Koçar s. 2377-2383.

Göl gibi göz yaşı döken kardeşim.

Bir ananın iki oğlu,

?Günlük Notlarından Önemli Parçalar? Muhammed Ayaz İshaki Hayatı ve Faaliyeti Ankara 1979 s. 216-223; T. Çağatay?Büyük Türklük Mücahidi Ayaz İshaki? a. g. e. s. 94.

Bayr larda hilalımız

Yaş Türkistan aynı yer.

H. Oraltay?Mustafa Çokay? Türk Dünyası Tarih Dergisi Ocak 1997 sayı 121 s. 15-16; Y. T. Türkistan'da Türkçülük ve Halkçılık İkinci Bölüm İstanbul 1954 s. 61-62.

Yür mazlumlar tufanının öç alguçı selleri!

Türkler korkmaz dediniz ne yoldan ne savaştan

a. g. e. s. 2385

Y. T. s. 66.

İşte o yolun sevdalısıydı atlılar bu biline

I. Askeri Yardım:

Öz helal Türk yıldızlarım

T. Kocaoğlu?Türkistan'da Türk Subayları (1914-1923)? Türk Dünyası Tarih Dergisi Ağustos 1987 sayı 8 s. 47.

Türklerin çıkardığı dediğin isyanlar şeriatçı, hilafetçi ve saltanatçı isyanlardır, Türklükle hiçbir alakası yoktur. Ama Kürtlerin çıkardığı isyanların temelinde Kürtçülük vardır.

Ayran içerek eğleniyorsun

Anasır sen entellektüel, bilgili, hümanist biri gibi görünüp Türklere kinini kusan gizli bir provakatörsün. Başlığım ile alakalı elle tutulur söyleyebildiğin hiçbir şey yok sadece parazit yapıyorsun. Karın ağrını da anlayabiliyorum. Ama seninle muhattap olmak istemiyorum çünkü herşey ortada ve net.

Oygon Kırgız uykudan.

Eyni arzu, eyni niyyet.

I. Askeri yardım

Ak cinister bölök.

Bakınız:

Bu konuda en eski kayıt 1788 Osmanlı-Rus savaşına kadar uzanmaktadır. Arşiv kayıtlarına göre Hicri 1202 ramazan (1788 haziran) ayında Türkistanlı Mehmed Bahadır Hokand'dan hac niyetiyle yola çıkar. Erzurum'a geldiğinde Osmanlı'nın savaş için asker topladığını işitir. O sırada I. Abdülhamid Rusya'ya harp ilan etmiştir. Bunun üzerine hacca gitmekten vazgeçen Mehmed Bahadır 4 arkadaşıyla beraber savaşa katılmaya karar verir. Başbakanlık Devlet Arşivindeki belgelere göre Mehmed Bahadır Divan-ı Hümayun'a müracaat ederek savaşmak için 5 at 5 kılıç 3 tüfek ve azık verilmesini ister .

Türkistan Türklerinin 1914-1917 yılları arasında Kafkas cephesinde Ruslara esir düşen Osmanlı subay ve askerlerine yaptıkları yardımları da dolaylı da olsa Kurtuluş Savaşı'na askeri yardım olarak görebiliriz. Zira bu askerlerden yurda dönenlerden bir çoğu daha sonra Kurtuluş Savaşı'na katılmışlardır.

Men ilk qaynağımdan Türk oğlu Türkem!

Kuşatmış kalabalık düşmanın ortasında

Atlarımız yıkılsa da yayan yürür gideriz

Bundan başka 1912 senesinde Medine'de tahsilde bulunan 400 kadar genç Balkan muharebesine gönüllü katılmak üzere İstanbul'a gider ve Edirne düşmandan geri alındıktan sonra Medine'ye geri dönerler . I. Dünya Savaşı sırasında Medine'de Osmanlı ordusuna gönüllü katılmak isteyen Türkistanlılar ayrıca beş Osmanlı altını vermişlerdir. Niçin böyle yaptıkları sorulunca Arapların Türkistanlılar aç kaldıklarından dolayı Osmanlı ordusuna katıldığını zannetmemeleri için böyle bir tedbir aldıklarını söylemişlerdir. Bu suretle 51. Alay'a gönüllü kaydolan Türkistanlılar Avali harbine iştirak etmişlerdir .

TBMM Gizli Celse Zabıtları s. 169; Oğuz Karakartal?I. Dünya Savaşı Sonunda Sibirya'daki Esir Türk Askerleri Sorunu ve Türk Dünyası Gazetesi? Sibirya Araştırmaları İstanbul 1997 s. 317-322; E. Güven s. 116.

III. Fikri veya siyasi destek

Bana parmak gösterenlere

Anadolu Türkçesiyle ifade edersek:

Ey İnönü Ey Sakarya ey İstiklal Erleri

gergin anlar geçirmesine sebep olur. 24 Ağustos 2001 tarihinde Türk savaş uçaklarının Bakü semalarında uçarak Azerbaycan?ın yanında olduğunu göstermesine Bahtiyar Vahabzade çok sevinir, Türk uçaklarının gösterisini ağlayarak izler ve duygularını şöyle dile getirir:

Qarışıq deyilem, özümden hürkem.

2000 Kırgız yiğidi atlarla yola düşmüş Anadolu ́ya.

Bolup aldı ar bölök

yerleşti. Bu gün Orta Asyada aynı şeyler olsa ki

Ben kendimi arkalı bir dağ sayırdım

olarak üç başlık altında incelemek mümkündür.

Ana yurdda-yuva qurdum,

Türkiye'deki Kürtler Kurtuluş Savaşı'na ilgiliz kalırken hatta çıkardıkları isyanlarla milli mücadeleyi baltalamaya çalışırken Türkistanlı Türklerin taa Orta Asya'dan gelip Türkiyeli Türk kandaşlarına destek vermeleri sende rahatsızlık yaratmış olabilir. O yüzden durumunu anlayışla karşılayabiliyorum. Fakat bu kadar eziklik duygusuna kapılmana gerek yok. Sende Suriyeli Kürtlerin, Türkiyeli Kürtler için PKK saflarında mücadele etmesiyle gurur duyabilirsin. Sende kendini bu şekilde tatmin edebilirsin.

Başlığın sonuç kısmı herşeyi özetliyormuş :) Fakir fukara Türkistan Türkleri güçleri yettiğince para yardımı göndermiş ama büyük Kürt Milliyetçisi anasır bu yardımları beğenmiyor :) O insanların Kurtuluş Svaşı'na ilgisiz kalmamaları, birşeyler yapmak için kendilerinde sorumluluk hissetmeleri bile yeterlidir bizim için. Sen bütün bunları kıskanmaya devam ede dur :)

Bunun üzerine temsilci alıcının Alman olduğunu gösteren vesikaları çekinerek göstermek zorunda kalır. Alıcının Almanya olduğunu öğrenen Türkistanlı tüccar kendisine büyük iltifatlarda bulunarak mallarını başkasına verdiklerinden daha ucuza vereceğini ifade eder. Hayretler içinde kalan temsilci bu iltifatın sebebini sorduğunda şu cevabı alır: "Biz pamuğun mühim bir harp maddesi olduğunu biliyoruz. Bu maddeyi beş-on kuruş kazanmak pahasına Türkiye'nin düşmanlarına satmaktansa yakıp imha etmeyi yeğleriz. Siz Almanlar Türkiye'nin müttefikisiniz. Size pamuğu ucuza vermekle Türk kardeşlerimizin menfaatlerine hizmet ettiğimiz inancındayız" .

Bar önörün ordo atmak.

Akdes. N. Kurat Türkiye ve Rusya XVII Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşı'na Kadar Türk-Rus İlişkileri (1789-1919) Ankara 1970 s. 415-416

Kurtuluş Savaşında 2000 Kırgız

Ooo ne kadar büyük şey yakalamışsın sen öyle :) Yazıları okumayada başlamışsın, aferin sana. Yavaş yavaş gözüme giriyorsun.

Bu konuda kürt halkına haksızlık yapıldıgını düşünüyorum, doğuda kaç cephe varsa savaşılmış MARAŞ, ANTEP, URFA ve daha bir çok doğu illerimiz kürt halkınında destegi ile işgalden kurtarılmıştır haa batıda cephe çoktu batıdan asker kaybımız çok oldu o başka mesele ama doğuda ERZURUM başta olmak üzre halkın mücadelesi asla göz ardı edilmemeli/EDİLEMEZDE

Bir grup Türkistanlının hac dönüşü Kurtuluş Savaşı'na da katıldığını görmekteyiz. Mekke ve Medine'de hac ibadetini tamamlayarak Türkistan'a dönmekte olan 40 kadar hacı Çukurova'da iken I. Dünya Savaşı başlar ve yurtlarına dönemeyip orada kalırlar. Harp esnasında burada bazı işlerde çalışarak geçimlerini temin ederler. Osmanlının savaşta yenilmesi üzerine Çukurova Fransızlar tarafından işgal edilir. Türkistanlılar Tarsus'ta Fransızlara karşı ilk silahlı mücadeleyi başlatanlar arasında yer alırlar. Türkistanlılardan Hacı Yoldaş başkanlığındaki grup karakol basarak trenlere saldırarak Fransızlara zarar verdirir. Daha sonra Kavaklıhan cephesi kumandanı Zeki Baltalı'ya müracaat ederek Türk ordusuna katılırlar. Grup kumandanı Halil Süllü'nün emrinde Fransızlara karşı çarpışan 26 Türkistanlıdan 16 sı şehit düşer .

Köl qılıp közdin casın tökken bavrım.

Bütün hünerin eğlenmek.

Deh dediler bir tarihe yürü savaşa

(A. Şemseddinov, Kurtuluş Savaşı Yıllarında Türkiye-Sovyetler Birliği Alakaları, shf.66)

Türkistan Türklerinin her ne kadar Türkiye'nin düşmanlarıyla yaptığı silahlı mücadeleleri desteklemek üzere düzenli bir ordu gönderme imkanları olmadıysa da savaşa ferdi katılımlar olmuştur. Bilhassa hacca giden Türkistanlıların hacca giderken veya dönüşte Türkiye'nin saflarında tereddüt etmeden savaşa katıldıklarını görüyoruz.

Balkan Savaşı (1912-1913) sırasında da Hac için Mekke ve Medine'de bulunan Türkistanlı Hacılar ile talebelerden bazıları gönüllü olarak Osmanlı ordusuna katılmışlardır. Türkiye'ye yakınlık özellikle Balkan harpleri sırasında kendisini belli etmiştir. Kazan Türklerince Hilal-i Ahmer'e çokça para yardımı yapıldığı gibi Türk ordusunda hizmet görmek üzere gönüllü asker ve hemşireler de gitmişti .

Kurat s. 505

Kılıç çappay cön catmak.

Yardım etmek için Mustafa Kemal'in kahraman ordusuna.

Ç. Koçar?Çukurova'nın Kurtuluşuna İştirak Eden Türkistanlılar? XI. Tarih Kongresi Ankara 5-9 Eylül 1990 Kongreye Sunulan Bildiriler c. VI Ankara 1994 s. 2382.

O gün bakıp gökte uçan yıldızlara

heyecan ve çoşkunluk yaratmaktadır. Şiir

mısralarıyla sona ererken Çolpan Türk İstiklal harbini batılı sömürücü ve işgalci güçlere karşı mazlum milletlerin öç alması olarak görmektedir

Musulmandın işi emes

Y. T. s. 62-63.

Y. T. s. 69-70.

29 Ekim 1914 15 Aralık 1917 arasında Kafkas cephesinde Ruslara yaklaşık 60 bin Osmanlı subay ve askeri esir düşer . Bu esirlerin büyük bir kısmı Hazar Denizi'nde Bakü'ye yakın Nargin adası ile Kuzey ve Güney Kafkasya'ya nakledilmişlerdir. Bunlar 1918'de Güney Kafkasya'ya giren Osmanlı ordusu tarafından kurtarılarak Türkiye'ye getirilmiştir . Ancak henüz Moskova'nın kontrolüne tam olarak girmemiş Sibirya'da bulunan 9 bin kadar Türk esirini kurtarma girişimleri sonuçsuz kalmıştır .

a. g. e. s. 78-79; Yaş Türkistan Berlin 1930 sayı 3-4 s. 38-42; G. Kayhan Magcan Jumabayulu'nun Hayatı ve Eserleri Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi Türkistan 1998 s. 45-48.

Yaş Türkistan Berlin 1933 sayı 41'den naklen Yaş Türkistan sayı 3 Almatı 1998 s. 30; Y. T. s. 67-68; Çağatay s. 94.

Aydap cürdü türkündü.

V. Arzumanlı?Azerbaycan Halg Çumhuriyeti İçtimai-Siyasi Fikir Tarihimizde Yeni Merhale Kimi? Azerbaycan Halg Çumhuriyetinin Milli Siyaseti Bakü 1998 s. 12.

Netice olarak Türkistan Türklerinin 1920'lerdeki Türkiye'ye bakış açısı ona yardım etme ve destek olma gayretlerini büyük idealist İsmail Gaspıralı'nın?dilde fikirde işte birlik? şiarının bir sonucu olduğunu söyleyebiliriz. Bu da Gaspıralı'nın XIX. yüzyılın son çeyreğinden XX. yüzyılın başlarına kadar yayın hayatını sürdüren ve Balkanlardan Doğu Türkistan'a kadar bütün Türkçe konuşan halklar tarafından okunan "Tercüman" gazetesindeki fikirlerini Türk Dünyasına yaymada belli ölçüde başarıya ulaştığını göstermektedir. Bu sebeple Türkiye Cumhuriyeti ile Türkistan'daki Türk Cumhuriyetleri arasında sağlıklı ilişkiler için kardeş ülkeler arasında hızlı ve tarafsız iletişimi sağlayıcı ortak televizyon ve diğer basın araçlarının varlığının çok önemli görevler ifa edebileceğini söyleyebiliriz.

Magcan şiirini şu mısralar ile bitiriyor:

Bütün Rusya Müslümanlarının 1917. Yılda 1-11 Mayda Meskevde Bolgan Umumu Seyzdinin Protokolları Petrograd 1917 s. 326-329; Devlet s. 282.

Y. T. s. 65-66.

Azerbaycan'dan Türkiye'ye uzanan kardeş eli...

Önüne kattı Türk'ünü.

Diğer yandan Türkistan'dan Anadolu'daki mücadeleyi yakından takip etmeye çalışan aydınlar bilhassa halkın duygu ve düşüncelerini dile getirmekte mahir şairler Kurtuluş Savaşı hakkında şiirler yazmışlardır. Bunlar böylece şiir diliyle Atatürk ve Kurtuluş Savaşı'na destek vermek istiyorlardı. İşin enteresan yanı böyle şiirleri Türkistan'daki hemen her Türk boyunun önde gelen şairleri kaleme almışlardır. Mesela Kazak Türklerinin milli şairlerinden Mağcan Cumabay bunlardan biridir. Osmanlı mağlup edilerek işgaline karar verildiği sıralarda Sovyet Rusya'sında iç karışıklıklar ve savaş sebebiyle açlık felaketi yaşanıyor ve halk sıkıntı içinde yaşıyordu. Buna rağmen Türkiye'nin işgale uğramak felaketi Türkistan halkı için çok derin bir yeis ve heyecanla karşılanmıştı. Kazak Türklerinin milli şairlerinden Mağcan Cumabay ilk baskısı 1923 yılında Taşkent'te yayınlanan eserinde yer alan "Alıstağı bavrıma" yani "Uzaktaki kardeşime" isimli şiirinde bu duyguları açıkça ortaya koymaktadır . Magcan 12 dörtlükten oluşan uzun şiirine

Yine bu dönemde Medine'de tahsil görmekte olan Kazak öğrenciler Osmanlı askerine yardım için harçlıklarından 200 lira toplarlar. Balkan harbi yıllarında Kazakistan'da yayınlanmakta olan "Aykap" gazetesinin bu konudaki haberine göre öğrenciler topladıkları paraları Medine valisi Basri Paşa'ya teslim ederek ondan bu yardımı Hilal-i Ahmer cemiyetine ulaştırmasını isterler . Yardım küçüktür ama Türkistanlı öğrencilerin dahi Balkan Savaşı sırasında Türkiye'ye yardım etme arzusunda bulunduğunu göstermesi açısından önemlidir.

K. Karabekir İstiklal Harbimizde Enver Paşa ve İttihat Terakki Erkanı İstanbul 1967 s. 313.

Katılacaklardı Mustafa Kemal'in ordusuna

Qaygıdan kan cutamız bizdin atka.

Kaygıdan kan yutuyoruz.

"SONUÇ

Onlar sana gösterdi ki,

Kurat s. 440; Esin Güven I. Dünya Savaşı'nda Rusya'daki Türk Esirleri ve Rusya Türkleri İstanbul 1996 s. 21.

Milli mücadelenin başarısına büyük etkiler yapacak ölçüde bir dış yardım görmek istiyorsan aşağıdaki başlığa bak:

Her aşkımız, dileğimiz.

?Mustafa Kemal Paşa, 3 Mayıs 1920 günü Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa?ya yazdığı bir mektupta; ?Devlette hiç para kalmadı. Şu anda içeride para temin edebileceğimiz bir kaynak da yok. Başka kaynaklardan para temin edinceye kadar Azerbaycan hükümetinden borç para alınmasını temin etmenizi rica ederim? diyordu. Kazım Karabekir Paşa, isteği Azerbaycan hükümetine iletti. Bu istek, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Halk Cumhuriyeti ile Ankara Hükümeti arasındaki ilk resmi temastı.

E. Güven s. 102.

Birdir bizim her halımız?

şöyle başlıyor:

Ey istiklal ey Sakarya ey İnönü Erleri

Bir milletik, iki dövlet

Ayımız bir, ilimiz bir,

Sevincimden ağlayırdım

Yürek şekli resmettiler

Hindistan Müslümanlarının Kurtuluş Savaşına Katkıları

Üzengiye yapışmıştır kaderi vurulsada düşmez

SONUÇ

O saydığın şehirlerin hepsi Türklerin çoğunlukla yaşadığı şehirler. Hangi akla o şehirleri Kürt göstermeye çalışıyorsun anlamadım.

Kaynaklar:

Gazilerin göz yaşları silinmez akar ardısıra

I. Dünya Savaşında Türkiye'ye ilginç ilginç olduğu kadar şuurlu bir katkı Türkistanlı pamuk tüccarlarından gelir. I. Dünya Savaşı sırasında Rusya'da ulaşım ve üretimdeki sıkıntılardan dolayı Türkistan'daki pamuk alıcı bulamadığından stoklar büyümüştür. 1918'de Brest-Litovsk'da Sovyet Rusya ile ittifak devletleri arasında barış imzalanınca Rusya'ya giden ilk Alman sefirinin mümessili pamuk almak için Türkistan'a gider. Pamuk tüccarları ticari pazarlıklara girmeden evvel alıcıdan milliyetini belgelemesini isterler. Alış-verişle alakası olmayan böyle bir talep karşısında Alman temsilci hayrete düşer. Diğer taraftan Rusya'nın eski düşmanı olan bir devletin temsilcisi olduğu için de endişelenerek ürker. Bu talebin ticaretle alakası olmadığını ileri sürerek doğrudan doğruya fiyat ve kalite meseleleri üzerinde görüşmeyi teklif eder. Bu meselelerde uzlaşmanın kolay olduğunu söyleyenTürkistanlı tüccar alıcının milliyetinin kendileri için çok daha önemli olduğunda ısrar ederler.

23 Mart 1921?de Azerbaycan hükümeti talep etmediği halde Türkiye?ye Azerbaycan halkının hediyesi olarak 30 sistern petrol, 2 sistern benzin, 8 sistern yağ gönderdi. Nerimanov, Mustafa Kemal Paşa?nın yazdığı mektuba yazdığı cevabi mektubunda her gün kazanılan başarılarla Türk halkının emperyalizmden kurtulma günlerinin yaklaştığını, bu yüzden kahraman Türk halkını kutladığını yazıyor ve sonra ilave ediyordu; ?Paşam, bizim Türk milletinde kardeş kardeşe borç vermez. Kardeş, her zaman kardeşinin elinden tutar. Biz kardeşiz, her zaman elinizden tutacağız ve tutmaya devam edeceğiz.''

6000 km. at sırtında. Biter mi o yol ya Rab?

aynı yer; Yaş Türkistan 1933 sayı 40'dan naklen Yaş Türkistan sayı 3 Almatı 1998 s. 27.

Bu konuda geniş malumat için bkz. Nadir Devlet Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905-1917) Ankara 1985 s. 151-163; A. E. Oba Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu İstanbul 1995 141-174.

Onlar Bakü semasında

Y. T. s. 66-67

Sen Türklerin çıkardığı isyanlardan habersizsin anlaşılan:

Her ikisi cümhuriyyet

İmkanın varsa koş yardım et .

Z. V. Togan Hatıralar İstanbul 1969 s. 363.

Mustafa Çokay Berlin'de 1933 yılında yayınladığı "Yaş Türkistan" dergisinde Ermenilerin Türkiye aleyhindeki oyunlarından birisini nasıl bozduğunu da teferruatıyla anlatmaktadır. Çokay'ın belirttiğine göre Lozan konferansı yıllarında (1922-1923) Ermeni Cumhuriyeti Heyeti Reisi A. Aharonyan düzmece bir iddia hazırlayarak Hindistan Kafkas ve Türkistan müslümanlarının dahi Türkiye'yi Sevr anlaşmasına uymadığı için eleştirdiklerini ve Ermenileri haklı gördüklerini söylüyordu. Mustafa Çokay ve Ayaz Kafkasyalılar İdil-Urallılar Kırımlılar ve Türkistanlıları temsilen bu iddianın asılsızlığı konusunda bir memorandum hazırlayarak Fransız dışişleri bakanlığına ve Lozan konferansına gönderirler . Çokay yazısında şöyle demektedir: "Ahoranyan'ın Hindistan müslümanları hususunda söyledikleri ne kadar doğrudur bilemem. Fakat biz Kafkasyalılar İdil-Urallılar Kırımlılar ve Türkistanlılar adına 22 Mart 1922 günü Sevr anlaşması ile alakalı memorandumu teslim ettik. Onu Fransız Dışişleri Bakanlığına Ayaz İshaki ile beraber götürüp verdik" Çokay bununla da yetinmez. Kendisi maddi sıkıntılar içinde olmasına rağmen yol parasını borçla tedarik ederek Lozan'a da gider. .

Koldon kelse kayrat kıl.

Kurumuş lale gibi solan kardeşim.

Yukarıdaki yazıların hiçbirini okumadığına eminim ama sırf parazitlik olsun diye yazıyorsun. Cüzi sayılabilecek katkı arıyorsan siz Kürtlerin Kurtuluş Savaşı'na olan katkılarına bakabilirsin. Kurtuluş Savaşı'na Güney Doğu'dan katılma oranı %5'ti. Hadi cüzi katkılarınızı geçtim, çıkardığınız isyanlarla Kurtuluş Savaşı'nı baltaladınız. Hala ne hakla konuşabiliyorsunuz anlamıyorum. Bu arada Araplar ile ilgili olan başlığımın reklamını yaptığın için teşekkür ederim. Her Türk evladı onları okumalılıdır.

Sen kimsen, sen nesen, özün bilersen,

Siz ki nurdan her akıncı tarihsiniz en baştan

Stambul türktön ayrıldın.

Bizim adımıza layık mıdır köle olmak

Ayqap Gazetesi 1914'den naklen Ayqap Almatı 1995 s. 288.

Kurat s. 416

o donemlerda gazıantep maras suan bıle turkmen sehrıdır, urfa ıse demografık yapısının bozulmasına rağmen yıne merkezde karakecılı ağırlıklı arap nufusun yoğun olduğu yerdır. şahın bey sütçü imam türk tür.

Müslümanın işi değildir

Başlığım ile alakalı elle tutulur söyleyebildiğin hiçbir şey yok sadece parazit yapıyorsun.

Abdulvahap KARA

Türk isyanlarıymış :) Biz Türküz, bizim kimliğimizi tanıyın, ana dilde eğitim istiyoruz diye ayaklanmış Türkler :)

6000 kilometre atla da sar bizleri

Tek değilim dünyada ben

Hindistan Müslümanlarından da Allah razı olsun. Keşke siz Kürtlerde Hindistan Müslümanlarını biraz örnek alsaydınız.

Saray s. 57.

Türkistan'ın önde gelen şairlerinden Abdülhamid Çolpan da (1897-1938) bir taraftan Türkistan'ın hürriyeti için halkta mücadele ruhu uyandırmaya çalışırken diğer taraftan Türkiye'yi ihmal etmiyor ve Türk istiklal harbi için şiir yazıyordu. Onun Tufan adlı şiiri Anadolu'da milli mücadeleyi yürüten Türk ordusuna ithaf edilmiştir. Şiirde Türk ordusu "mazlumlar tufanının öç alıcı sellerine" işgalci kuvvetler ise "medeniyet beşiğinde oturan cellatlara" benzetilir. 1920'lerde yazılan şiirin başında ve sonunda Türk ordusuna hitap eden iki mısralık şu bölüm:

Taha Akyol denen adamın yazısını paylaşmak tamda sana yakışırdı. Arap meselesi hakkında benim paylaştığım yazılar ve kaynaklar ortadadır. Herşey çok açık ve nettir. Sen bebelere masal anlatmaya devam ede dur.

Mir Yakup Duvlat?Qaytsek Curt bolamız? Qazaq 10 Eylül 1918'dan naklen Qazaq Almatı 1988 s. 440.

M. S. Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Araştırma Görevlisi

At sırtında doğmuştu, at sırtında ölmek yakışır

Demekki neymiş, şeriatçı, hilafetçi ve saltanatçı isyanlar cici, Kürtçülük temelli isyanlar öcü...

Milli Misak alıngança totalmasdan ilgeri

TBMM Gizli Celse Zabıtları c. II s. 171-1

Qamağan qalın cavdın ortasında

Gel gidelim Altay'a ata yadigarı altın tahta .

Bu ulu dava bizim;ne yaza denk ne kışa

''Kardeş kardeşeş borç vermez, elinden tutar''

Üç ana başlık altında incelediğimiz Türkistan Türklerinin Türkiye'ye yaptığı bu yardım ve desteklerin maddi boyutları belki milli mücadelenin başarısına büyük etkiler yapacak ölçüde görülmeyebilir. Ancak onların o devirde içinde bulunduğu şart ve durumlar göz önüne alındığında büyük fedakarlıklar içinde ifa edilmiş olduğu muhakkaktır. Bu fedakarlıklar ve Türkiye'ye karşı beslenen sevgi ve muhabbet Balkan Savaşından itibaren artarak devam etmiştir. Kurtuluş Savaşı sırasında had safhaya ulaşan bu sevgi ve muhabbet Ankara'nın da dikkatlerinden kaçmamıştır. Mesela bu yakın alakayı farkedenlerden biri Ankara Hükümeti'nin Maliye Bakanı Yusuf Kemal Tengirşek'tir. 1920 yılında Moskova'da bulunan ve Buhara Hive Türkistan Tataristan ve Azerbaycan temsilcileriyle görüşmeler yapan Yusuf Kemal Bey 16 Ekim 1920'de TBMM'de yaptığı konuşmada bu konuda şunları söylemektedir: ?Onların bizlere itimadları var... Bizleri muhterem ve mukaddes yerlerden gelmiş insanlar addediyorlar... Bizim milletin mukadderatına bizden ziyade alakadar oluyorlar... Türkiye köktür burada bulunan onun dallarıdır diyorlar? .

Azeri Türkleri ise Kurtuluş Savaşı'na kendi bağımsızlıkları pahasına askeri yardım sağlamak istemişlerdir. Azerbaycanlı ilim adamı Prof. Vagıf Arzumanlı'nın Bakü'de 1998 senesinde yayınlanan makalesinde belirttiğine göre 28 nisan 1920'de Azerbaycan Parlamentosu hakimiyeti bolşeviklere vermeyi kabul ederken koyduğu şartlardan birisi Rus ordusunun Bakü'ye girmeden önce demiryolu vasıtasıyla Anadolu'nun yardımına gitmesi idi . Bu hakikatin TBMM Gizli celse zabıtları ile Polonyalı araştırmacı Tadeusz Swietochowski'nin eserinde de teyit edildiğini görmekteyiz . Bu durum Azeri Türklerinin kendileri bağımsızlıklarını kaybetseler bile Türkiye'nin bağımsız yaşamasını istediğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Ancak Ruslar kabul ettikleri bu şartı yerine getirmediler.

Aynı yılın Mayıs ayında Azerbaycan devleti, TBMM hükümetine 62 sistern petrol gönderdi ve bundan sonra savaş bitinceye kadar aynı değerde petrol ve üç vagon dolusu kerosin göndermeyi taahhüt etti. Bu taahhüdün dışında 1922 yılında Batum yolu ile Azerbaycan dokuz bin tondan fazla kerosin ve 350 ton benzin gönderdi. Mustafa Kemal Paşa 1921 yılında Nerimanov?a bir mektup yazarak borç para talep etmişti. Bu mektubu 17 Mart 1921 günü büyükelçi Nerimanov?a ulaştırdı. Nerimanov, derhal 500 kg altın gönderdi. Bunun 200 kg'si devlet bütçesine, kalanı ise mühimmat ve silah için kullanıldı. Bu yardımlarla savaş içindeki ülkenin durumunda belirgin bir düzelme oldu.

Uyan Kırgız uykudan.

Neslihan

Taşkent'te kalabalık seyirci arasında Umumi Vali Matson'un bulunduğu bir sinemada savaşla alakalı belgesel film gösterilmekteydi. Perdede ilk olarak Rus ordularının seferberliği ve resmi geçidi gösterildi. Bunu takiben bütün büyük devletlerin askeri resmi geçitleri izlendi. Hepsi de sükunet içinde seyredilerek geçirildi. Fakat beyaz perdede başta sancağı ile bir Türk süvari alayı gözükmeye başlayınca o muazzam binayı dolduran halk ani bir hareketle ayağa kalktı ve alkışlamaya başladı. Bu kalkma hareketi o kadar ani ve tesirli bir şekilde vuku bulmuştu ki seyirciler arasında bulunan Ruslar da gayri ihtiyari olarak bu kitle temayülüne uymak zorunda kalmışlardı. Bu durum karşısında sinirlenen umumi vali derhal salonu terketti ve film bir daha gösterilmedi .

Kurat s. 425.

Quvarğan bayşeşektey kepken bavrım.

Bu görüşmede Buhara heyeti Lenin'e Türkiye için 100 milyon altın ruble yardım vermeyi taahhüt ederler. Heyet Buhara'ya döndükten sonra bu konu parlamentoda oylanır ve Türkiye'ye yardım tek itiraz sesi yükselmeden oy birliği ile kabul edilir. Vaat edilen 100 milyon altın da en kısa zaman zarfında Moskova'ya ulaştırılır . Bu teslimat konusunda elimizde herhangi vesika yoktur. Ancak Türkistan'da o devrin olaylarını yaşamış şahsiyetlerden ve Türkistan tarihi mütehassısı Z. V. Togan ve Türkistan'daki esir Osmanlı subaylarından Raci Çakıröz bu yardımın yapıldığını teyit etmektedir. Ne yazık ki bu yardım hedefine ulaşmamıştır. Sovyetlerin Türkiye'ye Eylül 1920 ile Mayıs 1922 tarihleri arasında yaptığı nakdi yardımlar da Buhara Cumhuriyeti'nin teslim ettiği 100 milyon rublenin çok altında 11 milyon ruble civarındadır

Çok zor şartlarda yaşamaya mahkum edilen bu esirlerin büyük bir kısmına Rusya Türkleri sahip çıkarak yardım etmişlerdir . Bunun için Moskova Petrograd Kazan Ufa ve Orenburg'da özel komiteler teşkil edildi . Rusya müslümanlarının Moskova'da 1-11 Mayıs 1917 tarihinde yapılan ilk genel toplantısında da Türk esirlerinin içinde bulunduğu zor durum görüşüldü. Kurultay bu hususu Rusya Harbiye bakanı Kerensky'ye telgraf çekerek bildirdi . Esirlerden yaklaşık 1000 kadarı kendi çabaları ve Türkistanlıların yardımıyla Afganistan üzerinden Türkiye'ye dönmüştür .

M. Cumabayev Şığarmalar c. I Almatı 1995 s. 72.

Bir amalın iki qolu.

Efendiler,1919 yılı içinde, milli teşebbüslerimize karşı başlayan iç isyanlar, sür?atle memleketin her tarafına yayıldı.

Kandaşlarım vuruşurmuş ayrı düşmek yakışmaz kardaşa

Türkistan Türklerinin Anadolu Türklerine çeşitli şekillerde vermeye çalıştığı yardım ve destekleri

Ata yurda könül verdim.

Bozkurtlar Dirilecek

M. Şen?Milli Mücadelemizi Anlatan Bir Kırgız Şiiri? Bağımsız Kırgızistan Düğümler ve Çözümler Ankara baskıda s. 119-126.

Tahsin İybar Sibirya'dan Serendib'e Ankara 1950 s. 85.

Bandırma, Gönen, Susurluk, Kirmastı, Karacabey, Biga ve dolaylarında; İzmit, Adapazarı, Düzce, Hendek, Bolu, Gerede, Nallıhan, Beypazarı dolaylarında; Bozkır?da; Konya, Ilgın, Kadınhan, Karaman, Çivril, Seydişehir, Beyşehir, Koçhisar dolaylarında; Yozgat, Yenihan, Boğazlıyan, Zile, Erbaa, Çorum dolaylarında; İmranlı, Refahiye, Zara, Hafik ve Viranşehir dolaylarında alevlenen karışıklık ateşleri, bütün memleketi yakıyor, hainlik, cehalet, kin ve bağnazlık dumanlan bütün vatan göklerini yoğun karanlıklar içinde bırakıyordu. İsyan dalgaları, Ankara?da karargahımızın duvarlarına kadar çarptı. Karargahımızla şehir arasındaki telefon ve telgraf hatlarını kesmeye kadar varan kudurmuşcasına kasıtlar karşısında kaldık...

Başlığının sonuç bölümü herşeyi özetliyor zaten:

Büyüklere Masallar I: Araplar Osmanlı?ya İhanet Etti

Kırgız şairi İsmail Sarıbayoğlu da 1921 yılında Kurtuluş Savaşı için bir şiir yazmıştır. Hayatı hakkında fazla bir malumatımızın olmadığı bu Kırgız şairi "İngilizler Türklere saldırırken yazılan şiir" ismini taşıyan şiirinde Anadolu Türklüğünün ölüm-kalım savaşına Kırgız Türklerinin dikkatini çekmek ve gerekirse yardımına koşmak gerektiğini ifade etmekte ve şöyle demektedir:

Ekçeme içip kölösün

Yakın Tarihimiz 3 Mayıs 1962 Cilt I sayı 10 s. 292-293; N. Öktem?Osman Kocaoğlu'nun Ardından? Türk Kültürü Eylül 1968 sayı 71 s. 878; M. Saray Milli Mücadele Yıllarında Atatürk'ün Sovyet Politikası İstanbul 1984 s. 55-57.

TBMM Gizli Celse Zabıtları cilt I Ankara 1985 s. 172 ; T. Swietochowski Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920 İstanbul 1988 s. 241.

İstanbul Türk'ten ayrılıyorsun.

Kurat s. 416.

Y. T. s. 67-68;

Oldular grup grup

Mustafa Çokay Şubat 1921'de Gürcistan'dan Türkiye'ye geçer. İstanbul'a varır varmaz müttefik makamlar vasıtasıyla İtilaf Devletleri nezdinde Türkistan meselesinde teşebbüslerde bulunur. Ancak Türkiye'yi de unutmaz. İstanbul'da gördükleri Türkiye hakkındaki müttefik tasarıları ve Türkiye'nin geleceği hakkında Türkistan Türklerinin görüş ve dileklerini belirten bir memorandum hazırlayarak müttefik kuvvetler komutanlığına verir .

Yine kalkar giderler bu kez 20000 belki...

Mustafa Çokay 1919-1921 yıllarında Tiflis'te bulunduğu yıllarda Vol'nıy Gorets Gortsı Kavkaza gibi rusça dergilerde ve kendi yönetiminde Türkçe çıkan Şafak gazetesinde Kazım Bey'den temin ettiği malumatları?Anadolu Mektupları? namı altında yayınladı . Çokay bu işlerle meşgul olduğu sıralarda Ermenistan'daki Amerika misyon başkanı ve Türkiye aleyhtarı General şiddetli bir beyanatta bulunur. Bu beyanata Mustafa Çokay o kadar vazıh ve şiddetli cevap vermiştir ki şahsi dostları bundan doğabilecek akibetlerden endişe ederek bir takım koruyucu tedbirler almışlardır . Çokay Ermeni meselesi konusundaki makalelerini Gürcistan'dan Fransa'ya geçtikten sonra da yazmaya devam ederek bunları fransızca ORIENT et OCCIDENT dergisinde yayınladı .

Aslan gücü, kaplan azmi

II. Para yardımı

Bazen beni hedeleyen

Voprosı İstorii 1953 sayı 3 s. 33-49'dan naklen A. İnan?Türkistan'da 1916 Yılındaki Ayaklanma? Türk Kültürü sayı 12 Ekim 1963 s. 29-30.

anasır

Azerbaycan ve İran arasında çıkan anlaşmazlık iki ülkenin

Alısda azap çekken bavrım

neslihan hocam bır karısıklığa mahal vermemek ıcın!

Azerbaycan?dan Türkiye?ye uzanan kardeş eli...

çıkardığınız isyanlarla Kurtuluş Savaşı'nı baltaladınız. Hala ne hakla konuşabiliyorsunuz anlamıyorum.

Türkistan Türkleri daha Balkan Savaşı yıllarında Türkiye'ye para yardımı yapmaya başlamışlardı. Mesela Kazan Türkleri bu yıllarda Hilal-i Ahmer'e hatırı sayılır ölçüde para yardımı yapmıştır . Kazak Türkleri de bu konuda ellerinden geleni esirgememişlerdir. Berlin'de 1930'lu yıllarda Çağatay Türkçesinde yayınlanan "Yaş Türkistan" dergisinde yer alan bir makaleye göre Balkan harbi yıllarında (1912-13) Türkistan'ın Akmeşit şehrinden Sadık Ötegenov isimli bir ihtiyar Kazak küçük heybesinin iki gözüne doldurmuş olduğu altınları Rusya'nın başkenti Petersburg'a getirir. Burada tahsilde bulunan hemşehrisi Mustafa Çokay'ın evine gider ve ondan kendisini Osmanlı elçisine götürmesini rica eder. Elçilikte ihtiyar Kazak Osmanlı elçisi Turhan Paşa'dan Türkistanlı Türk kardeşlerinin sevgi ve sempatisinin küçük bir ifadesi olmak üzere getirdiği yardımı gerekli yere ulaştırması için ricada bulunur. Bunun üzerine gözleri dolan Turhan Paşa her ikisini kucaklayıp öper ve emaneti kabul ederek yerine ulaştıracağına söz verir .

Bozkurt;ben o illerde tabii ki türklerinde oldugunu biliyorum ama sanki kurtuluş savaşında kürtler o bölge ve illerde daha çogunluktu diye düşünüyorum ama tabii benimkisi sadece tahmin ve şahsi düüncemdir.

Uzakta azap çeken kardeşim

Ne bekler o yollarda bilinmez, Türklüğün onurudur belki de

Beyazlar bir grup.

Arapların Türklere Yaptığı Katliamlar ve Kalleşlikler

I. Dünya Savaşı sırasında Andican zenginlerinden Mir Kamil Mir Mumanbayoğlu Rusya'ya karşı Osmanlı devletine 200 bin ruble yardım gönderir .

Öz yerini bellettiler

III. FİKRİ VE SİYASİ DESTEKLER

Türk isyanlarına ne güzel de kılıf uyduruyorsuunuz, bu isyanların şeriatçı, hilafetçi ve saltanatçı isyanlar olması onları cici isyanlar mı yapar?

1921 yılı içinde Nerimanov?un şahsi emri ile Azerbaycan Dışişleri Bakanı Mirza Davut Hüseyinov, kazanılan Birinci-İkinci İnönü Savaşları münasebetiyle çektiği telgrafta; ?Kazanılan bu büyük zaferlerden dolayı Türk halkını Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adına kutluyoruz.? diyor ve bu büyük zaferlerin şerefine; ?Azerbaycan halkının yardım için 30 sistern petrol, 2 sistern benzin, 8 sistern kerosin? gönderdiğini bildiriyordu.

Türkistan Türklerinin I. Dünya Savaşı'nda olduğu gibi Türk Kurtuluş Savaşını da her safhasına destek vererek yakından takip etmeye çalıştıklarını görmekteyiz. Türkistan içinde aydınlar ve şairler halkı aydınlatıcı ve Kurtuluş Savaşını destekleyici yazılar yazmışlarsa Türkistan dışına çıkabilmiş aydınlar uluslararası platformda kendi siyasi meseleleriyle beraber Türkiye'nin bağımsızlığını ve reformlarını da destekleyici çalışmalar yapmışlardır.

Sevincimiz-melalımız.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hatt-ı Hümayun no: 56210 56129 56206 56118. Bu konuda bkz. S. Aynuralp?Belgelerle Türk Birliği? Türk Dünyası Tarih Dergisi sayı 12 İstanbul Aralık 1987 sayfa 5-7.

Kürtlerin, Arapların vb etnik kökenlerin kurtuluş savaşına katkıları inkar edilip üzeri örtülmeye, yanlış örnekler genelleştirilerek katkıları inkar edilmeye çalışılırken dış Türklerin cüzi sayılabilecek katkıları, üzerine abartma tozu katılarak soframıza getiriliyor, farkındayız...

Üç ana başlık altında incelediğimiz Türkistan Türklerinin Türkiye'ye yaptığı bu yardım ve desteklerin maddi boyutları belki milli mücadelenin başarısına büyük etkiler yapacak ölçüde görülmeyebilir. "

E. Güven s. 25-26.

Hüseyin Özbay Çolpan'ın şiirleri Metin Aktarma İnceleme Ankara 1994 s. 141-142 329-331.

Türkistan Türkleri Atatürk'ün başlattığı Kurtuluş Savaşı'na ve yeni Türk Devletinin kuruluşuna kayıtsız ve ilgisiz kalmamışlardır. 1917 yılında Çarlık Rusyasını yıkan Bolşeviklerin estirdiği hürriyet havasında kendi milli devletlerini kurma gayret ve sıkıntısı içinde olan Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen, Tatar ve Azeri Türkleri başlangıcından itibaren Anadolu'da yürütülen mücadeleye de olağanüstü büyük ilgi ve yakınlık göstermişlerdir. Bu yakınlığın artmasına Rusya'da 1905 ve 1917 ihtilallerinden sonra ortaya çıkan hürriyet havasında Rusya Türkleri arasında büsbütün kuvvet bulan Türkçülük cereyanları sebep olmuştu. Bu dönemde Türkistan Türkleri arasında siyasi faaliyet ve bilhassa dergi ve gazete yayınları artmıştı . Milli şuur kuvvetlenmişti. 1908 İkinci Meşrutiyet'ten sonra Türkiye ile Rusya'daki Türk aydınları arasında fikir alış verişi de hızlanmış ve Türkistan Türkleri arasında Türkiye'ye olan ilgi ve sevgi tarihin hiçbir döneminde görülmemiş bir biçimde artmıştı. Bu durumu Türkistan Türklerinin Türkiye'ye Balkan Savaşı'ndan Kurtuluş Savaşı'nın sonuna kadar olan sıkıntılı dönemde yardımcı olma ve onun hayatta kalmasını sağlama gayretlerinden açıkça görmek mümkündür.

Sovyetler Birliği dışında Avrupa ülkelerinde bulunan Türkistanlı siyaset ve devlet adamları başından itibaren Atatürk'ün siyasi faaliyetlerini benimsedikleri görülmektedir. İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından işgal edildiği günlerde İdil-Ural Türklerinden Ayaz İshaki Sadri Maksudi ve Fuad Toktar Paris'te bulunmaktaydı. Onlar Bolşeviklerin İdil-Ural'da hakimiyeti ele geçirmesinden sonra mücadelelerini yurt dışında devam ettirmek üzere Fransa'ya gelmişlerdi. Burada Fransız Dışişleri Bakanı ve Başbakanı Millerand ile görüşme gününü beklerlerken Türkiye Ayan Meclisi Üyesi Ahmet Rıza Bey ile karşılaşırlar. Ahmet Rıza Bey de Fransa hükümetinin isteği ile Türkiye'nin gayriresmi vekili olarak Paris'te bulunmaktadır. Kazanlı devlet adamları Ahmet Rıza Bey ile uzun uzun görüşmelerde bulunurlar. Görüşmenin yapıldığı 4 Nisan 1920 günü İngilizlerin Padişah'a baskı yapıp Mustafa Kemal'i asi ilan etmesini istediği günlere rast geliyordu. Kazanlı devlet adamları Ahmet Rıza Bey'i Padişah'ın böyle bir isteği yerine getirerek Mustafa Kemal gibi bir kahramanı asi saymasının ülkeye büyük zarar vereceğini anlatarak Padişah'a bu yönde telkinde bulunması hususunda ikna ederler .

Bir yol gider atayurttan Balkana, Adriyatik'ten Çin Seddi'ne

Dinimiz bir, dilimiz bir,

Türkiye'ye dönen esirlerden biri olan Tahsin İybar hatıratında?Ruslar Sibirya'daki kampta esirlere geniş Rus topraklarından çıkamazsınız demişlerdi. Buna rağmen Rus topraklarından çıkmaya muvaffak olduk. Çünkü bize Türkistanlılar zengin fakir ihtiyar genç demeden adeta birbirleriyle yarışırcasına yardım etmişlerdi? demektedir . Daha sonra uluslararası alanda yapılan çalışmalar neticesinde kalan esirler de kurtarılarak yurda getirilmiştir. 1925 Yılından sonra Rusya'da hiç esir kalmamıştır .

Aylan kelse sen boluş.

Bu dönemde Türkistan Türkleri I. Dünya Savaşını çok yakından takip ediyor ve Türkiye'nin bir ölüm-kalım savaşı verdiğini farkediyorlardı. Mesela o dönemde Kazak Türklerinin önde gelen siyaset ve fikir adamlarından biri olan Mir Yakup Duvlat dünyadaki 300 milyondan fazla müslümanlar arasında en güçlüsünün Türkiye olduğunu ve bu Türkleri parçalamak için çeşitli devletlerin fırsat gözlediğini yazar. Kazakistan'da I. Dünya Savaşı yıllarında yayınlanmakta olan?Kazak? gazetesinin 1918 eylül sayısında yer alan yazısında Duvlat bu fırsat beklemenin birkaç asırdan beri süre geldiğine işaret ettikten sonra devam etmekte olan I. dünya savaş sırasında düşmanların İstanbul'u almak ve Ayasofya'ya asmak üzere haçı da hazırladıklarını ifade eder. Fakat Türklerin boş durmadığını ülkelerini korumak için asırlardan beri mücadele ettikleri gibi dört seneden beri de diz boyu kanlar içinde milyonlarca yiğidini kurban ederek mal-mülkünü feda ederek savaştıklarını yazar . Görüldüğü gibi Mir Yakup Duvlat'ın yazısı Kazak bozkırlarından Türk topraklarında yapılan mücadelenin çok yakından takip edildiğini açıkça ortaya koymaktadır.

AZERBAYCAN-TÜRKİYE

Kurtuluş Savaşı'na gerçek anlamda para desteği 100 milyon altın ruble gibi bir meblağı verme çabası Buhara Halk Cumhuriyeti'nden gelmiştir. 1873'ten Sovyet hükümeti tarafından istiklalinin tanındığı 1918 yılına dek Çarlık Rusyasına bağlı yarı müstakil devlet konumunda olan Buhara o dönemde Türkistan'ın en zengin Hanlığı idi. Ticari faaliyetler sayesinde Buhara Hanlığı büyük bir zenginliğe ve altın rezervine sahip olmuştu . Bu zenginlik sayesinde Buhara emiri Petersburg'da büyükçe cami yaptırabilmiştir . Kızıl Ordu tarafından 2 Eylül 1920'de yıkılan Buhara Hanlığı'nın yerine 6 Ekim 1920'de Buhara Halk Cumhuriyeti ilan edilmesinden sonra Buhara Halk Cumhuriyeti'nin Osman Kocaoğlu başkanlığındaki temsilcileri Moskova'ya giderek Lenin ile görüşme yaparlar.

MURAT KARAL, 2006

Kardeşim! Sen orada ben burada

Kurat s. 447.

a. g. e. s. 63

Bahtiyar VAHAPZADE

Eşqimiz bir, yolumuz bir

Uçtu benim öz yurdumda

I. Dünya Savaşı (1914-1918) sırasında Türkiye'ye askeri yardımın ilginç bir şekli Kadı Abdürreşid İbrahim Efendi tarafından gerçekleştirildi. Kadı Abdürreşid Almanya'ya esir düşen Rusya Türklerinden İngilizler ve gerekirse Ruslara karşı da savaşmak üzere gönüllü kıtalar topladı. Bunlardan bir tabur Irak cephesinde savaşmak üzere Türkiye'ye geldi ve Irak cephesinde bir çok şehit verdiler .

Ana yurdum, ata yurdum

Kurtuluş Savaşının kahraman Cengizleri

Yine Çağatay'ın belirttiğine göre I. Dünya Savaşı esnasında Taşkent'te halk bütün heyecanıyla olayları takip ederdi. Türklerin muvaffakiyetini Rusların mağlubiyetini belirten herhangi bir haberi ihtiva eden gazete derhal karaborsaya düşüyordu .

Bavrım! Sen o cakda men bu cakda

Eslimi, neslimi tanıyıram men,

Kel ketelik Altayğa ata miras altın taqqa.

Elinden geliyorsa çaba göster.

Kılıç sallamadan boş yatmak.

2000 çelik yiğit taşırcasına binlerce yılı omuzunda

Layıq pa qul bop turuv

Hokand Muhtar Hükümeti'nin sabık başbakanı Mustafa Çokay da Türkiye'nin uluslarası alandaki politikalarına destek veren çalışmalar yapmıştır. Çokay bilhassa Ermeni meselesinde Türkiye'nin haklarının savunulmasında büyük gayretler göstermiştir. Şubat 1918'de Hokand hükümetinin Kızıl Ordu tarafından yıkılmasından sonra 1919-1921 seneleri arasında Gürcistan'da bulunduğu sırada Ermeni meselesine vakıf olan Çokay ayrıca Tiflis'te Kuvayi Milliye temsilcisi olan Kazım Bey ile temasta bulunarak Ermeni meselesi hususunde devamlı surette makaleler neşretti .

Yaş Türkistan sayı 3 Almatı 1998 s. 30.

Dediler ki, sizinledir

Amerika Sarı Rus

Buhara Halk Cumhuriyeti 19 Eylül 1924'te Moskova'ya muhalif güçler temizlenerek Buhara Sosyalist Cumhuriyeti ilan edilinceye kadar milli güçler tarafından Moskova'dan bağımsız bir şekilde idare edildi. Bu konuda bkz. İ. Yarkın?Buhara Hanlığı'nın Sovyet Rusya Tarafından Ortadan Kaldırılması ve Buhara Halk Cumhuriyeti'nin Kuruluşu? Türk Kültürü sayı 76 Ankara Şubat 1969 s. 297-303; B. Hayit Türkistan Rusya ile Çin arasında s. 264.

İç İsyanlar

II. PARA YARDIMLARI

Sen ey bana güç gösterip

I. Dünya Savaşı'ndan önce Rusya'da ve Osmanlı'da yaşanan 1905 ihtilali ve 1908 II. Meşrutiyeti'nden sonra Anadolu ve Rusya Türkleri arasında kuvvetli bir kültür bağı kurulmuştu. Bunun neticesinde I. Dünya Savaşında Türkistan Türklerinin bütün sempatileri Türkiye ile beraberdi . Bu sempatinin büyüklüğünü Tahir Çağatay'ın I. Dünya Savaşı sırasında yaşadığı bir anısından görmek mümkündür.

O da ulu, bu da ulu

Daim bizim yüreğimiz

Stephane A. Dudoignon?Orta Asya'da Siyasal Değişmeler ve Tarihyazımı Tacikistan ve Özibekistan 1987-1993? Unutkan Tarih Sovyet Sonrası Türkdilli Alan İstanbul 1997 s. 115.

Azerbaycan-Türkiye.

Kimse geri dönmedi. Savaştan sağ çıkanlar İznik bölgesine

Amerika sarı orus