İnsan, yüksek duygularla donanmış, fazilete istidatlı, ebediyete meftun bir varlıktır En sefil görünen bir insan ruhunda dahi ebediyet düşüncesi, güzellik aşkı ve fazilet hissinden meydana gelen gökkuşağı gibi bir iklim mevcuttur ki, onun yükselip ölümsüzlüğe ermesi de, mahiyetindeki bu istidatların geliştirilip ortaya çıkarılmasına bağlıdır İnsanın insanlığı, fani olan hayvani cesedinde değil, ebediyete meftun ve aşık olan ruhunda aranmalıdır Bu itibarladır ki o, ruhuyla ihmale uğrayıp, sadece bedeniyle ele alındığı zamanlarda, kat?iyen doyma noktasına ulaşamamış ve hiçbir zaman tatmin edilememiştir En talihli ve mesut insan, vicdanı hep ötelerin aşk ve iştiyakıyla sermest olan insandır Bedenin sınırlı, dar ve boğucu zindanında ömürlerini geçirenler, saraylarda dahi olsalar, zindanda sayılırlar Her insanın ilk ve en birinci vazifesi, kendini keşfedip tanıması ve bu sayede aydınlanan mahiyet adesesiyle dönüp Rabb?ine yönelmesidir Kendi mahiyetini tanıyıp bilmeyen ve Yüce Yaratıcı?sıyla münasebet kuramayan bahtsızlar, sırtlarında nasıl bir hazine taşıdıklarını bilemeyen hamallar gibi yaşar ve hamallar gibi göçer-geçer giderler İnsan, zatında aciz bir varlıktır; ama Kudreti Sonsuz?a dayanması sayesinde, fevkalade bir iktidara malik olduğu da bir gerçektir Evet o, Kudreti Sonsuz?a dayandığı içindir ki, damla iken çağlayan, zerre iken güneş ve bir dilenci iken sultan olur İnsan, varlık ve hadiseler kitabıyla içli dışlı olup, onunla bütünleştiği ölçüde gönül dünyasında hikmet parıltıları belirir Bu sayede o, özünü tanır; marifetullaha erer; sonra da gider, Allah?a vasıl olur Elverir ki, düşünce planında gerçekleştirilmek istenen bu seyr ü seyahat, ilhad ve inkara bağlanmış olmasın Hakiki insanlar, diğer canlılarla aralarındaki müşterek hareketleri, nesil ve türlerini devam ettirme istikametinde, bir vazife şuuruyla ve zaruret sınırları içinde yerine getirirler Ölçüsüzce bedeni hazlarına kapılıp gidenler ise başka varlıklarla aralarındaki mesafeyi daraltmış ve insani sınırları zorlamış olurlar İnsana hürmet Hayvan ölünce unutulur ve mezarı da kaybolur Ama, insan öyle değildir Atalarının hatıra ve mezarlarını muhafaza etmeyen milletler, bilmem ki, onları hayvanlar seviyesine indirdiklerinin farkında mıdırlar? Aslında, ölülere hürmet, gelecek adına dirilere bahşedilmiş bir emniyettir Bedenle gönül arasında denge Gerçek hayat, gönül seviyesinde sürdürülen hayattır Gönlüyle var olan insan, geçmişi ve geleceği bir vahidin iki yüzü gibi görerek zamanüstü bir varlık haline gelir Böyle bir ruh, ne geçmişin elemleriyle üzülür olur ne de geleceğin korkularıyla Gönlünde kendini bulamamışlara gelince, yaşadıkları sığ hayatla, daima bedbinlik ve karamsarlık içindedirler Böylelerin nazarında mazi korkunç bir mezar, gelecekse dipsiz bir kuyudur; ölseler de azap, kalsalar da İnsanın upuzun bir geçmiş ve bitip tükenmek bilmeyen bir gelecekle münasebeti, ancak kalb ve ruhun derece-i hayatını idrak etmesine bağlıdır Bu seviyede bir hayat süren ve onu idrak eden talihli ruhlar, geçmişi atalarımızın otağ ve tahtları halinde, geleceği de Cennet bahçelerine uzanan yollar şeklinde görür ve vicdanlarında fışkırttıkları kevserlerden içe içe bu dünya hanından geçer giderler Bu ölçüde bir hayatı idrak edemeyen bedbahtlar ise yaşayışları ölümden beter, ölümleri de zulmet zulmet üstüne tam bir cehennemdir Asırlarca ebediyet düşüncesiyle kaynayıp hallaç olan ve gönüllerimizde sonsuzun aşkını mayalayan bir anlayış, zamanla yerini ruhsuz formülcülüğe ve uyuşukluğu da beraberinde getiren mistik anlayışa bıraktı O gün-bugün, ateşböceğinin çıkardığı minik ışıltılar mahiyetindeki ilhamlarını, vahyin aydınlatıcı ışıklarına denk tutan bu uğursuz düşünceler, aydınlık yolumuza sis ve duman püskürtüp insanımızın semasını karartmaktadır Hakikat erinin vasıfları Bütün bunlardan sonra bize göre hakikat erini şöyle çerçeveleyebiliriz: O, cismaniyeti itibarıyla her türlü olumsuzlukları göğüsleyebilecek kadar çelikleşmiş bir beden; düşüncesi itibarıyla, asrının ulaştığı anlayışla Hak beyanını karıştırıp kaynatan ve mahir bir kimyacı gibi her an başka terkiplere ulaşan inşa edici bir kafa; ruhi melekeleri ve kalbi itibarıyla, asırlardan beri Mevlana?ların, Yunus?ların şekillendiği potada kavrula kavrula pişmiş, olgunlaşmış bir ruh; nihayet, ?insanlar arasında insanlardan bir insan olma? felsefesine inanmış olgun bir gönül ve başkalarının saadeti uğruna kendi hazlarını unutmuş bir fedakardır Alçakgönüllülük Yüzü yerde olanlar, Hak katında da, halk katında da sonsuz payelere ulaşırlar Bunun aksine burunlarını dikip böbürlenenler ve herkesi hakir görüp çalım satanlar ise hemen her zaman halk tarafından istiskale uğramış, Hak tarafından da azaba çarptırılmışlardır İnsanın kendini beğenip büyük görmesi, aklının noksanlığına ve ruhunun hamlığına delalet eder Akıllı ve ruhen olgunluğa ermiş bir insan, mazhar olduğu her şeyi Yüce Yaratıcı?dan bilir ve şükran hissiyle her zaman O?nun karşısında iki büklüm olur Mütevazı olma, Yaratıcı?nın takdirine, halkın tahkir ve tekdirine karşı insanın gönlüne hoşnutluk hissi kazandırır Evet, baştan haddini bilip tevazu kanatlarını yerlere kadar indiren birisi, insanlardan gelecek her türlü hor görmelere karşı en emin bir zırh içine girmiş ve en sağlam emniyet tedbirini de almış demektir Alçakgönüllülük, ferdin olgun ve faziletli olmasının; kibirlenip büyüklük taslamak ise onun seviyesiz ve nakıs olmasının alametidir En kamil kimseler, en çok insanlarla beraber bulunup, onlarla hemdem olanlardır En nakıs kimseler ise insanlarla beraber bulunmayı, onlarla düşüp kalkmayı gururlarına yediremeyen bednam talihsizlerdir Yaşadıkları toplum içinde kadir ve kıymetleri bilinmeyenler, seciyelerindeki tevazu sayesinde er geç yükselir, şereflere ererler Büyüklük kompleksine kapılanlar ise toplum tarafından irdene irdene zamanla yaşadıkları muhit içinde birer yabancı unsur haline gelirler İnsanlık İnsan, başkalarına karşı iyi-kötü bütün davranışlarında nefsini mizan kabul ederek, her şeyi onunla tartmalı; nefsine hoş gelen şeyleri başkaları için de istemeli, nefsinin hoşlanmadığı bir muameleden başkalarının da hoşlanmayacağını kat?iyen hatırdan çıkarmamalıdır Böylece o, hem yanlış davranışlardan, hem de başkalarını rencide etmekten kurtulmuş olur Kendinize yapılan ihsanların vicdanınızı yumuşattığını ve ihsanda bulunan zatlara karşı sevgi ve alaka duyduğunuzu düşünerek, başkalarının da sizi sevip, alaka duyacakları bir yolu keşfedip çıkarabilirsiniz?İnsan iyiliğin kölesi?, iyilik de, şerrinden endişe edilen kimselere karşı en sağlam bir sığınaktır İnsanın olgunluk ve kemali, fenalık gördüğü şahıslar hakkında dahi hakperestlikten ayrılmayıp, elden geldiğince iyilik yapmasıyla belli olur Evet insan, kötülük gördüğü kimseler hakkında dahi mürüvvet ve insanca davranışlardan ayrılmamalıdır Zira, kötülük yapmak hayvani bir davranış; kötülüğe kötülükle mukabele, insanda ciddi bir kusur ve eksiklik; fenalığa iyilikle karşılık vermek ise, bir civanmertlik ve alicenaplıktır Başkalarına yararlı olmanın sınırı yoktur Himmeti yüce bir fert, başkaları için ruhunu feda etmeye kadar diğergam olabilir Ne var ki, böyle bir civanmertliğin insan için bir fazilet olması, o insanın samimiyet, hasbilik, niyet duruluğu, ırk ve aşiret taassubundan uzak bulunmasına bağlıdır Bir şahsın insanlık ve mürüvveti, dost ve ahbaplarına karşı yakınlığı ve bu yakınlığın da devamıyla kabildir Onlara yakınlık gösterilmeden mürüvvetten dem vurmak, mücerret bir iddia; onlara karşı iyiliklerimizi onların bize olan iyiliklerine bağlamak ve yer yer o iyilikleri keserek onları cezalandırmak da, ham ruhluluk ve hakikata ermemişliğin ifadesidir Bir insanın diğer insanlara karşı en büyük iyiliklerinden biri de, onların uygunsuz davranışlarını görmezlikten gelip, kusurlarına karşı göz yummak şeklinde olur Halkın kusurlarını araştırmak bir edepsizlik, onları sağda-solda anlatıp durmak affedilmez bir nakise; onların işledikleri fenalıkları yüzlerine söylemek ise fertleri birbirine bağlayıp vahdet içinde bulunduran kardeşlik zincirine indirilmiş bir darbedir Heyhat ki, böyle bir darbe ile rencide edilmiş egolar yeniden bütünleşerek bir vahdet teşkil edebilsinler! İnsanlara ettikleri en büyük iyilikleri ehemmiyetsiz, onlardan gördükleri en küçük ihsanları büyük görüp takdir edenler, ilahi ahlaka yükselmiş ve vicdanında huzura ermiş kamil kimselerdir Böyleleri, ne ettikleri iyilikleri başa kakarlar, ne de gördükleri alakasızlıktan şikayet ederler