Senin son canını da düşmanlar almış.

Enver Pasa'nin naaşı sehit dusmesinin 74'uncu senesinde Tacikistan'dan Turkiye'ye getirilip, 4 Agustos 1996 tarihinde Itthihat ve Terakki'nin diger uyeleri ve onderleri Talat Pasa, Mithat Pasa ve Mahmut Sevket Pasa'nin da anitmezarlarinin bulundugu Hurriyet'i Ebediyye tepesine defnedildi. Enver Pasa'nin ve Turkiye'nin bu gune kadar yetistirdigi butun kahramanlarinin ruhu sad olsun...

?Siz Türksünüz ve ülkeniz düşman işgali altında. Askeri gücünüzü orada kullanırsanız, sizin için daha iyi olur.?( Dr. Baymirza Hayit, age, s. 204)

Şeklinde tanımlamaktadırlar. Kanaatimizce?Kahraman? kelimesini kahra katlanan adam ve çileyi kendisine yoldaş etmiş insan olarak tarif etmek de mümkündür. ?Serdengeçti? kelimesini ise, mukaddes hedefler için kelle koltuğunda savaşan insan olarak tanımlamak pekala mümkündür.

Bolşeviklerin teşvikiyle Moskova?ya giden Cemal Paşa?nın , Sovyetlerin hariciye vekili Çiçerin?le iyi ilişkiler kurduğu, Mustafa Kemal Paşa ile mektup ve telgraf vasıtasıyla sürekli olarak haberleşmek suretiyle Anadolu?daki Milli Mücadele sırasında Mustafa Kemal?e destek verdiği, hatta Ankara hükümeti tarafından Moskova?ya gönderilen temsilcilerin Sovyet yetkilileriyle görüşmelerine aracılık ederek Sovyetler Birliği ile 1921 yılında imzalanan Moskova Anlaşması?nın altyapısını oluşturduğu, ayrıca Sovyet Hükümeti?nden sağlanan silah ve para yardımları konusunda çok etkin rol oynadığı bilinmektedir.

Kara kanlara boyayıp toprağa saldı.

Kafkas Medya Merkezi Müdürü Sevil Nuriyeva: Enver Paşa bir kahramandır.

Belcivan Bölgesi?nde bulunan Çeken Köyü?nde 30 arkadaşıyla birlikte Ermeni asıllı Ağabekov idaresindeki Çeka birliklerine karşı yalınkılıç saldıran Enver Paşa, arkadaşlarıyla birlikte şehit olurken Özbekistan?daki Lakay Aşireti?nin reisi İbrahim Bek Lakay, 700 atlısıyla birlikte sadece 50 km. ötededir. Enver Paşa kendisinden?Ruslar bize saldırdılar. Kaçmak zorunda kaldım. Denov?a geldim. Rica ederim yardım et!? şeklinde yardım isterken, İbrahim Bek Lakay?Gitmek istemiyordum. Göktaş?taki Rengendağ?a gittim. Savaşmayı bırakmıştım artık.? şeklinde itiraflarda bulunarak bir manada ihanet olmasa bile, işi ağırdan aldığını belgelemiştir.

Burada bir parantez açarak, Dr. Baymirza Hayit tarafından destansı bir şekilde kaleme alınan ve Türkistan Milli Mücadelesini anlatan?Basmacılar? isimli kitapta, Enver Paşa ile İbrahim Bek Lakay?ın isimlerinin yan yana kullanılmakla birlikte, aralarındaki rekabeti anlatan bazı cümleleri birbirine ekleyerek hem bu rekabeti, hem de Enver Paşanın zorlu mücadelesini gözler önüne sermek istiyorum;

Ya Sarıkamış felaketi, 1. Dünya Savaşı'nda Almanların yanında savaşa girmemizi sağlaması

Tıpkı Enver Paşa?nın amcası olan Halil Paşa?nın Mustafa Kemal Paşa?nın gayr-i resmi temsilcisi sıfatıyla Sovyetlerin Hariciye komiseri Çiçerin, yardımcısı Karahan ve Harbiye Komiseri Kamanev?le görüşerek ilk elde bir milyon altın lira, 60.000 tüfek ve yüz milyon mermi gönderilmesini sağlaması ve 500 kg. altını bizzat Ankara?ya getirmesi gibi. (Stefanos Yerasimos, ?Milliyetler ve Sınırlar-Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu?, s. 335-336 Çev. Şirin Tekeli, İletişim Yayınları, İstanbul, 1999)

Beş gün sonra yardımcım geri döndü ve buraya gelmek üzere bir süvari birliğinin hazırlandığını söyledi. Biz köyü terk etmek üzere hazırlandık ve gece yarısı yola çıktık. Köye birkaç kilometre uzaklıkta, yolda askerlere rastladık. Kumandana köyün planını verdik ve Enver?in evini tarif ettik. Askerler köyü çembere aldıktan sonra sabah 7?de saldırıya geçti. Enver?in adamları bizim makineli tüfeklerimize dayanamayacaklarını anladılar. Enver durumu hemen kavradı ve adamlarına, kendisinin dağlara kaçıncaya kadar onları oyalamasını söyledi. Enver 50 kadar adamıyla birlikte köyün diğer ucuna doğru kaçmaya başladı. Ancak buraya konuşlanan Kızıl Ordu birliği onları ateş altına aldı. Burada kısa ama kıyasıya bir çatışma başladı. Enver vuruluncaya kadar aslan gibi dövüştü. Sadece iki kişi kaçmayı başardı. Ruslar ellerindeki palalarla hepsini doğradı. Kumandanlar hariç, koca tümen kimlerle savaştığını bilmiyordu. Daha önce Enver Paşa?ya hizmet etmiş olan Dunow, ölenler arasında Enver?i tanıdı ve bunu askerlere bildirdi. Bir pala darbesiyle Enver Paşa?nın başı vücudundan ayrılmıştı. Başsız vücudun yanında küçük bir Kuran bulunuyordu. Belli ki, Enver savaşırken elinde bu Kuran vardı. Daha sonra bu Kuran, ?karşı devrimci EnverPaşa? dosyasının içine konularak Taşkent?teki G. P. U. ?ya gönderildi.''

?Ser? kelimesinin Farsça?da?baş ve kelle? anlamlarına geldiğini düşünürsek, ?Serdengeçti?yi, inanmış olduğu dava uğruna başını vermeye hazır kimse olarak kabul edebiliriz. Kahraman ve Serdengeçti sıfatlarını üst üste koyarak bir kişiyi tanımlayacak olursak bu kişinin, yiğit, cesur, atak, hırslı, mücadeleci, güzü pek, fedakar, inanmış olduğu davaya sonuna kadar bağlı ve bu dava için canını seve seve vermeye hazır, vatansever ve milliyetçi olması en önde gelen vasıfları olmak gerekir.

Sadece bu da değil, acemice Birinci Dünya Savaşına girince, Arap ihaneti yaşadığımız çöllerde 40.000 şehit, Çanakkale'de de 80.000 kadar şehit verdik. Sarıkamış'ı da ekleyince; bir-iki yıl içinde tam 210.000 şehit vermiş olduk!..

Kahramanlık hangi dağda kaybolmuş da, o acemi çavuş bulmuş!. Geçelim!

-Hayal meyal, zorla bir iki şey hatırlıyorum. O da anlatılanlardan fotoğraflardan olabilir. İki, iki buçuk yaşında kaybettim babaannemi. Çok sevgi dolu biriymiş. Ailesine çok düşkünmüş. Torunlara zaafı varmış.

Enver Paşa yüzünden 210.000 insanımız, delikanlkımız şehit olmuştur.

Enver Pasa "Bogaz'daki Hasta Adam"i tedavi edememis fakat Turkiye'den gittikten sonra Rus boyundurugu altindaki Turk Halklari'nin bagimsizliklarina kavusmalari ve devasa buyuklukteki -o zamana kadar kurulamamis- yeni bir Turan Imparatorlugu'nu olusturmak ugrunda hayatinin son yillarini Kizil Ordu'ya karsi savasarak gecirmistir:

Enver Paşa ile İbrahim Bek Lakay arasındaki rekabeti ve ihaneti okudukça Mustafa Kemal Paşa ile Çerkez Ethem arasındaki mücadeleyi hatırlamamak mümkün değildir. Her iki olay da benzer karakter arz etmektedir. İbrahim Bek Lakay yaklaşık 20.000 kişilik kuvvetiyle zaman zaman Enver Paşa ile de çatışarak Türkistan milli Mücadelesi?ndeki yerini alırken, Çerkez Ethem de çoğu atlı olmak üzere yaklaşık 3000 kişiden teşekkül eden ve?Kuvvei Seyyare? denilen birlikleriyle ilk zamanlarda Kuvayı Milliye?nin yanında yer alarak işgal kuvvetlerine karşı savaşmış, ancak sonradan Mustafa Kemal Paşa ile yolları ayrılarak birbirlerine rakip olmuşlardır. Bu rekabetlerde Enver Paşa Ata yurdumuz olan Türkistan?da soydaşlarımızın arasında ancak bilmediği bir coğrafyada şehit olurken, Mustafa Kemal Paşa, Ana vatanımız olan Anadolu?da kendi bildiği bir coğrafyada şansını iyi değerlendirerek zafere ulaşmıştır.

Enver Paşa ile İbrahim Bek Lakay arasındaki rekabeti ve ihaneti okudukça Mustafa Kemal Paşa ile Çerkez Ethem arasındaki mücadeleyi hatırlamamak mümkün değildir. Her iki olay da benzer karakter arz etmektedir. İbrahim Bek Lakay yaklaşık 20.000 kişilik kuvvetiyle zaman zaman Enver Paşa ile de çatışarak Türkistan milli Mücadelesi?ndeki yerini alırken, Çerkez Ethem de çoğu atlı olmak üzere izah ettim. Başkumandan, bu hususta Teşkilat-ı Mahsusanın sahip olduğu vesikaları ciddiyetle tetkik etti. Bunlar, kanaat ve tezimi, hiçbir şüpheye mahal bırakmadan ispat edecek mahiyette idiler. Mısır, bütün Arap Yarım Adasını bir anda aleyhimize ayağa kaldıracak İngiliz tahriklerinin merkezi olmuştu. Su gibi İngiliz altını akıyordu. İntelligence Servis?in senelerdir hazırladığı, hususi şekilde yetiştirilmiş?Misyoner-Ajan? lar çölün en ücra köşelerine kadar sızmışlardı. Aziz-El-Mısri, Nuri Said gibi aslen Arap olan?veya bu iddiada bulunan...-, bizim harbiyeden yetişmiş, senelerce beraber dirsek çürüttüğümüz, hatta Trablus Garb Harbi?ne, Balkan Savaşı?na, Makedonya mücadelelerine kadar içimizde, beraberimizde, safımızda olanlar bile, bu ağın içinde idiler. Şahsen bana?vecih vermiş? olan içeri çölün en nüfuzlu reislerinden birisinden aldığım bir mektubu Başkumandana verdim. Bu, samimi ve mert bir ruhun feryadı idi. Şöyle söyleniyordu;

Bizi kan ağlattı bu kara haber.

İbrahim Bek Lakay daha sonra Enver Paşa?nın yardımına gitmiştir, ancak iş işten çoktan geçmiş, yolda Enver Paşa ve arkadaşlarının şehadet haberi gelmiştir. Bu davranışları yüzünden İbrahim Bek Lakay, yurtdışındaki Özbek muhalefeti tarafından Enver Paşa?ya kişisel kıskançlık ve çıkarları yüzünden ihanet etmekle suçlanmıştır. Türkistan?da Enver Paşa? ya karşı savaşan Kızıl ordu birliklerinin komutanlarından Albay Vasilyevski?Orta Asya?da Basmacı Hareketi?nin Aşamaları? isimli incelemesinde İbrahim Bek Lakay?ın tutumu hakkında şu bilgileri vermektedir:

Bu yazıyı?adam sende? deyip dudak bükmeksizin dikkatlice okuyup, okuduklarını önyargılarından arınmış olarak değerlendiren bir kişinin, Şehit Enver Paşa?nın?Kahraman? ve?Serdengeçti? sıfatlarıyla birebir örtüştüğünü görmemesi mümkün değildir. Çünkü Enver Paşa, İtalyanların Trablusgarp ve Bingazi?yi işgal etmeleri üzerine bir grup arkadaşıyla birlikte gizlice Trablusgarp?a gidip çok başarılı vur kaç savaşları yapacak kadar idealist, Harbiye Nazırı olan eniştesi Nazım Paşa?yı vurup öldürtecek ve kısa zamanda terfi edip 34 yaşında Osmanlı?nın Harbiye Nazırı olacak kadar hırslı ve azimkar, Osmanlı?dan gasp ettikleri toprakları paylaşmak için birbirleriyle savaşa tutuşan Balkan ülkelerinin bu karışıklığından istifade ederek Padişahtan ferman beklemeksizin tek başına vermiş olduğu bir kararla Serhat Şehri Edirne?yi geri alacak kadar atak ve dirayetli bir insandır.

Çatalca Ovası, Boğaz geçidi,

Gazaptan titreyen genç bir yiğidin

Elbette?Türkistan?dan bize ne?, Enver Paşa Türkistan?a gitmeseydi! Makineli tüfeklere karşı kılıçla saldıracak zoru neydi!? diye düşünenler olabilir. İşte bu tür düşüncelerdir ki; Türkistan?ı bizden koparıp almış ve bu düşünce sahiplerinin bugüne kadar Türkistan diye bir problemleri olmamıştır. Unutmamak gerekir ki; Çanakkale?de kazanılan zaferler, sonuçsuz kalmış ve tam iki yüz bin vatan evladı bir anlamda boşuna telef olmuştur! Çünkü müttefiklerimizin yenilerek teslim olması neticesinde Osmanlı İmparatorluğu da yenik sayılmış, ülke işgalden ve yıkılmaktan kurtulamamıştır. Hem de Enver Paşa?nın kardeşi Nuri Paşa?nın komutasındaki Türk ordularının bütün Azerbaycan?ı fethedip Dağıstan?a kadar ilerledikleri, Derbent ve Mohaçkale?yi ele geçirdikleri bir sırada.

Bu yönüyle Enver Paşa, sanki Türk Tarihi?nin derinliklerinden fışkırıp adeta bir destan bırakmak için 20. yüzyıla fırlatılmış bir kahraman gibidir. Onun, maiyetindeki 30 Türk serdengeçtisiyle Rus makineli tüfeklerine karşı yapmış olduğu kılıç taarruzu, tıpkı 40 arkadaşıyla birlikte Vu Nehri?nin kenarındaki Çin Sarayı?nı basarak Çin İmparatoru?nu yakalamaya ramak kala arkadaşlarıyla birlikte şehit edilen Kür Şad?ı andırmaktadır. İstanbul surlarına tırmanarak Türk Bayrağı?nı surlara diken ve sonra da Bizanslıların atmış olduğu oklarla surlara dikmiş olduğu bu bayrağın altında şehit düşen Ulubatlı Hasan?ı ve Çanakkale Savaşları?nda 250 kiloluk top mermisini tek başına kaldırıp topa yerleştiren Havranlı Seyit Onbaşı?yı çağrıştırmaktadır. Enver Paşa, bireysel kahramanların kaybolup gittiği ve bu tür kahramanlıkların artık para etmediği günümüz dünyasına 87 yıl ötesinden göz kırpan bir yıldız gibidir adeta.

Şeklinde açıklamalarda bulunarak Türkiye?ye dönmekten vazgeçtiği konusunda bilgiler bulunmaktadır.

Biline ve akledile!..

Sevil Nuriyeva'nın konuşmalarını dinleyinde mahçup olun biraz.

Dolmuş mermiler sinesine taş gibi,

Enver Pasa ise Harp Okulu'ndan mezuniyetinden sonra kisa zamanda binbasiliga kadar yukselmis, Ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne katilmis, totaliter II. Abdulhamid rejiminin bitirilmesi ve Mesrutiyet'in yeniden ilan edilmesi icin onemli roller ustlenmistir. O da artik 600 yillik imparatorluk hayatinin sonuna gelmis olan Osmanli Imparatorlugu Devleti'nin ayakta kalmasi ve aldigi yaralari iyilestirebilmesi icin olanca gucunle savasmistir. Birinci Dunya Savasi ardindan diger tum Ittihat ve Terakki liderleri gibi Turkiye'yi terk etmis, Odesa, Berlin ve arkasindan da Moskova'ya gitmistir.

Türkiye'de özellikle o dönemlerde Enver Paşa'ya olan tepki malum. Siz bundan nasıl etkilendiniz?

yok çok şükür sahipsiz değil ben de dahil olmak üzere onu burda ve diğer ortamlarda anlatıyoruz savunuyoruz maalesef

Feryadım Dünya?nın varlığını boğup öldürsün,

ATATÜRK kim, acemi çavuş ENVER kim?.. Aralarında okyanuslar, on kat Himalayalar kadar fark var!..

Buraya kadar vermiş olduğumuz bilgileri alt alta getirdiğimiz vakit, Osmanlı İmparatorluğu?na miadını tamamlamış bir devlet olarak bakmak daha yerinde olur kanaatindeyim. Belki bazı uygulamalar çöküşü hızlandırmış olabilir. Hepsi o kadar. Çünkü İmparatorluğun resmen sona ermesinden yaklaşık 150 sene önce yazıldığı sanılan ve Padişah 3. Mustafa?ya ait olduğu ifade edilen şu mısralar devletin yaklaşmakta olduğu kaçınılmaz sonu çok güzel anlatmaktadır;

Atatürk nasıl algılanırdı sizin evinizde? Gerçekten de Enver Paşa ile araları bozuk muydu?

İnsanlara neden bu olayı farklı empoze etmeye çalışıpta enverpaşa'yı KAHRAMAN gibi göstermeye çalıştığınızıda anlamam olası değil sn yorumcu tarih herşeyi ile ORTADADIR siz neyi ısbatlamanın derdindesiniz acaba?

ben şahsen hayranıyım. tanrı turk u korusun

?Fedai?( Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara, 1998)

Agabekoff Avusturyalı yazar Gustav Krist'e Enver Paşa'ya nasıl öldürdüğünü anlatıyor.

Sovyet Dışişleri?nin göndermiş olduğu barış heyetinin kuryesi Osman Aka?ya Enver Paşa'nın söylediği sözler;

Eşref Bey, bu toplantıda Harbiye Nazırı Enver Paşaya yapmış olduğu ve Şair Mehmed Akif ile Enver Paşa?nın Arap Dünyası?ndan sorumlu müşaviri Şeyh Şerif Salih El Tunusi?nin de yer alacağı ikna ve istihbarat ekibinin oluşmasına sebep olan teklifini de şöyle açıklıyor:

Neslihan hanım siz birde Azerbaycan Türk'ü olacaksınız. Yazık yazık!

Şeklinde anlam vermektedirler. ?Serdengeçti? kelimesini ise

En son ümidimizi de kana boyadı o Belcivan.

Burada aklımıza gelen, Buhara hükümetince madalya verilerek ödüllendirilen bu 49 Sovyet askerinin, büyük ihtimalle Enver Paşa?yı şehit eden askerler olduğudur. Neticede ayrılıkçı Çerkez Ethem ve yandaşları Türkiye?yi terk edip Yunanistan?a sığınmak zorunda kalırken, İbrahim Bek Lakay ayrılıkçı Özbek korbaşılar, mahalli liderler ve Enver Paşa?yı şehit eden Rus askerlerini madalyalarla ödüllendiren sözüm ona Buhara Hükümeti yetkilileri, ülkelerinin yaklaşık 70 yıl süre ile Rus Bolşevizmi?nin altında ezilmesine ve sömürülmesine sebep olmuşlardır. Şu anda bile Türk Cumhuriyetleri?nin birçok yönden tam bağımsız oldukları söylenemez.

?Senin Türkiye?ye geri dönme niyetini doğru bulmuyorum. Böyle bir durumda senin taraftarların ile Mustafa Kemal?inkiler ayrılacaklardır. Yunan?a karşı cephede savaşan halk -ister istemez- ikiye bölünecektir. Netice itibarıyla vatanımız ve milletimiz şahsi anlaşmazlıklardan dolayı zarar görecektir?

Devleti, Çark-ı Deni verdi kamu mübtezele.

Şimdi ebvab-ı saadette gezen hep hazele.

Ah nasıl uğursuz zamanlar gelmiş,

-Herkesin evinde nasıl algılanıyorsa öyle. Sonuçta Atatürk Cumhuriyet'i kuran bir insan. Ben okulda Atatürk hakkında öğrendiklerimi evde abartılı bir şekilde, heyecanlı heyecanlı anlatırdım. Kimse de bana "Ne diyorsun kızım sen, biz Atatürk'ü sevmeyiz" demedi. Ailemizde hiçbir zaman "Atatürk'ü sevme, Atatürk dedeni şunu yaptı. Enver Paşa ile Atatürk düşmandır" gibi konuşmalar olmadı. Atatürk dedemle bağlantı kurmamıştı evet. Dedeme yapılanı hep haksızlık olduğunu düşündüm. Vatan haini, Türkiye'yi sattı gibi cümlelere maruz kalmamalıydı.

Belcivan bölgesinde bulunan Çeken Köyü?nde Enver Paşa?yı ve 30 arkadaşını şehit eden Çeka?nın komutanı?Ağabekov?un gerçekte Rus olmadığını yakınlarının dışında pek az kişi bilirdi. Çünkü resmi adıyla Ağabekyan, o günlerde Rusya Bolşevik Partisi?ne üye olmuş bir Ermeniydi. Ağabekyan?ın torunu, daha düne kadar Özbekistan?da devlet başsavcısı olarak çalışmıştır? (İrfan Ülkü, age, s. 20-5)

Geçelim bir kalem daha!..

-Mahvoldum büyükbabama bakışı öğrenince. Öyle değil böyledir diye anlatamadım, söyleyemedim. Elimde argüman yok ki. Üstelik karşımdaki tarih öğretmeni. Yapabileceğim tek şeyi yaptım bu konunun konuşulduğu mekanları terk ettim. Çünkü ben biliyordum aslında anlatılanların doğru olmadığını.

Akçurin?in bu sözlerinden hem tıpkı bugünkü Özbekistan Lideri İslam Kerimov gibi Türk kimliğini kabul etmediği, hem de Enver Paşa?yı tehdit ettiği anlaşılmaktadır.

Şeklindeki sözler de Talat Paşa?nın, anavatandan uzakta da olsa, Milli Mücadele?nin bir parçası gibi davrandığını, adeta Mustafa Kemal?in Almanya?daki Fahri elçisi gibi görev yaptığını ve bu konuda sorumluluk hissettiğini göstermektedir.

Tiflis?in havaları da bir kurtarıcı yiğidi,

Dağlarda özgürlük diye gezen geyiğin

Bir gün Çin Seddinde tüm Türk devletleriyle buluşacağız Yüce Allahın izniyle...

Enver Paşa?nın, Türkistan milli mücadelesinde aktif olarak savaş meydanlarında boy göstermesi, Türkistan tarihinde de Türk dünyasında da eşine rastlanmayan büyük bir hadisedir. Türkistan milli mücadelesine yeni ufuklar ve yeni ümitler kazandıran Enver Paşa, Türk liderleri için büyük meşale olmuştur. Başka bir Türk ülkesinde doğmuş, Osmanlı Devleti ordularının başkumandanı ve nihayet Osmanlı Devleti?nin savunma bakanı olmuş bir şahsiyetin, askeri yönden bir mağlubiyete düşmüş olsa da, Türkistan?da yaptığı faaliyetten dolayı gurur duyması, takdire şayandır.

Basarili bir Turk askeri olan Mustafa Kemal de Enver Pasa gibi benzer bir egitim almis ve Osmanli ordularinda askeri ve siyasi liderlik yolunda ilerlemeye baslamisti. Mustafa Kemal 1919 yilinda Samsun'a cikip -ileriyi goren ve de realist bir vizyonla- Anadolu'da Turk Milleti'nin Kurtulus Savasi'na onderlik ederken Enver Pasa Rus boyundurugunda olan diger Turk milletlerini uyandirma cabalari icindeydi. Bu yonu ile Osmanli tarihinde diger Turk Milletleri'nin tarih sahnesinde kendi ayaklari ustunde durmalarina yardimci olan ve bu ugurda hayatini feda eden ornek bir Turk devlet adami ve askeridir. Enver Pasa hayalperest ama hic kuskusuz da -vatanperver ve milliyetci- bir kahramanimizdir. O Turkiye ve Turk Dunyasi'nin tum Turkleri arasinda essiz bir kopru niteligi tasiyan tarihi bir kisiliktir.

?Talat Paşa, güvenlik gerekçesiyle adını değiştirerek yaşadığı Berlin?de, sürekli olarak Türkiye?deki gelişmelerle ilgilendi. Kurtuluş Savaşı başlayınca bir yandan Türkiye?de kalan ittihatçılara?kendi örgütünü? kurdurmaya çalışırken bir yandan da Anadolu?da bağımsız bir Türk devletinin yaşayabilmesi için Ermenilerle Bolşevikler arasında bir tampon bölge kurulması gereğine inanarak, İngiltere ve Sovyetler Birliği ile ilişkiye geçti. Mustafa Kemal?le de mektuplaşıyor, ondan gelecek izinle Anadolu?ya geçmeyi umuyordu?( Talat Paşa?nın Anıları, s.14, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2003)

Acemimidir, hırslarının kurbanımıdır yada hayalperestmidir ben işin o kısmını irdemelem yani sonuca bakarım SARIKAMIŞ bir faciadır ve bizim için bir kapanmayan yaradır bunun müsebbide enverpaşadır!

?Bir gün Dahiliye Nazırı Talat Bey?le nezaret makamında oturuyorduk. Enver Paşa da geldi. Cepheleri teftişten geliyordu. Talat Enver?den sordu: ?-Enver, sen atak bir adamsın. Bir gün bir cephede kalabilirsin. Biz de bu badireye girmiş bulunuyoruz. Böyle bir emrivaki karşısında orduyu kime emanet edelim? Bu hususta fikrini bilmek isterim,? dedi. Cevaben, Enver, bilatereddüt , Mustafa Kemal?e, demişti. Ölmesinden birkaç ay evvel İzmir Mebusu Mahmut Esat Bozkurt?a, Talat?ın sualini ve Enver?in de yukarıdaki cevabını nakletmiştim. Merhum: ?Ben de size Gazi?nin Enver hakkında şahit olduğum sözlerini söyleyeyim, dedi ve ilave etti: Bir gün Çankaya?da mebus arkadaşlarla Gazi?nin huzurunda idik. O zat Enver aleyhinde atıp tutmaya haşladı. Gazi sözünü kesti, şunları söyledi: ?Enver bir güneş gibi doğmuş, bir gurubun ihtişamıyla batmıştır. Bunun ortasını artık tarihe bırakalım.?

Kafkas Medya Merkezi Müdürü Sevil Nuriyeva: Enver Paşa olmasaydı Aazerbaycan'ın olup olmayacağı soru işaretiydi. Enver Paşa olmasaydı Türk-Müslüman topluluğunun olup olmayacağı soru işaretiydi. Azerbaycan'ın bağımsızlığını sağlayan Enver Paşa'dır. Enver Paşa bugünkü Azerbaycan'ın gerçek kurucusudur.

?'Enver Paşa?yı yakalamak zorundaydık. Ama bu kolay bir iş değildi. Çünkü o sürekli yer değiştiriyordu. O nedenle ona gizli olarak yaklaşmayı planladık. Ben seyyar satıcı kılığına girdim. Bu şekilde amacıma ulaşabilirdim. Taşkent ve Buhara?ya gidip küçük eşyalar ve bir eşek satın aldım, bunlarla Karschi?ya gittim. Burada beni G. P. U?dan bir ajan beni bekliyordu. Bu ajanın görevi, benimle Kızıl Ordu arasında ilişkiyi canlı tutmaktı. Doğu Buhara?ya giderken savaşın buraları ne hale getirdiğini gördüm. Gelişmekte olan bir kent çöle dönmüştü.

?Türkiye?yi kurtarabilecek nitelikte olan birçok arkadaşım var. Bundan kuşku duymayın. Orada arkadaşlarımız bütün güçleri ile mücadele ediyorlar. Bu ülke de benim anavatanımın bir parçasıdır. Buradaki hemşehrilerimin damarlarında dolaşan kan ile benim kanım aynı kandır. Bu ülke Rusların değil, sadece Türklerindir. Nasıl buradan insanlar Türkiye?yi kurtarmak için gitmişlerse, ben de burada düşmanlara karşı savaşmak için bulunmaktayım. Türkler nerede olurlarsa olsunlar hür ve bağımsız olmalıdırlar.?

Teşkilat-ı Mahsusa?nın lideri Kuşçubaşı Eşref Bey, Enver Paşa?nın devlet adamlığı ve asker kişiliği hakkında bazı değerlendirmelerde bulunmakta ve şöyle demektedir;

Neden 210.000 şehit?.. Çöl savaşlarında 40.000 şehit, Sarıkamış'ta 90.000 şehit, Çanakkale'de 80.000 şehit vermemeize sebep olmuştur.

Dedem Enver Paşa bir kahramandı

Enver Paşa sert mizaçlı bir asker olmasına rağmen ev hayatı farklıymış.

?...1922 yılının ortalarında Afganistan?da sürgünde yaşayan Buhara Emiri?nin yetkili temsilcisi Lakay İbrahim Bey geldi ve büyük bir olasılıkla, Enver Paşa?nın Türkistan?daki nüfuzunun artmasından korkarak askeri operasyonları onunla birlikte koordine etmek istemedi. Bizim bu zaferimizin kazanılmasında basmacılarla Korbaşılar arasındaki anlaşmazlıkların büyük rolü var. Kırgız Müettin ve Özbek Korbaşı İsrafil arasındaki silahlı çarpışmalar, Enver Paşa ile İbrahim Bek Lakay arasında da liderlik mücadelesi, basmacıların gücünü hafifletiyordu.?

BELCİVAN

Husar?da görevimize başladık. Satmak için aldığımız eşyaları ortaya çıkardık ve şehirde kalabilen az sayıdaki insana sunduk. Husar?da, bize yardımcı olabilecek, şüphe uyandırmayan ve her yerde tanıdıkları olan Özbek bir ajan bulduk ve bir süre sonra Denau?ya doğru yola çıktık. Denau?ya geldiğimizde burada çatışmaların hala sürdüğünü gördük. Husar?dan aldığımız ajan çevreyi araştırmaya başladı ve kısa sürede Enver Paşa?nın saklandığı yeri öğrendi. Seyyar satıcı rolümüzü iyi oynuyorduk, kimse bizden şüphelenmedi.

Kutlu Turan Ülküsü yolunda Sovyet mitralyözlerine karşı yalın kılıç saldırırken şehit olan Enver Paşa'yı saygıyla anıyorum. Kendiisi adını tarihe altın harflerle yazdıran kahraman bir Türk büyüğüdür.

Arzu Enver Sadıkıoğlu ile yeni seneye iki kala buluştuk. Arzu Enver, Enver Paşa ve Naciye Sultan'ın torunu. Okul kitaplarında Enver Paşa için hayalperest ve maceracı sıfatlarını okuduk. Kimileri onun için "Vatan haini" derken, bazıları ise onu kahraman ilan etti. Arzu Enver ile Enver Paşa'nın torunu olmanın ne ifade ettiğini konuştuk. Öte yandan babaannesi Naciye Sultan'ı da unutmadık. Enver, saltanatın temsilcisinin hayatını, alışkanlıklarını anlattı. Saltanatın son temsilcilerinden Arzu Enver bir süre ticarete atılmayı denemiş ama "Biz genetik olarak bu işe yatkın değiliz" diyor gülerek. Şimdilerde özel bir şirkette müşteri ilişkileri müdürlüğü yapıyor. Ailesine dair en çok üzüldüğü noktalardan bir tanesi de, oldu bittiye getirilerek ellerinde tek kalan Naciye Sultan Korusu'nun yok pahasına satılması. Yeni yılın bu ilk gününde Arzu Enver'in hikayesini ilgiyle okuyacağınızı düşünüyorum.

1922 yılının Mart ayı içinde Enver Paşa?ya mektup yazan ve kendisine?Siz Türksünüz ve ülkeniz düşman işgali altında. Askeri gücünüzü orada kullanırsanız, sizin için daha iyi olur? şeklinde laflar eden Buhara?daki komünist liderlerden Alimcan Akçurin?e vermiş olduğu cevap;

-Babamdan halalarımdan her zaman Enver Paşa'yı dinledim ben. Dedem vatanperverdi. İnsanların hataları olabilir ama hataların yorumları ayrı bir şeydir. Dedem iyi bir askerdi. Kahramandı.

?Savaşta veya tehlikeli bir durumda yararlık gösteren kimse, alp, yiğit. Bir olayda önemli yeri olan kimse.?( Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara, 1998)

Karpat Dağları, Trablus Çölleri,

Gustav Krist, Kitap: Allein durchs verbotene Land , Bölüm: So Starb Enver Pascha

-Sarıkamış'ta rakamlar abartılıyor. 80-90 bin değil 18 bin askerimiz şehit oldu. Operasyon da hatalı değildi. Kumandanlar dedemin emirlerini dinlemedikleri için bunlar oldu. Savaşa gelince mecburiyetler yüzünden Alman tarafından olduk.

Bazı kaynaklar, Enver Paşa?nın Ruslar tarafından Atatürk?e alternatif olarak kullanılmak istendiğinden bahsederler.( Tekin Erer, ?Enver Paşa?nın Türkistan Kurtuluş Savaşı? , s. 36, İstanbul-1971) Hatta Baymirza Hayit?in TDV. Tarafından yayınlanan?Basmacılar? isimli eserinin 193. sayfasında, Türkiye?ye dönmeye kalkışan Enver Paşa?nın bu tutumuna karşılık yine Gürcistan ve İran?da faaliyetlerde bulunan amcası Halil Paşa?nın

Bu itilaflar, kabilecilik ayrımlarının doğurduğu kavgalar olmasa Kızılordu belki de Türkistan Azatlık savaşının ateşini kolay kolay söndüremeyecekti. Enver Paşa bunun bilincindeydi.( İrfan Ülkü, KGB Arşivlerinde Enver Paşa, Kervan Yayınları, s.23,28,39,42,3, İstanbul, 1999)

?Yiğitliği, gözü pekliği, üstün nitelikleriyle dikkati çeken kimse; yiğit, batur, alp?( Büyük Larousse, c.12, s.6190, Milliyet Yayınları, İstanbul)

Büyükbabanızla ilgili negatif ilk cümleyi kaç yaşında duydunuz?

Enver Pasa Kafkaslar'dan bagimsizlik hareketlerinin yogun oldugu Turkistan'a gecmis ve burada kurtulus hareketleri icindeki Turk Beyleri'yle Kizil Ordu'ya karsi savasa girmistir. Buhara Emiri'nin adamlarini da kendi kuvvetlerine katarak bugunku Tacikistan'da Dusanbe'yi geri alarak tum Rus kuvvetlerinin Horasan ve Buhara'dan geri cekilmelerini talep etmistir. Rus kuvvetlerine karsi yenilgiye ugrayan Enver Pasa Avrupa'ya donmeye karar vermis olsa bile 1922'de Turkmen beyleri ile Bolsevik kuvvetlerine karsi savasirken bir avuc asker ile sehit dusmustur.

?Benim Türkiye?ye geri dönmemin yararlı olacağı kanaatindeysem de, bunun kötü sonuçları olabileceği konusunda sen haklıydın. Bunun için Türkiye?ye geri dönmekten vazgeçiyorum.?

Ol kişiye; tam 210.000 şehidin bedduası tutmuştur.

(Bu şiir, Dr. Baymirza Hayit?in?Basmacılar? isimli eserinin 224. sayfasında ve İrfan Ülkü?nün?KGB Arşivlerinde Enver Paşa? isimli kitabının 7. sayfasında yer almaktadır. İrfan Ülkü?nün kitabında bulunan metin daha şiirsel olduğundan tercihimiz bu yönde olmuştur. Şiirde Enver Paşa?nın görev yaptığı yerlerin yanı sıra Berlin?de katledilen Talat Paşa?ya ve Tiflis?te Ermenilerce şehit edilen Cemal Paşa?ya da atıfta bulunulmaktadır.)

ENVER, sadece Tabur kamutanlığı yaptı. Bir tabur 600 asker eder. Hiç savaş kazanmadı.. Birdenbire damat olunca, zıpkın gibi paşalığa fırladı. Çiğ iken, ermiş gibi oldu.. DON KİŞOT misali, SARIKAMIŞ'a gitti..

?Türkiye?yi kurtarabilecek nitelikte olan birçok arkadaşım var. Bundan kuşku duymayın. Orada arkadaşlarımız bütün güçleri ile mücadele ediyorlar. Bu ülke de benim anavatanımın bir parçasıdır. Buradaki hemşehrilerimin damarlarında dolaşan kan ile benim kanım aynı kandır. Bu ülke Rusların değil, sadece Türklerindir. Nasıl buradan insanlar Türkiye?yi kurtarmak için gitmişlerse, ben de burada düşmanlara karşı savaşmak için bulunmaktayım. Türkler nerede olurlarsa olsunlar hür ve bağımsız olmalıdırlar?.

Dolayısıyla, bazı kişiler ve olaylar karalanırken biraz insaflı olunması ve objektif davranılması gerekmektedir. Mondros Mütarekesi?nden sonra şu veya bu şekilde ülke dışına çıkmış olan Osmanlı paşalarının, Anadolu?daki İstiklal Mücadelesi?ni desteklediklerini ve bu mücadele lehine olmak üzere bulundukları ülkelerde bazı girişimlerde bulundukları ve kamuoyu oluşturduklarını kabul etme mecburiyetimiz vardır.

Araştırma yaptırdınız mı?

Enver Pasa, Batum'da Turkiye Suralari Partisi'ni kurmus ardindan da Moskova'ya giderek Lenin ile gorusup Baku'de bir Islam Kongresi'ni toplayabilmek icin ugrasmistir. O siralarda Azerbaycan Rus boyundurugundan kurtulup, tarihinin ilk bagimsiz cumhuriyetini kurmus fakat hukumet krizleri ve bir taraftan da devam eden Rus baskisi altinda yeni buyuyen bir cocugun bocalamalarini yasamistir.

Kurtuluş yıldızı sanki hiçliğe karışmış,

Ayrıca Azerbaycan için yaptıkları değil sarıkamış FACİASI ben ilğilendiriyor sn yorumcu:

Şeklindeki sözlerinden Enver Paşa?nın Teşkilat-ı Mahsusa?nın çalışmalarına elinden gelen her türlü desteği verdiğini ve bu teşkilatın yapmış olduğu çalışmalara çok büyük değer verdiğini de göstermektedir. Zaten Teşkilat-ı Mahsusa, direkt kendisine bağlı olarak çalışan bir örgüttü ve bu örgütün çalışmalarını, Enver Paşa ve birkaç kişi dışında Padişah bile bilmezdi.

-Bazı konulara duygusal olarak yaklaştığım sanılabilir ama elimde çok belge var. Eskiden bu konu hakkında konuşmuyordum bile çünkü ortam önyargılıydı. Ama gün geçtikçe Enver Paşa konusu daha iyi temellerle masaya yatırılır oldu. Bu çok hoşuma gidiyor. Dedemden kalan mektuplar her şeyi açığa çıkarıyor zaten. Enver Paşa Türk halkına mal olmuş bir kahramandır. Mustafa Kemal birbirlerine çok benzedikleri için ister istemez rakip haline getirildiler.

Yani, bu cihan yıkılmaktadır, bizde düzeleceğini sanma! O aşağılık çark Devlet?i tümüyle alçakların eline teslim etti. Şimdi saadet kapılarında gezenler hep yüzsüzlerdir. İşimiz Zail Olmayan?ın merhametine kaldı.

Atatürk'ü yüceltmek için Enver Paşa'yı karalamaya gerek yok. Zaten Atatürk'ün böyle birşeye ihtiyacı yok. Enver Paşa'ya saldırılan Sarıkamış ve 1. Dünya Savaşına girme konulaarının cevapları yukarıdaki yazının içinde var zaten.

Ne var ki Türkistan bağımsızlık hareketleri başarıya ulaşamadı ve Ruslar, bütün Türkistan?ı işgal etti. Başarısızlığın başlıca sebepleri arasında korbaşı denen liderlerin kendi aralarında düzenli bir birlik ve merkezi bir kumandanlık kuramamaları, savaşlarda tank, uçak, top ve zehirli gaz gibi silahlar kullanan Ruslara karşı Türklerin makineli tüfeklerinin bile olmayışı ve nihayet dışarıdan yardım alamamaları zikredilebilir.

Enver Paşa ve ülküsü asla sahipsiz değildir...

Enver Paşa ile Naciye Sultan'ın torunu Arzu Enver Sadıkoğlu konuştu.

Yediği darbelerin kahrından yıkılıp kalmış,

?Osmanlı Ordusu?nda fedai ve gönüllü askerlere verilen ad -Ölüm eri ya da dalkılıç da denirdi-. Serdengeçti birliklerinin görevleri, düşmana baskın düzenlemek, düşman ordusu içine beklenmedik saldırılarda bulunarak karşı tarafın moralini çökertmek, kuşatma sırasında bir kalenin ele geçirilmesi için ön hareketi gerçekleştirmek, düşman kuşatmasının yarılmasında öncülük etmek, düşmanın her türlü yığınını ortadan kaldırarak savaş gücünü azaltmak vb. idi?. ( Büyük Larousse, c.12, s.6190, Milliyet Yayınları, İstanbul)

BÜYÜK ATATÜRK kim, o kim?..

Şeklinde ikazlarda bulunarak kendisine engel olmaya çalıştığı, Enver Paşa?nın da;

Enver Paşa?nın Türkistan?daki çalışmalarından rahatsız olan bazı Özbek İdarecilere karşılık, onun vefatı üzerine günlerce matem tutan, ağıtlar yakan ve şiirler yazan Özbek soydaşlarımız da çıkmıştır. Bunların en meşhuru Bütün Türkistan?ın Milli Şairi sayılan Özbekistanlı şair Abdulhamit Süleyman Çolpan?dır. Onun Enver Paşa?nın şehadetinin ardından 1922 yılında Semerkant?ta yazmış olduğu ve Enver Paşa?nın şehit olduğu bölgeye izafeten?BELCİVAN? adını verdiği şiir bir ağıt ve adeta bir feryat niteliğindedir.

1922 yılının Mart ayı içinde Enver Paşa?ya mektup yazan ve kendisine?Siz Türksünüz ve ülkeniz düşman işgali altında. Askeri gücünüzü orada kullanırsanız, sizin için daha iyi olur? şeklinde laflar eden Buhara?daki komünist liderlerden Alimcan Akçurin?e Enver Paşa'nın vermiş olduğu cevap;

Peki sonra ne yaptınız?

-Doğru. Yumuşacık bir adammış. Hatta eşiyle ilişkilerinde kılıbık bile diyebiliriz .

Şehitlerin yüzüne damlayan nurlar,

Unutmamak gerekir ki; Atatürk?te dahil Cumhuriyeti kuranların büyük çoğunluğu da İttihat ve Terakki Partisi?nin ileri gelenleridir. Enver Paşa ve Cemal Paşa gibi bazı subayların Rusların teşvik ve tavsiyeleri ile Türkistan?a geçtikleri ve İngilizlere karşı mücadele ettikleri de doğrudur. Burada şaşılacak bir durum yoktur. Çünkü Türkiye?deki mücadele de aynı düşmana karşı verilmekteydi ve Türk Milli Mücadelesi?nin önderleri de o tarihlerde Ruslara çıkarlarımız gereği ilişkiler kurmuşlar ve hatta Komünist teşkilatları bile kurulmasına izin vermişlerdir. Bu politika ile Sovyetlerden önemli miktarda silah ve nakit para temin ederek bu silahları ve paraları Anadolu?daki İngiliz destekli Yunanistan?a karşı kullanmışlar ve zafere ulaşmışlardır.

Enver Paşa?nın hayatının en ilginç yanlarından birisi de hiç şüphesiz onun Türkistan?da yürütmüş olduğu hürriyet mücadelesidir. Bu mücadele, tamamen serdengeçtice ve belki de tamamen tarihe bir kahramanlık destanı bırakmak istercesine yapılmıştır. Çünkü soyunmuş olduğu mücadele, onun bir başına altından kalkamayacağı kadar büyük bir mücadele idi ve etrafında ne bir mücadele gücü vardı ne de görüş birliği. Her grup kendi başına Ruslara karşı mücadele ediyordu. Enver Paşa ise her ne kadar?Buralar benim ata yurdum? dese de gerçekte Türkistan?da bir yabancı idi ve etrafında ancak bir avuç Türk Serdengeçtisi vardı.

Dopdolu koynuna alıp sardı,

Mehmet Binay, 24 Agustos 1996

Neyi biliyordunuz?

Güzel Selanik?in şirin bahçeleri.

Enver Paşa ve beraberindekiler, 28 Kasım (1921) da, fanatik bir emir taraftarı, fakat cesur askerleri olan İbrahim Bek?in sahasına, yani Karamendi köyüne gelirler. Bir sonraki gün Aral köyüne ulaşır ve orada Ali Merdan Toksaba?nın bir gün misafiri olarak kalan Paşa?nın Türkiye?ye geri dönmesinin mümkün olmakla birlikte, karışıklık olmaması için bundan vazgeçer. Enver Paşa?nın özgürlük mücadelesi saflarına geçmesi ile birlikte Buhara Halk cumhuriyeti idari kadrosunda farklı görüşler belirmişti. Osman Hoca ve arkadaşları Rusların hegemonyasından kurtularak bağımsız bir devlet politikası izlemek istiyorlardı. Hükümette başbakanlık görevi yapan Feyzullah Hoca ve yoldaşları, Rusları ürkütmeyecek tarzda bir uzlaşma yolu seçerlerken, birçok hükümet üyesi Enver Paşa ile Ruslar arasındaki mücadelenin seyrine göre tavır belirlemekten yanaydı. İbrahim Bek gibi birçok Emir taraftarı ise, hem Enver Paşa?ya, hem ceditçilerin hükümetine ve komünistlere, hem de Ruslara karşı çıkıyorlardı. Akçurin gibi Buhara komünistleri ise Ruslarla şartsız olarak çalışmaktan yanaydılar. Enver Paşa ise işte böyle karşıt fikirlerin ve güçlerin olduğu bir ortamda doğruyu yapmak zorundaydı. İbrahim Bek ile Enver Paşa?nın ayrılmaları özgürlük mücadelesinin devamını olumsuz yönde etkilemişti. Böylece Kızıl Ordu, koordineli bir çalışma yapamayan Türk güçlerine karşı saldırma fırsatı bulmuştur. Enver Paşa?nın Lakay vadisine girmesiyle birlikte, Kızıl Ordu İbrahim Bek?e yanaşarak vadiyi terk eder, böylece Enver Paşa dışlanmış olur. Gerçekten de İbrahim Bek?in birlikleri geri çekilen Sovyet sağ kol birliklerine ve İbrahim?in vekili Togay Sarı da Enver Paşa?nın birliklerine saldırır. Böylece büyük bir Rus ve Bolşevik düşmanı olan İbrahim Bek milli mücadeleye ihanet eder. Onun bencilliği Enver Paşa?nın Sovyetler tarafından imha edilmesine neden olur. Kızıl Ordu birlikleri, İbrahim Bek?e saldırmaktan vazgeçer ve düzenli olarak Enver Paşa?ya saldırmaya başlar.( Dr. Baymirza Hayit, age, s. 200-2, 215, 219)

Enver Paşa Kimdir?

Enver Paşa?nın şehadeti üzerine Türkistan?ın tamamında aylarca matem devam etmiş, Buhara Halk Cumhuriyeti Hükümeti Enver Paşa?nın ölümünü Ruslarla birlikte kutlarken, Afganistan Emiri Amanullah Han 2 Ekim 1922 gününü Enver Paşa?nın hatırasına devletin matem günü ilan etmiştir. Buhara hükümeti ise, 49 Sovyet askerini Buhara?nın kızıl yıldız madalyasını vererek ödüllendirmiştir. (Dr. Baymirza Hayit, age, s. 221)

Gerçi Gürcü asıllı Stalin?in Sovyetler Birliği?ne lider, Azerbaycan Türk'ü asıllı Haydar Aliyev?in Politbüro üyesi olabildiği bir sistemde, Ermeni Ağabekyan?ın torununun Özbekistan?da devlet başsavcısı olmasına şaşırmamak ve bu doğruyu normal karşılamak gerekir diye düşünüyorum.

Enver Paşa, Moskova tarafından kendi şahsiyetinin istismar edildiğini fark edince, Türk dünyası için bir ölçü olarak gördüğü Türkistan?ın kaderine ilişkin acı tecrübeler ediniyordu. Büyük bir vakar ve haysiyet ile Türkistan?ı Sovyetlerden kurtarma görevini üstleniyordu. Özgürlük mücadelesinin bütün liderleri, İbrahim Bek gibi birkaç kişi hariç, ona karşı saygı duyuyorlardı. Savaş tecrübesi olan, dünyaca tanınmış askeri bir şahsiyetin, Türkistan?da askeri malzemenin yetersizliğine rağmen, Türklerin Ruslara karşı sürdürdükleri savaşta başkumandanlık görevini üstlenmesi, Türkistan milli mücadelesi için büyük bir gurur vesilesi olmuştu. Enver Paşa Türkistan?da ve özellikle Doğu Buhara?da birçok mağlubiyet almış, fakat hiçbir zaman ümitsizliğe düşmemiştir. Sovyetlerin istihbarat biriminin kalleşliğine kurban gitmiştir. Kuzey Kafkasya?nın eski savunma bakanı Ali Kantemir, Enver Paşa?nın Türkistan için önemi hakkında haklı olarak şunları yazmaktadır.

Enver Paşa?nın kişiliği hakkında ip uçları

Emrinde 96.000 asker vardı. Savaşmadan, düşmanlara tek bir kurşun bile atttırmadan 90.000 kişiyi dondurdu. Şehit etti.. Kalanlar sakat kaldılar.

-Ortaokulda. Eseniş Koleji'nde okuyordum. Tarih kitabında "Enver Paşa vatan hainidir" diye bir cümle okudum. Belki bu söyleyeceğim size abartılı gelebilir ama gözyaşları içinde sınıftan kapıyı vurup çıktığım bilirim. Hala konuştukça bana dokunur, gözlerim dolar. Yargısız infaz.

Elbette bunu söylerken, başta Atatürk olmak üzere Çanakkale Savaşları?nda Türk Ordusu?nu sevk ve idare eden subayları küçümsediğimiz düşünülmemelidir. Çünkü onlar üstlerine düşeni hakkıyla yapmışlar ve o yokluk ortamında Türk tarihine altın bir sayfa eklemişlerdir. Gerçi sağlıklı bir mantık yürütme olmayabilir ama, bazen şöyle bir düşünceye kapıldığım olur. Eğer, Sarıkamış?ta da Çanakkale?deki gibi iki yüz bin kayıp verseydik durum ne olurdu? Belki orada da zafer kazanılır ve bu zaferin kazanılmasını sağlayan Enver Paşa?yı yere göğe sığdırılmazdı. Ya da iki yüz bin insan kaybı verdiğimiz Çanakkale Savaşları?nda başarısız olunsaydı acaba Mustafa Kemal Paşa?ya neler edilmezdi? Ya Milli Mücadele başarısızlıkla sonuçlansaydı; kendisini vatan haini ilan eder ve Çanakkale?de?Ben sizlere savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum!? şeklinde vermiş olduğu emirleri delil göstererek 200.000 kişinin telef edilmesine sebebiyet vermekten suçlu bulur ve belki de idam edilirdi! Dolayısıyla hadiseleri sebepleriyle ve sonuçlarıyla iyi incelemek ve ona göre hüküm vermek gerekmektedir. Her şeyden önce yansız ve dürüst olmak lazımdır.

Türkiye?den şu veya bu sebeple ayrıldıktan sonra Türkistan?a giden ve oradaki istiklal mücadelesinin başına geçerek Ruslara karşı büyük başarılar kazanan Enver Paşa?nın bu başarılarını hazmedemeyen Buhara?daki komünist liderlerden Alimcan Akçurin, 1922 yılının Mart ayı içinde Enver Paşa?ya göndermiş olduğu bir mektupta şunları yazıyordu;

Ya Eşref. Ya kadim dost. Ya vecih verip, vecih aldığım aziz misafir. Emin ol ki, burada pek yakında bir kıyamet kopacak ve ben de, ammeten gelecek olan bu kıyam içinde, sana hasım olacağım. Kavmiyetimizin ve an?anelerimizin icap ettirdiği yolda yürümemiş olmanın hacaletini bu diyarda kimsenin irtikap etmeyeceğini sen bilirsin. Ne yapalım ki, bu yolun icablarını bize, Makam-ı Hilafet ve Saltanat-ı Osmaniyeyi temsil eden sizler anlatmadınız. Delilleri ve sebepleri onlar ortaya koydu. Şimdi senden?vechimi? bana iade et diyorum. Bununla kalben mustaribim. Ammaki bütün kabailin ve ehibbanın iştirak edeceği yoldan benim ayrılmam nasıl mümkün olur? İslamiyet?te?ve emrihüm şura ...? hükmü yok mudur?

Bildik ve aklettik :)

Feryadım boğsun Dünya?nın bütün varlığını;

Şeklinde verilen bilgiler de Talat Paşa?nın Milli Mücadele?nin önderleri ile sürekli olarak ilişkide olduğunu göstermektedir. Ayrıca, İngiliz Resmi Polis Örgütü Scotland Yard?ın temsilcisi sıfatıyla Almanya?da kendisiyle röportaj yapan Aubrey Herbert?e vermiş olduğu mülakatta söylemiş olduğu;

?Türkiye?de onun hakkında ne düşünülürse düşünülsün, Enver Paşa her Türkistanlı tarafından saygıyla anılır. Türkistanlılar onu çok sevmiş ve saymışlardır: Enver Paşa yabancı bir ülkede değil, kendi anavatanında kardeş vatanda, Türkler ve Türklük için ölmüştür.

yazı cok uzun sadece başlığa bakara diyorum ki enver paşa sahipsiz değildir. naaşı atayurdunda anayurduna getırılmıs ve arkasında mılyonlarca aynı atan yurek var.

Bu şekilde Enver Paşa?nın yaşadığı evin bulunduğu köye geldik ve evin yanına kadar sokulduk. Ev sıkı bir şekilde korunuyordu. Yeni mal alma bahanesiyle yardımcım rolündeki ajanı Denau?ya, Kızıl Ordu?ya haber vermesi için gönderdim. Yardımcım kumandanlığa Enver Paşa?yı bulduğumuzu haber verecekti. Özbek ajan ve ben köyde kalmıştık.

Biz bu işi, dürüst tarihçilere havale ederken; 4 Ağustos 1922 tarihinde yedikleri baskın üzerine 30 arkadaşıyla birlikte kılıçlarını çekerek Ruslara hücum eden, ancak Rusların makineli tüfek taraması neticesinde 30 arkadaşıyla birlikte vücuduna 5 kurşun isabet ederek şehit düşen bu büyük ve kahraman vatan evladının hatırası önünde saygıyla eğiliyor, yıllar sonra da olsa bedenini Tacikistan?dan getirerek İstanbul?daki Hürriyeti Ebediye Tepesi?nde bulunan Talat Paşa?nın kabri yanında Resmi Devlet Töreni ile defneden zihniyete sonsuz şükranlarımızı sunuyoruz.

Deryalar, dalgalar titreten bir yiğit,

HALA GÖZLERİM DOLAR

Avrupa?da bulunan İttihat ve Terakki Partisi?nin diğer liderlerinden Talat Paşa?nın da sürekli olarak Mustafa Kemal Paşa ile mektuplaştığı ve kendisine destek verdiği, hatta Talat Paşa?nın, Cemal ve Enver Paşaların aksine Bolşeviklerin Türkistan?a geçmesi konusundaki teklifini geri çevirdiği ve onların Türkistan politikasını tasvip etmediği bilinmektedir. Nitekim, Talat Paşa?nın Bolşeviklerin Türkistan politikası konusundaki görüşleri doğru çıkmış ve Bolşevikler bütün Türkistan?ı işgal etmişlerdir.

Tarihin rengini kanlarla karartıp dolduran

?Barış, ancak Rus askerlerinin Türkistan topraklarından geri çekilmesiyle mümkündür. Kumandanları olduğum Türkler son nefeslerine kadar özgürlük ve bağımsızlık için savaşmaya ant içtiler!?

Enver Paşa?ya Barış talebinde bulunan Sovyet Dışişleri?nin göndermiş olduğu barış heyetinin kuryesi Osman Aka?ya söylediği sözler;

Ümidim son ipini de koparıp atsın!

Enver Paşa, izahlarımı sabırla dinledi. Hayatımın en hareketli senelerini aralarında geçirdiğim, ananelerini yakından bildiğim bu halkın ve bu ülkelerin artık bizim için kaybedilmekte olduğunu anlıyordum. Fakat benim bu idrakimi mes?ul makam sahiplerine olduğu gibi kabul ettirebilmek, şahsım için besledikleri sonsuz itimada rağmen çok zor, adeta imkansızdı. Çünkü?resmi makamlar? devamlı olarak aksini iddia ediyorlardı. Karar mevkiinde olanlar ise, bu resmi makamların kendilerine ilettikleri güzel ve uyuşturucu haberlere değer vermeye mütemayil idiler. Yapılacak ne vardı? Bu, ayrı bir meseledir: Fakat, Mekke Şerifi Hüseyin Paşanın isyana hazırlandığı, Cemal Paşaya da, daha sonra Enver paşaya da bizzat benim tarafımdan haber verilmiştir. Haberlerim, asla ihtimallere dayanmıyordu. Fakat Cemal Paşa, kendilerinden Allah ve Resul namına aldığı yemini kafi manevi teminat, Medine civarında aldırılan askeri tedbirleri de yeter maddi garanti addetmişti. Hata burada idi ve bizzat Cemal Paşanın hatıratında itiraf ettiği üzere bu hata, bütün Arabistan?ın en kötü şartlar içinde elden çıkmasına sebep oldu. Hem de, uğruna yüz binler, hayır milyonlarca Türk yavrusunu feda ettiğimiz bu topraklardan, arkamızda sebepsiz kin duyguları bırakarak! Türk?ün maruz kaldığı zulmün intikamını ise, insanların adaleti değil, Allah?ın adaleti aldı: Bizi, arkamızdan vuran, Mehmetçiğe ne İngilizlerin tenezzül ettiği, ne Fransızların reva gördüğü işkenceyi, gözü dönmüş olarak yapmış bu nankör Şerif ailesinin bütün fertleri, ya hüsran içinde öldüler, ya parçalandılar, ya beklenmedik feci kazaların kurbanı oldular, ya bizzat kendi tebaaları tarafından katledildiler. Onlara katılanlar da aynı akıbete uğradı. Türk?ün ahı yanlarında kalmadı.? (Cemal Kutay, age, s. 137-145)

(Halil Menteşe?nin Anıları, İstanbul, Hürriyet Vakfı y.,1986, s:252)

Enver Paşa'nın Şehadeti

Berlin sokakları yiğidin birini,

Teşkilat-ı Mahsusa Reisi Eşref Bey?in, Enver Paşa ile görüşmeleri sırasında heyettekiler hakkında bilgi verirken kendisine?Aman Eşref Bey. Benim hem Başyaverimi, hem de Arap ve Afrika işlerimin müşavirini alıyorsunuz.? diyen Enver Paşa?ya karşı vermiş olduğu?Paşa Hazretleri. Mümkün olsa Padişahı da beraberime alabilsem de götürsem. Hicaz?da patlayacak felaket, bize bütün Arabistan?ı elden çıkartacak görünür. Cemal Paşa ile aramızdaki ihtilaf devam ediyor. Bütün kalbimle temenni ederim ki ben haksız çıkayım. Fakat maalesef vaziyet böyle gözükmüyor. Bir an evvel biz yola çıkmak zaruretindeyiz ve çok rica ederim. Size de çok lazım olduklarını bildiğim bu arkadaşlarımı benden ayırmayınız.?( Cemal Kutay, Necid Çöllerinde Mehmet Akif, Tarih Yayınları Müessesesi, s.44, İstanbul, 1963)

Enver Paşa 42 yıllık hayatının 10 ayını Türkistan?da, Türkistan?ın gelecekte bağımsızlığına kavuşması inancı ile, özgürlük mücadelelerinin birliğini sağlama çabası ile ve hiç yorulma bilmeyen savaş azmi ile yaşamıştır.?( Dr. Baymirza Hayit, Basmacılar-Türkistan Milli Mücadele Tarihi, s. 223-4, TDV. Yayınları, Ankara,1997)

Sarıkamış Harekatı sırasında Aralık Ayı?nın?40 derece soğuğunda ve iyi bilmediği bir coğrafyada gecenin zifiri karanlığında Rus birlikleriyle kuşatılmış vadiler boyunca birkaç kişilik maiyetiyle birlikte at sürecek kadar cesur ve korkusuz, Türkistan?a gidip oradaki soydaşlarımızın bağımsızlıkları için mücadele edecek kadar milliyetçi, Rus mitralyözlerine karşı yalınkılıç hücuma kalkacak kadar yiğit ve nihayet inanmış olduğu mukaddes dava uğruna en seçkin Rus askerlerinden müteşekkil ÇEKA?nın kılıçlarına başını feda edecek kadar fedakarlık gösteren bir karakterdir.

Büyükbaba Enver Paşa, babaanne Naciye Sultan. Büyükbabanızı babanız bile tanıyamamış peki ya babaannenizi tanıdınız mı?

Sarıkamışta 80 bin askerimizi sırf inadı ve kendini ısbatlama uğruna harcayan bir insanı alıp bağrımıza basıp iyi yapmışsın diyecek halimiz yoktu değil mi?

Milli Mücadeleden sonra da Atatürk ile Ülkenin Doğu Anadolu Bölgesi?ni Ermenilerden temizleyen Kazım Karabekir Paşa arasında rastlamak mümkündür. Hatta, Atatürk?e karşı girişilen İzmir Suikastı, Kazım Karabekir Paşa ile ilişkisi bulunmuş olduğu Terakki Perver Cumhuriyet Fırkası?nın kapatıldığı bir gerçektir.

?Yıkılıbdur bu cihan sanma ki bizde düzele!

Sözlükler?Kahraman? kelimesine;

?-Benim Şahsi kanaatim, her şeyin daha kaybolmadığı merkezindedir. Şerif Hüseyin Paşa, oğullarıyla beraber yakında isyan edecektir. Fırsat kollamaktadır. Bu ayaklanmanın tarihini de, İngiliz makamları tespit edeceklerdir. Çünkü kendisi, İngiltere?nin başlayacağı askeri harekatın bir faslının muvaffakiyetle neticelenmesi vazifesiyle karşı karşıyadır. Teşkilat-ı Mahsusa?nın dosyalarında, oğullarının harbin başlamasından çok evvel, Mısır?daki İngiliz selahiyettar şahsiyetleriyle yaptıkları anlaşmalara dair inanılacak izahat vardır. Benim için dava, Mekke Emiri?nin isyanı sırasında, onun tesir ve nüfuzu dışında kalabilecek mıntıkaların şimdilik bitaraflığını temin etmektir. Müsaade ederseniz, telkin ve irşad bahsinde selahiyet ve kıymetlerine bütün İslam aleminin itimat ettiği şahsiyetlerinden mütevazı bir heyet teşkil ederek Necid ve Hicaz mıntıkalarına gitmek arzusundayım. Onlar, telkinleriyle ve irşatlarıyla meşgul olurlarken, ben de, asıl vazifemin nasıl başarılabileceğini tetkik etmiş olacağım. Çünkü Paşam, emin olunuz. Bir gün gelecek siz de bana hak vereceksiniz ve bugünden tavsiye ettiğim tedbirleri alacaksınız, hatta bunu yine benden isteyeceksiniz amma, korkarım ki iş işten geçecektir.?( Cemal Kutay, age, 145-6)

Osmanlıyı batıranların başında, Enver'in acemi çaylaklıkları yatar!..

Bu acemilerin acemisi, Padişahın kızıyla evlenince, bir anda Yarbay rütbesinden Albaylığa, bir ay sonra da torpille paşalığa terfii ettirilmiş, İttihat ve Terakki sayesinde de, 1914 başında Başkomutan Vekili olmuştu.

Matemler inmiş kara gözlerine.

?- Enver Paşa?nın Ordu mevzuları dışındaki hadiselerle alakadar olduğuna, ittihat ve terakki içindeki iktidar kavgalarına karıştığına ve kendisi için hususi?klik? ler teşkil ettiğine dair daha çok düşmanca duygularla atılan fikirler tamamen yanlış ve haksızdır. Enver Paşa, rahatça iddia edebilirim ki, sadrazamlardan ve Hariciye Nazırlarından daha büyük basiretle, dünyanın büyük bir harbe sürüklendiğini görmüş ve Osmanlı devletinin bu harbin dışında kalabilmesinin kendi irade ve arzusunun üstünde ve haricinde, adeta bir emrivaki olduğunapamayan Türk güçlerine karşı saldırma fırsatı bulmuştur. Enver Paşa?nın Lakay vadisine girmesiyle birlikte, Kızıl Ordu İbrahim Bek?e yanaşarak vadiyi terk eder, böylece Enver Paşa dışlanmış olur. Gerçekten de İbrahim Bek?in birlikleri geri çekilen Sovyet sağ kol birliklerine ve İbrahim?in vekili Togay Sarı da Enver Paşa?nın birliklerine saldırır. Böylece büyük bir Rus ve Bolşevik düşmanı olan İbrahim Bek milli mücadeleye ihanet eder. Onun bencilliği Enver Paşa?nın Sovyetler tarafından imha edilmesine neden olur. Kızıl Ordu birlikleri, İbrahim Bek?e saldırmaktan vazgeçer ve düzenli olarak Enver Paşa?ya saldırmaya başlar.

O acemi çavuş Enver'e beddualarım bakidir.

Marmara boyları, Edirne yolu,

Enver Paşa?nın?Türkiye?yi kurtaracak nitelikte olan bir çok arkadaşım var? dediği arkadaşları, şüphesiz başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere Kuvayı Milliye?nin subay kadrosudur. Bu düşüncedeki bir insanın, Mustafa Kemal?e karşı mücadele içinde bulunması ve bu maksatla Rusların oyuncağı olması elbette düşünülemez. Nitekim Enver Paşa, Rusların kendi şahsiyetini istismar etmeye başladıklarını anlayınca onlara karşı Türkistan halkının yanında olmuş ve onlarla omuz omuza savaşarak şehit düşmüştür.

İşimiz kaldı bizim merhamet-i Lem Yezel?e...?

?... Hayır hayır, İzmir?i bize geri vermelisiniz, barış yeniden sağlanmalıdır. Bu durumda Anadolu?nun bütün kaynakları İngiltere?ye açılacaktır. Anadolu gelişmeye yönelik zengin bir ülkedir ve sizden kabul etmenizi beklediğimiz tek önemli şart, dostluğu bir yana bırakalım, bağımsızlığımızı tanımanızdır. Öteki ayrıntılar üzerinde kolayca anlaşmaya varılabilir. Tabii bir de adalet sorunu var. Eğer barışa gidilecekse, yarımadanın hemen bitişiğindeki adaların Yunan komitacılığı için bir üs olarak kullanılmasını engelleyecek önlemler alınmalıdır. Doğu Trakya ile ilgili olarak herhangi bir uzlaşmaya gidilemez. Çünkü İstanbul, düşmanlarının silah tehdidi altında hiçbir zaman güven ve esenlik içinde yaşayamaz...?( Age, s.160,161)

Burada, Enver Paşa?nın Türkiye?ye geri dönmesinin mümkün olmakla birlikte, çıkması muhtemel karışıklıkların ve akması muhtemel kardeş kanının önüne geçmek ve yurdun bir an önce birlik ve beraberlik içinde düşmandan kurtarılmasına imkan sağlamak için bu hakkından feragat ettiğini, ayrıca amcası Halil Paşanın ileri görüşlülüğünü, devlet adamlığını ve vatan sevgisini de belirtmek yerinde olur diye düşünüyorum. Zaten onun aşağıda yer vereceğimiz bazı ifadeleri, olayın hiç de Tekin Erer?in dediği gibi olmadığını ve Enver Paşa?nın Mustafa Kemal?e karşı Ruslar tarafından kullanılamayacak kadar vatanperver ve idealist bir insan olduğunu göstermektedir. Rusların bu şekilde bir istekleri olmuş olabilir. Henüz çok genç yaşta (34 yaşında) Osmanlı Orduları?nın başına geçerek Devlette önemli bir mevkie yükselen, Naciye Sultan?la evlenerek sarayla olan ilişkilerini güçlendiren ve Padişahtan sonra ikinci adamlık gibi bir mertebeye gelen bu genç askerin de başlangıçta bazı beklentiler içine girdiği muhakkaktır. Ayrıca, paşalar arasında da anlayış farkı ve izlenen siyasetler açısından bir sürtüşme ve kırgınlıklar yaşandığı bilinmektedir. Bu sürtüşme ve kırgınlıklara Milli Mücadele?nin devam ettiği yıllarda Mustafa Kemal Paşa ile Ali İhsan Sabis ve Nurettin Paşalar arasında .

Tarihin bir tesadufu mu yoksa bir ironisi mi, Mustafa Kemal ve Enver Pasa'nin dogum tarihleri ayni seneye, 1881'e rastlar. Bu iki basarili ve milliyetci asker gencliklerinde onemli askeri basarilar kazanmislardir. Ataturk Trablusgarb'da, Balkan Harbi'nde ve Canakkale'de onemli kahramanliklar gostermis daha sonradan da Padisah'a ve Isgal Kuvvetlerine karsi Turk Milleti'nin Kurtulus Savasi'ni baslatmis, bugunlere kadar gelebilmis bir yeni Turk Devleti'nin kurulmasina oncu bir askeri ve siyasi lider olmustur.

Kapkara bahtına şeytanlar gülsün!

Bunu Azerbaycan türk'ü olmakla alakası ne kaldı ki ben azerbaycanlı deilim atalarımın oradan gelmiş olması benim TÜRKİYE SEVDALISI BİR TÜRK OLDUGUMU AKAPATAMAZ DEĞİL Mİ?