Bir kamil mürşide varmasan olmaz.

Merhum Ömer Nasuhi Bilmen bu ayet-i kerimeye, Allah?ın insana merhametini ızhar eden bir açıklama getiriyor: ?Allah sizden sorumlu olduğunuz zor mükellefiyetleri hafifletmek istedi. Onun için, esası itibarıyla müsamaha ve kolaylık demek olan İslam?ı size gönderdi. Daraldığınız konularda ruhsatlarla size kolaylıklar tanıdı. Çünkü insan heveslerine karşı koymakta aciz, arzuların sebeplerine müdahale etmekte güçsüz olarak yaratılmıştır?

Ayet-i kerime Ruhu?l-Beyan?da şöyle açıklanıyor: ?Mücadele ve husumet insanın tabiatında vardır. Ve bu iki özelliği sebebiyle insanlar, yol kesmeye kadar varan işler yaparlar. Bazen peygamberlerle mücadele ederler, bazen de Allah katından indirilen kitaplar hakkında mücadele ederler. Bazen kitabın muhkem ayetleriyle, bazen de müteşabih ayetleriyle mücadele ederler. Bazen Kur?an?ın nasih ve mensuhu ile, bazen tefsiri ve te?vili ile, bazen de nüzul sebepleri ile mücadele ederler. Bazen de onun kadim mi, hadis mi olduğu konusunda cedelleşirler.

Nisa suresinde ise?Allah sizden yükünüzü hafifletmek ister. Çünkü insan zayıf yaratılmıştır.? (4/28) buyruluyor.

Bu sebepledir ki; insanda zayıflık olduğu hatırlatılarak, bunun Allah yolunda mücahede ile giderilmesi emredilmiştir. Cimriliğin infak ile tedavisi, mücadeleciğin itaat ve teslimiyet ile dengelenmesi, nankörlüğün sıdk ve ihlas ile izalesi, zulme meyletmenin adalet ile bertaraf edilmesi, aceleciliğin teenni ve tedbir ile önlenmesi, unutkanlığın zikir ile tedavisi işaret edilmiştir.

Bu açıklamalar ışığında şöyle düşünüyorum: Allah Kelamı?nda insanın zaafları hatırlatılarak ona, imtihan dünyasında ancak bunlarla başa çıkarak başarılı olacağı işaret edilmiş oluyor. Buradan hareketle?kısa açıklamalarla birlikte- insanın zaaflarını bildiren diğer ayetlere bakıyorum:

Gel ey kardeş Hakkı bulayım dersen,

Hayat çok bilinmeyenli denklem gibi. Hiçbirşey bildiğimiz yok. Bilinmeyenle nasıl mücadele, mücahede eder insan? Zaaf nefsin, nefis de bilinmezliğin uçurumundayken...

?İnsan? olarak kapasitemizi hiç düşündük mü? Zaafları inancımızla nasıl tedavi edebileceğimizi, kabiliyetlerimizi nasıl geliştirebileceğimizi değerlendik mi?

Anlaşılan o ki, bu cümle insan tabiatındaki bir zaafı hatırlatıyor. Nitekim başka bir ayet-i kerimede?İnsan hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder, insan pek acelecidir.? (İsra, 17/11) buyruluyor. Bu cümle, kendinden önceki ayetlerle bağlantılı olarak tefsirde şöyle açıklanıyor: ?Burada kendilerine yaptıkları işkenceler veya İslam davetini reddetmeleri sebebiyle kafirlerin helak olması için dua eden mü?minlere gizli bir uyarı vardır. Halbuki sözü edilen inkarcı topluluğun içinden, sonradan müslüman olarak İslam?ın kuvvetli temsilcileri haline gelen bir çok kimseler çıkmıştır.

?İnsan cinsi, aceleci yaratılmıştır? (Enbiya, 21/37) ayetini okurken gayr-i ihtiyari duraksıyorum. Allah Teala Hz. Adem?i topraktan yarattığı halde burada niçin?insanın aceleden yaratıldığı?na dikkat çekiliyor?

Düşünün, bir şey satın alsak öncelikle özelliklerine bakarız. Kapasitesini, miadını bilmek isteriz. Elimizdeki metaın eksikleri nelerdir bilmek isteriz. İyi yönlerini değerlendirerek zayıf yönlerinden kaynaklanan dezavantajlarını telafi etmek isteriz.

Hızlıca bir göz atayım dedim, gözüma şurası takıldı:

Cafer Durmuş

Böylece mücadeleden mücahedeye, hasımlaşmaktan muameleye, nizalaşmaktan taate, münazaadan vuslata geçemezler. Bu sebepledir ki?tartışmaya en çok düşkün varlık insandır? buyurulmuştur. Akıllı kişiye gereken, kendi nefsinin kusurlarıyla uğraşarak, gösterişi ve cedelleşmeyi terk etmektir. Çünkü Peygamberimiz?Haklı da olsa, cedelleşmeyi terk etmedikçe kişi imanın hakikatine eremez? (Iraki, Muğni, III, 116.) buyuruyor.?

Soruyu da Yunusça cevaplayalım, müsade isteyerek;

Gönlüm Ashab-ı Kehf'e, aklım tartışma'ya takılmışken...

Bu ayetle ilgili tefsirden şu notu aktarmak isteriz: ?Şeytan, itaatkar olsa da cimriyi kendine köle yapar, günahkar olsa da cömertten uzak durur? denilmiştir. Efendimiz ?in bir kabile ahalisine?cimrilikten daha kötü bir hastalık yoktur? (Mecmau?z-Zevaid, IX, 315) buyurduğu rivayet edilmiştir. Yine O ; ?katı kalplilik ve kabalıkla birlikte cimriliğin, sahibini cehenneme sürükleyen huylar arasında olduğunu? (Buhari, Eyman, 9) bildirmiştir?

?İnsan aceleci yaratılmıştır? cümlesinin izahında İbn-i Abbas bunu insanlığın atasına dayandırıyor. Diyor ki; ?Buradaki insandan murad, Adem ?dır. Çünkü o, üflenen ruh sadrına vardığında kalkmak istedi.?

Mearic suresinde?İnsan, hırslı yaratılmıştır? (70/19) buyruluyor. ?Hırslı ve huysuz?diye tercüme edilen?helu? kelimesi, aslında çabukluk manası da bulunan bir tahammülsüzlük ifadesidir, şiddet ve ihtiras gibi anlamları da olan mübhem bir vasıftır. Kısacası kendisine bir zarar dokunduğu zaman aşırı derecede sızlanıp feryad eden demektir.

Yukarıda değinilen zaaflardan hiç birinin daha sonra değiştirilemez olmadığı gerçeğinden hareketle şunu diyebiliriz: İnsan, Allah?ın gönderdiği hidayeti kabul ederek kendi nefsini ıslah için bilfiil gayret gösterirse, bu tür zaafları kontrol edebilir. İfrat ve tefritten sakınarak itidal üzere bir yol izleyebilir. Menfi yönlerini ıslah ederek, iyi hallerini geliştirebilir.

İbrahim suresine geçiyorum. Orada?O size istediğiniz her şeyden verdi. Allah?ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Doğrusu insan çok zalim ve nankördür.? (14/34) fermanıyla insan fıtratındaki?zulüm ve nankör?lük vurgusu hatırlatılıyor. Ahzab suresinde ise, insanın yüklendiği kutsal emanete dair sorumluluğunu hakkınca yerine getirememesi sebebiyle zulüm, ?cehalet?le birlikte (Bkz; 33/72) anılıyor. Sure-i Yasin?e bakıyorum. İnsanoğlunun?yaratılmış olduğunu unutmuş? (36/70 ) olmasından söz ediliyor. İsra suresinde ise?İnsanoğlunun eli sıkı? (17/100) olduğu vurgulanıyor?

Burada şu hususu gözden kaçırmamak gerekiyor: Kur?an-ı Kerim?de insanın ahlaki zaaflarından bahsedilen pek çok yerde, bundan iman edenler istisna edilmiştir. Öyleyse bu tür insani zaafların ayetlerde tekrar tekrar hatırlatılmasını şöyle anlayabiliriz: İnsan mayasında meknuz olup, yoğunlukla gayr-i islami vasatta neşv ü nema bulan zaaflara karşı tedbir alınmadığı takdirde, bunlardan biri veya birkaçı mü?minlerde de nüksederek, şahsiyetini dokuyan erdemleri gölgeleyebilir.

Kehf suresine bakıyorum. Orada?Hakikaten biz bu Kur?an?da insanlar için her türlü misali sayıp dökmüşüzdür. Fakat tartışmaya en çok düşkün varlık insandır.? (18/54) buyruluyor.