köşesinden de olsa cesaret göstermiş. Önerileri biz, bu ülkenin vatandaşları ve aydınları ve bilim insanları getirmeliyiz. Bu makaleyi, düşünmemiz onca şey varken hayal dünyalarında uyuduğumuzu farketmemiz için gündeme getirdim.

Asya'da olacağını söylüyor.