2-Kendisinden güzel şeyler işittiği halde, başkasının onun hakkındaki dedi-kodusunu doğru bulmak.

3-Devamlı, nereden geldin, nereye gidiyorsun? Gibi sorular sormak.

4-Gizli kusurlarını araştırmak.

Bkz: Zebidi, İthaf, VII, 152; Acluni, Keşfu?l-Hafa, No: 610. Tekellüfü yasaklayan bir hadis için bkz: Buhari, İ?tisam, 3.

Mümin, kardeşine karşı şu beş davranıştan kaçınması gerekir; çünkü onların edep ve mertlikte yeri yoktur.

?Ben ve ümmetimin muttakileri tekellüften/zorlama ve yapmacık işlerden uzağız.?

Dostlar arasındaki kin ile ayrılık meydana gelir. Birbirine karşı övünme ve maddi işlerde yarışma ile, uzaklaşma hasıl olur. İçteki kötü niyet ve hile ile karşılıklı nefretleşme başlar. Bütün bunlar, kardeşler arasındaki kaynaşma ve sevgiyi giderir, muhabbeti noksanlaştırır, kardeşliğin faziletini kaybettirir.

Bize kadar gelen bir rivayete göre; hikmet ehlinden birisi bir hikmet ehline gelerek: ?Sevgine talip olmak için sana geldim? dedi. O da: ?Eğer üç mihrini/beraber olma hediyesini verirsen sana dost olurum!? dedi. Adam: ?Bunlar nedir? diye sordu; hikmet ehli: ?Hiçbir işte bana aykırı davranmayacaksın; bana cilalı, yapmacık sözler sarfetmeyeceksin, bana asla rüşvet vermeyeceksin/benimle haksız bir iş yapmayacaksın.? dedi. Adam: ?Tamam, söylediklerini yapacağım.? Deyince: ?Ben de seni kendime kardeş/dost ettim.? dedi.

İnsanın yapma niyetinde olmadığı bir işi yapması, kendisini ilgilendirmeyen işlere girmesi, kendisine yetecek şeyleri haset ve düşmanlık ile alması tekellüfe girmektedir.

Allah için kardeş olan kimseler, birlikte geceliyorlar, beraberce ilim öğrenerek, amel ve ibadet ederek, Kur?an okuyup zikirler yaparak vakitlerini değerlendiriyorlardı. Zaten bunlarla sohbet güzel olur, gerçek muhabbet korunur. Onlar, bu şekilde ilim ve manevi hallerini artırıyor, dünya ve ahiretleriyle ilgili menfaat elde ediyorlardı. Bunlar, güzel ahlakları elde etmek, aklı geliştirecek tecrübeler edinmek, gerekli ilimleri öğrenmek gibi hayırlardır. Bu saydığımız şeyleri, insanlardan uzaklaşarak tek başına elde etmek mümkün değildir. Hem insanlardan ayrılıp bir kenara çekilmek, ancak ehli olan kimse için doğru olur. Onlar, kalpleri temiz ve aza rıza gösteren kimselerdir. Onlar, ilahi rahmeti elde etmişlerdir, hasetten kurtulmuşlardır, birbirine yardım etmenin zevkine varmışlar, kibir ve böbürlenmekten kurtulmuşlar, tekellüf ve zorlama işleri ortadan kaldırmışlar, sürekli kaynaşma ve muhabbet içinde olmuşlardır. Bu kötü sıfatlar bulunmayınca ve onların zıddı olan güzel sıfatlara sahip olununca, ayrılık çok az olur.

Bkz: Buhari, Nikah, 45, Edeb, 58, Müslim, Birr, 28-32; Ebu Davud, Edeb, 48; Malik, Hüsnü?l-Hulk, 15; Ahmed, Müsned, I, 3; II, 157; 287.

Muhammed b. Sirin demiştir ki: ?Kardeşini, zorlanacağı yükün altına sokma.?

1-Kardeşini devamlı kendisine ağır gelen sevmediği işlerin altına sokmak.

Kardeşinin gizili kusurlarını aramaya ve hakkında haber toplayama gelince; Allah ve Resulü bu ikisini yasaklamış; Hz. Peygamber , birbirine sırt çevirmek ve birbirinden ilgiyi kesmeyi terk etmekle birlikte onları yapmamayı kardeşlik için şart koşmuştur. Meşhur hadiste şöyle buyrulmuştur: ?

Mücahid der ki: ?Kardeşini bir yolda giderken görürsen: ?Nerden geliyorsun, nereye gidiyorsun gibi soruları sorma. Belki o sana cevap verirken, doğru söylediği gibi, yalan da söylemek zorunda kalır; onu yalana sen sevketmiş olursun.?

5-Onun hakkında yayılan haberlere kulak vermek.

Denilmiştir ki: ?Kim, külfeti/meşakkatli işleri ve yapmacık davranışları ortadan kaldırırsa; onun dostluğu ve insanlarla kaynaşması devam eder.

Bize, önceki büyüklerin bu beş şeyi kötü gördükleri rivayet edildi.

Hz. Peygamber?in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:

<i>Ders alınabilecek nitelikte bir yazı teşekkürler..</i>

?Birbirinizin gizli kusurlarını araştırmayın, kardeşiniz hakkında kötü haber peşine düşmeyin; birbirinizden ilişiği kesmeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah?ın kulları, kardeş olun.?

İlişiği kesmek, görünür işlerde ve zahiri hayatta olur. Bu, kardeşi ile irtibatı kesmek ve onunla alıştığı normal gidişatı bozmaktır. Sırt çevirmek ise, insanın görünmeyen iç aleminde olur. Bu da davranışlarda ortaya çıkar. Sırt çevirme demek, onun sevmediği işleri yapma, o yokken hoşlanmadığı şeyleri yaparak ona muhalefet etme, demektir.

Hz. Ali demiştir ki: ?Arkadaşların en kötüsü, senin kendisi için biri sürü sıkıntı ve külfete girdiğin kimsedir.? Hz. Yunus Peygambere yakın arkadaşları ziyarete geldiler; o da arpa ekmeği ile kendi ektiği yeşil sebzelerden doğrayarak önlerine koydu, sonra onlara şöyle dedi: ?Eğer Allahu Teala külfete girenleri/gereksiz yük altına ve yapmacık işlere girenleri lanetlemeseydi, ben de sizin izin kendimi zorlar, bundan başka yiyecekler getirirdim.?

Biz teşekkür ederiz...