7-Sonra muhabbet gelir: Bu, özel kardeşliktir. O, Allahu Teala?nın iki kimse arasına koyduğu kaynaşma, onların kalplerinde bulundurduğu muhabbetle meydana gelir. Bu işi bizzat Yüce Allah yapar; onu başkasına vermez. Bu, kalplerin birbiri ile rahat etmesi, iç alemin genişlemesi, gönlün sevinç duyması, aradaki soğukluğun giderilmesi ve çekinmenin yok edilmesidir.

4-Sohbet arkadaşı: Bu tanışma, devamlı beraberlik ve aynı yola uyma ile gerçekleşir. Bu, diğerlerinden üstündür.

Buhari, Menakıbu?l-Ensar, 45; Müslim, Fedailü?s-Sahabe, 2/7; Tirmizi, Menakıb, 15-16; İbnu Mace, Mukaddime, 11; Ahmed, Müsned, I, 270.

Muaşeret kelimesiyle anlatılan dostluk ve yakınlık tek taraflı değildir; o iki kimse arasında gerçekleşir; biri diğeri gibi hareket eder, onun yaptığını yapar, onun gibi olur.

2-Komşuluk yoluyla: Bu durumda komşuluk hakkı da meydana gelir. Böylece, müslümanlık hakkı ile komşuluk hakkı birleşmiş olur. Bu, ayette geçen yakın komşudur.

Bkz: Nisa 4/36.

5-Yakın arkadaşlık kurarak tanışmak: Bu, gerçek kardeşlik olup, o, arkadaşıyla içli-dışlı bir şekilde hayatı paylaşmaktır. Arkadaş kelimesiyle pek çok durum anlatılır. Bunlar içinde, sürekli beraberlik, candan dostluk, birbirini ziyaret, beraber geceleme, birlikte yemek yeme gibi durumlar vardır. Gerçek dostluk böyle olup hepsini içerir.

Resulullah onu kardeşlik makamında durdurmuştur; çünkü onda ikisinin hali ortaktır. Resulullah , Hz. Ali?ye de aynı şekilde şöyle buyurmuştur:

Bir müslümanı yakından tanımadan önce onun bizim üzerimizde ancak müslümanlık hakkı vardır; onunla dost olduktan sonra ise yapılacak tek iş sevmektir. Sonra, tanışma şekline göre bu ikisi arasındaki kardeşlik hakları karşılıklı artar, beraberlik uzadıyıp, güzel hukuk devam ettiği sürece, korunacak haklar büyür.

O bunu, şüpheli şeylerden çekinmesinden, kardeşine karşı samimiyetinden ve onu nefsine tercih edişinden yapıyordu.

Ayetin devamında: ?Bir arada veya ayrı ayrı yemek yemenizde de bir günah yoktur.? buyrulmuştur. Yani, kardeşleriniz evlerinden mevcut iken, yahut evlerinden ayrı iken yemenizde bir sakınca yoktur demek istedi ve onların bulunmasıyla bulunmamasını bir tuttu; çünkü, onların kardeşlikleri gibi malları da aralarında ortaktır; infak ve sevgide kalpleri ile dilleri birdir. Bu durum, onlarda şu ayetin gerçekleştiğini göstermektedir:

?Kendi evinizden, babalarınızın, annelerinizin, erkek kardeşlerinizin, kız kardeşlerinizin, amca, hala, dayı ve teyzelerinizin evlerinden, ayrıca anahtarlarını elinde bulundurduğunuz evlerden, yahut dostlarınızın evlerinden yemenizde size bir sakınca ve günah yoktur.?

1-Sadece görme ve halini işitme yoluyla: Bir insanı ibadet yaparken görür veya müslüman olduğunu duyarsak, onu sevmemiz gerekir. Bu kadar tanıma ile, müslümanlık ve umum halka ait haklar oluşur.

Allahu Teala onu kendisine özel dost seçince, artık bu dostluğa halktan birisini ortak etmek uygun olmazdı. Efendimiz sonra şöyle buyurmuştur: ?Fakat, aramızda İslam kardeşliği vardır.?

?Benim yanımda Ali, Musa?nın yanındaki Harun?a. s) gibidir; ancak peygamberlik durumu hariç.?

Ediplerden birisi demiştir ki: ?Kardeşler, birbirleriyle toplu halde kaynaştıklarında, onlardan bir kısmı lezzetli bir yemekte toplansalar, fakat bir kısmı orada bulunmasa; orada olmayanların miktarınca o yemeğin lezzeti noksan olur.? Bu, aralarındaki muhabbetten ve birbirilerine bağlılıklarından ileri gelmektedir.

?Hiç şüphesiz elindeki malı saçıp savuranlar/israf edenler, şeytanların kardeşleridir.? Bunu yapanlar, şeytan cinsinden olmadıkları gibi, onlarla aynı yaratılışa sahip de değildir. Fakat, kalpleri ve halleri birbirine benzeyince, aralarında kardeşlik oluşmuştur. Bu, hal kardeşliğidir ve gerçek arkadaşlık odur.

?. Yahut anahtarları elinizde olan evlerden yemenizde sizin için bir günah yoktur?

Denilmiştir ki: ?Bir senelik beraberlikle kardeşlik oluşur; yirmi senelik tanışma ile akrabalık gibi yakınlık meydana gelir.?

Ahmed, Müsned, VI, 369, 438; Tabarani, el-Kebir, No: 12341; Heysemi, ez-Zevaid, IX, 109-110.

Nur 24/61.

?Haberiniz olsun, Allahu Teala İbrahim?i kendisine dost ettiği gibi beni de dost etti. Ben Allahu Teala?nın habibiyim ve aynı zamanda Allahu Teala?nın özel olarak seçtiği dostuyum.?

Muaşeretin manası, içli dışlı ve birbirine yakın olmaktır. Hadis-i şerifte kadınlara: ?Sizler aşir?e/kocanıza karşı çok nankörlük yaparsınız.? buyrularak; kocaya da bu manada?aşir? denmiştir.

Allahu Teala?nın: ?O ne kötü bir yardımcı ve ne kötü bir dosttur.? ayetinde geçen?aşir? kelimesi de yakın ve içli dışlı olunan kimse manasındadır.

Görüldüğü gibi Hz. Resulullah , Hz. Ali?yi kardeşlik makamında tutmuştur. Hz. Ebu Bekir?i hullet/özel dostluk makamında zikretmekten çekindiği gibi, onu da zikretmekten çekinmiştir. Bu durumda Ebu Bekir , Ali ile kardeşlik makamında ortak olmaktadır. Gerçi Ebu Bekir, Efendimize özel yakınlığı ile daha ileri seviyededir; fakat Allahu Teala dostu Hz. Muhammed?e kimseyi ortak etmemek, tevhidi korumak, rububiyet sıfatının gereği olarak vahdaniyetinin/birliğinin delilini ayakta tutmak için için, ona verdiği makamı başkasına vermemiştir.

Görüldüğü gibi ayette, kardeşinin evinini anahtarını elinde bulunduran kimseyi, onun yerine koymuş ve onun gibi tasarruf hakkı vermiştir. ?anahtarlarını elinde bulundurduğunuz evlerden..? ifadesi bunu göstermektedir. Ondan sonra, samimi arkadaşı zikretmiştir; çünkü o, önceki kimse gibi, gerçek manada dostluk sıfatını gerçekleştirmiş değildir.

Buhari, Hayz, 6; Zekat, 44; Müslim, İman, 132; Nesai, İdeyn, 19; İbnu Mace, İdeyn, 19; Darimi, Salat, 224; Ahmed, Müsned, I, 328.

Şura 42/38.

Bundan sonra özel dostluk gelir. Halil/özel dost, habibten/sevgiliden daha üstündür. Hem bu özel dostluk, ancak aynı derece ve aynı yolda olan arif, alim ve akıllı kimseler arasında olur. O, çok az bulunur ve çok az bilinir. Onunla gerçek sevgi ve dostuna nefsine tercih etme gerçekleşir.

?Onların işleri aralarında ortaklaşa görülür ve onlar kendilerine verdiğimiz rızıklardan infak ederler.? Yani onlar, işte ve infakta eşittirler.

Allahu Teala, onların bu sıkıntılı haline acıdı, vera ve takvalarına karşılık onları ödüllendirdi ve kendilerini izin verip kardeşlerinin malından rahatça yeme serbestliği verdi. Bu izni veren ayette, Yüce Allah şöyle buyurdu:

Buna göre, her özel dost, habibtir/sevendir; fakat her seven özel dost değildir; çünkü özel dostluk, ileri derecede bir akla, yüksek seviyede bir ilme, sağlam bir irade ve azme muhtaçtır; bunlar her sevilen kimsede bulunmayabilir. Bunun için onu talep etmek pek kıymetlidir; onu dille tarif etmek çok zordur. Allahu Teala Peygamberi Hz Muhammed?i muhabbet makamında yükseltmiş ve onu babası Hz. İbrahim?in makamına ortak etmek için kendisine özel dostluk makamını vermiştir. Bu makam, muhabbet makamına ilaveten verilmiştir. Bu manada Hz. Peygamber?in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:

Önceleri, bir mümin, evinin ve eşyasını sakladığı yerlerin anahtarlarını Allah için kardeş olduğu kimseye verirdi; o da ikamet ve yolculuk halinde onları kullanırdı. Bir yolculuğa çıkarken, kardeşi ona: ?Bu malda benim gibi yetkilisin; kendi mülkün gibi harca.? derdi. Fakat o, kendini sıkıntıya sokar, harcamaları kısar, mal sahibi yanında olmadığı için kendisine kıt kanaat harcama yapar ve: ?Keşke kardeşim yanımda olsa da bolca harcama yapsam, rahatça yesem içsem? derdi.

Tabarani, el-Evsat, No: 2076; Heysemi, ez-Zevaid, IX, 44.

6-Özel kardeşlik: Bu, arkadaşlıktan daha üstündür. Bu, genelde halleri birbirine benzeyen ve aynı düşünceleri paylaşan kimseler arasında gerçekleşir. Birinde bulunan, kalp, himmet/arzu ve yöneliş, ilim ve ahlak diğerinde de bulunursa, kardeşlik kurulmuş olur; cinsleri birbirinden farklı olsa da. Nitekim ayet-i kerimede Allahu Teala şöyle buyurmuştur:

3-Yol veya iş aşkadaşı: Bu da iyilik ve ihsanı emreden ayetin bir diğer manasına göre, yol arkadaşıdır. Bu durumda üç hak bir araya gelmektedir: Müslümanlık hakkı, komşuluk hakkı ve yol arkadaşı hakkı.

İsra 17/27.

Diğer bir hadiste, Resulullah Efendimiz sevinç ve tebessüm içinde minbere çıkarak şöyle buyurdu:

Darimi, Mukaddime, 8.

Hac 22/13.

Bil ki; insanların birbirileri ile tanışmaları şu yedi şekilden birisi ile olmaktadır; bunların bir kısmı diğerinden daha değerlidir.

Anlatılır ki; bir gün Malik b. Dinar ile Muhammed b. Vasi? Hasan-ı Basri?nin evine girdiler; kendisi evde yoktu. Muhammed b. Vasi?, sedirin altındaki bir yiyecek sepetini çıkarıp içindeki şeylerden yemeye başladı. Malik b. Dinar: ?Elini yiyecekten çek; ev sahibinin gelmesini bekle!? diye uyardı; fakat o hiç aldırış etmeden yemeye devam etti. O sırada Hasan-ı Basri içeri girdi; onları öyle görünce: ?Ey Malikcik, işte biz kardeşlerimizle böyleydik; birbirimizden çekinmeden hareket ederdik.? dedi.

Allahu Teala, ayette, yakın arkadaşı, aile ile birlikte zikretmiş, sonra kardeşi arkadaştan bir üst dereceye yükseltmiş ve onun önüne almıştır. Bunu şu ayette görmekteyiz:

?Eğer ben insanlar içinden birisi özel dost edinseydim, hiç şüphesiz Ebu Bekir?i dost edinirdim. Fakat ben Allahu Teala?nın özel seçtiği dostuyum.?