İkincisi, Haçova Savaşına gelmediğini ileri sürerek Kırım Hanı Gazi Giray&amp;#8217;ı azlederek yerine acemi olan kardeşi Fetih Giray&amp;#8217;ı getirmesi ve bunun da Kırım&amp;#8217;da büyük kargaşalara vesile olmasıdır.

III- Kuyucu Murad Paşa ve Osmanlı tarihinde zulmün kötü misali olarak gösterilmesi nedenleri

Peçevi, bu büyük devlet adamını, &amp;#8220;Bu ol vezir-i azamdır ki, Memalik-i Al-i Osman&amp;#8217;ı eşkıyadan temizlemişdir ve 500 yıl önce Şeyh-i Ekber Hazretleri Kuyucu Koca diye ona işaret ile kitabına yazmıştır&amp;#8221; şeklinde kısaca anlatmakta ve daha fazla izahın gerekli olmadığını ilave etmektedir.

Birinci safhada, Safevi Devleti&amp;#8217;nin himayesinde, bir mezhep mücadelesi tarzında başlayan ve daha ziyade İran&amp;#8217;ın tahrikleri sonucu Osmanlı Devleti&amp;#8217;ne fırsat buldukça isyan eden Şi&amp;#8217;i Türkmenlerin hareketleridir. Bunlara Alevi veya Kızılbaş isyanları da denmektedir. Bu manada en önemli isyan II. Bayezid devrinde Antalya taraflarında başlayan Şahkulu isyanı idi. Çaldıran Zaferi bu tip isyanları ortadan kaldırmaya yetmedi ve 1519&amp;#8217;da Yavuz tarafından bastırılan Şeyh Celal isyanı ile, artık memnun olmayan kitlelerin hareketine adını veren olay meydana gelmiş oldu. Kanuni&amp;#8217;nin zamanında da Şehzade Mustafa&amp;#8217;nın idamıyla fırsat bulan Celaliler, Düzmece Mustafa diye birinin etrafında toplanarak devlete isyan ettiler. Şehzade Bayezid&amp;#8217;in durumu ise, İran Şahının da tahrikiyle tam bir isyana dönüştü. Alevilik davasıyla isyan eden Celaliler arasında Sülün, Baba Zünnun, Domuzoğlan, Karaisalı Cemaatinden Veli Halife ve nihayet Hacı Bektaş-ı Veli&amp;#8217;nin neslinden olduğunu iddia eden Asi Kalender bulunmaktadır.

Özellikle Osmanlı Devleti&amp;#8217;ni Türk düşmanı dönmelerin istila ettiğini iddia eden ve Osmanlı Devleti&amp;#8217;nin ümmet anlayışını tenkit eden bazı araştırmacılar, Cigala-zade&amp;#8217;nin, Türk düşmanı Papa VII. Clement&amp;#8217;in ajanı olduğunu, bu konuda Rinieri adlı bir müellifin 1898 yılında VIII. Clement ve Cağaloğlu Sinan Paşa adlı eser yazarak bunu belgelerle ispatladığını ileri sürmektedirler. Osmanlı tarih kaynaklarında, onun ahlakı ile alakalı güzel şeyler söylenmese de, ajanlığı ve Hıristiyanlığı ile ilgili tek kelime zikredilmemektedir. Bu tür iddiaların ve hatta adı geçen kitabın, Papa&amp;#8217;nın Fatih&amp;#8217;e gönderdiği mektuplar gibi olması da mümkündür. Yani Papa, böyle bir Osmanlı devlet adamını kullanmak istemiş olabilir. Ancak kullandığına ve bu zatın da Hıristiyanlıkta devam ettiğine dair Osmanlı kaynaklarında bilgi bulunmamaktadır. Ancak 1593&amp;#8217;de kardeşi Carlo&amp;#8217;nun İstanbul&amp;#8217;a gelmesi ve ertesi yıl da kendisinin doğum yeri olan Messina&amp;#8217;ya gitmesi bu çeşit dedikoduların çıkmasına sebep olmuştur.

İkinci safha ise, Osmanlı Devleti&amp;#8217;nin hukuki, sosyal ve iktisadi hayatının bozulması ve bunun neticesinde devlet teşkilatında kayırmaların, baskıların, zulümlerin ve rüşvetin artması üzerine, bu sebeplerden biriyle devlete kırgın olanlarla daha evvel Celali isyanlarının temelini teşkil eden mezhep mücadelesinin birleşmesi safhasıdır. Bu ikisi başlayınca, Osmanlı devleti kontrolü çok ciddi manada kaybetmiştir. Bu kontrolün kaybı, hem hukuki alanda ve hem de mali alanda yanlışlıkların ve zulümlerin yaşanmasına sebep olmuştur. Biraz evvel gördüğümüz gibi, artık düzenli bir hukuk sisteminin devamı olmak üzere yeni çıkarılan kanunlar ve bunlara göre verilen tezkireler değil, meydana gelen haksızlıkları önlemek ve kanunların tatbik edilmezliklerini ortadan kaldırmak için çıkarılan adaletnameler gündemdedir.

II- III. Mehmed devrindeki belli başlı Celali isyanları

3) Osmanlı Devleti&amp;#8217;nin savaşlarda zafer yerine mağlubiyetler alması da isyanların önemli sebepleri arasındadır. Mesela uzun süren Osmanlı Avusturya savaşları, halkı bıktırmış ve psikolojik açıdan insanları devletten soğutmuştur. Bu arada bir ateşli silah olarak tüfeğin Anadolu&amp;#8217;da bol miktarda bulunması da, tarihçiler tarafından, savaşlar kadar isyanlara sebep olarak gösterilmektedir.

3) Asıl problem olan Kalenderoğlu Piri veya Mehmed&amp;#8217;e gelince, aslında eski bir çavuş, kethüda ve hatta mütesellim olarak görev yapan bu şahıs, 1604&amp;#8217;de isyan etmiş ve Anadolu Beylerbeyini mağlup ederek Manisa ve çevresini hakimiyeti altına almıştı. Üzerine yürüyen Murad Paşa&amp;#8217;dan çekinen Kalenderoğlu önce Ankara sancak beyliğini kabul etmiş, ancak halk kabul etmeyince yeniden isyan ederek ve de Canboladoğlu kuvvetlerinden kaçanları da çevresine toplayarak 30.000 kişilik bir kuvvetle Bursa ve çevresini yakıp yıkmıştır (1607). Bu olay İstanbul&amp;#8217;da duyulunca büyük heyecan uyandırmıştır. İstanbul&amp;#8217;a gelmesinden korkulan Kalenderoğlu&amp;#8217;nun üzerine gönderilen Osmanlı kuvvetleri bozguna uğramış ve komutanları öldürülmüştür. Bu bozgun Ege&amp;#8217;deki bir çok şehrin de yakılıp yıkılmasına sebep olmuştur. Kovalamacalar sonunda Murad Paşa, 1608 yılında Göksun taraflarında Kalenderoğlu ile karşı karşıya gelmiş ve kuvvetlerini dağıtınca Kalenderoğlu destek aldığı İran&amp;#8217;a sığınmıştır. Nitekim ona destek veren Tavil&amp;#8217;in kardeşi Meymun ve benzeri eşkıyalar da neticede İran Şah&amp;#8217;ına iltica etmişlerdir.

Karayazıcı İsyanı: III. Mehmed devrinde devam eden Osmanlı-Avusturya savaşları sırasında ilk büyük Celali isyanını başlatan Karayazıcı Abdülhalim, aslında Osmanlı Devleti&amp;#8217;nde sekbanbaşılık ve subaşlık gibi görevlerde bulunan ve eşkıyayı sindirmek üzere Malatya tarafında il erlerine yiğitbaşı olarak tayin edilen bir şahıstır. İsyan ettikten sonra çevresine topladığı levent ve sekbanlarla, Urfa civarını yağmalamış (1596); Cığala-zade Sinan Paşa&amp;#8217;nın yanlış siyasetinden rahatsız olan 30.000 kapıkulu da kendisine katılınca iyice azıtmıştır. Urfa&amp;#8217;yı zapteden Karayazıcı, Halim Şah adıyla fermanlar bile göndermiştir. Sokullu-zade Hasan Paşa&amp;#8217;nın takipleri sonucunda Samsun taraflarına çekilen Karayazıcı vefat ettikten sonra, teşkilatın başına oğlu Deli Hasan geçmiştir. Sadrazam Yemişçi Hasan Paşa&amp;#8217;nın kendisini Bosna Beylerbeyisi ve çevresindeki ileri gelenleri de belli görevlere getirip Avusturya Seferine göndermesiyle bu büyük gaile ortadan kalkabilmiştir (1603). Avusturya ve İran seferleri yüzünden devlet Celalilere karşı tam bir varlık gösteremiyor ve vatandaşını bu asilere karşı koruyamıyordu. 1608 yılına kadar Anadolu&amp;#8217;da büyük kaçgunluk denilen bıkkınlık dönemi yaşandı ve halk perişan oldu.

1) Murad Paşa&amp;#8217;nın ilk üzerine yürüdüğü Celali, Konya&amp;#8217;daki Saracoğlu Ahmed&amp;#8217;dir ve çevresine 30.000 kişi toplayacağını söyleyen bu eşkıya hemen idam edilmiştir. Bunu Silifke ve Adana&amp;#8217;yı işgal eden Cemşid ve Muslı Çavuş eşkıyalarını temizlemek takip etmiştir.

isyan evet. bazı gruplar rahat edemiyorlar illa kavga gürültü kaos ortamı olacak

IV. Cağaloğlu Sinan Paşa&amp;#8217;nın dönme ve hain olduğu ve Celali isyanlarına onun sebep olduğu şeklinde iddialar ve ve bu iddiaların gerçek yönü

III. Mehmed devrinde Osmanlı Devleti&amp;#8217;ni perişan eden bazı Celalileri kısaca anlatalım:

Üçüncüsü ve bizce en önemlisi, sert mizaçlı ve fazla tenkitçi birisi olması ve makamına uygun düşmeyecek şekilde, &amp;#8220;Yakın geldin, uzak durdun&amp;#8221; gibi sudan sebeplerle insanları çokça tenkit etmesidir.

O halde neden bu devlet adamının aleyhinde fazlaca konuşulmaktadır?

İşte bu noktada devletin idaresinden hoşlanmayan gruplar, bu öfkelerini ortaya koymak üzere bir çıkış yolu aramışlar ve devlete baş kaldıran her reisin maalesef arkasında yer almaya başlamışlardır. Bunlara Safevi devletinin tahriklerini ve de seferlerde alınan kötü neticeleri de ekleyince, Osmanlı Devleti&amp;#8217;nin en az 200 yılına damgasını vuran Celali isyanları ortaya çıkmıştır. Bu sebeplerden bazılarını şöylece özetlemek mümkündür:

Aslen Hırvat olan bu devlet adamı, sırasıyla kethüda, sancak beği ve ardından Diyarbekir, Anadolu ve Rumeli Beylerbeyiliği ve nihayet 1015/1606 yılında vezir-i azam olmuştur. Anadolu&amp;#8217;daki eşkıyayı katletmiş ve katlettiği eşkıyayı kuyuya attırdığı için de Kuyucu lakabını almıştır. 90 yaşına kadar istikametli bir hayat yaşamış ve Padişah&amp;#8217;ın Baba iltifatına mazhar olmuşlardır.

Tarihçilerin kaydettiklerine göre, Cigala-zade Sinan Paşa&amp;#8217;nın tenkit edilen üç önemli kusuru bulunmaktadır:

2) İkinci önemli işi, bir türlü durdurulamayan Canbolad Oğlu ve de Lübnan ile Suriye taraflarında baş kaldıran Dürzi eşkıyalardır. Canbolad Oğlu ile 1607 yılında İskenderun yakınlarında yaptığı muharebeyi kazanan Murad Paşa, Canbolad Oğlu&amp;#8217;nun İstanbul&amp;#8217;a teslim olmaya ve Dürzi liderlerini de kaçmaya mecbur etmiştir.

1) Osmanlı Devleti&amp;#8217;ni yücelten hukuk ve adalet sistemindeki bozulma bu isyanların birinci sebebidir. Zira devlet görevlileri, adaleti arka plana itince ve re&amp;#8217;ayaya ağır vergiler salmaya başlayınca, vatandaş devletinden her geçen gün soğumuştur. Bir taraftan idarecilerin zulmüne ve diğer taraftan Celalilerin baskısına dayanamayan halk, celay-ı vatan ederek yani evini yurdunu terk ederek çoğunlukla bir başka Celali grubuna karışıyordu.

Bilindiği gibi, III. Murad devrinde Anadolu&amp;#8217;da başlayan Celali isyanları, III. Mehmed devrinde artarak devam etmiş ve özellikle mezhep mücadelesini esas alan Kalenderoğlu&amp;#8217;nun isyanı ile, Anadolu yakılıp kavrulmaya başlamıştır. İşte Anadolu&amp;#8217;nun isyanlarla kıvrandığı ve bu sebeple de Osmanlı Devleti&amp;#8217;nin tarihinde bir ilke imza atarak 1606 yılında Zitvatorok Andlaşmasını imzalamaya mecbur kalması üzerine, Kuyucu Murad Paşa, Osmanlı padişahının fermanıyla aşağıdaki başarılara imza atmıştır.

Canboladoğlu Ali Paşa İsyanı: Maalesef Celalilerin en güçlüsü bu idi. Dedesi Canbolad Bey, Yavuz zamanında kendisine yurtluk verilen Kürt Beylerindendi. Cığala-zade Sinan Paşa&amp;#8217;nın kardeşi Hüseyin Paşa&amp;#8217;yı idam etmesiyle birlikte, Kilis ve çevresinde isyan bayrağını çekti. Bağımsızlığını ilan etti ve ordu tertip ettirdi. Adına hutbe okutup para bastırdı. Çok tehlikeli hale gelen bu isyan da 1607 yılında yine Kuyucu Murad Paşa tarafından bastırıldı.

Celali isyanlarını iki ayrı safhada incelemek mümkündür:

Cigala, İtalyan asıllı büyük bir komutan olan Visconte di Cicala&amp;#8217;dır. Oğlu Scipione Cicala 1560 yılındaki Cerbe zaferi sırasında İslam gazileri tarafından esir edilmiş ve Kanuni&amp;#8217;nin döneminde Enderun&amp;#8217;a verilmiştir. Daha sonra Yeniçeri ağalığı, beylerbeyilik ve kaptan-ı deryalık gibi görevlere gelen ve adı da Müslüman olması hasebiyle Cigala-zade Sinan Paşa olan bu zat, Lala Mustafa Paşa zamanında vezirlik makamına getirilmiş ve özellikle İran ile yapılan savaşlarda büyük bahadırlıklar göstermiştir. III. Murad zamanında 1596 yılında kazanılan Haçova Zaferinde gösterdiği kahramanlıklar sebebiyle, Hoca Sa&amp;#8217;deddin Efendi ve Kızlarağası Gazanfer Ağa&amp;#8217;nın etkisi ile vezir-i azam olur. Ancak 45 gün süren bu görev, tekrar İbrahim Paşa&amp;#8217;ya iade edilir.

Tavil Ahmed İsyanı: Sekbanlıktan yetişme olan Tavil Ahmed de, 1605 yılında çevresine topladığı eşkıya ile Gezdehan Ali Paşa ve Nasuh Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunu mağlup edecek kadar güçlenmiştir. Buna çok üzülen I. Ahmed, başa çıkamadığı Tavil Ahmed&amp;#8217;i Şehrizor Beylerbeyliğine tayin ederek bu sıkıntıdan kurtulmuştur. Ancak oğlu Mustafa, babasının isyanını devam ettirerek Bağdad&amp;#8217;ı teslim almıştır (1607). Daha sonra Kuyucu Murad Paşa bunu sindirmekte muvaffak olmuştur.

2) Osmanlı iktisadi hayatındaki bozulma önemli bir isyan sebebiydi. Bir tarafdan refah ve lüks ve diğer tarafdan da buna ulaşmak için başvurulan rüşvet yolu, bunların yanında vatandaşın vergi ve fakirlik kıskaçları arasında kalması, insanları isyana teşvik ediyordu. III. Murad devri Osmanlı Devleti&amp;#8217;nde enflasyonun yaşandığı ilk dönemdir. Bu yüzden yeniçeri isyanları da başlamıştır.

Celali, Celal&amp;#8217;e mensup demektir. Yavuz Sultan Selim zamanında Bozok&amp;#8217;da 1519 yılında isyan eden Kızılbaş Şeyh Celal&amp;#8217;in isyanı üzerine, daha sonra meydana gelen isyanlara hep Celali isyanları ve asilere de Celaliler denmiştir. O halde, celaliği, geniş anlamda, devlete isyan yani bağy veya huruc ales-sultan diye de isimlendirebiliriz.

Kısaca Celali isyanları, bataklıkta üreyen sivrisineklerdi ve maalesef zikredilen sebeplerle, Osmanlı Devleti&amp;#8217;nin beyni olan Anadolu, idari, sosyal, hukuki ve iktisadi sebeplerden dolayı Celali üreten bir bataklık haline gelmişti.

4) Murad Paşa&amp;#8217;nın görevi bununla da bitmemektedir. Bayburt&amp;#8217;ta Murad Haniler ve Beyşehir&amp;#8217;de ise Emir Şahi denilen eşkıyayı tamamen ortadan kaldırmıştır. Kısaca bir asra yakın Osmanlı Devleti&amp;#8217;ni alt üst eden Celali isyanlarını Murad Paşa sona erdirmiştir. Tarihlerin kaydettiğine göre, Kuyucu Murad Paşa&amp;#8217;nın üç sene süren bu eşkıya temizleme hareketi sırasında, 50.000 küsur eşkıya öldürülmüştür. Elbette ki bunlar arasında masum olanlar da vardır ve bulunabilir. Ancak aleyhteki ithamlar tamamen, mezhep taassubundan kaynaklanan ve tek taraflı olan abartmalardır.

Birincisi, Haçova zaferinden kısa bir süre önce ordu bozgunla karşı karşıya gelme ihtimali üzerine önemli sayıda askerler kaçmıştı. Zaferden sonra kaçanları tesbit etmek üzere yoklama yaptırması ve 30.000 askerin dirliğini kesmesi ve hatta bir kısmını öldürmesi, asker içinde büyük kargaşalara sebep oldu.

4) İlmiye sınıfının bozulması ve devlet işlerinde ehliyet yerine yakınlara ve dostlara görev verilmesi, devlete isyan edenlerin maalesef kalitesini yükseltmiştir. Yani Celaliler, eskisine nazaran daha güçlü reisler çevresinde toplanmaya başlamışlardır. Devlet hayatında yanlış uygulamalardan rahatsız olan bazı vasıflı devlet adamları da, maalesef patlamaya hazır bomba gibi duran isyancı grupların başlarına geçebiliyorlardı. Karayazıcı, Deli Hasan, Tavil Ahmed ve Canboladoğlu isyanları bunlara misal olarak verilebilir.