- Bu yazı Prof. Dr. H. Kamil YILMAZ'ın Ensar Neşriyat'tan çıkan Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar isimli kitabı ve www.kubacami.org isimli internet adresinden alınmıştır.

Yusuf el-Hemedani'nin müridi, Yeseviyye tarikatının kurucusu Pir-i Türkistan Ahmed Yesevi (ö. 562/1166) ilk defa ve başarılı bir şekilde tasavvuf hayat tarzını ve düşüncesini Türkçe ifade etmeye başladı. Hikmet denilen tasavvufi şiirlerini Divan-ı Hikmet adı verilen bir eserde toplandı. Daha sonra Mansur Ata, Abdülmelik Ata, bunun oğlu Tac Hoca, torunu Zengi Ata, Said Ata, Süleyman Hakim Ata, Sadr Ata, Bedr Ata gibi mürid ve halifeleri onun tasavvuf geleneğini Türkistan'da devam ettirdiler. 1071'de Anadolu'nun fethedilmesi üzerine çeşitli tarikatlara mensup dervişler, özellikle Yesevi geleneğine bağlı olanlar burada faaliyet göstermeye başladılar. Fakat yeni fethedilen bu beldelerde daha ziyade baba, gazi, sultan gibi unvanlarla anıldılar. Ahmed Yesevi'nin şiir anlayışı Yunus Emre'de (ö. 1320) daha da sadeleşerek ve güzelleşerek devam etti. Anadolu ve Balkanlar'daki pek çok mutasavvıf onu örnek aldı. Yazıcıoğlu Muhammed'in (ö. 855/1451) Muhammediyye'si, Ahmed-i Bican'ın (ö. 858/1454) Ahmediyye'si ve Envaru'laşıkin'i, Eşrefoğlu Rumi'nin (ö. 874/1469) Divan'ı ve Müzekki'n-nüfus'u, Niyazi-i Mısri'nin (ö. 1150/1737) Divan'ı, Anadolu ve Balkanlar'da büyük bir ilgi ile okunan eserler oldu. Sadece mutasavvıflar ve tarikat ehli tarafından değil, bunların dışındaki dindarlar tarafından da asırlarca rağbet gördü. Başta Yunus Emre'ninkiler olmak üzere bu şair mutasavvıfların şiirleri dini musikinin de ana malzemesini oluşturdu. Bu gelişmeler geniş kitlelerde din duygusunun yerleşmesini ve kökleşmesini sağladı. İlahi denilen bu tür şiirler coşkuyla okundu ve dinlendi.

Tasavvufun ferdi yönü daha önemli olmakla beraber sosyal yönü de küçümsenmeyecek kadar önemlidir. Tasavvufi hayatın bazı biçimlerini bireyler tek başına yaşar. Fakat bu hayatı, bu konunun uzmanları, hocaları ve üstatları olan şeyhlerden ve mürşidlerden öğrenilir. Bu öğrenmede mürid ve talip denilen öğrencilerin üstatlarıyla birlikte bulunmaları, manevi hayatı beraber yaşamaları şarttır. Çünkü tasavvufi hayat tıpkı birçok sanat gibi egzersizler ve pratiklerle öğrenilir. Bunun için de birliktelik ve beraberlik esastır. İşte bu durum hem zaman zaman mürşidlerin ve üstatların bir araya gelerek yaşadıkları manevi ve deruni deneyler konusunda fikir alışverişinde bulunmalarını ve vardıkları sonuçları aralarında müzakere etmelerini gerektirir, hem de müridlerin mürşidlerinin gözetiminde ve denetiminde bulunmalarını zorunlu kılar. Bu sebeple baştan beri sufiler sohbet denilen bir birlikteliğe büyük önem vermişlerdir. İlk zamanlarda şeyhlere daha çok üstat ve sohbet şeyhi, müridlere de sahip deniliyordu. Böylece üstatlar çevresinde toplanan ve sohbetlere devam eden sahipler, yani müridler birer cemaat oluşturuyordu. Bu cemaatlerin yaptıkları sohbetlerin çoğu halka açık olmakla beraber bazı sohbetlere yabancılar alınmıyordu. Ancak belli bir mertebeye ulaşan müridler bu sohbetlere kabul ediliyordu. Cüneyd-i Bağdadi, "Biz tasavvuf sohbetlerini kapalı kapıların ardında yapardık" derken bu hususu anlatıyordu. İşte bu gizlilik tasavvuftaki sırrı, yani gizemi meydana getirir. Tasavvufi hayatın belli bir aşamasında mutlaka bir gizem söz konusudur. Bazan müridlere göre yabancılar için, bazan üstatlara göre müridler için bir gizem, yani yabancılara göre müridlerin, müridlere göre üstadın az çok gizemli bir yönü vardır. Bundan daha önemlisi ilahi sırdır. Tasavvuf bir bakıma, imkan ölçüsünde rububiyyetin sırlarına aşina olmayı amaçlar. Tasavvuf sohbetlerinin müridlere edep ve erkan öğreten, onları terbiye eden, ahlaklarını güzelleştiren yönü kadar söz konusu esrarengiz yönü de önemlidir. Gizliliğin sebebi, manevi alt yapısı bakımından eksik olanların yanlış anlama ve sapmalarını engellemektir.

Son derece gösterişsiz başlayan, ama gayet feyizli geçen tasavvufi sohbetler kısa bir zaman sonra bir cemaatleşme halini aldı. Büyük sufilerin tasavvufi görüşleri ve yaşayışları az çok birbirinden farklı idi. Bu da meşrep farkı olarak görüldü. Bu durum tasavvufa eğilimli olanların kendi mizaçlarına, ruh ve zihin yapılarına uygun düşen üstatları tercih etmelerine imkan verdi. Böylece Tayfuriyye , Cüneydiyye, Musahibiyye, Sehliyye, Hakimiyye, Hafifıyye, Seyyariyye, Nuriyye, Harraziyye, Kassariyye ve Tüsteriyye gibi tasavvufi cemaatler ortaya çıktı. Bu ekollerden birine bağlanan bir mürid, manevi hayatında belli bir üstadın görüşlerine ağırlık veriyordu. Cemaatler arasındaki olumlu ilişkiler tasavvufi gelişmeyi hızlandırdı.

Diğer taraftan Ebu Said Ebü'l-Hayr Arapça'nın yanı sıra Farsça'yı tasavvuf dili haline getirmek için ilk defa ciddi bir adım attı. Onu bu yolda Hücviri izledi ve Farsça ilk tasavvuf kitabı olan Keşfü'l-mahcub'u yazdı. Baba Tahir (ö. 410/1019) ve Senai (ö. 525/1131) gibi şairler tasavvufi düşüncelerini Farsça şiirlerle ifade ederek bu tarzı adeta tasavvufun dili haline getirme yolunu tuttular. Onları bu yolda Attar (ö. 627/1223) ve Mevlana (ö. 672/ 1273) gibi ünlü sufi şairler izledi. Mevlana'nın Mesnevi ve Divan-ı Kebir isimli eserleriyle bu hareket zirveye ulaşmış oldu. Şebüsteri (ö. 720/1320) Gülşen-i Raz'da, Fahreddin-i Iraki (ö. 688/1289) Lema`at'ta, Cami (ö. 898/ 1492) çeşitli eserlerinde bu yolda yürüdü.

Hz. Peygamber, sahabe, tabiin ve tebeu't-tabiin dönemlerinde dindar müslümanların yaşadıkları hayat yukarıda tasvir edilen manevi bir atmosferde cereyan etti. Bu üç neslin dindarları dünyaya nazaran ahirete öncelik veriyor, bütün davranışlarda Allah'ın rızasını gözetiyorlardı. Bu tür hayat Kur'an'ın istediği bir hayattı. Bunun en güzel örneği de Hz. Peygamber'di (el-Ahzab 33/21).

Bir tekkede şeyh veya halifesi, çeşitli mertebelerde bulunan müridler, dervişler, tekkede yemek hazırlama, sofra kurma, odun getirme, temizlik yapma gibi işlerde görevli işçiler, tekkeye yardım eden ve oradaki işlere nezaret eden yöneticiler, misafirler ve garipler bulunur. Bunların düzenli bir biçimde çalışmaları ve görevlerin aksamaması için uyulması gereken birtakım kurallar, bir çeşit yönetmelikler vardır. Bu kuralları ilk defa derli toplu bir biçimde ortaya koyan Ebu Said Ebü'l-Hayr (ö. 440/1048) oldu. Ebu Hafs Ömer es-Sühreverdi (ö. 632/1234) Avarifü'l-maarif isimli eserinde söz konusu kuralları genişletti ve ayrıntılı bir şekilde ortaya koydu.

Sufilik ve sufi cemaatler ortaya çıktıktan sonra bu cemaatler ve örgütler mekanlara ve binalara ihtiyaç duydular. İlk zamanlarda camiler, mescidler, evler, iş yerleri, sufilerin buluşma, konuşma ve meselelerini müzakere etme yerleri idi. Fakat örgütler gelişip yaygınlaşınca yeni mekanlara ve binalara ihtiyaç duyuldu. Herevi'nin Tabakatü's-sufiyye'de dediği gibi ilk tasavvufi kurum Suriye'de Remle'de Hankah adıyla kuruldu, zamanla hızlı bir artış ve yaygınlık gösterdi. Çeşitli dönemlerde ve bölgelerde bu kurumlara ribat, tekke, zaviye, dergah, asitane gibi isimler verildi. İsimlendirmede kurumun büyük veya küçük, merkez veya şube olması da dikkate alındı. Tekkeler, tarikat denilen örgüt üyelerinin devam ettikleri, toplu veya ferdi olarak zikir yaptıkları, sohbet ettikleri, edep-erkan öğrendikleri, terbiye gördükleri, ruhen arındıkları ve olgunlaştıkları kurumlar olmakla beraber çoğu zaman çeşitli dini ve dünyevi ilimlerin öğretildiği kurumlar da oldular. Özellikle kırsal alanlarda medreselerin görevlerini de üstlendiler. Ayrıca yolcuların ve gariplerin barındıkları önemli sosyal müesseseler haline geldiler. Tekkelere yapılan vakıflar, devlet adamlarının, hayır sahiplerinin ve tarikat mensuplarının yaptıkları bağışlar tekkelerin görevlerini etkin bir biçimde sürdürmelerine ve toplumların ihtiyaç duydukları huzurlu bir manevi havayı meydana getirmelerine imkan verdi. Ayrıca tekkeler başta edebiyat, şiir ve musiki olmak üzere birçok güzel sanatın doğduğu ve geliştiği müesseseler oldu.

Tasavvufta Örgütlenme Dönemi

Tasavvufta Kurumlaşma Dönemi

VII. asır tasavvufta önemli gelişmelerin gerçekleştiği bir dönemin başlangıcıdır. İbn Arabi (ö. 638/1240) kendisinden önceki sufilerin fikirlerinden de yararlanarak, vahdet-i vücud terimi ile ifade edilen bir görüş ortaya attı. el-Fütuhatü'l-Mekkiyye ve Füsusü'l-hikem gibi eserlerinde bu konudaki düşüncelerini genişçe açıkladı. Allah-evren, Allah-insan ilişkisinin vahdet-i vücud eksenli bir açıklamasını yaptı. Felsefeden ve kelamdan aldığı bazı delillerle fikirlerini ispatlamaya çalıştı. Sadreddin Konevi, Fahreddin-i Iraki, Abdülkerim el-Cili, İbn Farız, Aziz Nesefi, Şebüsteri, Abdürrezzak el-Kaşani ve Cami gibi ünlü sufiler bu yolda onu izleyerek geniş ölçüde vahdet-i vücudu birçok müslüman ilim ve fikir adamının dünya görüşü haline getirdiler.

Hz. Peygamber zamanında çeşitli eğilimlere sahip olan sahabeler vardı. Bunlardan bir kısmı ilim öğrenmeye, bir kısmı dini tebliğe, bir kısmı cihada, bir kısmı yöneticiliğe daha fazla ilgi duyarken bir kısmı ibadete daha çok önem veriyor, uhrevi kurtuluş üzerinde yoğunlaşıyorlardı. Başta ilk dört halife ve aşere-i mübeşşere olmak üzere Osman b. Maz`un, Mus`ab, Ammar, Habbab, Bilal, Suhayb, Selman, Ebu Zer, Mikdad, Muaz, Ebü'd-Derda, Huzeyfe, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Amr bu sahabenin abid ve zahidleri olarak tanınmışlardı. Daha sonraki dönemlerde yaşayan abid, zahid ve dindar müslümanlar her zaman bunları örnek almışlardı. Tasavvuf zincirinin ilk halkaları bunlardı. Daha sonra eklenen yeni halkalarla bu silsile günümüze kadar gelmiş, bu halkalardaki alim ve zahidler İslam'ın ilim, ihlas, takva, ihsan, his, heyecan ve zühd anlayışını yaşayarak çağımıza taşımıştır.

Osmanlılar'da tekke edebiyatı kadar tasavvuf musikisi de büyük bir gelişme gösterdi. Özellikle mevlevihaneler bu işin öncülüğünü yaptı.

Büyük sufilerin yetiştiği hicri III ve IV. yüzyıllarda tasavvufla ilgili birtakım eserler yazılmış, sufiliğin esasları yazılı hale getirilmişti. Diğer taraftan aynı dönemde melamet ve fütüvvet gibi önemli tasavvufi ekoller ortaya çıkmıştı. Ma`ruf-i Kerhi, Seri es-Sakati, Haris el-Muhasibi ve Cüneyd-i Bağdadi gibi ünlü sufiler Irak'ta tasavvuf adı altında İslam'ın manevi hayatını geliştirirken Horasan bölgesinde Hamdun el-Kassar (ö. 271/884) melamet adı altında söz konusu hayatın farklı bir yorumunu ortaya koyuyordu. Ebu Hafs, Ahmed b. Hadraveyh ve Şah Şuca'-ı Kirmani gibi Horasanlı dindarlar ise daha çok fütüvvet ve mürüvvet üzerinde duruyorlardı. Melamet ehli ihlas ve riya konusuna ağırlık verirken, fütüvvet ehli daha çok dinin insaniyet yönü üzerinde duruyorlardı. Bu konuda özellikle Bayezid-i Bistami (ö. 234/848) son derece özgün yorumlar yapıyordu.

Hicri VI. asra kadar olan tasavvufun ilk dönemi ve hareketin doğduğu, geliştiği ve şekillendiği bir zaman dilimidir. Bu dönemde tasavvuf basit fakat derin, sade fakat anlamlı bir manevi hayat tarzıdır. Geniş ölçüde pratiklere dayanır, teorilere çok az yer verir. Hal, his, heyecan ve vecd gibi isimler alan ve din psikolojisi bakımından büyük önem taşıyan ruhi hayat tarzı üzerinde yoğunlukla durulur. Bu fikri harekette felsefi etkiler yok denecek kadar azdır. Ama sufilerin manevi tecrübeleri ve bu tecrübelerle ilgili olarak yaptıkları yorumlar üzerine kurulan bir tasavvuf felsefesi vardır. Bu, daha çok sufilerin kendi düşünce ve çabalarıyla oluşturmuş oldukları özgün bir felsefedir. Tasavvufi hayat, öz ve hareket noktası itibariyle İslami temeller üzerine inşa edilmiş olduğundan, başta İbnü'l-Cevzi, İbn Teymiyye ve İbnü'l-Kayyim olmak üzere bu hareketin bazı şekillerini sert bir biçimde eleştiren alimler tarafından da saygı ve takdirle karşılanmıştır. Bununla beraber bu dönem tasavvufu da tartışma ve eleştiriye açık bazı konular içermektedir. Öteden beri tartışılan ve eleştirilen bu konular tasavvufun özü ve geneliyle ilgili değildir. Münferit konulardır, ayrıntıyla ilgilidir.

Söz konusu dönemde tasavvufa dair yazılan çok meşhur eserler bulunmaktadır.

Söz konusu tasavvufi sohbetler ve cemaatler hicri VI. asırda daha düzenli, daha disiplinli bir örgütleşmeye dönüştü. Bu örgüte tarikat denildi. Bu tarikatlar şeyhlerin mürid ve halifeleri aracılığıyla Fas'tan Endonezya'ya, Somali'den Kazan'a kadar İslam ülkelerine yayıldı. Selçuklular ve Osmanlılar zamanında ise Mevleviliğin yanı sıra Anadolu'da Hacı Bektaş-ı Veli'ye (ö. 670/1271) nisbet edilen Bektaşiyye, Hacı Bayram-ı Veli'ye (ö. 833/1429) nisbet edilen Bayramiyye, Aziz Mahmud Hüdai'ye (ö. 1038/1628) nisbet edilen Celvetiyye gibi tarikatlar, ayrıca daha evvel Anadolu dışında kurulan tarikatların pek çok şubeleri oluştu. Bundan başka Ahi Evran diye bilinen Şeyh Nasirüddin (ö. 660/1262) Kırşehir'de ahilik teşkilatını kurdu. Fütüvvet ehli Anadolu'da birçok şehirde örgütlendi. 1071'de Anadolu fethedildikten sonra Irak'tan, Suriye'den, daha fazla da Horasan'dan gelen gazi dervişler, alperenler ve Horasan erleri İslamiyet'in Anadolu'da ve Balkanlar'da yayılmasında etkili oldular.

Kuşeyri'nin de açık bir şekilde belirttiği gibi tasavvuf Ehl-i sünnet'in bünyesinden doğmuştur. İlk sufilerin hepsi Sünni'dir. Sufiliğin ortaya çıktığı dönem İslam dünyasında çeşitli ilimlerin kurulduğu, değişik mezhep ve akımların ortaya çıktığı bir dönemdir. Bu dönemde hadis, fıkıh, kelam gibi ilim dalları kurulmuş, bunlarla uğraşanlara hadisçi, fıkıhçı, kelamcı gibi isimler verilmişti. Kaynağı Kur'an ve hadis olmakla beraber söz konusu ilimlerden de etkilenen ve Ehl-i sünnet muhitinde doğan İslam'daki ruhi ve manevi hayat tarzına tasavvuf denmiştir. Bu hayat tarzının temelleri Kur'an ve Sünnet'in öğretisinde, önceki nesillerin sözlerinde ve yaşayış tarzlarında mevcuttu. Sufiler fikirleri ve manevi tecrübeleriyle geliştirip sistemleştirdikleri tasavvufi hayat tarzını sözü edilen temeller üzerinde inşa etmişlerdir. Kökü ve özü eski olan tasavvuf hayatın bazı yenilikler içermesi ve farklılık göstermesi bundandır.