1923 Yılına Kadar Musul Konusunda Yaşanan Siyasi Gelişmeler

Harry N. Howard, The Partition of Turkey: A Diplomatic History, New York, The University of Oklahoma Press, 1966, s. 267.

Bu çalışma?Musul Sorunu?nu, 1918 yılında Birinci Dünya Savaşı ertesinde doğuşundan çözüme ulaştığı 1926 yılına kadar incelemeyi amaçlamaktadır. Musul sorununda müttefik devletlerin takip ettiği siyaset, değişen bağdaşıklıklar ve Türkiye?nin mevcut koşullarda sürdürdüğü diplomasi, birincil kaynaklar ve literatür kaynakları çerçevesinde incelenecektir.

d) Türkiye?nin Uluslararası Adalet Asamblesine temsilci göndermemesi,

Bu noktada Musul?un İngiltere için stratejik önemine de değinilmeli. İlk olarak, Musul İngiltere?nin kendi sömürgesi Hindistan?a uzanan yol üzerindeki mühim bir stratejik noktaydı. İngiltere, Hindistan sömürgesine ulaşabildiği Londra-İstanbul-Bağdat-Kerman ya da Bağdat-İsfahan güney rotası üzerinde Musul kilit önemde bir noktaydı. İkinci olarak Musul, önemli yolların kesiştiği ve Arap yarımadasından Doğu Akdeniz ülkeleri ile Orta ve Uzakdoğu?ya uzanan bir köprü niteliğindeki Mezopotamya?da yer almaktaydı. Mezopotamya, Basra Körfezi aracılığıyla İngiltere?nin Hindistan sömürgesine uzanan yolun bu bölgede egemenlik kurabilecek güçlerce kontrol edebileceği bir coğrafyaydı.

Ata'mız Musulu da topraklarımıza katmayı çok istemiştir. Tabi ki Musul gibi petrol zengini bi bölgemiz olsa kötü olmazdı. Ama şöyle bi konuda var bence . Amerika Irak'ın altını üstüne getirdi sömürgecilik zihniyetiyle. Eğer şu an musul bizim olsaydı bunun bedelini çok daha ağır öderdik diye düşünüyorum. Çünkü akbaba zihniyetli emperyalistler bize musulu yedirmezlerdi merak etmeyin. Yani her şer gibi görünen bi olayda hayır aramak lazım...

daha da düzene girmez o topraklar ki, kopan tüm baglarımız, şimdi orda yaşayan soydaş ve dindaşlarımızı ne hale koymaktadır...

Musul Üzerinde İngiltere?nin İddiaları

Milletler Cemiyeti Görüşmeleri

kardeş çelişki nedir_?

Görüşmeler devam ederken Şeyh Said isyanının patlak vermesi Türkiye?nin olduğu kadar İngiltere?nin de dikkatini bölgeye çekti. İngiltere, isyanın Türkiye tarafından planlandığı ve bu sayede Türkiye?nin bölge üzerinde tahakküm kurmayı amaçladığını iddia etmekteydi. İngiltere, iddialarını ispatlamak için 6 Mart 1925?te bir rapor yayınlayarak;

Milletler Cemiyeti görüşmeleri, 20 Eylül 1924 tarihinde başlarken en önemli gündem maddesini Musul sorunu oluşturdu. İngiltere?nin çözüm için bir komisyon kurulması önerisine Türkiye, bölgede bir plebisit uygulanması önerisiyle karşılık verdi. İngiltere?nin Milletler Cemiyeti?ndeki ağırlığından dolayı 3 delegeden oluşan bir komisyon kurulması ve bölgede incelemelere başlaması kararlaştırıldı. Ancak, o günlerde sınır bölgesinde isyan başlayınca Milletler Cemiyeti 29 Ekim 1924?te Brüksel?de toplandı ve?Brüksel Hattı? denen, Hakkari ile Musul arasında bu iki bölgeyi birbirinden ayıran bir sınır çizgisi çekti. 6 Haziran 1925?te Milletler Cemiyeti delegasyonu Musul konusunda bir rapor yayınlayarak bölgede yaşayan Kürtlerin, Türkmen ve Araplardan farklı olduğunu vurgulayıp çizilen Brüksel hattının sınır çizgisi olarak kabul edildiğini duyurdu.

b) Gelecek 25 yıl boyunca statükonun Milletler Cemiyeti garantörlüğünde korunması,

Oran, s. 260; Seha L. Meray, Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar-Belgeler, Birinci Takım: Cilt 1, Kitap 1, İstanbul, Mayıs 2001, s. 344.

ama ankara antlaşmasıyla. petrol gelirlerinin 25 yıl süreyle Türkiyeye ödenecegi masalıyla, inönü tarafından bir katakulleye getirilmek, korkunç bir acı vermektedir bana...

c) Eğitim ve adalet alanında Kürt memurların istihdam edilmesi ve Kürtçenin resmi dil olarak kabul edilmesi kararlaştırıldı.

San Remo Konferansının en mühim sonucu İngiltere ile Fransa?nın bölge petrolünün paylaşımı konusunda fikri birliğine varmasıdır. Konferans sonucuna göre İngiltere Mezopotamya coğrafyasını boydan boya kat edecek bir demiryolu ağı ve bir petrol boru hattı yapımını üstlenirken, Fransa Almanya?nın yıllardır bölgedeki petrol kaynakları üzerindeki yüzde 25?lik payına sahip oluyordu. Öke, s. 75.

a) Bölge insanı hangi tarafı tercih edeceği konusunda kararsızdı ve bölgenin ekonomik koşulları düşünüldüğünde bölgenin bölünmesinden ziyade Irak tarafına verilmesi,

a) Türkiye?nin, İngiltere?nin aksine, Milletler Cemiyetinin bir üyesi olmaması,

Öke, s. 72-75.

3. Musul-Kerkük ile İlgili arşiv Belgeleri (1525?1919), Ankara: T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No: 11, 1993.

c) Türkiye?nin Hıristiyanlara şiddet uyguladığı iddialarının Türkiye?nin elini zayıflatması,

hatay sorunu çözümlenerek zamanında vatan sınırlarına katılmıştır ama ne yazık ki musul sorunu bir türlü çözümlenememiştir!!

Bütün bu gelişmeler yaşanırken ve henüz Araplar arasında bir ideolojik birlik söz konusu değilken Mustafa Kemal bölgedeki Arap şeyhleriyle ve özellikle de Agimi el-Sadün ile temaslarını sürdürmekte idi. Bu dönemde Türkiye ile Arap gruplar arasında bir ortak bir hükümet kurulmasını destekleyen şeyhler olduğu gibi bağımsız bir hükümet kurulması amacını güdenler de bulunmaktaydıMusul- Kerkük ile ilgili Arşiv Belgeleri (1525- 1919), Ankara, T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın Numarası: 11, 1993, p. 38.

11- mim kemal öke...

KAYNAKÇA

14 Temmuz 2010 Tarih

Musul Üzerinde Türkiye?nin İddiaları

kopan bir toprak parçası degil, bin yıllık bir Türk islam yurdudur...

:kardeş o herifi de sevmediğimi bilirsim. ne yazıkki yazıyı alan kişi dşpnot olarak sunmuş...

Milletler Cemiyeti raporu doğrultusunda;

Oran, s. 260.

Fakat İngiltere?nin ekonomik anlamdaki hakimiyetini siyasi egemenlik ile birleştirmek amacıyla Musul?u işgali ve bölgede İngiltere taraftarı bir hükümet kurması yerelde bir rahatsızlığa sebep olmuştu. Çünkü bölgedeki farklı etnik gruplar herhangi bir grubun diğerleri üzerinde üstünlük kurmasına tepki gösteriyorlardı. Erbil, Kerkük ve Süleymaniye?de yaşayan Türkmenler, Kürdistan hükümeti tarafından kontrol edilme düşüncesine dahi tahammül edememekteydi. Diğer taraftan da Musul?daki Kürt gruplar Araplar tarafından kontrol edilme fikrinden hoşlanmıyorlardı.

Diğer taraftan bölgedeki mevcut etnik sorunlar, bölgeyi kontrolün önündeki ciddi bir engeldi. Dolayısıyla İngiltere ve Fransa bu etnik problemlerin çözümüne öncelik verirken, bölgedeki petrolün nasıl paylaşılacağı sorununun çözümünü San Remo görüşmesine ertelediler. İngiltere, 28. Amerikan Başkanı Wilson?un bölgede bir Kürt hükümeti kurulması fikrinden vazgeçmesi ve bölgede yaşayan Kürtlerin Osmanlı İmparatorluğu denetiminde yaşamayı arzu etmelerinden kaynaklanan bölge sorunlarına karışmama politikasını benimsemekteydi. Ancak yeni şartlarda artık İngiltere, ?Güney Kürdistan?da kontrolü sağlayıp sağlamamak ve bölgede özerk bir Kürt hükümeti kurup kurmamak seçenekleri arasında bir tercihte bulunmaya mecburdu ve Kürtlerin lehine bir İngiliz politikası Arapların bağımsızlık çabalarına hız kazandırabilirdi. Zaten İngiltere?de bunu göz önünde bulundurarak bu meselenin çözümünü San Remo görüşmesine bırakacaktı. Ancak, bu konferans boyunca bölgedeki yerel sorunlar çözülemeyecek; üzerinde anlaşmaya varılabilen tek konu bölgedeki petrolün paylaşımı olacaktı.

Kısacası İngiltere?nin sözünü verdiği Arap imparatorluğunu ya da bağımsız Ermeni veya Kürt devletlerini kuramaması, bölgedeki yerel grupların tepkisini çekerken İngiltere açısından artık Orta Doğu?nun kontrolünü güçleştirmekte idi. Emperyal güçlerin, özellikle Musul üzerindeki planlarını kolaylıkla yürürlüğe koyabilmeleri de bölgedeki etnik grupların henüz güçlü bir ulusal aidiyet bilincine sahip olmadıklarını göstermekte idi. Diğer yandan bölgede zengin petrol kaynaklarının varlığı yalnızca İngiltere ve Fransa gibi güçlerin kendi aralarındaki rekabeti tetiklemekle kalmayacak, aynı zamanda Türkiye ile İngiltere arasında yıllar boyunca sürecek olan Musul sorununun çözümü için gerçekleştirilecek görüşmelere zemin hazırlayacaktı.

İngiltere?nin iddialarına karşı İsmet Paşa ise etnografik, siyasi, iktisadi, askeri ve stratejik faktörleri ileri sürmekteydi. Türkiye?nin, bölgenin etnografik yapısıyla ilgili iddiasına göre bölgenin nüfusu 500.000 olup, bunun 263.000?i Kürt, 146.000?i Türk, 43.000?i Arap, 18.000?i Yezidi ve 13.000?i de gayrimüslim idi. Bölgede Türkiye?nin iddia ettiği gibi çoğunluğu oluşturan Türkler ve Kürtler, Encyclopedia Britannica?ya göre Turan?dan türemişti. İngiltere?nin iddiasının aksine iki grup da aslında barış içinde yaşamaktaydı. İsmet Paşa ayrıca TBMM?nin yalnızca Türklerden değil, aynı zamanda Kürtlerden de sorumlu olduğu ve TBMM?deki Kürt vekillerin de Musul?un Türkiye?den ayrılmasını istemediklerini ifade etmekteydi. Araplar bölgede azınlık olduklarına göre Musul, Irak?a bağlanmamalıydı.

sn başlık sahibi bu yazmış oldugunuz maddeler musul üzerinde hiç bir hak talep edemememiz için stratejik ve siyasal anlamda ne kadar geçerlidir yani sizin şahsi görüşünüz nedri bu konuda?

11 numaralı dipnotta çelişki var gibi...

Türkiye ile İngiltere Arasında Musul Rekabeti

o maddeler açıkca demişler zaten, fikir belirtmeye gerek yok aslında...

İngiltere bölge üzerinde tahakküm kurma çabasında olmasına rağmen, Irak?ın kuzeyinde yaşanan etnik sorunları çözememiş ve nihayetinde bütün bu sorunlar bölgede yaşanan isyanlar sebep teşkil etmişti. Bu isyanların en önemlilerinden biri Şeyh Mahmut Berzenci liderliğinde gerçekleşen isyan idi. Bu isyan, bölgenin kontrolünü İngiltere?ye veren bir antlaşma imzalayan Kral Faysal?ı iktidara getiren İngiltere?yi hedef almaktaydı. Mustafa Kemal?in bölgeye gönderdiği Özdemir Bey de bu isyanı desteklemekteydi. Böylece İngiltere?nin bölgedeki gücünü kırmayı amaçlıyordu. 1922 Ekim?inde Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmasına rağmen, bölgedeki sorunlar çözülemedi. Bundan dolayı da Kasım 1922?deki Lozan Barış Konferansı görüşmelerinde de bu sorunlar gündeme geldi. Türkiye, ancak İngiltere?nin bölgedeki etkisini azalttıktan sonra görüşmelere katılma amacındaydı. Lozan Konferansı Türk Heyeti Başkanı İsmet Paşa?nın açıklamalarından da anlaşılacağı üzere, Anadolu?daki mevcut şartlardan dolayı Türkiye, Musul petrolüne ihtiyaç duymaktaydı. İngiltere Heyeti Başkanı ve Dışişleri Bakanı Lord Curzon ise, İngiltere?nin Türkiye?ye kredi konusunda yardımcı olabileceğini ifade etmekteydi. Ancak Türkiye ile İngiltere arasında konferansın ilk bölümü boyunca bir anlaşma sağlanamadı. Musul Sorunu 23 Ocak 1923?te tekrar gündeme alındı ama iki taraf da iddialarını kendi görüşlerinde ısrarcı davranmaktaydılar.

Oran, s. 259.

Ankara Antlaşması ve Sonuçları

İngiltere, 30 Ekim 1918?de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması?na göre Musul?u kontrol etme hakkına sahip olmamasına rağmen bölgeyi işgal etti. Halep ve İskenderun?dan başlayan işgal bir müddet sonra Musul?a sıçradı. Daha sonra Halep ve İskenderun?un kontrolü Fransızlara bırakılırken, İngilizler de Mondros Ateşkes Antlaşması?nın 7. maddesine dayanarak ve Musul?da yaşayan Ermenilerin güvenliklerini bahane ederek burayı işgal etti. Osmanlı İmparatorluğu?nun 15 Kasım 1918?de bölgeden çekilmesiyle birlikte de İngiliz ordusu bölge üzerinde mutlak hakimiyetini kumuş oldu.

Öke, s. 70.

Kendi açısından Musul?un siyasi ve stratejik önemini göz önünde bulundurarak Türkiye?nin kontrolündeki bir Musul?un Irak için bir tehdit oluşturacağını düşünen İngiltere?nin Irak?ta yerel kabileleri baskı altında tuttuğu ve en mühimi de bölgedeki Nesturileri Türkiye?ye karşı silahlandırdığı ve provoke ettiği Türkiye tarafından dikkatle takip edilmekte idi.

Türk heyeti, Mondros Ateşkes Antlaşması?nın ardından İngiltere?nin Musul?u işgalinin de uluslararası hukuka aykırı olduğunu da ifade etmekteydi. Türkiye, 11. yüzyıldan beri Türklere ait olduğunu vurguladıkları Musul?un kendi kaderini kendi tayin etmesi ve dolayısıyla bölgede bir plebisit uygulanması gerektiğini ileri sürerken, İngiliz delegasyonu bölge insanının cehaletini bahane ederek buna şiddetle karşı çıkmaktaydı.

Birinci Dünya Savaşı?nın ardından Osmanlı İmparatorluğu?nun parçalanma sürecinde Musul en önemli sorunlardan birini teşkil etmekte idi. Yalnızca Türkiye değil, İngiltere ve Fransa da Musul konusunda kendi iddialarını dillendirmekte idi. Ancak, Musul sorunundaki egemen iki tezden biri Türkiye, diğeri de İngiltere?nin idi. Dönemin koşulları incelendiğinde Türkiye?nin Musul?u ve petrol kaynaklarını kontrol etmeye İngiltere?ye göre yakın olduğu kabul edilebilir. Türkiye, Musul ile tarihi ve coğrafi bağlara sahipti ve Musul?un Osmanlı kentleriyle ticari bağlantıları vardı ki, özellikle Musul-Diyarbakır bağının koparılması Musul?un can damarının kesilmesi anlamındaydı. Ancak Musul sorunu, Türkiye?nin amacına uygun olarak çözümlenemeyecek ve emperyal güçlerden İngiltere de soruna müdahil olacaktı. Zira İngiltere dünya siyasetinde, bilhassa ekonomi-politik açıdan ciddi bir yer işgal eden petrol kaynaklarının kontrolünü Türkiye?ye vermeyi düşünmüyordu. Diğer taraftan Milletler Cemiyetinde Fransa, İtalya ve Rusya?nın da İngiltere?yi desteklemesi sonucunda Türkiye, Ankara Antlaşması?yla Musul üzerindeki İngiliz hakimiyetini kabul etmek mecburiyetinde kaldı. Dolayısıyla, Bu durum göstermektedir ki Musul sorununun çözümü Türkiye?nin isteklerinden daha ziyade İngiltere?nin amaçladığı noktada sonuçlanmıştır.

Öke, s. 18.

Oran, s. 262?263.

TBMM?de bu formülün kabul edilmesinden dolayı ateşli tartışmalar yaşandı. Musul?un stratejik ve ekonomik öneminden dolayı, bazı vekiller?Musul eğer anlaşmayla alınamıyorsa, savaşla alınmalıdır? şeklinde konuşmuşlardı. Bu vekillerin bir diğer iddiası da Batılılaşma uğruna Musul?un İngiltere?ye teslim edildiği idi. Mustafa Kemal ise Türk halkını tekrar bir savaşa sürüklemenin doğru olmayacağını, halkın yıllarca sürebilecek bir savaşa tahammülünün kalmadığını ifadeyle mevcut çözüm yolunu savundu. Sonuçta Türkiye-İngiltere arasında Musul sorununu çözüme kavuşturmak için Altın Boynuz Konferansı toplandı.

İngiltere, bölgenin etnik yapısına dikkat çekiyor ve bölge nüfusunun sadece yarısının Türklerden oluştuğunu iddia etmekte ve?Müslüman azınlık? vurgusuyla da bu iddiasını güçlendirmeye çabalamaktaydı. Diğer taraftan İngiltere?ye göre bölgede 455.000 Kürt ve 62.000 Hıristiyan yaşamaktaydı. İngiltere ayrıca Türk ve Kürtlerin farklı etnik kökenlerden geldiklerini ve doğal olarak farklı özelliklere sahip oldukları fikrini savunmaktaydı. İngiltere?nin diğer bir iddiası, 1922 Kasım?ında Irak ile imzalanan bir antlaşmayla ilgiliydi. Bu antlaşmanın 8. maddesine göre İngiltere, Irak topraklarının bütünlüğünün korunması konusunda Irak?a güvence vermişti. Diğer bir ifadeyle, İngiltere eğer Musul?u Türkiye?ye vermeyi kabul ederse, bu antlaşmayı ihlal etmiş olacaktı. Dolayısıyla Türkiye, Musul?u işgal ettiği takdirde, Türkiye ve Irak arasında bir sınır sorunu ortaya çıkacaktı, çünkü bu şekilde Türkiye sınırıyla Bağdat arası mesafe 60 km. ye inecek ve bu da İngiltere tarafından Irak?ın bütünlüğüne yönelik bir tehdit olarak algılanacaktı.

Oran, s. 261, Öke s. 106.

Musul Sorunu?nu ele alırken Lozan Barış Konferansı?ndan önceki dönemin incelenmesi büyük önem taşımaktadır çünkü Musul?a kimin sahip olacağı hususunda Türkiye, İngiltere ve Fransa arasındaki en ciddi anlaşmazlıklar bu dönemde doğmuştur. Bir yandan Osmanlı İmparatorluğu elindeki bu değerli coğrafyayı kaybetmemek için uğraşırken, diğer yandan İngiltere ve Fransa bölgenin kontrolünü ellerine almak için çaba sarf ediyordu. Musul?un Fransa?ya ve Filistin ile İran arasındaki bölgenin de İngiltere?ye verildiğini gösteren ve bir müddet sonra Rusya?nın da imzaladığı gizli Sykes-Picot antlaşması, bunun açık bir göstergesidir. Böylesi bir antlaşmanın tetikleyicisi Musul ve çevresindeki bölgelerde bulunan zengin petrol kaynaklarıdır.

4. MERAY, Seha L., Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar-Belgeler, Birinci Takım: Cilt 1, Kitap 1, İstanbul, 2001.

Öke, s.14.

Aslında İngiltere, görüşmelerin mümkün olduğunca uzaması ve sonuçta da meselenin Milletler Cemiyeti platformuna taşınması taraftarıydı.

Altın Boynuz Konferansı

yine de hoş yazı yarıya yakınını okuduk...

Öke, s. 159.

Oran, s. 267?268.

Çünkü eğer Kürtler özerk bir statü elde edemezse Irak yerine Türkiye?yi tercih edebilir ve eğer Zap Suyu sınır olarak belirlenirse Kerkük Irak?a Musul da Türkiye?ye kalırdı ki İngiltere?nin temel çekincesi buydu. Oran, s. 264; Öke, s. 53.

İngiltere?nin gizli Sykes-Picot Antlaşması?yla Musul?u Fransa?ya bırakmasına rağmen, bu bölgeyi Fransa?ya verme niyetinde olmadığını gösteren belgelerden biri, o günlerde Dışişleri Bakanlığı?nın istihbarat biriminde çalışan Arnold Toynbee tarafından yazılan bir rapordur. Rapor, Musul?un yakın gelecekte ellerinden alınmak üzere Fransa ve bölge Arapları arasında paylaştırıldığını ifade etmektedir. Fransa ise, ekonomisini ve ordusunu güçlendirmek üzere bu bölgenin zengin petrol kaynaklarına kavuşmak için gizli Sykes-Picot Antlaşması?na bir an önce işlerlik kazandırmak amacındaydı. Ancak, İngiltere?nin Musul politikasından dolayı bu Fransa için zannettiği kadar kolay olmayacaktı. Fransız Dışişleri Bakanlığı?ndan Berthelot adlı bir delege ile İngiliz Başbakanı Lord Curzon arasında gerçekleşen görüşme de buna kanıt olarak gösterilebilir. Berthelot?a göre bölgenin kontrolünün Ermenilere bırakılması uygun değildi. Berthelot?un açıklamalarına göre Fransa, Araplar ve Ermeniler arasında Türklerden oluşan tampon bir bölge kurulmasını ve bölgenin kontrolünün sembolik olarak Osmanlı Devletine verilmesini amaçlamaktaydı. Ancak gerçek amaç Fransa ve İngiltere tarafından kontrol edilen bir Kürt Federasyonu kurmak olacaktı. Berthelot?un önerilerine karşılık olarak Curzon, İngiltere ve Fransa Musul haricinde herhangi bir bölge üzerinde mutlak bir kontrol mekanizması kurmamalıdır demekteydi. O ayrıca Kürdistan olarak tanımlanan bölgede sembolik olarak bile olsa bir Türk nüfusunun yaşamasına karşıydı. Ona göre Kürtler ne Nasturiler ve ne de Ermeniler ile iyi ilişkilere sahip olmadığından Musul bir Ermeni hükümetin denetimine de verilmemeliydi. Berthelot ise Lord Curzon?un düşüncelerine genel anlamda katıldığını ifade etmekle birlikte, bölgeyle ilgili nihai kararın Kürtler, Araplar ve Ermeniler arasındaki anlaşmazlıklar çözüldükten sonra alınması gerektiğini belirtmekteydi.

Baskın, Oran , Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar 1919?1980, İstanbul, İletişim, 2001, s. 198.

Ancak taraflar iki yıl sonra antlaşmanın 7 ila 13 maddeleri arasındaki hükümlerin yürürlükten kaldırılmasını ve diğer hükümlerin de herhangi bir zaman sınırı bulunmaksızın uygulanmasını kabul edecekti. Öke, s. 173-176.

Türkiye?nin ikinci bölümdeki şartları kabul etmesinin sebebi, bölgede yaşanabilecek Kürt isyanlarını önleyecek tedbirleri almaktı.

Oran, s. 265; Öke, s.171.

b) Bu Kürt isyanının başarıya ulaşmasının Irak Kürtlerini de cesaretlendireceğini ve Türkiye tarafındaki ırkdaşlarıyla birleşme isteklerini körükleyeceğini ya da

Lozan Konferansı?nda Ermeniler gibi bölgede yaşayan Hıristiyan gruplardan Nesturiler üzerinden bir propaganda yürütüldü. 28 Aralık 1922?de Paris?te bu amaçla kurulan bir propaganda komitesi İngiliz heyetinden Musul?u Türkiye?ye teslim etmemesini ve bölgede bağımsız bir Nesturi devleti kurulmasını beklemekteydi. Ancak Türkiye?nin açıklamaları, İngiltere?nin Musul sorununun çözümü noktasındaki kararını Milletler Cemiyeti görüşmelerine bırakmasını sağladı. Fakat 1924 Mayıs?ında bir Nesturi isyanı başladı ve 7 Ağustos 1924?te Hakkari valisinin kaçırılmasıyla doruk noktasına ulaştı. Türkiye?nin bu isyanı sert bir şekilde bastırması, İngiltere tarafında ciddi bir yankı bulmadı. Çünkü Nesturilerin beklentileri İngiltere?yi de rahatsız etmekteydi ama bu, İngiltere?yi isyanı desteklemekten alıkoymuyordu.

TÜRKSAM Haziran Dönemi Stajyeri Mehmet Üneş

b) İngiliz istihbarat teşkilatı ajanlarının İtalya ile Yunanistan?ın Türkiye?ye saldırı düzenlemeyi planladığı haberlerini yayarak Türkiye?nin Musul sorununa odaklanmasını engellemesi,

Mim Kemal. Öke, Belgelerle Türk-İngiliz İlişkilerinde Musul ve Kürdistan Sorunu 1918-1926, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1993, s. 2-3.

usta baskın oran takılıyorsun...

Oran, s. 140.

Yerel sorunların çözülememesinin sebeplerinden biri, belki de en ciddisi İngiltere ve Fransa?nın Ermenilerle kurduğu yakın ilişkinin Kürtleri rahatsız etmesi idi. Kürtler açısından özellikle kendilerinin çoğunlukta oldukları yerlerde Ermeniler tarafından yönetilecek olmak kabul edilemezdi. Ayrıca, onlar İngiltere ve Fransa?nın denetiminde kurulacak bir?Kürt Federasyonu?nu da reddetmekteydiler. Kürtler Türklerle beraber yaşama arzularını fırsat buldukça ifade etmekteydiler. İngiltere için Kürtlerin ulusal bir bilince sahip olmaması, İngiltere?nin Mustafa Kemal karşıtı politikalarını sürdürmesini kolaylaştırmaktaydı. Çünkü Anadolu?da yaşayan Kürt toplumunu Türkiye aleyhine provoke ederek, onlara özerk bir Kürt hükümeti kurdurmak için uğraşmaktaydı.[11

7.-14. maddeler arasındaki hükümleri kapsayan ikinci bölüm, sınır bölgesinde güvenliğin sağlanması konusundaydı. Sınır güvenliği konusunda iki ülke de birbirlerine yardımcı olacaktı. Alınan karara göre eğer Irak tarafında Türkiye aleyhine bir suç teşebbüsünde bulunulursa, zanlılar Türkiye tarafına gönderilerek yargılanacak ve suçları onanırsa Türkiye tarafından cezalandırılacaktı. Ayrıca, bir komisyon kurulması ve yılda iki kere bölgenin sorunlarını görüşmek için toplanması kararlaştırıldı. Diğer taraftan antlaşmanın 14. maddesine göre Irak, Türkiye?ye petrol kazancının yüzde 10?unu verecek, ancak Türkiye eğere kabul ederse yüzde 10?luk miktar, 500.000 Pound?a çevrilecekti.

Öke, s. 115.

Yerel sorunların çözülememesinin sebeplerinden biri, belki de en ciddisi İngiltere ve Fransa?nın Ermenilerle kurduğu yakın ilişkinin Kürtleri rahatsız etmesi idi. Kürtler açısından özellikle kendilerinin çoğunlukta oldukları yerlerde Ermeniler tarafından yönetilecek olmak kabul edilemezdi. Ayrıca, onlar İngiltere ve Fransa?nın denetiminde kurulacak bir?Kürt Federasyonu?nu da reddetmekteydiler. Kürtler Türklerle beraber yaşama arzularını fırsat buldukça ifade etmekteydiler. İngiltere için Kürtlerin ulusal bir bilince sahip olmaması, İngiltere?nin Mustafa Kemal karşıtı politikalarını sürdürmesini kolaylaştırmaktaydı. Çünkü Anadolu?da yaşayan Kürt toplumunu Türkiye aleyhine provoke ederek, onlara özerk bir Kürt hükümeti kurdurmak için uğraşmaktaydı.

Türkiye?nin Musul?u kaybetme sebepleri şöyle sıralanabilir:

Hakkında - Arşivi

Oran, s. 262.

Musul Sorunu

Öke, s.15.

e) Şeyh Said isyanının Türkiye?nin soruna bütün gücüyle odaklanmasını engellemesi.

Diğer taraftan Musul ekonomik anlamda da bir potansiyele sahipti ki 1907 tarihli İngiliz Dış İşleri Bakanlığı tarafından hazırlanan ve bölgenin etkin bir sulama tekniğine sahip olduğu takdirde ulaşabileceği tarımsal üretim hacmini ve bölgenin petrol kaynaklarının zenginliği gösteren bir rapor bunun açık bir göstergesidir. Ayrıca, bu coğrafya İngiltere?nin egemenliğindeki bir ticaret bölgesiydi. 1903 yılında Mezopotamya pazarının yüzde 65?i İngiliz ürünlerinden oluşmaktaydı. Ticari ürünleri bölgeye nakleden şirketler de genellikle İngiliz?di ki 400 tonluk iki kargo gemisi bulunan İngiliz?Fırat-Dicle Yolları Şirketi? bu konuda İngilizlerin rakipsizliğini göstermekteydi.

Türkiye bu arada boş durmayıp Türkiye?deki İngiliz petrol şirketini, Türkiye lehine olumlu bir sonuca ulaşılabilmesi için İngiltere ile görüştürmek için bir teşebbüste bulundu.

Oran, s. 261.

a) İsyanın, Türkiye?nin bölgeyi kontrol etme arzusunu güçlendireceğini,

Oran, s. 199-200.

Değerlendirme

Milletler Cemiyeti Meclisinin Kararı

Oran, s. 260-261; Meray, s. 308-309.

Antlaşmanın ilk bölümü 6 maddeden oluşmakta ve Türkiye-Irak sınırında statükonun korunmasını önceliği olarak kabul etmekte idi. Türkiye-Irak sınırını çizen?Brüksel hattı? Türkiye lehine gerçekleştirilen değişikliklerle onanacaktı ki, İngiltere bu değişikliklerin sebep olabileceği nüfus değişiminin Irak tarafında ciddi bir ekonomik sorun doğurabileceğini düşünerek değişiklik tekliflerini reddetti. Ayrıca Türkiye, Irak?ta yaşayan Türkmenler konusunda azınlık ayrıcalıkları elde edemedi. Çünkü İngiltere de aynı ayrıcalıkların Türkiye?de yaşayan Kürtler için uygulanmasını beklemekteydi.

İngiltere?nin Milletler Cemiyetinde alınan kararları kabul etmesine rağmen Türkiye, Lozan Barış Antlaşması?nın Milletler Cemiyeti?ni Musul sorununun çözümü konusunda yetkilendirmediğini ileri sürerek reddetti. Milletler Cemiyeti?nin, Uluslararası Adalet Asamblesine başvurması üzerine, 21 Kasım 1925?te Uluslararası Adalet Asamblesi, Lozan Barış Antlaşmasının 15. maddesine göre Milletler Cemiyeti?ne Musul sorununun çözümü konusunda yetki tanımadığına; ancak 3. maddeye göre çözüm için nihai çağrıda bulunma konusunda yetki tanıdığına hükmetti. Türkiye?nin alınan kararlara tepki olarak katılmaması rağmen, 16 Aralık 1925?te Milletler Cemiyeti, komisyonun önerdiği sınırı onadı. Bunun anlamı ise, kısaca Musul?un İngiltere denetimindeki Irak?a verilmesi demekti.

Lozan?da Musul sorunu çözülemediği için iki taraf da görüşmelerin tekrar başlamasını önerdiler. 19 Mayıs 1924?teki Altın Boynuz Konferansı?nda Türk heyetinin başkanı Fethi Bey , İngiliz heyetinin başkanı da Percy Cox idi. Türkiye, Lozan?daki iddialarının tekrarlarken bir yenilik olarak Musul, Kerkük ve Süleymaniye kendisine verildiği takdirde, bu üç bölgeden elde edilecek petrol gelirlerini paylaşma önerisinde bulundu. Diğer taraftan sorunun çözümü için Milletler Cemiyeti?ni adres göstermekte ısrarcı davranan İngiltere, görüşmeleri tıkamak amacıyla Türkiye?den, Türkiye?nin kesinlikle reddedeceğinin bilincinde olarak Hakkari?yi istedi. Konferans, 5 Haziran 1924?te İngiltere?nin amacına uygun olarak Musul sorunu çözüme ulaşamadan kapandı. İlginçtir ki, 1924 Ağustosu?nda Irak?ta Türkiye aleyhtarı bir Nesturi ayaklanması patlak verdi.

2. ÖKE, Mim Kemal, Belgelerle Türk-İngiliz İlişkilerinde Musul ve Kürdistan Sorunu 1918?1926, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1993.

5. HOWARD, N. Harry, The Partition of Turkey: A Diplomatic History, New York: University of Oklahoma, 1966.

1. ORAN, Baskın, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar 1919?1980, İstanbul: İletişim, 2001.

Oran, s. 261. Halbuki aynı İngiltere 1916?da Fransa ile imzaladığı gizli Sykes-Picot antlaşmasıyla Irak?ın parçalanmasının yolunu açıyordu. Oran, s. 260.

Fakat iki tarafın uzlaşmaz tutumlarından dolayı barış görüşmeleri çözümsüzlükle sonuçlanınca, anlaşmanın 3/2 maddesi ile bu sorunun gelecek 1 yıl içinde ele alınması kararlaştırıldı. Bu maddeye göre, Türkiye-Irak arasındaki sınır, 9 ay içinde Türkiye-İngiltere arasında varılacak bir anlaşmayla kararlaştırılacak, sorun yine çözülemezse, bu soruna Milletler Cemiyeti çatısı altında çözüm aranacak ve bu süre zarfında da taraflar Musul?un statüsünü değiştirecek bir teşebbüste bulunmayacaklardı.

açık açık belirlenmiş bu ilkeler ışıgındaysa :bölge toprakları, şeyh sait isyanı gerekçesiyle de elimizden kolaylıkla elimizden alınmış, misakı milli topraklarından koparılmıştır...

Diğer taraftan İsmet Paşa, Türkiye?nin coğrafi konumunu göz önüne alarak Musul?un Anadolu?nun bir parçası olduğunu ki bu gerçeğin Musul ve Akdeniz?i birleştirecek olan demiryolunun tamamlanmasıyla daha da pekişeceğini ve Musul?un Irak?tan ziyade Türkiye?ye daha yakın olacağını vurgulamaktaydı. Ekonomik açıdan ise Türk delegasyonuna göre Musul, Diyarbakır?a ve Akdeniz limanlarına bağımlı bir bölgeydi. Musul?un güney Anadolu?nun muhtelif bölümlerini birbirine bağlayan bir köprü görevi görmesinden dolayı Türkiye için ayrı bir stratejik önemi vardı. İsmet Paşa bu gerçeği, ?Bağdat?ın güvenliği İngiltere için ne kadar önemliyse Musul?un güvenliği de Boğaz?ın güvenliği için bir o kadar önemlidir!? şeklindeki ifadeleriyle dile getirmekteydi.

c) Türkiye?nin sınırda askeri yığınak yapmasına sebep olacağını iddia etti.

Milletler Cemiyeti?nde Fransa ve İtalya?nın İngiltere?yi desteklemesinden ve Rusya?nın, Türkiye?nin İngiltere ile yaşayabileceği olası bir sorunda takınacağı tavrın belirsizliğinden dolayı, Türkiye 5 Haziran 1926?da İngiltere ve Irak ile 25 yıl süreyle yürürlükte kalacak olan Ankara Antlaşmasını imzaladı.

Türkiye ile İngiltere Arasındaki Görüşmeler ve Musul Sorununun Çözümü