Hak Teala senden a?lemdir senin ahvalini

1- Emrolunduğun gibi dosdoğru ol,

Sıratımız öbür dünyada kolay ve serin olacaksa, bugün sırat-ı müstakimden ayrılmamak için gayreti elden bırakmamak elzemdir. Bu da ancak ve ancak kulluk ve özü sözü bir mü?min olmakla, gönül zikir, amel zikir olursa ve Allah?ı veli ve vekil, Resulünü yoldaş edinmekle olur. Hayat bize verilmiş bir emanettir, o emanete riayet etmek, kullukla olur, kulluk ise sırat-ı müstakimin bizzat kendisidir. ?De ki Rabbim beni gerçekten dosdoğru bir yola doğru bir dine, sadece hakka yönelmiş tevhid dini olan İbrahim?in dinine hidayet buyurdu ki, o hiçbir zaman müşriklerden olmadı.? (Enam, 161)

Etrafındaki insanları da istikamet üzere yaşatmaktan sorumlu olduğu içindir ki Allah Rasulü: ?Hud suresi ve benzerleri beni ihtiyarlattı?3 buyurmuştur. Rasulüllaha zor gelen ve onu yoran, etrafındakilerin de istikametinden sorumlu olmasıydı.

XIX. yüzyılın Paşa unvanını hak etmiş iki şair ve devlet adamı vardır ki bunların doğruluk ve istikamete vurguları gerçekten çok anlamlıdır. Bunlardan biri 1825-1880 yılları arasında yaşayan meşhur Ziya Paşa?dır. O der ki:

Ne fenalık görsen elden sanma, sendendir bütün

Dest-i a?dadan soğuk su içme, kandırmaz seni

Ta ezelden söylenir halkın dilinde bu mesel

Köpek demiş ki: ?Son arzum senin o parlak güzel gözlerini son bir defa daha görmek!? Bunun üzerine yılan başını köpeğin gözünün önüne doğru uzatınca köpek can havliyle yakalamış yılanın başını ve iyice sıkmış, bitirmiş işini. Sahile varınca da çalmış onu yere. Bakmış ki yılan eğri büğrü yerde uzanıyor. Köpek hiddetle yılanın başını ağzıyla kavrayıp ayağıyla da kuyruğuna basarak: ?Hayatında da eğri büğrüydün, ölümünde de! Sen belki kendini ok gibi dosdoğru zannediyorsun, ama eğri büğrüsün işte. Bari şimdi dosdoğru ol!? diye onu düzeltmeye çalışmış.

Yılan: ?Sözümde durdum, seni sokmuyorum, ama ne yapayım fıtratım bu. Bir zarar vermeden edemiyorum. O yüzden sıkıyorum seni? demiş. Köpek akıbetini anlayınca demiş ki: ?Anlaşıldı, sen beni öldürmeye öldüreceksin. Bari son arzumu yerine getir!? Yılan sormuş: ?Nedir son arzun?

Celb eder elbette insana mükafatın amel

Haline şeytan güler, gördükte senden gafleti

Sen usandırma eli, el de usandırmaz seni

Nehir tam yarılandığı sırada yılan durmuş durmuş, duramamış. Sokmamaya söz verdiği için fıtratının gereği başlamış köpeğin kaburgalarını sıkmaya. Köpek yılan tarafından sıkılıp boğulmak istendiğini anlayınca demiş ki: ?N?apıyorsun? Hani bir kötülük yapmayacaktın bana, söz vermiştin!?

Halk arasında düşmanlığın temel sebebi insanların birbirleri hakkındaki peşin hükümlü su-i zanlarıdır. Alem mülkünün bozulup karışması, su-i zan kaynaklı fitnelerdir. Allah da su-i zannı yasaklamıştır.4 Cinayetlerde genellikle suç öldürende bilinir ama, çoğu zaman ölendedir. Sen bir fenalık görürsen, başkasından sanma. Çünkü kişiye kötülük ancak kendinden gelir. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

İstikamette dikey; yani yukarı doğru bir hareketlilik vardır. Çünkü istikamette kıyam için ayağa kalkma iradesi ve amele yöneliş söz konusudur. Müstakim olmak, istikamet üzere hareketin sürekliliğidir.

Evet, herkes kendini doğru sanır. Sübjektif olarak, yaptıklarını hep doğru görür. Ama gerçekten öyle midir? İnsan kendini içerden öyle gördüğü gibi, dışarıdan da öyle mi görünür acaba insan? Elbette hayır. Bu yüzden kişilere göre değişen istikamet ve doğruluk ölçüleri yerine, Allah?ın koyduğu ve O?nun emrettiği kurallar çerçevesinde bir istikamet ve doğruluktur aslolan. İndi ve şahsi ölçülere göre doğruluk değil.

Zamin olan ey Said, erzaka Halık?tır sana

Nef?in için zalim-i birahm?e imdad eyleme

Iztırabı celb eden meyl-i alaıktır sana

Halkı tahrib eyleyip de kendin abad eyleme

Herkesin destindedir alemde züll ü rif?ati

Halk arasında adavet su-i zandandır bütün

Dünya ve ahirette insanın yüzünü ağartacak olan doğruluk ve istikamettir. Dini hayatın istikamet zemininde yaşanması insanı huzur ve mutluluk ile rıza-i Bari?ye ulaştırır. Kur?an ve sünnette istikamet vurgusunun çokluğu da bundandır. Kulu erdirecek olan istikamet ve ihlastır. g

Allah Teala?nın senin ırz ve namusunu korumasını istiyorsan, sen de asla kötülük peşinde koşan düşmanın bile namusunu haleldar etmemeli, ona zarar vermemelisin. Ezelden beri halk arasında söylenen bir darb-ı mesel vardır: Herkes yaptığının karşılığını görür, ne ekersen onu biçersin. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

Hani meşhur hikayedir: Yılan nehrin kıyısına kadar gelmiş, karşıdan karşıya geçecek ama kara yılanı olduğu için suya girmeye cesareti yok. Orada beklemekte olan köpeğin yanına sokularak demiş ki: ?Dostum karşıya geçeceksin herhalde? Ben de karşıya geçeceğim, ama senin kadar yüzme bilmiyorum. Benim karşıya geçmeme yardımcı olur musun?

İhtilal-i milket-i alem fitendendir bütün

Köpek: ?Olur, ama sana pek güvenemem. Beni sokarsın diye korkarım? demiş. Yılan: ?Nasıl yaparım böyle bir vefasızlığı? Sen beni karşıdan karşıya geçireceksin, ben seni ısıracağım. Olmaz öyle şey? demiş. Bunun üzerine köpek yılana: ?Peki o zaman dolan belime? demiş. Yılan köpeğin beline dolanmış ve nehri yara yara birlikte geçmeye başlamışlar.

Müstakim ol, Hazret-i Allah utandırmaz seni

Seni gaflet üzere gördüğünde şeytan haline güler. Sen gaflete düşüp de böyle kötü huylu bir düşmanı; yani şeytanı kendine güldürme. Alemde eminlik/güvenilirlik sıfatıyla meşhur ol, ama asla hıyanete düşüp hain olma. Çünkü bu alemde herkesin horluğu da, yükseklik ve değeri de kendi elindedir. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

Sen sakim olma, verir maksudun elbet Zü?l-Celal

Bu cihanda ev yapıp ukbayı berbad eyleme

Sen başkalarını usandırma, ki başkaları da seni usandırmasın. Sen kimseye hilekarlık yapma, ki kimse seni kandırıp dolandırmasın. Düşmanın elinden soğuk su içmeye ve hararetini teskin etmeye kalkışma. Çünkü düşman eliyle gelen su, seni kandırmaz ve hararetini kesmez. Düşmandan asla korkma, onu gözünde büyütme. Düşmanın ateş olsa, sen doğru olduktan sonra o seni yakamaz. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

Halka zarar verip kendini abad ve ma?mur eylemeye kalkışma. Bu dünya için çalışıp ukbanı ihmal ile berbad etme. Merhametsiz bir zalimden çıkarın için yardım isteme. İnsanları kendinden nefret ettirecek halleri alışkanlık ve adet haline getirme. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

Masivaya ser-füru etmek ne layıktır sana

Alemi tenfir eden ahvali mu?tad eyleme

Korkma düşmandan, ki ateş olsa yandırmaz seni

Güzel bir paylaşım, teşekkürler...

Sırat-ı müstakim ise hareket için ayağa kalkma iradesi gösteren insanın yürüdüğü yol güzergahının düzgün olma gerekliliğini ifade eder. Günde yaklaşık kırk defa okuduğumuz Fatiha?daki sırat-ı müstakim duası, gündelik hayatta insana gereken, ayak kaymasına engel olacak sağlam ve düzgün bir yol talebidir.

Riyadan uzaklaşmaya ve hallerini düzeltmeye çalış. Boşboğazlık etme, dedikodularını azaltıp düzeltmeye bak. Sen kötü hallerini ne şekilde saklayayım derdine düşsen de Allah Teala senin her türlü halini senden daha iyi bilir, bunu unutma. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

Müstakim Ol

Düşmanını zillete uğratmak için hile ve hud?a ile meşgul olma. Çünkü bu dünyada kötü hal sahibi olmak, güzel düşüncelere perde olur. Kötü işlerle uğraşanlar iyilik düşünemezler. Dünya için yüzsuyu dökme, kaçırdıklarına üzülme, dedikodu etme. Derdlenme ki celal sahibi olan Allah, senin maksadını mutlak verecektir. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

İnsana sadakat yaraşır görse de ikrah

Üstüne güldürme öyle düşmen-i bed sireti

İzzet-i zat mekana hep mekininden gelir

Bir de insanın kendisinin istikamet ve doğruluk üzere olması yetmez. Çevresindekilerin de doğruluğu, kişinin sorumluluğuna verilmiş bir keyfiyettir. Bu yüzden Allah peygamberine: ?Sen ve seninle beraber tevbe edenler emrolunduğunuz gibi dosdoğru olun?2 buyurmaktadır. İstikametteki zorluk da buradadır.

Seninle birlikte tevbe edenler de dosdoğru olsunlar.1

Hain olma, ver emanetle cihana şöhreti

Emrolunan şekilde dosdoğru olmada; istikamet ve doğruluğun şahıslara göre izafi ve değişken olmaması gerektiğine işaret vardır. Herkes kendi ölçüleriyle kendini doğru sanır; istikamet üzere olduğunu düşünür. Bu ise kafa karışıklıklarına sebebiyet verebilecek bir zaaftır. Bu işin sağlam ve herkes için geçerli bir ölçüsü olmalıdır. O da Allah nasıl emrediyorsa O?nun emrettiği gibi ihlas üzere, eğilip bükülmeden, nefse ve dünyaya pirim vermeden, indi mütalaalarla kendine haklılık payı ayırmadan, kurallara bağlı bir doğruluk ve istikamet üzere olmaktır. Senin kafana ve duygularına göre doğru saydığın bir dürüstlük ve istikamet değil.

Öldürenden bilme cürmü, suç ölendendir bütün

Hilekarlık eyleme, kimse dolandırmaz seni

Gayr için düşme lisan-ı nasa, yazıktır sana

Irzına a?da-yı bed-hahın bile, verme halel

Ey Said! Halık Teala bu alemde senin rızkını garanti etmiştir. Bu yüzden rızık endişesiyle masivaya boyun eğmek sana yakışmaz. Aslında bu alemde ızdırabın temel sebebi alaık denilen dünya bağlarına meyledip insanın kendini bağlamasıdır. Başkaları için halkın diline düşüp kendine yazık etme. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

Diğeri ise 1832-1891 yılları arasında yaşayan Diyarbakırlı şair, yazar ve devlet adamı Said Paşa?dır. Onun?Hazret-i Allah Utandırmaz Seni? başlığını taşıyan şiiri bu manada çok ünlü ve derin muhtevasıyla dikkat çekicidir. Said Paşa son mısraı?Müstakim ol Hazreti Allah utandırmaz seni? diye biten şiirinde istikametin bütün şümulünü anlatır. Şiirin tamamını açıklamaları ile birlikte veriyoruz.

İnsana her türlü kötülük kötü nefsinden, içinde beslediği öz benliğinden ve varlık iddiasından gelir. Ademoğluna her türlü mahcubiyet de kötü arkadaşından bulaşır. Kişinin izzeti bulunduğu mekana da izzet katar. Bu yüzden şerefü?l-mekan bi?l-mekin demişlerdir. Müstakim hal sahibi insanların istikameti dininden; yani dindarlığından gelir. Sen doğru olmaya, müstakim olmaya bak. Öyle olursan Allah utandırmaz seni.

At riyayı elden, ıslaha çalış ahvalini

Yardımcısıdır doğruların Hazret-i Allah

Seyyiat insana nefs-i kemterininden gelir

Yüzsuyu dökme, teessüf çekme, etme kıyl u kal

Boşboğazlık etme ta?dil eyle kıyl u kalini

Sen ne türlü saklayım dersen de su-i halini

Hüsn-i efkara olur hail cihanda su-i hal

Her hacalet ademe su-i karininden gelir

Düşmanı tezlil için hileyle etme iştigal

Allah Teala yüce peygamberinden de istikamet istiyor ve bunu iki şarta bağlıyor:

İstikamet müstakimü?l-hale dininden gelir

Dipnotlar: 1) Hud, 11/112. 2) Hud, 11/112. 3) Tirmizi, Tefsiru?s-sure, 56/3297. 4) el-Hucurat, 49/12.

İster isen hıfz ede ırzın, Huda-yı lem-yezel