Yirmiyıl süren hükümdarlığı esnasında yenileşme yolundaki teşebbüs ve gayretlerindenbaşka, musiki ve şiire karşı göstermiş olduğu derin ve hararetli ilgidendolayı, edebiyat musiki tarihimizde kendisine mümtaz bir yer ayırmamız gerekir.

Fetva-yı hun-i nahakımı yazdı iptida

Dikkat etsen manevi kavgaya cardır saltanat

Bağ-ı alem ıcre zahirde safadır saltanat

Kam alırsa adl ile ol dem becadır saltanat

Edebikişiliği:

Babasının ölümü üzerine amcası Sultan I. mahmud padişah oldu;yeğenininyaşantısına karışmadı ve Osmanlı saray geleneklerinin tersine onuhareketlerinde serbest bıraktı. Amcasının saltanat yıllarında da devletişlerinden uzak kalmayan Şehzade Selim, olup bitenleri yakından izlemiş ve bazıAvrupa devletleri ile gizli haberleşmeler bile yapmıştı. Bu durum padişahınhoşuna gitmemiş, 1775 yılından itibaren gözetim altında yaşamıştı. NihayetSultan Selim, amcasının ölümü üzerine 1789 yılında Osmanlı tahtına oturdu. Büyük sorumluluklarla karşı karşıya olduğunun bilinci içinde bir yandan dışsorunları çözüme bağlamak, bir yandan da içişlerine eğilmek, bir fesat yuvasıdurumuna gelen Yeniçeri Ocağı'ndan yararlanamayacağını bildiğinden, yeni birordu kurma gereğini duyuyordu.

İçindeki saltanat hırs ve arzusunun siyah dumanlı alevi yerine, aşk veheyecanının rengarenk kıvılcımları parlayan bu sanatkar yaratılışlı, sanatkardoğuşlu insan, bir manzumesinde bakınız eskimiş, çürümüş, nankörlüğünü venihayet Cihan'ın da, saltanatın da gelip geçici şeyler olduğunu mütevazi, rindbir eda ile ne güzel anlatıyor:

Onunasıl hassas ve sanatkar hüviyetini her türlü dünyevi, maddi emel veendişelerden uzak, sanatı ile başbaşa kaldığı zamanların ilhamından yükselenferyadlarında, tazallümlerinde bulmak mümkündür. Fuzuli'nin büyük ve mübarekızdırabı onun da gönlüne girmiş, onu da yakmış ve ağlatmıştır.

Öldüğüzaman hırkasının cebinde Nevres-i Kadim'in:

Ki safa ise velev ekser cefadır saltanat

Avrupa'da sosyal hayatta büyük değişiklikler olmuş, Fransız İhtilali onunpadişahlığı zamanında patlamıştı. Bütün Avrupa ülkeleri ve Rusya gözünü Osmanlıtopraklarına dikmişti. Bu noktadan hareket ederek önce adınıverdiği orduyu kurdu. Selimiye kışlasını yaptırarak gerçek askerliğigeliştirmek istedi. Bu teşebbüs Sipahi ve Yeniçeri ocaklarını tedirgin etmiş vepadişaha dişler bilenmeye başlanmıştı. Devletin üst düzey yöneticileri, yeniçerilerle işbirliği içinde olduğundan rüşvet almış, yürümüş, bu niyetonların da rahatını kaçırmıştı.

I. Napolyon, imparatorluğunu ilan etmiş, o zamanlar bir Osmanlı vilayeti olanMısır'a göz dikerek kısa süre sonra işgal etmişti. Felaketler birbirini izliyordu. Sarayda mahpus bulunan IV. Mustafa bir akıl hastası olduğu halde, taraftarlarıtahtı ele geçirmek için her türlü yola başvuruyordu. Sultan III. Selim'inçevresinde bir felaket ağı örülüyor, çenber gittikçe daralıyordu. Oysa birazolsun yönetimi düzene koymuş, bayındırlık işlerine eğilmiş, bir milletinhayatında kültürün önemine inanmış bir insan olarak okumayı teşvik amacı ilematbaalar açtırmış, kitaplar bastırtmış, Yalova'da bir kağıt fabrikası bilekurdurtmuştu. Türkçe'ye önem vermiş, yazılarında ve Hatt-ı Humayun'larındakolay anlaşılabilir bir dil kullanmış, Vak'anüvislere sadebir dil kullanmalarını ve yalandan uzak yazmalarını emretmişti.

Meyleder kim görse amma bivefadır saltanat

Pek sakın İlhami zira bibekadır saltanat

Fakat ne yapsın ki Allah bu tahtı, bu saltanatı mülkün birperişan zamanında ona nasib eylemiştir.

Bu zamanın devletiyle kimse mağrur olmasın

Kendi elimle yare açıp verdiğim kalem

Bu Cihan'ın devletine eyleme hırs-ü tama

Günün birinde Kabakçı Mustafa adındaki bir sergerde yangını ateşledi. AlemdarMustafa Paşa İhtilali bastırmak üzere Ruscuk'tan İstanbul'a geldi. Padişahı hiçtanımayan, fakat ona gönülden bağlı olan bu mert askerin hataları, bu yumuşakhuylu ve sanatkar ruhlu padişahın gereksiz merhameti sonucu zamanında önlemalınmadı. III. Selim'in hayatı imparatorluk tarihinin en kanlı, tüylerürpertici bir faciası ile sona erdi. (29 Temmuz 1808). III. Selim canilerinsaldırışlarına, sarayın loş ve karanlık bir odasında, feryad ve tazallümleriniiçine sığdırmaya çalıştığı Ney'leriyle mukabele etmişti. !

beyitininyazılı olduğu bir kağıt çıkmıştı

Kıl tefekkür ey gönül çarhın hele devranını

Kesbeder mi vuslatın bin yılda bir aşık anın

Şiirlerinden anlaşılacağı üzere "İlhami" mahlasınıkullanmış ve bir "Divan" tertip etmiştir. Döneminin ünlü şairi ve Mevlevi Dede'si Şeyh Galip'le bir hükümdar gibi değil iki şair, iki tarikatyoldaşı gibi dostluk kurmuş, edebi sohbetler yapmış, bu yakın dostluk ölümünekadar sürmüştür. Bu sanat ve anlayış arkadaşlığı o derece ileri gitmişti ki, Cevri Dede'nin yazmış olduğu şiirlere şarkı formunda besteler yapmıştır.