Değer, donmuş toplumsal emek miktarıdır. Değer de para gibi tümeldir ama kaynak olma görevi yoktur ve mübadele ilişkisinin yerine geçmiştir Marks'ta. Değer kavramı Marks'tan önce de kullanılıyordu ama onlar mübadele olarak el alıp, salt nesnenin kendisinin pazarda bir değere sahip olduğunu düşünüyorlardı. Bu yüzden nesneyi somut bir şey olarak kavrıyorlardı. Marks ile birlikte değer kavramı ve para sihirli bir mübadele ilişkisi olmaktan çıkar metaların soyut değerleri gibi dolaşım ilişkisi haline geçer. Klasik iktisatçılar paranın fetişist rolünde yaptıkları gibi değeri de somut olarak ele alırlardı. Böylece değer kavramı da aynı para gibi fetişist bir kavram olup çıkıyordu. Marks ise değeri soyut olarak ele alır. Değer insanların bir biriyle ilişkiye girmesiyle oluşur. Değer aynı zamanda toplumsal bir ilişki olarak da doğrudan soyut bir kavramdır. Böylece nesnel olan soyutlaşır, para da bir nesne olarak soyuttur Marks'ta. Üretici somuttur artık. Somut emeklerin ortak yanı hepsinin soyut insan emeği oluşudur. "... farklı becerilerdeki somut emekleri, soyut emek olarak ortak bir öze indirger. Soyut emek, toplumsal emeğin meta üretimi koşullarında beliren bir biçimidir. Metaların içerdiği soyut-toplumsal emek, kendisini, metaların değeri olarak ortaya koyar." Mübadele ilişkilerinden dolaşıma geçerken eşitlik soyut olmak zorundadır, aksi olan ise eşitsizliktir. Somut mübadele ilişkileri eşit olmayacağı için hileye açıktır. Ama aksi durumda değer eğer soyut olursa pazarda düzenleyici bir kural halini alır. Kapital'de olduğu gibi.

Marks'ın Temel Kavramları:

Marks zamanını büyük ölçüde doldurmuş bir filozoftur, günümüzde büyük ölçüde sınıf mücadelelerinden sapmalar yaşanmaktadır. Ama yine de bir döneme çok büyük bir etki ve damga vuran bu filozofu bugünde gözden geçirebiliriz diye düşündüm. Marks bir ilki başarır. Marks'a kadar dünya ikiye bölünerek gelmişti idealistler ve materyalistler şeklinde, ilk defa onunla birlikte tek bir hakikat meydana geliyor ve tek filozof oluyor diyebiliriz hem de uzunca bir süre. Tabi o zamanlar Hegel kendisinin yanı başındaydı denilebilir. Ama yine de Marks'ta, Celal Şengör'ün sandığı gibi tümden gelim ile tüme varım ayrı yöntemler değildir. Bu yüzden Hegel ile karıştıramayız. Örneğin Marks, Hegel gibi kapitalizm iyi mi kötü mü söylemez; o, mantıksal çelişkilerine değinir kapitalizmin. Kısa kısa temel kavramlarını açacağız burada Marks'ın. Ama bu konuların anlaşılabilmesi için biraz Marks'ı bilmek gerekmektedir.

Marks ise diyalektiği en açık ve gerçek anlamında kullanır. Marks diyalektik yöntemi amaç edinmiştir diyebiliriz. Hegel'in yöntemi felsefi, mantıksaldır ama diyalektik değildir. Marks klasik materyalizm ile klasik idealizm'den koparak çok daha farklı bir felsefeyi üretiyor. Klasik idealizm hareketi soyut olarak alırdı. İşte tanrı vardır ve evreni yoktan yaratmıştır sonra bu evren yok olacaktır şeklinde. Materyalizm ise evreni ezeli ve ebedi olarak anlatır. İşte bu iki yöntemi değiştirip maddeyi tarihsel yapıyor. Mesela Marks big bang'i hiçten evren yaratma olarak değil daha önceki bir sürecin başka bir evreye geçmesi şeklinde ele alır. Yine evrende kıyamet kopacak şeklinde değil de evrenin başka bir şeye evrileceğini kabul eder. Genel anlamda diyalektik materyalizm budur. Her şeyin başka bir şeye dönüşmesi kuralıdır.

Çelişki İçte Değil Dıştadır:

Marks'ta çelişki içte değil dıştadır. Diyalektik zaman, dışsal bir konumda ilerler. Çelişkinin içte olması için tarihin momentlerinin bir ilk nedenin devamı olarak artarak daha büyük bir bütüne doğru bir gelişme süreci geçirmesi gerekirdi. Burada özne bir töze bağlıdır. Bunun adı Hegel'de özne-töz ilişkisidir. Yani bir taş töz olarak düşünülürse bu taş başka bir şeye dönüştürülse bile özünü korumaya devam ediyor yani taş olmayı sürdürüyor. Ne kadar biçim değiştirmiş olsa bile kendi tözsel varlığını muhafaza ediyor. Tohumdan sonra çiçek açtı değil tohum çiçek açtı gibi zamanın sürekliliği vardır. Töz olarak bir zorunluluğa, özne olarak edimsel bir özgürlüğe sahiptir. Bu bir öz-bilinçtir, kendisi için varlık olarak vardır çünkü dışsal nesne ve başkalaşım yoktur. Marks'ta ise madde ilk halinden daha farklı bir görünüme doğru bölünüp, çoğalarak ilerletir maddeyi. Ve zorunluluk yoktur sadece özgürlük vardır. Özetlersek; çelişki Marks'ta içsel değil dışsal bir süreçtir. O yüzden ne kadar ilerlerseniz o kadar geçmişe, köklerinize dönemezsiniz. Artık süreç boyunca ilerledikçe olduğunuzdan daha başka bir boyut kazanırsınız.

Marks'tan önce felsefe nesnel olanı somut, öznel olanı ise soyut olarak ele alıyordu. Marks buna bir yenilik getirir. Marks'ta "masa" gibi nesnel şeyler soyut; "özgürlük" gibi öznel kavramlar ise somut olarak ele alınır. Yani bu iki kavram yer değiştirmiştir. Marks ilk defa öznelliği somut olarak ele alır. Ama bir şartla. Bu özne kavramsal somutluğa sahiptir. Şimdi bir de soyut ile somut olanın birleştiğini görüyoruz. Klasikler gibi somut olanı, soyuttan ayırmaz Marks. Özne kavramsal somutluğa sahiptir artık. "Düşünceyi, düşünen maddeden ayırmak olanaksızdır. Bütün değişikliklerin öznesi maddedir." Özne, düşünen maddedir. Duyusal olan veya pratik artık nesne değil insan faaliyetidir. Feuerbach Üzerine Tezler'de bunu anlatır özetle zaten. Yani nesnel olan artık özne ile etkileşim halinde olmak zorundadır. Böylece kendisinin de tezlerde söylediği gibi insan faaliyetinin bizzat kendisi nesnel, pratik bir olgu olacaktır. Marks, nesnelerin faaliyetini insan olmadan anlamaya çalışmanın mümkün olmadığını söylüyor. Bu aynı inorganik doğadan, organik doğayı yaratmak gibidir doğa üzerinde insan etkinliği olmalı, doğayı dönüştürmeli. Bu dünyayı kapsamak, değiştirmek gibidir. Bir de Marks somutu soyutun karşısına çıkarmaz onda bir iyi bir de kötü soyutlama vardır sadece. O, iyi soyutlamayı kullanır. Marks'a göre kapitalizm genel olarak soyut emek üzerine odaklanır bu yüzden para, değer, iş bölümü, çalışma gibi soyut kavramlarla başlar Kapital'e ama devlet, ulus, nüfus gibi somut kavramlarla başlamaz. Dikkat ederseniz nesne olanlar yani para, meta, değer hep soyuttur. Dolaysıyla bizim dışımızda nesnel bir kavram olan gerçeklik de soyut olmak zorundadır. Varlık da mesela soyuttur ama bir gerçekliği vardır. Pratik faaliyet dediği şey ise insanın nesne üzerindeki faaliyetidir.

Para Nedir?

Marks'ta nesnel olan Feuerbach gibi sabitlenerek değil eylem içinde anlaşılmalıdır. Ereksellik Marks'ta pratiği etkin kılıyor ve böylece felsefenin görevi sona eriyor artık, pratik olan eylem içinde kendisini göstermelidir. Marks bu ünlü sözünü bu yüzden kullanır ama eylem verili olmamalıdır, yani eylemden ahlaki bir düzleme geçilmemelidir. Marks'ın bu sözü söylemesindeki en büyük etken şudur; ilkel toplumlardan, feodalizme oradan burjuvaziye geçişler hep yumuşak bir geçişle olmuştur. Bu sistemler kendiliğinden bir sonraki aşamaya geçmişlerdir elbette zor kullanılan yerler olmuştur ama her zaman önlerinde açık bir yol vardı. Marks ise çok zor bir süreci başarmak ister, daha kökten bir kopuş yaratmak ister diğer değişimlere nazaran. Bu sözün uyandırdığı etki kuşkusuz bu sebepten ötürüdür. Yoksa Örsan Öymen, Fransız İhtilali için de dünyayı değiştirdiler diyecektir ama oralarda daha basit ve kendiliğinden bir süreç yaşanmıştı. Marks imkansız bir şeyi amaç edinmişti ve eğer dünya değiştirilecekse bu ancak Marks'ın çizgisinde olabilirdi.

Üretici Güçler ile Üretim İlişkileri:

Değer Ne Demektir?

Yabancılaşma:

"Filozoflar dünyayı farklı şekillerde yorumladırlar, oysa sorun onu değiştirmektir."

Meta üretimi bir şekilde devlet üzerinden geçer ve egemenlik yerine devletin güçlenmesi ise siyasal krizlere neden olur. İşte üretici güçler burada anlam kazanıyor. Üretici güçler dönem dönem yeniden kurulur ve belirli bir süre için toplumun gelişimiyle uyumludur. Halkın refah seviyesinin artmasında örneğin önemli bir etkendir ancak zamanla üretim ilişkilerindeki gelişmeyle uyumsuz olur ve taşıyamaz. Böylece siyasi krizler oluşur. Bu kırılma Marks'ta devrimin de önünü açacaktır. Üretici güçlerin artması geçici bir refah toplumu yaratır. Bu yüzden kabuk kırılana kadar devrimin başarılması mümkün değildir. Devrimin bir zamanı vardır. Uzun bir zaman aralığından sonra üretici güçler yerini bir kereliğine o da son aşamada yerini üretim ilişkilerinin evrenselliğine bırakır. Her 10 yıl arayla üretici güçler krize girer fakat bunlar ütopik sosyalizm, anarşizm gibidirler. Devrim ise sistemin sonunda ortaya çıkar ve devrimin zamanı geldiğinde yapılacak olan tarihsel seçimler döneminde çok kısa bir süre prolaterya refaha ulaşabilir ama o güne kadar uzun bir yalnızlaştırılma süreci yaşar. Bu tarihsel seçimlerin süresi üretici güçlerin gelişimine nazaran çok kısadır. Üç farklı aşamadan geçerken bu klasik yöntemler uygulanır en son Marksizm ve devrim uygulanabilir olacaktır. Üretici güçlerin geçerliliğinde trajik bir mutluluk vardır başkasının acılarını yaşarsınız kendi eylemleriniz ancak üretici güçlerin etkisi son bulursa ortaya çıkacaktır. Eğer devrimi gerçekleştiremezseniz bu süreç devam edecektir kaldığı yerden.

Ozan Gerçek

Genel Anlamda Diyalektik Materyalizm Nedir?

Diyalektik en açık şekilde Marks'ta kullanılmıştır. Mesela Hegel'de bu daha yüzeyseldir. Hegel'de diyalektik dile getirilmiştir benimsenip geliştirilmemiştir. Hegel idealizme tarihselliği getirmek istemişti. Ama o hem sonlu olarak ortaya koyarken felsefesini aynı zamanda da sonsuz olarak metafizik anlamda yeniden ele almıştır özdeşlik kanununu. Hegel'de sonlu ve sonsuz olarak birlikte kullanılır diyalektik bu yüzden gerçek bir gelişme değil, tarihsellik değil daha çok özdeşlik ilkesini benimsemiştir. Ayrışmaların tekrar birleşmesidir. Ama basit anlamda sentez değildir. Sentezi Fichte kullanmıştır daha çok. Hegel'de ise kendisini aşan bir diyalektik formül kullanılmıştır. Diyalektiğin birinci aşaması tarihsel olurken ikinci aşaması yadsınmanın yadsınması özdeşlikle son buluyordu Hegel'de. Çünkü ikinci yadsınma gelişmeyi değil sabit, kalıcı bir özü kabul ediyordu.

Yadsınmanın yadsınması kısaca anlatırsak çiçeğin gelişip sonunda da ölmesiyle sonuçlanan süreçtir, çünkü ikinci yadsınma metafiziktir. Böylece Hegel'de devir yapar zaman. Çiçek ölür toprağa düşer sonra yine tohumdan çiçek olur ama bir şartla kendisini aşarak yani daha yüksek sayıda tohum olması şartıyla böylece yine çiçek açarak gerçekleşecektir ama sayısı çoğalarak. Bu metafizik yadsınmaya sebep olan ise yadsınmanın yadsınmasının küçük-burjuva bir kavram olmasından kaynaklanır. Bürokrasi Hegel'in zamanında aydınlanmanın önüne geçip statüko sağlayıcı olarak çalışmaktaydı. Fakat Marks'ın dönemiyle birlikte bürokrasinin rahat hareket edemeyeceği, kolay manevra yapamayacağı bir sisteme geçilmişti. Dolayısıyla bürokrasi hantallaştıkça, siyasi krizler üzerinden devrime gidilebilecekti. Burjuva devletinin yaşadığı iktisadi krizler bürokrasiyi zayıflatacaktır. Metaların ticaretinin tıkanması bu anlamda önemlidir, çünkü meta egemenliği temsil eder bu yüzden bürokrasi işçilerin üstünde değil onların çıkarlarına hizmet ederler. Marks'ın yadsınmanın yadsınması işte böyle bir şeyden doğmuştur. İkinci yadsınmada Hegel gibi geriye değil daha ileriye gidilir. Marks'ta yadsınmanın yadsınması metafizik hatalara düşmeden gelişim gösterir ve hep daha ilerisini amaçlar.

Para, Marks'ta tümel olan ve beraberinde köken, kaynak olma değeri taşıyan, toplumsal bir ilişkidir ama aynı zamanda fetişist bir kavramdır. Bu yüzden Hegelci hileye açıktır. Marks&amp;#8217;a göre, kapitalist toplumdaki yalıtık bireyler &amp;#8220;soyutlamaların tahakkümü altındadırlar". Bunun olabilmesi için paranın somut olması gerekir. Eğer parayı somut alıp bireyleri soyutlarsanız, 100 liralık bir ürünü 110 liraya satmak gibi eşitsiz bir mübadeleye düşersiniz. Bu da hileye sebep olur. Meta ilişkileri tıkandıkça kapitalizm yerini devrime bırakacaktır. Ama para işte bu hile görevi ile tam kapitalizm bitiyor dediğimizde tekrar kapitalist sistemi hakim kılacak sihire sahiptir. "Bu iki süreç arasında böylesine tamamen biçimsel bir fark nasıl olur da, sanki sihirli bir el dokunmuş gibi bunların niteliklerini değiştirir?" diye sormaktadır Kapital'de Marks. Bu 10 liralık farkı saçı gür bir adamın saçından bir tek tel koparırsanız kel kalmasına benzetebilirsiniz. Bu küçücük fark bütün niteliğini değiştiriyor ticaretin. Ak iken kara oluveriyor; iyi olan birden kötüye evriliyor. Bunun temeli Hegel'den gelir. Hegel'de hak, bir sözleşme değil sahip olduğundan feragat etmektir tıpkı alınıp satılan şeyler gibi, mukavele konusudur. Attila İlhan'ın söylediği gibi; "bana ait ne varsa seni korkutuyor, sana ait ne varsa hiç birisi benim değil. Belki ölmek hakkımı kullanıyorum!" Çünkü insan hayvandan farklı olarak kendi kendisini sakatlayabilir Hegel'e göre. Bunun için de başkasına ait kötü ile sana ait iyinin yer değiştirmesi gerekir. Özgür faaliyet gösterebilmesi ve hileye aldanmaması için kendi ürününü "başkasıyla eşitlemesi gerekir" kişinin, eşitsiz bir mübadele ilişkisi kurmamalısın. Eşit mübadele ilişkisi özün, varlığın bir temeli olmasını sağlar, mübadelenin zamana ve yere göre olan farklılıkları eşitlenir. Elbette Marks mübadeleyi eşitler ama paranın fetişist rolü buna bir çelişki ekler. Böylece bireysel diyalektik çöker ve toplumsal olan zafer kazanır. Burjuva devleti için kendi bireyselliğini feda etmek zorundasın Hegel'e göre. Marks'ta ise toplumsal olan ile bireysel olanın diyalektiği söz konusudur. Böylece efendi-köle diyalektiğinin önüne geçilir.

Hegel'de nicelikten niteliğe dönüşüm yaşanabilir ama nitelikten niceliğe bir dönüşüm yaşanamaz. Bu aynı bir ulusun genişlerken birden bire çökmesine benzetilebilir. Yani Hegel'de öngörü yapılamadığı için ani değişimlerin de önü açılmıştır. Büyük adamlar gelecek hakkında bir bilgiye sahip değillerdir. Sadece kehanetlere inanabilirler. Toplumsal gelişim sürüp giderken birden bire karşıt bir çizgiye geçilebilir böylece. Hegel'de nitelikten niceliğe geçilmediği için ani değişimler yaşanır hep bu şekilde. Ama Marks ise tam tersine nicelikten niteliğe dönüşebildiği gibi nitelikten de niceliğe dönüşebilir kılmaktadır felsefesini. Hegel daha niteliksel, Marks ise daha nicelikseldir. Ani değişimler şimdiki zamanı aşamaz, geleceği öngöremezler. Bu yüzden aynı zamanda evrim ağacı gibi bütünsel olan görece özerk olmalıdır. Birbirine yakın oldukça uzak da olmalıdır parçalar, ancak bu şekilde bütün anlatılabilir. Marks kabaca işte burada Hegel'i düzeltiyor yani hareket soyut olmaktan somut olmaya geçiyor. Ve her pratik için ayrı bir teori ortaya konulması gerekiyor, çünkü her tarihsel dönemin kendi yasaları vardır. Değerin büyüklüğünde olduğu gibi niceliksel farklılıklar vardır. Özetlersek; ani değişimler olarak değil kademe kademe şekillenir ilerleme bu yüzden tarih nicelikseldir.

Dünyayı değiştirmek için her şeyden önce bilmek zorundasınız. Bilmeden dünya değiştirilemez. Bunun önüne geçilebilmesi için irtibatları koparırlar sen a'yı beklerken onlar b'yi getirirler. Bitirmeden tekrar söylüyorum en önemli konu bilmektir dünyayı değiştirmek için. Tarihi oluşturan seçimlerimiz aslında gizli bir şekilde engellenir sanıldığı gibi serbestçe faaliyet gösteremezsiniz. Mesela bir cumhuriyette siyasi partilerin serbestçe faaliyet göstermesi gibi bir gerçek var ama böyle olamıyor işte bir türlü. Bu yüzden seçimlerimizi tarihten miras aldığımız ve olanı kullanmamız gerektiği ölçüde ele yapmalıyız. Ne kadar mümkünse tabi. Çünkü her hareketiniz bir tuzaktır. Eğer hata yaparsanız bu sizin senteziniz gibi görünür. Kimse üzerine almaz, ne kadar sebep olsalar bile. Sen aslında onların teorisini uyguluyorsundur ama yine de senin adın günahkar olur. Bu kara yazıyı sen yazmazsın daha en başından alnına yazılmıştır ama dediğimiz gibi günahkar olan sen olursun yine de.

Yabancılaşma Marks'ın erken dönem serlerinde daha çok yer alır. Yabancılaşma insanın emeğine olan yabancılaşmasıdır. Emek kendisinin bir üretim süreci olmaktan çıkıp başkasının, patronların hakimiyetinde üreticiye kendi karşısında bir "öteki" olarak geri dönen üretim mekanizmasını anlatır. Üretim artık kendisinin doyumunu değil kendisinin bir başkasında olan ulaşılmaz hedefinin bir sonucu olarak meydana gelmektedir. İnsan kendi emeğinin ürününe sahip olamadığı gibi kendi emeğine de yabancılaşmıştır. Kişinin kendi ürettiği nesnelerin, emek ürünlerinin boyunduruğu, egemenliği altına girerek kendi sorunlarına, üretim sürecindeki bulunduğu ortama, toplumsal veya insani olana yabancı durumuna gelmesi demektir.&amp;#8220;Yabancılaşma, benim geçim araçlarımın bir başkasına ait olmasında, benim isteğim olan şeyin bir başkasının erişilmez mülkiyetinde olmasında olduğu kadar, her şeyin kendi kendinden başka olmasında, etkinliğimin başka şey olmasında, son olarak -ve bu kapitalizm için de doğrudur- egemenlik sürenin eninde sonunda insanlık dışı erklik olmasında da görünür&amp;#8221; şeklinde anlatmaktadır Marks bizzat. Ama söylediğimiz üzere Marks geç dönem eserlerinde yabancılaşmayı kullanmamıştır. Benzer şekilde yadsınmanın yadsınmasını da Kapital'de sadece bir yerde kullanır. Kapital'de bu kavram yerini kısmen meta fetişizmine bırakmış gibi görünüyor. Meta fetişizminde de tek tek üreticiler arasındaki üretim ilişkileri yerini nesneler arasındaki ilişkilere bırakmıştır. Yani kısmen yabancılaşma da olduğu gibi kendi ürünü, üreticiyi kontrol edecek aşamaya gelmiştir. Bu yüzden bir ceket veya kumaş toplum içindeki kişiliğinizi oluşturacak biricik öğe oluyor. Bu maddeler sizi toplum içinde saygın hale getirebilir.

Marks'ın Somutluk Tanımı:

Meta Nedir?

Meta nesnel bir kavramdır ama basit ve özeldir, genel ve herhangi, sıradan bir nesnellik değildir. Meta özne gibidir, Hegel'deki özne tanımı gibi bir töze bağlı değildir. Değişiklik gösterir, farklılaşır, çoğalır; böylece ilerleme yaşar, gelişim gösterir ve bütünsel olanda konumlanır. Meta, iktidarın aşağısı olduğu için olasılıklar arasından elenerek tek bir doğrunun seçilmesi ama böylece de en üst hipoteze ulaşılmış olmasına benzer. Çünkü iktidarın aşağısına inildikçe yukarıya da çıkılır Marks'ta yani evrimsel olarak işler. Mesela yayılmacı politika izleyen iktidarın etkisinin artan bir oranda azalması gibidir. Dolayısıyla kapitalizm muazzam bir meta birikimi olduğu için, Marksizm'de meta tekil ve tümeldir. Diğer taraftan devlet değil egemenlik daha önemlidir ve aslında Hegel'de, Marks gibi varlıkla başlasa da Marks'ta, Hegel gibi tohumla başlanılmaz, hücre ile başlanılır. Meta varlık-bilimseldir ama tümel olanla ilişkiye girince esrarlı simgelerin "görüngü" olan yapısıyla temasa girer ve böylece devlet kavramını aşar. Fakat metaların Hegel felsefesinden ayrılması için kavramsal olandan çıkıp bir dile sahip olmaları gerekir. Bunun için de öz ile varlığın ayrı olarak ele alınmamaları gerekmektedir. O şekilde alınırsa varlık bir görünüş olur ama burada ise varlığın bir gerçekliği olmalıdır. Hegel'de olduğu gibi öz, varoluş olana çevrilip evrenseli oluşturan parçaların birbirine sıkıca bağlanarak zenginleşmiş bir ideyi hedefleyecek ve sorunun sadece bir yönünü teşkil edecek şekilde ele alınmaması gerekir, öz ile varlık oluş halini alırsa tümel yapıya hiç ulaşılamaz çünkü amaca ulaşmanın sürekliliği vardır. Tekil-tümel yapının içinde özün bir kaynak, köken olması, önemli parçalardan birisi değil en önemli şey olması gerekmektedir. Gerçeğe ulaşmanın sayısız eğilimlerden birisi değildir öz, "varlık" temelini "öz"de bulmalıdır. Zaten meta da bunu ifade eder.

Nicelik - Nitelik İlişkisi:

Yadsınmanın Yadsınması: