İnsandan zaman zaman beklenmedik, akıldışı, tutarsız söz ve davranışların nasıl ortaya çıktığını açıklamak için, çeşitli hipotezler geliştirilmiştir. Bunlardan birine göre, insan hem özne hem de nesnedir . Hayatın ilk yıllarında benlik ve karakter oluşurken, şuuraltı kazanımlarla şekillenen alışkanlıkların, huyların, bağımlılıkların harekete geçirici gücüne dayanan otomatik refleks ve tepkiler, farkında olmadan insanı nesne konumuna dönüştürür. İslami literatürde, gaflete düşmek, nefsine mağlup olmak, şeytana uymak veya cismani hayat mertebesine esir olmak gibi terimlerle ifade edilen bu durum, genellikle nefis merkezli bir hayat sürme olarak özetlenebilir.

Rasyonel bir varlık olduğu kabulünden yola çıkılarak, insanın her söz, tutum ve davranışının mantıklı ve tutarlı olması beklenir. Pratikte ise, insanın her söz, tutum ve davranışı rasyonel ve dosdoğru değildir. Ayrıca bunların her zaman iradi, şuurlu ve vicdan eksenli olduğunu da söyleyemeyiz. Çünkü insanın mahiyetinde iradeye, akla, mantığa ve vicdana müdahale eden, bazen onları devre dışı bırakan hisler, dürtüler ve bunların oluşmasında esas rolü oynayan benlik ve nefis gibi yapılar bulunur. İnsan tabiatının belli nispette rasyonel, belli derecede de irrasyonel işlediği söylenebilir. Dolayısıyla insanı sadece rasyonel bir varlık olarak değerlendirmek, onun yaratılış hakikatine uygun olmaz.

Dış dünyadan gelen uyarıları, içe doğan arzu ve hevesleri sadece nefis seviyesinde tahlil edip, buna uygun cevaplarla yaşayan kişiler, bir bakıma mekanik varlıklar kategorisindedir. Aksine, dış dünyadan gelen uyarıları, içine doğan arzu ve hevesleri, nefis yanında irade, akıl-şuur ve vicdan fakültelerinde de değerlendirip, ona göre karar verme, tercih yapma, tutum ve davranışlarını ayarlama durumu, insanı özne konumuna yükseltir. Bu seviyedeki iç kontrol noktası, İslami terminolojide kalb ve ruhun hayat dereceleri olarak tarif edilir. Bu perspektiften, duygu, düşünce ve davranışların düzenlenmesi için verilmiş iki kontrol noktasından biri, nefsani , diğeri de vicdani-kalbi kontroldür. İnsanı gerçek insani derinliğe ulaştıran ve cismaniyetten uzaklaştıran kontrol noktası ikincisidir. Bu modele göre, insanın sahip olduğu dürtü, huy, alışkanlık ve kabiliyetler, düşük ve yüksek seviyeli olmak üzere işlemektedir. Düşük seviyeli kontrolün aktif olduğu insanlarda alışkanlıklar, bağımlılıklar, hayvani dürtüler ve arzular baskın iken, yüksek seviyeli kontrolün aktif olduğu kimselerde, iradi ve şuurlu tutum ve davranışlar, aşk muhabbet, tevazu, adalet, cesaret, yardımlaşma, dayanışma, bilgelik, iktisat, sabırlılık ve yumuşaklık gibi faziletler hakim karakteri oluşturur.

İnsanda benliğin gelişmesi, irade-şuur ve vicdani değerlerle bütünleşmeye başladığında, kişinin iç dünyasında tutum ve davranışlarını yönlendiren ve düzenleyen yüksek seviyeli kontrol noktası aktif hale geçer. Çocukluk döneminde hayvani hayat mertebesinde kontrol sağlayan egoyu, daha ileri yaşlarda vicdan kontrol etmeye başlar. İmanla beslenen vicdan ve gönül; İlahi ahlakı ve Allah rızasını öne çıkararak kişinin tutum ve davranışlarını düzenler. Kişinin ahlaki-içtimai ve manevi olarak gelişme derecesine bağlı olarak, bu iki kontrol noktası bazı fertlerde tek bir kontrol noktasına indirgenebilir.

Sosyal bilimlerde tutum ve davranışlar, belli bir zaman dilimi içinde veya anlık olarak toplum seviyesinde analiz edilmek istendiğinde en çok kullanılan dağılış modellerinden biri, Gauss dağılımıdır . Çan eğrisinin önemli özelliği, yaklaşık simetrik oluşu, yani ortalama değerlerden her iki yönde sapmanın az çok eşit dağılışıdır. Ortalama insanların çoğunluğunda her iki kontrol noktası değişik derecelerde aktif iken, her iki ucun belli bir yüzdesinde iki kontrol noktasından sadece biri aktiftir; diğeri sönüktür veya tesiri yok denecek kadar azalmıştır. Teorikte herkes için tek kontrol noktasına sahip olmak mümkün iken, çok çeşitli faktörlere bağlı olarak, dağılışın her iki uç bölgelerinde çok az insan yüzdesi yer almaktadır. Pratikte insanların bu az kısmının tutum ve davranışları, tamamen nefsani kontrole tabi iken, bir o kadarının da simetrik olarak tutum ve davranışları, tamamen İlahi ahlak ve Allah rızası ile boyanmış vicdani değerlerin kontrolü altındadır. Yani, insanların az bir kısmı vicdan ve gönlün kontrolünde faziletli, pozitif hislerle dolu, İlahi ahlakla yönlendirilen bir hayat sürer; başka bir az kısmı da, egosunun istekleri doğrultusunda nefis merkezli, negatif hislerle dolu şeytani çizgide bir hayatı yaşar. Toplumun % 75-80'lik kısmını oluşturan ana kütle ise, iki kontrol noktasını birlikte kullandıklarından gel-gitlerin ağır bastığı bir hayatı yaşar. Dolayısıyla insanların büyük kısmının hayatında, düşük ve yüksek dereceli kontrol noktalarının tutum ve davranışlarına müdahil olmasından dolayı zaman zaman tutarlı ve dosdoğru bir gidişat, zaman zaman da tutarsızlıklar görülür. Çünkü insan tabiatı hem negatif hem pozitif hislerle, hem şeytani hem rahmani arzu ve isteklerle, hem nefis hem de vicdanla yoğrulduğundan, insanın tutum ve davranışlarında bu gri tonun ağırlıklı olması kaçınılmazdır. Kişi iletişimde bulunduğu ve birlikte çalıştığı insanların gri tutum ve davranışlarının ağırlıklı olarak hangi kontrol derecesinden kaynaklandığını iki ölçüyü kullanarak kolayca anlayabilir. Birincisinde, kişinin yaptığı doğru-iyi-güzel davranıştan beklentilerinin neye yönelik olduğuna , diğerinde ise hak-hukuk ve adalet prensiplerine ne ölçüde riayet ettiğine ve ne derecede şeffafiyet ve dürüstlük sergilediğine bakılır. Dolayısıyla, sağlıklı bir benlik ve karakter gelişimi, sağlıklı bir toplum için vazgeçilemez bir önceliktir.

İnsan fıtratına konulmuş iç yönetimin dual yapısı