"İşte hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, andolsun suçlarını örteceğim ve andolsun Allah canibinden bir mükafaat olmak üzere, onları altından ırmaklar akan cennetlere de sokacağım. güzel mükafaat ise Allah'ın yanındadır."(69)

Bu davranışın başka neticeleri de vardı. Sabır, müstakim kalb ve gönüllerle bütün suçu "Rabbimiz Allah'tır" (29) demekten ibaret olan sabırlı ve sessiz mazlumlar lehinde acıma ve şefkat gibi birkısım hisler uyandırıyordu. Bilhassa bunların yakınları ve akrabaları son derece hassaslaşıyor ve tahrik ediliyorlardı. Nitekim Allah'ın arslanı Hz. Hamza'nın İslam'a girişine de böyle bir durum sebep olmuştur. Şöyle ki:

Hz. Resul, doğup büyüdüğü, çok sevdiği ve Beytullah?ı içinde barındıran bu mübarek şehirden ayrılırken ona doğru dönerek şöyle dedi; ?Vallahi sen Allah?ın yarattığı yerlerin en hayırlısı, Allah katında en sevgili olanısın. Bana senden daha sevgili, daha güzel yurt yoktur. Çıkarılmaya zorlanmamış olmasaydım, senden asla ayrılmaz, senden başka yerde yurt yuva tutmazdım? (2)

26 kasım 2011 / 1 Muharrem 1433

Her Müslüman yaşamalı hicreti...

Her ne pahasına olursa olsun, mü'minleri Medine'de toplamak, sağda solda hiçbir siyasi ağırlık ifade etmeyen münferid kimseleri küfre karşı tartılmakta olan Müslümanlığın Medine'deki kefesinde mizana dahil etmek gerekiyordu. Bu sebeple hicret "her inanan kimseye" FARZ ilan edildi. Hz. Peygamber "Hicret etmeyen kimsenin imanının makbul olmayacağını" ta'mim etti ve: "Bir müşrik, Müslüman olduktan sonra müşriklerden ayrılmadıkça Allah onun hiçbir amelini kabul etmez" (60) buyurdu. Bu hususu te'yid eden Kur'an-ı Kerim: "... İman edip de hicret etmeyenlere ise, hicret edecekleri zamana kadar, sizin onlara hiçbir şey ile velayetiniz yoktur..." (61) der. Birbaşka ayette de böylelerinin dost bile edinilmemesi emredilir: "... O halde, onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları nerede bulursanız yakalayıp tutun, onları öldürün." (62) İbnu Abbas, ayetin hicret etmeksizin Mekke'de kalan ve haklarında nasıl davranacakları hususunda Medine'de Müslümanlarca münakaşa edilmekte olan bir grup Müslüman hakkında nazil olduğunu belirtir(63).

Peygamber Efendimiz ?Amca yokluğunu ne çabuk hissettirdin.? diye hüzünlendi.

Hicret, Kur?an?ın medhine mazhar olan kardeşte fani olmanın, fedakarlığın en güzel meyvelerinin yetiştiği nurlu, mübarek bir ağaçtır.

a- Sabır,

Bunun üzerine Resul-i Ekrem Mekke yakınlarındaki Taif şehrine giderek insanları imana davet etti. Fakat burada karşılaştığı manzara da farklı olmadı. Taifliler davete icabet etmedikleri gibi taşlarla ve hakaretlerle karşılık verdiler. Allah Resulü bu sefer Hac mevsiminde Mekke?ye gelen kavimleri irşada başladı. Müşrikler yine boş durmadılar. Onun arkasından tek tek dolaşarak yalan ve iftiralarla davasını çürütmeye çalıştılar. Artık Mekke?de İslam?ı yaşamak ve tebliğ etmek imkansız bir hale gelmişti. Cenab-ı Hakk?ın izniyle Mü?minler kendileri için güvenli bir yer olan Habeşistan?a gizlice hicrete basladılar.

Hicret, kamil bir iman, üstün bir ahlaktır.

b- Hicret,

Bu ifadelerden, muhitin, kişinin şahsiyeti üzerindeki te'sirinin ağırlık ve miktarı meselesinde Bediüzzaman'ın yüzde doksan gibi büyük bir payı muhite ayırdığı sonucunu çıkarabiliriz.

Hicret, Muhabbetullah?ın zirvesidir.

Hicreti, "dini yaşayıp neşredebilmek için müsait yer arama gayreti" olarak anlayınca, Hz. Peygamber'in hayatında bir değil, birçok "hicretler"e rastlarız. Şöyle ki:

Hz. Ömer radıyallahu anh anlatıyor: "Resulullah aleyhissalatu vesselam buyurdular ki:

İşte böyle bir hengamede Hz. Peygamber , Allah'tan aldığı emirle insanların karşısına çıktı ve onlara şu mealde hitap etti: "Ey insanlar, elinizle yaptıklarınıza tapmak batıldır, hevesata uymak sapıklıktır. Başı boş değilsiniz, bu dünyada belli bir gaye için yaratılmışsınız, öbür dünya için imtihan olunmaktasınız. Hayır ve şer, iyi ve kötü yaptıklarınızdan sorumlusunuz. Öyle ise, zulümden vazgeçin, zayıfın hakkını çiğnemeyin, haklının hakkını iade edin. Haksız yere kan dökmeyin, kimseye zulmetmeyin. Zayıfları, yetimleri ezmeyin, onları himaye edin. Köle ve fakirlere yardım edin. Kadınlara kötü muameleden vazgeçin, onları anneleriniz, kızlarınız ve kızkardeşleriniz bilin... vs."

Burada, Müslümanları Mekke'den çıkarmış olan Mekkeliler mevzubahs edilmektedir. Bu ayet Hudeybiye Sulhü'nden önceye aittir (51). Bu vahiyden sonra Hz. Peygamber 'in kendisiyle savaşanlarla savaştığı, savaşmayanlara dokunmadığı belirtilir.(52)

Allah Resul'ü ve ashabı Medine yollarında..

Füdeyk Ebu Beşir ez-Zebidi Resulullah'a gelerek:

Görüldüğü üzere, bu çeşit rivayetlerde hicret, tarihi vak'a değil, o vak'adan ehemmiyet ve muhteva kazanmış bir mefhumdur. Resulullah 'ın dini insanlara tebliğ; kalb, gönül ve fiillere tesbitte başvurduğu vasıtalardan bir vasıtadır, belli şartlarda gönüllerde inşa edilmiş bir müessesedir. Hicreti konu edinen birçok hadislerin gayesi bu müesseseyi ihya ve ibkadır, dinin zindelik ve müessiriyetini artırmada her an bu müesseseden istifade etmektir.

İşte bu işkence ve takip devresinde Müslümanlar sayıca az, kuvvetçe zayıf idiler. Düşmandan gelen tehlikeye aynı şekilde fiili bir mukabele derhal yok edilmelerine müncer olabilirdi. Bu sebeple, nazil olan ilk surelerde, sıkı sıkıya emredilen, ısrarla üzerinde durulan hususlardan biri de "sabır"dır. Mesela ilk nazil olan surelerden biri olan el-Asr suresinde: "Birbirlerine sabır tavsiye edenler" övülür (14). Bir diğer surede: "Sabredenlere ecirleri hesapsız ödenecektir" (15) denir.

Hattabi, bu hadisten, "bir Müslümanın ticaret maksadıyla dar-ı harbe gidip dört günden fazla orada ikamet etmesinin mekruh olduğu" hükmünü çıkarır. Hattabi'nin rakam da vermesi, bu konudaki keraheti vurgulamaya raci olsa gerektir. Zira Münavi'nin de belirttiği üzere (95) bu ve benzeri hadisler kafirden akrabası olanı sıla-i rahimden men etmediği gibi, ticaret, alışveriş gibi dünyevi işler için onlarla münasebetten de men etmiyor.

Öyleyse, Hz. Peygamber , dini "yaşama" ve "tebliğ etme" vazifesini ifade ederken, düşmandan gelen mukabil tehdid ve tehlikeye üç suretle karşı koymuştur:

Hicretleriniz mübarek olsun efendim.

Hz. Aişe?nin tabiriyle: ?Mü?min dini için, Allah ve Resulüne hicret etmek zorunda idi. Zira, dinini yaşamaktan menedilmesi korkusu vardı? olarak ifade ediliyor.

Az önce kaydettiğimiz, Mekke Fethi'nden sonra hicretin kalktığını ilan eden hadisin açıklaması sadedinde Tıybi (v. 743 h.) söylediklerimiz te'yiden şunları söyler: "Hadisin manası şudur: Vatanından ayrılıp Medine'ye gitmekten ibaret olan hicret bitmiş, yerini cihad sebebiyle ayrılmaya bırakmıştır. Binaenaleyh cihad sebebiyle hicret bakidir. Küfür diyarından kurtulmak, okumak için gurbete çıkmak, fitneden kaçmak gibi bir niyetle yapılan hicret de öyledir. Bunların hepsinde niyet muteberdir."(85)

Şüphesiz, gayemiz burada Toynbee'nin nazariyesinin izahı değildir. İçtimai şuunatta cari olan ve adetullah dediğimiz kanunlar yardımıyla sabır safhasından hicret safhasına geçmeyi gerektirip, meşru kılan hududu tesbite çalışıyoruz.

Burada Hz. Peygamber'in ilga ettiği hicret, İslam'ın yaşanabildiği ahalisi Müslüman olan bir beldeden bir başka Müslüman beldeye olan hicret, daha hususi manasıyla, Resulullah'ın sağlığında Mekke ve havalisinden Medine'ye olan hicretti. Bu hususu gerek raviler ve gerekse alimler te'yid ederler (75). Daha umumi manada hicretin devam ettiğini açıklayacağız.

c- Cihad:

RESULULLAH?A GELEN MÜJDE

IV. Terbiye Metodu Olarak Hicret

IV. Terbiye Metodu Olarak Hicret.

"Ama ey Allah'ın Resulü! Senin kavmin seni Hicret'e çıkardı. Benim kavmim beni ondan mahrum etti." (72/2)

MEDİNE?YE HİCRET

Bu devrede Resulullah imanı, sabır olarak tarif edecek kadar "sabır"a önem vermiştir. Nitekim bazı rivayetlerde Müslüman olanların dördüncüsü olduğu belirtilen (22) Amr İbni Abese'nin: "İman nedir?" sorusuna Hz. Peygamber aleyhissalatu vesselam: "Sabır ve müsamahadır" cevabını vermiştir (23). Bir hadiste de sabır, ziya ve nur olarak tavsif edilir (24). Yani uyulduğu takdirde mutlaka hidayet ve aydınlığa götüren bir nur (25).

a- Sabır, b- Hicret, c- Cihad.

Hulasa: Hicret Allah'a hicrettir...

Ebu Talib'in ölümünden sonra, Kureyş'in tecavüzleri son derece artmıştı. Hz. Peygamber'i himaye eden Abdu Menafoğulları'na reis olan Ebu Leheb, Resulullah'ı ailevi himayeye aldı ise de bu uzun sürmedi. Ebu Cehl'in dessas bir şekilde araya girmesiyle Ebu Leheb himayeyi kaldırdı.

I. Tabye ve Taktik Olarak Hicret:

Birkısım Müslümanların, kendilerine işkence yapan kafirlere, hiç olsun beddua etmesi için müracaat etmeleri üzerine Hz. Peygamber gayr-i memnun olarak şu cevabı verdi: "Sizden önce yaşayanlar arasında öyleleri vardı ki, bazılarının vücutları kemiklerine kadar demir taraklarla tarandığı, bazılarının gövdeleri başlarının ortasından testerelerle ikiye bölündüğü halde, bu yapılanlara sabrettiler, imanlarından vazgeçmediler." (26)

MEDİNELİ ENSAR

Nevevi'ninde ifade ettiği gibi, bu hadiste Resulullah , mesela niyeti hicretin yerine koymakla mutlak iyiliğe niyet etmeyi teşvik etmiş olmaktadır.(82)

Giriş:

Mekke'den Medine'ye hicretle hicret bitmedi. Çünkü bu, asıl büyük hicretin mukaddemesiydi.

"Ameller niyetlere göredir. Herkese niyet ettiği şey vardır. Öyleyse Kimin hicreti Allah'a ve Resülüne ise, onun hicreti Allah ve Resülünedir. Kimin hicreti de elde edeceği bir dünyalığa veya nikahlanacağı bir kadına ise, onun hicreti de o hicret ettiği şeyedir."

Her peygamberin ve inananların başına gelen iman ve küfür savaşı, Ahirzaman Nebisi ve arkadaşlarının da en büyük imtihan vesilesi olmuştur. Resul-i Ekrem?in daha ilk tebliğiyle başlayan bu mücahedesi neticesinde müşrikler zamanla zulümlerinin şiddetini artırmıştı. Hatta inananlara hayat hakkı tanımaz olmuşlardı. Resul-i Ekrem?in amcası Ebu Talib?in ölümüyle bu işkence ve zulümler had safhaya varmıştı. Çünkü Ebu Talip iman etmediği halde yeğeni ve Müslümanların önünde koruyucu bir kalkan vazifesi görüyordu. Fakat onun ölümüyle müşriklerin eline büyük bir fırsat geçti. Her türlü zulmü daha rahat işler hale geldiler. Öyle ki Hz. Resul, İslam?ı insanlara neşretme vazifesini yapamaz hale geldi.

Hz. Peygamber , cahiliye kelimesi ile ifade edilen öyle bir devirde gelmişti ki, o günün Arap cemiyeti, tarihinin en karanlık, en vahşetli devresini yaşıyordu. İnsanlar ilah diye hevesatlarının timsali olarak kendi elleriyle yaptıkları putlara tapıyorlardı. Kanun diye uyulan şey, kuvvetlinin arzusu idi. Köle ve kadınlar insan olmanın hürmet ve kerametinden nasibi olmayan kimseler olarak eşya muamelesi görüyorlardı. Fakir fukara da himaye ve desteksizlik altında eziliyordu. Kısacası bir avuç kuvvetli ve zorba dışında kalan insanlık, bugünkü hiçbir değer ölçüsüne sahip olmayan anarşiste av olma durumuna düşmüş müdafaasız, biçare bir kimsenin durumunda idi.

Hicret; Hakk'a yürümeye niyettir.

Yukarıda Kur'an'dan kaydetmiş bulunduğumuz ayet, bu çeşit hicreti yapmamaktan herkesi mesul tutmaktadır: "Nefislerine zulmedenler oldukları halde, meleklerin canlarını aldığı kimselere melekler şöyle derler: "Ne işte idiniz?" "Biz yeryüzünde zaif kimselerdendik, hicret etmekten acizdik" derler. Melekler de "Allah'ın arzı geniş değil miydi, siz de oraya hicret etseydiniz ya" derler."

Hz. Peygamber , "hicret"in mefhum olarak devamını sağlamaktan başka, din açısından, gerçekten son derece mühim olduğu halde avam-ı nas tarafından ehemmiyeti hakkıyla kavranamayacak olan bir kısım amellerin ehemmiyetini vicdanlarda tesbit maksadıyla da değeri herkesçe malum ve müsellem, zihinlere iyice yerleşmiş bulunan "hicret mefhumu"ndan istifade etmiştir. Bu cümleden olarak, çeşitli ayet ve hadislerle üzerinde ısrarla durulan "iyi niyet", "cihada iştirak", "anne babaya iyilik" gibi birçok ameller, lisan-ı nübüvvetle "hicret" ayarında ameller olarak ifade edilmişir. Mesela bir hadiste: "Mekke fethinden sonra hicret yok, ancak cihad ve iyi niyet var. Cihada çağırıldığınız zaman koşun" (81) buyrulur

KAYNAKLAR

İşte "hicret"i siyasi taktik olarak anlayabilmek için onu, müşriklerin mukavemet ve İslam'ı söndürme faaliyetlerine karşı Hz. Peygamber 'in dini "neşretmek" ve "yaşamak" için başvurduğu taktikleri tarihi sıra içerisinde incelemek gerekmektedir.

Burada maksadımız, mektebin kültürel ve medeni hayattaki yerini tahlilden ziyade, muhitin terbiye nokta-i nazarından ehemmiyetine dikkat çekmek, ferd üzerinde muhitten gelen ve ferdi iradeyle yenilmesi hemen hemen mümkün olmayan birtakım emrivakilerin olduğuna dikkat çekmektir. Bu mühim noktayı belirtmede Üstad Bediüzzaman'ın görüşlerine de burada temas etmeden geçemeyeceğiz. Birçok vesilelerle muhitin kişi üzerindeki tesirlerine temas eden Bediüzzaman, bu meseleyi en güzel, en cami bir tarz ve vüs'atte içtihadla ilgili Yirmi yedinci Söz'de beyan eder. Sözkonusu risalede "İçtihad kapısı açık olmakla beraber oraya girmeye bazı maniler var" görüşünü izah sadedinde, büyük müçtehidlerin yetiştiği selef devrinde, içtihada kaabiliyetli olan kimselerin, o zamanki "içtimaiyat-ı insaniye ve medeniyet-i beşeriye"nin tesiriyle çabuk parladığını söyler ve devamla der ki: "İşte o zamanda; zihinler, kalbler, ruhlar bütün kuvvetleriyle yerler ve gökler Rabbinin marziyyatını anlamağa müteveccih olduğundan içtimaiyat-ı beşeriyenin sohbetleri, muhavereleri, vukuatları, ahvalleri ona bakıyordu. Ona göre cereyan ettiğinden her kimin güzelce bir istidadı bulunsa, onun kalbi ve fıtratı, şuursuz olarak herşeyden bir ders-i marifet alır. O zamanda cereyan eden ahval ve vukuat ve muhaverattan taallüm ediyordu. Güya herbir şey, ona bir muallim hükmüne geçip, onun fıtrat ve istidadına içtihada bir istidad izharını telkin ediyordu..."

Çünkü Allah HİCRETİ emrediyor..

Hicretin fazilet ve değerini Kur'an-ı Kerim birçok ayetleriyle mü' min kalb ve gönüllerde tesbit eder. Şu ayette faziletli ameller sayılırken, hicret, imandan sonra zikredilir: "İman edenlerin, hicret edenlerin, Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla savaşanların Allah yanında derecesi çok büyüktür. Kurtuluşa erenler de işte onların ta kendileridir. Rableri onlara rahmetini, rızasını, onlara içlerinde tükenmez ve ebedi bir naim bulunan cennetleri müjdeler. Onlar orada ebedi ve sermedi kalıcıdırlar. Çünkü Allah katında muhakkak büyük ecir vardır."(68)

Hz. Peygamber hicretin ehemmiyetini zihinlere nakşetmede o kadar muvaffak olmuştu ki, artık Ashab: "Hicret etmeyen kimseler cennete giremeyecek" diyebiliyordu.

Bir kısım ayetlerde İlahi hitap doğrudan doğruya Hz. Peygamber 'edir: "Sen şimdi sabret. Şüphe yok ki, Allah'ın vaadi haktır. kat'i iman beslememekte olanlar zinhar seni hafifliğe götürmesinler." (16) " sen şimdilik güzel bir sabır ile katlan." (17) "Rabbinin rızası için katlan" (18) vs. Hz. Muhammed 'den önce gelip geçen peygamberler de, kafirlere karşı birer sabır örneği olarak takdim edilirler: "İsmail'i, İdris'i, Zülkifl'i de yadet. Bunların her biri de sabır ve sebat edenlerdendi." (19)

I. Tabye Ve Taktik Olarak Hicret

Küfür diyarında bulunmakla alakalı olarak ifade edilen tahdid ve kerahetin çeşitli yönleri olmakla beraber, bizim burada tebarüz ettirmek istediğimiz en mühim yönü terbiyevidir. İslam dini sözkonusu keraheti muhitin ferd üzerinde, ferde rağmen icra edeceği telkin gücünü nazar-ı itibara alarak vazetmiştir. Öyle ise, mü'min muhitten gelecek te'sirler, dini yaşayış ve tefekkürüne tesir edecek bir müddete ulaşmadan yabancı muhitten ayrılmalıdır. İkamette bu sınırı aşan bir kimse: "Kim müşrikle bir olur, (97) ve (98) onunla ikamet ederse, aynen müşrik gibi olur" (99) hadisinin tehdidine hedef olur. Böyle bir durumda ona orayı terk, yani hicret terettüp eder.

HİCRETİN HİKMET VE ÖNEMİ

İçtimai muhitin kötülüğü elle, dille değiştirilmediği gibi, kalbi buğuzla da tesirinden kurtulamayacak kadar icbari bir durum aldığı takdirde Müslümanın yapması gereken bu hicrete de aynen Resulullah devrinde yapılan hicret gibi ehemmiyet verilmiş, teşvik edilmiştir: "Her kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde gidecek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resulü'ne itaatle hicret ederek evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, onun ecri gerçekten Allah'a düşmüştür. Allah çok bağışlayıcı, çok esirgeyicidir." (102) Hz. Peygamber'in: "Hicret, Allah'ın yasakladığı şeyi... Allah'ın hoşlanmadığı şeyi... Allah'ın haram kıldığı şeyi terketmektir" gibi ifadeleri terbiyevi maksatla yapılacak bu hicretleri ifade eder.

Kur'an ve hadiste gelen, hicrete teşvik hususundaki tahşidat, bu zor ve meşakkatli ameli mü'minler nazarında son derce mergub ve aranan bir amel haline getirmişti. Öyle ki, hicretten elde ettikleri fazilet ve üstünlük noktasında Ashab'ın -birbirleriyle tefahur- ve münakaşalarına bile rastlarız: Buhari, Müslim ve diğer kitaplarda gelen bir rivayet, Hz. Ömer ile, Habeşistan'a hicret edenlerden olan Esma Bintu Üneys arasında geçen bir hadiseyi sergiler. Rivayette belirtildiği üzere, Hz. Ömer bir defasında Esma'ya: "Biz hicret meselesinde sizden öndeyiz ve Resulullah nezdinde sizden daha efdaliz" demişti. Hz. Esma da bunun aksini iddia ederek kendilerinin daha önde ve daha efdal olduklarını iddia etti. Münakaşa ilerleyince meseleyi Hz. Peygamber'e vaz ederler. Resulullah anlaşmazlığı Hz. Esma lehine çözer: "Sizden, sadece bir hicret yapan birisi benim nazarımda, iki hicret yapan birisinden daha efdal olamaz." Bu cevap, Habeşistan muhacirleri arasında büyük bir sevinç ve memnuniyet hasıl eder. O kadar ki, onlar yanında Resulullah'ın bu sözü, dünyanın her şeyinden daha sevgili olur.(70)

Hicret, ferdi hayattan, İslam toplumuna atılan büyük adımdır.

Resul-i Ekrem?in ?Siz şimdi yeryüzüne dağılın! Yüce Allah sizi yine bir araya toplar? hitabıyla birlikte gökteki yıldızlar gibi olan Ashab-ı Güzin Allah?ın mülkünü harmanladılar. Ruhlarındaki hicret tamam olmuştu ki bu hicrete pervasızca koşuyorlardı. Onlar hakiki muhacirlerdi. ?Hakiki muhacir Allah?ın haram kıldığı şeyleri terk edendir? ifadesini Fahr-ı Alem?den ilk işiten ve ilk itaat eden onlardı.

Hicret önceki ümmetlerde de vardı. (Hz. Musa , Hz İbrahim ... hepsi hicreti yaşamışlardır.)

Sayılan bu tehlikelere, her an bunlarla işbirliği yapabilecek durumda olan civardaki, henüz tamamı müşrik olan kabileleri de ilave edebiliriz. Bunlar, Medine'ye sığınmış olan bir avuç Müslümana karşı ittifak yapabilecek durumda idi. Nitekim Hendek Harbi'nde bütün bunların anlaşarak yekvücut hale geldiği de görülmüştü. Hz. Peygamber bu tehlikeyi görüyor ve önüne geçmek için, müşrik kabilelerle ittifak, saldırmazlık, yardımlaşma anlaşmalarına varıncaya kadar (59) her çeşit siyasi tedbirleri alıyor, fırsatları azami şekilde değerlendiriyordu.

2- Mekke müşriklerinin işkence ve baskıları güçsüz aileden olan Müslümanlar için tahammülfersa bir hal alınca Hz. Peygamber böylelerine, Habeşistan'a hicret etmelerini tavsiye etti. Hz. Peygamber o zaman şöyle demişti: "Habeşistan'a gidin. Zira orada çok adil bir melik var. Onun yanında kimseye zulüm edilmez, orası adalet ve doğruluk diyarıdır. Allah bu durumdan bir çıkış yolu yaratıncaya kadar orada kalın." (40) Habeşistan'a olan hicret iki dalga halinde gerçekleşir.

Burada en mühim husus, şartların hicreti gerektirecek dereceye ulaşıp ulaşmadığı hususunda verilecek karardaki isabettir. Nasıl anlayacağız ki, artık hicret şartları tahakkuk etmiştir? Bu kararı verirken eldeki ölçümüz ne olacaktır?

Hicretin bir diğer yönü terbiyevidir. Bu yönüyle de hicret, ehemmiyetçe, diğer yönlerinden geri kalmaz. Yukarıda belirtilen ehemmiyetteki hicretlerle terbiye alemimizde; günlük hayatımızda her vakit baş başa olduğumuzun bilinmesinde, her zaman belirtilen ehemmiyette hicretleri yapmakla imtihan edilmekte olduğumuzun idrak edilmesinde fayda var. Hicri 15. asrı idrak edişimiz kutlanırken, İslam kültüründe yer etmiş bulunan hicret mefhumunun, sadece tarihi bir vak'a olarak belli bir takvime başlangıç noktası yapılması meselesi olarak ele alınmaması, mevzuun böylesine kısırlaştırılmaması için, hicretin bu yönünün de belirtilmesine ihtiyaç ve lüzum vardır.

Rasulullah , en sevdiği şehre, şehirlerin anasına, Mekke'ye Allah için veda ediyor.

1- Peygamberliğin ilk yıllarında Resulullah kendi evini bırakarak Erkam'ın evine yerleşir. Kendi evinden Erkam'ın evine olan bu hicretin tek sebebi, Erkam'ın evinin durumu idi. Burası merkezi bir yer olan Safa üzerinde bulunması sebebiyle gerek Resulullah 'ın hayatı, gerekse neşr-i din nokta-i nazarından çok daha emniyetli ve muvafık idi. Bilhassa hacılar ve yabancılar için uğrak yeri idi. Hz. Ömer radıyallahu anh dahil birçokları İslam'a burada girdi. Hz. Ömer'in Müslüman olmasından sonra Müslümanlar, sayıca ve kuvvetce gizlenmeye hacet duymayacakları bir seviyeye ulaşarak buradan çıktılar (39).

III. İrşad Ve Tebliğde Metod Olarak Hicret

Resulullah bu cevaba sükut eder. Aleyhissalatu vesselam'ın sükutu ikrardır."

Hülasa, sabır, hicret ve cihad, düşman tehdidine karşı koymada İslam'ın vazettiği aynı dinamik prensiptir. Birbirine zıdlık değil ayniyet sözkonusudur. Şartlara göre yağmur, kar, buz şeklinde değişik görünüşlerle karşımıza çıkmakla beraber hep aynı kalan su gibi, İslam'ın tehdide karşı kendisini muhafaza ve hedeflerine ulaşmada başvurduğu dinamik prensip, içtimai şartlara göre sabır, hicret ve cihad şekillerine bürünmektedir. Resulullah devrinin şartlarındaki terakkiye tabi olarak gelen ayetlerde nasih, mensuh aramak da bizim için isabetli bir davranış olmaz. Ayetlerin geldiği şartları iyi bilerek, içinde bulunduğumuz şartlara bunların hangisinin muvafık düştüğünün iyi hesaplanması gerekir.

Arkasından onları takip edenlerin atları ise kumlara batmış, yakalanmalarına yüce Allah müsaade etmemişti. Yüce Nebi aç kalmasın diye, sütsüz keçiler O?nun mübarek ellerinin mesh etmesi neticesinde süt çeşmesine dönmüşlerdi. Ve O?nu yakalamaya gelen bir gurup, iman ederek O?na muhafız asker olmalarına kadar ilahi ihsan ve nimetlerle dolu bir sefer olmuştu bu kutlu yolculuk.

Ancak, Arabistan müşriklerinin yegane kal'a ve istinadgahı olan Mekke'nin fethinden sonra İslam'ın artık takviye için muhacirlere ihtiyacı kalmamış olması ve Müslümanların da her yerde dinlerini istedikleri gibi tatbik edecek nüfuz ve pozisyonu elde etmiş bulunmaları sebebiyle, Hz. Peygamber "hicret müessesesi"ni kaldırmaya karar vermiştir, bu sebeple ricacı olarak gelen amcası Abbas'a cevabı menfidir ve şöyle der: "Mekke'nin fethinden sonra hicret mümkün değildir." (74) Benzer bir talebe Mücaşi' İbnu Mes'ud da Resulullah'tan: "Hayır! Artık seninle İslam üzere biat ederiz. Zira Fetihten sonra hicret yok" cevabını alır(74/2).

Hicret, Mekkeli ilk Müslümanların dinlerini, imanlarını koruyabilmek ve ibadetlerini eda edebilmek maksadıyla evlerini, işlerini, yurtlarını, akrabalarıyla beraber her şeylerini terk ederek yabancı bir diyara doğru gizlice göçmeleridir.

Mevzuyu bu açıdan kavrayabilmek için, terbiyemuhit münasebetlerini belirtmemizde fayda var. Şunu hemen kaydedelim ki, fertlerde şahsiyeti inşa eden unsur ve amillerin başında içtimai muhit gelir. Batıda, yakın zamana kadar, zengin aile çocuklarının fakir aile çocuklarına nazaran fıtraten daha zeki, daha kabiliyetli oldukları kabul edilir, hayattaki başarılı durumları bununla izah edilirdi. Bugünün batılı terbiyecileri, bu fikirden vazgeçmişlerdir. Onlara göre, zengin aileleri, çocuklarına doğumlarının ilk günlerinden itibaren sağladıkları maddi ve manevi imkanlar, çocuklarda mevcut fıtri kaabiliyetlerin daha iyi gelişmesini sağlamaktadır (86). İşte bu haldir ki, asırlarca batı efkar-ı umumiyesini aldatabilmiştir.

Hicret, neticesinde Bedir Arslanları?nın, Uhud Kahramanları?nın, Feth-i Mekke mücahidleri?nin, Huneyn, Mute, Tebük Destanları?nın yazılmasının mürekkebidir.

"Ey Füdeyk! Namazı kı, zekatı ver, kötülüklerden hicret et, ondan sonra yeryüzünde de dilediğin yerde otur!" (84/2).

III. İrşad ve Tebliğde Metod Olarak Hicret.

Cenab-ı Hak'tan gelen ezeli hakikatları tebliğle muvazzaf olan selahiyetli makamın müjdelediği bu hicret, herkes için her zamanda mümkün ve vakidir.

Fert fert hicretlerimiz Allah yolunda olursa, toplum olarak da hicretimiz aynı yöne olur. Yüz yıl önce hicret rotasını değiştiren Türkiye?nin de rotası nihayet kıbleye döner. Anadolu, tarihte nadir rastlanılacak kadar kemiyet ve keyfiyette muhacirle lebaleb dolmak üzere. Dest-i Kudret?in çalkaladığı zaman, kuvvetli meyveler verecek gürbüz ağaçların tohumlarını alemin her tarafına dağıtmaya başladı bile.

Hicretin ve hicret üzerine biatın Müslümanlar nazarında kazanmış olduğu ehemmiyeti göstermek için, hicret üzere biatın kaldırılmış bulunduğu Mekke Fethi'nden sonra bile, bu vasıfta biat yapabilmek için bazı Müslümanların şefaatçilere bile başvuracak kadar ısrar ettiklerini (73) kaydetmekte fayda var. Bunlardan birinin hikayesi aynen şöyle:

İşte Resulullah , mü'minlerin derununda böyle mualla bir makam almış; sırça, fildişi, elmas gibi dünyanın en kıymetli cevherlerinden inşa edilmiş saraylarına değişilmeyecek kadar üstün tutulmuş olan bu mefhumun, bu "hicret müessesesi"nin Mekke'nin fethiyle yıkılmasını, mü'minin iç aleminin bu semavi, bu cenneti saraydan boşaltılmasını istememiştir.

Nitekim Hz. Peygamber: "Kişi dostunun dini üzerinedir, öyle ise her biriniz, dost edindiği kimselere dikkat etsin" (111) diye arkadaş meselesine dikkat çekerken, Kur'an-ı Kerim de kesin bir üslubla bu meseleyi nazara verir: "Mü'minler, mü'minlerden ayrılıp kafirleri dost edinmesin. Bunu her kim yaparsa Allah'la ilişiği kesilmiş olur."(112)

Saffan İbnu Abdirrahman, Mekke'nin fethi günü, babasını Resulullah, 'in huzuruna çıkartarak: "Ya Resulullah babamı hicretten mahrum etme), ona da bir nasib ayır" diye ricada bulunur. Hz. Peygamber 'in: "Artık Mekke'nin fethinden sonra hicret kalkmıştır" diye menfi cevabı üzerine Saffan, Hz. Peygamber 'in kendisine karşı hürmet ve sevgi ile dolu olduğu amcası Abbas 'ı bularak babasının "hicretten bir nasib" alabilmesi, muhacir vasfının manevi mükafaatından hissemend olabilmesi için, Resulullah nezdinde şefaatçi olmasını rica eder. Abbas da kabul eder.

26 Kasım Cumartesi hicri yılbaşı ve hicretin yıl dönümü

"Öz nefislerinin zalimleri olarak canlarını alacağı kimselere melekler derler ki: "Ne işte idiniz?" Onlar: "Biz yeryüzünde aciz kimselerdik" derler. Melekler de: "Allah'ın arzı geniş değil miydi? Siz de oradan hicret etseydiniz ya!" derler. İşte onlar . Onların barınakları cehennemdir. O, ne kötü bir yerdir." (36)

"Hayır! Bilakis, senin kavmin daha hayırlı ey Allah'ın Resulü!" der. Resulullah:

Hz. Peygamber "Hicret etmeyen kimsenin imanının makbul olmayacağını" ta'mim etti ve: "Bir müşrik, Müslüman olduktan sonra müşriklerden ayrılmadıkça Allah onun hiçbir amelini kabul etmez" (İbnu Hacer el-Askalani (v. 852), Selamet Yolları, Sönmez Neşryt,) buyurdu. Bu hususu te'yid eden Kur'an-ı Kerim: "... İman edip de hicret etmeyenlere ise, hicret edecekleri zamana kadar, sizin onlara hiçbir şey ile velayetiniz yoktur..." (Enfal 72) der. Bir başka ayette de böylelerinin dost bile edinilmemesi emredilir: "... O halde, onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları nerede bulursanız yakalayıp tutun, onları öldürün." (Nisa 89) İbnu Abbas, ayetin hicret etmeksizin Mekke'de kalan ve haklarında nasıl davranacakları hususunda Medine'de Müslümanlarca münakaşa edilmekte olan bir grup Müslüman hakkında nazil olduğunu belirtir. .

Bu noktayı ifade için, Hicret'i, Hz. Peygamber 'in İslam'ı neşirde, düşman tehdidine karşı başvurduğu üç ana taktikten biri olarak değerlendireceğiz. Öbür iki taktikten biri ve birincisi Sabır, diğeri Cihad'dır. Hicret ise, bu ikisinin ortasında yer alan mutavassıt safhanın ifadesidir.

Hicret, bir başka açıdan dinin kurtarılışı manasına gelmektedir. Bilhassa Resulullah 'ın Medine'ye hicretinden ve Medine'nin İslami merkez vaziyetini ihrazından sonra, civardaki Müslümanların Medine'ye merkez-i İslam'a hicretleri bir başka mana, bir başka ehemmiyet taşımıştır.

Bunun hem mana ve mefhum olarak devamını, ila nihaye devamını, hem de kendinden sonra gelecek olan mü'minlerin dahi bundan nasibdar olmalarını sağlamak için, her sözü her devirde her mü'min kulakta aynı değeri taşıyan, her kelamı bir nevi vahy-i İlahi olan, mübarek ağızlarından haktan başka bir şey çıkmayan Allah elçisi şöyle tebliğ buyurdu: "Hakiki muhacir, Allah'ın yasakladığı şeylerden kaçan, onları terk eden kimsedir." (76) Diğer bir hadiste "Hicret ikidir, biri kötülüklerden hicret, diğeri de Allah ve Resulü'ne hicrettir" buyrulmuştur(76/2).

Artık bugün, gerek Doğulu, gerek Batılı bütün terbiyeciler, çocuğun gelişmesinde; kişinin iyi veya kötü, kamil veya nakıs bir şahsiyeti kazanmasında en başta ailevi şartlar olmak üzere, muhitin kesin rolünü kabul etmektedir(87). Hiç kimse gayr-ı ilmilik ve gayr-i ciddilik ithamına maruz kalmayı göze almadan aksini iddia edemez.

4- Müslümanların emniyetini Medine'de garanti altına aldıktan sonra, bütün Müslümanlara, oraya hicret etmelerini, çok daha kesin bir dille emretti. Medine'ye şahsen hicret kararını -az önce de belirttiğimiz üzere- dini neşretmek ümidiyle birlikte, hayat emniyetini de tamamen kaybettiği bir anda verdi.

HZ. RESUL? ÜN HİCRETİ

Hz. Peygamber hicreti "göçebe olmayan bir kimse için felaketlerin en büyüğü" olarak tavsif eder(64). Şu halde mü'minlerin bu felaketi göze alarak Medine'deki merkezin takviyesine koşabilmeleri için onlar bu hususta, ziyadesiyle teşvik edilmeli, emre uyup uymamalarına müeyyide getirilmeli idi. Kur'an ve hadislerde, hicret etmeyenlerin imanlarının kabul edilmeyeceğine dair gelen yukarıda kısmen kaydettiğimiz ifadeler bu maksada racidir.

"Öz nefislerinin zalimleri olarak canlarını alacağı kimselere melekler derler ki: "Ne işte idiniz?" Onlar: "Biz yeryüzünde aciz kimselerdik" derler. Melekler de: "Allah'ın arzı geniş değil miydi? Siz de oradan hicret etseydiniz ya!" derler. İşte onlar . Onların barınakları cehennemdir. O, ne kötü bir yerdir." (nisa-97)

On üç yıl Mekke devrinde mü'minlerin silahı sabırdır. Maddi mukabele kesinlikle yasaktır. Cihad izninin hicretten sonraya ait olduğu alimlerce kabul edilen bir hussutur (46). Cihada izin veren ayeti ihtiva eden Hacc suresinin bir kısım ayetleri Mekke'de nazil olmuş ise de, diğer bir kısım ayetleri Medine'de nazil olmuştur. Mekke veya Medine'de nazil olan ayetler hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerse de (47) cihada izin veren ayetin Medeni olması kuvvetle muhtemeldir.

Hicret, "vak'a" ve "tabir" olarak Hz. Peygamber 'in hayat ve hadislerinde mühim bir yer tutar. Hatta "en mühim vak'a" ve "en mühim tabir"lerden biri olarak tavsif edilse mübalağa edilmemiş olur. Zira "hicret" , kuru bir tarihçinin iddia edeceği şekilde, Hz. Peygamber 'in hayatında belli bir tarihi vak'anın isim ve ünvanı olmaktan ibaret değildir. Hicret, aynı zamanda, irşad ve tebliğde metod, düşmanla münasebette siyasi taktiktir.

Yine başka bir ayette: ?Kendilerinden önce o yurdu hazırlayıp, imanı yerleştirenler, hicret edenleri severler ve onlara verilen şeylerden dolayı içlerinde bir ihtiyaç duymazlar. Kendilerinde bir açıklık olsa bile öz nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin cimri ve bencil tutkularından korunmuşsa, işte onlar felaha erenlerdir.? (Haşr, 9)

Hicret, bir kaçış değil, Allah ve Resulüne sığınmaktır. İbadet edememe korkusuyla, huzur-u Rahman?a kavuşma umududur.

Aynı mana başka rivayetlerde daha farklı ifadelerle tebliğ ve te'yid edilmiştir: "... Hicret kötülüğü terk etmendir." (77) "Hakiki muhacir, hata ve günahları terk edendir." (78) "Hakiki muhacir, Allah'ın üzerine haram kıldığı şeyleri terk edendir."(79)

Bugün içtimai intibakta zorluk çeken çocuklara tatbik edilen ve uygulanmasında ya çocuğu daha elverişli bir muhite götürmek veya aile, okul, yakın çevre gibi çocuğun temas ettiği çevreyi uygun hale getirmek şıklarından birine başvurulan, "çevre terapisi"ni (108) andıran bu duruma Hz. Peygamber 'in hadislerinde de enteresan misallere rastlarız. Başta Buhari, Müslim olmak üzere, hadis kitaplarında (109) çeşitli vecihleriyle gelen bir hadiste Hz. Peygamber: "Sizden önce yaşayanlar arasında bir adam vardı, 99 kişi öldürdü..." diye hikayeye başladıktan sonra bu adamın, bir gün yaptıklarından pişman olarak tevbe imkanı aradığını, tavsiye üzerine danışmak için gittiği birinci rahibin: "Buna tevbe mi olur!" cevabı üzerine onu da öldürdüğünü, adamcağızın soruşturmaya devam ettiğini ve kendisine, başvurmak üzere bir başka alim tavsiye edildiğini..." anlatır. Mevzumuz yönünden önemli olan, Hz. Peygamber 'in bu ikinci adamın ağzından naklen söylemiş olduğu sözlerdir. İbnu Mace'deki veçhinde aynen şöyle: "Bak hele! Seninle tebven arasına kim girebilir? , yaşamakta olduğun bu habis köyden çıkacaksın, zira seni bu cinayetlere iten, köyün bozulmuş içtimai şartlarıdır, oranın kötü ortamıdır (110). Falanca köye gideceksin, o salih bir köydür. Orada Rabbine ibadet et." Müslim'deki veçhinde: "... Falanca yere git, zira orada Allah'a ibadet eden insanlar yaşıyor, onlarla sen de ibadet et. Artık bir daha kendi beldene dönme, zira orası kötü bir yerdir" denmektedir.

Cenab-ı Hak, bu durumu Resulüne bildirerek Medine?ye hicret emri verdi. Hicret arkadaşı ise yanından hiç bir zaman ayrılmayan Hz. Ebubekir?di .

Hatta bazı rivayetlere bakılınca, Hz. Peygamber 'in sabır hususundaki bu ısrarı -en azından bazıları nazarında- mutlak bir güçsüzlükten gelmiyordu. Bu belli bir mücadele vetiresinin kaçınılmaz bir safhasını teşkil ediyordu. Bu safhadan geçmek için, birkısım kimselerin nazarında mevcut nisbi bir güce rağmen, sabretmek gerekiyordu. Taberi'nin bir rivayeti bu hususu te'yid etmektedir. Der ki: " Müslümanlar bu elim vaziyete artık tahammül edemeyecek hale gelerek Hz. Peygamber 'e şöyle dediler: "Biz kendimizi müdafaa edebilecek durumdayız. Zira bizim de akrabalarımız, adamlarımız var. Biz senden sadece mukabele etmek için müsaade talep ediyoruz. Sizin hala sabra gücünüz varsa sabredin, artık bizim sabrımız kalmadı, kendimizi müdafaa etmemiz için bize müsaade et. Eğer vuruşmak gerekiyorsa vuruşacağız." Hz. Peygamber 'in cevabı şu oldu: "Ben Allah'tan emir almadıkça size, kendiliğimden izin veremem, hiçbir şey söyleyemem." O gece, Hz. Peygamber bu hususta aydınlatılması için Allah'a yalvardı. Bu dua üzerine şu ayet nazil oldu: " , daha önceki peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettikleri gibi sen de sabret. Onların azabı için acele etme." (27). Hz. Peygamber ertesi gün mü'minlere, bu ayeti okuyarak tekrar sabır tavsiye eder. (28).

Kur'an-ı Kerim'in, Mekke'nin fethinden sonra verdiği cihad emrine gelince bu öncekilere nazaran daha sert, daha umumidir: "Haram ayları çıktığı zaman, artık o müşrikler, onları nerede bulursanız öldürün. Onları yakalayın, onları hapsedin, onların bütün geçit yerlerini tutun..."(55)

Mekke mihrabından, Medine minberine çıkıp bütün insanlığa, dünyaya İslam?ı tebliğ için açılan bir kapıdır.

Bu noktanın kavranabilmesi için, "hicret" kelimesiyle, buraya kadar üzerinde durduğumuz, İslam tarihinde, Resulullah devrinde cereyan eden belli bir vak'a veya vak'aları kasdetmeyeceğimizi belirtelim. Resulullah 'ın da buyurduğu gibi, vak'a olan hicreti, Mekke Fethi'nin gerisinde bırakacağız. Mekke Fethi'nden sonra, hicret, artık belli bir hadise değil, bir mefhumdur, manadır. Her an, her yerde, her devirde, her gönülde, kıyamete kadar baki kalacak bir mefhum.

Medineli Mü?minlerle yapılan anlaşmalar, müşrikler tarafından duyulunca iyice çileden çıktılar. Müslümanların yeni bir kuvvet kazanmaları, sayılarını artırmaları onları çok korkutuyordu. Artık mü?minler gizlice Medineye hicrete başladılar. Fakat Resul-i Ekrem?e henüz müsaade gelmediği için o Mekke?de kalmıştı.

Bu çeşit hicretin, "tevbeler kabul edilmeye devam ettiği müddetçe" (100) "küffarla savaş edildiği müddetçe" (101) baki kalacağını Hz. Peygamber beyan eder.

a- Sabır:

Hz. Peygamber , dini "yaşama" ve "tebliğ etme" vazifesini ifade ederken, düşmandan gelen mukabil tehdid ve tehlikeye üç suretle karşı koymuştur:

Hicret, ahde vefadır. Sabırdır, sebattır.

Sabırdan sonra gelen ikinci safhadır. Sabrı gerektiren şartlarda lehte bir gelişme yok ise ve üstelik aleyhte olarak gittikçe artmış ve sabırla karşı konamayacak bir dereceye gelmişse, ya yok oluş kabul edilecek veya orası terkedilecek, yani hicret edilecektir.

Hicret

Hz. Peygamber 'in zulüm ve işkencelere, bu safhada sabırla mukabele etmedeki, belirtmeye çalıştığımız gayesini, Hz. Hamza'ya bu vesile ile verdiği cevapta daha açık olarak görmekteyiz. İşkenceye şahit olan kadının açıklaması üzerine yanına gelen amcası Hz. Hamza'ya, Hz. Peygamber şöyle der: "Amcacığım, bırak beni, ne babası, ne annesi, ne amcası, ne de bir kimsesi olan bir adamla meşgul olma."

Daha muahhar bir vahiyde, "... O küfredenlerle karşılaştığınız vakit, boyunlarını vurun. Nihayet onları mecalsiz bir hale getirdiğiniz zaman artık bağı sıkı tutun" (53) denir. Bundan da sonra nazil olduğu anlaşılan bir diğer ayette daha kesin bir cihad emri vardır: "Ey peygamber, kafirlerle, münafıklarla savaş, onlara karşı sert davran.." (54)

Şu halde, zahiren birbirinden farklı ve hatta zıd görünen bu üç şey, Hz. Peygamber 'in hayatında hiç değişmeyen ve daima aynı kalan, "dini yaşama ve neşir" gayelerinin tahakkukunda, içinde bulunduğu şartlara muvafık olarak başvurmuş olduğu birer vasıtadan ibarettir. Hz. Peygamber 'in hayatında bu üç unsuru birbirinden ayırmak mümkün değildir. Şimdi bunlara kısaca bir göz atalım:

II. Siyasi Vak'a Olarak Hicret

Söylediklerimizi şöyle hülasa edebiliriz: Hicret, tarihi bir vak'a olarak, Hz. Peygamber 'in tebliğ vetiresi içerisinde başvurulan bir safhadır. Topyekun harp taktiğidir. Şartların, düşmandan gelen tehdid ve tehlikeyi sabırla bertaraf edilemeyecek kadar kötüleştiği, dini yaşama imkanı kalmadığı anda başvurulmuştur. Hicret kötü şartlardan kaçış değil, dini yaşatacak şartların aranışıdır. Taktik olarak tahammülü mümkün olmayan kötü şartların sabrıdır, cihadıdır. Bu açıdan sabır, hicret ve cihad birbirini tamamlayan İslami intişar vetiresinin halkalarıdır.

Bu içtimai muhitlerden en mühimi, her çeşit içtimai müessese ve diğer içtimai halkaların hepsini kuşatan cemiyet muhitidir. İmam-ı Malik: "Münkerlerin açıkça işlendiği yerden göçmek gerekir. Eğer kötülükler gizli olursa sadece işleyene zarar verir, aleniyet kesbeder de bertaraf edilmezse herkese zarar verir" demektedir(113).

Peki sahabeleri; Mekke'den Medine'ye sonra yer yüzünün her tarafına, İstanbul önlerine, Urfa'ya Maraş'a... buğday daneleri gibi savuran, diyarlardan diyarlara sürükleyen sır neydi. Biz bunca imkana rağmen yerimizden kalkamazken, açlık susuzluk ve imkansızlığa rağmen onları yollara düşüren kuvvet neydi.

Sahabeler sadece Mekke?den Medine?ye hicret etmediler; bütün bu hicretleri de yaşadılar. Ruhlarında yaşadıkları bu hicretlerle kutlu hicrete hazırlandılar.

Zafer için aranan yöntemlerin içinde en tesirli ve en güzel yöntemdi HİCRET...

Hicret kelimesi, herşeyden önce bir hadiseyi, İslam tarihinin en mühim hadisesini hatırlatır. Kelimenin kazandığı ehemmiyet ve taşıdığı öbür manalar da menşeini bu vak'adan aldıkları için önce bu noktadan başlamak gerekecek.

HİCRET ETMEYENLERİN DURUMU

Meselenin incelikleri bir tarafa, şurası kesin ki, İbnu Kesir'in "en uygun bir vakitte" meşru kılındığını belirttiği (48) cihadla ilgili olarak gelen ilk vahiy müteahhirdir ve izin de mutlak değil, mukayyeddir. "Kendileriyle mukatele edilen lere, uğradıkları o zulümden dolayı, izin verildi. Şüphesiz ki, Allah onlara yardım etmeye elbette kemaliyle kadirdir. Onlar haksız yere ve ancak "Rabbimiz Allah'dır" dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır."(49)

İbnu'l-Esir, sebep olarak müşriklerde ahde vefa ve emniyet olmadığını söylerse de, bizim açımızdan tatmin edici bir izah değildir. Çeşitli tedbirlerle onların ahd u emanı, kamil manada gerçekleştirilse, garanti edilse bile, meselenin terbiyevi yönü halledilemez, terbiye için şart olan salih muhit kazanılamaz. Muhitin salih olma şartlarından biri Müslüman olmasıdır.

Bunun üzerine Hz. Allah şu müjdeyi verdi: ?Elbette, O Kur?an?ın tebliğini üzerine farz kılan Allah, seni yine döneceğin yere döndürecektir? (Kasas, 85)

ŞİMDİ HİCRET ZAMANI

Tarihçiler, bu hicretlerin sebebini Mekkelilerin Müslümanlara tatbik ettikleri ezici baskı ve bu baskı karşısında Hz. Peygamber 'in yardım etme imkanlarından mahrum oluşuyla izah eder (41).

Hicret mefhumunun tarihi vak'a yönünden ehemmiyetinin büyüklüğü, mü'minlerin zihinlerinde ona müstesna bir mevki kazandırmıştı. Resulullah tebliğ ve terbiyede bundan istifade maksadıyla: "Hakiki hicret kötülükleri terk etmektir" demiş, dinin övdüğü mühim amelleri yapmanın bir nevi hicret olacağını hatırlatmıştır.

Muhitin tesiriyle alakalı tahliline devam eden Üstad, bu zamanda "Medeniyet-i Avrupa'nın tahakkümüyle, felsefe-i tabiiyyenin tasallutuyla, şerait-i hayat-ı dünyevinin ağırlaşmasıyla" başlamış olan muhitten ferdin aldığı tesirlerin, içtihada olan kaabileyetini gerileteceğini açıklayarak, Süfyan İbnu Uyeyne'yi misal verir: "İşte bunun içindir ki, şu zamanda birisi, dört yaşında Kur'an'ı hıfzedip, alimlerle mübahese eden Süfyan İbn-i Uyeyne olan bir müçtehidin zekasında bulunsa, Süfyan'ın içtihadı kazandığı zamana nisbeten, on defa daha fazla zamana muhtaçtır. Süfyan, on senede içtihadı tahsil etmiş ise, şu adam yüz seneye muhtaçtır ki tahsil edebilsin" der.(89).

Hicret, böylece mü'minler nazarında son derece değerli, son derece arzulanan, aranan kıymetli birşey durumuna geçince, bedeviler bile, geride mal, evlad, anne, baba, dünyalık her ne varsa hepsini terkederek "çok uzak yerlerden" (71) "hicret şartı" üzerine biat yapmak maksadıyla, Medine'ye, Hz. Peygamber 'e koşuyorlardı.(72)

Bu hicret o kadar ilahi ihsanlarla doluydu ki; daha ilk başta, O?nu öldürmek kastıyla evinin etrafını kuşatanların arasından, yerden aldığı bir avuç kumu üzerlerine Yasin Suresi?nden ayetler okuyarak serpmesi neticesinde onlara görünmeden çıkmıştı. Ardından saklandıkları Sevr Mağarası onları bağrına basıp teslim etmemiş, küçücük bir güvercin ve örümcek ile O?nun önünde kalkan olarak yerlerin ve göklerin sevgilisi mübarek Peygamberi muhafaza etmişlerdi.

Çünkü hicretin bir manası da; dünyaya aşık nefisten Allah'a müştak kalbe, batılın cerbezesinden hakka, sefahetten günahsızlığa yolculuktur.

Şu halde, bu yazımızda, muhtelif yönleriyle "hicret"in ehemmiyetini belirtmeye çalışacağız. Makalede temas edeceğimiz ana başlıklar şunlardır:

Öyle bir mefhum ki, -önceki izahlardan anlaşılacağı üzere- şe'ninde ferdi planda, İslami yaşayışı arama, umumi planda, dini takviye ve kurtarma gibi iki mühim hakikat bulunduğu için şiddetle farz kılınarak, son derece övülerek değer ve muhteva kazandırılmış bir mefhum, imandan sonra en faziletli amel statüsü kazandırılmış; ehemmiyeti zihinlere, kalp ve gönüllere nakşedilmiş bir mefhum. Ondan bir hisse alabilmek için her çeşit dünyevi fedakarlıkları yaptıracak kadar, araya şefaatçılar koyduracak kadar, hakkında efdaliyet münakaşalarına ve Resul'ün hakemliğinde murafaaya tevessül edilecek kadar mü'minin ruhuna nakşolmuş; benliğinin herbir parçasına ehemmiyeti işlenmiş bir mefhum.

c- Cihad.

"Kavmim beni memleketimden çıkardı. Senin kavmin seni salmadı" buyurur. Fakat Nuaym'ın cevabı cevapsız kalır:

İbnu'l-Hacc el-Maliki, kafir diyarına seyahat yasağını, "el-İslamu ya'lu vela yu'la aleyhi" yani "İslam daima galebe çalar, ona galib olunamaz" hadisinden çıkarır ve: "Eğer onların diyarına gidecek olursa, orada onların sözleri üstün olduğundan Müslüman seyyahın sözü kısık kalır, bu sebeple yasaklanmıştır" der(96).

Mekke?li müşrikler Resul-i Ekrem?in de Medine?ye giderek Mü?minlerin başına geçip, kendilerine karşı büyük bir kuvvet oluşturacağı korkusuyla bir çare aradılar. Müşriklerin ileri gelenleri bir araya gelerek korkunç bir karar aldılar. Bu karar neticesinde Necidli bir ihtiyar kılığındaki Şeytanın da yol gösterip, destek olmasıyla yüce Nebi?yi öldürmek üzere sözleştiler.

Kur'an-ı Kerim diğer birçok ayetlerinde hicrete yer verir ve dini tatbik edemeyecek kadar zulme maruz olanları hicrete teşvik eder. Bunlardan birinde: "Kim Allah yolunda hicret ederse yeryüzünde gidecek, barınacak birçok yerler de bulur, genişlik de bulur. Kim evinden, Allah'a ve O'nun peygamberlerine muhacir olarak çıkıp da sonra kendisine ölüm yetişirse muhakkak ki, onun mükafaatı Allah'a düşmüştür..." (37)

Nefis planında hicret edemeyen, Allah için, cihad için, i?la-yı kelimetullah için hicret edemez. Hicret, Kur?an?a hizmetin ön şartı, cihadın mukaddemesi? Şeytanilikten Rahmaniliğe, dünyevilikten uhreviliğe, günahkarlıktan tevbekarlığa, şüphecilikten imana, riyakarlıktan ihlasa, şirkten tevhide, fısktan takvaya, yeisten ümide, cehaletten ilme, gafletten teyakkuza, adavetten muhabbete, zulümden adalete hicret edemeyen insanın göçü nereye olur?

Diğer taraftan, bu hem meşakkatli ve hem de İslam'ın kurtarılması gibi büyük neticeli amele bir mü'min için arzu edilen manevi mükafaatların en büyüğü vaadedilmişti. Hz. Peygamber en efdal amelin ne olduğunu soran kimseye: "Şu halde sana hicret gerekir, zira ondan daha efdal amel bilmiyorum" cevabını verir (66). Bir başka hadiste Resulullah, en büyük mükafaatın hicret edene verileceğini beyan eder(67).

Medine'ye hicret eden Mekkeli Müslümanlar orada bir Müslüman cemaat meydana getirmişlerdi. Yerli halktan da himayeci mü'minler vardı. Ancak, herşeye rağmen oradaki Yahudi, münafık ve müşrik kesafeti içerisinde sayıca azınlıkta idiler. Bilhassa Hz. Peygamber'in gelişiyle birçok menfaatlerinin haleldar olduğuna kani olarak gizliden gizliye muhalefet yürüten münafıklar sayıca çok, nüfuzca ağır idiler. Küçümsenemeyecek bir tehlike olduklarını defalarca ortaya koyacaklardır. Üstelik Mekkeli müşrikler de Medine'ye sığınmış olan Müslüman hemşehrilerinin peşlerini bırakmış değillerdi. Hatta Yahudilerle münasebet halinde idiler.

Yıl: 622

Hayatında hicret değil hicretler bulunan Peygamberimiz, taktik olarak sabır, hicret ve cihad silahlarını hep kullandı. Birbirine zıt gibi görünen bu üç fiili yerli yerinde kullanarak İslam?ı tesis etti. Kurşunu hep zamanında attı. Oku yayından, kılıcı kınından gerektiğinde ve gerektiği kadar çıkardı. Çünkü sabır zamanında cihad zarar açısından ne ise cihad zamanında da sabır o idi.

hadis ansiklopedisinden alınmıştır.

Bir diğer hadiste, zor şartlar altında dinin her tatbikinin bir "hicret" olduğu (83), bir diğerinde anne ve babaya ifa edilecek hizmetin hicretten daha ehemmiyetli olduğu (84) belirtilir.

Şu halde mü'minin önünde, dudaklarından sadece hak kelam çıkan Fahr-i Alem 'in "amellerin en üstünü" olarak müjdelediği hicreti hergün yapma imkanı vardır. 15. hicri asra girerken bunun şuuruna ermek ve başkalarını da erdirmek vazife olsa gerektir.

İşte, insan fıtratına hakim olan bu hakikatten dolayıdır ki, birçok dini nasslar mü'minin, herşeyden önce, Müslüman bir muhitte yaşamasını emretmekte, gayr-i müslim bir muhitte yaşamaktan men etmektedir. Vazedilen ölçüye göre, mü'min, müşrikten "ateşleri birbirini görmeyecek kadar" uzak evlerde ikamet etmelidir. Resulullah : "Ben ateşleri birbirini görecek kadar müşriklerin arasında ikamet eden bir Müslümana (90)ten beriyim"(91) buyurur. Hadisin şarihlerinden Hattabi (92), İbnu'l-Esir (93), Sindi ve Süyuti (94) ittifakla bir Müslümanın evini, müşriklerden uzak tutması gerektiğini böyle davranmanın ona bir vecibe olduğunu belirtirler.

HİCRET; bir kaçış değil bir direnişti, bir çözümdü.

Hicret, canını, malını, evini, yurdunu, ailesini terk edip susuz ve kızgın çöllerde Hz. Peygambere ulaşma gayretidir.

Bildiğimiz üzere, hicretten önceki devre, Müslümanlar için, tahammülü zor bir devredir, her çeşit takip ve işkencelerle doludur. Müşrikler, alay (6), dayak (7) küfür (8), hakaretten (9) boykot (10) ve öldürmeye (11) varıncaya kadar işkencenin her çeşidine başvuruyorlardı (12). Bu yapılanlara dayanamayarak ölenler de eksik değildi(13).

Hülasa Mekke'de iken, müşriklerin, her çeşidiyle tatbike koydukları işkence ve zulümden ortaya çıkan tehdid ve tehlikeye mukavemette Müslümanların başvurdukları mütemmim iki silah "sabır" ve "hicret"ti.

Sabır ve hicreti tamamlayan üçüncü safha cihaddır. Hz. Peygamber 'in hayatında cihad, şartların İslam lehine geliştiği safhada düşman tehdidine karşı koymak için başvurulan bir vasıtadır. Tıpkı sabır ve hicretin de başka şartlarda, aynı maksatla, başvurulan birer vasıta olmaları gibi.

Hatta, toptan çevre şartlarını ele almadan her çeşit içtimai ve kültürel değişimi okullar vasıtasıyla, okullarda istenen programı tatbik etmek suretiyle gerçekleştireceğine inanan acemi, yarı cahil, mütefelsif inkılabcılar, hatalarını, teşebbüslerinin kültürel tahrip ve fiyasko ile neticelendiğini gördükleri vakit anlarlar, fakat tashih veya ıslah için vakit çok geçmiş olur. Cezayirli mütefekkir Malik İbnu Nebi, bu hususta şunları söyler: "Ferd içtimai vasıflarını mektepten almış olduğu formasyona değil, muhitine has şartlara borçludur. Kültür, mekteple ilgili bir hadise olmaktan çok, muhite bağlı bir hadisedir... Muhit kültürel değerlerin kalıbıdır... Mektep kültürün bir unsurudur, fakat kültür problemini mektebin halledeceği düşünülecek olursa, onun fonksiyonu hususunda aldanılmış olur."(88)

Mekkeli muhacirlerin her şeylerini terk ederek hicret etmelerine mukabil, Medineli Müslümanlar da ellerindeki tüm imkanlarıyla bu kardeşlerine kucak açmış, her şeylerini onlarla paylaşmışlardı. Aslında kendileri de fakr u zaruret içinde yaşayan kimselerdi. Onların bu yüce meziyetleri Kur?an-ı Kerim?de şöyle methedilmektedir: ? İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler ile hicret edenleri barındıranlar ve yardım edenler. İşte gerçek mü?min olanlar bunlardır. Onlar için bir bağışlanma ve üstün bir rızık vardır.? (Enfal 74)

Hz. Peygamber'in bu davetine uymak, cemiyeti elinde tutan kuvvetli, zengin ve nüfuzlu azınlığın işine gelmiyordu. Rahatlarını bozmak istemiyorlardı. Hep istihkar edegeldikleri, zulmedegeldikleri zayıflar kitlesine değer vermek, insan muamelesi yapmak istemiyorlardı. Menfaatlerinin devamını eski düzenlerinin devamında görüyorlardı. Bu sebeple, Hz. Peygamber 'e şiddetle karşı koydular. Önceleri yalnız bırakmak, ciddiye almamak, alay etmek yolunu tuttular. Fakat etrafında köle, zayıf ve fakirlerin teşkil ettiği mü'minler halkasının gittikçe genişlemeye başladığını görünce taktiklerini değiştirerek zulüm ve işkenceye ve hatta mü'minleri öldürmeye başladılar.

Bir gün, Ebu Cehl, Hz. Peygamber 'e çok ağır hakaretler yapar ve bununla da yetinemeyerek mübarek vücutlarından kanlar akacak kadar yaralayıcı darbelerle saldırıda bulunur. Bu şen'i tecavüze karşı Hz. Peygamber sabır ve sükuttan başka bir mukabelede bulunmaz. Bu hal, hadiseye şahit olan bir kadının kendini tutamayarak hüngür hüngür saatlerce süren ağlamalarına sebep olur. Kadına tesadüfen rastlayan Hz. Peygamber 'in amcası Hamza radıyallahu anh, kadının bu dokunaklı ağlayışlarının sebebini sorup öğrenince, hadiseden son derece müteessir olur. İntikam hisleriyle dolu olarak harekete geçen Hz. Hamza, Ebu Cehl'i yaralamakla kalmayıp, Müslümanlığını da ilan eder (30).

Hülasa, Hz. Peygamber , bu İlahi emir ve ikazların sonucu olarak Mekke devresinde kendisine yapılan muamelelere aynı şekilde cevap vermedi, mukabele-i bi'lmisilde bulunmadı, sadece sabretti. Mü'minlere de kendisi gibi hareket etmeyi, karşılık vermeyip sabretmelerini emretti (20). Rivayetler, zulme maruz bir Müslümana rastladığı vakit, her seferinde: "Ey falanca, sabret, mükafaatın cennettir!" dediğini belirtir (21)

Şu halde hemen diyebiliriz ki, müşriklerin mü'minler üzerindeki tehdid ve baskısı, dini "yaşamak" ve "neşretmek" şartıyla hayatta kalmaya imkan veremeyecek bir dereceye ulaşınca Hz. Peygamber hicrete izin ve karar vermiştir. Hz. Aişe'nin: "Mü'min, dini için Allah'a ve Resulü'ne hicret etmek zorunda idi. Zira dinini tatbik etmekten alıkonmak korkusu vardı" sözü de bu durumu ifade eder (34). Nitekim, Hz. Peygamber mü'minlere dinlerini, emniyet içerisinde tatbik edebilecekleri yerlere hicret hususunda izin vermesine rağmen, kendisi Mekke'de kalmaya devam etti. Zira ailevi pozisyonu sebebiyle kendisine dokunamıyorlardı. Ebu Cehl'in teklifiyle, öldürülmesi hususunda bütün müşriklerce uygun görülen bir plan kabul edilip tatbikata konunca bizzat Hz. Peygamber de hicrete karar verdi.

Sahabelerin hayat tarzı olmuştu hicret. Vatanında vefat eden kaç sahabe var? İstanbul, Urfa, Maraş.. Binlerce kilometre ötelere onları sürükleyen, kimini Kostantiniye surlarına kimini Çin seddi civarına getiren sır ne idi?.. Yegane gayeleri Cenab-ı Hakk?ın rızasına erişmek, Sevgililer Sevgilisi?nin de hoşnudiyetine mazhar olmaktı sadece.

Ümmetin yaşadığı hicretler: Mekke?den Medine?ye hicret ve Mekke?den Habeşistan?a sonra Medine?ye hicrettir.

Son olarak şunu belirtelim ki, terbiyevi endişeyle hicret edilmesi gereken içtimai muhit tabiri içtimai halkaların hepsini ifade eder. Yani, bu gayr-i salih muhit aile muhiti olabilir, arkadaş muhiti olabilir, meslektaşlar muhiti olabilir, komşular muhiti olabilir, köy, şehir veya en geniş şekliyle cemiyet muhiti olabilir. Şu halde dinin hicret emri hepsine şamildir.

Hicret: Lügatlerde?Kişinin başkasını el veya dil veya kalben terk etmesidir?

Bu ayette de kastedilen kimselerin münhasıran müşrik Araplar olduğu anlaşılmaktadır. Fakat cihad emrini daha umumi, daha mutlak şekilde ifade eden ayetler de mevcuttur: "Kendilerine kitap verilenlerden, ne Allah'a ne ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Peygamberinin haram ettiği şeyleri haram tanımayan, hak dinini din olarak kabul etmeyen kimselerle, zelil ve hakir kendi elleriyle cizye verecekleri zamana kadar muharebe edin."(56) "Yeryüzünde bir fitne kalmayıncaya ve din tamamiyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla muharebe edin..."(57)

3- Ebu Talib'in ölümünden sonra, Kureyş'in tecavüzleri son derece artmıştı (42). Hz. Peygamber'i himaye eden Abdu Menafoğulları'na reis olan Ebu Leheb, Resulullah'ı ailevi himayeye aldı ise de bu uzun sürmedi. Ebu Cehl'in dessas bir şekilde araya girmesiyle Ebu Leheb himayeyi kaldırdı (43). Hz. Peygamber'in durumu, aleyhinde artan bu gayretler sonunda son derece müşkil bir hal almıştı. Evinden nadiren çıkar olmuştu. Bu vaziyet karşısında dini neşretmek için Mekke'den daha emin bir yer te'min etmek maksadıyla Taif'e gitti (44). Ne var ki orada, yaptığı bütün temaslara rağmen istediği vasatı bulamayarak geri döndü.

Hülasa etmek gerekirse; dinin tatbik ve neşrinde takip edilen İlahi tabye ve taktik, sabırla başlatılıp hicretten geçip müdafaa harbi yapma iznine ulaştıktan sonra, lehte gelişen siyasi şartlara ve elde edilen maddi ve kemmi insan gücüne paralel olarak cihad emirleri ağırlaşmış ve "yeryüzünde fitne kalmayıncaya, kamil din İslam oluncaya kadar" olmak üzere mutlak bir şekil almıştır. Bu söylenen tedrici gelişmeyi, ölüm döşeğinde yatan Hz. Peygamber 'in en son ağzından çıktığı belirtilen bir kaç tavsiyesi arasında yer alan şu cümle noktalar: "Arap Yarımadası'ndan sürün, burada iki din beraber olmamalıdır."(58)

Şu ayette ise, muhitlerinin aşırı zulmü sebebiyle, çaresizlik içerisinde kalan kimselerin oradan çıkış yollarını aramaları ve bu duruma düşenler için de savaşmaya kadar varan yardım imkanlarının seferber edilmesi gereği ifade edilmektedir: "Size ne oluyor ki, Allah yolunda -ve acz ü ızdırap içinde bırakılıp: "Ey Rabbimiz bizi, ahalisi zalim olan şu memleketten çıkar, bize tarafından bir sahip gönder, bize katından bir yardım yolla" diyen erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda- düşmanla çarpışmıyorsunuz?" (38)

Gerek Kur'an'da ve gerek hadislerde hicrete teşvikle ilgili olarak gelen ifadelerde bu siyasi gayeyi görmemek mümkün değildir.

Din, kendisine gaye olarak, fiilen yaşanmayı tesbit etmiştir. Bulunulan yerin şartları, bu gayenin tahakkukuna imkan vermeyecek duruma geldi ise, oradan hicret etmek şarttır, dinen vecibedir, vazifedir. Bu duruma düşen kimseleri, hicret etmediği takdirde Kur'an-ı Kerim mazur addetmiyor ve kesinlikle sorumlu tutuyor. Bunlar, dinlerini yaşayabilecekleri uygun bir yer aramakla mükelleftirler. İşte ayet-i kerime:

Terbiyevi şartları haiz olmayan gayr-i salih içtimai muhiti behemahal terketmekle ilgili olarak Kur'an-ı Kerim'de Yahudilerin Mısır'dan çıkış hikayesini (103) kavimlerinin küfründen dolayı onları terkederek mağaraya giren (104) Ashab-ı Kehf hikayesini (105) görüyoruz. İbnu Haldun, Yahudilerle ilgili hikayede, onların Mısır'dan çıktıktan sonra, Filistin'e geldikleri zaman, Hz. Musa'nın oradaki yerlilerle harbetme teklifine: "Ey Musa, o zalimler orada iken biz hiçbir zaman oraya giremeyiz. Artık sen ve rabbin beraber gidin de ikiniz harbedin, biz mutlaka burada oturucularız" (106) diye vaki itirazlarını, uzun zaman Mısır'da köle olarak yaşadıkları için şecaat, cesaret ve hamiyetlerini yitirmiş olmalarıyla izah eder. Onları, bu itirazına karşı Cenab-ı Hakk'ın cezalandırarak 40 yıl çölde "başıboş, şaşkın şaşkın dolaştırma" hadisesini de mevzumuz bakımından mühim bir izaha tabi tutar. Der ki: "Allah, onları başıboş oldukları yerde dönüp durmakla cezalandırdı. Mısır'la Şam arasındaki çölde kırk yıl dolaştılar. Bu esnada ne bir medeni beldeye , ne de bir şehre uğradılar. Kur'an'ın anlattığı üzere Şam bölgesinde yaşayan Amalika ve Mısır'da yaşayan Kıbtilerin kabalık ve sertliğinden dolayı başka insanlarla da karşılaşmadılar. Bu şaşkın dolaşmanın hikmeti ve maksadı, uzun müddet Mısır'da zillet, zulüm ve eziklik içinde yaşadığı için hamiyyeti gitmiş, tezellül ve meskenet kendine huy haline gelmiş olan eski neslin yok olup, onun yerine çölün hür havasında yetişen, tahakküm ve kahır çekmemiş izzet-i nefs ve hamiyyet sahibi yeni bir nesil yetişmesidir. Bundan anlarsın ki, kırk yıl bir neslin gidip, yeni bir neslin gelmesi için zaruri olan asgari müddettir."(107).

Bu mühim noktanın çözümünde sosyolojiden istimdad edebiliriz. Sosyologlar içtimai şe'niyette tehdid ve baskı arttıkça mukavemet ve aksülamelin de artacağı, ancak tehdidin şiddeti belli bir haddi tecavüz ettiği takdirde mukavemetin kırılıp, gittikçe azalacağını ve hatta tamamen kaybolacağını müşahede ve tesbit etmişlerdir. Bu cümleden olarak A. Toynbee, yeryüzünde gelip geçen muhtelif medeniyetlerin terakki ve tedennilerini bu tehdid -cevap , baskı- tepki kanunuyla izah ettikten sonra, tehdit arttıkça cevap ve tepkinin de ilanihaye artmayacağını, tehdidin belli bir derecesinden sonra azalıp tamamen söneceğini belirtir (32). Hatta kolaylık ve rahatın, medeniyet için zararlı olduğunu ifade eden (32/2) müellif terakki için muhitin belli ölçüler dahilinde tehdid ve baskıda bulunmasının gereğinde israr eder. Terakkiye amil olan tehdidli muhite o, "uygun vasat " der (33).

Lügatta "kişinin başkasını el veya dil veya kalben terketmesi" manasına gelen (1) hicret kelimesi, İslam kültüründe çok zengin manalar taşıyan bir tabir, bir mefhum olmuştur.

Nuaym İbnu Abdillah 'la ilgili fıkra hicretin ehemmiyetini takdirde bir başka örnektir: "Nuaym iyilik sever bir insandı. Kabilesinde ilk Müslüman olan kimse idi. Hicret etmek isteyince kabilesi senin dinin ne olursa olsun biz senden razıyız diyerek onu salmadılar. Böylece ilk iman edenlerden olduğu halde Hudeybiye'ye kadar hicret edemez.

Hz. Ömer devrinde sahabelerin, Müslümanlar için bir takvim vazetme ihtiyacını duydukları vakit, takvimin başlangıç noktası olarak, Hz. Peygamber 'in hayatında yer eden diğer mühim hadiseler meyanında Mekke'den Medine'ye hicret vak'asını seçmiş olmaları, vak'a olarak "hicret"e onlarca atfedilen ehemmiyeti noktalar (2). Nitekim Resulullah 'ın doğumu, ilk vahyin gelişi, ilk tebliğ emri, Bedir Savaşı, Hudeybiye Sulhü, Mekke'nin Fethi, Veda Haccı ve bu sırada "Bugün dininizi ikmal ettim" (37 ayetinin inişi) gibi hadiseler gerçekten, Resulullah'ın hayatında cereyan eden, İslam tarihinin mühim hadiseleridir, her biri takvim başlangıcı olarak alınabilecek vak'alardır. Ama bunlar arasından sadece hicret vakasının icma ile (4) seçilmiş olması "Hicret"in onlar açısından -münhasıran hadise olarak değerlendirilmiş olduğunu farzetsek bile- ne kadar ehemmiyetli olduğunu ifadeye kafidir. Kaldı ki, Hz. Ömer hicreti, "hakla batılın arasındaki fark" olarak vasıflar(5).

Şu halde hicret, bazı kereler yanlış olarak ifade edildiği gibi bir kaçış değil, bir arayıştır. Dinin, tamamen yok edilme noktasına gelen tehdit ve tehlikelerden kurtarılarak yaşatılmasına müsait vasatın aranmasıdır. Nitekim İbnu İshak'ın bir tasrihine göre, hicret, sadece -herkesce maruf ve meşhur olan- Habeşistan ve Medine'ye değil, hayat emniyetinin ve dini yaşama imkanının bulunduğu "her bir cihete" yapılmıştır (35). Bu cümleden olarak hemen kaydedebiliriz ki, Zekvan İbnu Abdi Kays, Birinci ve İkinci Akabe biatlarında hazır bulunmuş bir Medineli olmasına rağmen, Hz. Peygamber henüz Mekke'de iken, Mekke'ye hicret etmiş ve Ashab arasında "ensari muhaciri" diye tanınmıştır (35/2). Aynı ensari muhaciri lakabıyla tanınanlardan Abbas İbnu Ubade'yi (35/3) ve Abdullah İbnu Umeyr'i (35/4), Ukbe İbnu Vehb İbni Kelde'yi (35/5) burada zikredebiliriz.

Bundan 1432 sene önce..

Ancak Müslümanların siyasi durumu ve maddi gücü düzeldiği ve ilk şartların kaybolduğu nisbette cihad umumi bir vecibe halini alacaktır: "Size harp açanlarla, Allah yolunda, siz de döğüşün aşırı gitmeyin. Şüphesiz ki Allah aşırı gidenleri sevmez. Onları nerede yakalarsanız öldürün, onları, sizi çıkardıkları yerden çıkarın. Fitne katilden beterdir." (50)

HİCRİ YILBAŞINIZ HAKK'A HİCRETİNİZE VESİLE OLSUN..

Kureyş müşriklerini, Muhammed 'in bir hayli kuvvet ve izzet kazandığına hükmettirerek tecavüzlerini frenlemeye sevk eden (31) bu mutlu hadise Resulullah'ın zulme ve tecavüze karşı sabrının bir meyvesi idi.

Medine'ye geldiği zaman Resulullah fevkalade iltifat eder, kucaklar, öper ve: "Senin kavmin sana benimkinden hayırlı!" buyurur. Nuaym:

İşte bu tedbirlerden biri, Medine'de Müslümanları sayıca çoğaltarak fiilen kuvvet kazanmaktı. Sayıca çoğalmanın bir vasıtası Medine ahalisi içerisinde mühtedilerin sayısını artırmak ise, bir diğeri de civar kabilelerde İslam'a girenleri Medine'ye celbetmekti. Bu açıdan, Medine'ye hicret eden her Müslüman, şahsında İslam'ı kurtarmış olmakla kalmıyor, aynı anda, Medine'de Hz. Peygamber'in kuvvetini, siyasi ağırlığını artırarak İslam'ı takviye etmiş oluyordu.

Hicri Yılbaşınızı Tebrik Ederiz...

Dikkat edilirse burada cihad izni kayıtlıdır ve sadece "kendileriyle mukatele edilen ve zulme uğrayanlar" olarak tavsif edilen Mekkeli muhacirlere hastır. Hz. Peygamber 'in hayatı incelendiğinde, Bedir Savaşı'na kadar olan gazvelerde hep muhacirlerin istihdam edildiği görülür.

Şu halde alimlerin ittifakla ifade ettikleri husus şudur: İnsan, içinde bulunduğu, yaşadığı muhite tabidir. İyi muhitten iyi, kötü muhitten de kötü tesirler alacaktır.

"Ey Allah'ın Resulü! İnsanlar zannediyorlar ki, hicret etmeyen helak olmuştur, " diye sorar. Resulullah şu cevabı verir:

b- Hicret

Netice Olarak:

O safhada, müsbet ve kesin bir neticeye ulaşmak çok şüpheli gözüküyordu. Bu yüzden sonucu meçhul maceraya müsaade yoktu. Sık sık gelen ayetler sabır emrediyordu. Hz. Peygamber de bu emirlere uyarak sabrediyordu.

Habeşistan?a hicretlerin ardından Medine?ye de hicret izni çıktı. İki sene üst üste Medineli Müslümanlarla görüşen Efendimiz onlarla yaptığı gizli anlaşmalarla kendilerine sığınan Müslümanlara kol kanat gereceklerine dair onlardan söz almıştı. Mus?ab b. Umeyr?in de Medine?ye İslam?ı öğretmek maksadıyla gönderilmesi üzerine artık bu güzel şehir ve insanları, inananlar için yeni ve güvenilir bir mekan halini almıştı.

II. Siyasi Vak'a Olarak Hicret.

Hicretin burada kayda değen müsbet neticelerinden biri, sabırla ilgili olarak söylediğimiz gibi, hissi plandadır, şefkat ve merhamet duygularının tahrikidir. Nitekim, Amir İbnu Rebia'nın annesi, henüz müşrik olan İbnu'l-Hattab'a: "Biz sizin zulüm ve işkencenizden kurtulmak için yurdumuzu terk ediyoruz" dediği zaman, sertlik ve merhametsizliğiyle meşhur olan muhatabının fevkalade merhamete, rikkate geldiğini belirtir. İbnu Hişam'da bu muhavere, Hz. Ömer radıyallahu anh'ın Müslüman oluşu anlatılırken -onun Müslüman oluşunu hazırlayan sebeplerden biri olarak- nakledilmektedir. (45)

Müşriklerin mü'minler üzerindeki tehdid ve baskısı, dini "yaşamak" ve "neşretmek" şartıyla hayatta kalmaya imkan veremeyecek bir dereceye ulaşınca Hz. Peygamber hicrete izin ve karar vermiştir.

TEBLİG, TERBİYE VE SİYASİ TAKTİK AÇILARINDAN HİCRET

Hicretin en efdalinin ne olduğunu soranlara Resulullah 'ın verdiği cevap da söylediklerimizi te'yid eder: "... Rabbimin hoşlanmadığı şeyleri terk etmendir" (80) vs.

Resul-i Ekrem ?Fetih?ten sonra hicret yoktur fakat cihad ve iyi niyet vardır? diyerek hicretin kıyamete kadar baki kalacak şeklini açıkladı. Artık Mekke?den Medine?ye göç manasında hicret yoktu fakat cihad maksadıyla ve küfür dünyasından kaçmak, ilim talebi için memleketten ayrılmak gibi güzel niyetlerle hicret devam edecekti.