ehemmiyet verdiklerini biliyoruz. Orta Asya'dan garba göç eden Sümerlerin ve Etilerin de gök naturizminin başlıca mabutlarının timsalleri olan güneş, ay ve yıldız şekillerini resim veya hakkettikleri bir çok eserler gözden

Bayrak hakkındaki bu bilgilerden sonra Ay ve Yıldız şekillerinin menşei hakkında kısaca bilgi verelim. AY VE YILDIZ ŞEKİLLERİNİN MENŞEİ Hilal şeklindeki ay ile yıldızın pek eski zamandan beri şarkta

kullanıldığını şu kıt?a dan öğreniyoruz:

Ağdi kızıl bayrak

inanışlarının temellerinde yatar. Göktürklerde, devlet ile kağan, Türkleri dünyaya bağlayan iki büyük semboldü. Türkler devletleri ile kağanlarını kaybettikleri zaman «Devletim vardı, devletim hani; Kağanım vardı, Kağanım hani diye aranmaya başlar ve onları en sonunda böyle bulurlardı. Bu sözleri Göktürk yazıtları söylemektedir. Türk devletini, tanrının bir emri olarak

renk ve hizmet farkı göstermiş ise de bu muvakkat ayrılımlarından derhal dönerek yine semantik cevherine kavuşmuştur. Yani esas olarak Türk milli sembolü, rengini ve bayrak adını muhafaza ede gelmiştir. Bayrak kelimesinin Güneş-Dil Teorisine göre analizİ şöyledir:

parmaklarının mürekkebe basılması ile ilgili olduğu hakkındaki

gibi askeri teşkilatta da harikalar gösteren Türkler; askeri kıt'alarda muhtelif şekil ve amblemler kullanıyorlar; fakat bu muhtelif amblemler arasında en ziyade rağbet gören gök naturizminin bariz sembolleri olan güneş ay ve yıldız şekilleri idi.

tespitler sağlam.

değişmez bir düzenidir. Bundan dolayı devlet ve bayrak ilişkilerini

Bu gerçek durum karşısında, tuğranın I. Murad'ın avucu ve

3. Ay: Mananın taallük ettiği obje veya süjeyi gösteren elemandır.

olmalıdır. Yoksa o bayrak olamaz. Göktürklerin bayrağı niçin bir kurt başlı bayrak idi? Göktürk devletinin ve kurt başlı bayrağının mitolojik köklerini, Türk mitolojisi adlı esere göre kısaca izah edelim: «Türkler, düşman bir kavme yeniliyorlar ve Türklerin hepsi, bu düşman kavim tarafından öldürüyor. Türklerden yalnızca bir çocuk kalıyor. Düşman, onun da elleri ile kollarını kesiyor ve kamışlar içine atıyor. Bu arada dişi bir kurt ortaya çıkıyor ve çocuğu emzirip, büyütmeye başlıyor? Düşman bunu yeniden haber alıyor ve geriye kalanlar çocuğu alıp kaçıyor. Turfan'ın kuzey doğusunda bulunan bir dağa gidiyor ve o dağdaki bir mağaradan içeriye giriyor. Bu dağ içinde, büyük ve güzel bir ova varmış. Orada kurt bu erkek çocukla evleniyor ve on erkek çocuğu oluyor. Çocuklar dışarıdan kız kaçırıp evleniyorlar. Böylece, Türklerin on-soy veya on oklar boyları oluşuyor. Göktürk devletini kuran Bumin ve İstemi Kağanlar da bu on soydan biri olan Aşina boyundan geliyorlar. Bunun için Göktürkler her mayıs ayında, Göktürk kağanının başkanlığında bu ata mağarasını ziyaret ediyorlar ve kurban sunuyorlardı.

Çin, Göktürk devleti yıkıldıktan sonra da Türkler arasında bu geleneği devam ettirmiştir. "Davul ve bayrak verme" yolu ile kağanlık ve beylik verme yoluyla, onların beyliklerinin tanımıştı. Göktürk İmparatorluğunu, öz bayrağı altın idi. Bayrak ve davul ile kağanlık tanıma protokollerini, şöyle özetleyebiliriz:

veya bir hayvan kuyruğu bulunurdu.

Bir Bükte yaşayan primitif bir klanın başındaki adam Bay'dır.

4. Bayrağın ebadı

7. Bayrağın çekileceği yerler

1. BAYRAK

devletlerde tuğrayı bizzat tuğrai denilen nişancı çekerdi. Anadolu Beyliklerinde tuğraların kavisleri n, m, d ve diğer elverişli

beraber renkli veya renksiz bezden yapılmış hususi veya umumi

araya gelmesi yani kıran vaziyeti, hayır ve saadet alameti olarak telakki edilirdi. Sonuç itibarıyla tarihin zamanlarında gönder denilen sırıkların ucuna sancak ve bayrak yerine mücessem bir takım şekillerin takılarak askeri kıtaların önünde taşıdığı, kalelerin, büyük binaların üstüne, gemilerin baş veya arka taraflarına dikildiği görülür. Medeniyetin her kısmında olduğu

Sen çok yaşa kardeşim...

1. Ağ: Ana köktür. Asıl, esas, sahip ve ışık manasındadır.

bütün işaretlere bayrak, milli alameti gösterene de sancak denilmelidir. Bir devletin sancağı o devletin sınırları içinde her yere çekilebilir. Yalnız yabancı memleketlerde imtiyazını haiz olan elçiler ve konsoloslar ve ticaret mümessilleri kendi bulundukları binalara kendi sancaklarını çekerler. Başka bir memlekette misafir olarak ikamet etmekte olan yabancılar kendi ikametgahlarına ancak merasim günlerinde ve o devletin sancağı ile beraber kendi sancaklarını çekebilirler. Sancak;

kovalar ve düşer, kırılır! Bayrak ölür mü? Ölmez! Çünkü o Türk

görüş ve efsanenin bir değeri kalmamaktadır. Orhan Gazi'nin elimizde

Orta Asya'da hüküm süren Hunların, Tokyoların güneş ile aya ne kadar

bayrak kelimesi vardı. Bu; kızıl renkte idi. Ağdığı yani yüceldiği zaman kara toprağı havalandırıyordu. Demek ki arkasında bir askeri kıt'a, muharip bir zümre veya aşiret sürükleyebilen bir şey, bir cemaat amblemi idi. Süleyman Efendi, Çağatay Lugatı?nda, bayrak kelimesini boydak şeklinde kaydeder. Büyük Türk Lugati?ne göre boydek kelimesi Azeri lehçede beyliğin alameti olan bayrak ve Çağatay lehçesinde koşuklarda verilen mükafat

3. Dış kenarı yırtmaçlı olursa giden denir.

saygılıyorlardı. diye yazıyorlar. Türklerin Anadolu'ya gelişlerinde de kurda benzer bir hayvan kılavuzluk yapmıştı. Bunu da Süryani Mikail Vakayinamesinden öğreniyoruz. O çağdaki Türkler de böyle inanıyorlarmış. Aslında Oğuzlar çoktan kurttan «avcı kuş sembolüne geçmiş ve ayrıca boy damgaları kullanmaya başlamalardır. Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerinin bayrağı üzerindeki «koyun resimleri ise mitolojik ve mistik manalarını artık kaybetmişlerdi. Göktürklerde kağanlık, komutanlık ve yüksek memuriyet

kaynaklarında onlar «Kurt soyundan geldikleri için bu bayrağı

Bayın atalarına tabi olan klanın adı Bayka'dır. Bayka kazan

iken Türklerin dili ile elbiselerini çok severdi. Oyun arkadaşı olarak, Türklerin o çağdaki yaşayışları Türklere benzeyen çocukları seçti. Bir koyun derisinden elbise giyindi ve başına da bir sorguç taktı. Beş çocuktan bir boy yaptı. Onlar için beş çadır kurdurdu. Her biri için kurt başlı, beş bayrak yaptırdı. Her birine bir mızrak dağıttı. Savaş düzenine geçirtti. Mızraklara, bayrak ve filama geçirtti. Ayrıca kendi kendine bir otağ yaptı ve içine oturdu. «Aşina Mishih Eski Göktürk Kağanı, İstemi Kağan'ın beşinci kuşağından geliyordu. Unvanı Bağatur Gabgu idi. Hanedan içinde, kağan olabilmek için veraset hakkı vardı. 627-649 yılları arasında Çin imparatoru ona yetkili bir Çin komutanını, elçi olarak gönderdi. Bu Çin elçisi ona unvanı... ile, davul ve Bayrak verdi, (ve böylece onu Göktürk kağanı olarak tanıdı.

Meskukat mütehassısı Ali Beye göre, tuğraların paralara hakkedilişi11

bayrak kelimesi; asıl, esas, kuvvet, kudret ve ziya anlamının tam ve

manasını ifade eder.

Tağdı kara toprak

2. Ab: Ana kök anlamını tecelli ve temessül ettiren prensipal

Hammer'e göre, I. Murad'ın Raguza Cumhuriyetine verdiği

Ancak kaynaklar, İlhanlıların yüz kadar savaş bayrağı kullandıklarını

6 ÖZALP Yalçın Ders Notları

şöyle bir örnek vereyim aynı yükseklik, görünüş, renk vs... malzemeden yapılmış iki bina dışarıdan nasıl görünür = AYNI demi...

yıldızı şu veya bu milletten değil doğrudan doğruya tabii menşei

keşidelerinin uçlarındaki çengelleri Osmanlı tuğralarında görülmektedir. Osmanlı Devletinde Tuğralar Osmanlı tarihlerinde, vesikalarında tuğranın adları şöyle geçer: «tevki-l refi'-l hümayun, nişan-ı şerif-i alişan-ı sultani, tuğray-ı garray-ı sam'ı mekan-ı hakan-ı nişan-ı hümayun, nişan-ı hümayun ve tuğrayı meynun, tuğray-ı garra, alameti şerife, nişan ve tevki. Bazı belgelerde ferman karşılığı biti ve hükm-i hümayun tabirleri kullanılmıştır. Osmanlılarda ilk tuğra Orhan Gazi adına görülmektedir.

da baş sancak veya baş alemler, ak ve kırmızı sancaklar olarak kalmışlardı. Halkın belki de binlerce yıldan beri sevdiği ve tuttuğu bazı renkler vardır. Bayrak diye ancak onların peşinden giderler. Savaşlarda onların altında ölürler. Bundan dolayı Türk bayrağı hakkında ilk yazıları yazanlardan Miralay Ali Bey'i burada rahmetle anmak istiyoruz. O da zaman zaman kırmızı Yörük bayrağı üzerinde duruyordu. Osmanlı ordularındaki Yörük ve Türkmenlerin bu renge, bütün varlıkları ile bağlı olduklarını sık sık2 söylüyordu. Bazen de çok temiz duygularla, Osmanlı padişahlarının, halkın

mezara dikilmiştir. Avda ve savaşta, ondan yardım dilenilmiştir. Uğur

«Ancak bu beratlar ve nişanlar elimizde değildir.

Bayrak, bir renk konusudur. Türklerde çok eski çağlardan beri kırmızı

kendi askerlerini koyduğu gibi o bölgedeki tımarlara da kendi beratıyla tımar vermişti ki bunlar da şüphesiz tuğrayı ihtiva ediyordu. Keza Yıldırım Bayezid, Aydınoğlu memleketlerini zaptettikten sonra tımarlı sipahiye verdiği berata kendi nişanını koymuştu. «Aydın oğlu dahi itaatle geldi vilayetin bazın kenduye verdi, hisarlarına kullar kodular, hutbe ve sikke Bayezid Han adına oldu; Tımarların dahi nişanı Bayezid Han adına oldu.

4 ÖGEL Bahaeddin Türk Kültür Tarihine Giriş Cilt 6.8

gelişmesinde ana temeli oluşturmuşlardır. Bayrak ve din, Türklerde başlangıçlardan beri, iç içe girmiş ve iç içe yaşamıştır. Bu gelenek birliği ve kaynaşması Çin?de de görülür. Tuğlar Çin'de, daha çok ölüm törenleri ile bazı mabet törenlerinin sınırları içinde kalmıştır. Boyları küçüktür. Baston şeklidedir. Bu küçük perçemli bastonları din ve ant törenlerini idare eden ve «baş şaman rütbesini taşıyan, Türk şamanlarının da ellerinde görülmüyor

Ayrıca Türklerin bayraklarında kuş başlı bayraklar herhalde atın kurt

olan güneşin altın ışıklarını serpmekte olduğu görülür. Türkler ay ve

yazıyorlardı. Bu konulara sık sık dokunacağız. Yine İlhanlı çağındaki

tarihli, öteki ise rebiülahır 749 (temmuz 1348) tarihlidir ki, bunu, Prof Uzunçarşılı Belleten de (sayı 9) yayınlanmıştır. Birincisi ise Belediye kütüphanesidir. Her ikisinde de n harfleri uzatılmıştır. İkincisi daha sonraki bir tarihte olduğu için n harfinin uçları yukarı doğru kıvrılarak tuğra şekline daha çok benzemektedir.

renge büyük değer verilmiş ve saygı duyulmuştur. Bu, bir halk ordu ve savaş geleneğidir. Bu dallı, budaklı ve köklü gelenek, bugünkü Türkiye Cumhuriyetinde de devam etmektedir. Ancak belki de devlet bayrağını, halk bayrağından ayırmak için beyaz bayrak ile diğer semboller de çok eski çağlardan beri devam edip gelmekteydi. Bundan dolayı Yavuz'un Çaldıran ve Mısır akınlarında ak ve kırmızı, iki saltanat sancağı kullanılması, bizce bir rastlantı olmasa gerekmektedir. Köprülü dışında bazı araştırıcıların filan

üzerinde tesir yapmak isterlerse bu milletlerin limanlarına en iyi ve güzel gemilerini işletir ve de gücü hakkında propaganda yapar.

din, bir gelenek, bir sosyal vazife olarak binlerce yıldan beri uygulana gelmiştir. Bayrak ve tuğ için yapılan törenler, aile ve Türk topluluklarında, daha çok bir din gereğini yerine getirme, bir uğur bulma arayışı veya mistik ihtiyaçları doyurma amacına yöneliyordu. ?bayrak merasiminin? ise daha yüce ve daha büyük emellere yöneldiği görülüyordu: Savaş ilanı, tuğ veya

Fark etmek, keşfetmek, görünmek, toplanmak, işaret etmek ve nişan gibi manaları ile klanlar devrinin totemik zihniyetine göre de insanın benliğine tasarruf etmek demek olan baymak, büyü, buyruk gibi kelimeler de bu iptidai sosyolojinin halk ettiği kelimelerdir.

filamaları vardır. Anadolu beyliklerimden beri görülen yeşil bayrağı ise, din ve duygu nedenleriyle, temele götürmemelidir. 4

mümkündü. Bu kutlu bayrağa sahip olabilen kişi veya halk, kağan ve

Televizyondaki bir programda Ahmet Ümit resimlerini de gösterdi arada bariz bir fark görmedim.

İslamiyet?in tesiri altında kalan Türkler, sancak ve bayraklar üzerine her ne kadar Kur'an?dan alınmış fetih sureleri, kelime-i tevhid vesaire yazmış ve işlemiş ise de dini, siyasi bir alet makamında kullanılan hükümdarların etrafında toplanan yüksek sınıfın milli varlıklarından fedakarlık yapmalarına

AHMET ÜMİT

5 Halil Edhem, Meskukat-ı Osmaniye s. 23, 24

mükemmel olarak bir objede tekerrürünü ifade eden bir kelime olmuş olur. Zaten bugünkü yaşayan manası tamamı ile budur. ?bayrak? ve?beyrak? uzun bir sapın ucuna bağlı, devletin hususi alametini gösterir, hususi renkte ve şekilde bir bezdir. Bu analizlerden de anlaşıldığı gibi bayrak kelimesinin semantik cevherini saklayan morfolojik kısım boy kelimesidir. Boy kelimesinde

Tuğra'nın Farsçası nişan, Arapçası tevkidir. Osmanlılarda hükümdarın

«alameti şerif sözü tuğrayı kastetmektedir. Selçuklularda Memluklarda, tuğra, alametin bir parçası olduğu halde, Osmanlılarda alametin bütünü demek olur. Divan-ı Luğatü't Türk'te tuğranın aslı tuğrağ şeklinde gösterilmiş, bunun da hükümdarın basılmış nişanı olduğu zikredilmiştir, İbn Muhenna Lügati?nde ise tevki tuğranın ve mühür ile alamet de damganın karşılığı gibi gösterilir. Hammer'in tuğranın menşeine dair bir görüşü vardır ki; bu görüşü Ali Bey İDEM?deki yazısı ile ve daha sonra Prof. Fekete çürütmüşlerdir.

Anadolu eserlerinde görülen «çift kartal armalarının manaları nelerdir? Hakimiyet alameti olarak «bayrak ile davul bölünmez bir bütün olarak kabul ediliyordu. Göktürk Devletindeki bu köklü anlayış üzerinde daha önce durduk.7

Türkiye karmaşaların, ekşınların bol olduğu bir ülke.. Eşsiz emsalsiz olduğunu hatta dünyanın en güzel memleketi olduğunu söyleriz hep karmaşalarına rağmen... Gerçekte öyle midir... tabiki değildir...

incelemeye başlarken, Göktürklerin «kurt başlı bayrağı «devlet, ikbal ve rütbe sahibi olarak, Türk soyunun bu kutlu sembolüne sahip olma ile 2 KURTOĞLU Fevzi, Türk Bayrağı ve Ay yıldız.5

baymak için büyü yapılır ve kuvvet kazanmak için mücavir

bayrak merasimi ile başlıyordu. Tuğ ve bayrağa saçı veya kurban sunma

değil; eski şanlı soylar ile gelecekteki soylarda manalarını bulmaktadır. Bu mana, onun parlak renklerinde yansır. Dalgalanmalarıyla ses verir. Soylar onunla aynı tarladan bitmişler ve yücelmişlerdir. Soyun damgası olmuştur. Türk devletleriyle de yücelmiştir. Böylece Ay başında bir yıldız olmuştur. Bayrağa kurban, binlerce yıldan beri Türklerin değişmez geleneği ve sığınağı olmuştur. Bayrağın ruhunu ve gönlünü doldurmalı ve ona daha yakın olmalıdır. Saçı ile sulamalı ve onu rahat tutmalıdır. Türk devlet ve aile geleneğini, Türk bayrağı ile tuğlarının doğdukları ve geliştikleri, bir toprak ve ana rahmi olarak kabul ettik. Bayrak toplulukların malıdır. Toplulukların ruhlarında doğar ve değerini toplulukların ruh ve duygularından alır. Yoksa şimdiye kadar yapıldığı gibi filan padişah bayrağın rengini değiştirdi; şöyle yaptı gibi yeni ihtiyaçlardan dolayı, bir çok yeni bayraklar ve filamalar alınmış ve yapılmıştır. Ancak her zaman Osmanlılarda

Bu kağanın uzun bir çenesi, kambur bir sırtı ve parlak gözleri vardı.

linkteki yazıyı okudum, ama şu da var ki ay'dan ay'a yıldız'dan yıldız'a fark var...

kısmını Hamidoğlu Hüseyin Beyden satın aldıktan sonra kalelerine

1. Harp gemileri sancak ile selamlanır.

4. Matem işlerinde: Selam merasiminde olduğu gibi matem

ahidnameyi mürekkebe batırılmış avucunun içi ile mühürlemesi suretiyle tuğra teşekkül etmişti. Ali Bey, sözü edilen yazısında bu görüşün yeni olmadığını, vaktiyle Cengiz Hanın, menşurlarını kırmızı mürekkebe batırdığı eli ile mühürlediği ve buna da altamga denildiğini ortaya koymuştu. Büyük Selçuklularda ve Anadolu Selçuklularında kullanıldığı açıkça görülen kavisli tuğranın çeşitli şekillerini ancak Anadolu beylikleri ile Osmanlılarda bulmaktayız. Tuğra Büyük10 Selçuklulardan Eyyubiler aracılığı ile Memluklulara geçmiştir. Ancak, bunlarda tuğranın esası, yani hükümdarın adı ile babasının adı tuğrada bulunduğu halde şekil başkadır, yani, Selçuklularla Osmanlılardaki kavis yerine Memluklular keşide denilen düz amudi çizgilere önem vermiştir. Bu

Nice nice muhteşem memleketler var... Ama iş o değil işte...

grandi direğine çekerler. Bugün kullanılmakta olan sancakların uzunlukları genişliklerinin iki misli olur. 8

Sancakların renkleri çeşitli muhtelif manalar ifade eder. Uzaktan

batrak biçimlerinde ve aşağı yukarı bugünkü mana da kullanıldığını

İşte Göktürklerin kurt başlı bayrağının oluş nedeni budur. Zaten Çin

1. Bayrağın yapılış ve şekli

bu duygularına uyduklarını, düşünmek istiyordu. Türklerin din inanışları da Türk tuğları ile bayraklarının doğuş ye

7. Bir sancağı diğerinin üstüne çekmek: Birbiri altına çekilen iki

2. Müselles şeklinde olursa buna filama denir.

harflerle yapıldığı halde Memlukluların keşideleri I, z, y harfleri ile tertip edilmekte idi. Bu beyliklerin tuğralarında n harfinden meydana gelen kavis ve münhamlerin sayısı belirli olmayıp n sayısının azlığına ya da çokluğuna göre değişmekte idi. Karamanoğullarından İbrahim, Mehmed ve İshak Beyin

başı, Göktürklerin bayrağının tepesinde bulunuyordu. Bunun altında ne

dede ali

uygulandı. Kiliseler de nasıl ki havarilerin ve kutsal varlıkların resimleri varsa, camilerdeki levhalar da çok defa tuğra şeklinde yazılmıştır. Mesela: «Bismi? lllahi'r - rahmani'r - rahim 7 «Nasrun mine'llahi ve fethun karib

3. SANCAK

kağanlık olabilir, komutan olabilir, ancak onu elinde tuttukça, saygı görebilir ve meşru sayılabilirdi. Göktürk kağanlığı yıkılıp, Türk kağanı olmadığı zaman da bu bayrak unutulmaz; Türk kağanı adına, bu kurt başlı bayrağı Çin imparatoru verir ve onu alan da bey olabilir ve hatta kağan olabilirdi. Ancak bu «bayrak ile davul yan yana verilir ve birbirlerinden ayrılmazlardı. Bayrak, milletin kalbini dolduran ve duygularını taşıran bir sembol

köşede yüzlerce asırlardan beri Türk hükümet reislerinin sembolü

ve Cermenlerin tesiri altında büyük değişiklikleri meydana geldiğini

büyüğe layık, büyüğe mahsus, büyükte görülüp tanınan mefhum vardır.

5. Bayrağın çekileceği gönder

muzaffer daima Çelebi Sultanların tuğraları da aynen hükümdar tuğraları gibi üç flamalı ve iki kavislidir. Tuğralar XVI. yüzyıldan itibaren daha güzel bir şekil almış ve daha fazla gelişmiştir. Çünkü bu asırda yazı çok tekemmül etmiştir. Tuğraların büyüklüğü ferman, menşur ve beratların kağıtlarının ve yazılarının durumuna bağlı ve onlarla mütenasip olurdu. Tuğraların sağ tarafına çiçek koymak veya mahlas yazmak usulü sonradan meydana çıkmıştır. Tuğranın padişahlara ait olması sebebiyle bu tuğra şekli tatbiki ve güzel sanatlarda süsleyecek bir motif olarak kullanıldı ve bir çok yerlerde

söylemiştik. Burada hükümdarın adı, tuğranın en altına yazılır, bu ismin son harfinin biraz yukarısından başlayarak sola doğru gidip bir kavis teşkil eden «bin kelimesi ve hükümdar adının üzerine de babasının adı konur. Han kelimesinin n harfi de ikinci bir kavis teşkil ederdi. En üstte gelen muzaffer kelimesinin r harfi sağdan sola ve kavisinin ortasına doğru bir kol teşkil ederek uzanır ve bunun üzerine' de daima sözü konurdu. Tuğranın bu şekildeki unsurları

XV. yüzyılda gelişti. Bu metnin birbiri üzerine yığılmış gibi yazılan kısmına tuğranın ser'i denilirdi. N'lerin kavis gibi birbirine paralel kısımları ise tuğranın kolları tesmiye edildi. Bu metnin yazılışında ufak tefek değişiklikler XVIII, XIX yüzyıllarda da vuku buldu. Özellikle arma şeklindeki tuğralara bazan adil, el-gazi sıfatları da yazılır di. 1594 tarihine kadar Çelebi Sultan adı ile eyalet ve sancaklarda valilik eden Osmanlı şehzadeleri kendi eyaletlerine ve sancaklarına ait işler için padişah tuğrası gibi tuğra çekerler ve hüküm yazarlardı. Bu gibi şehzade tuğralarından şimdiye kadar bir tanesi elde edilmiştir; II Beyazid'in şehzadesi Şehinşah'ın 915 tarihli tuğrası. «Şehinşah bin Bayezid Han

2. Sancağı göstermeyen gemilere yapılacak muamele.

sancaktan üstte olanın muzaffer olduğuna delalet eder.

vururlardı ki buna sancak boğmak tabir edilir.

Bu surette çıkan «Bayar kelimesi celil manasındadır.

teşkil eden milletin hüviyetinin remzi ve mevcudiyetinin timsalidir. Eskiden bir ahşap veya demir çubuğun üst ucuna, mızrakların tepesine, otagların orta. direklerinin harici kısımlarına vs. kurt başı, üzerine bazı şekiller yapılmış deri parçaları batırırlar ve bunlar sahiplerinin mevki, rütbelerine delalet ederdi. Gitgide bu şekilden şekle ve maddeden manaya geçerek mahiyetçe sancak alametine yaklaşmıştır. Herhalde sancak ile bayrak kelimelerinin manalarını birbirinden ayırmak lazımdır. Bu husus meşgul olmakla

ile geleneklere bağlı çeşitli törenlerden sonra savaş andı yapılmış oluyordu. Bundan sonra artık savaş hazırlıkları yapılıyor ve akına çıkılıyordu. Osmanlı Devletinde de bu gelenekler değişmiyordu. Bu törenleri İslam gelenekleri içinde bulabilmek çok zordur. Zaten aramak da gereksizdir. 1 Bayrak ve bayrağın Türk milleti üzerindeki etkileri hakkındaki ön bilgilerden sonra bayrak kelimesinin kökeni hakkında durmak yerinde olacaktır. Bayrak; elamanlarının berraklığı ve gövdeleşmesindeki temiz, imtizaç bakımından tesir altına girmemiş has Türkçe bir kelimedir. Kendisi ile pleososyolojiye kadar çıkmak kabil olduğu halde ne yazık ki filolojisini ve tarihini yapmak kabil olmadı. Bunun içindir ki ne zamandan beri, hangi yan ve yakın anlamlarda kullanıldığını mevsuk olarak bilemiyoruz yalnız. Kaşgarlı

Tanrıya yani Bayat'a bağlıdır. Ondan gelmedir. Bu Bay, bügücüdür.

tuğra kavisleri dört ve Pir Ahmed Bey ile Kazım Beyin müşterek tuğrasında iki kavis vardır. Çandaroğlu Kasım Beyin tuğrasındaki üç kavisin biri m, ikincisi ve üçüncüsü d harfinden meydana gelmiştir. Gerek Karamanoğullarının ve gerek Çandaroğlu Kasım Beyin tuğralarının

8 KURTOĞLU Fevzi Türk Bayrağı ve Ay yıldız.

kullanıldığını biliyoruz. İlk insanların tabii kuvvetlere karşı verdikleri ehemmiyetin derecesi büyüktü. Ayın geceleyin ortalığı aydınlatması kendisine bir kutsiyet, bir fevkaladelik verdirmeğe kafi geliyordu. Sümerler, Elamlar, Etiler, Mısırlılar ve Fenikeliler gibi eski milletlerin dini inanışlarında ay mabudunun mevkii yüksekti. Ayın hilal şeklinde iken Zühre yıldızıyla bir

Hissiyatın fikriyatla haşredilişidir işte bu."Ben güzele güzel demem, güzel benim olmadıkça" hesabı...

3 Bu gelenek, büyük devletlerin bir çeşit birbirlerini tanımaları ile ilgili birprotokoldür.6

Ancak kendisi cesur ve hareketi planlıydı. Davul ve bayrağı alınca Batıya doğru akına çıktı. Bu çağ, Göktürklerin en güçlü olduğu çağdır. (617 yılından sonra) Çin generali Liang Shih-tu, Çin'e isyan etti ve Göktürklere sığındı. Göktürk kağanı Shih-pi kağan, ona kurt başlı bir bayrak vererek Çin topraklarında, ona Türk kağanı unvanıyla, bir devlet kurdu. Görülüyor ki Göktürkler bir Çinliye bayrak vererek, Çin topraklarında ona Türk kağanı unvanıyla bir devlet kurdurabiliyorlardı. Ancak Türklerin onu tanıması için kurt başlı Türk bayrağı ile bir Türk unvanının olması gerekliydi. Bu Çin vesikalarında gösterilen çok güzel bir örnektir. Bu vesikada Türklerin o çığdaki yaşayışları hakkında çok değerli bilgiler verilmektedir. Bu vesika «prens henüz daha küçük

8. Bayrağın örtülebileceği yerler

mevcut iki tuğrasından biri rebiulevvel 724 (mart 1324)

Böylece meydana çıkan dilimizde büyük kardeşi ve kendisinde

Türk geleneklerine göre Tuğra, Oğuz Han'ın tahriri alameti idi. Bir kısım Türk bilginlerine göre bu kelime, efsanevi bir kuş olan tuğradan gelmekte ve bu kuş ise Oğuzların büyük hakanının arması sayılmakta idi. Tuğrayı, Büyük Selçuklularda ve Anadolu Selçuklularında görmekteyiz. Osmanlı tuğraları, sonradan, arma şeklini alarak paralarda, resmi binalarda ve resmi kağıtlar üzerinde, hüviyet varakalarında da kullanılmak suretiyle yazılmıştır.

edinmek yani bayırmak için cenge giderdi. Cenge giderken düşmanı

görünüş itibarıyla kırmızı renk diğerlerine faik bir mevkidedir. Kırmızı renk ihtilal ve remzi addedilir. Yeşil renk ise bugün Hacı taşıyan gemilere çekilir. Kara renk ise korsanlığın alameti idi. Bugün kara renk kanun icabatı olarak idam cezasının tatbik edildiğine işarettir. Sarı renk ise bütün milletler tarafından sari hastalık alameti olarak kullanılır. Karantina olan yerlerde

padişah sancağın rengini değiştirdi gibi görüşler ileri sürmeleri, Türk milletinin geleneklerini, bilmemelerinden ileri gelir. Halk bilmediği, tanımadığı bir renkle yapılmış, bir bayrağın arkasından gidip herhalde ölmez. Siyah bayrak sırf Abbasoğullarının verasetini sürdürmek içindir ve semboliktir. Yoksa Türklerde şehit mezarının bayrağı bile beyazdır. Kara yas bayrağı normal ölen içindir. Türkler bir kara bayrağın peşinden, nasıl gidebilirlerdi? Bayrak renk konusu olmasından dolayı, bunun içindir ki, ak sözünün, maddi ve manevi her yönü üzerinde durduk. Sarı rengin Türk geleneklerinde, önemli bir yeri olmadığını gördük. Özellikle hakan ve saltanat sancaklarının renklerinin bir rastlantı olamayacağı apaçık ortadadır. Bir de meslek kuruluşları ile askeri birliklerin atmosferi ile

4. Ar: Ana kök anlamının bir sübje veya objede takarrürünü gösterir.

3. Sancak göstermek: Büyük ve kudretli devletler başka milletler

6. Bayrağın çekiliş ve indiriliş zamanı

4. İnce ve uzun şekilde yapılırsa flandra denilir ki beylik gemiler

milletinin soyunun bir kökü ve sembolüdür. Bundan dolayı, yaşayanlar

altından yapılmış bu kurt başlı Türk bayraklar, çok ünlüdür. Ancak.

Mahmud'dan; bu kelimenin XI. asırda; Oğuz Türkleri arasında bayrak ve

tanıdığını bildirdi. 3

I. Murat'tan başlamaktadır. Meskukat-ı Osmaniye katalogunda gördüğümüz ilk Tuğra sikke H. 806 tarihli olup Emir Süleyman'a aittir.5. Emir Süleyman ile Çelebi Mehmed'in aynı zamanda tuğraları vardır Tuğralarda hükümdarların isimleri ile babaların adları vardır. Orhan Gazi?nin tuğrasında «Orhan Bin Osman yazılıdır. Fatihin tuğrasında «Fatih Mehmed bin Murad Han muzaffer daima Bu tuğra birinci Mahmud zamanına kadar bu şekilde devam eder. Bundan başka XVIII. asır ortalarına kadar padişahın babasının adının sonuna Han sıfatı eklenmektedir. I. Mahmud'dan sonra Han unvanı sadece babasının değil, bizzat padişahın adından sonra da zikrolundu. 6

Yetşü gelüp «uğrak

1 ÖGEL Bahaeddin Türk Kültür Tarihine Giriş Cilt 6.3

büyük, efendi, tanrı manaları bulunduğu gibi obstre olarak da

Tuğralarda hükümdarların isimleri ile babaların adlarının olduğunu

6. Sancak boğmak: Tehlike fazlalaşırsa sancağın ortasına düğüm

manevi şahıs sayılan devletin ve hakiki manasıyla o devleti tertip ve

ondadır. Türklerin başlarını bağladıkları, iyi kaderin anahtarı da odur. O, kötülüklere karşı koruyan bir muskadır. Her şeyin tılsımı ondadır. Bayrak, koruyucu bir ruhtur! Ataların ruhları bizi, onun içinden gözler; sözleri ise dalgalanmalarıyla uçuşan kutlu seslerdir O, bir "Zafer tanrısıdır!? Bayrak, kutlu ve mübarek bir kişi gibidir. Bir insan gibi kızar, sevinir, kırılır. Düşerse, onu tutanlar da yok olur. Başı göklerdedir. Büyük rüzgarlar, şimşekler ve göğün diğer büyük güçleriyle iç içedir. Başı, aya ve güneşe değer. Bunlar da yetmez. Oğuz Kağan, güneşi bir bayrak yapmak ister. Bayrak! Kökü gibi yerde; başı ise göklerde olan bir varlıktır. Göklerde yayılır, enginleşir, yücelir. Bazen kötü kader, onu da

Bülbül ve altın kafes hikayesi anlayacağınız...

Türklerde bayrak anlayışının kökleri, çok eski din ve devlet

BAYRAK: Oğuz Türkleri arasında aynı zamanda bayrak şeklinin de

olan gökten almışlardır. Ayrıca burada Türk Bayrağı nizamnamesi konusunda da durmak gerekmektedir. Başlıklar altında belirtirsek;

merasiminde de mühim bir mevki teşkil eder.

paydara kelimesinin delaletinden de öğrenebiliriz. Altay Türkleri, kurban edilen hayvan derisini mukaddes kayın ağacından bir sırık ucuna asarak bayrak şekline sokarlar ve bu suretle ervahı memnun ederlerdi. Bu bayrağın adına paydara denilirdi. Sonraları bu derinin yerine kumaş konmağa başlandı. Hala Altay1ıIar muayyen bir miktar kumaşa payrı derler. Bayrağın kızıl renkte olduğunun bir delili de Şamanlıkta ruhların şerefine dikilen bayrakların kırmızı renkte olmasıdır. Güneşe ve ateşe benzemesinden kinaye olarak Altaylılar bu bayraklara yalama derlerdi. Görüyor ki çok eski zamanlardan beri Türk aleminde bayrak olarak dalgalanıp gelen bu mana psiko-sosyolojinin değişmelerine tabi olarak bazı

itibaren oldukça düzgün bir biçimde yazılmaya başlamıştır.

manasındadır. Bayrağın kızıl renkte olduğunu Kırgızların Manas Destanında da görüyoruz. Düşmanlara karşı Kırgız kabilelerinin «kızıl tuğ etrafında toplandığı bu destanda anlatılmaktadır. Kızıl renkli bayrağın eksikliğini

5.) Ak: Manayı isimlendiren ve tamamlayan elamandır. Bu suretle

onların binası ile bizim binamız, onların ay yıldızı ile bizim ayyıldızımız farklıdır...

Bayrak: ağ + ab + oy + ar + ak

Bu kitabı yazarken öğrendiklerim beni çok şaşırttı. İstanbul'u kuranların simgesiyle Türkiye Cumhuriyeti'ni kuranların simgesi aynı: Ay yıldız!

3. Bayrağın nispetleri

Yabgu Kağan, Göktürk tahtına çıktığı zaman, Çin İmparatoruna bir elçi

BAYRAK, TUĞRA, SANCAK - Mevhibe SAVAŞ

Tokşip anın giçtimiz.

Bu gelenek daha sonra, da devam etti. Nitekim Aşık Paşazade'nin

Bayrak, bir ruhtur. Binlerce yıldan beri elde taşınmış, eve asılmış,

alemeti olarak "Altın Kurt Başlı Bayrak Çin vesikalarında

fark var, atalarımız Allah tealaya iman ederek bazı temeller atmış, üçlü teslis inancına göre değil...

büyüklük kabul edileni tarif eden ağabey kelimesidir. Abay şeklinde dikkat manası vardır. ana kökün kaynaşması ile husule gelen boy4 kelimesi ise; asıl cazibe, yani, kumandan, mesut, mütemevvil, zenginmanaları verir.

büklerle ittifaklar, mukaveleler yani Baylav'lar aktedilirdi. Sonra ecdadın ruhlarını yanlarında toplayabilmek için bayrak çekilir ve ona sadık kalmak yani bayık olmak için bağrılırdı. Cenkten dönünce bayram edilir ve kahramanlara baysa yani madalya dağıtılırdı. Baysallık yani sulh ve sükun teessüs ettiği için baya bayırlama yani şükür yapılırdı. Böylece bayrak kelimesinin muhitinde bir baylık atmosferi muhafaza ederek ta paleo-sosyolojiye kadar çıkabildiğini görmüş oluruz. Batrak şekline gelince; o da bayrak kadar eski olmak gerektir. Böyle olmakla beraber psikososyoloji onu zamanla yalnız bir muharebe aleti haline sokmuş bulunuyor. Nitekim Kaşgarının anlattığı gibi münferit mübarizlerin taşıdığı bir bayrak idi. 2

Demek oluyor ki Oğuz Türkleri arasında hiç olmazsa XI. asırda bir

kayıtlarından öğreniyoruz ki I. Murad, Hamid ili memleketlerinin bir

geçirilmiş hatta garba doğru yayılan Türk medeniyetinin tesiri altında kalan memleketlerde de bu timsallere büyük ehemmiyet verildiği görülmektedir. Konstantin ve halefleri zamanında Orta Asya'dan batıya doğru yeni göçler başladığı zaman Roma ordusunda sancak ve bayrak yerine kullanılan mücessem şekillerin yavaş yavaş kalkarak bunların yerine kumaşlar üzerine yapılmış resimlerin; yani bugünkü sancak ve bayrakların meydana çıktığını görüyoruz. Bu devirdeki Roma askeri teşkilatını incelediğimiz zaman Hunlar

bükün ortasında toplanarak Batrak yani kalabalık halini alınca mal

Tuğranın çifte kavisli şekli Emir Süleyman ve Çelebi Mehmet'ten

değildi. Ancak büyük Türk devletlerinde tuğlar, «din, savaş, tuğ gibi üçlü düşünce ve inanış düzeninin potası içinde, erimiş ve birleşmiştir. Bu üçünü birbirinden ayrı düşünebilmek mümkün değildir. Devlet ve orduda bu düşünce potasını çevreleyen ve pratik hayata uygulayan, birer düzen halinde görülmüşlerdi. Bundan dolayı Türklerde devlet, topluluk ve aile içinde vazgeçilmez bir

biliyoruz. Bayrak ve Batrağın Manaları BATRAK: Tek başına muharebe eden muhariplere mahsus ve ipekten yapılmış alemdir. Bu izaha göre Batrak, mübarizlerin kullandığı bir nevi mızrak olur. Bu mızrakların temrenlerinden sonra flamalarda olduğu gibi bir bez parçası

Aşağıdaki sitede yunan ve romalıların kullandığı ayyıldız sembolleri gösterilmiş.

"ay'dan ay'a yıldız'dan yıldız'a fark var..."

davul, bir boru ve bir de bayrak vererek, böylece onun kağanlığını

gönderdi ve Göktürk kağanı olduğunu bildirdi. Çin İmparatoru ona bir

(1) (2) (3) (4) (5)

görüyoruz. Romalıların kullandıkları, horte, kohorce ve aley gibi tabirlerin Hunlardaki ordu, kolordu, alay tabirlerinden başka bir şey olmadığı aşikardır. Romalıların bu tabirleri aldıkları esnada Türk ordusunda kullanılan kumaş üzerine yapılmış sancak ve bayrakları görerek onları taklit etme ihtimalleri çok büyüktür.

Ebetteki vesikaların hepsi bunlardan ibaret değildir. 567 yılında Bizans elçisi Zemorhos, Batı Göktürk Kağanı İstemi Kağanın görkemli ve altınlı otağını ve «altından yapılmış kurt başlı bayrağını gördüğünü ifade etmiştir. Büyük ünlü Uygur kağanı Mayun-çur Kağan (945-159), esir aldığı düşman komutanından «kurt başlı bayrağının önünde, saygı göstermesini istemiş ve onu zorlamıştı.

7 GÖKBİLGİN M. Tayyib Osmanlı Pal yo Fya ve Diplomatik ilmi.12

2. TUĞRA

5. Sancak indirmek: Sancağın bütün bütün indirilmesi teslim

Dede durup durup bir kelam ediyorsun, ben de yıkılıyorum burada...:)

2. Bayrağın aksanı

kabul etme ve onu ilahi menşelere bağlama, yine Türk düşüncesinin

ama temeli nasıl sağlamdır o dışarıdan belli olmaz...

adını anlatan alamet demektir. Ferman, berat ve menşurlarda yazılan

rağmen halk tabakası hem dillerini, hem de an?anelerini muhafazaya devam etmişlerdi. İşte Türk milletinin an'anelerine sadık kalmaları yüzündendir ki güneş, ay ve yıldız sembollerini paralar üzerinde, kitabelerde, sancak ve bayrak üzerinde görüyoruz. Selçuklular zamanında olduğu gibi büyük devletlerin dağılması üzerine Suriye'de, Mısır?da ve Anadolu'da kurulan devletler zamanında da bu sembollerin kullanılmasına devam edildi. Hususu ile ayın sembolü olan hilal şekli Haçlı muharebeleri esnasında Müslümanlığın bir remzi makamında telakki edilmeğe başlandı. İlhanlıların tazyiki karşısında parçalanıp dağılan Anadolu Selçuklu devletinin yerine geçen Anadolu beylikleri ve hususu ile Anadolu Türklerini bir araya toplamağa muvaffak olan Osmanlı devleti de hem dini hem milli an'anelerin tesiri altında kalarak sure-i Fetih ve kelime-i şahadet işlemeli sancak ve bayraklarla birlikte hilalli sancaklar da kullanırdı. Gemilerin direklerine ve kalelerin yüksek yerlerine müteaddit hilali havi sancaklar çekiliyordu. Yabancı milletlerin gözlerine çarpan bu hilal alameti Osmanlıların remzi; milli alametleri olarak tanındı. Tarihin en eski zamanlarından beri Türk bayrak ve sancaklarında bu kadar önemli bir mevki olan güneş, ay ve yıldızın menşeini ararken; Milattan 4 asır önce Bizans paralarında ay ve yıldızın kullanılmasını bir delil gibi göstererek İstanbul'un 1453' te fethinden sonra hilalin Osmanlılara geçtiğini iddia etmek hiç bir zaman doğru olmaz. Eğer hilal Osmanlılardan evvelki Türk devletlerinde mevcut olmasa idi, ancak o zaman bunun Bizans'tan alındığı iddia kabul olurdu. Hilalin menşeini öküz ve sair hayvan boynuzlarında aramak da doğru olamaz. Şark ve Garp memleketleri ahalisinden bazıları bir tılsım bakımından hayvan boynuzları kullanabilirler. Fakat Türk bayrağının üzerindeki hilal ile boynuz arasında hiç bir münasebet yoktur. Eğer böyle bir münasebet olsaydı ne güneş ne de yıldızın kullanılması lazım gelecekti. Halbuki bugün dahi Türk sancağı üzerinde güneş ay ve yıldızın motifleri kullanılmaktadır. Türkiye Cumhurreisinin forsu üzerinde; milli sancağın üzerinde olduğu gibi Ay ve yıldız üst taraftaki9

9. Bayrağın çekiliş ve indirilişinde yapılacak tören ve bayrağa saygı

köktür. ağab ve son morfolojik şekli d1'de baba, büyük, esas ve sahip manaları verir.

sarı bayrak çekilir. Ak renk ise mütareke manasını ifade eder.. Sancak ve bayrakların kumaşları muhtelif kumaşlardan yapılır, fakat bunların en ziyade kullanılanı ipekli ve yünlü kumaşlardır. Sancak ve bayrakların şekilleri bugün 4 muhtelif şekilde imal edilirler.

vardı?. Öküz veya at kuyruğundan bir tuğ mu; yoksa kumaştan yapılmış bir bayrak mı vardı. Bunu bilmiyoruz. Herhalde Göktürklerin bayraklarında da bunlardan biri vardı. Attila?nın bayrağında, bir «tuğrul kuşu vardı. Oğuz boylarında da bir «tuğrul kuşu görülmüştü. İlhanlılardan, Olceytu Hanın ordusunun savaş bayraklarının arasında, bir «şahinli bayrak görülüyordu..

1. Murabba şeklinde yapılır ki buna bayrak deriz.13

Sancak, siyaset noktai nazarından bir içtimai heyetin yani bir