Binaenaleyh, istidatlardaki bu farklılık fıkıhta, Hanefi, Şafii, Maliki, Hanbeli, Evzai, Sevri ve Zühri... ilamaşallah mezhepler halinde zuhur edecektir. İnsanların gönlüne. hissiyatına, kalbine, vicdanına hitab eden ve şeriat-ı garra, din-i mübin-i İslam'a hizmet etme maksadıyla, ta devr-i risalet penahiden, bu güne kadar kurulmuş, kalb ve ruhun inkişafının hedeflendiği sistemlerde de değişik tarikatlar şeklinde ortaya çıkacaktır.

Görüldüğü gibi, ittifak o sıralarda böyle tamamen hissilik üzerine müessesti. Bu itibarla, bir an geldi ki, artık, mevcut uhuvvet anlayışı kafi gelmez oldu. Müslümanlar fikir planında, kalb planında ilerlediler. Düşünüp, araştırıp, okuyup, terakki ettiler. Neyin ve hangi fikirlerin İslam'a zıt olduğunu görüp öğrendiler veya büyük bir kısmı itibariyle öyle zannettiler. Bir müşterek müdafaa, müşterek mülahaza, müşterek hamle o güne kadar onları bir araya getirmişti. ve uzun zaman da beraber yatıp-kalkmış, aynı çatının altında beraber bulunmuş.. tıpkı, Allah'a Peygamber'e küfredenlerin bir çatı altında toplandığı gibi bunlar da, hissi müttefikleriyle yan yana gelmişlerdi. Kim bilir, belki de işte o zaman, akı-karayı, iyiyi-kötüyü enine boyuna görme imkanı elde ettiler ve her şeyi anladılar. Evet, görüp anladılar ki, kendileri, bütün efkar ve kalbleriyle Medine medeniyetine doğru ve her planda Resul-i Ekrem'le gelen ilahi gerçekleri hakim kılmak istikametinde hareket ederken, başkaları başka sevdada ve bu düşüncelerden fersah fersah uzak... Derken, o zamana kadar bağlandıkları hissi bağlar "çatır çatır" kopmaya başladı.. derken, bütün bütün duygu ve hislerin başka başka olduğu ortaya çıktı.

Meşrep kelimesi, Arapça'dır ve içmek manasına gelen "şurb" kökünden gelir.

Ehl-i sünnet, ondan aldığı bir dane-i hakikatle öbüründen aldığı başka bir hakikatı birbirine mezcetmiş ve bir sentez yapmıştır. Mutezile'ye demiştir ki: "Evet insanın iradesi vardır. Kur'an'ın pek çok ayeti buna delalet eder. İnsanın iradesi vardır ki, insan iradesiyle amel-i salih yapacak ve cennete girecektir. Vardır ki, Kur'an-ı Kerim "İnsana çalışmasından başka bir şey yoktur." (Necm - 39) demektedir. Fakat 'Alemlerin Rabbi Allah dilemedikçe siz bir şey dileyemezsiniz." (Tekvir-29) fehvasınca, Allah'ın dilediğinin, bir esas olduğu da katiyyen hatırdan çıkarılmamalıdır. Evet, sizin irade dediğiniz şeyin, tasarruf dairesi o kadar dardır ki, adeta varlığı ile yokluğu müsavidir. Ama, şart-ı adi olarak o irade vardır ve günah-sevap, ceza-mükafat gibi hususlara da bir esastır. "

Ben, bu dolambaçlı ve karmakarışık yollara, meşreplerin ittihad edemediğini anlatmak için sizleri çektim ve dolaşırdım.

Denebilir ki, mezhepleri telif etmek isteyenler, fıtrattaki bu ince hususu kavrayamamış, insanın mahiyetini tanıyamamış ve dolayısıyla, beşeri ve beşerdeki istidatları görmemezlikten gelen veya göremeyen kimselerdir. Allah'ın yarattığı kabiliyetler, eğer O'nun hikmetlerinin iktizasına göre faaliyet gösterecek ve fonksiyonlarını tam ifa edeceklerse, elbette ayrı ayrı mezhepler de olacaktır.

Şimdilerde, kıymetli bir hazineyi belli bir noktaya götürmeye azmetmiş olan bizler, onu yerine ulaştırdıktan sonra, ille de bir düello gerekiyorsa, o melun işi, emaneti sahiplerine devrettikten sonra yapalım. Fakat önce mutlaka, bu mübarek milletin bugününü-yarınını düşünelim. Ve şu memleketin, dinsizlere, inkarcılara peşkeş çekilmesine fırsat vermeyelim ve buna imkan hazırlamayalım...

Kabullenip, kapitalizm ve komünizme yutulmamak, ateistlerin meydana getirdiği korkunç vakuma kapılmamak için, suri dahi olsa, bir ittihad ve ittifak temin edilmelidir. İngiltere insanı, kendi kader ve kendi geleceği için olarak bir vahdet temin etmişlerdir. Bu iki ayrı ırk, birbirlerinden öyle nefret eder, öyle tiksinirler ki, bir Anglosakson'a "Galli" desen ağzına bir yumruk indirir. Galliye de "Anglo-sakson" desen o da sana bir yumruk savuruverir. Bununla beraber, bu iki zümre arasında, zahir planda bu güne kadar en ufak bir çekişme, bir mücadele hissedilmemiştir. Çünkü bir masa başında oturmuş, aralarındaki farklı noktaları görüşmüş, asgari müşterekleri tesbit etmiş, İngiltere'nin kaderi ve istikbali adına bir kısım fedakarlıkları göze alarak, anlaşma noktalarını bulmuş ve anlaşmışlardır.

Üzerinde durulması gerekli olan diğer bir husus da şudur: Meşrepler, mizaçlar ittihad etmediği için, herkes kendi meşrebi içinde, Kur'an ve imana hizmet ederken, oldukça mühim şeyler de yapmaktadır. Bir kısım büyük kalemler, hayat-ı içtimaiyemizle alakalı meseleleri, problemleri halletmektedirler ki, İslam'ın bu türlü problemlerinin halledilmesine de ihtiyaç vardır. Binaenaleyh, bırakalım, bazıları içtimai ve iktisadi meseleleri halletsinler. Bizler de yapabileceğimiz şeylerle meşgul olalım. Abbasiler devrinde olduğu gibi, şimdilik onların adaptasyonlarını yapalım. Ehl-i sünnet kıstaslarıyla ölçüp biçelim, atacağımızı atıp tutacağımızı tutalım ve yeni terkiplerle, yepyeni bir dünyanın kurucuları ve hazırlayıcıları olmaya çalışalım.

Bu meseleyi izah için bir misal arz edeyim. Ehl-i sünnet velcemaat ten ayrı Müslümanlar içinde, öteden beri devam ede gelen, birbirine zıt iki kutbun temsilcisi iki mezhep vardır.. Mutezile ve Cebriye. Mutezile mezhebi, "Kul fiilinin halıkıdır" prensibine göre hareket eder.. Cebriye mezhebi ise "Her şeyi Allah yaratır, kul robot gibidir" düşüncesiyle hareket eder. Bunlar, insanın iradesi ve Allah'ın yaratması mevzuunda, bir birine zıt kutuplarda bulunmaktadırlar.

Bugün, gerçek İslam anlayışı ile, bir ittihad ve vifakın meydana gelmesi için lazım gelen bir kısım şeyler varsa, ki bence vardır; onların üzerinde durmamız icab edecektir.

Bir başka grup düşünelim ki, ehl-i sünnet açısından tenkid edilecek bazı yanları olabilir. Ama, böyle bir araştırma ve tetkik mevzuunda, değil onların, Batı'nın bile alınacak müsbet yönleri olduğunu kat'iyyen hatırdan çıkarmayalım. Bizim izzet ve onurumuz, onların da düşmanlık ve nefretleri hesaba katılarak, alınabilecek şeylerini almada ne zarar var! Aslında her batıl mezhep içinde dahi, tür dane-i hakikat vardır ve o mezhep, hayatiyet ve mevcudiyetini ona borçludur. İşte, o tek dane-i hakikat her zaman alınabilir ve alınmalıdır da...

Soruya esas teşkil eden meseleye gelince, dünya durdukça, meşrepler ve mezhepler de ihtilaf edecek ve kimse bunun önüne geçemeyecektir. Ama, vesilelerde ayrılmalara rağmen, maksatta birleşilebileceği de her zaman mümkün olabilecektir. Diller ayrı ayrı da olsa, anlattıkları hakikat tektir ve tek olacaktır. Arap şairin dediği gibi:

Bu mevzuda ikinci yol da şudur: Hiç kimse, başkalarını kendi yol ve sistemine girmeye zorlamamalıdır. Varsın herkes kendi anlayışı içinde hizmet etsin. Şurası unutulmamalıdır ki, bir kısım kimselerin, içine düştükleri fikirlerden vazgeçmeleri zor, hatta çok defa imkansızdır. Zor kullanmak ise kat'iyyen çıkar yol olmadığı gibi, kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara da sebebiyet verebilir. Müsamaha ve tolerans ise, Kur'an'ın tavsiyesidir. Toleranslı hareket edip müsamahalı davrananlar, yarınlara ait önemli bir meseleyi halletmiş sayılırlar.

Mutezile: "İnsan kendi fiilini kendi yaratır, Allah müdahale etmez" şeklinde düşünmüşlü. Günümüzde, rasyonalistlerin çoğu da Mutezile gibi düşünmektedir.

İşte, bu dönemden sonradır ki, hissi bağlar da yetmemeye başlamıştı. Bundan böyle, birbirinden kopup biri Çin'e biri Maçin'e, doğru, ayrı ayrı istikametlere giden kimseleri, fikir ve mantık planında bir araya getirecek esaslara, umdelere dinamiklere ihtiyaç vardı...

Biz kendi açımızdan, önce Türkiye, sonra da top yekun alem-i İslam'da yeniden varoluş ve diriliş tablolarını müşahede edip ve herkesin kendine düşeni yaparak, istikbal örfanesine bir şeyler hazırladığı inanç ve kanaatini muhafaza etsek bile, riayetinde zaruret olan bir kısım esasların kulakardı edilmemesi gerektiğini hatırlatmakta da faide mülahaza ediyoruz.

Hz. Ali'nin meşrebi hiçbir zaman Hz. Ebu Bekir'le kabil-i kıyas değildi. Faruk-u Azam Hz. Ömer'le Ebu Zer'in meşrepleri de tamamen birbirinden farklıydı. Halbuki ikisi de aynı celadet ve şehamet içinde idi. Fakat Hz. Ömer'de fevkalade bir devlet ve idare anlayışı, mükemmel bir teşkilatçılık bulunmasına mukabil, Hz. Ebu Zerr, daha çok ferdi bir insandı...

İlk tarikatçılar, Süfyan-ı Sevri, İbrahim bin Ethem bilhassa hemen her sofinin itimat ettiği Beyazid-i Bistami, daha sonraları Cüneyd-i Bağdadi.. hususiyle açtığı çığırla dev bir insan olarak, bütün ehl-i hak tarafından sevilip sayılan Gavs-ı Azam Abdülkadir Geylani ve şahlar şahı Şah-ı Nakşibendi Hazretleri ayrı ayrı meşrepleri, ayrı ayrı mizaçları temsil ederek, hep aynı rengin değişik tonlarında, Hz. Muhammed hakikatını canlandırmaya çalışmışlardır.

Dünyanın şarkında ve garbında, kim dine, imana hizmet eder; kim ali olan İslam dinini ali gösterirse, meşrebi ne olursa olsun o kabul edilmeli, takdir görmeli ve alkışlanmalıdır. Yollar metotlar bir olmayabilir. Önemli olan hedef ve maksad birliğidir.

Muhyiddin İbni Arabi'nin tarikatını, İmam-ı Rabbani Hazretlerininki ile yan yana koyacak olursanız, birbirinden çok uzak oldukları görülecektir. Büyük veli İmam-ı Rabbani, sahabi mesleğinin büyük temsilcisi ve fark mezhebinin de kutbudur. Herkesin. ittifakıyla Hakikat-ı Ahmediye'yi çok iyi anlamıştır. Zahir ve batın-ı Ahmedi'yi te'lif etmiş ve O'nun iç-dış bütünlüğünü en mükemmel şekilde anlatanlardan birisi belki de birincisi olmuştur. Dört yüz seneden bu yana neşrettiği envarın aydınlığını hala kalblerimizde hissetmekteyiz...

Bundan anlaşılıyor ki, bütün dinleri tevhid, bütün meşrepleri telif eden ve bütün mizaç ve merakları aşan Resul-i Ekrem devrinde dahi, meşrebiler ve mizaçlar tamamen ortadan kalkmadı; meşreplerin tevhidine gidilemedi ve gidilmedi...

Meşreplere gelince, her meşrep içinde bir dane-i hakikat vardır. Cenab-ı Hakk'ın, farklı mizaç, meşrep ve mazaklarda yarattığı şeyleri görmemezlikten gelerek, fıtrat hakikatına karşı çıkıp, ayrı ayrı cetvellerden fışkıran suları karıştırarak, hayali vahdet yolları araştırmayalım. Herkes kendi sahasında envar-ı Kur'an ve imanı neşretsin ve başkaları ile uğraşmasın.. İttifak edemiyorsa da hiç olmazsa ihtilafa düşmesin. En azından Müslümanları çekiştirip durmasın. Her Müslümanı alkışlamasını bilsin. Her"Allah" diyenin arkasında olsun. -İnşallahü Teala- o takdirde, kısa zaman sonra, ittihad ve ittifak teessüs edebilir.

"Bizim ifadelerimiz çok çeşitli ve dağınıktır. Ama senin güzelliğin birdir.

Meseleyi bir ölçüde misallerle müşahhaslandıracak olursak, insanlarımız arasında, 20-30 sene öncesine kadar hissi bir ittifak ve ittihad vardı. Bu ittihad ve ittifak, Müslümanların karşısında alternatif olarak komünizm, ve inkarcılık gibi cereyanlar bulunduğundan dolayı idi... Yani karşı tarafta, Allah ve Resulullah kabul etmeyen, Kur'an-ı Kerim'i kökten inkar eden bir zümre; beride de ne kadar anti komünist varsa-komünizm karşısında hür devletlerin ittifakı gibi- bir araya gelip birleşmişlerdi. Mesela, milliyetçilik esaslarıyla yürüyen, yeniden doğuş ve diriliş felsefesiyle yürüyen, iman esaslarının neşrini prensip olarak benimseyip öyle hareket eden, siyasi sahada işe vaziyet etmeyi düşünüp ve bu plana göre hizmet veren ne kadar siyasi ve gayri siyasi klik varsa, hemen hepsi, anti komünist bir birlik teşkiliyle, ittihad ve ittifak etmişlerdi. onun için ateizme karşı olan herhangi bir kişi, Sebilür Reşad okuduğu gibi, Yeni İstanbul, Hür Adam, Büyük Doğu, hatta Orkun ve Milli Yol da okuyordu. O günlerde inananlar cephesi adına münteşir gazete ve mecmuaların marufları bunlardı. Ama bunlardan birisi daha çok Altaylar ve Sübhandağı etrafında dolaşıyor, diğeri, Gar-ı Hira'dan, Sevr mağarasından ve mukaddes şehir Medine'den bahsediyordu. Birisi gönülden, bir diğeri de dimağdan bahisler açıyordu. Bu hissi hava içinde, hemen pek çok kimse diyordu ki; "Ne olursa olsun, karşımızda Allah'ı inkar edenlerin teraküm ettiği bir zamanda, vahdetimizi zedelememeliyiz."

Hususiyle bugün, İslam, iman ve Kur'an'a hizmet etme davasında, maksatta hedefte bir olmakla beraber, vesile ve yollarda farklı mülahaza ve farklı düşüncelere "meşrep" nazarıyla bakabiliriz.

Hepsi senin o güzelliğine işaret etmektedir"

Bu yolların değişik değişik olmasına tesir eden çeşitli sebepler vardır. İnsanın yetiştiği muhitin, aldığı kültürün, onun üzerinde tesiri olduğu gibi, aynı zamanda, Esma-i ilahiyeye mazhariyet keyfiyetinin de tesiri vardır. Buna göre ayrı ayrı meşreplerin zuhur etmesi normaldir ve öteden beri de zuhur ede gelmiştir.

Aslında, bunları tevhid etmek fıtrata da aykırıdır. Zira, farklı farklı yaratılan kimselerin aynı şekilde düşünmesine imkan yoktur. Tabii, zorlamanın da çeşitli komplikasyonları olma ihtimali vardır.

Bunun, bizim davamız açısından manası şudur: Her birimiz hangi meşrepten olursak olalım, Allah'ımız bir, Kitabımız bir, Peygamberimiz bir, kıblemiz bir, yolumuz bir, yöntemimiz birdir. Evet işte, böyle bir anlayışla vahdetimizi hissilikten çıkarıp bu üzerine kurmak mecburiyetindeyiz. Zira, bütün bu "birler" birliği iktiza etmekte ve vicdanlarımızı birlik ruhuna çağırmaktadır. Aksini iddia, nefsin mazeret mırıltılarından başka bir şey değildir.

Cebriye ise, bunun aksine, insana hiçbir pay ayırmamakta, hiçbir irade tanımamaktadır. Onlara göre mükellefiyetleri ve iradesizliğiyle insan, eli kolu bağlı, sırtından yediği bir tekme ile, suya düşürülmüş ve kendisine "sakın ıslanma!" denmiş gibi bir durum arz etmektedir.

Evvela bugün herkesin, başkalarını kendi meşrebine sokmaya çalışmadan vazgeçerek, Hak yolundaki her hizmeti alkışlaması şarttır. Nasıl ki, değişik meslek erbabı, sanatkar ve zanaatkarlar birbirlerini kabullenip, semere-i sa'ylerini, çalışmalarının neticelerini mübadele edip değiştiriyorlar ve umumi maksat istikametinde birbirlerine destek oluyorlar. Öyle de, değişik meşrep ve mezhep mensupları arasında aynı anlayışın yolları araştırılmalı, maksad ve neticenin yumuşatıcılığıyla, sebep ve vesilelerin sertliği mutlaka kırılmalıdır. Bunun için de yapılması gerekli olan tek şey; herkesi, kendi hizmet sahası içinde alkışlamak ve "Benim Allah'ımın adını anan, Peygamberimi takdir ve tebcil eden herkes kardeşimdir" diyerek başkalarını kabullenmektir.

Halk arasındaki manası ile, insanların, aynı hakikatları teferruatta değişik anlaması demektir.

Sözler başka başka, ibareler değişik; edalar, havalar hepsi ayrı ayrı ama, hepsinin anlattığı da o biricik güzellik... Evet, ruhlarda, Allah rızası, gönüllerde Şeriat-ı Ahmediye sevgisi ve ruh bu esasa pervane olduktan sonra, ihtilaflar, sürtüşmeler bulunsa bile, anlaşıp, ittihat etme her zaman mümkün olacaktır.

Ben bütün bunlarla şunu anlatmaya çalıştım: Kapitalist bir sistem içinde de bir dane-i hakikat vardır. Komünist sistem içinde de. Ama, komünizma onu istismar ediyor. Devletçiliği, fakiri koruyup, kollamayı istismar ediyor ve münafıklık yapıyor. İşte bunlar kitleleri, cemaatleri sürükleyip götürüyorlar. İslam'a gelince, onun bütün meseleleri, bütün prensipleri hak, hakikat, istikamet ve adalettir. O, her yönüyle birleştirici prensipler mecmuasıdır.

İslam'da Meşrepçilik Var Mıdır? Sahabe-i Kiram Arasında Böyle Ayrılıklar Oluyor Muydu? Birleştirici Bir Fikir Ne Olabilir?

İşte bu dev insan, yer yer Muhyiddin İbni Arabi'ye karşı: "Fütuhat-ı Mekkiye değil, Fütuhat-ı Medeniye... " diyerek peygamber yolu ve sahabi mesleğini nazara verir ki, bu yol ehl-i sünnet velcemaat yolu ve bu cemaat de hakikat-ı Ahmedi'yenin temsilcileridirler. Haddi zatında bu mesele, bir meşrep meselesidir. İbn-i Arabi "Vahdet-i Vücud"a kail ama, bu, bir ölçüde, "Allah'tan başka varlık yok" manasına değil de, "Allah'tan başka varlıkların bizzat vücudları yok" manasına "Vahdet-i şuhud"u işmam eden bir vahdet-i vücud demektir.

İttihad ve ittifak, birleşip bütünleşme ve meşrep anlayışını aşabilme, ya hissi planda veya fikri ve mantıki planda olur. Bir seviyede hissi plandaki bu ittihad ve ittifak anlayışı, çeşitli cemaatlerin bir araya gelmelerine, suri dahi olsa bir vahdet tesis etmelerine kafi gelebilir. Ama, insanlar belli bir seviyede sabit kalmadıkları, daima fikir ve ruh planında inkişaf ettikleri için, çok zayıf ve pamuktan bir iplik mesabesinde olan bu hissi vahdet ve bu vahdeti meydana getiren bağ, bazan kafi gelmeyebilir. Onun için insanlar hissi bağın kafi geleceği noktaya kadar hissi bağlarla bağlansalar da, onun kafi gelmediği noktada, bir masanın etrafında oturup fikri ve mantıki bir vahdet temin etmeleri şarttır. Evet, hakkı, batılın savletinden kurtarmak; kefere ve fecere karşısında zilletten kurtulmak; Ümmet-i Muhammed ' in insanlığın kaderine hakim olmasını temin etmek; Kur'an-ı Muciz'ül-Beyan'ın yeryüzünde hakim olmasını sağlamak için, fikir ve mantık planında anlaşma mecburiyetindedirler.

Meşreplere gelince, her meşrep içinde bir dane-i hakikat vardır. Cenab-ı Hakk'ın, farklı mizaç, meşrep ve mazaklarda yarattığı şeyleri görmemezlikten gelerek, fıtrat hakikatına karşı çıkıp, ayrı ayrı cetvellerden fışkıran suları karıştırarak, hayali vahdet yolları araştırmayalım. Herkes kendi sahasında envar-ı Kur'an ve imanı neşretsin ve başkaları ile uğraşmasın.. İttifak edemiyorsa da hiç olmazsa ihtilafa düşmesin. En azından Müslümanları çekiştirip durmasın.