Cem' fena ile tahakkuk ederse "Cem'ul cem" adını alır.

Beka makamına erişen kişiye, Hakk, halktan, halk da Hakk'tan engelleyemez. Fena halinde bulunan kimse ise Hakk ile halktan perdelenmiştir.

Ruhun muhabbeti, kalbin muhabbeti, nefsin muhabbeti, aklın muhabbeti gibi muhabbetin değişik saikleri vardır.

Isbat; Hakk'ın o kimse için bahşettiği vücud ile amellerin resimlerini isbat etmek.

Ünsün hakikatı"Cenab-ı Hakk'ın azametini öğrenmenin ağırlığı ile beşeri varlığın bir kenara sürülüp atılması, fetih meydanlarında ruhun serbestçe yayılmasıdır.

el-Vasit:"Kainattan kalben ve manen bütünüyle uzaklaşmayan kimse ünsibillah haline eremez."

Muşahade: Temkin erbabı

Muhabbet: Allah ve Resulullah sevgisini herşeyden üstün tutulan hakkın ve imanın zevkine varmış demektir.

Şevk: Seven kişide meydana gelen şevk, şahsi gayreti ile değildir.

Genel anlamda sevgi emirleri yerine getirmek olarak özel anlamda: Ruhun Cenab- Hakk'ı yakinen bilmesinden doğan zat sevgisidir.

Cem' ve Fark'Tefrika

Vücud: Vecdin vicdan boşluğuna ulaşarak ferahlığının genişlenmesi ve yayılmasıdır.

Tefrika ubudiyyet, cem' ise tevhiddir.

Tevbe istikrara kavuşunca zühd, muhabbet istikrara kavuşunca şevk meydana gelir.

Nefsi mutmainnenin hudu ünsten, huşu de heybettendir.

Gaybet-Şühud:

Vecd, Tevaccud, Vucud:

Allah' a olan tazım ve heybetin artması ünsün de artması demektir.

HALLERE DAİR BAZI TASAVVUFİ ISTILAHLAR

Haya, Cenab-ı Hakk'ın celal tecellilerinin azameti karşısında ruhun teslimiyeti ve başını önüne eğmesidir.

Muhitlerin dünyada bekledikleri şevk, ölümden sonrası için, bekledikleri şevkten farklıdır.

Tevaccud: Zikir veya fikirle vecdi elde etmeğe çalışmaktır.

Fena ve Beka: Fena; bütün hallerden sıyrılmak, hiçbir şeye karşı haz duymamaktır.

Vuslak yolunun basamakları ebedi ahiret hayatında bile asla katedilemez.

Vasıl, Allah'ın vuslata erdirdiği kişidir.

Üns: Cüneyd:"Üns, heybetin varlığı ile beraber yüksek haya duygusunun birlikte bulunmasıdır."

Hakk'ın fiillerini görmek tefrika, sıfatlarını görmek cem' zatını görmek de cem'ul cemdir.

Mahu: Nefse ve nefsin kaynağına fena nazar ile bakarak amellerin kalıp ve şekillerini imha etmek.

Telfid ise; kulun kendisine gelen şeylerde nefsini görmemesi, Allah' tan bilmesi

Mükaşefe: Kul telvin ve temkin arasında istikrar kazanıncaya kadar her ikisinin arasında bulunan kimseler içindir.

Hakkel yakin: Beşeri vasıflardan sıyrılmanın gerçekleşmesi ve vuslat isteyen kimsenin bu dereceye erişmesi ile elde edilir.

Kul amellerine kesb nazarıyla bakacak ve nefsine bir şeyler izafe edecek olursa tefrikada, herşeyi Hakk'a izafe edecek olursa cem'dir.

Şühud: Bir an murakebe, bir an da müşahade vasfı ile birlikte olmaktır.

Cem' asıl, fark ise Fer'idir.

Kabz, bazen bast konusunda aşırı gitmenin neticesinde vaki olabilir.

Fena, Allah' ın emirlerinin kul üzerinde tam bir hakimiyet kurmasıdır.

Cem' ile tevhidin her türlü beşeri sıfatlardan tecridine, fark ile de şahsi gayretle elde edilene işaret edilmiştir.

Mücahededen hasıl olan şevk bu'd ve gaybubet halinde hasıl olan şevkten daha şiddetlidir.

Telvin, erbab-ı kulub içindir. Kalpler değişik sıfatlara yönelir. Kalp erbabına bu sıfatların sayısınca telvinler zahirdir.

Haya: Haya sahibi, organlarına ve düşüncelerine hakım olmalıdır. Hz. Osman :"Evde karanlıkta guslederken bile Allah' tan utancımdan büzülür de öyle yıkanırım."

Kabz ve bast nefs-i levvameden kaynaklanır.

İlmel yakin tefrika hali, ayne'l yakin yolun cem' hali, hakka'l yakin de cem'ul cem halidir.

Şevk muhabbetin meyvesidir.

Murakebe ve müşahede halini kaybedip huzur dairesinden çıkınca gaybet halindedir. Kulun Hakk'la eşyadan kaybolması kasdedilir.

Tecelli, beşeri perdelerin kaldırılması, Cenab-ı Hakk'ın zat tecellilerinde, kula göre bir televvun ve değişikliğin olmamasıdır.

Avama ait muhabbetin ilk devresinde bulunan kimse, kabz ile himmi bast ile de neşatı karıştırır bazen, kabz ve basta benzer haller meydana gelebilir; amma bu nefsin tabii sıfatlarından değil, mutmainne halinden doğar.

Kimin üzerinde halin cereyanından bir eser varsa, onda sekr den bir eser var demektir. Bütün duygular yerli yerine dönünce de sahu hali meydana gelir.

El- Ruzbari:" Bütün varlığından sıyrılmadıkça sevginin sınırına yaklaşamazsın."

Vat, kula hakim olan şeydir.

Beka; kulun kendisine ait olan şeylerde fani ve Allah için olan şeylerle baki olmasıdır.

Kabz Ve Bast: Şeyhler, kabz ve bastın alametlerine işaret etmişlerdir.

Sehl:" Kurbiyet makamlarının en aşağı derecesi hayadır."

Mahu ve Isbat:

Vakitle, kulun irade ve gayreti dışında üzerine hücum eden haller kastedilir.

Müntehi, hal kendisinde sağlamca yerleştiği için nefes sahibidir. Huzur ve gaybet halleri gelip geçici değildir. Vecd halleri nefesleri ile birlikte istikrar kazanmıştır.

Zati üns feradan sonra gelir, zat tecellilerinin mütaalasından sonra hasıl olan beka ve temkin makamın da meydana gelir.

Zevk iman, şurb ilim, reyy de haldir. Zevk bevadih erbabı, şurb, tevali, levaih ve levami erbabı, reyy de hal erbabı içindir.

Allah ve Resulü iman hükmü ile sevilirken, çoluk çocuk da fıtratın hükmü ile sevilebilir.

Fena ve beka makamına erdiği zaman kabz ve bast yoktur.

Nefes:

Galebe: Vecdin birbiri andından sürekli gelmesidir

Vasıl olan, Allah' dan alıkoyacak hiçbir şey yoktur.

İstikrar ise, beşeri kişiliğinin seninle gaybı müşahade arasında bir engel olmasıdır. Denilmiştir.

Muvamere: Sekr, hal saltanatını kulu istila etmesi sahu ise, kulun yeniden sözleri ve işlerini düzene koymaya yönelmesidir.

Cüneyd:"Cenab-ı Hakk, kulların kalbini kendisine ne kadar yakın görürse, o nisbette onların kalbine yaklaşır."

Nice sadık muhibler yaşamaktan zevk alırlar.

Vuslak Nuri:"İttisal, kalplerin mükaşefe, sırların müşahede makamına ermesidir."

Nefsin ibadet ve taatla ifa etmesi ile ruhun kurbiyetle olan nasibi gittikçe artar.

Aynel yakin: Keşf ve ilham yoluyla

el-Vasıt:"Cenab-ı Hakk, sana ait olan şeylerden dolayı seni kabzeder. Kendisine ait şeylerden de seni bast eder."

İlmel Yakin: Nazar ve delel tariki ile

Tecrid ve Tefrid: Tecrid: yaptığı şeylerde kulun bütün gaye ve garazlardan sıyrılması

Vuslak, kulun, Halık'ından başkasını görmemesi ve içinde yaratıcıdan başkasına ait bir duygu bulunmamasıdır.

Telvin sahibinde, nefsin sıfatları ortaya çıktığı zaman onda bazı şeyler eksilebilir.

Zunnur:"Dönen, gittiği yönden dönmedikçe Hakk'a rücü etmiş sayılmaz. Her şeyden kesilip O' na yönelmeyen vuslata eremez.

Cüneyd:"Fena, beşeri ve nefsani vasıfların bütünüyle susturulması, tüm varlığın Cenab-ı Hakk'la meşgul olmasıdır."

Fena, bazen Cenab-ı Hakk'ın sıfatlarını, bazen de zat tecellilerini azametini müşahade etmekle meydana gelir.

Kabz ve bastın kendilerine ait muayyen mevsimi vardır. Bunların vakti, havvasa ait muhabbet makamında bulunan kimselerde. kabz ve bast hali görülmez. Bu durumda birinin ancak havf ve recası vardır. Bazen kabz ve bast haline benzer duygular hisseder ve buna da gerçek kabz ve bast zanneder. Halbuki öyle değildir, kendisine arz olan bir sıkıntı halidir, ancak o kabz zanneder. Veya nefsani bir rahatlama ve tabii bir neş'edir. Fakat o bunu bast zanneder.

Kişide nefs-i emmareye aid sıfatlar bulunduğu sürece bu tür rahatlık ve ferahlık ortaya çıkar.

Gerçek manada sevenler, sevdiğine ve sevdiğinin de sevdiğine ulaşmak gönülle olur.

Muhadara: Telvin erbabı

Temkin erbabı ise; hallerin olumsuz etkilerden kurtularak kalp perdelerini yırtmış ve ruhları Cenab-ı Hakk'ın tecellilerinde bir değişme söz konusu olmadığı için, telvin ortadan kalkmıştır.

Kurb: Kulun Rabbisine en yakın hali secde anıdır.

Cüneyd:"Muhabbet, muhibbin, kendi sıfatları yerine mahbub olan Allah' ın sıfatlarına bürünmektir.

Zünnun "Üns, sevginin sevgilisine karşı iç huzuru duymasıdır."

Cem': Sahabinin Allah' tan başka hiçbir şeyi müşahade edemediği vuslattır.

Tefrika ise dilediğini açık seçik görmektir.

Vakt:

Tecelli ise, Cenab-ı Hakk'ın bazen fiilleri, bazen sıfatları, bazen de zati ile olur.

- Bu yazı AVARİF-ÜL ME'ARİF Sühreverdi isimli kitaptan derlenmiştir.

Muttasıl ise, kendi şahsi gayret ve çalışması ile vuslata eren kişidir.

Vecd: Allah' tan kulun batınına gelen ve ona ferah veya hüzün kazandıran bir haldir.

Temkin ve Telvin:

Tecelli ve İstikrar: İstikrar, kalbe ait sıfatların güçlü olması ve kemali sebebiyle nefsani sıfatların ortadan kalkmasıdır.

Tevarik-Bevadih-Levami: Bütün bunlarla ifade edilmek istenen şey, halin başlangıcı ile ilk ondaki görüntülerdir.

Cüneyd:"Kurbiyetin vecd ile bulunması cem', kulun beşeri özellikleri ile kaybolması da tefrikadır.

Zevk-Şürb-Reyy: