Osmanlı'da Çevre ve Sokak Temizliği;

Bir temizlik yöntemi olarak çöplerin denize dökülmesi

velhasılı kelam çok güzel hareketler...

Kraliçe Elizabeth?in şaşkınlığı

Yapılan çalışmalara bakıldığında 19. yüzyılın ortalarında Şehremaneti?nin kurulduğu döneme kadar arayıcı esnafının mahallelerden toplayarak semtin sahilindeki iskelede tahta teknelerde ayrıştırıp geriye kalan atıkları tanzifat kayıklarıyla denizin açıklarına bırakma işlevi başarıyla devam ettirilmişti. Özellikle 1900?lü yıllardan sonra İstanbul?un gelişimi ile birlikte şehir içinde kalan tanzifat iskeleleri şehrin dezenfektesinden ziyade kötü bir görüntü ve pislik yuvası halini almaya başlamıştı.

Amin diyelim bizde :)

elizabeth majeste ablam bide haliçin eski halini göreydi:))

devletin çöküşe gittiği süreçte her işte oldugu gibi temizlik işlerinde de gerileme oldugu görünüyor.

Çöp Çıkaranlar

Çöpler içindeki değerli eşyalar alındıktan sonra arta kalan mezbeleler, kayıklarla Adalar?ın ilerisinde, Marmara?ya dökülürdü. O devirde sanayi artıkları olmadığı için çöpler suda erir gider, deniz kirlenmezdi. Arayıcılar çarşı ve büyük caddelerin temizliğiyle ilgilenmez buralarla Yeniçeri Ocağı içerisinden bir sınıf meşgul olurdu. Çöplük Subaşıları?nın gündüzleri kol gezerek çarşı pazarın, mahalle aralarının temizliğine dikkat etmek, bozulmuş kaldırımları tamir etmek, harap binaları mimarbaşına haber vermek gibi görevleri vardı. Mahalle aralarında gezerken bulaşık suyu, lağım suyu vb. çirkapların sokak aralarına ve yollara akıtılmasını önlemeye çalışır, bu konuda uyarılara dikkat etmeyenlere cezalar verirdi. Temizlik konusunda çok hassas olan Osmanlı, işten kaytaran temizlikçi ve süpürgecileri kürek cezası ile korkuturdu.

Dersaadet?in cadde-sokak ve çevre temizliğinde toplanan mezbele ve atıkların ayrıştırıldığı, ayrıştırma sonucu geriye kalan atıkların kayıklarla Marmara Denizi açıklarında Adaların ilerisinde denize boşaltıldığı yerlere?tanzifat iskelesi? deniliyordu. İstanbul?u dezenfekte eden, pisliklerden ve çöplerden arınmasını sağlayan, belirli yerlerden toplanan çöpleri denizin açıklarına taşıyan vasıtalara da?tanzifat kayıkları? adı veriliyordu. Bunun yanında Dolap kayığı adıyla deniz yüzeyinin temizlenmesinde kullanılan özel olarak bu iş için dizayn edilmiş kayıklar da mevcuttu. Dolap kayıkları, günümüzde Haliç ve Boğaziçi?nin temizlenmesi için 1997 yılında alınan deniz yüzeyi temizleme araçlarının atası olarak kabul edilebilir.

Ahali-i Muhtereme...

hakkı üstün tutmak mı desek

Fatih Sultan Mehmed vasiyetnamesinde, "İstanbul'un her sokağına ikişer kişi tayin eyledim. Bunlar ki, ellerinde bir kap içerisinde kireç tozu ve kömür külü olduğu halde günün belirli saatlerinde bu sokakları gezeler. Sokaklara tükürenlerin tükürükleri üzerine bu tozu dökeler ki yevmiye yirmişer akçe alsınlar... Ayrıca 10 cerrah, 10 tabip ve 3 de yara sarıcı tayin eyledim. Bunlar ki ayın belli günlerinde İstanbul'a çıkalar ve o evde hasta olup olmadığını soralar; var ise şifası orada mümkün ise şifayab olabilir. Değil ise kendilerinden hiç bir karşılık beklenmeksizin hastanelere kaldırılarak orada salah buldurulabilir" demektedir ki Osmanlının temizlik ve sıhhate verdiği önemin müşahhas bir delilidir.

Çarşı temizliğinden çarşı esnafı, mahalle aralarının, meydanların, sokakların temizlenmesinden ve mesken çöplerinin toplanmasından arayıcı teşkilatı sorumluydu. Çarşı temizliği için yapılacak harcamalar "avarız sandığı" denilen esnaf sandıklarından karşılanıyordu. Çöpçülük ve lağımcılık gibi hizmetler Evliya Çelebi'nin naklettiğine göre ekseriyetle Ermenilere gördürülürdü. Mahalle temizliği ise, İslami bir gereklilik sayıldığından, sorumluluğu mahalle imamına bırakılmıştı. Temizlik konusunda çok hassas olan Osmanlı, işi kaytaran temizlikçi ve süpürgecileri kürek cezası ile korkuturdu. Çöplük subaşıl arı gündüzleri kol gezerek çarşı pazarın, mahalle aralarının temizliğine dikkat etmek, bozulmuş kaldırımları tamir etmek, harap binaları Mimarbaşına haber vermek gibi görevleri vardı.

İstanbul Belediye Başkanı Cemil Topuz Paşa, 23 Mayıs 1919 yılında Vakit Gazetesi'nde Türkçe, Rumca ve Ermenice olarak yayınladığı temizlikle ilgili beyannamesi o dönem ki hassasiyeti ortaya koyuyor: "Bir müddetten beri İstanbul'da tifüs, kolera, verem hastalıkları salgın bir suretle çoğalıyor, bunun sebebi pisliktir. Temizliğe dikkat etmeyince bulaşır ve tutulan da kendini hekime baktırmazsa hem ölür, hem de etrafındakilere bulaştırır. Belediye gücü yetiştiği kadar sokakları temizlemeye, yıkamaya, pislikleri vesaireyi kaldırmaya başladı. Ancak sokakları temiz tutup kirletmemek ahalinin vazifesidir. Belediye ne kadar memur kullansa, ne kadar masraf etse ahali mütemadiyen süprüntü, kağıt vesaireyi sokaklara attıkça yetişemez ve yapılan mesarif boşa gider. Hemşehrilerimiz dükkan ve hanelerinden çıkan süprüntü, kağıt parçası vesaireyi sokaklara atmasınlar, araba gelinceye kadar bir kap içinde saklasınlar. Eski adetlerden vazgeçerek tramvay bileti, tütün paketi, eski gazete gibi şeyleri de her tarafa konmuş olan kutu ve sepetlere atsınlar. Çirkap sularını sokaklara dökmesinler, sümkürmesinler, tükürmesinler. Başka memleketlerde yaya kaldırımlarını kirletmedikten başka temizliği hane ve dükkan sahipleri ya par. Bizde öyle yapalım. Herkes ev ve dükkanının önünü temiz tutmaya çalışsın. Mağaza sahipleri sabahları yaya kaldırımlarına eşya koymasın. Esnaf yenecek şeyleri pis tutmasın. Görüyorum ki marul ve saire gibi pişirmeden yenecek şeyler yerlerde satılıyor, ahali alıyor, yiyor, hastalanıyor, ölüyor. Bunun için esnaf temizliğe dikkat etsin ve hemşehrilerinin hayatını düşünerek sakınsın. Belediyenin vereceği talimatlara riayet etsin. Herkes elbisesini, çamaşırını kendini temiz tutsun. Evlerin içinin temizliğine, yiyeceğine, içeceğine dikkat etsin. Sokakta üstü açık meyve vesaireyi satın almasın, yemesin, hep birden el birliğiyle dikkat edersek şehrimizde tifüs, kolera, verem gibi bulaşıcı hastalıkların önünü alırız. Bu ihtarıma dikkat etmez, söylediğim şeyleri yapmaz ve buna muavenet etmezseniz önümüz yazdır, kolera ziyadeleşir, binlerce hemşehrimiz ölür." Bu bildiriden bizim bile alacağımız dersler var. Ne dersiniz?

Çöp ve lağım işlerinin genellikle Ermeni vatandaşlar tarafından yapıldığını söyleyen Evliya Çelebi arayıcı esnafını şöyle tanıtıyor:

Yayınlandığı Yıl: 2001

Tanzifat iskeleleri, klasik Osmanlı döneminde kimyasal atıkların fazla olmadığı ve deniz suyunun çözünürlüğe sahip olduğu zamanlar için geçerli atık imha merkezleri olmuş ve bu işlevini asırlarca devam ettirmişti. Ancak teknolojinin gelişimi ve kimyasal atıkların artmasıyla birlikte artık denize çöp boşaltma işleminin sona erdirilmesi gerekiyordu. Buna rağmen, 1950?li yıllara kadar toplanan çöplerin Marmara açıklarına bırakılması faaliyeti devam etti.

Çarşı Temizliği

İstanbul'da süprüntüler arasında değerli eşya arayan insanlara "arayıcı esnafı" adı verilmişti. İstanbul'un fethinden 1868 yılına kadar başşehrin temizlik işlerini "arayıcılar" görmüştü. Arayıcılar "çöp çıkaranlar!..." avazesiyle sokak sokak dolaşırlardı. Eski kent düzeninde o muhitten olmayan kimselerin rasgele sokaklara girmeleri yasak olduğu halde arayıcı esnafı için bu yasak söz konusu değildi. İstanbul'un kenar mahallelerindeki durağan hayatın bir sonucu olan aşırı gözlemcilik ve komşular arası kıskançlık, arayıcı esnafın ve eskicilerin bir takım öteberiyi torbalarına atmaya fırsat sağlıyordu. Çünkü kimi aileler zenginliklerini kanıtlamak ve komşularını kıskandırmak için, henüz kullanılabilir bazı eşyayı "aman al şu partalları da ortadan kalksın!" yollu konuşmalarla arayıcılara verirlerdi. Geçtiğimiz asra girdiğimizde 1913'lü yıllara gelindiğinde Şehremaneti maddi sıkıntılara düşmeye başlamıştı, İstanbul halkından 50 bin liralık temizlik vergisi toplanırken, g iderler 400-500 bin lirayı buluyordu. Balkan Harbi ve o dönem İstanbul'a gelen yüz binlerce muhacir sebebiyle temizlik işleri iyice sekteye uğramıştı. Bunun üzerine dönemin Belediye Başkanı Cemil Topuzlu Paşa, dış borçlanmaya gitti. Aynı yıl yapılan belediye toplantısında Cemil Paşa, İstanbul'un temizliği hakkında şu bilgileri vermişti; "Tanzifat teşkilatı kırık dökük yirmi, otuz araba ile sakat ve yaşlı on, on beş hayvandan ve elli, altmış süpürgeden ve temizlik amelesi olarak beş, on ihtiyarla, birkaç çocuk ve kadından ibaret bulunmaktaydı. Şehri on altı lira ücret, senede iki kat elbise ve çizme ve çorap ve başlık ve Hilal-i Ahmer tarafından çorba verildiği halde kadın, çocuk ve ma'lul kimselerden başka, işe güze muktedir amele bulunamıyor. Güçlü kuvvetli olanlar başka yerlerde iki-üç lire yevmiye ile iş bulduklarından temizlik ameleliğine rağbet etmiyorlar" diyordu. Görüldüğü üzere 1913 yıllarında İstanbul'un temizlik işlerinin durumu hiç iç açıcı değildi.

Arayıcı esnafı, kadıdan, şehrin süprüntülerini ve evlerden-konaklardan atık çöpleri toplamak üzere yıllık ihale ile alır, çöp topladığı mahallenin gelir düzeyine göre kadıya ücret öderdi. Mesela 17. yüzyılda bu ücret 60.000 akçe idi. Arayıcı esnafı, toplamış oldukları süprüntüleri sepet ve küfelerle Haliç ve Boğaz kenarlarındaki Tanzifat İskeleleri?ne götürür, sepetlerde toplanan çöpler deniz kenarlarında çamur teknelerinde deniz suyuyla yıkanarak ayrılırdı. Çöp içinde akçe, mangır veya işe yarar başka şeyler bulunursa bunlar çalışanların olurdu. Topkapı Sarayı?nın en meşhur mücevheri olan Kaşıkçı Elması?nın da bir arayıcı tarafından bulunduğu Reşat Ekrem Koçu tarafından rivayet edilir.

?Bu sınıf çöplük subaşısına mensuptur. İşleri İstanbul içinde bütün evlerde, caddelerde ne kadar mezbele ve çer çöp var ise sepetler ile taşıyıp deniz kenarında tekneler içinde yıkayıp, içinde akçe, mangır, çivi ve başka tür eşya bulup geçimlerini sağlarlar. Ancak bazı yerde istefan sorguç, cevahir kuşak, değeli yüzük taşlarından düşmüş mücevher türü değerli şeyler bulurlar ki anlatılamaz. Bu sınıf Tahir subaşıya senelik 60 bin akçe aidat verip İstanbul içinde arayıcılık ederler. Pirleri Verrad-i Berberi?dir. Zünnun-ı Mısri ile hazret huzuruna gelip İslam ile müşerref olup Ali huzurunda Selman-ı Farisi beline peştamal bağlayıp bütün ırgatlara ve çöpçülere pir oldu. Kabri Abbas?ta bir bağ içerisindedir. Bu arayıcı esnafı 500 nefer, ayaklarına kasıklarına kadar battal siyah çizmeler giyip üzerlerinde kırmızı siyah meşin kaftanlar ile başlarında Teke ve Hamid külahları, omuzlarında uzun sırıklar, ucunda çapa demir kazmalar, arkalarında yuvarlak ağaç tekneler, ellerinde kazmalar, bazılarının ellerlinde süpürge kürekler, omuzlarında sepet ve gararlar ve çer çöp sepetleri ile bir hay-hu ederek alay ile geçerler.?

İstanbul?da denize süprüntü dökülmesi uzun yıllar devam etti ve bu durum Marmara?nın kirlenmesinde önemli bir etken oldu. Bunun yanı sıra Cumhuriyetin ilanından sonra uzun bir müddet bu uygulamanın devam ettirilmiş olması gelişmiş toplumların çalışmaları düşünüldüğünde kötü bir gelenek olarak değerlendiriliyor. Nitekim aşağıda anlatılan olayda çöp dökme faaliyetinin bizi İstanbul?a gelen yabancı misafirler nezdinde ne derece zor duruma soktuğu görülüyor?

M. Zeki Pakalın?ın ifadesine göre darphanede de bu adla anılan bir memuriyet bulunuyordu. Para döküm ve kesim sonunda lağım ve kanallardaki altın, gümüş, bakır tesviye atıkları görevli arayıcılar tarafından toplanıp yine darphaneye teslim edilirdi. Her ne kadar Evliya Çelebi?nin verdiği bilgiler 17. yüzyıla ait olsa da 1922?de Mecelle-i Umur-ı Belediyye adlı eserini neşreden Osman Nuri Ergin?e göre son zamanlara kadar bu arayıcıların ev ev dolaşıp çöp taşıdıkları yaşlı kimselerce hatırlanıyor. Hatta 1868 yılındaki kayıtlarda arayıcı esnafının mevcut olduğu sıralarda Zaptiye Nezareti?nden Şehremaneti?ne devredilen Tersane Amele Bedeliyesi veren esnaf listesinde, bunların da isimlerinin bulunduğu görülüyor.

Fatih GÜLDAL? 65. Sayı / TARİH

21 Şubat 1895 tarihli bir arşiv belgesinde, İstanbul?un en büyük problemlerinden biri olan ve birçok kişinin ölümüne sebep olan kolera illetinin önlenmesi çerçevesinde yapılacak işler sayılırken özellikle lodoslu havalardaki temizlik durumu öncelikle zikrediliyor. Verilen bilgiye göre bu havalarda açıklara dökülmek üzere taşınan süprüntüyü nakleden mavnaların pek uzağa gidememeleri dolayısıyla, çöpleri Kız Kulesi ve Ahurkapu açıklarında denize döktükleri bildiriliyor. Süprüntülerin ise, lodosun esmesiyle sahile geri döndüğü için, kapalı kalmak üzere kapaklı mavnalar ve bunları açıklara sevk için lüzumu kadar vapur tedariki; kafi olmayan tenzifat amelesinin arttırılması için emlak vergisi tahsilatından emanete ait olan kısmının bu masraflar için ayrılması planlanmıştı. Ne var ki, bu çalışmaların ekonomik sıkıntılar dolayısıyla tamamlanamadığı anlaşılıyor.

çevreci devlet ilerici millet mi desek,

Osmanlı İstanbul?unda şehrin temizliğinin sağlanması amacıyla yapılan tanzifat çalışmalarının son ayağı olan, toplanan çöplerin şehir dışına çıkarılması ve imhası için çeşitli uygulamaların yapıldığı arşiv belgelerinden anlaşılıyor.

ecdadımızı tanıyıp daha güzel işlerde buluşmak dileğiyle...

Dersaadet?in temizlik neferleri: Arayıcı esnafı

ah osmanlı ah...

Beş bölüm olarak hazırlanmış bir kitaptır. Kitabın birinci bölümünde, Tanzimat'tan önce Osmanlı Devleti'nde belediye hizmetlerinin kimler tarafından nasıl görüldüğü, ikinci bölümünde Şehremaneti'nin teşekkülünden önce temizlik hizmetlerini kimlerin, nasıl, hangi şartlarda yerine getirdiği anlatılıyor. Üçüncü bölümde, Şehremaneti'nin kurulması, İstanbul'da ilk imar planı çalışmaları, kent planlamaları gibi konular yer alıyor.

OSMANLI'DA ÇEVRE VE SOKAK TEMİZLİĞİ

halkın yanında mı desek

Dördüncü bölümde, Şehremaneti'nin teşekkülünden sonra, sokakların belediye görevlileri tarafından hangi şartlarda temizlendiği belirtiliyor. Beşinci ve son bölümde ise, eserin ana konusunu teşkil eden temizlikle ilgili arşiv belgeleri yer alıyor. Bu bölümde bulunan belgelerin yüzde doksan beşi ilk defa yayınlanmaktadır.

Arayıcı Esnafı

Haliç ve Marmara?nın kirlenmesi

Osmanlı?nın temizlik hassasiyeti

Klasik Osmanlı döneminde İstanbul şehrinin belediye hizmetleri kadı marifetiyle yürütülüyordu. İstanbul kadısı aynı zamanda bugünün belediye başkanı konumundaydı. Kadıya temizlik işleri konusunda, Çöplük Subaşı namında bir görevli yardım ederdi. Temizliğin organizasyonundan sorumlu olan bu görevli, sokakları, Arayıcı Esnafı adıyla anılan bir gruba temizletirdi. Bu çöpçüler garip kıyafetler giyer, matruş ve keçe külahı kullanırlardı. İstanbul sokaklarındaki bütün çöp, hayvan pisliği ve kalıntıları toplayan bu kişilere mahalle arasında yaptıkları nümayişten dolayı?çöp çıkaran? da denilmekteydi. Adeta seyyar bir atölyeye sahip olan arayıcılar bu işleri yaparken yanlarında genellikle kardeş veya oğul yahut evlatlık bir oğlan bulundururdu.

Nüfusu on milyonu geçen İstanbul acaba eskiden nasıl temizleniyordu? Osmanlı döneminde de çöp problemleri var mıydı? Temizlik işleri kimler tarafından ve nasıl yapılırdı? Toplanan atıklar gömülüyor muydu, yakılıyor muydu? Yoksa atılıyor muydu, satılıyor muydu? Hem mevzuyla alakalı belge ve fotoğraflar var mıydı? İşte, Araştırmacı yazar Mehmet MAZAK'ın hazırladığı İstanbul Büyükşehir Belediyesi İSTAÇ A. Ş. tarafından çıkarılan "Osmanlıda Çevre ve Sokak Temizliği" isimli bir kitap bütün bu sorulara dolu dolu cevap verdi. Bu konuda yapılan ilk çalışma özelliğini de taşıyan katalog, eski arşiv vesikaları ile zenginlik kazanmıştır.

İşte Osmanlı farkı. Keşke onları birazcık örnek albilsek. Ecdadımıza gereği gibi sahip çıkabilsek. O muhteşem insanların kıymetini bilebilsek. Bu dünya, onlar gibi insanlığa, dine hizmet eden bir millet daha görmemiştir eminim...

15. yüzyıldan 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar İstanbul?un sokaklarını temizleyen arayıcı esnafı birçok sohbetin konusu olmuştu. Dönemin sosyal hayatını anlatan bazı hatıralarda mahalle halkının birbirleriyle olan kıskançlıkları ve çekememezliklerinden bu esnafın kazançlı çıktığını belirtmektedir. Bazı aileler varlıklı olduklarını diğer komşularına kanıtlamak adına az kullanılmış ama kıymetli eşyalarını herkesin duyacağı şekilde arayıcılara verir, bu durum mahalleli arasında dedikoduya neden olurdu.

Fatih'in hassasiyeti

Osmanlı'da şehrin temizliğini, Subaşı'nın emrinde çalışan "çöpçü subaşı" yapmakta ve denetlemekteydi. Çöpçübaşı sokakları acemi oğlanlarına temizletirdi. Bu çöpçülerin sayısı bin kadardı ve garip kıyafetleri olup, matruş ve keçe külahı giyerdiler. Çöplük subaşısı, onlara İstanbul sokaklarındaki bütün çöp, hayvan pisliği ve kalıntıları toplatırdı. Evliya Çelebi'nin anlattığına göre, sepetlerde toplanan çöpler deniz kenarlarında çamur teknelerinde ayrılır, içinde akçe, mangır veya işe yarar başka şeyler bulunursa bunlar çalışanların olurdu. Çöplük Subaşısı'nın denetiminde çalışan çöpçülere "çöp çıkaran" da denilmekte idi. Bu kimseler sokaklardan geçerken "çöp çıkaran, çöp çıkaran" diye bağırırlar, arkalarında bir küfe ile sokakları dolaşır, birikmiş çöpleri küfelerine doldurarak denize atarlardı. O devirde sanayii artıkları olmadığı için çöpler suda erir gider deniz kirlenmezdi. Hükümet, Beyazıt, Sultanahmet Meydanı gibi meydanları yılda bir iki defa angarya suretiyle İslam olmayanlara temizletilirdi. Saray ve etrafının temizliğini ise "mezbelekeşin" ismi verilen kimseler yapardı.

pirinç kabuklarının şaşkınlığını mumla arardı:))))

Yazar: Mehmet MAZAK

Sanayi atıkları bir tarafa bırakılacak olursa, insan eliyle meydan getirilen düzensiz kıyı yapılaşması ve denize dökülen çöp, moloz atıkları hem kıyı çizgisinin bozulmasını hızlandırdı hem de sahillerin daha hızlı dolmasına neden oldu. Özellikle Haliç kıyılarının kirlenmesine neden olan en önemli faktörlerden biri denize atılan çöplerdi.

temizlik imandandır sırrına ermek mi desek,

Yüz yılı aşkın serüveni, acı tatlı pek çok anısı olan Konyalı Lokantası?na 60 yılını veren Nurettin Doğanbey denize dökülen çöplerle ilgili bir anısını şöyle anlatıyor: ?En fazla anım 1967'de faaliyete geçmiş olan Topkapı Sarayı'ndaki lokantamızdadır. Şöyle bir iddiada bulunuyorum. Kral, kraliçe, prenses, imparator, devlet başkanını en fazla ben ağırladım. Kraliçe Elizabeth?in geldiği bir gündü ki, o gün Kraliçe'ye Kraliçe Elizabeth değil de Majeste diye hitap etmemiz istenmişti. Yemek başladı. O zamanlar pirinç çeltiği, Balat?daki fabrika ve değirmenlerde kabuğundan ayrılırdı, bir kamyon pirinç ayıklandığında bir kamyon çeltik kabuğu kalıyordu. Bu kabuklar mavnalara yüklenip Hayırsız Ada?ya götürülüp, denize dökülüyordu. Pirincin kabuğunu denize döktüğün zaman, kabuk suyun üstünde kalır. O gün de Sarayburnu'nda dökmeye başlamazlar mı? Denize halı döşenmiş gibi oldu bir anda. Majesteleri gördü tabii ki! ''Denize ne döküyorlar?'' diye sormaya başladı. Baş mabeyinci ''Ha, o mu efendim? Balıklara yem döküyorlar!'' diye yanıt verdi. İnandılar mı inanmadılar mı bilmiyorum ama yüzlerinde büyük bir şaşkınlık ifadesi vardı.?