yokmu bunun bir özeti yada filmi.

C. III-II-I-IV

Bayar, Fethi Okyar'ın durumuna düşmek istemiyordu.

TBMM ve mahkemeler alet oldular. 1950'de üniversiteden ayrılmak durumunda

oluyordu. Sonuç olarak Batının içinde olan Türkiye ancak Pakistan, İran ve

durdurdu. İnönü otomobilinden inip kalabalığın arasından geçerken başına

rusya bogazlar konusunda hak ıddıa etmeye baslamasıyla adım adım ılerleyen sıyası buhrana amerıka ya yakınlasarak ve NATO ya üye olarak atlatma tercıhını kullandık

partizanlar getirildi. Ertesi gün bu kalabalık, istasyona gitmekte olan İnönü'nün otomobilini

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 87

muhalefet suçlamasının baskısı altında olan DP, bu kongrede Milli Teminat Andı

CHP oyların %41'ini almıştı (178 milletvekili). Cumhuriyetçi Millet Partisi

geri döndürülemez bir süreç haline getirilmiştir. Çok-partili dizgeye geçilmesi ise

Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu. İnönü ve Tarım Bakanı Şevket Raşit

yumuşaklıkla suçluyorlardı. Aradaki gerginlik ileri bir noktaya varınca Mart

yaratabilmesiydi. Bu yönden kusuru, kalkınmayı plansız yapması ve Maliyeyi

yasakladı:

4. Domokrat Parti döneminde muhalefete karşı çok sert önlemler alınmıştır.

Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve İçişleri Bakanı Namık Gedik tarafından düzenlendiğine

Menderes'e verildi. Refik Koraltan TBMM başkanı seçildi. Fuat Köprülü dışişleri bakanlığına

19 Mart 1945'te SSCB 1925'te Türkiye ile imzalanmış olduğu Dostluk ve Saldırmazlık

Sovyetlerle ipleri koparmadıkları sürede Türkiye uluslararası alanda bir yalnızlık

istifa etti (28 Eylül). Bu, kendisini yüksek bir maaştan yoksun bırakan bir davranıştı.

isyan ettirdi. 19 DP milletvekilinin "ispat hakkı" uğrunda verdikleri savaşım, Menderes

olan evi ziyaret etmesi, Vali tarafından ne pahasına olursa olsun önlenmek istenmiştir.

A. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 103

Nuri Sait ile çok yakın kişisel ilişkiler geliştirmişlerdi. Iraklı yöneticiler tatillerini

ocak ve bucak örgütleri aracılığı ile siyasete sokması oldu. Bunun halkın demokratik

olabilir. Köy Enstitülerinin komünistlikle suçlanması gibi... Nedeni ne

bildirdi. İnönü kente girmekten vazgeçti. 18 Nisan 1954'de İnönü'yü,

kurulabileceği kabul edildi. CHP bir de açıkgözlük yaptı. 1947'de yapılması gereken

İnönü o gün TBMM'de 2 konuşma yaptı. Kendilerinin ihtilalden gelip demokrasiye

Kıbrıs Anayasası hükümet ve parlamentoda Türklere bazı özel haklar tanıyordu.

Bu seçimlerin sonucunda CHP'nin öncülüğünde bir koalisyon hükümeti kurulmuştur.

ve İngiltere'nin adada özel haklarının bulunması kararlaştırıldı. İngiltere

Komiteden çıkarılıp yurt dışı görevlerine gönderildiler. 6 Ocak 1961'de Kurucu

yazıyı okumadım

diye özetlenebilir. DP ne denli sert muhalefet yaparsa

dönüştürdü.

kurmak bir maceraydı. Daha iyisi, CHP'de kalıp ona egemen olmaya çalışmaktı.

de istememiştir. Oysa demokratik-ulusçu Arapların bir numaralı sorunu Filistin sorunuydu.

90 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

96 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

2.12. 27 Mayıs İçin Kısa Değerlendirme

oldular. Boran'ın da, isteseydi, yurt dışında başarılı olacağı söylenebilir. Böylece

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 89

? Demokrat Parti'nin hangi koşullar içinde iktidar olduğunu anlayacak,

Vergisi kaldırıldı, Çalışma Bakanlığı ve İşçi Sigortaları Kanunları çıkarıldı. İnönü'nün

Polis çaresiz kaldı, ordu birlikleri çağrıldı. Bir öğrenci öldü. 40 kişi yaralandı. Rektör

Bir çok kaynaklara göre, Irak Devrimi DP iktidarında darbe ya da devrim korkularını

C. İktisadi kalkınmada büyük bir canlılık ve heyecan yaratması

dönemi Feroz Ahmad - Bedia Turgay Ahmad'ın "Türkiye'de Çok Partili Politikanın

kaynatılmaya başlandı. Öğrenci gösterileri ile başladı ve buna üniversite,

karar verdi. Londra'da Kıbrıs Konferansında bulunan Zorlu "haklarımızda

Demokrat Parti'nin plansız iktisadi kalkınmasının sonuçları ne olmuştur? Toplumun

yenilgiyi bozguna dönüştürüyordu. DP milletvekillerinin %85'ini (408 sandalye),

2.10. Milli Birlik Komitesi

başında Müteahhit Nuri Demirağ tarafından kurulmuş bulunan Milli Kalkınma

da yenilgisi anlamına geliyordu. Artık dünyada demokratik-kapitalist ve komünist

belki pek bir sakıncası yoktu. Fakat çok-partililikte hiçbir anlamı yoktu, çünkü

A N A D O L U Ü N İ V E R S İ T E S İ

yöndeki şikayetleri karşılamak üzere Türkiye tarihinde ilk kez tek dereceli seçimi

DP'nin Türk aydınlanmasına indirdiği önemli bir ikinci darbe de CHP iktidarının

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 105

çıkarıldı. Milli Korunma Kanunu uygulamaları fiilen durduruldu ve enflasyonu

ya da kendi yatırımlarını yapmaktaki yavaşlığı karşısında daha sonra ya da

sayısı 31'e indi. Bundan sonra işler iyice çığrından çıktı. Bir çoğu siyaset amaçlı,

2.7. Fransa'da Gelişmeler ve Türkiye'ye Etkileri

DP'nin muhalefete karşı yeni bir baskı dönemi açmasında payı olmuş olabilecek

75 yaşındaydı). DP'nin önderleri olan Menderes ve Bayar'ın cezai sorumluluğu kanıtlanamasa

emellerini belli etmişti. Daha sonra SSCB, Alman saldırılarına uğrayınca Batı

müdahale etmişler ve Demokrat parti'yi iktidardan uzaklaştırmışlardır.

Cumhuriyet Halk Partisi'nin Demokrat Partisi'nin uygulamaları karşısındaki

zaman milletler için ihtilal meşru bir haktır."

A. Monreo Doktrini

yoktu). 4 Ağustos 1958'de istikrar önlemleri alındı ve dolar 2.80 TL'den 9 TL'ye

Demokrat Parti iktidarına karşı toplumun bazı kesimlerinin tepkisi nasıl olmuştur?

Nuri Sait öldürüldüler. DP'li yöneticiler bundan çok etkilendiler. Türk Ordusu Irak

Yayın yasağı getirildiği için olaylar kulaktan kulağa abartılarak aktarıldı. Ertesi gün

iktidarda ya da muhalefette, sabırla, inatla, bazan kendi partisindeki eğilimlere

E. I-III-II-IV

C. Irak'ta devrim yapılması

Güneş, Ekrem Alican, Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, Ekrem Hayrı Üstündağ gibi

2.2. Halkevlerinin Kapatılması, CHP'nin Malvarlığına Elkonması

kah ve, cami ayırmak gibi derecelere vardığı bilinir.

hazırlamakla", bir kısım basını da bunu yalan ve çarpıtılmış haberlerle desteklemekle

1951'de bu kursları okula dönüştürdü.) Günaltay hükümeti CHP grubunun

onun için daha da baskı altına alınmalıdır diye düşünülmüştür.

(Kore Savaşına asker gönderme kararı, kimi NATO üyelerinin Türkiye'nin katılmasına

dünyaca ünlü Rus salatasına "Rus" demeye cesaret edilemedi, Amerikalıları da

bir payı olduğu söylenebilir. İnönü Dörtlü Takriri Grupta reddettirdi (12 Haziran).

rahatsız olmuştur, fakat önlemeye gücü yetmemiştir. Çünkü İnönü çok büyük

temsilcilerinden oluşuyordu. Kurucu Meclisin yaptığı Anayasa 9 Temmuz

iflasa sürüklemesiydi. 27 Mayıs darbesine yol açan etkenlerden biri de herhalde

yükselmişti ki, yaklaşık %50 bir artış demektir. Savaştan sonra ABD'nin özendirmesiyle

Hasan Saka, Recep Peker gibi sertlik yanlısı değildi. Ama DP'nin uğrunda savaşım

bulunacağı duyurulmuştu. O gün bir takım "gençler" Rus ve komünist aleyhtarı

1.4. Demokrat Partinin Kuruluşu

1948'de bir kısım milletvekilinin ve yandaşlarının parti üyeliğine son verildi. Bunlar

Gayrımeşru baskı rejimine girmiş olan idarelerin hepsi böyle demiştir... Bu tedbire

1957 seçimlerinin sonuçları ne olmuştur?

İçindekiler

Celal Bayar, DP genel başkanlığından istifa etti. Bu görev başbakan olan Adnan

Savaşında Fransa'yı kurtarmış olan De Gaulle, bu büyük sorunu çözmek, anavatanın

üyeleri ile ve bu arada Türkiye ile, birer Karşılıklı İşbirliği Paktı yaptı. Buna göre

üstelik SSCB Stalin'in ölümü ardından Türkiye'ye bir nota vererek taleplerinden

geliyordu. Emekli olmak üzere izne ayrılan Kara Kuvvetleri Kumandanı Cemal

A. Pakistan'ın bağımsızlığına kavuşması

oy-gizli tasnif), çoğunluk sistemi uygulanıyordu, yani seçim çevresi sayılan illerde,

değerlerini paylaşırsa, çok daha kolay olurdu.

Türkiye'nin ikinci cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün çok partili sistemden bekledikleri

CHP iktidara ilk geldiği yasama döneminde gerçekleştirilecekti. Bunlardan başlıcaları,

Öte yandan DP'nin olumlu bir yönü, mahalle ve köy düzeyinde küçük insanları

dizginleyebilmek için kamu kuruluşlarının ürünlerine zam yapıldı. Önceleri devlet

izlenimini veriyordu. Polis önceleri seyirci, sonra da çaresiz kalmıştı. Olay, gece

kurulması CHP'nin güç kaybetmesine neden olmuştur. Nitekim, 1950 yılında yapılan seçimlerde

ya da çıkarıldılar. 1955 sonunda Hürriyet Partisini kurdular. 19'ların içinde Turan

getiren milletvekillerinin başında geliyordu. Fakat İnönü bu konuda çok ısrarlıydı.

sonuçları ne olmuştur?

anlayışına bağlı olarak uygulamada çok kez din dersine dönüştüğü anlaşılmaktadır.

dönemi geçirdi. Fakat zamanla Batı ile, özellikle ABD ile bir yakınlık başladı.

bir sonucuydu ve tabii çok yürekli bir adımdı. İnönü hem iktidarda, hem muhalefette,

siyasi kültürün gelişmesini engellemiştir. Hatta, Demokrat Parti'nin ülkede siyasi kamplaşmayı

100 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

bulunması da devlet örgütünü yozlaştırmıştır.

Milli Korunma Kanununun polis ve mahkeme önlemlerine, fiyat denetimlerine, tayınlama

dövmek, yaralamak, hatta muhtemelen öldürmek düşüncelerinin yer aldığını söyleyebiliriz.

buna elverişliydi. 1950'de patlak veren Kore Savaşı dünyada bir takım ham

gazetesinde demokratikleşmeyi savunan muhalif yazılar yazmaya başladılar.

arabasına alıp götürmek için ısrar ediyordu. Neyse ki görevli olmayan ama durumu

Celal Bayar, Başvekilim Adnan Menderes, Baha Matbaası, İstanbul: Ty.

bilinçli, ama çok kez de bilinçsiz olarak aşırı bir komünizm karşıtlığı ile maskelemeleri

satması, Stalin'in Batılılar nezdinde Türkiye aleyhinde kullandığı konulardı. Batılıların

ile Avrupa'da ortaya çıkan demokrasi ortamından cesaret alan CHP içindeki kimi

için kanlı yıldırı yöntemlerini de kapsayan gösteri ve eylemler

12 oturum Meclis'e katılmama cezası verdi.

başkanı Esat Adil Müstecaplıoğlu) ve Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi (genel

Dördüncü noktayla ilgili olarak DP'liler esas kavgacının İnönü olduğunu söylerler.

? Demokrat Parti'nin "demokratik" olmayan uygulamaları sonucu

1958 güzünde DP iktidarı yeni ve daha şiddetli bir baskı dönemi başlattı. Neden buna

yakın, gülümseyen, rastladığı herkesin elini sıkan Kasım Gülek oldu. Bürokratik geleneklere

kıtlığına yol açtı. Hükümet buna rağmen iktisadi planlama düşüncesini reddediyor,

hoşnutsuzlar, kıpırdanmaya başlamışlardı. Bunlardan millletvekili olan dördü, yani

Demokrat Parti'nin Cumhuriyet Halk Partisi üzerinde kurduğu baskının sonuçları

bir tarihçiydi. II. Meşrutiyette İslamcı akımın içinde yer almıştı. Güven oyu alırken

vaadlerin içinde grev hakkı bile vardı. Ne var ki iktidara geldikten kısa süre sonra bu

haklarına aykırı uygulamaları, Nazım Hikmet'in yıllarca hapiste kalması, Tan

Aynı yıl CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek'e karşı Çanakkale'de, Geyikli'de olaylar

olan ülkeleri geri almak istiyordu. Bu, Finlandiya, Polonya, Çekoslovakya, Romanya,

için iyi şeyler vaad etmediğini görüyordu. Hakem rolünü üstlenerek Bayar'ı ve Peker'i

Genel Sekreter kaldı ve Kurultaylar Genel Başkana ve merkez organlarına fazla

Milli Birlik Komitesinin 38 üyesi vardı. Hükümet üyeleri, DP'li mebuslar vebir

Bu üniteyi çalıştıktan sonra;

Hıfzı Oğuz Bekata, Birinci Cumhuriyet Biterken, Çığır Yayınları, Ankara: 1960.

Yassıada mahkemesine göre, İstanbul'un bir çok semtlerinde ve İzmir'de

104 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

ikinci dış örnek, Fransa'da olup bitenlerdi. Orada, II. Dünya Savaşı sırasında Almanlara

etkinlikleri engellendi, DP'li partizanlar Demokrat İzmir gazetesini yıktılar. İstanbul'da

Cem Eroğlu, Demokrat Parti , Ankara Üniversitesi SBF Yayınları,

Sovyet tehdidinden korumak için geliştirdiği "siyaset" aşağıdakilerden

yoksa ınönü istermıydı MİLLİ ŞEFLİĞİ kendı ellerıyle vermeyı

de 27 Mayıs getirmiştir ve o dönemden bugüne, hep yürürlükte kalmıştır. Karşıdevrimci

CHP bu davranışı parti disiplinine aykırı bularak bu ikisini üyelikten çıkarttı (21 Eylül).

verilecek emrin pek faydalı olacağını" bildirerek harekete yeşil ışık yakmış görünüyordu.

İşte bu ortamda İnönü çok-partili siyasal yaşama geçme kararı aldı. Ondan sonra da

sonra ülkenin her yanında Vatan Cephesi örgütleri kurulmaya başlandı. Üyeler aslında

ABD'ye çok geniş bir hareket alanı sağlamış, böylece DP iktidarının bağımsızlık

Yeni dönemde İnönü, Şükrü Saraçoğlu yerine Recep Peker'i başbakanlığa getirdi.

yankı uyandırdı, çünkü o devirde para değerinin değişmesi çok olağan dışıydı.

onların anılarını dinleyiniz.

1954'ten başlayarak Kıbrıs konusu Türkiye'nin gündemine girmeğe başladı. Yuna

tutumu ne olmuştur?

konusunda hiç de titiz olmadığını ortaya koymuştur;

bir kaç kez dinledikten sonra, iki tarafı uzlaştırmaya çalışan 12 Temmuz Beyannamesini

Onun isteği, CHP içindeki hoşnutsuzların CHP'den ayrılarak ayrı bir parti kurmalarıydı.

İsmet İnönü'nün Türkiye'nin çok partili sisteme geçmesinde ve modernleşmesinde

Yerine Hasan Saka Hükümeti kuruldu (9 Eylül 1947).

Demokrasileriyle saf tutmuştu. Ne var ki, yayılmacı siyasetini sürdürüyordu. Stalin

Valinin bu buyruğunu yerine getirmeyen Emniyet Müdürü ve Jandarma Komutanı

Antlaşmasını yenilemeyeceğini, yeni bir antlaşma yapmak istediğini bildirdi.

İnönü'nün kurmuş oldukları demokrasi termellerini genişletip pekiştirmiştir. Sosyal

1.6. Çok-Partili Dizgeyi Yerleştirme Çabaları

kavgasız gürültüsüz muhalefet partisinin eline teslim ediliyordu. Bu, DP'nin

Bayar'ın iki arkadaşına olan desteğini göstermek üzere seçtiği davranış, henüz

olarak cerayen etmekteydi. Sertlik yanlıları DP Grubuna egemendiler ve parti yönetimini

Yine bir Ege gezisinde, 30 Nisan 1959'da İnönü'nün Kurtuluş Savaşında karargahı

oldu. Dahası var. Devrime çok önemli katkılarda bulundu. Biri Köy Enstitüleri,

? İnönü'nün canına kastetmek, 6/7 Eylül olaylarını düzenlemek gibi olaylarda

Haziran 1950'de yapılan VIII. Kurultayda İnönü yeniden Genel Başkan seçilmişti

1950 yılında yapılan seçimlerin sonuçları ne olmuştur?

12 Mart 1947 günü ABD Cumhurbaşkanı Truman, Kongreye, Türkiye ve

Hatiboğlu'nun girişimiyle hazırlanan bu yasanın 17. maddesine göre, topraksız ya

Tevfik'in şiirlerine bu kitaplarda hep yer verilir. Doğrusu da budur. Yıllar boyunca,

haysiyeti yoktur." (Kore diktatörü Rhee, öğrenci ve halk gösterileri karşısında, 21

üyeliği ve kısa bir süre sonra da NATO'ya girerek güvenliğini kat kat sağladığı halde,

kente girerse olaylar çıkacağını, olanlardan sorumlu olmayacağını, İnönü'yü koruyamayacağını

Gürsel, Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes'e yazdığı mektupta Cumhurbaşkanı

değere göre değil, arazi vergisine matrah olarak beyan edilen değerden ödenecekti

B. II-I-III-IV

14. Kurultayı İlk Hedefler Beyannamesi adlı metni kabul etti. Beyannamedeki esaslar

1950 - 9905

ideolojiler boy ölçüşecekti. Türkiye 1939'da Batı burjuva demokrasilerinin

Nisan 1960 günü çıkarılan ve Tahkikat Komisyonuna olağanüstü yetkiler tanıyan

ABD dışardan destek veriyordu. DP önderleri özellikleri Irak Krallık ailesi ve Başbakan

önlemleri ve ağır bir devalüasyon fiyatları fırlatmış, halkı perişan etmişti. Öte

102 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

Hasan Polatkan, eski Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu.

Merkezi de bu dönemin ürünü sayılabilir.) Anayasa Mahkemesi yasama orga-

maddelerin ve tarımsal ürünlerin fiyatlarını yükseltmişti. Bu sırada Türkiye'de sayıları

Mete Tunçay, "Siyasal Tarih (1950-1960)", Türkiye Tarihi. Çağdaş Türkiye 1908-

kıraç topraklarda yetiştirilmeye çalışılan narin bir çiçek olan çok-partili

Sıddık Sami Onar tartaklandı. Hükümet sıkıyönetim ilan etti, Üniversite tatil edildi.

gittikçe artan traktör ve diğer tarım aletleri sayesinde tarım üretiminde önemli

karşısında maneviyat yükseltiyordu. Bayar, Prof. Dr. Ali Fuat Başgil'in 30 Nisan'da

D. 35'ler Hareketi

Demokrat Parti içindeki parçalanmanın sonuçları ne olmuştur?

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 107

98 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

özerklik verildi. Köylü ve işçinin desteğini kazanmak için Toprak Mahsulleri

temelini oluşturacak esaslardı.

kurulu, devlet yayın araçlarının yansızlığı idi. Bunlar, daha sonra 1961 Anayasasının

olanları çevresinde toplayarak, kısa zamanda yayıldı. Adından da anlaşılacağı

C. 7 Eylül Kararları

Bundan umduğu yararları şöyle tahmin edebiliriz:

açmaları komutunu verdi ve Trafik Müdürünün arabasını yol ortasından çekmesini

ve hükümetin değişmesi gerektiğini söylüyordu. 21 Mayıs günü Harb Okulu öğrencileri

nedenlerle belki kendilerini güven içinde hissetmiyorlardı. İktidara geldikten sonra

Demokrat Parti'nin devlet görevlilerini kendi politikası uyarınca kullanmasının

bazı kesimleri üzerinde kurduğu baskının hangi yönlerden "siyasi kültürün"

açıklama yapanlar 6 ay ile 1 yıl arasında hapis cezasına çarptırılacaklardı.

Kanununa olan muhalefete bağlarlar. DP'nin salt bundan kaynaklandığını öne sürmek

lu ahlak dersi kondu. Bu uygulamalar Atatürk dönemindeki uygulamalardan farklı

Selanik'teki evine bomba atıldığı haberini verdi. O akşam bütün İstanbul'da Rumların

seçimleri 1950 seçimlerine göre daha parlak bir zaferle sonuçlanacaktı. Bu yüzden

1930 - 2000

hesaba katılırsa, bundan sonraki seçimin CHP tarafından kazanılması, muhtemeldi.

da olabiliyordu. İnönü'nün Ekim 1952'de yaptığı Ege gezisi sırasında İzmir'de

A Ç I K Ö Ğ R E T İ M F A K Ü L T E S İ

işletmelerini özel kesime devretmeyi düşün DP, özel kesimin devlet işletmelerini almak

? Çoğulculuğu, yani azınlığın, muhalefetin haklarını kabul etmeyen ilkel (ya

Bankasının dayatmasını kabul etmek zorunda kaldı (başka türlü dış borç almak olanağı

Atatürk'ün evine bomba atmaktan sorumlu bir kaç Türk yakaladılar, bunlar mahkum

DP iktidarı muhalefet önderlerinin yurtta dolaşmasına dayanamıyordu. Daha

DP'nin kimi siyasal talepleri kabul edilmezse DP milletvekilleri TBMM'den ayrılacaklardı.

körüklemesi toplumda derin izler bırakmıştır. Anayasa ve kanunlara aykırı eylemler de

? Demokrat Parti Dönemi

çaba gösterdi. Talat Aydemir'in öncülüğünü yaptığı iki askeri darbe girişimini bizzat

Türkiye'ye karşı böyle bir yükümlülüğe girmişti. Değişik olan, Paktın girişinde saldırı

Amaçlar

tüm dünyaya yayılmıştır. Kuruluşundan itibaren demokratik bir düzeni hedeflemiş

Türkiye'de bulunması gerekirdi. Tabii bunun dış siyaset bakımından da yararı olacaktı.

Yine de 1950'ye değin DP'nin milletvekili sayısı yarıya inmişti.

da DP'li önderlerin güven ve istediklerini yapma duygularını o derecede artırmış olmalıdır.

1960 günü DP Grubunun yayımladığı bildiri CHP'yi "silahlı ve tertipli ayaklanmalar

yapmak. Ama Menderes "ihtilal olabilir" uyarısını, "bunlar ihtilal yapmak istiyor"

hukuk dışına çıkmasının üzücü bir başka örneğidir. DP, Meclis soruşturması önerisini

Buna karşılık Bayar ve arkadaşlarının CHP'den ayrılmaya hevesleri yoktu. Parti

Bu nedir yahu? Manas Destanı bile bu kadar uzun değil. :Pp

oldu. Fransa'daki gelişmeleri örnek almak isteyen Menderes, De Gaulle'ün hangi

Federal Almanya'dan bir yargıcın başkanlığındaki Anayasa Mahkemesi bu düzenin

1.3. Dörtlü Takrir ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu

çıkar yol göstermişti: demokrasinin gereklerine uyarak dürüst bir seçim

hazırlığı içindeydi. İlanlar yapılmış ve yazar kadrosu içinde Menderes ve Köprülü'nün

88 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

II. Türkiye'nin Avrupa Konseyi üyesi olması

yaptı diye bir çok solcular tutuklanıp, aylarca hapis yattıktan sonra aklandı-

etrafında toplanmışlardır. Özellikle, politik nedenlerden ötürü aydınlar üzerinde baskı

Nisan 1946 başında Missouri zırhlısının İstanbul'a gelmesi, bu yakınlaşmayı simgeliyordu.

artışlar elde ediliyordu. Traktör sayısındaki artış:

en kısa zamanda tatile göndermek oldu. DP Genel İdare Kurulunun ve DP Meclis

Martta Sosyal Demokrat Partisi, Aralıkta Türkiye Sosyalist Partisi (genel

yani çok-partililiği sindirememişti. Onun için de İnönü CHP içinde Peker'e karşı bir

İnönü hava alanından kente gelirken, taşlı, sopalı DP'liler Topkapı'ya yığıldılar

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün kendi partisi içinde bir grup milletvekiline bir

bir parçasında barışı sağlamak üzere görevlendirilmişti. Oysa ne Türkiye'nin

olduğu düşünülürse, vurulan darbenin ağırlığı daha iyi anlaşılabilir. CHP'nin gücüne

1952'de Türkiye'nin NATO üyeliğine kabul edilmesi önemli bir dış siyaset başarı-

ve bir gün hapiste kaldı. 1956 yazında Rize'de dükkan sahiplerinin elini sıkması,

yakınlık kurmak olanaksızdı. Öbür Araplar saltanatla yönetilen feodal ülkelerdi.

istediği topraklar, Osmanlı Devleti'nin Brest-Litovsk Antlaşmasıyla elde

Dörtlü Takririn reddedilmesinden sonra Adnan Menderes ve Fuat Köprülü, Vatan

CHP içindeki sertlik-uzlaşma yanlıları kavgası DP içinde de, hem de daha şiddetli

adamlarını "yiyordu".

? Din konusunda CHP ödün vermeye başlamıştı ama DP bunu daha ileri götürmüş,

Nisan 1960'ta istifa etmek zorunda kalmıştı.) Bu konuşma karşısında Meclis, İnönü'ye

durunca, çevresi zorbalar tarafından sarıldı. Trafik Müdürü İnönü'yü kendi

141. ve 142. maddeleri komünizm "propagandasına" 7,5 yıldan 15 yıla

Yukarıda ne diyor?

B. Nasır'ın Mısır'da iktidara gelmesi

yanında yer almıştı. O zaman SSCB Almanya ile bir olmuş, Türkiye'ye yönelik yayılmacı

1961'de halk oylamasına sunuldu ve %60,4 olumlu oyla kabul edildi. Ekimde

Yalnız bir bölüm hazine toprakları çiftçilere dağıtıldı.

"düzeltmesinden" söz edildiği görüldü. Sovyetlerin henüz Batılı ülkelerle arası

olumlu etkilendikleri tahmin edilebilir. Ne var ki DP tabanındaki bu siyasal bilinçlenme,

Kronolojisi (1945-1971), Bilgi Yayınevi, Ankara: 1976.

III. Halkevlerinin kapatılması

topladı (1955). Bu sırada 6 Eylül günü İstanbul'da çıkan bir gazete Atatürk'ün

Ankara'da Siyasal Bilgiler ve Hukuk öğrencileri gösterilere başladılar. Polis başa çıkamayınca

suçluyor ve üç ayda işini bitirecek bir Tahkikat Komisyonunun

abartılı olur ama, DP'nin kuruluş ve yaygınlaşma aşamasında bunun önemli

bir şeydir. Bu yolda devam ederseniz, ben de sizi kurtaramam... Şartlar tamam olduğu

bunu yapması gerekirken, bütün o kültür yuvaları (478 halkevi ve 4332 Halkodası)

sert önlemler almasına yol açmıştır?

Hürriyet Partisi CHP ile birleşme kararı aldı. 12 Ocak 1959'da toplanan CHP'nin

? TBMM'de Komisyonla ilgili görüşmeler ve bunlar hakkında yayınlar,

Irak'la "komünizme karşı" Bağdat Paktını kurabildi. İngiltere de paktın üyesiydi.

Demokrat Parti dönemindeki iktisadi bunalımın boyutları ne olmuştur?

Tartışınız.

ne olmuştur?

değildi. Onda ne Atatürk'ün nüfuszu, ne de olağanüstü kişilik gücü vardı. Bütün

Zürih ve Londra Antlaşmalarıyla Kıbrıs'ın bağımsız olması, fakat Türkiye, Yunanistan

başlamıştır. Basın mensupları ve üniversite öğrencileri bu anti-demokratik uygulamalara

gözünü dikmiş olmasıydı. Fakat Türkiye Truman Doktrini, Avrupa Konseyi

partileri de içeren bir dizgeyken, Türkiye'de bu tür sola kapalı bir dizge olarak kabul

geldi. DP muhalefetteyken demokratikleşme vaadinde bulunuyordu, bu

başvuruları üzerine ABD'nin askeri birlikleri, Lübnan'a, İngilizlerinki ise

onu etkilemedi. Böylece 27 Mayıs 1960 darbesine gelindi. Milli Birlik Komitesi adında

gereksinim duyduğu incelenmelidir. Bu kez iktisadi bir bunalımın sonucu istikrar

bu biçimde bölünmesi, 1950 seçimlerinin de göstereceği gibi, tabana fazla yansımadı.

edebileceğini de umuyordu. Böyle bir düşüncesi var idiyse, yanılıyordu. Taşraya

A. Muhalefet önderlerinin yurtta dolaşmalarını engellemesi

isabet eden bir taşla yaralandı. Yolda olaylar devam etti. İzmir'de CHP'nin bütün

? Çok-partili dizgeye geçilmiş olacaktı.

izleyen bir binbaşı, olayı seyretmekle yetinen askerlere arabanın çevresini dipçikle

döviz darboğazı yüzünden musluk, akü, kalorifer gibi mallar ithal edilmeyince,

olacak iki dış örnek de ortaya çıkmış bulunuyordu.

aleyhinde işleyecekti.

komünizme kaymaması için ABD'nin başlatmış olduğu "Marshall Yardımı"

? Amerikalılarla yapılan çok sayıda -kimisi hatta sözlü olan- ikili anlaşma

anlamına gelmiyordu. Aynı zamanda bu ülkelerin ideolojisi olan faşizmin ve ırkçılığın

müdahale ederek, Bayar'la görüştü. Ortalık yatıştı. DP ilk Büyük Kongresini Ocak

Mahkemesi, Yüksek Hakimler Kurulu, Devlet Planlama Teşkilatı, Türkiye Radyo

? Ulu önder Atatürk döneminde çok partili sisteme geçme denemelerini

çoğu genç subaylardan oluşan bir cunta yaptı darbeyi.

E. Parti içi demokrasiye büyük önem verilmesi

muhalefet partisi kurdurmak istemesinin nedenleri nelerdir?

çiftçiyi topraklandırmak gereksinmesine değinmişti, ama somut bir adım atılmamıştı

kavramı yanında "dolaylı saldırı" kavramına yer verilmesiydi. Anlaşılan, Türkiye'de

kaldılar. Berkes Kanada'da, Boratav Fransa'da, Şerif ABD'de iş buldular ve başarılı

92 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

sağladı. Bu olayların gazetelerde yazılması yasaklandı, basın beyaz sütunlarla çıktı.

ettiği, kendisinin daha önce 1878 Berlin Antlaşmasıyla yitirmiş olduğu yerlerdi. Stalin,

desteğini almak için yaptığı çalışmalar nelerdir?

sahip olmuştur?

Nitekim, CHP-DP ne denli kavgalaşsalar, 1946-50 döneminde İnönü havayı yumuşatmak

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 97

bir devlet adamıdır ve bir dönemin de milli şefidir ama, Atatürk denli güçlü ve etkili

evet başbakanın asılması çok dandik birşey ancak kongo da olabilirdi. menderes in yanlış politikalrı olsada en fazla siyasi yasak konabilir hapse bile atılazdı normal demokrasilerde. chp ye çok kızıyorlarya chp demokrasiye geçmenin bedelini ödedi istese ülkeyi tek başına 1970 lere kadar götürebilirdi:)o yüzden chp ülkeye demokrasi getirdi bunu görmek gerek

herhalde hayrete düşürecek biçimde 'Amerikan salatası" dendi. Bu garip, hastalıklı

? Türkiye'nin çok partili yaşama geçmesini zorunlu kılan uluslararası

D. Plansız kalkınma yapılması sonucu maliyenin iflasa sürüklemesi

kamu kesimini genişletmiş bulunuyordu. Ama özel kesimin sanayi yatırımları da

aldı? Baş nedeni bütünsel kalkınma anlayışıdır. Hiçbir alanda Avrupa'dan geri kalınmayacaksa,

kullanılmasına son vermiştir. Devlet Planlama Teşkilatı keyfi yatırımları önleyemese

? Muhalefetle ilişkileri hemen daima bir kavga havasında yürütmek;

1948 - 1756

yeni seçim yasası, yargı denetimini içerdiği için, DP, ara ve yerel seçimleri boykot etti.

Kimileri Demokrat Partinin kuruluşunu doğrudan Çiftçiyi Topraklandırma

vermişlerdir. "Dörtlü Takrir"in reddedilmesi sonucu, Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat

başkanı Şefik Hüsnü Deymer) kapatıldı. Başbakanlığında Recep Peker'in Köy

yaptıkları itirazları geri almalarını sağlamıştı.) Türkiye ve DP iktidarı için işler

Türkiye'nin çok partili sisteme geçmesinde çok önemli bir yere sahip olan "Çiftçiyi

olmadığı için, 1965 başına kadar İnönü başkanlığında karma hükümetler

? CHP'den ayrılacak kişilerin kuracağı partinin Atatürk Devrimine karşı olması

1948'de Millet Partisi kuruldu. Kurucuları arasında Mareşal Fevzi Çakmak,

27 Mayıs askeri müdahalesinden sonra meydana gelen gelişmeler nelerdir?

ki CHP yenilmiş, ancak bozguna uğramamıştı. Ne var ki, çoğunluk dizgesi bu

Demokrat Parti'nin Orta Doğu'da izlediği politikanın amaçları nedir?

Mersin'de açık hava toplantısı sırasında DP'lilerin saldırıları karşısında canını kurtarabilmesi

Cumhuriyet Halk Partisi içindeki bir grup milletvekili "Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu"

Muhalefet Irak Devrimini doğru bulduğuna göre, benzerini Türkiye'de yapabilir,

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 101

kimi yazarlar Menderes ve Bayar'da bir "İnönü fobisi " bulunduğuna hükmetmişlerdir.

bile, siyasal sorumlulukları olduğu açıktır.

Cumhuriyet Halk Partisi'nin toplumda daha fazla destek bulabilmek için laiklikten

demokratik-ulusçu hareketlerden korunmak daha da önemliydi. Dolayısıyla

ortam hakkında bilgi edinecek,

Meclis çalışmalarına başladı. Kurucu Meclis MBK ve Temsilciler Meclisinden oluşuyordu.

Muhalefet bu gelişmeler karşısında ezilmemeye çalışıyordu. 24 Kasım 1958 tarihinde

1.7. Şemsettin Günaltay Hükümeti ve 1950 Seçimleri

2. Aşağıdakilerden hangisi Demokrat Parti'nin kurulmasında önemli bir role

daha önce almış olduğu bir karar doğrultusunda ilkokullara seçimlik din dersi koydu.

etkisi ne olmuştur?

27 Mayıs 1960'ta yönetime müdahale etmesini öğrenebileceksiniz.

yön, yukarıda da belirtilmişti, iktisadi kalkınmada büyük bir canlılık ve heyecan

Atatürk Bulvarında yürüyüş yaptılar. Düşünülen tek çare, Harb Okulunun

dereceliydi ama yargı denetimi yoktu, oylar açıkta veriliyor, gizli sayılıyordu. (açık

8 Ağustos 1951'de TBMM Halkevleri ve Halkodalarını devletleştiren bir yasa kabul

ordu birlikleri geliyordu. İktidar sertleştikçe sertleşiyordu. Menderes

fakat ABD tarafından vazgeçirildiği öne sürülmüştür. Lübnan ve Ürdün'ün

oluyordu. Gerçi din dersi, "din kültürü" diye sunuluyordu, ama öğretmenin

? Türkiye'de ordunun hangi gerekçelerle yönetime müdahale ettiğini

? Parti içindeki muhaliflerden kurtulunacaktı.

verdiği demokratikleşmeyi gerçekleştirecek iradeden yoksundu. 1948'de çıkardığı

işlevlerini eskisi gibi sürdürmek üzere Milli Eğitim Bakanlığına bağlanması düşüncesi

Aynı biçimde, Ankara Üniversitesine bağlı bir İlahiyet Fakültesi kuruldu.

indirildi. Bugün hala o karanlık boşluk doldurulabilmiş değildir. Okullarımızın büyük

kurulması yönündeki kararın alındığını açıklıyordu. 18 Nisanda DP'nin önergesi

bütünlenmesidir. DP, Şubat 1954'te Enstitüleri klasik ilköğretmen okullarına

herkül kardeş bu yazı hayatımda okuduğum bütün yazıları toplasan onların toplamından daha çok.

huzursuzluğu, bir hırçınlığı vardı. Nesnel koşulların o denli elverişli olmasına

İkinci Dünya Savaşı sonunda Türkiye hangi uluslararası koşullarla karşılaşmıştır?

olduğuna göre, Türkiye'nin ABD ve NATO ittifakından vazgeçmeden bu Araplarla

2.5. 1957 Seçimleri ve DP'nin Demokrasiden Sapması

Seçimlerin dürüst olarak yapılmadığı ortadaydı. Bu yüzden CHP ile DP'nin

bir "Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi" kitabından okuyunuz.

piyasaya açılamamış olan bir çok kırsal kesimler bu olanağa kavuşmuşlardır.

son döneminde başlatılmış olan Köy Enstitülerini yıkma etkinliğinin DP iktidarı tarafından

Türkiye de adaya talip oldu. Kıbrıs Rumları adanın Yunanistan'a bağlanması

Aşağıdaki soruların yanıtlarını verilen seçenekler arasından bulunuz.

27 Mayıs hareketi darbedir, ama aynı zamanda devrimdir. Türkiye'de Atatürk ve

genelindeki uygulamalarının neler olduğunu ayırdedebilecek,

özellikle Menderes dincilerin umudu haline gelmişti.

1.1. Uluslararası Ortam ve Türk-Sovyet İlişkileri

Aynı gün (4 Aralık) "Tan Olayı" oldu. Zekeriya Sertel'in çıkardığı Tan gazetesi

karşın, onların bu ruhsal durumunu anlamak kolay değildir. Ruhbilimsel bir takım

nisbi temsil usulüyle seçimler yapıldı. CHP 1. parti olduysa da TBMM'de çoğunluğu

kapatması, CHP'nin malvarlığına elkoyması ve muhalifleri üzerinde baskı kurması

Türkiye'den toprak, Estonya, Litvanya'yı egemenliği altına almak demekti. Türkiye'den

bir taşınmaz ve taşınır mal yığını halinde Hazineye intikal ettirildi. Örgütün kültürlendirme

(1952 Cumhuriyet Devriminden beri bu Arapların başını Nasır ve Mısır çekiyordu)

Türkiye'de toprak reformuna olanak verebilecek bir yasa tasarısı TBMM'ye sunulmuştu:

tarafından alay konusu yapılarak sonuçsuz kalınca, bunlar da DP'den ayrıldılar

14 Mayıs 1950'de yapılan seçimlerde DP oyların %55'ini, CHP %41'ini aldı. Görülüyor

da yetkeci) bir demokrasi anlayışı, baskıcılık;

DP dönemi büyük umutlarla başladı. TBMM tarafından Cumhurbaşkanı seçilen

"değişmez genel başkan" sıfatına son verildi, sınıf partilerinin ve sendikaların

Yukarıdaki olayların kronolojik sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?

kamulaştırabilecekti. Kamulaştırma, gerekirse toprak sahibinde yalnızca

olursa olsun, siyaset ve düşünce özgürlüğüne konan bu kısıtlama, Türkiye'deki demokrasiyi

meydan okuyarak, dizgenin oturup yerleşmesi için çabaladı. İnönü neden bu kararı

cezalar verildi, bu arada 14 idam vardı. Bayar'ın cezası yaşından ötürü hapse çevrildi.

keskin ve abartılı bir komünizm düşmanlığı benimsenerek, sosyalist veya benzeri

olayı, DTC Fakültesindeki tasfiye hareketi, çok-partili dizgenin sosyalist solsuz kurulması...

2 Mayıs 1954 seçimlerinde DP oyların %57'sini, CHP %36'sını aldı. CHP'nin sandalye

topluma olan etkisini tartışınız.

, ve Hürriyet Partisi de 4'er milletvekili çıkarmışlardı.

oldu. Zaten 1948'de imam-hatip yetiştirmek üzere 10 aylık kurslar açılmıştı. (DP iktidarı

II. Dünya Savaşı'nın sonucu yalnızca Avrupa'da hegemonya kurmak isteyen Almanya

olsun, muhalefette olsun, Atatürk devriminin başarılı bir savunucu ve sürdürücüsü

verdiği ödünleri ve bu ödünlerin sonuçlarını tartışınız.

1952'de, muhalefet önderlerinin, başta İnönü ve Kasım Gülek, gezilerini önlemek

D. Sovyetler Birliği'nin Türkiye'den toprak talep etmesi

DP'ye soldan uzak durması için de mesaj verilmiş oluyordu. 1946'da CHP'nin solundaki

yandan 1957 seçimlerinde CHP yükselişe geçmiş, çoğunluk dizgesine rağmen Meclise

kendi yatırımlarını yapmaktaki yavaşlığı karşısında daha sonra yaptığı yatırımlarla

nistan, İngiltere'nin sömürgesi olan adanın kendisine verilmesini istiyordu. Bu durumda

sağlam bir demokrasi kurma vaadi verdi. Ne var ki, ilk uygulamaları din alanında

27 Mayıs hareketinin sağladığı siyasi, sosyal ve ekonomik yararlar nelerdir? Bu

Topraklandırma Kanununun hasmı olan Adana'nın büyük toprak sahibi Cavit

? Cumhuriyet Halk Partisi içindeki bir grup milletvekilinin hangi

na duydukları tepkiden ötürü, parti grubuna "Dörtlü Takrir" adıyla anılan bir önerge

CHP grubunda Peker'e karşı oy kullandılar (35'ler hareketi). Peker, yandaşlarıyla birlikte

Ertesi gün (28 Nisan) İstanbul Üniversitesi öğrencileri büyük bir gösteri yaptılar.

şiirlerin evinde bulunduğunu söylemeye kimse cesaret edemezdi. Hala okul kitplarına

ÜNİTE 5 Demokrat Parti Dönemi

için 12 Temmuz Beyannamesinde de somutlaşan çabalar göstermiştir.

istenmeğe başlandı . Sonuç olarak 13 ve 19 Şubat 1959'da yapılan

Türkiye'nin Irak Devrimi karşısındaki tutumu ne olmuştur?

karşı çıkmakta geçikmişlerdir. Toplumun gerginleşmesi ve rejimin tehlikeye düşmesi karşısında

1956 - 43727

öbürü çok-partili dizgeydi. Denebilir ki, Köy Enstitüleri sayesinde Atatürk devrimi,

r ancak demokrat parti ve menderes kahraman değildir, demokrasinin yıldızları değil, demokrasiye kepenk vurmak isteyen gerçek ve tüzel kişilerdir.

Türkiye'ye bir saldırı olursa ABD yardıma gelecekti. ABD zaten NATO ittifakı ile

Başbakan Menderes, Fransa'daki gelişmelerden nasıl etkilenmiştir?

hükümet "komünist taktiği" diye niteliyordu. İnönü bu durumun çok-partililik

olarak selamlıyorlardı. Gerçekten de önemli bir noktaya gelinmiş oluyordu.

yetkili kılıyordu. Komisyonun önlem ve kararlarına "her ne suretle olursa olsun

Hazineye geçiren bir yasa çıkarttı (14 Aralık 1953). Bu, ana muhalefet partisinin

Yunanistan'ı Sovyet tehdidinden korumak üzere kendi adıyla anılan bir siyaset başlattığını

buydu. DP'nin öbür olumsuzluklarından kimilerine yeri geldikçe işaret edildi:

3 partinin kapatılması, bu partinin, solunda mutlak bir boşluk istediğini gösteriyordu.

Grubunun Menderes'i tuttuğu yoldan geri çevirmek için yaptıkları girişimler de

Hikmet Bayur, Kenan Öner, Osman Bölükbaşı, Sadık Aldoğan vardı. Çakmak genel

bir darbe indirmenin bilincinde olan DP, Türk aydınlanmasına nasıl bir darbe

muhalefet edenler" 1-3 yıla kadar ağır hapis cezasına, gizli olan soruşturma konusunda

Kayseri olaylarına yol açtı. Muhalefet gezilerini zorbalıkla, korkutarak, yıldırarak

Oral'a verildi. Söz konusu 17. maddenin hiç uygulanmadığını söylemeye gerek yok.

karşı İnönü şöyle diyordu: "Biz tedbiri aldık. Bu tedbiri yürüteceğiz diyorsunuz...

1980, C. S. , Cem Yayınevi, İstanbul: 1989.

önce Mecliste Müstakil Demokratlar Grubunu oluşturdular, sonra da 20 Temmuz

Onlar için de Filistin sorunu çok önemliydi. Ama düzenlerini yıkacak olan Cumhuriyetçi

uzanan olağanüstü ağırlıkta bir ceza getiriyordu. Ülkede estirilen hava öyleydi ki,

2.3. 1954 Seçimleri ve Sonrası

Demokrat Parti iktidar olmuştur.

Partisi vardı. Fakat Demirağ tutucu bir kişi olduğundan, İnönü o partiyi görmezlikten

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 91

yapılacaktır ama, hile yapan yönetim de ulusun husumetiyle karşılaşacaktır.

27 Mayıs askeri müdahalesinden sonra yeni bir anayasa yapılmış ve tekrar seçimlere gidilmiştir.

Atatürk'ün verdiği onca güvenceye rağmen Serbest Fırkanın başına gelenleri biliyorlardı.

nelerdir?

bildirdi . Aynı yıl Türkiye-ABD Askeri Yardım Antlaşması

gitti ve görüştüler.

kapladığının işaretidir. 1947'de Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesinde Niyazi Berkes,

2.1. DP Hükümetinin Başarıları

etkinlik olanaklarını kısmak için bir hareketti. Fakat DP'nin alerjisi CHP ile sınırlı

bir ayaklanma, bir karışıklık olursa, Türk Hükümetinin isteği üzerine ABD silahlı

çok iyi gidiyordu.

İnönü'nün kavgadan kaçmadığı kesindir ama iktidarda olmak bakımından daha

olduğu karizmatik önder durumundan yararlanarak, bir çeşit "demokratik diktatör"

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 93

tehlikesi bulunmayacaktı.

değildi. Her türlü muhalefete karşı olmalıydılar ki, Atatürk ve devrimlerinin

"görülen lüzum üzerine" Bakanlık emrine alınması ve emekliye sevkedilmesi uygulaması

yönetimindeki Sovyetler Birliği, I. Dünya Savaşı sonunda Çarlık Rusyası toprakları

Menderes ya da Bayar'ın bu tür çabaları pek nadir ve yüzeysel olmuştur. Yurttaşlık

gösteri yürüyüşü sayılarak 6 ay hapse mahkum oldu.

girmediyse de belki de çoğulculuğun simgesi sayılabilecek nisbi temsil usulünü

Sovyet tehdidi altındaki bir Türkiye'nin Batıya sığınabilmesi, Batının siyasal

biçiminde yorumlayarak DP Grubunu daha şiddetli önlemler almaya ikna etti. 27

yasa, Komisyonu, her türlü yayınları yasaklamaya, süreli yayınları ve basım evlerini

dizgeyi esirgemek için yıllarca sabırla didindi, uğraştı. Siyasal rakibini yere seren 27

sosyalist sola yakınlığı ile tanınıyordu. Bu sıralarda Sertel Görüşler adında bir dergi

kapatmaya, her türlü siyasal etkinlikler konusunda ve soruşturmanın selameti

yıkmak için harekete geçeceklerdi.

gelişmesini engellemiştir?

için baskı yapmaya başlamışlardı. Bu baskı kolluk güçlerinin, yönetici, savcı ve

1948'de başlayan geniş çaplı karayolu yapımı sürdürülerek, o güne değin

diye bir bildirge ortaya çıkarttı. Buna göre, oylara tecavüz edilirse (yani seçim hilesi

15 Ocak 1949 tarihinde Saka istifa etti. Yerine Şemsettin Günaltay geldi. Günaltay

Komisyonun çalışmaları ceza usulündeki ilk soruşturma niteliğinde olacaktı. Buna

rastgele yapılan yatırımlar, dağıtılan krediler enflasyona, döviz darboğazına, mal

C. Brejnev Doktrini

Demokrat Parti'nin tarımsal alanda yaptığı çalışmalar ve bu çalışmaların toplumdaki

ki, 6/7 Eylül olayı, Tan olayı gibi, ama çok daha geniş çapta, ülkemizde devletin

2. Demokrat Parti Dönemi

haklarını genişletmiştir.

edildi. Yalnızca sosyalist ve komünist partilere meydan verilmemekle kalınmadı,

açıkladı. 3 Aralıkta CHP'den istifa etti. Ertesi gün İnönü'nün yemek çağrısına

? Çevrenizde Demokrat Parti dönemini yaşamış kişiler varsa,

etti. Halkevleri ve odaları CHP'ye bağlı bir örgüttü. Tek parti döneminde bu durumun

yarısı ordu birlikleri tarafından bastırılabildi. Sıkıyönetim ilan edildi ve işi komünistler

"Bu demokratik rejim istikametinden ayrılıp baskı rejimi haline götürmek tehlikeli

önleyemeyen DP iktidarı, bu kez sorunu kökünden çözmeye kalkıştı. 12 Nisan

İktidar ve muhalefet partilerinin izledikleri siyasetin özellikleri nelerdir? Bunun

1. İnönü Çok Partili Dizgeyi Kuruyor

Hele bir deyiverseniz!

kışkırtılmış, hatta düzenlenmiş olabileceği iddialarına yol açtı. Belki bu vesileyle

işlevi yok edildi. Dolayısısyla halkın aydınlanma sürecine büyük bir darbe

1.2. Çok-Partili Dizgeye Geçiş Kararı

Senatosou dışında, fakat o kurum konusunda yaygın denilebilecek bir olumsuz

ya da ancak kısmen benimseyen kimi insanlarımızın, bu duygu ve düşüncelerini

düşülünce, ortadan kaybolmuşlardı. Örgüt adeta dağılmıştı. Bu ortamda

vardı.

yetki vermeye yanaşmadılar. 1959'da CHP'nin güçlendiği bir zamanda İnönü partinin

ilişkileri kavgalıydı. Tabii TBMM'de iki partinin ilişkilerine de yansıyordu bu.

yumuşak ilişkiler sürdürmenin sorumluluğu herhalde öncelikle DP önderlerine aitti.

? Özet

ama onun gösterdiği aday Genel Sekreter seçilememişti. Seçilen, cana

eğmek niyetinde değildi. İnönü bunu açıkça Mecliste söylemişti. Bir de bunalımdan

Boğazda geçiriyorlardı.

2.4. Kıbrıs Sorunu

yaptığı katkılar nelerdir?

Ankara: 1970.

de frenleyebilecek bir kurumdu. Zaman içinde Cumhuriyet Senatosunun yasama

somutlaşan hukuk dışı bir anlayış;

devlet anlayışını, toplu sözleşme ve grev hakkını, çoğulcu anlayışı, Anayasa

yakın ilişkilere girmek istemiştir. Belki bu yakınlığın sayesinde zamanla Türkiye'nin

bölgede önder devlet durumuna yükseleceğini ummuştur. Fakat bunu yaparken

hava bir ölçüde bir aralık (1949-53 yılları) ABD'de estirilmiş olan McCarthy'cilik akımının

hatta alaya alıyordu. Bu sırada ABD'den 300 milyon dolar kredi istendi, alınamadı.

MBK, başkanlığına orduda sevilen ve sayılan Cemal Gürsel'i getirdi. MBK bir an önce

1967'de liselere seçimlik olarak kondu. 1974'de ortaokul ve liselere zorun-

nında, çoğunluğun keyfine göre uluorta yapılmış yasalara, yapılsa bile uygulanmasına

güvenceye bağlamıştır. Özerk TRT, radyo ve televizyonun iktidarın borazanı olarak

TBMM'de kabul edildi. Kurulan ve hepsi de DP'li olan 15 kişilik Komisyon ilk iş 3 şeyi

geçtiklerini, ihtilal yapmalarının olanaksız olduğunu, kurulacak komisyonun gayrı

alarak gelenekselleşmiş parlamenter düzene son veren, yarı-başkanlık sistemini

hükümetinin tutumunu protesto ettiler. ABD 5 Mart 1959'da Bağdat Paktının kalan

lar. Daha sonra Yassıada'daki Adalet Divanı 6/7 Eylül olaylarının Bayar, Menderes,

Polisin seyirci kalması, hukuka ve uygarlığa sığmayan bu işin CHP tarafından

Hükümetin muhaliflere yönelik politikası ne olmuştur?

kuruldu.

saygınlığını azaltmıştır. Oysa Atatürk döneminde Türk siyasal düzeni Avrupa

şairlerinden birinin, Nazım Hikmet'in şiirleri uzun yıllar tümüyle ortadan kalktı. Bu

da az topraklı çiftçiyi topraklandırmak için devlet, büyük toprak sahiplerinin topraklarını

karşı direnmenin önderliğini yapmış olan De Gaulle, karışık bir siyasal ortamda

CHP zamanında nedense gerçekleşmedi. DP iktidarı, örgütü devletleştirirken

düşünülmüş olmalı ki, adanın Türkiye ve Yunanistan arasında paylaşılması

koşullarda iktidar olduğunu herhalde görmek istemiyordu. Fransa'nın sömürgesi

parti için demokrasiyi sağlamak derecesine ulaşamıyordu.

bu gelişme, Türkiye'nin bir ara yaşamış olduğu yalnızlığa bütünüyle son vermişti.

2.11. DP İçin Değerlendirme

DP'ye üye oluyorlar, fakat katıldıkları örgüte Vatan cephesi deniyordu. Vatan

düzenlendi. 1960 ilkbaharında Yeşilhisar olayı oldu. İnönü'nün oraya gitmek istemesi

tenkil zamanıdır," diyordu. Oysa ordudan işaretler

yapmak istemekle suçladı ve darağaçlarını hatırlattı. 21 Eylül'de İzmir'de De Gaulle

ve İtalya ile, Uzak Doğu'da hegemonya peşinde olan Japonya'nın yenilgisi

Derken 14 Temmuz 1958'de Irak ordusu darbe yaptı, iktidarı ele geçirdi. Faysal ve

inönü de bu gereği yerıne getırdı

Demokrat Parti hangi konuda başarılı olmuştur? Bunun sonuçları ne olmuştur?

Bunun bir nedeni, Atatürk Devrimini, "zihnin sınırsız özgürlüğünü" benimsemeyen

olaylardan biridir. Ancak, Demokrat Parti'nin Atatürk Devrimlerinden ödün vermesi, Hakevlerini

isyana kışkırtmakla suçlaması üzerine, DP Meclisi terk etti. Bunun üzerine İnönü

1945'te sona eren devrimci tek-partili dönemin ardından ikinci genel seçimde iktidar,

edildi. Bütün İstanbul'da aynı sıralarda aynı hareketin olabilmesi bir "düzen" olduğu

? İnönü Çok Partili Dizgeyi Kuruyor

? Partilerin tüm etkinlikleri ile ilgili yayınlar,

işin toplumsal yararları yanında, çok-partili ortamda köylünün siyasal desteğini elde

DP 7 Ocak 1946'da kuruldu. Celal Bayar genel başkan oldu. Türlü nedenlerle hoşnutsuz

CHP'de ise parti-içi demokrasinin ilginç bir gelişmesine tanık oluyoruz. Başından

aleyhindeler diye Millet Partisi de kapattırıldı (8 Temmuz 1953).

Batı Avrupa demokrasi ortalamasına göre eksik kılıyordu. Bu da Türkiye'nin

indirdiğinin acaba ne ölçüde farkındaydı? Araştırılması gereken bir konudur.

başlatmış ya da artırmıştır. Bu, ne kadar doğruysa, ABD ile yapılan ikili antlaşma

Kars ve Ardahan'ın ülkelerine iadesinden, Bulgaristan'da Türkiye ile sınır

D. I-II-III-IV

E. Cezayir'in bağımsızlığına kavuşması

2.9. 27 Mayıs Darbesine Doğru

İsrail'in bir numaralı müttefiki ve destekçisi ABD ve Batı Avrupa ülkeleri

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 99

kalabalık bir milletvekili grubu sokmayı başarmıştı. İktisadi durumun kötülüğü

Demokrat Parti döneminin genel özellikleri nelerdir?

İkinci Dünya Savaşı'nda faşizmin ve ırkçılığın ağır bir yenilği alması sonucu, demokrasi düşüncesi

Bunlardan kimilerine yeri geldikçe işaret edildi: Varlık Vergisinin ırkçı ve insan

Demokrat Parti'nin bu olumsuz politikalarına karşı bazı toplumsal güçler örgütlenmeye

çok DP'liler tutuklandılar. Yassıada'da muhakeme edildiler. Hafif ve ağır bir çok

? Partilerin tüm etkinlikleri ,

31 Mayıs 1958'de başbakanlığa getirilmişti. O, Meclisin ve seçmenin desteğini

Atatürk ölümünden hemen önceki bir kaç Meclis açış konuşmasında topraksız

çoğunluğunun hizmet sunan kitaplıklardan, gösteri salonlarından vb. yoksun

Ekim 1952 günü İnönü, Balıkesir'e gelecekti. Vali kentin dışında onu karşıladı ve

yasa DP'nin oyları da eklenerek kabul edildi. Tek sakıncası, nispi temsil yerine çoğunluk

sıydı. Truman Doktrini, Marshall Planı ve Avrupa Konseyi üyeliği ardından gelen

Bunlar önemli kusurlardır ve İnönü'nün bunlardan siyaseten sorumlu olduğu

Feroz Ahmad - Bedia Turgay Ahmad, Türkiye'de Çok Partili Politikanın Açıklamalı

Demokrat Parti'nin toplumu kamplaştırmasının sonuçları ne olmuştur?

Fakat bu iyi gidişe rağmen DP'nin, daha doğrusu-önderlerinin Bayar ve Menderesbir

3. I. Demokrat Parti'nin kurulması

1958'de iktisadi bunalımın çözümsüzlüğü karşısında Türk hükümeti IMF ve Dünya

1953'te DP bir iş daha yaptı. CHP'nin bütün malvarlığını "haksız iktisap" diye nitelendirerek

E. Hürriyet Misakı

Demokrat Parti yöneticileri Irak Devrimi'nden nasıl etkilenmişlerdir?

1954 seçimlerine yaklaşırken hükümet basından gelen eleştirilere karşı ağır cezalar

D. Carter Doktrini

Açıklamalı Kronolojisi" adlı kitabın ilgili bölümünü okuyunuz.

vaadler unutuldu. DP bütün gücünü iktisadi kalkınmaya verdi. Zaten o sırada koşullarda

(4 Mayıs). Trafik Müdürü arabasıyla yolu tıkamış bulunuyordu. İnönü'nün arabası

1947'de yaptı. Kongre Hürriyet Misakı adında bir bildirge yayımlandı. Buna göre

kavrayacak,

1.8. İnönü İçin Değerlendirme

Cephesini kuranlar ve katılanların adları her gün radyoda tek tek okunuyordu. Bu,

getiren bir yasa çıkarttı. Mahkemeye çıkartılan gazeteciler iddialarını ispat etmek

bağlı olan İnönü ondan pek hoşlanmıyordu. Ama delegeler onu seçmişti

B. Truman Doktrini

siyasal gerilimi büsbütün artıran bir kampanyaydı.

Bu talepler, Anayasaya aykırı yasaların ayıklanması, dürüst seçimleri sağlayacak

Türkiye'den toprak elde etmek dışında, söz konusu bütün öbür yerleri elde edecekti.

çıkan CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek, Sinop'ta tutuklanarak İstanbul'a getirildi

Çeşitli nedenlerden ötürü CHP'den memnun olmayan geniş halk kesimi bu yeni partinin

düzenini örnek almak istediğini gösteren sözler söyledi. Devlet görevlilerine baskı

Türkiyesi

eğitimi bakımından yararlı olduğu söylenebilir. CHP ve öbür partilerin de bu örnekten

benimsemek için çok partili hayata geçmiştir.

bir süreden beri huzursuz olan ordu içindeki bazı subaylar da, 27 Mayıs 1960'ta yönetime

94 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

büyük toprak sahiplerinden olan Adnan Menderes, yasa görüşülürken ağır eleştiriler

önleyip kırdı. Gerçi İnönü döneminin bir takım olumsuzlukları yok değildir.

olan Türkiye de, hem Sovyet tehdidini ortadan kaldırmak hem de batının siyasal çoğulcu düzenini

Atatürkçü bütünsel kalkınma anlayışının, evrensel değerlerin ölçüt alınması anlayışının

dönebilmiş değildir Nazım Hikmet. Oysa Sevr Antlaşmasını imzalamış olan Rıza

ancak cok partılı demokrasıye geçişimiz bogazlar yüzünden oldu

1. Amerika Birleşik Devletlerinin, II. Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye ve Yunanistan'ı

D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ 95

parti kurma konusunda ikna olmadığını gösterir. CHP'den değil, milletvekilliğinden

radyoda konuşmalar yapıyor, Ege'ye gidip İzmir'de kendisini karşılayan kalabalıklar

demokratik bir anayasa yapıp seçimlere gitmek istiyordu. Oysa MBK içinde, başında

ve o da partiyi canlandırmak için olağanüstü çabalar harcayacaktı. 1959'a değin Gülek

başkan oldu. MP, DP'yi danışıklı bir muhalefet gütmekle suçluyordu. Fakat DP'nin

Muhalefete göre ise istibdat ve baskıya karşı bir ayaklanmaydı. Sovyetler Türk

Kıbrıs konusunda Türkiye'nin iddiasını ortaya koyduğu ilk sıralarda adanın tümü

Fazıl Küçük yardımcısı seçildiler. Kıbrıs sorunu böylece çözülmüş gibi görünüyordu,

Tahkikat Komisyonu'nun kurulma gerekçesi ve görevleri nelerdir?

geliyordu. Artık Bayar'ın da aklı yatmaya başlamıştı. 1 Aralıkta parti kuracaklarını

CHP grubuna "Dörtlü Takrir" diye tanınmış olan bir önerge verdiler. Önergelerinde,

Herhalde bu baskının da katkısıyla hükümet, Şubat 1950'de TBMM'ye yeni bir seçim

ve Teknik Araştırma Kurumu, İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, Milli Prodüktivite

mahkemelerin baskısı olabileceği gibi, DP'li partizanlara yaptırılan düşmanca davranışlar

gadre uğrayan Alman profesörlerine kucak açmış olan Türkiye, şimdi kendi bilim

bazı toplum kesimlerinin örgütlenmesini ve ordudaki bazı subayların

gibi, 1948'de kurulan İkinci Hasan Saka hükümetinde Tarım Bakanlığı, Çiftçiyi

ve Suriye sınırında alarma geçirildi. Hatta Menderes'in Irak'a askeri müdahaleye niyetlendiği,

eleştirilerini "psikopat bir ruhun ifadesi" diye nitelemesi ve Bayar'ın halkı

106 D E M O K R A T P A R T İ D Ö N E M İ T Ü R K İ Y E S İ

Aşağıdaki dış gelişmelerden hangisi Demokrat Parti'nin muhalefete karşı

yayımladı. Bu ilişkileri hayli yumuşattı. Fakat Peker hırçınlık yanlısıydı,

1.5. 1946 Seçimleri

izlenim vardı.)

özellikle parti içinde özgür bir tartışma ortamının yaratılmasını istiyorlardı. O sırada

Çalışma Önerileri

kuşkusuzdur. Belki, ve pek muhtemelen İnönü bunları istememiştir, bunlardan

Bu husumet sözcüğünden hareketle CHP, bildirgeye Milli Husumet Andı adını taktı.

Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan, 7 haziran 1945 günü

E. Mc Carthy Doktrini

Ürdün'e gönderildi. Lübnan'a yapılan askeri çıkarmada ABD İncirlik üssünden de

etkisindeydi. Fakat ondan daha şiddetli olduğu, daha uzun sürdüğü söylenebilir.

Matbaası, İstanbul: 1972.

CHP ise %15'ini (69 sandalye) almıştı. DP'liler seçim başarılarını yeni bir çağın başlangıcı

yapılırsa), halk meşru savunma durumunda kalacaktır. Meşru savunma yasal yollardan

Alparslan Türkeş'in bulunduğu 14 kişilik bir grup temel bazı reformları yapmadan

Kıbrıs Sorunu'nun iç politikaya etkisi nasıl olmuştur?

bunlara rağmen İnönü döneminin ve sonraki yıllarının bilançosu bence çok parlak

Şimdi çok-partililiğin adımlarını görelim. İnönü 19 Mayıs 1945 Gençlik ve Spor Bayrımı

DP 20 Haziran 1949'da İkinci Büyük Kongresini yaptı. Millet Partisinin danışıklı

meşru olduğunu, TBMM'nin üstünde bir baskı düzeni getireceğini, bu durumun

1956'da din dersi ortaokullara ,

işleyişine nezaret edecekti. Başpiskopos Makarios Kıbrıs Cumhurbaşkanı, Dr.

Temsilciler Meclisi DP dışındaki partiler ve meslek ya da benzeri sivil kuruluşların

Türkiye yeni bir antlaşma yapmaya hazır olduğu yanıtını verdi. Fakat SSCB'nin Boğazların

o gün görevden alınmışlardır. O gece çevredeki bir takım fabrikalardan DP'li

bir seçim yasası, devlet başkanlığının parti başkanlığı ile aynı kişide birleşmemesi

Peker'in Türk lirasında yaptığı ve "7 Eylül Kararları" diye tanınan devalüasyon büyük

ABD ve Batı Avrupayla ilişki kurmaya çok daha hazırdılar. Batı, düzenlerine payanda

iktidarı bırakmak yanlısı değildi. 13 Kasım 1960'ta yapılan bir darbeyle 14'ler

Bu sırada daha şiddetli bir baskı dönemi başlatmak için gerekçe ya da vesile

ve başarılıdır.

fakat kısa bir süre sonra Rumlar Zürih ve Londra Antlaşmalarının getirdiği düzeni

Çok partili sisteme geçildikten sonra Cumhuriyet Halk Partisi'nin geniş halk kitlelerinin

getirilerek, üniversiteliler ve yargıçlar üzerinde baskı kuruldu, tasfiyeler yapıldı.

zamanla çoğalmıştı. Kurulan sanayiler genellikle ithal ikamesini amaçlıyordu. Örneğin,

Üç kişinin idam cezası MBK tarafından onaylandı: Menderes, eski Maliye Bakanı

verilebilir. Fakat görünen odur ki, sonraki olaylar daha ağırdır. Bunlar da İnönü'yü

adadaki büyük hava üslerini muhafaza edecek, Türkiye ve Yunanistan birer askeri

IV. Millet partisi'nin kapatılması

aynı anda başlayan harekette DP örgütünden yararlanılmıştı. Yunan makamları ise

isteniyordu . Daha sonra bunun pek gerçekçi olmadığı

yapılırsa demokrasiye paydos deneceğini de belirtti. İnönü bu sözleri yanıtsız bırakmıyordu,

Ekilen topraklar bu sayede 1948'de 9.5 milyon hektardan, 1956'da 14.6 milyon hektara

toprak sahipleri egemendi. Kanun 11 Haziran 1945'te TBMM tarafından kabul edildiği

Fakat İnönü ısrarını sürdürüyordu. 1 Kasım 1945'te TBMM'yi açış söylevinde,

5. Aşağıdakilerden hangisi Demokrat Parti'nin izlediği politakalardan biri değildir?

12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 darbeleri 27 Mayısın getirdiği kurum ve anlayışları

(1953) halde, Türkiye'de bu hava 60'lara değin sürdü. Hatta kısmen bugüne dek sürdüğü

Güncel.

hareket başlattı. Milletvekili Nihat Erim'in başını çektiği bir grup genç milletvekili,

hakkından da yoksun bırakılıyorlardı. Bu haksızlık bir çok DP milletvekillerini bile

açıkça, ülkenin bir muhalefet partisine olan gereksinimini dile getirdi. Oysa Temmuz

kısıtlamışlar, sulandırmışlar, fakat ortadan kaldıramamışlardır. (Cumhuriyet

yaptığı hükümetin istifa etmesi tavsiyesine "Hayır, tenkit zamanı geçti. Şimdi

anayasa mahkemesi, seçimde nisbi temsil usulü, üniversite özerkliği, yüksek yargıçlar

birlikler gönderebilecekti.

Televizyon Kurumu, Cumhuriyet Senatosu gibi kurumları getirdi. (Türkiye Bilimsel

somutlaştı. Menderes Manisa'da 12 Ekim 1958 günü muhaletefin "kin ve

NATO, ABD ve Soğuk Savaştaki tutumundan hemen hiç bir ödün vermek

itibaren iktidarda bulunan bir parti olarak, CHP'nin pek çok üyeleri, muhalefet durumuna

da olsa, laikliğe aykırı değildi. Laikliğe aykırı olan, 12 Eylül yönetiminin bu dersleri

garnizon bulunduracaklar, her üç devletin müdahale hakları bulunacaktı. Ayrıca,

50 dönüm bırakacak kadar kapsamlı olabilecekti. Kamulaştırma bedelleri de gerçek

Bu konuşmaları yayımlamak yasaktı. Buna rağmen Ulus ve Demokrat İzmir gazeteleri

Gazetecilere ağır hapis ve para cezaları verdirildi. 1955 yazında Karadeniz gezisine

Topraklandırma Kanunu"nun özellikleri nelerdir?

DP 465 milletvekilliği için ancak 273 aday gösterebilmişti. DP 66 milletvekili çıkarabildi.

Herkes okusun ve bilgilensin.

kendileri dışından kaynaklanan bir ihtilale yol açacağını söyledi. Ve ünlü cümleleri:

bu örgüt bir parti hizmeti değil, bir kamu hizmeti yapıyordu. Halkevleri örgütünün

de söylenebilir. Komünisttir diye, Rusya'ya kaçtı diye Türkiye'nin en büyük

için önlem ve karar almaya, bu amaçla hükümetin bütün olanaklarından yararlanmaya

2.6. Orta Doğu Siyaseti ve Irak Devrimi

Türkiye'nin çok partili sisteme geçme nedenleri nelerdir?

dizginlerini yeniden ele geçirdi. Gülek bir daha Genel Sekreter olamadı.

bozulmamıştı. Türkiye'nin savaşa geç katılması, savaş sırasında Almanya'ya krom

düşüncelere karşı da bir yasaklama ve cezalandırma tavrı güdüldü. Türk Ceza Kanununun

Oysa Menderes ve çevresi iktidardan ayrılma olasılığını nedense kabul edemiyorlardı.

Pertev Naili Boratav, Muzaffer Şerif, Behice Boran aleyhinde solcu diye bir cadı kazanı

halde, onun mimarı olan Hatiboğlu bundan sonraki hükümetlerde bakan olmadığı

1924 - 220

Değerlendirme Soruları

ve havanın görünürdeki gerekçesi SSCB'nin 1945'te Boğazlara, Kars ve Ardahan'a

mesajında "halk idaresinin" geliştirileceğini müjdeliyordu. Zaten savaşın sonu

mahkemeler bu cezaları uygulamakta pek duraksama göstermiyorlardı. Bu tutumun

zorunlu kılıp bunu da anayasaya yazdırmasıydı. Bu yüzden çocuğunun din dersine

Enstitülerini "daha milli" kılmaktan söz etmesi, sol karşıtı havanın nasıl her kesimi

hangisidir?

sloganlarla Tan basımevine ve sol yayın satan kitapçılara saldırarak tahrip ettiler.

? Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

böyle bir sorunu vardı, ne de Menderes ve Bayar kurtarıcı sayılabilirlerdi.

yasası tasarısı getirdi. Tasarı ilk kez yargı denetimini de getiriyordu. Sonunda

teşebbüs eden baskı tertipçileri zannediyorlar ki: Türk Milletinin Kore Milleti kadar

ne dereceye kadar ısrar edeceğimizi" göstermek üzere "aktif hareket" için "ilgililere

değil, anavatanın bir parçası yaşanmaktaydı. Yüzbinlerce insan ölmüştü. II. Dünya

vazgeçtiğini ve yeniden bir dostluk antlaşması yapmaya hazır olduğunu bildirdiği

yöntemlerine başvuruldu (1955). Bu arada 25 yıl hizmet etmiş memurların

düşününüz.

oldular. Bunlardan biri daha sonra Türkiye'de valilik yapacaktı. Öyle görünüyor

getiren V. Cumhuriyet Anayasasını yürürlüğe soktu. De Gaulle, savaşta elde etmiş

bile bir gün iktidardan ayrılabileceklerinin rahatsızlığını duyuyorlardı. Oysa 1954

B. Vatan cephesi örgütleri kurarak ülke de kamplaşmaya yol açması

Köprülü ve Refik Koraltan CHP'den ayrılarak 7 Ocak 1946'da Demokrat Partiyi kurmuşlardır.

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

havasında tuttuğu için belki o denli iyi bir buluş olmadığı kanısı yayılmıştır. Anayasaya

1957 seçimlerini yine DP kazandı, fakat DP'nin oyları azalmıştı (%48 ve 424 milletvekili).

sosyal devlet, basın özgürlüğün, grev ve sendika kurma hakkı, ikinci meclis,

oydaşmasını dahi tehlikeye düşüren bir kutuplaşmanın mahallelerde, köylerde,

bir parti tek oy farkla önde olsa bile, bütün o ilin milletvekillikleri onun oluyordu.

? Demokrat Parti'nin muhalefet üzerinde baskı kurmasını ve ülke

için yüksek bir duvardan aşırtmak gerekmiştir. Daha başka örnekler de

Avrupa'ya siyasal çoğulculuk egemen olduğunda, o çoğulculuğun

? Halkevleri ve Köy Enstitülerinin kapatılmasında göze çarpan bir kültür yıkıcılığı;

Topkapı olayında bir cana kastetme durumu olduğu söylenebilir (bu sırada İnönü

iki ülke tarafından ortak savunulmasını istediği ortaya çıktı. Sovyetler bunu

Mayıs 1960 devriminden sonra, bir an önce özgür çok-partili dizgeye dönülmesi için

büyük bir engel getirmiştir. Yüksek Hakimler Kurulu yargının bağımsızlığını

Bu noktada İnönü dönemi için genel bir değerlendirme yapabiliriz. İnönü, iktidarda

Türkiye'de tek parti döneminin yumuşak bir şekilde sona ermesi, dünyada ender görülen

seçim yerine seçimi öne, 1946'da aldı. 21 Temmuz 1946'da yapılan seçim tek

Samet Ağaoğlu, Demokrat Parti'nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri Bir Soru, Baha

Recep Peker de aynı sertlik ve hırçınlıkla karşılık veriyordu. Meclisi terk etme tehdidini

çevçevesindeydi. 1949'da Türkiye Avrupa Konseyi üyesi oldu.

Burada DP'nin bir değerlendirilmesini yapmak gerekir. DP'nin güçlü ve başarılı olduğu

getirdi. Gazete kapatma yetkisini hükümetten alarak mahkemelere verdi. Üniversitelere

yapıldı. 1948'de yine ABD ile bir iktisadi yardım antlaşması bağıtlandı. Bu, Avrupa'nın

fakat iktidarın niyetleri belli olmuştu. Önce bu niyetler Vatan Cephesi biçiminde

. Şimdi İnönü bu davayı benimsemiş bulunuyordu. Belki

de reddettirdi. Bir tek Namık Gedik istifa etti.

dizgesini kabul etmesiydi. Bu dizge 50'li yıllarda, yapılan 3 seçimde CHP

bunlar yerli olarak yapılmaya başlanıyordu.

Türkiye Kıbrıs'ta ne gibi bir statü elde etmiştir?

(md. 21). Bu hüküm toprak sahibi olan milletvekillerini çok rahatsız etti. Aydın'ın

Yalnız şu var. Avrupa'daki siyasal demokrasi genellikle sosyalist hatta komünist

kişisel müdahaleler, Akhisar ve Manisa'da protesto gösterileri yapıldı. 8

üzere, DP'nin birinci amacı demokratikleşmeyi sağlamaktı. CHP iktidarı bu

Menderes 6 Eylül 1958'de Balıkesir'de muhalefeti Irakt'taki Devrimin benzerini

demokrasi ortalamasının altında değil, üstündeydi ve tabii ona göre de saygınlığı

2.8. CHP'nin Muhalefet Savaşımı

bir kaç gün İnönü ile mücadeleye girecekmiş gibi davrandı, fakat sonra istifa etti.

girmesini istemeyen, farklı inançtan bir çok anababaya yakışıksız bir zorlama getirilmiş

işlevini çok yavaşlattığı, üçte bir Senato yenileme seçimlerinin ülkeyi sürekli seçim

resmen istemiş, Türkiye de reddetmiştir. Yine bu sıralarda Gürcistan'da bazı profesörlerce

Örneklerden biri 14 Temmuz 1958 Irak Devrimiydi. DP iktidarı Orta Doğu devletleriyle

yararlanmıştı. DP iktidarına göre Irak Devrimi dıştan desteklenen yıkıcı bir faaliyetti.

B. Tan Olayı

gerekçelerle partilerinden ayrıldığını ve Demokrat Parti'yi kurduklarını

yapmaya başlamışlardır. İngiltere konuyu incelemek üzere Londra'da bir konferans

isimler vardı.

husumet" cephesine karşı bir Vatan Cephesi kurulması çağrısında bulundu. Ondan

? Değerlendirme Soruları

Yeni anayasa, özgürlükçü bir siyasi yapı hedeflemiş ve toplumun siyasi, sosyal ve ekonomik

1 ABD doları 1.40 TL'den, 2.80 TL'ye düşürüldü. Peker'in TBMM'de Menderes'e sinirlenerek

binlerce ev ve işyerlerine, kilise ve mezarlıklarına saldırıldı ve yağma ya da tahrip

bu manevranın doğası gereği yakınlastıgımız amerıka ve NATO nun krıterlerı olan DEMOKRASİ ve ÇOK PARTİLİ hayata geçmekti

aynen bastılar, bu ve başka yollardan ülkenin her yanına dağıldı. CHP boyun

A. IV-III-II-I

bir başarısı olduğu denli, başta ve özellikle İnönü ve CHP'nin bir başarısıydı.