Okumayanlar için...

Kaynaklarda, Bakıllani?nin elçi olarak İmparator?a getirdiği mektubun cevabının mahiyetine dair herhangi bir bilgi yoktur. Ancak her iki din mensupları ve her iki ülke arasında iyi ilişkilerin tesis edildiğini, Müslüman esirlerin kurtarıldığını, böylelikle bilginimizin kendisine verilen elçilik görevini en iyi şekilde yerine getirdiğini söylememiz gereklidir. Bakıllani, Bizans dönüşü Adududdevle ile birlikte Bağdat?a giderek hayatını orada sürdürür. 403/1013 yılında orada dünyaya gözlerini yumar. Ahmed b. Hanbel?in yanına defnedilir. Kendisinden sonra, Bizans?ta yaşadıkları, İmparator, Patrik ve piskoposlarla yaptığı tartışmaları, vakar ve heybeti tarihe geçen ibretli birer hatıra olarak kalır. Hiç şüphe yoktur ki Bakıllani?nin hem Bizans?taki dini tartışmalarında ve hem de Müslüman bir ilim adamı olarak onurlu-vakarlı tavırlarında ve ilmi ağırlığında günümüze yönelik önemli mesajlar bulunmaktadır.

Bakıllani böylelikle Abbasi elçisi olarak Bizans?a doğru yola çıkar. Bakıllani?nin Bizans?a gittiği sırada İmparator tahtında II. Basilius oturmaktadır. Elçiliğinin sebebi, Bağdat?la Bizans arasındaki kötü ilişkiler, özellikle de İmparator?a karşı ayaklanan Bizanslı General Bardas Skleros?dur. Zira II. Basilius tahta çıkınca General Skleros onu tanımayarak kendisinin imparator olduğunu ilan eder. Ancak taht kavgasındaki savaşı kaybedince kaçarak Abbasilere sığınır. Adududdevle de İmparatorla, Bizans?ın savaşlarda Müslüman ülkelerden aldığı esirler karşılığında Skleros?un iadesini görüşmek üzere Bakıllani?yi Bizans?a gönderir. Bakıllani İstanbul?a vardığında resmi törenle İmparator?un huzuruna çıkacaktır. Ancak burada Bakıllani açısından büyük bir problem vardır. Çünkü Bizans devlet protokolüne göre İmparator?un huzuruna baş açık ve yalın ayak girilmesi gereklidir. Bu ise Bakıllani?nin, İmparator?un önünde sarığını ve ayakkabılarını çıkarması anlamına gelmektedir. Dahası, özellikle Roma İmparatoru Adrianus?tan itibaren imparatorlar tanrı kabul edildikleri için huzurlarına çıkıldığı zaman kendilerine secde edilmektedir. Bunun ifadesi olarak da yer öpülmektedir. Bilginimiz, bir Müslüman alim olarak İslam dininin öngördüğünden başka bir şekilde huzura çıkmasının mümkün olmadığını İmparator?a iletir. Eğer bu mümkün olmazsa getirdiği mektup okunduktan ve cevabını aldıktan sonra ülkesine geri dönmek ister. Bunun üzerine İmparator kendisine huzuruna istediği gibi çıkma izni verir.

- Bu adamın ihtiyacını gör, sahibine iltifat et, mümkün olursa bugün onu ülkenden çıkart. Yoksa Hıristiyanlık adına kendisinden emin değilim.

Bakıllani?nin İmparator?un huzurundaki tartışmalarının arasında ilginç bir olay geçer. İmparator bir çeşit flüte benzeyen müzik aletini onun aklını karıştırmak için getirtir. Bakıllani onun tesiriyle İmparator?un huzurunda yanlış bir hareket yapmaktan, böylelikle kendi konumuna bir zarar gelmesinden korkar. Bu sırada ayağı yaralanır. Ayağından kan akmasına rağmen hiç aldırmaz. Eğlenmek yerine acıyla uğraşır. Bu durumda bile kendisinde ne bir hafif meşreplik ve ne de bir ciddiyetsizlik görülür.

İmparator denileni yapar. Adududdevle?ye güzel bir cevap yazar. Değerli hediyelerle birlikte Bakıllani?yi aceleyle gönderir. Yanına çeşitli kitaplar ve serbest bıraktığı birçok Müslüman esir verir. Sınıra kadar kendisini korumak için de yanında bir müfreze asker görevlendirir.

Bizans?tan dönüş

Mostar Dergisinden Alınmıştır.

İmparator Bakıllani?yi hiçbir şekilde mağlup edemeyeceğini ve küçük düşüremeyeceğini anlayınca Patrik?e döner ve aralarında şöyle konuşurlar:

İmparator, bu noktada çok ince bir plan düşünür. Bununla, bu şekilde huzuruna girme izni alan Bakıllani?nin kendi huzurunda eğilmesini temin etmek ister. Buna göre, huzuruna ancak bir kişinin eğilerek girebileceği küçük ve alçak bir kapı yaptırır. Tahtını da kapının hemen arkasına koydurur. Bakıllani?nin buradan huzuruna girmesini emreder. Ancak Bakıllani kapıya yaklaşınca hazırlanan hileyi hemen anlar. Sırtını dönüp arka arka yürüyerek kapıdan içeri girer. İmparator?un önüne gelince başını kaldırarak sırtını düzeltir ve yüzünü İmparator?a çevirir. İmparator, bu şekilde hazırlanan diplomatik tuzağı ince zekasıyla aşan Bakıllani?ye hayran olur. İçinde ona karşı bir haşyet duygusu uyanır. Böylelikle bilginimizin devlet erkanı yanındaki konumu ve itibarı yükselir. Böylece, Bakıllani İmparator?un huzuruna, önünde eğilmeden, sarığı ve ayakkabılarıyla girer. Kendisi için hazırlanan koltuğa oturur ve Adududdevle?nin mektubunu verir. Mektupta Adududdevle, İmparator?a, ?Sana saygı ve hürmet ifadesi olarak yeryüzü halkının konuşan dilini gönderdim? diye yazmaktadır. Bunun üzerine aralarında şu konuşma geçer:

- Ben, alemin yaratılması, yaratıcısının varlığı ve birliği, yaratıcı için vacip, müstahil ve caiz olan sıfatlar hakkında konuşan bir Müslüman alimim. Yine Berahime, Maniheizm, Mecusilik, Yahudilik ve Hıristiyanlık gibi İslam dışı dinleri ve İslam dinindeki yetmiş iki fırkayı reddeden bir bilginim. Üstelik iddialarımı apaçık delillerle ispatlayabilirim. Her halde bundan dolayı hükümdarımız bu şekilde yazmıştır.

4./10. yy. ın müceddidi bir büyük bilgin: Bakıllani

İslam ve Hıristiyanlık üzerine tartışmalar

Hidayet IŞIK

Bakıllani, İmparator?la bu şekilde görüşüp protokol işlemleri tamamlandıktan sonra görüşmelere geçilir. İşte bu görüşmelerde İmparator, Patrik ve piskoposlarla İslam ve Hıristiyanlıkla ilgili çeşitli konular üzerinde tartışır. Bunlardan iki tanesi İslamiyet, üç tanesi Hıristiyanlık?la ilgilidir. Bu konular şunlardır: Hz. Muhammed?in ayı ikiye ayırması mucizesi; ruhbanlık ve rahiplerin evlenmemesi; Hz. İsa?nın Allah?ın ruhu, kelimesi, kulu, peygamberi olması ve çeşitli mucizeleri; Hz. İsa?nın inkarnasyonu meselesi, asli suç, kefaret ve çarmıh; Hz. Ayşe?ye atılan iftira. Bakıllani bu tartışmaların hepsinde onlara galebe çalar.

Bundan sonra Bakıllani, İmparator?un huzurundan çıkar. Ancak işler bununla da bitmez. Sarığı ve ayakkabılarıyla İmparator?un huzuruna giren bilginimizin protokol yemeğine katılması da gereklidir. Bilginimiz bu sefer de yemeğe katılmak için sofrada hınzır etinin bulunmamasını şart koşar. Bu isteği de kabul edilerek yemeğe katılır. Ancak sofrada hoşlanmadığı bir şey görmemesine rağmen yine de yemekten hiçbir şey yemez.

- Bu Şeytan?ın işi hakkında ne düşünüyorsun?

İmparator?un huzurunda ve protokol yemeğinde

330 (338) / 941 (950)?de doğan Bakıllani, ilköğrenimini Basra?da tamamladıktan sonra Bağdat?a giderek temel İslami ilimleri tahsil eder, peşinden yine Basra?ya döner. Bundan sonra Büveyhi hükümdarı Adududdevle?nin daveti üzerine Ehl-i Sünnet?in temsilcisi olarak Şiraz?a gelir. Adududdevle?nin huzurunda Mutezili ve Şii alimlerle Allah?ın görülmesi, kulların fiilleri, güç yetirilemeyen şeylerin teklifi ve kadının İslam dinindeki yeri gibi kelami ve fıkhi konulardaki münazaralarında galip gelerek her seferinde üstünlüğünü kabul ettirir. Adududdevle, Bakıllani?nin ilimdeki derinliğini görünce kendisi Şii olmasına rağmen, Ehl-i Sünnet yolunu öğretmesi için oğlu Samsamuddevle?yi Bakıllani? ye teslim eder. Bakıllani de bunun üzerine ona ithafen et-Temhid adlı eserini yazar. 4./10. yy. ın müceddidi kabul edilen Bakıllani, çok verimli bir ömür geçirdikten sonra 403/1013 yılında Bağdat?ta vefat eder. Hanbeli mezhebinin kurucusu Ahmed b. Hanbel?in yanına defnedilir. 50 küsur civarındaki eserinin maalesef hepsi günümüze ulaşamamış. Et-Temhid, İ?cazu?l-Kur?an, el-İntisar, et-Takrib ve?l-İrşad, Menakıbu Eimmeti?l-Erbaa, el-İnsaf, Kitabu?l-Beyan adlı eserleri günümüze ulaşan eserleri.

- Hükümdarınız ne demek istiyor? Bunun anlamı nedir?

İmparator buna çok şaşırır ve durumu araştırınca onun, eğlenmesine engel olacak şekilde yaralı olduğunu görür. Onun üstün himmetli, gayretli ve kararlı birisi olduğundan bir kez daha emin olur. Çünkü bu aleti dinleyenin coşup eğlenmemesine ve birtakım taşkınlıklar yapmamasına neredeyse imkan yoktur. Dolayısıyla İmparator?un beklentisi de Bakıllani?nin Müslüman bir bilgine yakışmayacak şekilde istenmeyen hafif davranışlarda bulunmasıdır. Ancak o, Müslüman bir bilgine yakışan vakarını ve heybetini muhafaza eder. Böyle bir duruma düşmekten kendisini korur.

Yıl 371/981; Hicri 4., Miladi 10. yüzyıl. Devir Şii Büveyhi hanedanının Sünni Abbasi hilafetine hakim olduğu yıllar. Bağdat?tan Bizans İstanbulu?na doğru devrin büyük Kelam bilgini Kadi Ebu Bekir Muhammed b. et-Tayyib el-Bakıllani başkanlığında bir askeri kafile ağır ağır yol alıyor. Bakıllani?yi Bizans?a diplomatik elçi olarak gönderen Büveyhi hükümdarı Emir Adududdevle?dir. Bakıllani Adududdevle?yi, Büveyhi emirliğini ve dolayısıyla Abbasi hilafetini temsilen Bizans?a doğru yola revan oluyor. Bakıllani, Bizans yolculuğunun ardından yolculuğu ve buradaki tartışmalarından bahseden el-Mesailu?l-Konstantıniyye adlı bir eser kaleme aldı. Ancak ne yazık ki bu eser günümüze ulaşamadı. Bununla birlikte bazı tabakat kitaplarında ve biyografik eserlerde bu yolculuktan ve Bizans?taki Hıristiyan piskoposlarıyla yaptığı tartışmalarından bahseden bölümler var. Biz, ?Bakıllani?nin Bizans?taki Dini Tartışmaları ? (Konya 2010) adlı kitabımızda bütün bu bölümleri bir araya getirerek eseri bir anlamda yeniden inşa etmeye çalıştık. Bunun yanında Bakıllani?nin Bizans?ta İmparator, Patrik ve piskoposlarla İslam ve Hıristiyanlık üzerindeki tartışmalarında geçen meseleleri mevcut kaynaklarda geçtiği şekilde irdelemeye ve tahlil ettik. Bu yüzden konu ile ilgili geniş bilgiyi ilgili kitabımıza havale ediyoruz. Burada, bu kitabımızdan hareketle Bakıllani?nin Bizans yolculuğunu aktarmaya çalışacağız.