5-KÜBREVİYYE TARİKATI

Haririyye, Keyaliyye, Sayyadiyye, Aziziyye, Cendeliyye, Aclaniyye, Katnaniyye, Fazliyye, Vasitiyye, Cebertiyye, Zeyniyye, Nuriyye, Mağrufiyye.6

470 (1077-78) tarihinde İran'ın Gilan kasabasında dünyaya gelmiştir. Genç yaşında tahsil için Bağdad'a gitmiştir.1

Ebu Medyen tarafından ta'lim edilen akide Yahya bin Haldun'a göre onun ekseriya tekrar ettiği şu beyitte hülasa edilmiştir.

Bu arada halkın kolayca anlayabileceği tarzda, hece vezni ile ve Türkçe, sofiyane manzumeler yazdı. Bu manzumeleri biraraya getirilip "Divan-ı Hikmet" ismi verilen bir kitapta toplanmıştır.

Eserlerindeki mev'izaların umumi mevzuları şudur.

Necmüddin Kübra 540 (1145) senesinde dünyaya gelmiş, genç yaşta seyahatlere çıkmış ve Mısırda meşhur Şeyh Ruzbihan el-Vezzah el-Mısri ile tanışmış, onun müridi olmuş ve şeyhinin nezareti altında son derece sıkı riyazet geçirmiştir. Bu sırada şeyhin teveccühünü kazanmış ve kızı ile evlenmiştir. Necmüddin birkaç sene Mısır'da kalmış, bu zaman zarfında iki oğlu dünyaya gelmiştir.

Ebu'l-Hüda'ya göre Ahmed Rıfai hazretlerinin şu eserleri mevcuttu:

Kadı Ebu Said Mahzumi'den fıkıh, Ebu Bekr bin el-Muzaffer ile diğer meşhur muhaddislerden hadis dinlemiş, bilahare va'z ve tedrise başlamıştır. Hanbeli mezhebine mensuptur.

Sofiliğin gelişmesinde rolü pek büyük olmuştur. Onun birçok talebeleri arasında tasavvufi akidenin büyük mümessillerini bulmaktayız.

alel y'alel ya seyyide ayni, alel y'alel ya seyyide ruhi.

3. Fütuhu'l-Gayb: Oğlu Abdürrezzak'ın topladığı çeşitli mevzular hakkında babası tarafından verilmiş yetmişsekiz va'azı havidir. 1304 (1887) tarihinde basılan "Behcetü'l-Esrar"ın kenarındadır.

6. El-Mevahibu'r-Rabbaniyye ve'l-Fütuhu'r-Rabbaniyye fi Meratibi'l-Ahlaki's-Seniyye ve'l-Makamati'l-İrfaniyye: Ravza-tü'l-Cennat, s. 441'de zikredilmiştir.

561 (1166) tarihinde Bağdad'da vefat etmiştir.

Bugün elimizde Ahmed Yesevi tarafından yazılmadığı tesbit edilmiş bir eser mevcut değildir. Ölümünden asırlarca sonra yazılmış muhtelif tasavvuf kitaplarında, yahut menakıp mecmualarında ona isnad edilen bazı sözler, bazı hareketler, birtakım menkıbeler mevcuttur.

Necmüddin "Şerhü's-Sünne ve'l-Mesalih" adında mukaddime mahiyetindeki kelama dair eserini burada yazmıştır.

5. Cilau'l-Hatır min Kelami'ş-Şeyh Abdi'l-Kadir: Keşfü'z-Zünun, c.1, s. 592'de zikredilmiştir.

kemal-i hüsni insani... Abdülkadir-i Geylani;

7. Yevakitü'l-Hikem: Keşfü'z-Zünun, c. 2, s. 2053'de zikredilmiştir.

Divan-ı Hikmet adı altında toplanan manzumelerin muhtelif Yesevi dervişlerine ait olduğu üzerinde durulmaktadır. Zira bugün kütüphanelerde mevcud olan bu kitabın, eski bir nüshasını bulmak şimdiye kadar mümkün olamamıştır.

Meşhur Endülüs mutasavvıfı, İşbiliyye civarındaki Cantillana kasabasında doğmuş, 594 (1197-1198) tarihinde vefat etmiş ve Tilemsen yaknıında el-Ubdad'a defnedilmiştir.

3. Dua, vird ve hizibleri ihtiva eden bir mecmua,

Bir gün İmam Ebu Nasr Hafza'nın Tebriz'de "sünne" hakkında güzel dersler verdiğini duymuş, bunun üzerine hemen oraya hareket ederek Sermeydan mahallesinde Zahide hankahında oturan mezkur kelam aliminin derslerine devam etmiştir.

Daha sonra tahsil için Fas'a gitmiş, orada tasavvufa meyletmiş ve Şeyh Ebu Ya'san'dan faydalanmıştır. Dünyayı ve ona karşı olan muhabbeti terkederek tasavvufi mertebeleri aşmış ve kutubluk makamına yükselmiştir.

"Sözünde duran, şehvete düşkün olmayan, kanaatkar, eline geçeni bezleden, kötü söz asla söylemeyen, az yiyip içen, insanların her işlerine koşan, onlara faydalı olmaya çalışan" kimse olduğundan bahsetmiştir.5

Sonraları Ebu Zekeriyya et-Tebrizi'den edebiyat okumuştur. Tahsilini tamamlayıp, bir müddet daha Bağdad'da va'z u nasihatte bulunduktan sonra, halvete çekilip, riyazetle yaşamaya başlamıştır. Bundan sonra seyahate çıkıp, mücahede-i nefse ve sahralarda ikametle zühd ve ibadete koyulmuş, o sıralarda Şeyh Ahmed Debbas'la sohbet edip, kendisinden ahz-ı tarikat etmiştir.

3_ Mir'atü't-Turuk, s. 6.

Mansur, yeğenini Basra'ya göndererek Şafii alimlerinden olan Ebu'l-Fadl Ali el-Vasıti ile dayısı Ebu bekr el-Vasıti'den ders okutmuştur. Yirmi yedi yaşında tahsilini bitirip Ebu'l-Fadl'dan icazet aldığı vakit Ümmü Abide'ye yerleşmiş, dayısının ölümünden sonra da tarikat şeyhi olmuştur 540 (1145).

Kadiriyye tarikatinin şubeleri: Esediyye, Ekberiyye, Mukaddesiyye, Garibiyye, Eşrefiyye, Rumiyye, Yafiyye, Hamadiyye, Hilaliyye, Hindiyye'dir.3

1. Ebu Necib Abdü'l-Kahir Zıyaüddin Sühreverdi, 2. Ruzbihan Bakli, 3. İsmail Kasri, 4. Ammar Yasir, 5. Necmüddin Kübra.

Manzumeleri bilhassa 4/3= 7 ve 4/4/4= 12 hece vezinleri ile, dörtlükler şeklinde yazılmış, yarım kafiye ve redif kullanılmıştır. Dörtlüklerden mürekkep bazı uzun manzumelerde her dörtlüğün sonundaki mısraların kafiyeli olması, bunların umumi toplantılarda muayyen bir beste ile okunduğunu göstermektedir.4

1. 577 (1181) ve 578 yıllarında irad etmiş olduğu iki hitabe,

1. Cüneyd Bağdadi, 2. Ebu Muhammed Rüveym Bağdadi, 3. Ebu Said Yahya, en-Neccari el-Vasıti, 4. Ebu Mansur et-Tayib, 5. Şeyh Mansur el-Betayihi er-Rabbani, 6. Ahmed Rıfai.

Ahmed Yesevi, Sir-Derya havalisinde, Taşkent ve mülhakatında, Seyhun ötesindeki bozkırlarda büyük bir nüfuz kazandı.

9. Behcetü'l-Esrar ve diğer terceme-i hal eserlerinde mevcut olan mev'izalarından ibarettir.

Bundan sonra Şeyh Necmüddin Ammar-ı Yasir'e intisap etmiş, onun tavsiyesi üzerine tam bir sofi olabilmek için, İsmail Kasri'nin mektebine girmiştir. Buradan ikinci hırkayı almış ve şeyhinin yanına dönmüştür.

İbn Celal "Cilau's-Sada" isimli kitabında Ahmed Rifai'yi:

4. Bazı vesileler ile söylemiş olduğu birçok sözler ki, bunlardan bazıları meviza denilecek kadar uzundur.

AHMED RIFAİ

1. Cüneyd Bağdadi, 2. Ebu Ali Rudbari, 3. Ebu Ali Hüseyin bin Ahmed el-Katib, 4. Ebu Osman el-Mağribi, 5. Ebu Kasım Ali bin Abdi'l-Vahid el-Kürkani, 6. Ebubekr bin Abdillah et-Tusi, 7. Ebu'l-Fütuh Necmüddin Ahmed Gazzali, 8. Ebu'l-Fadl Muhammed Bağdadi, 9. Ebu'l-Berekat Ali Bağdadi, 10. Ebu Ya'za el Mağribi, 11. Ebu Said Mağribi, 12. Ebu Medyen Şuayb bin el-Hüseyn el-Mağribi.

Ebu Medyen'in eserleri bazı tasavvufi ve dini şiirler ile, bir vasiyye ve bir akideden ibarettir. Bu yazmalar Paris ve Cezayir milli kütüphanelerinde, arapça yazmalar kısmında mevcuttur.8

sayın sosyal demokrasi, bu başlıkta var belirtmiş olduğunuz iki tarikat.

Neşrettiği akideler Sultan Ebu Yusuf, Ya'kub'u kuşkulandırmış ve Merakeş'e celbedilmiştir. Ancak bu seyahat sırasında yolda vefat etmiş ve Rabiatü'l Ubbad'a defnedilmiştir. Ubbad köyündeki mezarı halen ziyaretgahdır.

"Eğer hakiki hedefe ulaşmak istiyorsan, Allah'tan başka maddi ve maddeye bağlı bulunan herşeyi terket".

Ahmed Rıfai önce Mansur'un yeğeni Hatice ile evlenmiş, onun vefatından sonra Muhammed bin el Kasımiyye'nin kızı Nefise'yi nikahlamıştır. Bu hanımından birçok çocuğu olmuştur.

1. Cüneyd Bağdadi, 2. Ebu Bekr eş-Şibli, 3. Abdurrahman et-Temimi, 4. Ebu'l-Hasan Ali bin Muhammed el-Kureyşi el-Hünkari 5. Ebu Said el-Mahzumi, 6. Abdü'l-Kadir Gilani.

2. El-Fıkhu'r-Rabbani: 545-546 (1150-1151) yılları arasında verdiği altmış iki va'zdan ve bir zeyilden ibarettir. Bu kitap da 1302 (1885) tarihinde Kahire'de basılmıştır.

Münazara ve mübaheseyi çok sevdiğinden ve her münazarada hasımlarını yendiğinden kendisine, "et-Tammetü'l-Kübra" ismi verilmiştir. Bu isim sonraları çok meşhur olmuş, zamanla baştaki kelime de unutularak sadece "Kübra" denmiştir.

Medyeniyye tarikatinin şubeleri:

Bu bölümde büyük tarikatlerin ve vaktiyle Türkler arasında yaygın olanların pirlerinin terceme-i hallerini ve bizler için faydalı olan sözlerini zikrederek bu hususta muhtasar bir malumat verilecektir.

2-YESEVİYYE TARİKATİ

Ahmed Yesevi, Buhara'da devrin en ileri gelen alim ve mutasavvıflarından Şeyh Yusuf Hemedani'ye intisap ederek, onun nüfuzu altında kaldı ve onunla beraber birçok yerleri gezdi. Şeyhinin büyük teveccühünü kazanarak onun üçüncü halifesi oldu. Ahmed Yesevi ilk iki halifeden sonra 555 (1160)'de Buhara'da şeyhin postuna geçti; bilahare Yesi'ye döndü. 562 (1166)'de ölümüne kadar bu şekilde kuvvetli bir tasavvuf propagandası yaptı.

HOCA AHMED YESEVİ

Nakşilik ve Mevlevilik diye oldukça yaygın iki tarikat daha olacaktı, galiba onlar senin "Türk tarihindeki önemli tarikatler" tanımlamana girmeyen tarikatler sevgili OrhanKebir... Ne dersin?

8_ Nefehat Ter., s. 605; Kamusu'l-A'lam, c. I, s. 759; İslam Ans., c. IV. s. 36-37; İbnü'l-Arabi, Hayatı ve çevresi s. 91-93.

1. El-Gunye li Talibi Tariki'l-Hakk: Süluk ve ahlaka ait bir risaledir. Kahire'de 1288 (1871) tarihinde tab' edilmiştir.

İbnü'l-Arabi, Fütuhat-ı Mekkiyye'sinde ondan pekçok bahsetmiş ve birçok hikayeler nakletmiştir. Fakat bununla beraber onu hiç görmemiştir.7

ABDU'L-KADİR GİLANİ

Fas'da birkaç senelik ikametten sonra Mekke'ye gitmiş ve rivayete göre orada meşhur Abdü'l-Kadir Gilani ile buluşmuştur. Mekke'den ayrılıp Becaye şehrine yerleşmiş, orada büyük şöhret kazanmıştır.

NECMÜDDİN KÜBRA

Kübreviyye veya Zehebiyye tarikatinin kurucusu olup, XII, XIII. asır İran sofilerinin en mühim şahsiyetlerinden biridir. İsminin tamamı Ahmed bin Ömer Ebu'l-Cennab Necmüddin Kübra el-Hivaki el-Harezmi'dir.

5- Nefehat Terc., s. 610-612; Kamusu'l-A'lam, c. III, s. 2290; İslam Ans., c. I, s. 202.

528 (1134) tarihinde Ebu Sa'd Medresesi'nde ders verirken, aynı zamanda usul-i fıkıh ve tasavvufa ait bazı kitaplar yazmıştır.

2. Kasidelerinden teşekkül eden bir divan.

EBU MEDYEN ŞUAYB

1. Cüneyd Bağdadi, 2. Ebu Ali Rudbari, 3. Ebu Ali Katip, 4. Ebu Osman Mağribi, 5. Şeyh Ebu Kasım Kürkani, 6. Ebu Ali Faremedi, 7. Hoca Yusuf Hemedani, 8. Ahmed Yesevi.

3-RIFAİYYE TARİKATI

8. El-Füyuzatü'r-Rabbaniyye fi'l-Evradi'l-Kadiriyye: Bu eser de 1303 (1886) tarihinde Kahire'de basılmıştır.

Eşkiya reisi: "Paranın yerini niçin söyledin?" deyince, Abdü'l-Kadir: "Anneme asla yalan söylemiyeceğim hususunda söz vermiştim" cevabında bulunmuş. O zaman reis, bu küçük çocuğun ahde sadakati karşısında hayretler içersinde kalarak, kötü huyundan vazgeçmiş, efradıyla birlikte, bundan sonra bu gibi hareketlere tevessül etmiyeceklerine yemin etmişler ve aldıkları eşyayı sahiplerinee teslim ederek ayrılmışlar (Lamii, Nefehat Ter., s. 586).

9_ Mir'atü't-Turuk, s. 10.

7_ Fütuhat, c. I, 205, 247; c. IV. s. 551.

Fakir bir aileye mensuptu. Henüz küçük yaşlarında Kur'an-ı Kerim'i ezberlemiş ve yine o sıralarda dokumacılık san'atını da öğrenmiştir.

1_ Nefehatın beyanına göre, Abdü'l-Kadir Gilani, ilim tahsil etmek için Bağdad'a gitmek istediğini anesine söylemiş, kadın oğlunun bu teşebbüsüne memnuniyetle rıza gösterdiği gibi, kocasından kalan seksen dinarın kırkını, oğlunun hırkası koltuğunun altına dikerek Bağdad'a uğurlamıştır. Abdü'l-Kadir'e annesinin tek nasihati; "Asla yalan söyleme" olmuştur. Kafile Bağdad'a doğru giderken, eşkiyanın hücumuna maruz kalmış. Şakilerden biri Abdü'l-Kadir'e, yanında bir şeyler olup olmadığını sorunca, o da koltuğunun altında kırk dinar dikili olduğunu söylemiş. Şaki, çocuğun bu sözüne ehemmiyet vermemiş, ikinci bir şakinin sorusuna da aynı cevabı veren Abdü'l-Kadir'i reislerinin huzuruna götürmüşler ve orada, hırkasının koltuğundaki kırk dinarı çıkarmışlar.

2_ Nefehat Ter., s. 585-586; Kamusu'l-A'lam, c. IV, s. 3087; İslam Ans., c. I, s. 80-82.

"Muaşereti güzel, maişeti kolay ve sade, nefsi gani, ilmi çok, ketum, sözünde duran, kusurları örten, fukara ile düşüp kalkan, ezaya sabır gösteren, düşmana bile nasihat eden insanların sevinç ve üzüntülerine iştirak eden" bir zat olarak tavsif ediyor.

4_ Reşehat Tere., s. 14; Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, s. 13-201; İslam Ans., c. I, s. 210-215.

Bazı müelliflere göre 500 yılının Muharrem'inde (Eylül 1106), diğerlerine göre 512 (1118)'de Basra bölgesinde Hasan köyünde doğmuştur. Babasını yedi yaşında iken kaybetmiştir. Seyyid Ahmed'i dayısı Mansur büyütmüştür.

4. Hizbü Beşairi'l-Hayat: Tasavvufi evraddan ibarettir. İskenderiye'de 1304 (1887)'de basılmıştır.

6- Mir'atü't-Turuk, s. 8.

Bütün İslam tarikatlerinde mevcut olan bir usul gereğince Ahmed Yesevi de henüz hayatta iken bazı halifelerini çeşitli memleketlere göndermiştir. Bugün bu halifelerinden çoğu o memleketlerde yadedilmektedir.

Evliyaullahın büyüklerindendir ve Kadiriyye tarikatinin piridir. Nesebi İmam Hüseyin bin Ali bin Ebibekr hazretlerine vasıl olur.

Künyesi Muhyiddin Ebu Muhammed bin Ebi Salih'dir. Gavs-ı A'zam diye şöhret bulmuştur.

Cebertiye, Meymuniyye, Deccaniyye, Ulvaniyye-i Hameviyye.9

Ahmed Yesevi, ilk tahsil yıllarını Yesi'de geçirdikten sonra Maveraünnehr'in büyük İslam merkezi olan Buhara'ya geldi. Buhara o sırada İslam kültürünün çok mühim bir merkezi bulunuyordu.

1-KADİRİYYE TARİKATİ

Müridin bir müddet çile devresini geçirerek, dünyadan tamamiyle el çekmesi ve bundan sonra tekrar dünyaya dönüp, ondan haz ve nasibini alarak, başkalarını irşad etmesi.2

"Sahibu'l-Berahin" isimli kitabında ise Ahmed Rıfai'nin:

Tarikat şeyhleri hakkında müridleri tarafından pek çok menkıbevi eserler yazılmış ve neşredilmiştir. Fazla bilgi edinmek isteyenler bu gibi kitaplara müracaat edebilirler.

Rıfaiyye tarikatinin şubeleri:

Abdü'l-Kadir'in telifatı umumi olarak dini mevzulara aittir ve ekserisi va'z ve hutbelerden ibarettir:

4-MEDYENİYYE TARİKATI