Weber'e göre, ekonomik teşkilatlanmadan önce ideolojik sebepler gelir ve onun şartlarını hazırlar. Kapitalizmin ruhu Protestanlığın ruhudur. Başlangıçta, diğer şartlarla birlikte Protestan ahlak iktisadi gelişmeyi belirlemişken, geliştikten sonra Kapitalizm, Protestanlığı kendi yörüngesine çekerek bir açıdan onu belirlemiştir.

Osmanlılar, Protestan ve Kalvinistler'i her fırsatta desteklediler. Avrupa'da tehdit altında olan Protestanlar, Osmanlı topraklarına sığındılar. Osmanlı hakimiyeti altında bulunan Erdel, yani Transilvanya Kalvinist ve Unitarianlar'ın sığındığı en önemli yerdi. Birçok Protestan da Budin'e sığınarak dini inançlarını burada rahatça yaşayabildiler. Alman prensliklerindeki Protestanlar'a, Osmanlı hakimiyeti altındaki Macar topraklarından, burada rahat bir dini hayat yaşadıklarına dair mektuplar yazıldı. Mektuplarda Türkler'in Protestanlar'a, Katolikler'den daha iyi davrandığının anlatılması çok büyük bir propaganda aracı olarak kullanıldı.

Max Weber'e göre kapitalizmin zorunlu şartı Protestanlıktan mülhem iktisat ahlakıdır. Protestan ahlakı, müminlere dünya nimetlerinden sakınma ve çileci bir davranış öğütler. Kapitalizmde de üretimin geliştirilmesi için karın büyük kısmının tüketilmeyip biriktirilmesi gereklidir. Bu açıdan Protestan ahlakı ile Kapitalizm arasında bir yakınlık vardır. Protestan ahlak sayesinde "Hak eşitliği, düşünce özgürlüğü, kar peşinde koşma, servet ve maddi başarıya saygı" gibi liberalizmin önemli prensipleri toplum hayatına yerleşmiştir.

Türkler yüzünden Protestanlığı tanıdılar

(Zinkeisen, Geschichte des Osmanischen Reiches in Europa, II, Gotha 1853).

Kanuni'nin sadrazamı Makbul/Maktul İbrahim Paşa'nın 1533'te Avusturya elçilerine karşı sarf ettiği şu sözler, hem Osmanlı yönetiminin Luther ve taraftarlarını nasıl yakından takip ettiğini hem de Osmanlı'nın kendisine ne kadar güvendiğini gösterir:

PROTESTANLIK VE KAPİTALİZM

Alman Thilo Sarrazin Türkler'e karşı aşağılayıcı ifadeler kullandı. Ancak Sarrazin, Protestanlık sayesinde sanayi ülkesi olan Almanya'nın Protestanlığını Türkler'e borçlu olduğunu unutuyor. Almanya Merkez Bankası Yönetim Kurulu üyesi Thilo Sarrazin Türkler'e ve diğer göçmenlere yönelik ağır hakaretlerde bulundu ve aşağılayıcı ifadeler kullandı. Ülkesindeki Türkler'e karşı olumsuz politikalar izleyen Almanlar tarihi unutuyorlar. Bugün önemli bir kısmı Protestan olan ve Protestanlık sayesinde büyük bir sanayi ülkesi haline gelen Almanya bu özelliğini Türkler'e borçlu.

Protestanlık, Osmanlı seferleriyle hayat buldu

Luther yazılarında ve vaazlarında Türk tehlikesini büyüterek Katolik baskısından kurtulup dikkatlerin Osmanlılar'a çevrilmesi siyasetini güttü. Bu yüzden 1545'te Şarlken ve Ferdinand Türkler'le barış antlaşması yapmak istediği zaman Luther büyük bir tepki göstermişti. Nitekim Osmanlılar'la bir senelik ateşkes yapan Habsburglar ilk iş olarak Protestanlar'ın üzerine yürümüşlerdi.

BİZ İSTERSEK PAPAYLA LUTHER'İ AYNI MASAYA OTURTURUZ

"Kayserin kendi ülkesinde bile gücü ve itibarı yok. Bir konsil toplamayı bile başardı mı? Ben, Hristiyan hükümdarları toplantı yapmaya pekala zorlarım. İstersem, onu hemen şimdi yaparım. Hristiyanlar, gut hastalığı, baş ağrısı ve başka nedenler bulup gelmemek için mazeret de gösteremezler. Bir tarafa Luther'i ve diğer tarafa papayı oturtarak, her ikisinin de bu konsili yapmasını sağlarım".

Şarlken, Türk saldırıları yüzünden Protestanlığın Alman prensliklerinde yayılmasını engelleyemedi. Ayrıca Habsburglar, Osmanlılar'a karşı koyabilmek için Protestan askerlerine de ihtiyaç duyuyorlardı. Protestanlar da cepheye asker göndermek için kendi dini düşüncelerinin tanınmasını şart koştular. Osmanlılar'ın, Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu'na her saldırısı Protestanlığın kademe kademe güçlenmesini ve sonunda da 1555'te Augsburg'ta tam olarak tanınmasını sağladı.

En önemli düşünür ve sosyologlardan olan Max Weber iktisadi gelişmeyi insan tipine ve onun zihniyet yapısına bağlayan görüşleriyle bir çığır açmıştır.

Kanuni döneminde Avrupa'da ortaya çıkan reform hareketleri güçlü bir Katolik imparatorluk olan Habsburglar'a karşı gelişebilmesini, Osmanlılar'ın Şarlken'e karşı yaptığı askeri baskıya borçludur. Bu dönemde Habsburg İmparatorluğu akrabalık bağlarıyla Avrupa'nın önemli bir kısmının hakimiydi. İtalya, İspanya, Hollanda, Belçika, Avusturya, Almanya ve Macaristan gibi ülkeler dolaylı veya direkt olarak Habsburg İmparatorluğu'na bağlıydılar. Osmanlılar'ın, Habsburglar'ın Avusturya kanadını yıpratmaları sayesinde Protestanlık Almanya'da yayılmıştır.

Erhan AFYONCU