Sent Klemanis Kalesinde esir oğlun.?.

Paşa hazretleri! Malum-ı samileridir ki ananat-ı diniyemizde ölüleri, hazır bulunan cemaatten sorarlar. Bizler ise henüz sağ olduğumuz halde, bizim kabahatli olup olmadığımızı mafevklerimizden bir kere sual ve tahkik edilmeden tecziye edilmesi ve iki seneden beridir ki hükümetimiz de arayıp sormamaktadır. Bizi merhameten tahliye etsinler demiyoruz. Bizi celb ve muhakeme ettiriniz. Hakikat tezahür etsin. Adi ü hak yerini bulsun. Hakkımızda reva görülen mezalime netice verilsin.

29 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-29.

Beyefendimiz,

12 Zekeriya Türkmen, ?Ali Rıza Paşa Kabinesi ve Kuva-yı Milliye İlişkileri? Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı:46, Ankara Mart 2000, s.37-87

Bu yazımızda, Malta?ya sürgün edilenlerden Ali İhsan Paşa, Mustafa Reşat Bey ve diğer asker tutukluların bugüne kadar bilinmeyen mektuplarını ele alacağız.

?Efendim,

Polverista - Malta23

Makalede yer alan diğer mektuplar; Malta?da esir Türk askerlerinden birisinin annesine, diğerinin de İkdam gazetesi imtiyaz sahibine hitaben kaleme alınmıştır.

Ali İhsan Paşa?nın mücadelesi İngiltere Savunma Bakanlığına yazdığı mektuplarla devam eder. Ordu komutanı rütbesinde bir general olduğu için, İngiltere Savunma Bakanlığını kendisine muhatap olarak alır. Onun protestolarına Lord Curzon değil, Savunma Bakanlığı hedef olmuştur. Malta?dan İngiltere Savunma Bakanlığına gönderdiği mektuplarda, tutuklanışındaki?keyfiliği, kanunsuzluğu? açıkça dile getirir ve bunun hesabını sorar.14

2 Mart 1919?da İstanbul?da İngiliz işgal güçlerince gözaltına alınan Ali İhsan Paşa, 29 Mart 1919 günü Malta?da sürgün ve esaret hayatına başlar. Aynı yılın sonuna doğru, Genelkurmay Karargahında, levazım dairesinde Süreyya Beye bir mektup yazar ve yeni Harbiye Nazırı Mersinli Cemal Paşaya, Malta?daki Türk esirlerinin bir an önce kurtarılmaları için teşebbüste bulunulması arzusunu iletmesini ister.

Malum-ı samileridir ki medeniyet tarihinde misli görülmeyen şu hal-i esef-i iştimalime hal ü istikbal hüsn-i nazarla bakmayacaktır. Bizler, başlıbaşına müstakil kumandanlar olmayıp, her birerlerimizin fevkindeki müfettişler ve müteaddit kumandanların murakabesi altında bulunarak, kanun dairesinde verilen emir ve talimatı ifa etmiş ve tahsin ü takdire nail olmuş zabitanız.

Dipnotlar

15 Roma?ya daha önceki aylarda da firarlar olmuştur. 12. nci Kolordu Kliğinin 21 Aralık 1920 tarihli resmi tebliğinde?İstanbul?da İngilizler tarafından tevkif olunarak Malta?ya sevk olunan zevattan Şeyhülislam Sabri Efendi ve Vali Memduh ve Cevdet Beylerle, Merkez Kumandanı Cevad, Kadir, İbrahim ve Mustafa Beyler mahall-i mezkurdan bilfirar Roma?ya gitmişlerdir? bilgisi yer alır.

The second letter belongs to Mustafa Reşat Bey, the director of political affairs at the İstanbul police of the day. Mustafa Reşat Bey asks Cavit Bey, the former Minister of Finance, and begs Cahit Bey to rescue him from this?tomb?.

Ziya Gökalp, Polverista?dan yazdığı mektuplarında kışlayı mükemmel bulur: ?Bulunduğumuz yer, Malta?daki üsera karargahlarının en iyisidir. Burası zabitlere ve küçük zabitlere aileleriyle oturmak üzere yapılmıştır. Bina üç kattır. Her katta on daire vardır. Demek ki otuz aile burada barınabilir. Her dairede iki üç oda ile, bir banyo odası vardır. El yıkamak, banyo etmek için daireden çıkmaya hacet yok. Daima akan musluğu var. Her taraf elektrikle mücehhez. Demek ki Avrupa?daki büyük otellerden birinin içindeyiz.?5 Tabii bu şartların yanında tel örgülerle çevrili ve şartları çok kötü esir kamplarında olanlar da var ki bunlar da Paşa seviyesinin altındaki Türk askerleridir.

Bir asker ve komutan olarak esir yaşamanın ağırlığı mektupta açıkça hissedilmektedir. Mevcut hükümet eleştirildiği gibi, bu esaretten kurtulma çarelerinin arandığı da görülüyor. Ali İhsan Paşa, Ali Rıza Paşa hükümetini11 eleştirirken, gözardı edilmiş olmanın haklı kızgınlığını da taşır. Ordu hiyerarşik yapısındaki gelişmelerden haberdar olamamaktan dolayı da son derece rahatsızdır. Ancak, yeni Harbiye Nazırından ümitli olduğunu söylemektedir. Bu sıradaki Harbiye Nazırı Mersinli Cemal Paşa?dır12 ki daha sonra o da Malta?ya sürgüne gönderilenlerin arasında yer alacaktır.13

İşte efendimiz, kimi izzet ü namusu ile ifa ettiği o ağır ve şekl-i vazifedeki hüsn-i hal ve muamelem yerli ve ecnebi birçok kimseler tarafından musaddak olduğu halde layık mıdır ki ben Malta?da kalayım?

Mustafa Reşat Bey, hatıralarında tutuklanıp Bekirağa Bölüğüne gönderilmesiyle ilgili olarak bilgi verirken, şunları söyler: ?Polis dairesinde iken Adliye Nezareti binasında çalışmaya başlayan istintak heyetinden ve eski adliye memurlarından Halep sabık mebusu Artin Boşgezenyan tarafından soruşturmaya çekildim. Bana sorulan şeyler şunlardı. 1. Bolu?da tehcir yapıldı mı? 2. İstanbul?dan Ermeni tehcir edildi mi? 3. Bunlar kimlerdi ve kaç kişi idiler? 4. Nerelere gönderildiler? 5. Kısm-ı Siyasi Müdürlüğünde kaç kuruş aylık alırdınız ve vazifeye nereden getirildiniz?17

Diğer mektup ise dönemin İstanbul siyasi polis müdürü Mustafa Reşat Beye aittir. Mustafa Reşat Bey, eski Maliye Nazırı Cavit Beyden, kendisini Malta?daki esaretten kurtarması için yardım ister. Suçu olmadığı halde burada haksız yere esir tutulduğunu söyler ve?mezardan kurtulması? için Cavit Beye yalvarır.

11 Zekeriya Türkmen, Yeni Devletin Şafağında Mustafa Kemal, Ankara 2002, s. 153-156

Dışişleri Bakanlığı, İngiliz askeri temsilciliğinin Sevr Anlaşmasının 226 ve 227 nci maddelerine dayanarak, bu subayların?bir Osmanlı mahkemesi tarafından değil, belki Düvel-i Müttefikadan birinin mahkemesi tarafından muhakeme edilmemeleri icab edeceğine binaen sulh muahedenamesi tasdik edilinceye kadar bunların vaziyetlerinde bir guna tebeddülat icrasına imkan olmadığı? görüşünü sürdürdüğünü, yeniden Harbiye Nezaretine bildirir.31 Harbiye Nezareti, bu maddelerin, Alman, Avusturya ve Bulgar subayları için uygulanmadığını, yalnız bizim subaylara uygulanmaması gerektiğini belirterek, Dışişleri Bakanlığından yeniden girişimde bulunulmasını ister.32

Paşa hazretleri! Zat-ı fehimaneleri de elyevm bir reis-i aile bulunuyorsanız, maruzatımızı kıyas-ı nefs ederek, gay-ri kabil-i tahammül ve layık-ı veçhile tasvir edemediğimizi, şu felaket ve sefaletimize süratle nihayet verilmesine vesatat ü delalet buyuracağınıza iman ü itimadla ümidvarız. Lutfunuzu istirham eder ve cevabına kemal-i ehememiyetle intizar eyleriz. Ol babda ferman.

Malta, Ali İhsan Pasha, Mustafa Reşat, Turkish Captive Officers, Engish Captivity.

M. Rechad Bey 2798

25 - 30 seneden beri şeref ve namus-ı askeriyesiyle yaşamış ve müddet-i hayatında mahpusluk şöyle dursun, bir tekdire bile müstahak olmamış, bizler gibi hüsn-i muamele ve her saadetten mahrum kalan ve Allah?tan başka kimsesi olmayan biçarelerin son mükafatı bu mu olacaktı? Bizler başlarında bulunamadığımız ailelerimizin iaşe ve iskan ve evlatlarımızın tahsil-i terbiyeden mahrumiyetlerinden başka, onlardan bin müşkilatla İngiliz sefaretine nasıl bir korku ve haya ile teslim edebildikleri elemnak mektuplar mealinden, ne feci felaket ü sefalete maruz kaldıklarını müş?ir acı acı suzişli sözler muvacehesinde titreyen ve ikileyen kaplerimize saplanan hançer yaralarına ve efrad-ı ailemizin dökmekte oldukları kanlı gözyaşlarına artık nihayet verilmesini ulüvv-i cenabınızdan bekliyoruz.

çok dramatik bir yazı. acı ama gerçek yaşanmış olaylar. Ali İhsan Sabis Paşa, Milli Mücadele ye de katıldı.

1 Konuyla ilgili gelişmeler için ayrıntılı bilgi için bkz. Bilal N. Şimşir, Malta Sürgünleri, Bilgi Yayınevi Ankara 1985.

Malta?ya sürgün edilenlerin sonradan kaleme aldıkları hatıralarında ve yazdıkları mektuplarda, yazı sahiplerinin mevki ve makamlarıyla doğrudan ilgili gözlemler yer alır. Ancak ortak olan nokta, İngilizlerin Türk sürgünlere davranışta makam, mevki, rütbe gözetmeden sıradan esir muamelesine tabi tutmalarıdır. Rauf Orbay bu muameleyi şöyle anlatır: ?Oraya varışta da İngilizlerin centilmenliklerine hiç de yakışmayan bir şekilde, mavnalarla Benbow?dan çıkarılıp rıhtımda iki sıra vaziyet almış süngülü askerler arasından geçirilip kamyonlara yüklendik. Bu da yetmiyormuş gibi, kamyonları sokaklarda dolaştırarak bizi halka teşhir etmekten de çekinmediler... İngilizlerin reva gördükleri bu haysiyet kırıcı muameleleri karşısında duyduğumuz üzüntünün derecesini belirtmek için, not defterime o gün kaydetmiş olduğum şu satırları aynen alıyorum. İngilizler, adeta komedya oynuyorlar. Utanmıyorlar. Cenab-ı Hak, yakın bir gelecekte bizi mukabele-i bilmişi ile inşaallah şahsen muvaffak edecektir. Eğer ömrüm vefa etmez de muvaffak olamazsam dindaş ve milletdaşlarıma, insan haklarını hiçe sayarak kendilerinden olmayanlara hakaretin envaını daima mubah sayacak derecede mağrur olan İngilizlerle muamelelerinde işte böyle canavarca harekette bulunmalarını tavsiye ve hatta vasiyet ederim...?3

2 Sürgüne gönderilenlerin kimler olduğuna dair bkz. Şimşir, a. g. e.; ATASE, İSH:15, KLS:986, Kutu:1102, G:93, F:2-l.

Milyonlarla insanlar içinde yalnız müstesna olarak fenalık yapan bu dokuz şahıstan ibarettir ki iki seneden beri gerek müctemian ve gerek münferiden hükümetimize ve İngiltere hükümetine müteaddit defalar istida ve istirhamda bulunduksa da bugüne kadar bunlardan da bir semere göremedik. Şu halde, şimdiye kadar istidalarımızı okuyacak gözlere, feryadımızı işitecek kulaklara tesadüf edemedik. İki seneden beri bizim ve gerekse efrad-ı ailemizin çekmediği sefalet kalmadı.

Bu yazışmalar sürer gider. Nihayet, Piyade Miralay Ahmet Sami ve Süvari Binbaşı Ahmet Haydar Bey 30 Mayıs 1921?de; Piyade Kaymakam Mehmed Tevfik, Piyade Miralay Ahmet Tevfik, Piyade Binbaşı Mazlum, Binbaşı Mehmed Arif, Yüzbaşı Tahir, Yüzbaşı Cemal ve Piyade Binbaşı İbrahim Hakkı Beyler de 25 Ekim 1921?de Malta?dan serbest bırakılanlarla beraber yurda dönerler.33

Ali İhsan Sabis, 2 Mart 1919 sabaha karşı, dört yıl süren savaştan sonra Haydarpaşa?ya vardığında, İngiliz gizli servisi tarafından tutuklanır. Bu tutuklanma şekli, yukarıda Rauf Orbay?ın acıyla naklettiği davranıştan farklı değildir. ?Haydarpaşa istasyonuna varınca etrafımızı İngiliz polis ve askerleriyle kuşatılmış gördük... Sulh zamanında Moda?da oturan ve o vakit İngiliz karargahında istihbarat subayı bulunan Yüzbaşı La Fontaine, İstanbul?daki İngiliz kumandanının emriyle tevkif olunduğumu ve kendisiyle beraber gelmekliğimi Fransızca söyledi. Bu konuşma esnasında etrafımızı onbeş yirmi kadar müsellah İngiliz askeri kuşatmış idi... Geceleyin yaya olarak Haydarpaşa?dan Moda?ya kadar yürüdük. Bu adamın evine girdik. Salonda bir koltuk üzerine küskün, iradesini kullanmaktan vazgeçmiş, üzüntülü bir mahluk gibi çöktüm, fakat meyus değil, mütevekkil idim. Saygısız İngiliz, hiçbir şey ikram etmedi. Bir parça uyumak imkanını bile temin etmedi. Kendisi odasına çekildi. Tabii beni sıkı bir kontrol altına aldırmıştı... Sabahleyin saat sekizde beni, Kadıköy iskelesinden bir motora bindirerek Galata rıhtımına ve oradan da merkez Rıhtım Hanındaki İngiliz polis idaresinde bir odaya getirdiler. La Fontaine artık görünmüyordu. Odanın içinde, suratı, tıpkı buldok köpeğine benzeyen kart bir İngiliz çavuşu peyda olmuştu. İçkiden kan çanağına dönmüş gözlerini bana dikmiş ve sert adımlarla dolaşmakta idi. Biraz daha gayrete gelse, boksa tutuşacak gibi idik...?6

32 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-34.

Malta sürgünleri arasında, İstanbul Siyasi Polis Müdürü Mustafa Reşat Bey de vardır. 1920 yılı Mayıs ayı ortalarından, Sevr Anlaşmasının imzalanması günlerine kadar geçen sürede?soykırım suçlusu? olarak, 31 Mayıs 1920 günü on kişi daha Malta?ya sürgüne gönderilir. Siyasi Polis Müdürü Mustafa Reşat Bey de bu on kişi arasındadır. Diğerleri ise, Hacı Ahmet Bey, Bitlis Valisi Mustafa Abdülhalik Bey , Erkan-ı Harbiye 1 nci Şubeden Yarbay Basri Bey, Agah Bey, eski 9 ncu Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa , Murat Bey, Antep Milletvekili Ali Cevani Bey, Andavallı Mehmet Ağa, Süleyman Faik Paşa ve Ali Nazmi Bey?dir.16 Bu on kişiden Yakup Şevki Paşa, ?Mütarekeye karşı direnmekken sanık olarak sürgün edilirken, diğerleri?Osmanlı Hristiyanlarını öldürmek? suçlamasına maruz kalırlar.

ABSTRACT

Dr. Ahmet Tetik

Siyaset ve satre ile kat?iyyen alakası olmayan bizler, yalnız üseraya su-i muamelede bulunmak şüphe ve isnadatıyla İngiltere Hükümetinin talebi üzerine mütarekeyi müteakip Dersaadet?e celb ve Nezaret-i celileleri emriyle alel-ıtlak bilasual tevkif edildik.

Henüz çile dolmamış olacak ki şimdiki halde burada paberca-yı felaket baş ağırtmadan korkarak kısa kesmeye, şu mukaddemat-ı idbardan sonra, burada metruk kalmış olmak itibariyle nihayet sizi haber alarak ve konferansta bulunanlardan sizden başka tanıdığım ve tazallüm edebileceğim bulunmadığından şahsen ve doğruca size müracaat ve şu mektubumu Cahid Beyefendi22 vasıtasıyla takdime müsaraat ediyorum. Gerçi şu müsaraat kelimesi beni hayli tenkid ettirecek bir kelime ise de şarklı olmam itibariyle ben buna yine müsaraat der ve ümidimi asla kesmem efendimiz.

Müsteşar Fuad 7

?Malta?dan, 18 Teşrin-i evvel 1335 (18 Ekim 1919)

Malta - Polverista 28 Mart 1921

23 Mustafa Reşat Beyin bu mektubu, Cavit Beyin oğlu Sayın Şiar Yalçın tarafından muhafaza edilen evrakları arasındadır. Yararlanmamıza müsaade ettikleri için kendilerine teşekkür ediyorum.

Ali İhsan Pasha who was taken under detention in İstanbul on March 2, 1919, begins his days of captivity and exile in Malta by March 29, 1919. Toward the end of the year he writes a letter to Süreyya Bey, an officer at the commissariat, and asks him to inform the new Minister of Defense, Cemal Pasha from Mersin, on rescuing the Turkish captives in Malta as soon as possible.

There were officers and soldiers among the captives in Malta let alone some remarkable personages. This article focuses on the letters of Ali İhsan Sabis, Mustafa Reşat, officers, and the leters of the soldiers hed in captivity by the English in Malta.

10 ATASE, İSH:4, KLS:112, KUTU:117, G:51

Malta?daki Türk esirlerden bir?mülazım?ın gönderdiği mektuplar ise yaşananların bir diğer yönünü göstermesi bakımından oldukça dikkate değerdir. Mektuplardan ilki bir oğuldan anneye, diğeri de?İkdam Gazetesi? imtiyaz sahibine hitaben yazılmıştır. Polverista?da bulunanlarla, bu mektup sahiplerinin içinde bulundukları durumu göstermesi açısından çok önemlidir. Bu da İngilizlerin esirlere ne derecede farklı muamele yaptıklarının açık bir delilini gözler önüne sererken, dağılan bir devletin?bakiyettü?s-süyufunun? da sahipsizliğini göstermesi açısından düşündürücüdür.

Birinci Dünya Harbinin taraflarından Osmanlı Devleti?nin fiilen harbi sona erdiren anlaşmaları imzalamasından sonra, başkent İstanbul?da İngilizlerin, yerli işbirlikçileriyle birlikte gerçekleştirmiş oldukları geniş kapsamlı tutuklamalarla güdülen amaç, direniş noktalarını bertaraf etmeye yöneliktir. Bu çerçevede hazırlanan kara listelerde bulunanların ortak özellikleri savaş boyunca İngilizlere karşı başarılı mücadele vermeleridir.

Hariciye nazırı namına

2710 numroda mukayyed Bağdat Şimendifer Hattı Re?sül-ayn İnşaat Kumandan-ı Sabıkı Piyade Binbaşı İbrahim Hakkı25

THE CAPTIVE LETTERS FROM MALTA

27 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-25.

19 Mimaroğlu, a. g. e., s.86.

2708 numroda mukayyed Konya Üsera Garnizon Kumandan-ı Sabıkı Süvari Binbaşısı Ahmed Haydar

Bendeniz harbin ilk üç senesinde İstanbul Polis Müdiriyetinde bir şube şefliği ettim. Taşra ahvali ve vukuatıyla hiçbir alaka ve münasebetim olmadı. İstanbul?da tehcir yoktu. Gerçi Pay-ı tahttan idare-i örfiyesi mıntıkası haricine müslim ve gayr-i müslim bazı kesan ihraç olunduysa da asayiş-i belde namına tam manasıyla müdiran-ı umur tensibi ve karar-ı askeri ile vuku buldu. Yalnız İstanbul polisinin mahrem dosyaları muhafızı ve bir nev?i kalem-i mahsus müdiri vazifesini ifa ettiğim o zamanlarda; ecnebi, yerli, muhasım, dost heman herkes hüsn-i muamelemden memnun ve müteşekkirdir.

İngilizlerden Mister David Edmon Rektrol ve İtalyanlardan Kerşa ve Medina ve şaire gibi kendilerine, tanımış veya tanımamış olayım, insani muavenetten hiçbir zaman geri durmamışım ve sayısı belki yüze varan kimseleri hesaba katmaya bilmem lüzum var mı? Bu zevatdan Fransız ve İtalyan olanlar İstanbul?un işgali sırasında İngilizler tarafından vuku bulan tevkif-i ahirime ağız açmadılar veyahut açamadılar. İngiliz olanlar ise darbenin bizim hükümetden geldiğini bilvasıta ihsas ettiler... Belki böyle idi yahut böyle demek lazımdı. Hulasa efendimiz, şimdi bunların mevzubahs edileceği bir sıradayız ve sizden başka da kimsem yok.

2707 numroda mukayyed Afyonkarahisar Garnizon Kumandan-ı Sabıkı Piyade Binbaşı Mazlum

İstanbul?da Osmanlı Harbiye Nezaret-i Celilesine

After signing of the treaties ending the First World War by the Ottoman Government, th English who occupied the capital, İstanbul, captivated and sent tens of officers, civilian bureaucrats, and patriots to exile, with the help of their new native collaborators under the pretext of purported offenses.

14 Şimşir, a. g. e., s.299

2767 numroda mukayyed Amanos İnşaat Kıtaatı Kumandan-ı Sabıkı Binbaşı Mehmed Arif

Malta?da esir olanlar arasında dikkat çekici şahsiyetler olduğu gibi, subay/erlerden oluşan bir grup da vardır. Bu makalede, Malta?da İngilizlerin esiri olarak bulunanlardan Ali İhsan Sabis, Mustafa Reşat ile subay ve er mektupları ele alınmıştır.

33 Şimşir, a. g. e., s. 369-398.

Mustafa Reşad

Vazifem nankör idi. Bu nankörlüğün tekazasmı benim kadar çekecek, mehmaemken teskin edecek bir memur bilmem kolay bulunur muydu?... Şurası var ki; bir iki yerli gammaz hakkımda belki bazı asar-ı gayz ü kin savurmuştur. Fakat, ?Lukaz?ın dediğini unutmayacağım. Ziyaretimde buna: ?Benim jandarma, senin polis hizmetlerimiz pek nankördür. Elbette aleyhimizde söyleyen kimseler bilhassa fena ve kurulmuş kimseler bulunur. Layık olan şey, hakkıyla bir adamın kıymetini takdirdir? demişti ki elbette bütün hakikatler bu sözde mündemic.

6 Ali İhsan Sabis, Harp Hatıralarım, C:5, Nehir Yay., İst.1993, s.47-53.

21 ATASE, İSH:10, KLS: 626, KUTU: 77, G. 657.

Malta?dan yazılan bu mektuplarda dile getirilen ortak nokta haksız uygulamaya maruz kalmaktır. Savaşın bitmesinden sonra galip devletlerin genel siyasetleri içerisinde ne dereceye kadar olağan karşılanabileceği tartışmaya açıktır. Çünkü ortada yok edilen?hukuk?tur. Ancak gerçek olan bir şey varsa, aradan yaklaşık bir asır geçmesine ve insanlığın?terakkisinden sitayişle söz edilmesine rağmen, günümüzde değişen bir şeyin olmadığıdır.

İstanbul resmen işgal edilmediği halde, İngilizlerin kendileri için tehlikeli buldukları şahsiyetleri, işbirlikçi son dönem Osmanlı iktidarları eliyle tesirsiz hale getirme operasyonlarının ilk ayağını, tutuklayıp ünlü Bekirağa Bölüğü zindanlarına tıkmak oluşturur. Ardından, İstanbul?da bulunmalarının dahi tehlikeli olarak telakki edilmesiyle, bunların Malta?ya sürgün edilmeleri kararı uygulamaya konur.1 Malta?ya sürgün edilenler arasında, dönemin ünlü siyasi, askeri şahsiyetleri yanında, pek gündeme gelmeyen askerler de vardır.2

2709 numroda mukayyed Çankırı Üsera Garnizon Kumandan-ı Sabıkı Piyade Miralay

Mustafa Reşat Bey, bu mektubunun üzerinden aylar geçtikten sonra Malta?daki esaretten kurtulacaktır. İngilizlerle?esir mübadelesi? kapsamındaki görüşmelerde, salıverilmesi kararlaştırılan ilk kafilede yer almamasının üzerinden yedi ay geçtikten sonra, ?Ekim ayının dokuzunda, istisnasız iki gemiye doldurularak yola çıkarılan?24 son kafiledekilerin arasında bulunacaktır.

13 Mart 1335 (13 Mart 1919)

Sorgusuz sualsiz Malta?ya sürgün edilenler içerisinde, ?İngiliz esirlere kötü muamelede bulunmak? suçuyla itham edilen subaylar da vardır. Onları da tabii olarak haksız yere esir tutulmalarını Harbiye Nezareti?ne bir mektupla bildirerek, yaptıkları birçok başvurunun sonuçsuz kaldığını, harp esiri sayıldıkları halde İngilizlerin çok fena muamelede bulunduklarını, İstanbul?da bıraktıkları?evlad ü ıyal?lerinin de açlığa mahkum olduklarını, kimsenin Malta?daki esir Türk subaylarını sormadığını, unutulmuş olmalarından duydukları üzüntülerini ifade ederler.

Malta?da Polverista?da mevkuf esir zabitan tarafından

7 ATASE, İSH:3, KLS:64, KUTU:79 G:6.

İngiliz askeri temsilciliği, söz konusu?zabitanın listesini ister.27 Bu arada Erkan-ı Harbiye-i Umumiyenin 4 ncü ve 2 nci şubelerine konu bildirilir ve bilgi istenir.28 Nihayet 4 Mart 1921 tarihli İngiliz askeri temsilciliğinin cevabında, konunun Sevr Anlaşmasının 7 nci kısmına göre (Madde:5: 226-230) sözkonusu talebin yerine geterilemeyeceği, Harbiye Nezaretine bildirilir.29 Ancak bu anlaşmanın onaylanmadığını ve uygulamaya konulamayacağından bahisle, Harbiye Nezaretince, esir subayların iadesi konusunu Dışişleri Bakanlığına yazdığı bir yazıda Londra?daki murahhasların bu hususa dikkat etmelerinin yerinde olacağı belirtilerek, yeniden ele alınması yönünde girişimde bulunulmasının uygun olacağı ifade edilir.30

The common point in the letters mentioned are the anger and the feeling of contempt for the purported offenses, and against the abuse of captives emloyed by the occupying forces blind logic.

Söz konusu mektuplarda ortak olan konu, asılsız suç isnatlarıyla, işgalcilere mahsus kör mantığın haksız uygulamalarına duyulan öfke ve isyandır.

8 Bilal N. Şimşir, Malta Sürgünleri, Bilgi Yayınevi, 2. Basım, Ankara 1985, s.89-92.

3 Rauf Orbay, Cehennem Değirmeni, Siyasi Hatıralarım 2, Emre Yay., İst.1993, s.39-46.

Ali İhsan Paşanın Malta?ya gönderilmesinin ardından devam eden tutuklamalarla Ada?ya sürgün edilenlerin sayısı da artar. Paşa, Malta?ya gelişinin üzerinden yaklaşık yedi ay geçtikten sonra, Harbiye Nezaretindeki Levazım İşleri 3. ncü Şubede görevli Süreyya Bey?e bir mektup yazar. Mektup şöyle:

Malta?dan Esir Mektupları

2680 numroda mukayyed Bağdat Şimendifer İnşaat Kıtaatı Kumandanı Piyade Miralay Ahmed Tevfik

Mektubun, Harbiye Nezaretine ulaşmasından sonra, askeri ve siyasi bürokraside yazışmalar başlar. Harbiye Nezareti, İstanbul?daki İngiliz askeri temsilciliğine yazdığı yazıda, mektupta maznunların belirttikleri mağduriyetler tekrarlandıktan sonra, ?mümaileyhanın haklarında muamele-i kanuniye yapılmak ve mücrimiyyetleri tebeyyün edenler, kanunen tecziye edilmek ve hüsn-i hareketleri sabit olanların temadi-i mağduriyetine mahal kalmamak üzere, Hükümet-i Osmaniye?ye iadeleri esbabına tevsid buyurulması? rica edilir.26

31 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-33.

9 Malta?ya sürgüne gönderilenlere ait ayrıntılı bilgiler kapsamlı bir biçimde Bilal N. Şimşirin adı geçen eserinde yer almaktadır.

34 ATASE, KLS: 313, D: 1269, F: 6/6-1.

?6 Mayıs 1916, Malta Adasından

30 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-31.

Malta?dan kurtulmakta kararlı olanlar, her fırsattan istifade ederler, Kara Kemal Bey?in organize ettiği kaçış planında Ali İhsan Paşa da bulunur. 6 Eylül 1921 günü akşamı Malta?dan hareket edecek Tricotti vapuruna, 16 kişi üç grup halinde binerler. Ali İhsan Paşa, vapura binen ilk grup arasındadır. Sicilya Adasının doğu kıyılarından kuzeye doğru ilerleyen vapur, 7 Eylül akşamı Mesina?nın karşısında bir küçük kasabaya yanaşır. Kafiledekiler, oradan ertesi günü Napoli?ye, 9 Eylül günü de Roma?ya varırlar.15 25 Eylül 1921 sabahı Kuşadası?na varan Ali İhsan Paşa, daha sonra Anadolu?daki Mücadeleye katılacaktır.

Aynı günlerde, Hariciye Nezaretinden, Harbiye Nezaretine gönderilen bir tezkerede, Ali İhsan Paşanın İngilizler tarafından gözaltına alındığını bildirilir. Tezkere şöyledir:

Ali İhsan Paşa, bir ay kadar tutuklu olarak?Arapyan Han?da kaldıktan sonra, İngilizler tarafından Malta?ya sürgün edilen ilk kafileden iki ay önce gönderilmiş ve 29 Mart 1919 günü adaya varmıştır. Ali İhsan Paşa, aynı zamanda tutuklanan ilk Ordu komutanıdır.8 Bundan sonra İngilizlerin tutuklama operasyonları Damat Ferit destekli olarak artacak ve Malta?ya onlarca sürgün gemilerle gönderilecektir.9

28 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-27/28.

Mütarekeden sonra 9 Mart?tan itibaren bir müddet Bekirağa Bölüğü misafirliğinden sonra, beş ay serbesti ve daha sonra da meşhur Arapyan hanı yoluyla onbir aydır Malta?da karargahbend-i istikrar.

17 Mustafa Reşat Mimaroğlu, Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İkinci Kitap, T. C. Ziraat Matbaası, Ankara 1946, s.73; Mücellitoğlu Ali Çankaya, Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler, C. II, Ankara 1955, s.477; Ali Galip Baltaoğtu, Atatürk Dönemi Valileri, Ocak yay. Ankara 1998, s.213, 326.

4 Mehmed Ubeydullah Efendi?nin Malta, Afganistan ve İran Hatıraları, Hzr. Ö. Hakan Özalp, Dergah yay. İst. 2002, s.156.

16 Şimşir, a. g. e., s.194-195.

İngiltere Fevkalade Komiserliğinden mu?ti 8 Mart 1919 tarih ve 1447 numaralı takrirde, Ali İhsan Paşa hakkında İngiltere Hükümet-i Kraliyesinden evamir-i cedide ahz ü telakki olununcaya değin, taht-ı nezarette bulundurulmak üzere İngiltere memurin-i askeriyesine teslim edilmiş olduğu bildirilmiştir. Ol babda tezkere-i senaveri terkim kılındı, efendim.

2694 numroda mukayyed İstanbul Merkez Kumandanlığı Muhafız Alayı Bölüğü Kumandanı Yüzbaşı Cemal

Maruz-ı acizanemizdir

22 Burada sözü edilen Hüseyin Cahit Yalçın?dır.

Sürgünler Malta?da, Polverista kışlasına konulurlar. ?Polverista kışlası yer katıyla beraber, üç katlı güzel bir bina idi. Her katında takriben her biri la-akal iki parçadan mürekkeb olmak üzere on daire, önlerinde kışlanın bir ucundan öbür ucuna kadar imtidat eder, şehre nazır, önü parmaklıklı ve musakkaf bir gezinti ile icab eden yerleri havi idi. Yer katında parmaklık, odaların önündeki gezintiyi değil, avluyu içten ayırıyordu. Kışlaya hariçten kilitli kapıdan girilmiyor, bir parmaklıktan giriliyordu.?4

- ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 58, Cilt: XX, Mart 2004

ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 58, Cilt: XX, Mart 2004

1 Kanunuevvel 337-921

2679 Kastamonu Üsera Garnizon Kumandan-ı Sabıkı Piyade Kaymakam Tevfik

Elhamdülillah sıhhatteyim. Fakat bugün sekiz ay oluyor ki sizden haber alamıyorum. Burada çektiğimiz bunca sefalet ve ıstırap yetişmiyormuş gibi bir de sizi düşünmek felaketine tahammül içinde kendimde kuvvet bulamıyorum. Acaba kürretülarzda, Malta?daki Osmanlı üserasını düşünen, hiç olmazsa aklına getiren bir kimse de mi yok? Baki selam.

18 Mimaroğlu, a. g. e., s.84-85.

Mustafa Reşat Beyin Bekirağa Bölüğündeki tutuklu hali, bir süre sonra biter. Ancak, çok sürmez, yeniden tutuklanır ve bu kez Malta?ya gönderilir. Mustafa Reşat Bey bu olayı daha sonra yayınladığı hatıralarında şöyle anlatır: ?Malta?da büyük limanda karaya ayak basınca hemen muamele değişti... Birkaç kara askerinin haşin tavırlarıyla karşılandık ve bir kamyona bindirilerek, bizden evvel Ada?ya gelmiş olan arkadaşların bulunduğu Polverista kışlasına, biz de tıkıldık. Bu kışla, büyük limana girerken soldaki sırtların eteğine yakın bir mahalde ve ünlü Türk denizcisi Turgut Reis?in şehit düştüğü mahallin önündedir.?18

Semperor Üsera Karargahından Mülazım?34

O esnada sebeb-i tevkifimizi bilemediğimizden dolayı, müracaat-ı mütevaliyede bulunduksa da bir guna cevaba mazhar olamadık. Biz üseraya su-i muamele değil, bilakis Osmanlı Ordusunun şan ve şerefini ila edecek mertebede hüsn-i muamele ve insaniyette bulunduğumuza dair, esir zabitan tarafından verilmiş, bazılarımızın yedindeki vesaikle de müsbettir. Binaenaleyh Nezaret-i celileleri, Osmanlı zabitanının hukuk ü haysiyetini muhafaza ile mükellef olduğu halde, selef-i devletleri tarafından bu husus asla nazar-ı itinaya alınmayarak, şimdiye kadar tarihte misli görülmemiş Alman, Avusturya ve Bulgarya müttefik hükümetlerinden bu nam ve isnadatla hiçbir garnizon kumandanı verilmemişken, bizler 28 Mayıs 335 (28 Mayıs 1919) tarihinde hasma teslim ve Malta?ya teb?id ile zindanlara atıldik.

Malta?daki sürgünler ile Türklerin elindeki İngiliz esirlerin değişimi konusunda, Ankara ve İstanbul Hükümetleri ile İngiltere arasında 7 Mart 1921?de görüşmelere başlanır.20 Uzun müzakerelerden sonra, 16 Mart 1921?de?Tutukluların Hemen Salıverilmesi İçin Anlaşma? imzalanır. Bir İngiliz esirine mukabil?üç mevkufin? tahliye edilecektir. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Reis Vekili Fevzi Paşa 21 Mart 1921 tarihli bir telgrafında?İngilizler 16 Mart işgalinden sonra tevkif ve Malta?ya sevk ettikleri zevattan 62 kişiyi bizdeki üserası iade edilmek şartıyla tahliye ettiklerini bildirdiklerini? haber verir.21 Mustafa Reşat Bey, serbest bırakılanlar arasında değildir. Bunun üzerine, eski Maliye Nazırı Cavid Bey?e aşağıdaki mektubu yazarak yardım ister:

Ali İhsan?10

Ruhum Anam,

20 Konuyla ilgili olarak yapılan yazışmalarda İngiliz esirlerin, Malta?daki esirlerin tamamının serbest bırakılması mukabili, Antalya ve Trabzon limanlarından teslimi ifade edilir. ATASE, İSH:16, KLS:1044, KUTU:141, G.1171.

26 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-22.

Bizi unuttuğunuza zahib oluyoruz. Çekdiğimiz alam ü ıstırabı ancak Allah bilir. Zabitan, efrad, sivil derme çatma cümlemiz bir yerdeyiz. Bulunduğumuz mahal harabezar bir haldedir. Buranın ve ahalisi tahliye edilen bir karyenin etrafını tel örgüsü ile çevrilerek tecrid edilmiştir. Yani tel örgüsü dahilinde mevkufuz. Haftada mülazımlara yüzyirmi, yüzbaşı ve mafevki olan ümeraya yüzaltmış guruşu bilseniz ne hakaretle veriyorlar. Hele ismi okunup yetişemeyenlerin haftalığı verilmeyerek terakümde kalıyor. Sefalet çektiriyorlar. Derdimizi kimseye anlatamıyoruz. Hele bu hafta bir yüzbaşımız, bir İngiliz zabitanı tarafından değnek ile darp edildi. Dehşetli tahakküm altında verem olduk. Hele istirahatimiz asla temin edilmemiştir. Bitaraflardan birisi vasıtasıyla halimizi sorsanız ne kadar sevineceğiz. Halbuki bizimkiler, kendi üserasına son derece hüsn-i muamele ediyormuş. Binbaşılarımıza küfür ediyorlar vapurlarda ne hakaretler gördük. Bu maruzatımızın gazetenizle ilanını rica eder ve ahvalimizi istifsar etmeye bilseniz ne kadar muntazırım efendim. 21 Kanunusani 332 (3 Şubat 1917)

24 Mimaroğlu, a. g. e., s. 93

25 ATASE, ISH: 15, KLS: 986, KUTU: 1102, G: 93, F: 2-12.

Bizler, isim ve rütbelerimizle hükümetimizden istenilmiş ve vazifeden dolayı celbedilerek, esir-i harp namıyla tevkif edilmiş olduğumuz halde uhden itasına mecbur oldukları tahsisat namına bir akçe vermeyerek, ancak olmayacak derecede ve cebinden para eklemedikçe temin-i gıda mümkün olmayan bir nefer ta?yınından başka bir şey verilmemektedir. Kahren duçar olduğumuz şu haksızlığa hamil olarak, sadr-ı sakıtın garazkarane yapmış olduğu kanun veçhile hıyanet-i vataniyede bulunanlar miyanında, geçen Marttan beri İstanbul?da terk ettiğimiz aile ve çoluk çocuğumuzun nafakalarına hasredilen ve hakk-ı sarihamız olan zati maaşlarımızı dahi kat? ederek evlad ü iyalimizi açlığa ve bin-netice aç olmaya mahkum etmişlerdir.

There are also officers who were convicted of?abusing the English prisoners? among the prisoners in Malta. They wrote letters to the Ministry of Defense and said that they were captivated unjustly; their previous applications to the authorities were not answered, they complained that although they were prisoners of war the English were abusing them, their families and children were destined to die of hunger, no one was asking after the Turkish officers captivated in Malta, and that they were in deep sorrow as they felt forgotten.

2745 numroda mukayyed Erzurum -Ankara Hattı 1 nci İnşaat-ı Sanayi Taburu 3 ncü Bölük Kumandan-ı Sabıkı BahriyeYüzbaşılığından Mütekaid Tahir

Osmanlı Devleti?nin, Birinci Dünya Harbi?ni sona erdiren anlaşmaları imzalamasından sonra, başkent İstanbul?u işgal eden İngilizler, yerli işbirlikçilerinin yardımıyla, uydurma suçlamalarla asker, sivil bürokrat onlarca vatanperveri Malta?ya sürerek esir ederler.

Himaye-i Etfal Cemiyeti müessislerinden İstanbul Polis Müdiriyeti esbak siyasi kısım müdiri ve esbak Aydın Mutasarrıfı

As for the other letters taking place in the article; one is written to the mother of one of the Turkish soldiers, and other is addressed to the publisher of the ikdam newspaper.

Polverista kışlasıyla ilgili olarak, Mustafa Reşat Bey de Ziya Gökalp ve Ali İhsan Sabis gibi hemen hemen aynı şeyleri söyler. ?Polverista karargahı, iki - dört odalı ve içinde ocak ve mutfakları da bulunan apartman daireleri biçiminde ve aileli İngiliz küçük zabitler için yapılmış bir kışla idi. Etrafı üç kat tel örgü ile çevrilmiş ve örgülerin dışında çepeçevre nöbet yerleri tesis edilmiş olup bunlar, halis İngiliz ve Londralı askerlerden mürekkeb ve Ersex, Vessex, Sussex ve Canterbury alaylarına mensup erler tarafından beklenmekte idi. Kışlanın civarında bir de karargah komutanlığı dairesi ve askerlerin ikametine mahsus lokal vardı.?19

5 F. A. Tansel, Ziya Gökalp Külliyatı-l, Limni ve Malta Mektupları, TTK Yay., Ankara 1965, s. 43.

Harbiye Nezareti ve Erkan-ı Harbiye-i Umumiye devairi ve şuabatı rüesa ve müdiranı kimlerdir? Halil Bey burada ve afiyettedir. Benim adresim gibi namına yazarsanız mektubunuz kendisini bulur. Haşim Bey?den haberim yok. O Adana?da idi. Oradan aldılar mı? Selam eder ve muvaffakiyetinizi dilerim.

9 Eylül tarihli mektubunuzu aldım. Teşekkür ederim. Üsera tagallübatımız pek ağır gidiyor. Bu hal ile bir senede arkası alınamaz. Yeni Harbiye Nazırı arkadaşımdır. Kıymetli ve müstesna bir zattır. Münasip bir fırsat bulur iseniz, kendilerini görünüz. Arz-ı ihtiramat ve tebrikat eylediğimi ve yine diğer üsera tagallübatına intizar etmeyerek hemen görüşmek için teşebbüsat icra eylemelerini rica ettiğimi söyleyiniz ve imkana göre takibat icrasıyla alacağınız haberleri bana getirmenizi rica ederim. Yani zamanında hükümet, elindeki vapurları Alman, Rus ve sair üserasının naklinde kullanacağına kendi üserasının celbine tahsis etmelidir. Bir ufak vapur Malta?ya gönderilse, Malta?daki ikiyüz kadar Türk esiri bir defada taşınır. Bunları da kendilerine arz ediniz. Evrak-ı havadis elimize geçmediği cihetle memleket havadisine bigane ve teşneyiz. Ta?yin meselesi ne oldu? Şura-yı Askeri kimlerden mürekkebdir?

Genelkurmay ATASE Başkanlığı Arşiv Şube Müdürü -

13 Şimşir, a. g. e., s.22

İstenilen her türlü tafsilatı bu babda verebileceğim gibi şu hilm-i muhallimce, necatca da malum ve musaddaktır. Şu halime rağmen hükumeti Feridiye beni tevkif etmiş ve hakkımdaki jurnaller hiçbir tesir yapmayarak o meşhur divan-ı harbin beş kişilik heyet-i istintakiyesinden men-i muhakeme karariyle çıkmış idim. Bekirağa Bölüğünde iken Fransız sefareti müşavirlerinden Mösyö Huyar, müteveffa Lerjölon Paşanın gönderdiği kumandan Lakar ve daha birçok Fransızlar tarafından ziyaret olunmuş ve hatta hakkında ben poliste bulundukça pek iyi davrandığım doktor Rober Ford?dan bile taziyet görmüş idim.

Bizlerin burada tel örgüler içinde, süngüler altında çektiğimiz kahr u zulmden başka, ailelerimizin sefalet ü perişanlığını tarif etmek kabil değildir. Bunlar kuru ekmek tedariki için varını yoğunu satmış, hatta altındaki yatağı bile feda etmiş, tasviri bizce müteessir şu tevha-i sefalete ve bunca ailenin acıklı bir surette sürünmesi ve sönmesi gibi hevlnak bir haileye bilasebeb seyirci olmamanızı ve bu yüzden itab-ı İlahiye istihkak kesbetmemenizi zat-ı samilerinden rica ederiz.

Key Words

Aziz Süreyya Bey,

?Harbiye Nezaret-i Celilesine Devletlü Efendim Hazretleri

Bu mülazımın dönüp dönmediğini bilemiyoruz. Gerçek olan şu ki İngilizler tarafından bütün insan hakları çiğnenerek, Türk asker esirlere, hiçbir kanuna sığmayacak ölçüde bir muamelede bulunulmuştur.

Ve zaten iki senelik şu hayat-ı sefilane ve idbarımda tarac olan huzur-ı şahsi ve ailem tamir görmesin ve sefaletim temadi etsin gitsin... Ve adi bir mücrim gibi ezilip kahrolayım. - Belki size acı bir handeyi mucib olacaktır- ve burada aşçılık edeyim... Bereket versin bir numroya tam manasiyle kadir değilim ki herkese iyilik yapabileyim. Acaba kendimi İstanbul?da tehcir olmamasının amillerinden biri oluben telakki edemez miyim? Elbette ki ederim. Hülasa sizden ve yalnız sizden muavenet istiyorum. Beni bu mezardan kurtarınız. Bu muavenete ol kadar bel bağlıyor ve kaviyyen umuyorum ki beni de terk ü ihmal etmeyeceksiniz. Hazret-i sani-i eazım-ı umurunuz da rehber olsun ve halasına sizi vasıta ve muvaffak etsin. Pek kavi hissiyat-ı hürmetkaranemi takdim ve şükran ve imtinanımı şimdiden arz ederim efendimiz.

Malta?ya sürgüne edilen üst düzey askeri ve sivil bürokratların yanında, Türk subayları da sorgusuz sualsiz Malta?ya gönderilmişlerdir. Bu subaylara yöneltilen suçlama ise oldukça gerçekçi bir İngiliz iddiasıdır. ?İngiliz esirlere kötü muamelede bulunmak.? Malta?da esir olarak bulunan bir grup Türk subayı tarafından Harbiye Nezaretine yazılan aşağıdaki mektupta, Malta?nın başka bir yüzü görülmektedir. Üst düzey askeri-sivil bürokratların içinde bulundukları esaret ortamı ile diğerlerinin arasında çok büyük farklar vardır. Mektup şöyledir: