bu kadar yazıya bu özette az oldu ama,

HAYAT ARKADAŞI

43 Mukaddime, Çev. Zakir Kadiri Ugan, III, 3.

a. mlf. İslami Kaynaklara Göre Peygamberler, Ankara, 1992.

Burckhardt, Titus, Alchemy, London, 1987.

- Tahran, Danişgah, 960.

9 Encyclopedia Americana, XIV/131.

Hermetik düşüncelerle ilk ilgilenen Müslümanlar sentezci bir fizik görüşüne va zamanın farklı devreler halinde, periyodik bir şekilde telakki edilmesine inanıyorlardı. Ayrıca bazı sebepler bu kişileri Aristo felsefesinin rasyonalistik unsurlarına ve fiziğinin bir çok yönüne de soğuk bakmalarına neden olmuştu. Fizikte, Hermetik temayülde olanlar alemin bütünlüğüne inanıyor ve onun ay-altı ve ay-üstü şeklinde ikiye ayrıldığı Aristocu görüşe karşı çıkıyorlardı. Bu ekolün tabiat görüşüne göre çeşitli varlık mertebeleri arasında, unsurlar arasında, renkler, şekiller, keyfiyetler, sesler, dahili ve harici duyular arasında karşılıklı bir mütekabiliyet esası vardı. Bu kozmik ve tabii keyfiyetlerin uyumu İhvan-ı Safa?nın Risaleler?inde, astrolojik yönden de Biruni?nin Tefhim?inde uzun uzun ele alınmaktaydı. Bu beraberlik İslami dönemde de sürmüş ve tecrübi metodun doğmasına zemin hazırlamıştır ki bilahare bu metod metafizik ve mistik kalıbından soyulunca pozitif bilimin ana metodu haline gelecektir. İslam?da bu metodun sembolik mahiyeti boşaltılarak ilk defa Zekeriya er-Razi tarafından gerek tıpta ve gerekse simyada kullanıldığına şahit olunmaktadır. Zekeriya er-Razi bu açıdan manevi simyadan maddi simyaya geçiş noktasıdır. Ayrıca Hermetik temayül fizikte, tekil ve müşahhas sebebi kabul etmekle Aristocuların genel bir sebep arayışlarına karşıydı. Hermetik tıp anlayışı da Galen tıbbı yerine hastalıkların sonuçlarından ziyade doğrudan doğruya sebeplerini araştırmaya yönelen Hipokratik tebabet anlayışıyla uyuşmaktaydı. Tabiat felsefesinde ilgileri uzak sebebler değil, vasıtasız, doğrudan sebebler üzerinedir. Her bir muayyen sonuç için muayyen bir sebep aramaları ve bunun için tecrübi ve müşahhas bir yöntem kullanmaları Hermesçileri Aristocularden ziyade Stoacılara yaklaştırmaktaydı. Onlar ayrık önermeli kıyasa dayalı Aristocu mantık yerine yine Stoacılığa meyletmişlerdir. İslam dil okulları içerisinde de Basra Aristocu iken buna mukabil Kufe Hermetik?di. Bu tarz felsefi izaha yönelenler matematiksel sembolizme ve okült bilimlere de özel ilgi duyarlar ve İslam tıbbı ile astrolojik bilimler ve havas ilmi arasında da önemli irtibat kurarlar. Bu felsefeyi izleyenler ile meşşailer?icabi? teolojilerinde ayrılmaktaydılar. Hermetik teolojinin bir özelliği olan, Tanrı?nın sıfatları ve isimleriyle Zat?ı arasında bir ayrım olmadığı inancı Arapça Empodoklesvari eserlerde de görülmektedir ve İbnu?l Kıfti?ye göre bu inanç ünlü Mu?tezili kelamcısı Allaf?ı ve Endülüslü bilge İbn Meserre?yi de etkilemiştir. Massignon ayrıca, sıfatların Tanrı?dan ayrı olduğunu reddeden Cehm b. Saffan?nın da Hermetik düşünceden etkilenip etkilenmediğinin araştırılması gerektiğini söyler.

Babaoğlu, Ali, Hermetizm, Istanbul, 1997.

Batı kaynaklarından incelediğimiz Hermetik Külliyatın doğrudan Mısır?dan değil de İslam kaynaklarından batıya aktarıldığı ve Grekçe, Latince Corpus Hermeticum ile Arapça Hermetik metinlerin tamamıyla aynı muhtevaya sahip oldukları kimi araştırmacılarca ileri sürülmüştür.39 Arapça yazılı Hermetik metinler konusu ilk olarak Louis Massignon tarafından ele alınmıştır. Ona göre Grek felsefesi adıyla anılan felsefi düşüncenin İslam dünyasında rahatlıkla yer bulabilmesinin nedeni Müslümanların bu felsefenin ardında İdris nebi?ye kadar uzanan bir silsile görmüş olmalarıdır. M. Plessner, H. Corbin, S. H. Nasr gibi bir çok bilim adamı da bu görüşe iştirak ederler. Ne var ki Massignon?un Eranos toplantılarında dökümünü yaptığı Arapça Hermetik kitaplar listesi bazı eksiklikleri de beraberinde taşımaktadır. Yazar bazı eserleri bu listeye almayı unuturken bazı Hermetik oldukları şüpheli kitapları da bu listeye dahil etmiştir. Onun bu listesi daha sonra M. Plesner ve diğerlerince daha da geliştirilecek ve en son Fuat Sezgin tarafından da ikmal edilecektir.40 Sezgin söz konusu bu yerde İslam dünyasındaki kütüphanelerde hem bizzat Hermes?e ve hem de Hermesçi sayılan diğer bazı yazarlara atfedilen Arapça eserlerin bir listesini sunmaktadır.

12- Risale fi?ilmi?n-nücum

7- Sırru?l-kimiya

Manzalaoui, Mahmoud, ?The Pseudo-Aristotelian Kitab Sırr all-Asrar?, Oriens, XXIII, Leiden, 1974.

Niyazi Koluş'un ikinci aforizma kitabı olan. " Bilgelik Kütüphanesi/

Hermetik Külliyat bugün batı dillerinde A. J. Festugiére?in dört cilt halindeki Fransızca tercümesi (Corpus Hermeticum, Paris 1945 ve 1954); Walter Scott?un yine dört ciltlik İngilizce tercümesi (Hermetica, Oxford 1924-36 ve U. S. A., 1985) ve J. Kroll?ün Almanca tercümesiyle (Die Lehren des Hermes Trismegistos, Munster 1914) bulunmaktadır. Az sonra ele alacağımız gibi Arapça, Farsça ve Türkçe'de ise toplu bir tercümesi bulunmamaktadır. Sadece bazı bölümlerin Arapça tercümeleri bulunmaktadır.

Yani hayali mitlojik tanrısal hale sokulsada hermes kültü birçok inanç kaynaklarında varsa şayet böyle bir kişinin olma olasılığı çok yüksekdir tıpkı Nuh tufanında birçok kültürde değişik isimlerde olması gibi Gılgamış destanı vs...

- Paris, 2577.

- Cambridge, 2nr, 43.

Waite, Arthur Edward, The Hermetic Museum, Newyork, 1973.

Hermetik Külliyatın Arapça Kaynakları

30 Francis E. Peters, ?Hermes and Harran: The Roots of Arabic-Islamic Occultism?, 185-210; Seyyed Hossein Nasr, İ slam ve İlim, Çev. İlhan Kutluer, 11; L. Massignon?Inventaire de la literature hermetique arabe?, Opera Minora, I, 650-656.

?Zümrüd levha? adıyla meşhur olan bu eser en önemli Hermetik kitaplardan sayılmaktadır. Hermes tarafından yazıldığı ve bilahare gömüldüğü ve çok sonra da Tyana?lı Apollonius?un bunu bularak yaratılışın sırlarını bu kitaptan öğrendiği söylenir. Bu kitap Müslüman simyacıların eline bazen Aristotales?in Sırru?l-esrar?ı içerisinde ve bazen de Apollonius?un Sırru?l-halika?sı içerisinde geçmiştir. J. Ruska tarafından neşri yapılan bu eser üzerinde bir çok şerh yapılmış ve hakkında pek çok makale neşrolmuştur. Grekçe tercümesi bugün bilinmeyen bu eserin Latinceye ve Almancaya da tercümeleri vardır.

53 61. levha.

11 Tasavvuf Tarihi, 30-31.

Enoch, The Book of Enoch, Trans. R. Laurence, San Diego, 1983.

Müslümanların özellikle Şam ve Mısır?ın fetihlerinden sonra Hermetik felsefeyle yüzyüze geldiklerini söyleyebiliriz. Burada aracı olarak sabiilerin rolünü unutmamak gerekir. M. S. VI. yüzyılın yarısından itibaren bu düşüncenin Helenik dünyada önemi nisbeten azalınca Harran daha bir önem kazanacaktı. Kendi insanları tarafından dışlanan Sabit b. Kurra (ö.288 h.) isimli bir Harranlı?nın Bağdat?a gelmesi ve Halife el-Mu?tedid?in onayıyla orada yeni bir okul kurmasıyla Harran?ın yanında Bağdat da Hermetik literatürün Müslüman dünyaya yayıldığı ikinci merkez haline geldi. H. II/H. VIII. yüzyıldan itibaren Yeni-Pisagorcu ve Hermetik felsefenin bazı müslüman çevrelerde yayılmaya başladığı göze çarpar.

g) Arapça?da olup ta Latince, Grekçe veya Kıpticesi olmayan metinler

yip saf düşünceye ulaşırsanız, basit yaşamanın ideal ya-

A. Bedevi Gazzali?nin İhyau-Ulumiddin isimli eserinin?Kitabu?l-Murakaba ve?l-muhasebe? bölümünün Hermes?e atfedilen Zecru?n-Nefs isimli kitapla gerek uslup ve gerekse yapı bakımından büyük benzerlikler taşıdığını iddia eder.55

- Ch. Beatty, 5153 (+-491).

Gilis, Charles, Andre, Le Coran et la fonction d?Hermes, Paris, 1984.

a) ?Poimandres? ve?Asklepius?un on dört hutbesini içeren Corpus Hermeticum.

3-Ahkamu? t-tulu?i?ş-şirai?l-yemaniyye min havadis elleti tehaddese fi?l-?alem

Jabir İbn Hayvan, Dix Traités d?alchimie, Trad. Pierre Lory, Paris, 1983.

Bedevi, A., ?el-Gazzali ve?l-masadıruhu?l-yunaniyye?, Mihricanu?l-Gazzali fi Dimaşk, Kahire, 1962.

Hallac-ı Mansur?a ise bu konularda Risaletu fi?l-kimya ve Kitabu?l-tevasin gibi iki eser nisbet edilir.

- Nuruosmaniye, 3234 (120E-122b).

Ruska, J., Turba Philosophorum, Berlin, 1931.

Platon?un iki yerde12 aritmetiğin, cebirin, geometrinin, yazının ve diğer bazı ilimlerin kurucusu olarak bir Mısır ilahi kişisi olan?Theuth?tan bahsettiği görülür. Zira eski Mısırlılar onu?Thoth?, ?Tahuti?, ?Thech?, ?Tat? gibi isimlerle anarlardı ki bu kelime?Mürşid? veya?Öğretmen? anlamlarına gelmekteydi. Mısırlıların bu ismi?Aa Aa Tehuti? şeklinde telaffuz ettikleri söylenir ki buradaki?Aa Aa?; ?Üç kere büyük? anlamına gelir. Grekler de bu ifadeyi?Trismegistos? olarak kendi dillerine çevirince bunun anlamı üzerinde hayli farklı yorumlar gelişir. Bazı Müslüman düşünürler bu üçlü oluşa?Üç kere hikmetlenmiş? anlamını verirlerken bunu nimetler üçgeni dedikleri Nübüvvet, Hikmet ve Hilafet?in Allah tarafından ona bahşedilmesi olarak anlamaya meylederler.13 Diğer bazı müellifler ise bundan üç ayrı tarihi Hermes olduğu anlamını çıkarırlar. Mesela Ebu Ma?şer el-Belhi?nin (ö.272/885) Kitabu?l-Uluf?unda şöyle dediği rivayet edilir: ?Hermes adıyla anılan üç şahıs vardır. Birinci Hermes -ki üçlü lütuf ona ihsan olmuştu ve tufandan önce yaşamıştı. ?Hermes? kelimesi bir ünvandır. Tıpkı Kayser ve Hüsrev gibi. İkinci Hermes, Babilli idi. Kildanilerin şehri Babil?de yaşadı. Tufandan sonra Nibrizerbani? zamanında hayat sürdü. Tıp ve felsefede üstad idi. Sayıların özellikleri hakkında bilgi sahibi idi. Aritmetikçi Pitagoras onun talebesiydi. Kildanilerin bu şehirleri doğunun felsefeciler şehriydi. Üçüncü Hermes ise Mısır şehrinde Tufandan sonra yaşamıştı. Zehirler ve hayvanlar üzerinde kitapları vardı. Tabib ve felsefeciydi. Şehirler kurmada ustaydı. Simya ve onun tekniklerine dair kıymetli eserler yazdı. Suriye?de Ansklepius isimli bir öğrencisi vardı...? .14

Bu eserlerin en çok rağbet gördüğü ve bu yüzden kimilerince bu dönemde yazıldıkları iddia edilen M. S. II. yüzyılın ilmi ve fikri panoramasına bir göz attığımızda söz konusu bu dönemde Büyük Roma İmparatorluğunun en ihtişamlı günlerini yaşamakta ve savaş yerine barışın hüküm sürmekte olduğunu görürüz. Eğitilmiş sınıflar yedi serbest sanata dayalı Greko-Romen kültürünü özümlemişlerdi özümlemesine fakat zihni ve ruhi tatminsizlik de had safhadaydı. Bu yüzyılda Grek felsefesi bir durgunluk dönemine girmiş ve Grek diyalektiği artık bir yerlere götüremez olmuştu. Platoncular, Stoacılar, Epikürcüler üstadlarının sözlerini tekrarlamaktan başka bir şey yapmıyorlardı. Fakat bütün bu fikri donukluklara rağmen hakikatin bilgisini elde etmek için ne pahasına olarsa olsun çaba sarfedilmekten de geri kalınmıyordu. Ancak ne varki formel felsefi eğitimin cevab veremediği sorulara sezgiye dayalı mistik ve majik cevablar aranıyordu. ?Reason? yerine?Nous? daha bir ön plana çıktı. Felsefe bir diyalektik alıştırma olarak değil ilahi olana yaklaşma aracı olarak görülmeye ve zahidane dini yaşayışla bir tutulmaya başlandı. Bir üstad ve tilmizi arasında geçen diyaloglardan oluşan Hermetik metinler büyük vecd ile okunuyordu. Platonculukta ve Stoacılıkta kısmen var olan düşünceler Hermesçilik?de bir din veya bir dini felsefe olarak yaşanıyordu. Yine bu dönemin insanına göre eski olan ilahi olana daha yakın görülmekteydi. Pisagorculuğun yeniden canlanışına şahid olunmaktaydı. Grek rasyonalizminin başarıları M. Ö.3. yüzyılda Grek ruhuna yabancı doğu dini düşüncelerinin tehditleriyle sarsıldı. İmparatorlukta doğu dinlerine ve kültürlerine büyük hoşgörü ile bakılmaya başlandı. Özellikle Mısır dini düşüncesi bunların en başında geliyordu. Mitrayik sırlar ve mister dinleri de en yüce erdemler olarak görülüyordu. İnsan ve kozmozun açıklanmasında M. S.1. yüzyılın düşünürleri doğu Akdenizin rasyonel olmayan bazı doktrinlerine başvurmak zorunda kaldılar. Bu yüzden söz konusu bu dönemde Gnostikler, Yeni-Eflatuncular ve Hermesçileri birbirinden ayırabilmek bir hayli güçleşti. Hermesçiliğin ilmi yönü daha sonra bazı Grek ekollerinin felsefi düşüncelerinin oluşumuna zemin hazırlarken daha alt düzey Hermesçiliğin içerdiği majik ameliyeler ise insanın kemale erdirilmesi ve onun insan-üstüleştirilmesi için gerekli olan bazı ritüelleri veriyordu.35

Sabuni, A. Gassan, Hürmüsü?l-Hekim, Şam, 1982.

- Fatih, 5309 (124b-130b).

XX. yüzyıla gelindiğinde ise artık Batıda bu sefer Rönesans dönemindeki sapmadan kurtulmuş orjinal Hermesçilik arayışlarının başladığı görülecektir. 1884?de Dublin?de?Hermetic Society? kurulur. Teofizist G. R. S. Mead 1900?lerde Hermesçiliği yorumlayan yazılar yazar. Teozofi, Rose croix , Golden Dawn v. b. gibi bazı okült cemiyetler gerçek Hermesçiliğin kendilerinde olduğunu iddia etmeye başlarlar. Bütün bu asla orijinal olana dönüş arayışlarına rağmen?Üst Prensip? bir türlü bulunamadığından günümüzde batıda?Hermetik Düşünce? denildiğinde daha çok astroloji, simya, maji ve okült bilimler anlamındaki vulgar Hermesçilik akla gelmektedir. Bunun yol açtığı sorunlar da en az Rönesans kadar problematik bir yapıdadır. Mamafih kimi müslüman düşünürlere göre bu okült cemiyetler de müslüman bilim adamlarınca incelenmelidir zira neticede gerek ruh bakımından ve gerekse tarihsel olarak bu ekoller doğu-islam ile bir şekilde irtibatlıdırlar.38

19 Buhari, Sahih-i Buhari, Çev. Mehmed Sofuoğlu, VIII, 3124; Taberi, Tefsir, VII/261; F. Razi, Tefsir, VIII, 162; Kurtubi, Tefsir, XV, 115.

10 Mevzuatu?l-Ulum, II/866.

Çok okuyan insanların kafası karışıktır, ideal yaşama-

Eyler saf-ı kudsiyana tedris?

- Leiden, 1991.

Şia?nın en geniş rivayet ansiklopedisi olan Meclisi?nin Biharu?l-Envar?ında25?İdris?in Sahifesi? isimli bir bölüm vardır. Tahran Üniversitesi Kütüphanesi Nr.955?de kayıtlı yüz küsur sayfalık bir es-Suhufu?l-İdrisiyye nüshası daha bulunmaktadır. Ayrıca Ebu Bekir Muhammed b. Hasan el-Nahvi?nin Yunancadan Arapçaya çevirmiş olduğu?Sifr-i İdris?ten bazı parçalar Sprenger tarafından1856 yılında Journal of Asian Society of Bengal dergisinde yayınlanmıştır. Sprenger bu apokrifik metnin Enoh?un Kitabı?nın Arapça tercümesi olabileceğini söyler. Keşfu?z-Zünun?dan26 öğrendiğimize göre İbn Seb?in bu Sifr-i İdris?e bir şerh yazmıştır. Bu?Sifr-i İdris? veya?Sahife-i İdris? daha çok İdris?in hikmetli sözlerini içerdiğinden ancak Hermetik Külliyat içerisinden Poimander ile mukayese edilebilir.

13- Tuhfetu?s-seniyye fi?ilmi?n-nücum ve?t-tavali? vet-tabai?

Hatta her ne kadar sistemi daha sonraları meşşailerce benimsenecekse de Kindi?nin (796-873) asli cevherler ve tali cevherler arasında gözettiği ayrımla, astrolojiye, simyaya ve okült bilimlere olan yakın ilgisiyle Hermetik felsefeyle de irtibatlı olduğu görülmektedir. Talebelerinden Tayyib-i Serahsi hocası Kindi?nin, Hermes?i Sabiilerin kurucusu olarak gördüğünü ve Hermes?in Asklepius?a öğütlerini içeren tevhid üzerine bir eserini okuduktan sonra?Hiç bir müslüman filozof bundan daha güzel bir şekilde bunu ifade edemezdi? demiş olduğunu da aktarır.49

Jadaane, Fehmi, L?Influence du Stoisme sur la Pensée Musulmane, Beyrut, 1986.

Bütün bu efsanevi rivayetlere göre ilk defa mabed inşa edip içerisinde Allah?a ibadet eden, Tıb bilimi hakkında ilk konuşan ve Tufan?ın geleceğini de ilk o haber veren bu kimsedir. Onun hikmetin kaybolmasından korktuğu için?el-Barba? ve Panopolis isimli piramidleri inşa ederek kendinden sonra gelecekler için bütün ilimlerin formüllerini bunların iç duvarlarına kazıdığı da rivayet edilir. Bu yüzden?Hermes? kelimesi ile?Ehram? kelimesi arasında da bir irtibat kurulur8. Homerik ilahilerde ondan?Taş yığınına ait? diye söz edilmesi de bu görüşü destekler mahiyettedir9. Onun tarafından iç duvarlara kazınıldığı rivayet edilen bu yazılara da?hiyografi?, yani?kutsal harfler? denilir. Zira o, hikmetin ehil olmayan ellere geçmesini önlemek için bu şekilde bir sembolik yazı kullanmıştır. Buna aynı zamanda?Enoh Harfleri? de denilir. Bir diğer efsaneye göre Enoh, Tanrı?nın dokuz kat semaya yükselttikden sonra kendisine söylemiş olduğu gerçek adını tepesi aşağıya doğru üçgen şeklindeki bir altın plaka üzerine kazımış ve bu altın plakayı bir akik taş üzerine yuvalamıştır. Sonra derin bir çukur kazıp içine üstüste dokuz tane kubbeli oda yapmış ve akik taşı en alttaki odaya sakladıktan sonra hepsinin üzerine bir mabed inşa etmiştir. Taşköprülüzade?de10 bütün bu rivayetlerin yansımalarını şöyle görmekteyiz:?İdris aleyhisselam Nuh?tan öncedir denildi. Bazıları peygamberlik mansıbı verilenlerin birincisidir dediler. Adı Ahnuh b. Berd b. Mehlail b. Enuş b. Kaytan b. Şit b. Adem?dir. Vehb?Nuh?un dedesi Ahnuh?tur? dedi. İdris ismi Süryanicedir. Bazıları, Arapçadır ve dirasetten türemedir, çünkü suhufu çok okur, tedris ederdi dediler. Eski Yunanlıların Hermes dedikleri kimse ve daha sonraki feylozofları fizik, kimya ve tıp bilgilerini İdris aleyhisselam?ın kitabından çaldılar?. Bunun yanısıra Mehmed Ali Ayni ise; ?... Hakikat halde Hermes bir ism-i cinstir. ?Manou?, ?Boudha? gibi. Yani hem bir ademe, hem bir tarika ve hem bir mabuda delalet eder. Hermes, bir adem olmak itibariyle Mısır?ın en eski ve büyük bir mürşididir. Tarik olmak üzere de kendisine ananat-ı gaybiyye ve esrar-ı batınıyye emanet edilmiş olan rehberler demektir. Mabud manasına gelirse Utarid?e işaret eder. Zira Utarid?i kendi sipehriyle beraber esrar-ı lahutiyyeye vakıf bir sınıf ervaha teşbih etmişlerdir...?11diyerek tek bir?Hermes?ten değil ancak Hermeslerden bahsedilebileceği görüşünde olanlara iştirak eder. Onlara göre bu bir özel isim değil bir sıfat, bir cins isim ve hatta bir lakap olduğundan tek bir kişiye değil de gaybi ve sırri ilimlerde otorite olan bir takım şahsiyetlere verilen ortak bir ünvandır.

32 Christian Pitois?in Histoire de la Maqie ve Anotine Court de Gébelin?in Le Monde Primitif isimli kitaplarından aktaran Jacques Bergier, Lanetli Kitaplar, çev. Vedat Gülgen Üretürk, 10.

Cabir, Resail, Naşir; J. Ruska, Kahire, 1935.

Rosenthal, Franz, The Classical Heritage in Islam, London, 1975.

- Tahran, Meclis, 736/1.

38 S. H. Nasr, Traditional Islam in the Modern World, 209.

c-) Grekçe Stobaeus?un (M. S.500) ?Anthologium?u,

6- Urcuze fi?ilmi?s-suna?a

Ayni, Mehmet Ali, Tasavvuf Tarihi, İstanbul, 1341.

Ihvan-ı Safa, Resail, I-IV, Beyrut, 1957.

Sezgin, Fuat, G. A. S. Brill, Leiden, 1967.

Corbin, Henry, İslam Felsefesi Tarihi, Çev. H. Hatemi, İstanbul, 1986.

Lactantius?a göre Hermes de aynen Hristiyanlar gibi Tanrı?dan?Baba? diye söz etmektedir. Demiurgus karşılığında Hermes?Tanrı?nın oğlu? ifadesini kullanır. ?Asclepius?da Hermes?in?Kamil Kelam? isimli bir risalesinden alıntılar yapılır. Burada?Kelam? Tanrı?nın iradesinden çıkmadır ve Demiurgus?u bu kelamı ile yaratır. Demiurgus kelamdır . Külliyatta bazı Hristiyani temalar gözüküyorsa da bunların aslında o kadar çok olmadığı ve bazılarının da bizzat Hristiyanlarca kendi inançları doğrultusunda öyle yorumlandığı söylenmiştir. Aslında Hermetik Külliyat?ta Hristiyanlıktan çok Yahudi dini temaları bulunmaktadır. Bunlar yapı ve terminoloji bakımından Hristiyanlıkla alakası olmayan metinlerdi fakat daha iç bir realitenin diğer kültürlerde de parçaları olabileceği düşüncesinde olan bazı mistik Hristiyanların bu kitaplara diğerlerinden farklı baktıkları da bir gerçekti. St. Paul Frikya?ya gelmeden çok önce bu bölgede Ofitler denilen bir mezheb yaşamaktaydı. Bunların görüşleri ile Hermetik görüşler arasında bir çok bakımdan benzerlikler vardı. Daha sonra bunlar bu tavırlarını Hristiyan terminolojisiyle de sürdürmeye devam edince, İrenaus ve Hippolutus gibi Hristiyan otoritelerce zındıklıkla suçlandılar. Aslında diğer bütün Gnostik gruplar da?İncil dışında bir hikmet aramakla? bu zındıklık suçlamasından, kimi zaman sertçe nasiplerini almışlardı. İlk kilise babaları, Tertullan, Lactantius ve hatta St. Agustine gibi dini otoriteler bir çok yönden Hermetik Külliyatı kabul ediyor ve eserlerinde kullanıyorlardı. Hristiyanlığın M. S.4. yüzyıldaki zaferlerinin ardından insanın ve kainatın mahiyeti hakkındaki bu tip spekülasyonlar yavaş yavaş zorla bastırılmaya başlandı. Ortaçağın başlarında Papalığın gittikçe artan gücü resmi Hristiyanlığın yegane ve tek geçerli yorum olmasını da beraberinde getiriyordu. Hermesçilik bu dönemde büyük saldırılara maruz kaldı ve yaklaşık dört yüz bin varak elyazması tahrib edildi. Kurtulabilenler ise taş, kil gibi nisbeten daha dayanıklı maddeler üzerine kazınarak mezarlara gömüldüler. Aslına bakılırsa Hermesçiliğin Hristiyan heretikleri olan Gnostiklerle de uyuşmayan bazı noktaları vardı. Bir kere Gnostisizmin radikal dualizmi Hermeşçilik?te yoktu ve yaratılış bizatihi kötü olarak görülmüyordu. Demiurgus, Tanrı?ya karşı bir isyankar değil Yüce Tanrı?nın oğluydu. Hermetik Külliyat?ın Anthropos?u da, İsa Mesih gibir kurtarıcı değildi. Sonra teslis açıkça işlenmemekteydi. Netice olarak Hermetik Külliyat?ın resmi Hristiyanlıkla bir alakası şöyle dursun kendisinden Hristiyanlık düşülmüş bir Gnostisizmle bile irtibatını kurmanın hayli zor olduğunu söyleyebiliriz.

Bergier, Jacques, Lanetli Kitaplar, Çev. V. G. Üretürk, Istanbul, 1981.

2- Risale fi?l-mev?ize?l-latife ve?n-nesaihi?ş-şerife

Hermetik Külliyatın Batı Düşüncesi ve Rönesans Üzerine Etkileri

bi özet geçseydiniz keşke sn km:)

ya siz bir kitap yazarı ya da bir kitap okuyucusu olursu-

15?Hermetic Writings?, Encylopedia Judaica, IX/372.

7- Kitabu ileli?r-ruhaniyyeti li?l-Hermes

Nasr, Seyyed Hossein, Science and Civilization in Islam, USA, 1970.

29 Kıfti, Tarihu?l-Hukema, 2/3-6; Ebi Yakub, Tawrihu?l-Ya?kubi, I/11; İbn Ebi Useybia, Uyunü?l-Enba, 16-17.

Her şeyi ile mükemmel bir hayat arkadaşı bulsanız da

35 Frances A. Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, 3-5.

3- Tedbiru Hermesi?l-Heramise

Onlara göre?Birinci Hermes? veya?Hermesü?l-Heramise?nin Gauomarth?ın sülalesinden geldiği ve Uhnuh ve İdris ile aynı olduğu kabul edilir ve insanlara gökler hakkında ve tıp konusunda bilgiler veren ilk insandır. Harflerin ve yazının mucidi olduğuna ve insanlara giyinmeyi öğrettiğine inanılır. Ayrıca Allah?a ibadet için evler bina eden ve Nuh tufanından haber veren de odur.

- Tahran, Asgar Mehdevi, 261. .

13 Nişancızade, Mir?at-ı Kainat, I/124-128.

2- Tefsiru sahifetihi ve keşfu remzi?l-haceri?l-azam ve tedbirihi, diğer bir adı da Risale ila ibnihi?dir. .

d) Hristiyan kaynaklarından başka hiç bir yerde karşılaşılmayan yirmi beş parça.

Bizzat doğrudan Hermes?e nisbet edilen kitaplardan F. Sezgin?in tesbit ettiği bu eserlerin yanısıra bir de A. Bedevi?nin el-İnsaniyye ve?l-vücudiyye fi?l-fikri?l-arabi isimli eserinde Hermes?in Kitabu?l-esrar?ı neşredilmiştir ki bu kitap libellus III?ün tercümesi olsa gerektir. Ayrıca İbn Nedim?in dökümüne göre bir de Kitabu?l-haritus, Kitabu?l-istimahis, Kitabu?l-salmatis , Kitabu arminas , Kitabu nitadas, Kitabu damanus , Kitabu?l-ezhıki isimli Hermes?e atfedilen bir takım Arapça eserler daha bulunmaktadır. Mamafih bunların yanında konuları coğrafyadan tarıma, ilm-i havass?dan rasat aletlerine kadar değişen bir çok isimsiz Arapça risale daha Hermes?e nisbet edilmektedir. Mesela?Kıymetli Sözler? türünden bazı hikemi, ahlaki öğütler de Hermes?e atfedilmiş ve bu sözler muhtelif kitaplar içerisinde bugünlere ulaşmıştır. Bu sözler şu kitapların içerisinde toplu olarak bulunmaktadır: Huneyn bin İshak, Adabu?l-Felasife, II, 13; İbn Dureyd, Müçtena, 75; İbn Fatik, Muhtaru?l-Hikem, 7-26; Sicistani, Muntehab Sivanu?l-Hikme, 32-34; İbn Umeyl, Kitabu Ma?ul-Varaki, 22; Şehristani, el-Milel ve?n-Nihal, II, 114; İbn Miskeveyh, Hikmetu?l-halide, 214-216.

Wikipedia, daki hermes epey mitolojileştirilmiş kişilik haline gelmiş anlatımı ama wikipediada özetle bir kısım çok önemli alıntılıyorum:

18 İlk ayette geçen?Biz onu yüce bir mekana yükselttik?in manası üzerinde İslam düşünürleri değişik tefsirlerde bulunmuşlardır. Bazıları bununla dördüncü kat semanın, bazıları cennetin kasdedildiğini ve diğerleri de bununla ona peygamberlik verilmesinin murad edildiğini söylemişlerdir. (Bkz. Abdullah Aydemir, İslami Kaynaklara Göre Peygamberler, 43-45; a. g. m. Tefsirde İsrailiyyat, 278). Sufi müellif Muhyiddin İbnu?l-Arabi?nin (ö.1240) İdris?in yükseltildiği yer hakkındaki şu ezoterik izahları tarihsel İdris?in ötesinde semavi ve feleki İdris hakkında da bazı ipuçları vermektedir ki onun bu yorumu hem diğer geleneklerle bazı benzerlikler taşıdığı ve hem de kendinden sonra gelen bazı düşünürlere kaynaklık etmiş olmasından dolayı önemlidir. ?Mekan yüksekliği?Onu yüksek bir mekana ref'ettik? ayetinin medlulu gibidir. Mekanların en yücesi felekler aleminin üzerinde döndüğü çarktır. O da güneş feleğidir ki İdris?in ruhani makamı oradadır. Altında yedi ve keza üstünde yedi felek vardır. Güneş feleği on beşinci felektir. Bunun üstünde Merih, Müşteri, Zühal, Menazil, Atlas, Buruç, Kürsi ve Arş felekleri bulunur. Altında ise Zühre, Utarid, Kamer, Esir, Hava, Su ve Toprak vardır. Şu halde güneş feleği feleklerin kutbu olması bakımından en yüksek mekandır? (Fususu?l-Hikem, 75). Bu yoruma Osmanlı sufisi İsmail Hakkı Bursevi ise şu ilaveleri yapar: ?İdris dünyada on altı sene yemedi içmedi, uyumadı, tezevvüc etmedi. Böylece şehvet ondan tamamiyle zail oldu. Riyazetinin çokluğundan akl-ı mücerred haline geldi. Sonra ömrü 365 yaşına geldiğinde?mekanen ulya? mucibince feleklerin kutbu olan dördüncü feleğe ref? olundu. İdris kutbiyyetinde hatimu?l-enbiya?nın naibidir. Hatimü?l-enbiya?dan sonra gelen aktab ise İdris?in nevvabıdır? (Kitabu?n-Necat, 11-14).

Beytinde olduğu gibi bazı osmanlı şairi, edibi ve sufilerinde de Hermes veya İdris motifine özel bir yer verildiği görülecektir. Osman Fazlı Atpazari, İsmail Hakkı Bursevi ve Erzurum?lu İbrahim Hakkı?yı bunlar arasında saymamız mümkündür.

ideasıyla karşılaşacaksınız.

Fahri, Macid, İslam Felfesesi Tarihi, Çev. K. Turhan, Istanbul, 1987.

a-) Bir şekilde Tufan?la beraber anılır; Yani ya ondan önce veyahut sonra yaşamıştır.

9- er-Risaleti?l-marufe bi zati?l-mübayin

- Ambrosiana Kütph., C.86.

17 Abu?l-Farac Tarihi, Çev. Ö. R. Doğrul, I/72.

- British Museum, Or.590 v.

-İst. Üniv. Ktp., A-6415, (57a-57b).

17- Risaletu?l-hacer ve tedbirihi min kavli Lukmani?l-Hekim

4- Risale fi?s-suna?ati?r-ruhaniyyeti ve?l-hikmeti?r-rabbaniyyeti ve hiye marufe bi?l-felekiyyeti?l-kübra

14- el-Levhu?z-zümridi

19- Kitabu?l-esas

c-) En dikkat çekici olanı da bütün geleneklerde onun yüce bir makama çıkmış olması, ölmemesidir.

Ayrıca Ebi Bekir Zekeriyya Razi, İbn Vahşiyye, İbn Umeyl, Fahreddin Razi, Ebu?l-Hasen el-Amiri, İbn Miskeveyh v. b. gibi pekçok feylesofun hermetik konulara ilişkin bir takım eserleri oldukları bir gerçektir. Sufi düşünürlerden Zünnun-ı Mısri, Süfyan-ı Sevri, Cüneyd-i Bağdadi, Hallac-ı Mansur gibi zatlara da bir takım hermetik türden eserler izafe edenler de vardır.

Sheikho, Lois, ?Anciens traités arabs?, Orient, XIX, 1950.

Bazen Platon?a bazen de Aristoteles?e atfedildiği de görülür. Latinceye, Almancaya, İngilizceye, Farsçaya çevrilmiştir. Arapçaya kim tarafından ve kaç tarihinde çevrildiği belli değildir. Arapçası ilk kez Philemon tarafından Beyrut?ta (1903) yayınlanmıştır. A. Bedevi, el-Eflatuniyyeti?l-muhdese?inde?l-arab, 53-116, isimli çalışması içerisinde bunu yeniden neşretmiştir (2. baskısı 1977). Farsçaya Efzaluddin Kaşani tarafından Yenbu?l-Hayat adıyla çevrilmiştir. Nefs terbiyesi üzerine bir eserdir. Fleischer, bu kitabın bir Mısırlı Hristiyan Platoncu elinden çıkmış olabileceğini, Bardenhauer ise bu kitabın tipik bir Müslüman-Arap ürünü olduğunu söylemektedir. Teorik felsefi konular yerine pratik felsefe ve ahlak içerikli bir kitaptır. On dört babdan meydana gelir.

Fowden, Garth, The Egyptian Hermes, USA, 1993.

6- el-İktıranat ve?l-ittisalat ve?l-mumazacat

- Berlin, 621b.

Şehabeddin es-Sühreverdi (1155-1191) işraki felsefenin özü mesabesinde olan?nur ilmi?ni arzederken kendisinin yeni bir şey söylediği iddiasında değildir. Çünkü ona göre bu ilim yani Hikmet, Tanrı tarafından insanlara Peygamber İdris veya Hermes vasıtasıyla açıklanmıştı. Ona göre bu Hikmet daha sonra iki kola ayrılmıştır. Birincisi eski Pers diyarına gelmişken ikincisi Mısır?da yayıldı ki buradan da daha sonra eski Yunan?a geçecekti. İşte bu iki kanaldan da İslam Medeniyetine girmiştir. Sühreverdi bu bağlamda bir de kendi şahsi silsilesini de verir. Buna göre Hermes > Agathedemon > Asklepius > Pitagoras > Empedokles > Plato > Zünnun-u Mısri > Ebu Sehl et-Tusteri tarikiyle bu hikmet zinciri kendisine ulaşmaktadır. 50 Hatta aynı yerde der ki?... İyi bil ki, geçmiş zamanlarda felsefenin sözlü olduğu dönemlerde filozofların atası sayılan babaların babası Hermes, ondan önce de Agathodemon, ayrıca Fisogoras, Empedokles ve bilgeliğin ulusu Eflatun gibi büyük filozoflar bizim burhani bilimlerde sivrilmiş olarak tanıdığımız İslam düşünürlerinden çok daha üstün ve değerli idiler.? Bu sebepten Farabi nasıl meşşai felsefeyi ihya ederek?Muallim-i Sani? olduysa Sühreverdi?nin de işte bu hermetik felsefeyi ihya ve tecdit etttiği söylenecektir.

- Carullah, 2130/4 (53b-38b).

50 Hikmetu?l-İşrak, 12.

Eflatun, Philebos, Çev. S. E. Siyavuşgul, İstanbul, 1943.

3-) Mushafu?l-kamer; Kitabın mukaddimesinde Balinus?un bu kitabı Hermes?ten aldığı ve bilahare Arapçaya tercüme edildiği anlatılır. Belirli şartlarda terkib edilmesi gereken tılsımları içerir. Her şeyden önce konu yirmi sekiz ay menzili üzerine bina edilmiştir. Mezkur menzillere mensub yirmi sekiz melek ismi de zikredilmektedir.

Müslümanlar arasındaki Hermetik düşüncelerin bir tarihini çıkarmaya çalışanlar tabir caizse ilk müslüman Hermetistin Emevi emiri Halid b. Yezid olduğunu, oniki imamın altıncısı Ca?fer Sadık ile bunun zirveye ulaştığını ve talebesi Cabir b. Hayyan ile bunun daha da geliştiğini söylerler. Zira Cabir?i himaye eden Bermekiler bu konuya çok önem veriyorlardı. Halid b. Yezid 15 kadar te?lif ve tercüme kitabın sahibidir. Bunların içinde en önemlileri, Firdevsu?l-hikme, Kasaid fi?l-kimiya, Vasiyyetu li veledihi?dir. Cafer Sadık?a bu konuda nisbet edilen eserler arasında Risaletu?l-vesaya ve?l-füsul, Risale fi?l kimiya, Ta?rifu tedbiru?l-hacer en önemlileridir. Talebesi Cabir ise en büyük kadim-kimyacılardan sayılır. Kendisine bu konuda yüzlerce eser nisbet edilir.48 İhvan-ı Safa?da da Hermes motifinin canlı olduğunu görürüz.

Alimlerin çoğu Hermes?in doğum yeri olarak aşağı Mısır?ı gösterirler. Bazıları da Babil?de doğduğunu ve Adem ve Şit?in şeriatından yüz çevirenlerden ayrılması istenildiğinde Mısır?a geçtiğinden bahsederler. Onun doğum yeri olarak olayın hikaye edildiği kültüre göre, Yemen, Mısır, Babil, Fars v. b. gibi değişik yerler ileri sürülür. Herevi?Kufe?de İdris ?e atfedilen bir makam olduğunu ve doğum yerinin Harran olduğunu söyler? .28 Ayrıca Lübnan?daki Cebel-i Lübnan?da ona atfedilen bir makam bulunmaktadır ve bu dağlar bazı mezheplere göre batıni bir önem taşımaktadır. Onun tufandan önce veya sonra yaşadığı konusunda da farklı görüşler vardır. Kıfti, Ya?kubi ve İbn Ebi Useybia tufandan önce aşağı Mısır?da yaşamış olduğunu ileri sürerler.29 Şüphesiz antik düşünceler ile müslümanların temasa geçtiği yegane kanal orta-şark Hristiyan merkezleri değildi. Harranlılar arasında, Babil dinlerine ait unsurları Grek geleneğinin ezoterik yönleriyle birleştiren sabiilik adlı bir dini gruplar vardı ki müslümanlar bu kanaldan da Babilin matematik ve astronomik bilgilerini almışlardı. Çünkü bu Harran?lılar Yeni-Pisagorculuk ve Hermesçiliğin mirasçılarıydılar. Sabiilerin Hermetik düşüncelelere sahip olmaları ve ehli kitap olarak görülmeleri daha sonra bu fikirlerin müslümanların eline geçmesinde büyük önem arzetmektedir. Harranlı Sabiilerin en ünlü bilginlerinden olan Sabit b. Kurra, Hermes?in Kitabu?l-Nevamis?ini Süryaniceden Arapçaya çevirmiştir. Kindi?nin talebesi İbn Tayyib el-Serahsi, Hermes?i sabii dininin kurucusu olarak görür. Şemseddin el-Dimaşki Nuhbetü?t-Dehr isimli kitabında?Sabii? sözcüğünün Sabi?den türetildiğini ve bunun da Hermes?in oğlu demek olduğunu söyler. İbnü?l Esir ise onu İdris?in oğlu Metuşlah?ın oğlu olduğunu nakleder. Bugün dahi Irak?ta çok küçük bir cemaat olarak varlıkların sürdüren sabiiler 7 Azer tarihini Hermes Bayramı olarak kutlarlar. Mecriti?nin Gayetü?l-Hakim isimli eserinin sabiiler üzerine olan yedinci bölümünde?Tabiat-ı Tamme? konusu bizzat Hermes?e atfedilir ve ona yapılan hayli ilginç şöyle bir münacat aktarılır: ?Biz seni bütün isimlerinle, Arapça ey Utarid, Farsça ey Tir, Latince ey Harus, Yunanca ey Hermes, Hindce ey Budd, diye çağırırız?.30

leştiren düşüncelere kapılması, diğer taraftan sistemin

b) Orjinal Grekçe metni kaybolmuş olan Latince?Kamil Hitab? denilen kısım.

Nabi?nin?Tefsir-i faziletinde İdris

Öte yandan pozitif bilimde de, özellikle Alman Bohm?un fiziğinde hermetik düşüncelerin izleri vardır. Bu doktrinin mimari ve güzel sanatlarda dahi yansımaları olduğu ileri sürülmüştür. Mesela Hermesçi Gobineau de Montluisant?ın kitaplarından biri Paris Notr-Dam?ının girişindeki muammaların ve şekillerin açıklanması üzerinedir. Benzer bir çalışmayı da T. Burckhardt Chartres katedrali üzerinde yapmıştır. Özellikle İtalya?da yaygınlaşmış olan ve daha çok kapalı anlamlar ve sembolizme yer veren bir şiir ekolünün adı da?hermetik şiir? ekolüdür. Aynı kökten türeyen bir diğer kelime olan hermönetik sözcüğü ise bir metnin iç anlamının bulunması, metnin asıl maksadının anlaşılması anlamlarında kullanılmaktadır ki yine doğrudan bu doktrinle irtibatlıdır.

10- Esraru kelami?l-Hermesi?l-müselles bi?l-hikme ve huve Hermesü?s-sani

- British Museum, Or.5591.

Kraus, P. Jabir İbn Hayyan, I-II, Kahire, 1943.

8 Ana Britannica, X/601.

46 Netayicu?l-Fünun, 25b.

24 Nişancızade, a. g. e., I, 124-128.

4 Encyclopedia Judeica, VI/793.

Gündüz, Şinasi, Mitoloji ile İnanç Arasında, Samsun 1998.

28 Nakleden A. G. Sabuni, a. g. e., 12.

Balinus, Sırru?l-halika, , Istanbul, Köprülü Ktp., nr.872.

şam olduğunu anlar ve gerçek mutluluğa ulaşırsınız

Massignon, Louis, ?Inventaire de la littérature hermetique arabe?, Opera Minora, I, Beyrut, 1963.

içinde nasıl bir köle olduğunu anlayıp ileriye gideme-

39 S. H. Nasr, İslam ve İlim, Çev. İ. Kutluer, 1989.

Hastings, J., Encyclopedia of Religion and Ethics, T. T. Clark, Edinburgh, 1934.

51 2. levha.

- Tek nüsha Hindistan, Haydarabad-Asafiye Kütüphanesindedir.

1- Kitabu arazi miftahi esrari?n-nücum

- İst. Üniv. Kütp. 1458 (5b-56b).

16- Risale ila veledihi

kıyamadığınız yazıya bizde gereken saygıyı gösterip okuyalım o zaman, ama yarın:)

52 Resail, 162-163.

Netice olarak hem batılı ve hem de doğulu rivayet kanallarını bir araya getirerek günümüze ulaşabilmiş olan Hermes?e atfedilen bütün metinler toplamını şu şekilde bir tasnife tabi tutmamız şimdilik mümkün gözükmektedir:

Cüneyd-i Bağdadi?ye ise bu konuda Tedbiru?l-haceru?l-mükerrem; Tarikatu?l-Cüneyd elleti ahazaha?ani?l-Haseni?l-Basri fi?t-tektıyr ve?l-hal gibi kitaplar bu konularda kendisine atfedilen eserlerdir.

- Tahran, Meclis, 3083/2.

23 A. E. Afifi, ?The Influence of Hermetic Literature on Moslem Thought?, Bull. of SOAS, XIII/841.

Bardon, Franz, Initiation into Hermetics, I-II, Graz, Avusturia, 1962.

Ruska, J., Tabula Smaragdina, Heidelberg, 1926.

1 Tarih, I/94.

- Hacı Mahmud, 4224/12 (63E-64b).

22 c. III, s.205.

İslam kültüründe İdris peygamberin mukabili olarak?Hermes?in düşünülmesinde ya Yunan versiyonunun veya İbrani versiyonunun bazı izleri açıkça görülür. Felsefi literatürde ilki, din ilimleri sahasında ise daha çok ikincisi baskındır. Zaten cevheri bir motif olması hasebiyle onun Kitab-ı Mukaddes?te geçen kıssası ile Kur?an?da geçen kıssası arasında bazı benzeşmelerin bulunması bu şekilde düşünmeye zemin hazırlayan en başlıca amildir. Yani; ?Enoh? ; a-) dindar bir insandır, b-) yeryüzünde 365 sene yaşamıştır, c-) ölmemiş göğe çekilmiştir (Tekvin, V/23 v. d). Kur?an?da İdris?den iki yerde doğrudan bahis bulunmaktadır. İlki;?Kitapta İdris?i de an; çünkü o çok sadık bir Peygamberdi. Biz onu yüce bir mekana yükselttik? (Meryem, 56-57); İkincisi ise?İsmail?i, İdris?i, Zül-kiflide hatırla. Bunların her biri sabredenlerdendi? (Enbiya, 85) şeklindedir.18 Fakat ilginç olan?Ve İlyas da şüphe yok ki gönderilmiş peygamberlerdendi?(Saffat, 123) ayetinin tefsirinde İbn Abbas ve İbn Mes?ud?un buradaki?İlyas?ı İdris olarak tefsir etmeleridir ki bu rivayet daha sonra İlyas/İdris beraberliğinin Hızır motifine dönüşmesinde de temel teşkil edecektir. Hatta İbn Mes?ud?un kendi mushafında bu ayeti?İdris? olarak imla etmiş olduğu dahi rivayet edilir.19 Ayrıca Saffat suresi 130. ayette geçen "İlyasin"den maksadın hem?İlyaslar? hem de?İlyaslık? sıfatı manası olduğu söylenir ki bu İlyaslık fonksiyonundan?Hızır? motifi doğar.20 Bu durumda İdris, İlyas ve Hızır bir ve aynı hakikatin değişik zaman ve fonksiyonlarda aldıkları farklı isimler olmaktadır. Ayrıca İdris hakkındaki bazı rivayetler arasında yer alan onun miraçta Hz. Muhammed ile dördüncü kat semada görüşmesi hadisesini yukarıda nakledilen dördüncü feleğin Güneş feleği olduğu yorumuyla beraber aldığımızda mitolojik rivayetlerde geçen güneş feleğinin sorumlusu Hermes/Toth ile arasındaki ilişki daha da belirginleşir. İki çağdaş ve püriten müfessirden Seyyid Kutub?un Fizilali?l-Kur?an21 isimli tefsirinde İdris ile Mısır?lı Toth arasında, Ebu?l-Ala el-Mevdudi?nin Tefhimu?l-Kur?an?ında22 ise İdris ile Enoh arasında irtibat kurulması yine hep bu motifin değişik geleneklerde yer alan farklı rivayetleri arasında tevhid edilme çabalarından başka bir şey değildir. Afifi ise gerek el-Kıfti?nin, gerek İbn Ebi Useybia?nın ve gerekse Yakubi?nin Hermes-Enoh-İdris özdeşleştirmesini Kindi?nin çağdaşı ünlü Yahudi astroloğu Ebu Ma?şer?den aldıklarını ileri sürer.23 Hasılı Müslümanların bu konudaki yorumlarının geniş bir yelpazeye oturduğu Nişancızade?nin şu örneğinde de çok açık bir şekilde görülür: ?Hz. İdris?in mucizeleri reml ilmi olup, hey?et, nücum, hesab, tıb, nebatların sırları ve nice acib ilimler, garib sanatlar, yazı yazmak, dikiş dikmek, terazi kullanmak gibi şeyler hep ondan zahir olmuştur. Sahifelerinde semavi sırlar, ruhanilere hükmetmek, acib ilimler, varlıkların özellikleri ve her çeşit bilinmeyen şeyler vardı. Harflerin özellikleri ilminde bir kitap yazdı. Aristo ve nice bilginler buna şerhler yazdılar. Daha bir çok kitaplar yazmış olup, çok sayıda talebesi vardı. Mısır?da Münif şehrinde doğmuş ve yaşamıştır. Dünyanın her tarafını gezmiş, yine Mısır?a gelmiştir. Bazı kitaplarda yazar ki, ilmin menbaı, hikmet ve nazari ilimlerin üstadı idi. Seneleri ve hesabı insanlara öğretti. Zamanı halkına gelecek bütün peygamberlerden ve Tufan?dan haber verdi ve son Peygamber Muhammed Mustafa Hazretlerinin güzel sıfatlarını beyan etmiş idi... İdris?de Allah-u Teala?nın ihsanı ile Peygamberlik, hikmet ve hilafet toplanmıştı. Bunlara?Nimetler üçgeni? denir. Halkını üç kısım etti; biri melikler ve amirler, biri kahinler ve alimler, biri de avam ve reaya idi? .24

11- Havassu?l-ahcar

?Ebu?l Hukema?: Hikmetin Atası

Bedevi, A., el-Eflatuniyyeti?l-muhdese?ınde?l-arab, Kuveyt, 1977.

Bunların yanında Balinus?a atfedilen şu Arapça kitaplar da önemli Hermetik metinler arasında sayılırlar: Tekvinü?l-meadin; er-Risale fi te?siri?r-ruhaniyeti fi?l-mürekkebat; el-Medhalu?l-kebir ila risaleti?t-tılasım; Kitabu tılasımı Balinası?l-ekber; Kitabu inkişafı?s-sırrı?l-mektum; Miftahu?l-hikme; Kitabu rufs fi tedbiri?l-menzil li?l-Balinyus; Kitabu?l-felaha; Kitabu fima amilehu bi medinetihi ve bi memaliki?l-müluk; Kitabu?l-habib.

İhmim?li Sufi Zünnun?a atfedilen eserler içerisinde Risale fi?l-hikmeti?l-uzma ve?s-sun?ati?l mubareke; Risale fi?s-sun?a; Kitabu?l-mücerrebat bulunmaktadır.

49 İbn Nedim, a. g. e., 320.

45 S. H. Nasr, Islamic Life and Thought, 96.

Brockelman, G. A. L., I-III, Suppl., Brill, Leiden, 1937.

C. İlmi, Metafizik ve Etik Kitaplar:

- Hafid, 176/1 (1E-75E).

Gilbert, R. A., Hermetic Papers of A. E. Waite, London, 1987.

- Tahran, Danişgah, 8/46; 1354.

3- Makale fi?t-tevhid

14 Ebu Ma?şer el-Belhi?nin Kitabu?l-Uluf isimli kitabından aktaran İbn Cülcül, Tabakatü?l-etibba vel-hükema, 5-10.

Ocak, A. Yaşar, İslam-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır İlyas Kültü, Ankara, 1985.

8- Ahkamu?l-külliyye fi?d-delaili?l-ulviyye

55 A. Bedevi, ?el-Gazzali ve?l-masadıruhu?l-yunaniyye?, Mihricanu?l-Gazzali fi Dimaşk, 219-237.

16- Kitabu mukaranati?l-kevakib fi?l-büruc

İbnü?l-Esir, İslam Tarihi, I-XVI, Çev. A. Ağırakça ve dğr. Istanbul, 1985.

Hermetik Külliyat ve Muhtevassı

Ahlwardt, bu kitabın bizzat Hermes tarafından yazıldığını ve filozof Neftuya tarafından Grekçeye çevrildiğini söylerken Blochet bunun Pehlevi dilinden Grekçeye tercüme edildiği ihtimalini de zikreder. Şira yıldızının doğması ile alemde ne gibi hadiselerin olduğundan bahseden bu kitabı Aristotales?in şerh ettiği de söylenir. Tunus, Kahire, Berlin, Paris, Oxford, Vatikan, Florensa kütüphanelerinde nüshaları vardır. Bir nüshası da; Topkapı Sarayı, III. Ahmed, 2957/3 (254-264k), bölümünde bulunmaktadır.

1-) Kitabu?l-ilel; veya Sırru?l-halika; veya Cami?u? l-eşya veya Tekvini?l-halk ve ileli?l-eşya. Bu kitab Cabir?e büyük etki etmiştir. Kraus, Cabir?in bir çok görüşünü Apollonius?a atfetmektedir. Bazıları bu kitabın aslının Süryanice olduğunu bazıları da Arapça olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ebu Bekir Razi?ye göre bu kitab?Balinos? mahlasını kullanan bir Arabın elinden çıkmadır. Halife Me?mun döneminde adı bilinmeyen bir Müslüman tarafından meydana getirildiği tahmin edilmektedir. Bu söz konusu musannifin kaynakları da dolayısıyla meçhuldür. Bu kitab, Abbasi sarayında bir Nesturi doktor olan Urfalı Yakub?un yazdığı Hazineler Kitabı ile büyük benzerlikler göstermektedir. Dünyanın pek çok kütüphanesinde yazmaları vardır. Latinceye XII. yüzyılda Hugo Sanctelleniensis tarafından çevrilmiştir. Fransızca ve Almancaya kısmi olarak Silverstre de Sacy ve J. Ruska tarafından çevrilmiştir.

Afifi, A. E., ?The Influence of Hermetik Literature on Moslem Thought?, Bull. SOAS, No.13, London, 1951.

Afifi, Müslüman düşünürlerin Hermetik espiriye Kur?an?da geçen?ed-Dinu?l-Kayyım? olarak yaklaştıklarından dolayı hiç bir mahzur görmeden bu konuların üzerine eğildiklerini söyler.44 Diğer bir bilim adamı Nasr ise?İslam Düşüncesi? denilince bütün dikkatin daha çok Kelam?a ve Meşşai felsefeye yöneltilmesini tenkid eder. Ona göre bütünlüğü yakalayabilmek için aslında Hermesçilerin, İşrakilerin ve Sufilerin de görüşlerine başvurmak gerekmektedir.45 Zaten hakim meşşai ekolün yanında -ki İbn Sina ile zirvesine ulaşır- böylesi başka ekoller de her zaman İslam dünyasında bulunmaktaydı. Müslüman filozoflar Hermes?i ya da İdris?i?Hikmet?in kaynağı ve filozofların, bilgelerin ilki olarak görürler ve ona?Ebu?l-Hukema? ünvanını verirler. Müslümanlar arasındaki felsefede her ne kadar hicri IV. yüzyıldan sonra Hermesçilik etkisini kaybetmeye başlayacaksa da Hamidü?ddin Kirmani ve İsmaili felsefecilerin yazılarında ve VI. yüzyılda da Suhreverdi?nin işrak mektebinde bu tarz düşünce sürmeye devam etmiştir. Zaten bu Hermetik düşünceler felsefenin işrakileşmesini sağlayan en önemli unsurlardandı. İslam Felsefesinde, özellikle İşraki okulda etkili olan diğer bir Hermetik espiri de hicri VI. yüzyıldaki bir çok dini-felsefi eserde görüleceği gibi insana hakikati aramasında yardımcı olan ve o insanın ruhi arayış seyrinin sonunda kendisiyle birleşeceği bir?semavi rehber? telakkisiydi. İbn Sina?nın Hayy bin Yekzan?ı, Necmeddin-i Kübra gibi bazı sufilerin?Semavi Şahid? görüşleri ve Kur?ani temalardan?Refiku?l-a?la?nın hep bu?Tam-Tabiat?ı ifade ettikleri söylenir. Suhreverdi el-Mutaharat isimli kitabında şöyle der: ?Hermes dedi ki; Bana nesnelerin ilmini getiren ma?nevi bir varlıkla karşılaştım. Sen kimsin? dedim. ?Ben senin tam tabiatınım dedi?. Aynı temayı Osmanlı arif ve ediblerinden Nevi?nin şu sözlerinde görüyoruz: ?Hermes?den sual itdiler, İlm-i hikmet nedir? Tıba?uke?t-tam deyu cevab virdi. Miftah-ı hikmet nedir? didiler. Yine, tıba?uke?t-tam didi. Tıba?u?t-tamm nedir? didiler. ?Ruhaniyyet-i feylesoftur ki kevkeb ile muttasıl bulunur? didi?.46 Hermetik teoloji?de Tanrı?nın mutlak müteal oluşu, insan aklının kendi güçleriyle ve kıyas yoluyla O?nun bilgisine ulaşamayacağı, ancak O?ndan tecelliler ve zuhurlar olabileceği, O?na ancak dualar, münacatlar ve zahidane bir yaşantıyla yakınlaşılabileceği, O?ndan tecrübi olarak zevk almanın akla değil de ruha ait olduğu ve ancak kendini arındırma yoluyla aydınlanmaya ve Hakikatin keşfine ulaşılabiliceği gibi hususlar İslam tasavvufundaki yaklaşımlar ile de benzerlikler arzeder. Yalnız ne var ki mutasavvıflara göre bu tip bilimler birer aracı bilimlerdir ve Üst Prensibe -ki o da nebevi kaynaktır- tabi olmak zorundadırlar. İbn Arabi?Felsefecilerin bilgisi ile tasavufun bilgisi arasında şu fark vardır. İlki İdris ?in şeriatına dayanmakta iken ikincisi Muhammed?in şeriatına dayanmaktadır? derken buna işaret etmektedir. Hasılı?İslam?daki Hermetik Külliyatı ciddi bir şekilde incelemek gerekmektedir. Çünkü böyle bir çalışma İslami bilim, felsefe ve kozmolojik doktrinlerin temel vechelerini sunmanın yanısıra müslümanların kendi İslami tevhid esaslarıyla kadim çağlardan tevarüs eden bilimleri nasıl bir potada eritip bir bütüncül dünya görüşü yaratabildiklerini anlayabilmemiz bizim için bir aracı olacaktır? diyen Nasr bu sözleriyle tek tek her bir müslüman düşünürün Hermetik düşünce karşısındaki tavırlarının da tesbit edilmesinin altını çizmektedir.47

Netice olarak diyebiliriz ki Hermetik fikirler denilince ya bağımsız olarak ezoterik, okült, mistik, gnostik, teozofik ve teofanik bilimler veyahut da bir dini geleneğin söz konusu bu yönleri anlaşılmaktadır. Fakat günümüzde bağlı olduğu bu gelenekten koparak tali bilgelik haline gelmiş şekli revaç bulduğundan Hermetik Felsefe, Hermetik İlimler, Hermetik Düşünce v. s. denildiği zaman bununla daha ziyade Simya ve Maji ifade edilir olmuştur. Orijinal ve tam Hermetik doktrinin hangi form altında bulunabileceği konusunda ise İbnu?l-Arabi?nin modern takipçilerinden Titus Burckhardt şu yorumu yapmaktadır: ?Hermesçiliğe yeni bir ruhani eksen veren, daha doğrusu son dönem Hellen natüralizminin boğmasından kurtararak onun orijinal yapısını tam manasıyla yeniden kuran, İslam inancının ezoterik tefsiri olan vahdet-i vücud doktrini olmuştur?56.

20 - Kitabu Hermes

Plessner Arapça Hermetik kitaplar içerisine Empedokles?in ve ayrıca İhvan-ı Safa?nın üstadlarından sayılan Ahmed Hayyal?ın eserlerinin de katılması gerektiğini söyler.

a. mlf., Islamic Life and Thought, Albany, 1981.

- Kahire, 50.

Niyazi Koluş'un ikinci aforizma kitabı olan. " Bilgelik

27 İbn Ebi Useybia, a. g. e., 16-17; Şehrazuri, Nüzhetü?l-Ervah, 61, İbn Nedim, Fihrist, 267-313; Ya?kubi, Tarihu?l-Yakubi, I, 11; Mes?udi, Mürucü?z-Zeheb, 48; İbnü?l-Esir, Tarihu?l-Kamil, I, 22-23; Sa?alebi, Kısasu?l-Enbiya, 81; Şehristani, el-Milel ve?n-Nihal, II, 202-206; Diyarbekri, Tarihu?l-Hamis, 66; İbnu?l Kıfti, Tarihu?l-Hukema, 3-6; el-Belhi, Kitabu?l-Bed? ve?t-Tarih, III, 115; Meclisi, Biharu?l-Envar, XIX, 317-32; İbn Cülcül, Tabakatu?l-Etibba ve?l-Hukema, 5-10.

- Kahire, 26.

- P. Kraus, a. g. e., I, 188.

Şehristani, el-Milel-ve?n-Nihal, Kahire, 1980.

nuz. Kelimelerdeki anlamları bulmaya çalışırsınız.

- Paris, 2487.

İşte Hermes-Toth?a atfedilen bu yazılı metinler daha sonra kesin tarihi bilinmeyen ama yaklaşık M. Ö.3000?li yılları olduğu tahmin edilen bir dönemde Grekçeye çevrilip tasnif edilmeye başlanınca günümüze kadar uzanan bir felsefi tarzın temelleri atılacaktı. Zaten bir çok felsefe tarihçisine göre Grek felsefesi orijinal değildi ve doğunun bilgeliğine dayanmaktaydı. Greklerin katkısı daha çok bu metinlerin nakledilmesinde olmuştu. M. Ö. 1. yüzyılın başı ve M. S. 2. yüzyılın sonu arasında Hermes?in Külliyatı denen?Corpus Hermeticum?un ortaya çıkışını görmekteyiz. Dolayısıyla şu an elimizde bulunan bu en eski Hermetik metinlerın büyük bir kısmı Grekçe ve çok az bir kısmı da Latincedir. Corpus Hermeticum adıyla anılan bu külliyat, içerisinde?Asklepius?, ?Kore Kosmou?, ?Poimandres? ve?Toth?un Kitabı?yla beraber daha sonra gelen bazı kimselerin bir takım ilavelerini de barındırmaktadır. Corpus Hermeticum üzerinde önemli çalışmalar yapan A. J. Festugiére bu metinleri iki döneme ayırarak incelemektedir. Ona göre birinci dönem ile ikinci dönemin ayrım noktası M. S.400?lü yıllarda yaşamış olan Zosimos?dur. Bu ilk dönemin kişileri öncelikle Hermes, Agathodaimon, Isis, Kleopatra, Ostanes, Maria ve Teophilos?tur. M. S.400?den sonra ise şerhler dönemi başlar ve bu dönem M. S.7. asrın sonlarına kadar sürer. M. Ö.3. ile M. S.3. yüzyıllar arasında meydana getirildiği sanılan 17 kitaptan müteşekkil bu eserler ayrıca muhtevaları bakımından da iki kategoriye ayrılırlar. Birinci tip eserler tabir caizse?popüler hermetizmi? oluşturur ki bu kitaplar astroloji, maji, okült bilimler ve simya üzerinedirler. İkinci tip eserler ise ilk tipteki popüler kitaplarla irtibatlı ama daha çok dini ve felsefi yapıdaki?ilmi hermetik? kitaplardır. Bu sayede her iki külliyat Hermetik düşüncenin ameli ve nazari yanlarını oluştururlar.34 Dağınık ve ayrı ayrı olan bu risalelerin kim tarafından ve tam olarak kaç tarihinde bir külliyat haline getirildiği ise kesin olarak belli değildir. Toplu bir külliyat olarak bunun XI. yüzyılda Psellus tarafından bilinmekte olduğunu biliyoruz. Metinler Platon?un diyalogları tarzında yazılmışlardır. Dil olarak Grekçe, bazıları da Latincedir. Yalnız yakın tarihlerde Mısır?da bulunan gnostik metinlerinden Kıptice Nag Hammadi metinleri içerisinde bazı Hermetik yazılara da rastlanmıştır Çünkü bu metinler ile Enoh?un Kitabı muhteva olarak birbirlerine çok benzemektedirler.

Guenon, Rene, Formes Traditionelles et Cycles Cosmiques, Paris, 1970.

f) Nag-Hammadi Metinleri içerisinde bulunan beş Kıptice risale. Bu risalelerden dördü yeni, biri de?Asklepius?tur.

6 A. Gassan Sabuni, Hürmüsü?l-Hekim, 8.

İbn Nedim, el-Fihrist, Daru?l-Ma?rife, Beyrut, 1978.

a. mlf., Avicenna and The Visionary Recital, Texas, 1980.

3 el-Asaru?l-Bakiye, 188.

Farabi (872-950) astroloji ve simyanın iddialarını da geçerli bir disiplin olarak kabul etmekteydi. Hatta bizzat kendisi kendi astrolojik bulgularına göre işlerini idare etmeye mütemayil müneccimler arasında sayılmıştır.

- Carullah; 2130/3 (36b-38b). Bu risale şerhiyle beraber P. Kraus tarafından Jabir ibn Hayyan, I/188 isimli eser içerisinde neşrolunmuştur.

Erdem " ideasıyla karşılaşacaksınız.

- Köprülü, 872-212b.

Ullmann, Manfred, İslam Kültür Tarihinde Maji, Çev. Yusuf Özbek, İstanbul, 1986.

10- Kitab-u Gutadimun

Plessner, M., ?Hermes Trismegistus and Arab Science?, Studia Islamica, II. London, 1954.

4- Mesail fi ahkami ilmi?n-nücum

Arapça Hermetik eserler içerisinde belki de en önemlilerinin müellifi, Balina, Bilinis, Buliniyas, Ebullun, Balinus Tuvani gibi okuyuşlarla ve?Sahibu?t-tılasmat? bazan de?el-Hekim? lakabıyla Müslümanlar arasında tanınan Kapodakya Tyana?lı Apolionius?dur . Kendisine pek çok majik formüller nisbet edilmektedir. Rivayete göre Apollonius epey bir müddet Pers imparatoru Kubad?ın emri altında bulunmuş ve bazı tılsımlar tertip etmiştir. Bu önemli hermetik düşünüre atfedilen kitaplar ise şunlardır:

- Kahire, Dar Mikat, 180/1.

İNSAN OLMA ZAHMETİ

nın peşine düştüğü için. Ancak okuduklarınızı benimse-

e) Zosimus, Fulgentius, İamblichus, İmparator Julian v. b. gibi şahısların eserlerinde bulunan parçalar.

İbn Cülcül, Tabakatu?l-etibba ve?l-hukema, Beyrut, 1985.

Encyclopedia Judaica, I-XVI, Jerusalem, 1982.

21 c. IX, s.520.

Aristo, Sırru?l-Esrar, Thk.: A. Teriki, Beyrut, 1983.

17- Fevaid min kitabı Hermes li feleki tis?in derece

Ebu?l Ferec ise Tarih?inde şöyle söyler: ?Tanrı, Enoh?u kendi nezdine yükselttiği zaman Asklepious son derece mahzun oldu. Çünkü yeryüzü ve sakinleri onun bereketinden ve hikmetinden mahrum olmuştu. O da onun, semaya yükselen bir adam şeklinde akıllara hayret veren bir resmini yaptırmış ve ibadet ettiği mabede Hermes?in bir heykelini koydurmuştu. Mabede girdikçe, sağlığında nasıl karşısına geçip oturursa öylece oturuyor ve böylece feyiz alıyordu. Denilir ki yeryüzünde heykellere tapınma ilk kez bununla başlamıştır. Çok zaman sonra da Yunanlılar bu heykelin Asklepious?a ait olduğunu zannederek ona son derece saygı göstermeye ve onun huzurunda and içmeğe başladılar. Hipokrates her tabibin onun adıyla konuşmaya başlamasını ve her tabibin ona benzemeye çalışmasını isterdi?.17

Molla Sadra Şirazi de (982-1050) Sühreverdi gibi, Adem?den İbrahim?e, Yunanlılara, Filozoflara ve İslam Sufilerine kadar kopmayan bir silsile ile aktarılan hakikat bilgisinin birliğine inanır. Dünya?nın her yerine Hikmet?in yayılışının sorumlularının Şit ve Hermes olduğunu söyler..

Erzurumlu, İbrahim Hakkı, Marifetname, Sad. Turgut Ulusoy, Istanbul, 1979.

25 c. XIX, s. 317.

2 Tefsir, XXI. cüz, s.233-234.

a. mlf., ?Simya, Doğa Bilimleri ve Zamansallık?, Çev. A. İnsel, Birikim-6, Ekim 1989.

48 GAS, IV/196-395.

Daha önce de temas ettiğimiz gibi bazı müslüman düşünürler ise?Hermesü?l-müselles? tabirinden herbiri değişik özelliklere sahip üç tane Hermes olduğu sonucunu çıkarırlar.

?Dinler Tarihi?, ?Felsefe Tarihi? ve?Bilim Tarihi? sahaları, tarihi olarak geriye doğru götürüldüklerinde her üçünün kesiştiği bir hem-zaman nokta üzerinde müşterek bir motifin durduğu görülecektir. Farklı gelenek ve kültürlerde değişik isimler altında tezahür eden bu figür daha çok hakim greko-latin kültüründe çağrıldığı şekli olan?Hermes? ismiyle şöhret bulmuştur. Felsefe tarihinde, bilim tarihinde ve edebiyat tarihinde mitolojik ve yarı-mitolojik bir görünüm altında karşımıza çıkan bu figürün dinler tarihi sahasında bir peygamber ile özdeşleşerek daha tarihsel bir zemine oturduğu göze çarpar. Eski Mısır dinindeki?Toth?u, İbrani dinindeki?Uhnuh?u, Budizmdeki?Buda?yı, Zerdüştlükteki?Huşeng?i ve İslam dinindeki?İdris?i hep bu?Hermes? karşılığı olarak düşünme bir bakıma modern anlamdaki mukayeseli dinler çalışmalarının da başlangıç noktasını oluşturacaktır. Bu motifin farklı isimler altında tezahür edişini tevhid etme çabalarında, mesela İbranilerin?Uhnuh?u ile Müslümanların?İdris?inin aynı şahıslar olduğunu ileri süren Taberi1 ve Fahreddin Razi2 gibi düşünürlere Biruni ve benzerlerinin?Buda? da olabileceği ihtimalini katmaları3 bu karşılıklı irtibat ağının kapsamının ne kadar geniş olduğunu gözler önüne sermektedir. Pek kabul görmese de onun daha geç döneme ait bir şahıs, mesela Yeni-Fisagorcu Ammonius Saccas veya İskender?in beraberce ab-ı hayatı aramaya çıktığı aşçısı Andreas olduğunu dahi ileri sürenler olmuştur. Mamafih ondan bahseden efsanevi rivayetlerle örülü bir takım yazılı metinleri çözmeye tabi tuttuğumuzda söz konusu bu rivayetler arasındaki bütün farklılıklara rağmen?Hermes? motifinin bütün kültür ve medeniyetlerde asgari şu üç özelliğe sahip oluşta birleştiklerini de görürüz. Onun ne kadar evrensel bir kimlik olduğunu ispatlayıcı bu özellikler şunlardır:

d-) Kıptice?Nag Hammadi? metinleri.

Kandehlevi, Keşşaf Istılahatı?l-fünun, I-II- Kahraman Yayınları, Istanbul, 1985.

18- Multekatat min kitabı Hermes li selasin derece

b-) Bütün kültürlerde seçkin, bilgili, nebi veya veli bir kişiliği vardır.

Ishak b. Huneyn, ?Tarihu?l-Etibba?, Neşreden ve İngilizceye çeviren, F. Rosenthal, Oriens, VII, 1954.

Festugiere, A. J., ?Hermétisme et Gnose Paienne?, Histoire Generale Des Religions, III, Quillet, 1948.

Bibliyografya

Eliade, Mircea, A History of Religious Ideas, I-III, USA, 1982.

Taşköprülüzade, Mevzuatu?l-Ulum, I-II, Sad. M. Çevik, Istanbul, 1975.

- Topkapı Sarayı, Emanet, 1735/5.

A. Eski Kimya İle İlgili Kitaplar :

- Tahran, Danişgah, 1087 (22A-18b).

Bedevi, A., el-İnsaniyye ve l-vücudiyye fi fikri?l-arabi, Kuveyt, 1977.

Binanaleyh Hermetik Külliyat?Corpus Hermeticum? muhteva olarak içerisinde bir çok eski Mısır dini motifini, Tevrati, Zerdüşti, Stoacı, Platoncu, Yeni-Platoncu, Pisagorcu ve Gnostik temaları taşımaktadır. Mircae Eliade?ye göre bu metinler toplamı az bir İrani tesirle beraber tamamıyle bir?Mısır-Yahudi senkretizmi örneğiydi.36 Zaten kahramanlar, mekan ve mitler bu külliyatın Mısırlı bir ürün olduğunu açıkça göstermektedir. Mesela Külliyat içerisinde yer alan?Asclepius?da Mısırlıların dini inançlarına ve onların kozmozun güçleriyle majik irtibatlarına oldukça geniş yer verilir. ?Poimander?de ise Tevrat?ın?Tekvin? babı ile hayli benzer bir uslubta dünyanın yaratılışından bahsedilir. Diğer metinler ise ruhların felekleri aşarak nasıl ilahi sahaya ulaşmaya çalıştıklarından ve ruhun bu yükselişine engel olan beden ve madde bağlarından nasıl kurtulunacağından bahsederler. Hermetik Külliyattaki öğretiler yer yer düalist Platonizme ve yer yer de panteist Stoisizme yönelir. Yani hem görülmez bir Tanrı alemde mündemiçtir ve hem de alem Tanrı?nın doğrudan yaratması değildir. Bousset?e göre ise Hermetik Külliyat?iyimser? ve?kötümser? olmak üzere iki doktrine sahiptir. İyimser olan monistik ve panteisttir. Buna göre alem iyidir, güzeldir. Çünkü o Tanrı?yı indimaç eder. Onunla?görülmez Tanrı? kendisini tezahür ettirir. (C. H.8.1/5.2). Bu yüzden alemin güzelliğini müşahade ve murakaba eden kimse ilahiliğe varır. Bir olan Tanrı (C. H.11.11) her şeyi yaratandır. Tanrı?dan ve alemden sonra insan, üçgenin üçüncü köşesini oluşturur. İnsanın gayesi?semavi şeylere tazim ve ibadet ve arzi olan şeylerin tedbir ve tedviridir? (Asclepius, 8). Kötümser doktrinde ise tersine, alem en temelde kötüdür. ?Çünkü alem hiç bir şekilde birinci Tanrı?nın işi değildir. Zira birinci Tanrı her şeyin fevkindedir ve varlığının sırları içerisinde gizlidir. Dolayısıyla alemi terk etmeyen, ona sırt çevirmeyen Tanrıya ulaşamaz, dünya kötülüklerden mürekkep (C. H.6.4) olduğundan?ilahiliğe doğmak? (C. H.13.7) için o dünyaya?garib? kalmak şarttır (C. H.13.1). Poimander?deki alemin ve insanın oluşumu tablosuna bakarsak androjenik en yüce aklın önce bir Demiurge yarattığını görürüz. Bu Demiurge önce alemi sonra da semavi insanı yaratır. Bu semavi insan?sevmekle kandığı? aşağı katlara doğru iner ve orada?tabiat? ile birleşerek yeryüzü insanını oluşturur. Fakat o günden beri ilahi anthropos olan ayrı bir şahsiyyet olarak semada kalır. İnsana can veren odur. Onun hayatı insani nefse, ışığı da akla intikal eder. İşte bu yüzden yeryüzündeki nesneler içerisinde yalnızca insan hem ölümlü ve hem de ölümsüz çift tabiata yani hem ilahi ve hem de dünyevi/cismani iki yüze sahip varlıktır. İnsan isterse?bilgi?nin yardımıyla tanrı olabilir. Teknik tabiriyle Hermesçilik Eski Mısır?da Hermes?in ardından kurulmuş olan öğretiye denildiği gibi bu talimin verildiği ezoterik ekollerin çalışma sistemlerine de verilen bir ad olmuştur. Bu öğretinin kalkış noktası hakikatin araştırılmasıdır. Akılları gelişmemiş ya da gelişmeye elverişli olmayan kimseler gerçekleri anlayamaz ve onun yükünü kaldıramazlar. Nefislerini hesaba çekemeyenlerin bazı gerçeklere ulaşabilme şansları yoktur. Nefsani istek ve tutkulardan sıyrılamayıp kötülüklerden bütünüyle arınamamış olanlar ise gerçekleri elde ederlerse bunları yanlış ve zararlı yönde kullanırlar. Hermesçiliğe göre, kainatın gerçeklerini anlayabilmek için önce erdemli bir ruh sahibi olmak şarttır. Hermesçiliğin temel öğretisine göre madde karanlık ile özdeştir. Işık ise ruhtur ve aydınlık ruhtadır. Yeryüzü hayatı ruhun maddeyle mücadelesinden oluşan bir imtihan sürecidir. Hakikate erebilmek bu imtihanda başarılı olup olmamaya bağlıdır. Eğer ruh maddeye yenilip imtihanı kaybedecek olursa karanlığa tutsak olacak ve varlığını kaybedecektir. İmtihanı kazanan ruh ise ölümsüzlük ruhuna doğru yükselecektir.

- Leiden, 1834.

Yahu islam tarihinde anlatılanlara hayal mahsuli diyen zihniyet bu ne buuuuu:)Bunları okudunuz mu?

9- Kitabu?s-simya

37?Hermes Trismegistus?, Encyclopadia of Religion and Ethics, VI, 626.

c) M. S. V. yüzyılın sonunda yaşamış olan Stabaeus?un yirmi yedi ihtisarı.

Miskeveyh, el-Hikmetu?l-Halide, Naşir. A. Bedevi, Kahire, 1952.

Eco, Umberto, Avrupa Kültüründe Ku sursuz Dil Arayışı, çev. K. Atakay, Istanbul, 1995.

Süfyan-ı Sevri?ye nisbet edilen bir kadim-kimya kitabı Tahran, Danişgah, 2265?da kayıtlıdır.

14- Kitabu fi ilmi?l-huruf ve?l-evfak

B. Astrolojik, Astronomik ve Majik Kitaplar

47 S. H. Nasr, Islamic Life and Thought, 112.

15- Kitabu?l-harf fi marifeti?l-mariz

?Yediliğin oğlu? mahlasını seçmesi bile Hermes ile bir irtibatını gösteren Endülüs?lü feylesof İbn Seb?in?in (1217-1269) felsefi sisteminin kaynaklarını talebesi Şüsteri yazdığı bir kasidede onun bütün Hermeslerin talebesi olduğunu söylemek suretiyle gösterir. İbn Seb?in en önemli eseri Buddu?l-arif?de Allah Teala?ya istihare yaparak ilk devirlerde Hermes?in remzettiği Hikmetin aynısının inşasında kendisine yardımcı olmasını niyaz ettiğini söyler.51 Yine bir başka yerde kendisinin Meşşailerden daha mukaddem bilgilere sahip olduğunu çünkü onun tebşir ettiği bilgilerin ilk zamanlarda Hermes?in remz ettiği hikmet olduğunu söyler.52 Aynı eserin başka bir yerinde ise şu açıklamayı yapar: ?Fevz, necat, kemal, itmam, saadet ve insani gaye, Aristo mezhebine göre?aklu?l-fa?al? ile, Balinus mezhebine göre?aklu?l-külli? ile, Fisagoras mezhebine göre?nefsu?l külli? ile; Diojenus mezhebine göre?faslu?l-mütevehhem? ile, Hermesu?l-a?zam mezhebine göre ise?Kelime? ile ittisal vasıtasıyla gerçekleşir. Şimdi sen ey kişi! bütün bunları ayrı ayrı şeyler sayıp parçalıyorsun. Fakat bir olan; bölünmeyen ve parçalanmayann şeylerden meydana gelir, bunu bil?.53 Yine İbn Seb?in?in harfler ilmi konusunda İdris?in suhufuna şerh yazdığı da rivayet edilir.54

el Buni, Ahmed b. Ali, Şemsu?l-Maarif, I-IV, Çev. S. Alpay, Istanbul, 1988.

Arapça Hermetik kitaplar konusunda en fazla tartışılan konu bu eserlerin doğrudan Arapça mı kaleme alındıkları veya Arapçaya sonradan mı tercüme edildikleri mevzusudur. J. Ruska?ya göre bu eserlerin büyük bir bölümü M. S.10. ve 11. yüzyıllarda yazılmış Arapça orijinal eserlerdir ve uslub olarak da ne Grek ve ne de Kıpti özellikler taşımaktadırlar. Öte yandan G. L. Levis, F. S. Taylor ve Stapleton ise Arapça Hermetik yazıların Grekçe asılları olduğunu ileri sürerler. Stapleton Arapçada mevcut olan bütün kimya ile ilgili literatürün Grekçeden tercüme edilmiş olduğunu iddia eder. Blochet de Arapça kimya ve astrolojiye dair eserlerin doğrudan Grekçeden tercüme edildiklerini söyler. Örnek olarak da Kitabu?l-ustumatis?in aslen Grekçe olduğunun delillerini sayar. Nallino 1909?de Ambrosiana Merkez Kütüphanesinde A?radu miftahi esrarı?n-nücum isimli Hermes?e nisbet edilen bir kitaba rastgeldiğini söyler ve bu kitabın Grekçeden Arapçaya tercüme edilen ilk eser olduğunu ve tercümenin H.125/M.843 yıllarında yapıldığını iddia eder. Athanasius Kircher de Oedipus Aegyptiacus isimli eserinde Halid b. Yezid?in bir risalesini kullanmaktadır. Halid?in bu risalede Hermes?ten yaptığı iktibasların aslı Grekçe?dendir ve bizzat kendisi tarafından tercüme edilmiştir. Arapçada ilk kimyaya dair telif kitap Kitabu kıratısi?l-hakim budur. Hermes de Castigationa Animae isimli latince kitapla Kitabu zecri?n-nefs?in de aynı oldukları anlaşılmıştır. Zosimos?un Grekçedeki kitabıyla Arapçası aynıdır. Bu konuda kesin bir bilgiye varılabilmesi ancak bugüne kadar ulaşmış olan Arapça ve Grekçe kitapların karşılaştırmalı metin incelemelerine bağlıdır. H. III./M. IX. yüzyılda Müslümanlar epeyce bir Hermetik kitapla tanıştılar. Ebu Ma?şer Fi esrar-ı ilmi?n-nucum ve el-Medhalü?l-kebir isimli eserlerinde Hermes?in Kitabu?l-esrar?ından alıntılar yapmaktadır. İbn Nedim el-Fihrist?inde41 Hermes?e atfedilen 22 Arapça risaleden bahseder ki bunların 13?ü simyaya, 5?i astrolojiye ve 4?ü de de majiye dairdir. Bunlardan bugüne sadece 7 tanesi kalabilmiştir. Hermetik metinlerin batılı kaynaklarını incelerken yaptığımız?ilmi kitaplar? ve?popüler kitaplar? ayrımını Arapça Hermetik kitapları incelerken de kullandığımız takdirde ilk türden kitaplar için çok fazla bir atıf yapabilmemiz mümkün değildir. Sadece Kitabu muazeneti?n-nefs, Risale fi?l-mev?iza ve Makale fi?t-tevhid isimli üç eserin nisbeten ilmi sayılabilecek Hermetik kitaplar olduklarını söyleyebiliriz. Bu türden düşüncelerin bazı Müslüman filozofların ve sufilerin eserleri içerisinde zaten mündemiç oldukları da illeri sürülür. Dolayısıyla doğrudan Hermes?e atfedilen Arapça kitapların çoğu bu ikinci tür ilimlere ait kitaplardır. Bunların da şöyle bir listesi verilebilir;

- Tunus, Ahmediye 5605/2.

5- Kitabu fi menazili?l-kamer

40 G. A. S., IV.

11- Kitabu fi?l-buruc ve havadisi külli sa?a.

bazen anlattıklarınız karşınızdakinde anlam bulmuyorsa

İDEAL YAŞAM

Latince ve Grekçe asıllarından bugünkü Batı dillerine bu külliyatın çevirisini yapanlar daha çok ilk üç kitabı esas almışlardır. Nag Hammadi metinleri ise yeni bulunduğu için genellikle ayrı olarak değerlendirilmektedir.

Bir çok müslüman şarih Ptolemus?un Quadripartitum?u diyerek bu kitaptan istifade etmişlerdir. Latincesi de bulunmaktadır. H.125/M.743 yılında Arapçaya çevrilmiştir.

Bazı düşünürler Hermes'in İdris olduğu kanaatindedirler. Hermes veya İdris geleneği Babil, Mısır ve Yunan düşüncelerinin temeli olmakla birlikte İslam Düşüncesi'nin de temelini oluşturan yabancı kaynaklardan sayılır.(İslam Düşünce Tarihi Ders Kitabı; BAYRAKDAR, Mehmet; s.8;1999).

Netice olarak bugün?Hermetik Külliyat? denilince başlıca şu eserler akla gelmektedir:

34?Hermetica?, The Interpreter?s Dictionary of the Bible, , 408.

Kütüphanesi/ Kayıp Sözler'i" okuduğunuzda: " Yedi Ölümcül Günah Ve Yedi

- Tahran, Asgar Mehdevi Ktp., 342, (1b-6b).

Nişancızade, Mir?at-ı kainat, I-II, Sad A. F. Meyan, Berekat Yay. Istanbul, 1987.

?İkinci Hermes? ya da?Babilli Hermes? ise Tufandan sonra Babil?de yaşamıştır. Tıp, felsefe ve sayıların havassı ilmi üstadıdır. Tufandan sonra ilim ve hikmeti yeniden ihya eden kişidir. Nemrud?un tahribinden sonra Babil?i yeniden inşa eden de odur. Ayrıca Pithagor?un üstadıdır. ?Üç Kere Hikmetli Hermes?in bu olduğu söylenir. Bu ikinci Hermes ile ilgili israiliyat türünden şöyle bir efsanevi öyküye de yer verilir. Rivayete göre Nuh?un iki üvey kardeşi daha vardır. Tufan?dan önce bu iki kardeş tüm bilimlerin temelini oluşturan Yedi Bağımsız İlmi bulmuşlardır. Tufan?ın yaklaştığı anlaşılınca bu bilgilerin kaybolmaması için kardeşlerden biri bunları bir taş sütun üzerine diğeri de içi boş ve su üzerinde yüzebilen bir tunç kütlesi üzerine işlemiştir. Yüyıllar sonra Hermes bu iki sütundan birini bularak Yedi Bağımsız İlim?i öğrenmiş ve böylece bu bilimlerin babası sayılmıştır. Ayrıca Kitabu zehirati?l-İskender?de Hermes?in tufandan önce bütün bilgileri deniz kenarında bir tünel içerisine gizlediği, çok sonra Balinus?un bunu bulduğu ve Aristo?ya, onun da bunu İskender?e naklettiği, İskender'in de vefat etmeden önce I. Antiouchus?a bunları Ammuriya?da bir manastırın duvarının altına gizlemesini ve emrettiği şehir daha sonra el-Mu?tazid tarafından ele geçirilince söz konusu bu kitabın da bulunduğu rivayetler arasında yer alır. Aynı öykü Balinus tarafından Sırru?l-Halika?nın baş kısmında aktarılmaktadır.

15- Kabsu?l-kabis fi tedbiri Hermesi?l-heramis

Yazıyı kırpmaya kıyamadım:) kısacası diğer kültürlerdeki Hermes, in İslamdaki adı İdris Peygamberdir...

Raleigh, A.. S., Hermetic Science of Motion and Number, London, 1987.

bende kaymagını alma şeklinde okudum ama hepsini okumak gibi olmuyor tabi.

Dönemin diğer düşünürleri Agrippa, Robert Fludd ve Adhannasius Kircher?in hararetli Hermesçilik müdafaları vardır. Fakat söz konusu dönemin belki de en önemli Hermesçi düşünürü Griordano Bruno?dur (Doğ.1548). Onun Hermesçilik anlayışı Hristiyan karşıtı bir Hermesçilik?dir. Böyle olması da sonunda bedelini hayatıyla ödemesine neden olacaktır. Yazdığı Spaccio isimli kitapta Hristiyanların Hermesçiliği yanlış anladıklarını ve kasıtlı olarak da yanlış yorumladıklarını ileri sürer. Ona göre bu bilgeliğin aslı Mısır Hikmetinde yatmaktadır. Mısır?a çok önem verir zira ona göre ilk?Hikmet Mabedi? Mısır?da inşa edilmiştir. Kildanilerin bunda payı büyüktür. İkinci olarak bu mabedi Zerdüşt kurmuştur. Üçüncü olarak Hind yogileri tarafından, dördüncü olarak Traklar arasında Orfe?de, beşinci olarak Thales ve diğer bilgeler tarafından Grekler arasında, altıncı olarak Lucretius ve diğerlerince İtalyanlar arasında, yedinci olarak da Albertus Magnus, Cusanus, Copernicus ve Palingenius tarafından Almanlar arasında inşa edilmiştir. Görüleceği gibi Bruno da tıpkı İslam mistik filozofu Sühreverdi gibi insanlık tarihinde hikmetin yayılış halkalarını bir zincir olarak resmeder ve bunun başına Hermes?i oturtur.

Görüldüğü gibi birinci Hermes hakkındaki rivayetler İdris hakkında anlatılanlara benzemektedir. Bu durumda ikinci Hermes Babilli, üçüncüsü de Mısırlı bir başka şahıslar olmaktadır. Bu sonuncu Hermes?in İskenderiye okulu mensublarından biri olan ve Aristo ve Platon?u şerheden Hermesü?l-İskenderi olduğu da yine bazı rivayetler arasında yer alır.

Bir diğer önemli hermetik düşünür de Ebu Mesleme el-Mecriti isimli Endülüs?lü bir riyaziyeci ve okültisttir. Onun Gayetu?l-hekim ve ehakku?n-neticeteyni bi?t-takdim isimli eseri bu konudaki en önemli eserlerden birisi sayılır. Bu eserin onun değil bir başka Mecriti?nin olduğu da söylenir.42 Bu kitap İspanya kralı Kastilya?lı Alfons?un emriyle 1256 M. tarihinde İspanyolcaya tercüme ettirilmiştir. Latince tercümesi ise Pricatrix adını taşımaktadır. Dünyanın bir çok kütüphanesinde yazması bulunmaktadır. H. Ritter önce Arapçasını neşretti daha sonra Almancaya Plessner ile beraber tercüme ettiler. İbn Haldun bu eser hakkında?O, sihir ve tılsıma dair yazılan bütün eserleri kısalttı, düzeltti, bu bilgilerin terim ve kanunlarını kendinin Gayetu?l-hekim adlı eserinde topladı. Mecriti?den sonra hiç bir bilgin tarafından bu bilgiler hakkında bir eser yazılmadı? demektedir.43 Ona nisbet edilen şu eserler de önemli Arapça Hermetik metinlerdir: Rutbetü?l-hekim; er-Ravda fi?s-sun?ati?l-ilahiyyeti?l-kerimeti?l-mahtume; el-Evzan fi ilmi?l-mizan; Kitabu fi ilmi?l-ahcar ve tedbiriha; Mefahiratu?l-ahcar; Makale fi?l-kimiya; Risale fi?t-tabai; Risale fi?l-kimiya.

İşte dönemin diğer pasif dini öğretilerine nispetle Hermesçiliğin insanın kudretlerine büyük önem vermesi ve onun isterse her şeye kadir olabileceğini, Kozmos?un sırlarını öğrenebileceğini, maddeye, tabiata hakim olabileceğini ve hatta ilahlaşabileceğini söylemesi, bilahere insanlık tarihinde büyük dönüşüme yol açacak olan Rönesans?ın bu dönüştürme işlemini üzerinde gerçekleştireceği mirası oluşturacaktı. Tüm anti-tradisyonel fikirlerin tradisyonun tersine çevrilmesiyle elde edilmesi gibi Rönesans da hermetik görüşlerin tersine çevrilmesiyle gerçekleştirilmişti. Hermesçiliğin dini içerikli üstün insan ideali ve bunu yaratmak için kullandığı bazı pratikler, daha sonra Rönesans düşünürlerinin hümanizme yapacakları önemli vurguda kullanılacaktı. Rönesans döneminde Hermetica?ların tam yirmi iki baskı yapması da bu gerçeği gözler önüne serer. Ancak ne varki dini üst prensib unutulunca Hermesçilik öğretisi Rönesansın elinde profanlaştırılır ve iç boyuttaki ilerleme metodları dış boyuttaki teknolojik ve bilimsel ilerlemeler için fikir kaynağı olur. Okült bilimler, maji, astroloji, simya orijinallerinden farklı doğrultuda çalışmaya başlarlar. Bir hedef kayması olur Rönesans?ta ve bu ilimlerin?tecrübe?ye verdikleri önem deneysel ilimlerin ve amprizmin doğmasına sebebiyet verir. Daha sonra da deneyciler dini prensibi bir kenara bırakarak sadece yaptıkları deneyi kutsallaştırmaya ve bir müddet sonra da bunun teorisini yapmaya başlarlar. Rasyonel gelişmeler gittikçe hız kazanır. Hermes?in ruhta gerçekleştirmeyi düşündüğü devrim Rönesans aydınlarınca dışta yapılmaya çalışılır. İlk dönemlerin kutsal ve bütüncül simya anlayışı > modern kimyaya, Astroloji anlayışı > modern astronomiye, Maji anlayışı > modern bilime ve teknolojiye dönüşecektir. Zaten batı felsefesi içerisinde kenarda kalmış ve resmi ders kitaplarında hep gözardı edilmiş bir kadim felsefe varllığıını alttan altta sürdürmüştü. Bu rasyonalist olmayan felsefelere -mesela Hermesçilik- XVII. ve XVIII. yüzyılda ve Rönesans?da çok büyük ihtimam gösterildi. Hatta tecrübi bilimlerin ortaçağın hemen ardından ortaya çıkışlarının arka planında Kabala, Gül-haç ve muhtelif hermetik cemiyetler gibi böylesi okült düşünce kaynaklarının yattığı bilinmektedir.

2-) Firdevsu?l-hikme; Yine simya ile ilgili bir kitaptır. Yedi feleğe mukabil olan yedi madenden bahseder. İbn Nedim?in bildirdiğine göre Cabir b. Hayyan bu kitabı Balinus?un öğretisi doğrultusunda on kitap haline getirip tasniflemiştir. Bu kitabın da Halid b. Yezid zamanında Arapçaya tercüme edildiği söylenir.

a. mlf., İslam ve İlim, Çev. İ. Kutluer, İstanbul, 1989.

Ne varki sırf?Hermetik? kelimesinin bugünkü kullanımı dahi içerisinde asıl anlamından bazı kırıntıları hala muhafaza etmekte olduğunu göstermektedir. Mesela teknolojide?hermetique? denilince?hava ve su geçirmeyecek şekilde bir şeyi iyice kapamak, ağzını leğimlemek? anlaşılmaktadır ki bu da hikmetin ehil olmayandan gizlenmesi esasının bir yansımasından başka bir şey değildir. Sosyoloji de onun teknolojideki bu manasını alarak?dışa kapalı grup ve cemaatler? için bu tabiri kullanmaya başlamıştır. Buna göre?tarikat?, ?gizli örgüt?, ?gizli servis?, ?ordu? v. b. gibi bazı cemiyetler böylesi hermetik özellikler arzeden müesseseler olmaktadır. Çünkü bu bünyelere giriş herkese açık değildir ve bazı özel şartları ve yetenekleri iltizam etmektedir.

Hermes?in bizzat kendisine ve onun adıyla anılan ekole nisbet edilen bir takım yazılı metinler günümüze biri Arap kaynakları diğeri de Grek kaynakları olmak üzere iki yoldan ulaşmıştır. Grek kaynaklarına baktığımızda?Gerçekleri açığa çıkaran Toth?a atfedilen yüzlerce kitap olduğunu söyleyen rivayetlerle karşılaşırız. Mesela Jamblichus Misterler isimli kitabında son Toth aşığı olarak anılan Mısır?lı Rahip Manethon?nun Hermes-Toth?un 36.525 kitabı olduğunu söylediğini nakleder. Ona göre Mısır tarihinde Toth?un hakimiyetiyle başlayan döneme tanrıların hakimiyeti devri de denilmektedir. Zira o?rahipliği? , ?hakimliği? ve?krallığı? kendinde cem etmiş bir kimsedir. Yine aynı kaynak bu sefer Seleucus ve Julius Farmicus?tan naklen Hermes-Toth?un 20.000 kitab yazmış olduğunu söyler. Lactantius da (ö. M. S. 325) onun çok eseri olduğunu belirtenlerdendir. İskenderiyeli Clement (M. S. 200) bu eserlerin Eski Mısır dini geleneği ile irtibatını açıkça belirtir ve Hermes-Toth?a 42 kitap atfeder ki bunun 10?u teolojiyle, 10?u ritüellerle, 2?si ilahilerle ve kralların riayet etmeleri gereken kurallarla, 4?ü astronomi ve astrolojiyle ve son 10?u da kozmografya, coğrafya ve diğer meselelerle ilgilidir (Stromates, VI/4). ?Hasılı bütün bu rivayetlerden anlaşılan odur ki şöyle veya böyle ortada Hermes-Toth?a atfedilen muhteşem bir bilgelik kütüphanesi, devasa bir külliyat bulunmaktaydı?.31 İlk kez 1868?de Paris?te yayınlanan eski Mısır metinlerinden Turis papirüsünde kendisine imalara rastlanılan bu Toth Kitabı?nın veya külliyatının on bin veya yirmi bin yıllık bir geçmişi olduğu,32 Mısır medeniyetinde kutsal sayılan tüm ilimleri içerdiği; Gramer, Mantık, Hitabet, Aritmetik, Geometri, Müzik ve Astronomi?den teşekkül eden Yedi Serbest İlimi -ki bu yedi sanat daha sonra gelen tüm bilimlerin kaynağını oluşturacaktır- bu Hermes-Toth?un bulduğu rivayet edilir.33 Ancak meşhur İskenderiye kütüphanesinin geçirdiği yangınlar ve tahripler sırasında bu tür eserlerin pek çoğunun zayi olması da muhtemeldir.

a. mlf., Cyclical Time and Ismaili Gnosis, London, 1983.

Can, Şefik, Klasik Yunan Mitolojisi, Istanbul, 1970.

Hermesçilik ve Müslüman Düşünürler

Hermetik felsefenin İslam düşünce tarihinden görünümü

Kindi?nin gördüğü ve övgüyle bahsettiği söylenilen kitap.

12 Phadr, 274c; Phileb, 18b.

?Üçüncü Hermes? ya da?Mısır?lı Hermes? ise Fustat yakınlarındaki Münif kentinde doğmuştur. Agathedemon?un öğrencisiydi. Bir çok şehir bina etti . Her iklimin halkına kendi özel durumlarına uygun gelenekler verdi. Hayvanlar, tıp, felsefe, simya, zehirli bitkiler hakkında kitaplar yazdı. Hilalin ilk görünüşü ve güneşin yeni bir burça girişi gibi birtakım astrolojik kavuşum zamanlarına ait bazı ritüeller düzenledi. Kendisinden bilim, felsefe ve adalet üzerine bazı kıymetli sözler nakledilir. Asclepius?un hocasıydı.27

yazan Mahmud Erol KILIÇ

7 Mürucü?z-zeheb, I/39.

The Encylopedia of Islam, New Edition, Leiden, 1979.

Wynn Westcott, Collectanea Hermetica, Londra, 1714.

Vincent J. Cornell, ?The Way of the Axial Intellect: The Islamic Hermetism of the Ibn Sab?in?, Journal of The Muhyiddin Ibn?Arabi Society, c. XXII, s.41-79, Oxford, 1997.

A. E. Afifi Hermesçiliğin büyük sufi Muhyiddin İbn Arabi?nin (1165-1240) üzerinde de büyük tesiri olduğunu iddia eder ve onun görüşleri ile Hermetik Külliyat arasında önemli bazı paralelliklere temas eder. ?Kaos?, ?Nefes-i Rahmani?, ?Nur?, ?Zulmet?, ?Su?, ?İlahi kelime?, ?Semavi eflake ve onların ötesine ruhani mi?rac?, ?Hadratu?l-ilahiyye? kavramlarının benzerlerini Hermetik Külliyat?ta da bulunabileceğini ileri sürer. Hatta ona göre bütün Müslüman düşünürler içerisinde hepsinden fazla Hermetik motifleri içeren kimse İbnu?l-Arabi?dir. Fakat İbnu?l-Arabi?nin düşünce kaynakları içerisinde bir Sühreverdi veya bir İbn Seb?in gibi açıkça Hermes motifinin telaffuz edilmemesi Afifi?nin bu tezinin sadece benzerlikler düzeyinde kaldığını göstermektedir.

Corpus Hermeticum içerisinde yer alan?Poimander?in modern dünyaya tanıtımı ilk olarak 1460 yılında Makedonya?dan Floransa?ya gelen bir keşişin beraberinde son kısmı noksan Yunanca bir aslını getirmesi ve Cosmo de Medici?nin çevirmeyi düşündüğü Platon?un diyaloglarını bir kenara bırakıp derhal bunu çevirmesini Ficino?dan (1433-1499) istemesiyle olmuştur. Ficino?nun bu çevirisi 1463 yılında Venedikte basılır ve yüzyıl içinde on altı baskı yapar.37 Ficino, XV. yüzyılın en önemli Neo-Platoncularındandır ve ilginç olan da bir rahip olmasına rağmen hiç bir zaman Hristiyanlıktan söz etmemesidir. Hristiyanlara hararetle Platon?u okumalarını tavsiye etmiş ve hatta kendi kilisesinde onun eserlerinden bazı parçaları dua yerine okutmuştur. Ruhun bedenle birlikte helak olacağı konusunda Afrodisya?lı Alexander ve Averroes?e karşı çıkmasıyla bilinir. Platon?un diyaloglarını Latinceye çevirmekle meşgul iken Hermes?in eserlerinin ona kaynaklık ettiğini ve ondan çok daha eski olduğunu görünce derhal Corpus Hermeticum?u çevirmeye başlayacaktır. Ficino ilk ondört risaleyi Latinceye çevirmiş ve hepsine birden birinci risalenin başlığı olan Poimander adını vermiştir. Geri kalan risaleler ise Lazzarelli tarafından Latinceye çevrilmiştir. 1554 yılında Turnebus tarafından Paris?te Grekçe orjinal metinler yayınlanır. Gabriel Prateolus tarafından Fransızcaya çevrilir. Flussas 1579?da bir başka Fransızca çeviri daha yapar. Ona göre Hermes, Musa?dan önce yaşamış bir peygamberdir ve Hermetica?lar da en baş dini metinlerden sayılır. Çok sonraları 1866?da Louis Ménard tarafından bir başka Fransızca tercüme daha yayınlanacaktır. 1643?de Hollanda diline çevrilir. 1706?da bir çeviri ve 1781?de bir başka çeviri olmak üzere Almanca olarak da yayınlanır. İlk İngilizce çeviri Everard tarafından Arapça?dan yapılır ve 1650 yılında basılır. Bir çok baskı yapar. Daha sonra üç ciltlik ve daha kamil bir çeviri G. R. S. Mead tarafından gerçekleştirilir ve Londra?da 1806?da yayınlanır. 1591?de Kardinal Francesco Patrizzi uzun bir çalışma yaparak Grekçe aslından Latinceye yeni bir çeviri yapar. Çeviriye Asclepius ve Stobaeus parçalarını da ilave eder ve metinlerin düzenini yeniden yapar. Patrizzi?ye göre, Greklerin bütün felsefi sistemleri, Pisagorasçıların mistik matematikleri, Platon?un etiği ve teolojisi, Aristotales ve Stoacıların fizikleri hep bu Hermes?in yazdığı eserlerden alınmadır. Ona göre Hermetik felsefe Grek felsefesinden çıkma değilse o zaman şurası kesindir ki Grek felsefesi Hermetik felsefeden çıkmadır. Patrizzi yaptığı bu yeni Latince çeviriyi Papa XIV. Gregory?e ithaf eder. Kendi açıklamalarını da ilave ettiği Nova de Universis Pilosophia isimli kitabında o dönemde felsefeyle iştigal etmek için Tanrı?yı reddetmek gerektiğini halbuki bunun felsefenin esasına aykırı olduğunu söyler. Patrizzi Papa?dan ve ondan sonra gelecek bütün Papalardan bu Hermetik külliyatın bütün mektep ve manastırlarda okutulmasını taleb eder. Aynı yerde, ?Niçin Tanrı?ya düşman bir Aristocu felsefenin yayılmasına göz yumuyorsunuz? diye de cüretle Papa?dan sorar. Zira ona göre Hermetik metinler Aristo?nun risalelerinin hepsinden çok daha fazla derin felsefe içermektedir. Skolastiklerin yalnızca Aristo?ya önem atfetmelerini Patrizzi çok tehlikeli bulur. Dini Hermesçilik İtalya?ya giden ve Ficino ve Pico ile görüşen Lefévre d?Etaples tarafından Fransa?ya getirilir. Zira Ficino ve Pico?prisca theologia?yı ve Neo-Platonizmi Hristiyanlığa bir temel olarak görmekteydiler. Bunların tesirleriyle XVI. yüzyılda gittikçe büyüyen bir Katolik Hermesçiliğine şahid olunacaktır. Kıta Avrupasından yayılmaya başlayan bu kabil hermetik düşünceler Britanya adalarına da ulaşır. Thomas More Ütopia?sında bu doğrultuda bir yaklaşım sergiler.

16 Şefik Can, Klasik Yunan Mitolojisi, 78.

Yates, Frances, A., Giordano Bruno and The Hermetic Tradition, London, 1977.

36 Mircea Eliade, A History of Religious Ideas, II, 295.

- Tahran, Meclis, , 29.

Evola, Julius, The Hermetic Tradition, USA, 1994.

- Ambrosiana Kütph. C.86.

Arıkdal, Ergün, Gizli Öğreticilik, Istanbul, 1997.

33?Hermes Trismegistus?, mad. Encyclopedia of Religion and Ethics, VI/626.

54 Vincent J. Cornell, ?The Way of the Axial Intellect: The Islamic Hermetism of the Ibn Sab?in?, Journal of The Muhyiddin Ibn?Arabi Society, c. XXII, s.41-79, Oxford, 1997.

h) Ayrıca?Bibliotheca Graeca? içerisinde Hermes?e atfedilen diğer bir çok risale.

a-) Grekçe?Corpus Hermeticum?,

42 Maribel Fierro, ?Batinism in Al-Andalus: Maslama b. Qasim al-Qurtubi (d.353/964), Author of the Rutbat al-hakim and Ghayat al-Hakim ?, Studia Islamica, nr:84, s.87-112, Paris, 1996.

18- Risale fi?s-simya

mesidir.

b-) Latince?Asclepius?,

Copyright © 1998

Scott, Walter, Hermetica, I-IV, Boston, 1985.

Aydemir, Abdullah, Tefsirde İsrailiyat, D. İ. B. Yay., Ankara 1979.

2- Kitabu?t-tulu?; Miftahu esrar?ın-nücum

8- Risale fi?l-elvan Bu risalenin sözüyle başlaması ilginçtir.

21- Kitabu?l-hasaisi?l-melekiye fi?l-kavaidi?l-felekiyye

Kayıp Sözler'i" okuduğunuzda: " Yedi Ölümcül Günah Ve Yedi Erdem "

İslam Kültüründe Toth/Enoh/Hermes ve İdris/İlyas/Hızır İlişkisi

İnsan olmanın zahmetli tarafı, bir yanda insanı özgür-

41 el-Fihrist, Th. Rıza Mazenderani, s. 418-419, Beyrut, 1988.

Kutluer, İlhan, İslam?ın Klasik Çağında Felsefe Tasavvuru, Istanbul, 1996.

- Wellc. Tıp Tarihi Kütp. Londra, 99 (cat-s,107).

44 a. g. y., 84.

12- Mushaf fi?l-ahcar?Bu Hermesü?l-Heramise?nin mushafıdır?.

Saidu?l-Endulüsi, Tabakatu?l-Ümem, Beyrut, 1985.

20 Leo Schaya, ?Eliatic Fonction?, Studies in Comparative Religion, XII/ 31-40; Ahmet Yaşar Ocak, İslam-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır-İlyas Kültü, 74; Abdullah Aydemir, İslami Kaynaklara Göre Peygamberler, 231.

1- Risaletu Hermes fi?l-iksir

Buraya kadar gördüğümüz Arapça Hermetik eserlerin en başlıcaları yanısıra İslam tarihinin muhtelif dönemlerinde Hermetik sayılabilecek konular üzerinde devamlı eserler verildiği görülmektedir. Hatta vulgar hermesçiliğin daha revaçta olduğu ve pratik kullanımı da olduğundan bugüne kadar bu yönünün canlılığını hep muhafaza ettiği de bir gerçektir. Mesela Magrib alimlerinden Ahmed Şemseddin el-Buni?nin Şemsü?l-ma?arif isimli eseri, yine Mağribli el-Tilimsani?nin Şümusü?l-envar?ı ve Nazilli?li Seyyid Muhammed Hakkı Efendi?nin Hazinetü?l-esrar?ı bu neviden olan eserlerin en meşhurlarındandır.

26 c. III, s.599.

Kılıç, Mahmut Erol, İslam Kaynakları Işığında Hermes ve Hermetik Düşünce, Mar. Üniv. Sos. Bil. Enst., İstanbul,1989.

?Hermes? kelimesinin etimolojik kökeni hakkında farklı görüşler vardır. Bu kelimenin aslının Süryanice olduğu ve?Alim? anlamına geldiğini söyleyenlere göre?Hermesü?l-heramise? tamlaması?Alimlerin alimi? demek olur. Mandeistler, nur meleklerinden biri olan Zehrun?u güneş feleği ile özdeşleştirdiklerinden?Hürmüz? ya da?Hermez? kelimelerinin buradan geldiği ve daha sonra Sabiilerce?Hermes?e dönüştürülmüş olabileceği ihtimali üzerinde de durulur. Çünkü Sabiiler Mısır?lı?Hermes?i peygamberlerinden biri olarak görmekteydiler. Ayrıca Sabiilerin?Hermes? için kullandıkları?Buzasaf? ismi ile?Budha? ismi arasında bir etimolojik benzerlik de göze çarpmaktadır. İbranilere göre ise onun adı?Uhnuh?tur ve?ders vermek?, ?inabe vermek? ya da?aydınlatmak? anlamlarına gelir.4 Bu durumda?Uhnuh? ismi de if?al babından?çok ders vermek, çok ders çalışmak? anlamlarına gelir ki buradan da Arapça?da gayri munsarif cemi bir kelime olarak?İdris? ismi türetilir.5 Diğer bir görüşte ise eski Mısır tanrılarından?Ahnaton? kelimesinin?Uhnuh?a, ?Oziris? kelimesinin de?İdris?e dönmüş olabileceği ileri sürülür.6 Tarihçi Mes?udi?Hermes? kelimesinin Utarid demek olduğunu söylerken ona tarihi oluştan ziyade kozmik bir yer biçer7. Zaten Hind geleneğinde de bir feleki Budha bir de tarihi Budha bulunmaktadır. Tarihi Budha?nın annesinin adı Maya?dır. Grek mitolojisindeki Hermes?in annesinin adının da Maia olması hayli ilginç mukayeseler ortaya çıkarır. Pers kültüründe ise ona?Huşeng? adı verilir ve onlara göre ulvi şeylerden ilk bahseden odur ve dedesi Adem gündüzün ve gecenin saatlerini ona öğretmiştir. Ayrıca Zerdüştlükteki?Daena? kavramı ile Hermesçiliğin?Tam Tabiat? kavramı arasında şaşırtıcı benzerlikler bulunmaktadır.

Hermes?in Eski Mısır rivayetindeki efsanevi şahsiyeti ve bu efsanevi kimliğe atfedilen düşünceleri daha sonraki Yunan ve İslam felsefi geleneklerindeki muhteva ile hayli ilginç benzerlikler gösterir. Yine efsaneye göre Thoth, İsis ve Oziris?in oğlu olan güneş-tanrısı Horus?un oğludur. Hiyeografik yazıtlara göre Toth, Tanrı Ptah?ın kalbi ve dilidir ve aynı zamanda onun haberlerinin taşıyıcısıdır . İ. Ö.300?lü yıllara gelindiğinde işte bu?Toth? ve?Hermes? figürlerinin özdeşleştirilmeye başlandığına şahit oluruz. Herodot, ?Toth?un?Hermes? olduğunu, Yahudi alim Profiat Duran da?Enoh?un?Hermes? olduğunu ileri sürerler.15 Ancak Mısırlı?Toth?un Yunanlı?Hermes? olması sürecinde?Toth? varlığının saf semavi olan yanını kaybetmiş ve bir takım kozmik güçlere sahip bir Grek tanrısı haline gelmekten de kaçamamıştır. Daha sonraları ortaya çıkacak olan?Hermesçilik? akımının saf metafizikten ziyade doğa bilimleri ve majiyle ilgilenmesinin temellerinin de bu decadance?da yattığı bir gerçektir. Bununla beraber eski Yunan?da Hermes?in arz ile sema arasında bağ kurucu ve yukarının yorumcusu olarak görülmesi her ne kadar bu geçişte bir dönüşüme uğramışsa da bazı yönlerinin hala muhafaza edildiğini de gösterir. Bugün adına?Hermenötik? denilen yorum ilmi işte onun bu fonksiyonundan neşet etmiştir. Yunan?a geçince o artık bir tabibler, müzisyenler, tüccarlar, yolcular, çobanlar ve de en önemlisi ilham tanrısıdır. İbrani Makkaba mistiklerinde olduğu gibi burada da rüzgarların, bulutların, şimşeklerin ve diğer bazı tabiat olaylarının tanrısıdır. Ayrıca eski Yunanlılara göre insan öldükten sonra onun ruhu bir nefes, bir rüzgar gibi çıkıp giderdi. İşte rüzgarların Tanrısı Hermes bu gökte başıboş gezen ruhları toplar ve yargılanmak üzere yüksek mahkemeye sevkederdi. Elinde tıpkı Toth?unki gibi bir asa vardır ki bu özelliği de Mısır Toth?unun ölüleri yargılaması sahnesindeki durumuna benzemektedir. Diğer bir ilginç benzerlik de Mısır?lı Toth?a atfedilen Hermetik Külliyat?ın en baş risalesi olan Poiemander?in Grekçe?İnsanların Çobanı? anlamına gelmesidir ki bu da Yunan mitolojisindeki?Hermes?in Çobanı? öyküsüne benzemektedir.16 Ayrıca yedi telli lir sahibi Orfe ile yedinci patriyark olan Enoh arasında da bir irtibat kurulur ve Hermes?e 7 sayısı atfedilir. Ayrıca?Enoichion? kelimesinin Grekçede?İç gözü, kalp gözü? anlamlarına gelmesi de yine ilginç iç bağlantıların kurulmasını sağlar.

56 T. Burckhardt, Alchemy, tr. W. Stodart, s. 19.

Mitolojide Hermes

<i>Bilgelik Kütüphanesi - Kayıp Sözler</i>

5 Firuzabadi, Basairu zevi?t-temyiz, VI/51.

- Topkapı Sarayı, Emanet, 1969/6, (106b-122b).

31?Hermes Trismegistus?, Encyclopedia of Religion and Ethics, VI/626.

- Tahran, Ed. Fak. C.390/2.

13- Kitabu?l-mılatıs, ya da Ustumatis veya Ustuvates

Eflatun, Phaidros, Çev. Hamdi Akverdi, İstanbul, 1943.

- İst. Üniv. Ktp., A-6156, (88a-89a).

5- Risaletu?s-Sırr

- Bursa, Genel Ktp., 813, (65b-70b).

Romalılar ise ona?Merkür? ya da?Merkür Trismegiste? adını verirlerdi. Çiçero?ya göre, Argus?u öldüren beşinci Merküri bu olay üzerine Mısır?a kaçmak zorunda kaldı ve orada Mısırlılara kanunlar ve öğütler verdi. Mısırlılar ona Theuth adını verdiler ve yılın birinci ayını onun adıyla andılar. Bu nakli Çiçero?dan yapan Lactantius ilave olarak Hermopolis kentini kuranın da o olduğunu ve bu şahsın Platon?dan Pithagoras?dan ve hatta Yedi Bilge?den de çok daha önce yaşadığını söyleyerek onun antikliğini savunur. Tertullian?Enoh?un Kitabı?nın tufan öncesine ait olduğunu ve Nuh?un gemisinin kitaplığındaki kitaplardan birisi olduğunu söyler. Vergicus onun Hz. Musa?dan önce yaşadığını, Patricius Hz. Musa?dan az önce yaşadığını, Flussas Candala ise onun Hz. İbrahim?in çağdaşı olduğunu söylerlerken Isaac Casaubon, Isaac Voss ve Büyük Fabricius gibi yazarlar onun Hz. Musa bir yana Homeros?dan bile geriye götürülemeyeceğini iddia ederler.

1- Kitabu muazeneti?n-nefs 225

İbn Sina?nın (980-1037) kimi araştırmacılarca Hermetik olarak tanımlanan üç risalesinden ilki olan Hayy b. Yakzan öyküsü ile Hermetica?ların I. libellus?u olan?Poimander?de gördüğümüz öykü arasında çok büyük tematik benzerlikler vardır. İbn Sina?nın bu öyküsünde geçen?Kral?, Hermetik?Poimander?deki?Hayr-ı mahz?dır. Onun Hayy bin Yakzan dediği?Şeyh? ise?Hermes?tir. Bedeninden çıkıp bir ilham elde etmek için astral seyahate çıkan nefs ise Hermes?in nasihatlerinin muhatabı olan?Toth?dur?. İbn Sina?nın bu türden ikinci risalesi Tayr risalesi üçüncüsü ise Salaman ve Absal isimli risaledir.