Çok iyi eğitim görmüş olan Şehzade Mehmed zamanın en iyi alimlerinden olan Molla Gürani ve Molla Hüsrev'den dersler aldı. Bilim ve eğitime büyük önem veren Fatih, İstanbul' u aldıktan sonra da ilk iş olarak Zeyrek'teki Pantakrotor Manastırı odaları ile Ayasofya'daki Papaz Odalarını medrese olarak açtı. Bu nedenle İstanbul külliyesi medreselerinin 1453 yılında Zeyrek ve Ayasofya'da kurulduğunu söylemek yanlış olmaz. Medresenin ilk müderrisi de Fatih'in hocası Molla Hüsrev'dir.

Y. N. Öztürk, İslam Düşüncesinde Bir Dönüm..., s. 17.

Fransa 1830-1860 1910

Kuran, Ercüment. Sultan II. Mahmut ve Mehmet Ali Paşanın gerçekleştirdiği reformların karşılıklı tesirleri. Sultan II. Mahmut ve Reformları. İstanbul 1990. 107-111

19. yüzyılda Fransa'dan başlayan "milli eğitim" hareketi dalga dalga bütün Avrupa ülkelerine yayıldı. 1882'de parasız ilkokullar, orta okullar ve üniversitelerden meydana gelen üç kademeli öğretim sistemi kuruldu. 20. Yüzyıldan itibaren de okul sistemlerinde demokratlaşma başladı Avrupa'da ortaya çıkan yeni eğitim sistemi ile Osmanlının geleneksel mektep-medrese ve Enderun'a dayalı sistemi mukayese edildiğinde, şu noktalarda önemli farklılıkların oluşmaya başladığı görülür:

Batılılaşmaya karşı çıkanlarla savunanlar 200 yılı aşkın zamandır hep çatışıyor, devlet her zaman net tavır koyamıyor. Batılılaşmaya karşı bir grup yok, sanayileşme ve yenileşmelerde hep kararlı bir politika izlendi.

Rusya, Hıristiyan bir devlet olmasına rağmen Avrupa'ya hep doğulu bir halk olarak gözüktü. Fransa ve Almanya Rusya'yı ele geçirme planları yaptılar ama başarılı olamadılar. Ruslar dinde, yazıda ve hatta yönetim biçiminde hep Batıdan farklı yollar izlemeyi yeğledi. Ama gene de Batıya her zaman Osmanlılardan daha yakın oldu.

Y. N. Öztürk, Tasavvufun Ruhu..., s. 170.

Rusya 1890-1914 1950

Osmanlı Eğitim Sistemi ve Enderun Üniversitesi

Bu haliyle binanın Dar'ül-Hilat'ül-' Aliye Medresesi olarak 1924 senesine kadar kulanıldığı bilinmektedir. 1934 Ayasofya Suikasdını ta'kıyben Müze Müdüri tarafından gayretkeşlik ve emir kulluğu zoruyla yıktmlmıştır; mezkur Müdürin bir Su' ale cevaben yazdığı mektubun sureti elimize geçti; bundan binanın temamen muhdes olduğu ve binaen'aleyh "Ayasafya gibi tarihi mühin:ı bir abidenin yanında olması hasebiyle yıkılmasının zaruri" bulunduğu ifade edilmektedir.

Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde devlet tarafından yakından takip edilen ve askeri amaçlarla kurulan ribat ve sınır boylarında düşmanı kollamakla görevli murabata da bu tekkeler sınıfına girmektedir. Dış ve -iman anlamında- iç cihadı beraberce yapan alp-erenler grupları aynı çatı altında yaşarken, zamanla bu görevi sadece dervişler yapar hale gelmiştir. Yani ribatlar birer casusluk teşkilatı, inzibat karakolu ve kültür eğitim kurumları olarak teşkil edilmişler ve Selçuklu devlet adamı Nizamulmülk?ün devlet reisinin görevlerinden biri olarak, mutlak kurması gerektiği kurumlar arasına koyacak kadar önemli olmuşlardır.

Ekrem Hakkı Ayverdi yukarıda bahsettiğimiz eserinin 321. sayfasında aynen şu ifadeler yar almaktadır. "... Gurlitt'in planı önde 50, arkada 47 m., derinlik 35 m. dir; iç avlu 14 x 23m. dir; iki kollu bir merdiveni vardır. Süheyl Ünver beyin planı Arkeoloji Müzeleri'nden almış; biz çok aradık yoktu; pek fazla bir ma'lümat vereceğini de tahmin etmiyoruz. Bu plana göre büyük tarafta bir katta 17 şerden 34, küçük avlu üzerinde 12 oda vardır. Büyük avlu ortasında ilk binadan kalma tonozlu bir mahzen vardır.

Her devlet kendine ya kendine özgü bir sistem geliştirir ya da başka sistemleri taklit eder. Osmanlı Devleti yönetim biçiminden orduya, mali sistemden eğitim sistemine kadar her alanda kendine özgü bir sistem geliştirdi.

Ayasofya' da 1982 yılı onarımıarı sırasında tamamen toprak dolgu altında kalan, çalılık ve moloz yığınları altındaki medrese alanı önce temizlenmiş somada temel sondajlarına geçilmiştir. Onarım çalışmalarını yürüten Y. Müh. Mimar Alpaslan Koyunlu'nun araştırmaları sonucunda medresenin temel kalıntıları, bölme duvarları, su yolları, şadırvan kaidesi ile ana gezinti yolları ortaya çıkarılmıştır 6. Alpaslan Koyunlu tarafından yapılan çalışmalar sonucunda medresenin rölövesi hazırlanmış ve burada daha geniş bir kazı yapılması gerektiği belirtilmiştir.

Eğitim vasıtasıya toplum dinamizmini sağlamanın ilk örneğini Prusya verdi ve Alman orduları Napolyon'a cevap olarak Paris'e girdiklerinde, bütün dünyanın gözü Almanya'ya çevrildi. A. H. Niemayer, Napolyon'un 1804'te Fransa'da başlattığı eğitim reformunun Almanya'da uygulanmasını istedi. Fransız Eğitim Bakanlığı da Victor Cousin'i 1817, 1822 ve 1831 yıllarında Almanya'ya gönderdi. Fransa'nın Guizot eğitim reformu genellikle bunun raporlarına dayandı. Almanya buna cevap gibi 1830 başlarında C. A. W. Kruse'yi Fransa'ya, 1836 yılında da İngiltere'ye gönderdi. Gene bir Alman olan F. W. Thierisch 1830-1836 arasında Hollanda, Belçika ve Fransa'ya geziler yaparak eğtim sistemlerini Almanlara tanıttı. Amerika, kendi eğitim sistemini kurarken Horace Mann'ı Avrupa'ya göndersi ve buradaki yedi ülkede incelemeler yapıldı. Gene Amerikalı Henry Barnard da 1835-36 yıllarında Avrupa'ya geziler yaparak Amerika'da genel zorunlu ve parasız eğitimin kurulması için temeller oluşturdu. İngiliz Matthew Arnold da 1865'te Fransa, Almanya, İtalya ve İsviçre seyahatinden sonra, eğitim sistemlerini İngilizlere tanıttı. Rus düşünür L. N. Tolstoy 1857 ve 1860 yıllarında, K. D. Uşinski de 1862-63 yıllarında birçok Avrupa ülkesine sayahatler yaparak eğitim sistemlerini Rusya'da anlattılar.

E. Güngör, a. g. e., s. 63.

Batı ülkelerinde Ortaçağlarda eğitim dini kurumların görevi olarak görülüyor ve devlet eğitim işlerine karışmıyordu. 16-18. yüzyıllarda da eğitimde sınıfsal bir karakter ortaya çıkıyor, yüksek tabakalar kendileri için kaliteli okullar kuruyorlardı. 19. Yüzyılın ortalarından itibaren devlet okulların bakım ve yönetimini üzerine almaya başladı.

Devlet yönetimine ilişkin her karar burada alınır. Her türlü yazışmalar burada yapılır. Siciller, defterler, mali kayıtlar burada tutulur ve her kayıt burada saklanırdı...

Sistemin özü aynı inanca mensup bulunmak, yani Müslüman olmaktı. Orta zamanlarda devlet kademelerinde yükselmenin ön şartı buydu. Osmanlı?yı yönetenler tüm inançlara saygı duymakla birlikte, kendi inançlarının üstünlüğünü kabul ederlerdi.

Yavuz ÖZDEMİR

Rusya'nın modernleşmesinde 1730-40 arasında yoğun bir Alman egemenliği varken, 1760'lardan sonra bunun yerini Fransız etkisi almaya başladı.

19.10.2007

Seçilmiş bazı ülkelerin eğitim sistemlerindeki modernleşme hareketleri

İhsanoğlu, Ekmeleddin. Türkiye'de Kimya eğitiminin ilk yüzyılı: Mühendishane-i Berri-i Hümayunun rolü, modern bilimden Osmanlı Devleti ne bekledi?. Teknik Eğitim. Dünü, Bugünü ve Geleceği. Teknik Eğitim Ulusal Kongresi. İstanbul: İTÜ yay. 1983.225-235

Niyazi Berkes, Türkiye?de Çağdaşlaşma, Yay. Haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2005, s. 439.

1882'de İngilizler Mısır'ı alıp "Hidiv" ünvanlı Mısır yöneticisine "akıl vermeye" başladılar. Mısır eğitim sistemi İngiliz modeline dönmeye başladı. I. Dünya Savaşı'nda da Mısır, Osmanlı açısından, tamamen kaybedildi.

Spengler, Oswald. Batının Çöküşü. . İstanbul: Dergah yay.1978

Y. N. Öztürk, Son Devir Türk Tasavvufu..., s. 12.

Sonuç

Batı, Batılılaşma öncesi dönemdeki Rus ordularını hep yendi, Osmanlıda ise durum neredeyse tersi. Rusya, Batı karşısında kendini hiçbir zaman çok güçlü görmedi, üstünlük duygusuna kapılmadı; Batı uygarlığını Türklerden daha kolay kabul etti ve kendi sistemine daha hızlı uyguladı.

Osmanlı eğitim sistemi çok kötü değildi. Dönemin en önemli bilginlerini yetiştirmişlerdi. Kaybettikleri nokta eğitim sistemini hiç yenilemediler ve sadece belirli bir zümreyi eğittiler. Halk hep cahil kalmaya sürüklendi!...

Nef, John U. Sanayileşmenin Kültür Temelleri. . İstanbul: MEB yay. 1986

Davison, R. H. Osmanlı Türkiye'sinde batılı eğitim . Belleten 200,1987. 1031-1044

Tarikatlar açısından?Gazali?nin, Sünni sufiliği sistemleştiren çalışmaları, bir yayılışın, kitlelere inişin başlangıcı? olmuştur. Bu noktadan gelen süreç, Osmanlı için 19. yüzyıl sonlarına doğru bozulmanın açık ve net şekilde kabülüne kadar devam eder. 1683 Viyana bozgunu, 1721 Yirmisekiz Çelebi Mehmet?in Paris elçiliği, Batı?yı ve başarılarının sebebini gözlemleme çabaları, ?Hikmete dayalı Batı, şeriate dayalı Osmanlı? diyen İbrahim Müteferrika?nın 1726?da İstanbul?da ilk matbaayı kuruşu, Osmanlı?da yeni yapılanmaların kilometre taşları olmuştur. Bu tarihlerden itibaren, devlet fikir ve bilgisine güvendiği kişilerden durumu izah eden layihalar talep eder. Bu layihalar içinde, tekkelere yönelik bir iyileştirmeden hiç bahsedilmediği için, henüz bozulmanın bu dönemlerde başgöstermediği kabul edilmektedir.

İhsanoğlu, Ekmeleddin. Osmanlı İmparatorluğunda bilim, teknoloji ve sanayide modernleşme gayretleri. Osmanlı Bilimi Araştırmaları II. İstanbul: İ. Ü. E. F. yay. 1998. 1-22

Batı Türkleri sevemedi, Türkler de Batıyı; ilişkiler hibir zaman samimi olmadı. Avrupalılar samimi ve dürüst davrandılar. İlişkiler güven havası içinde kuruldu.

B. Güvenç, a. g. e., s 214.

Ergün, Mustafa. Türk Eğitim Sisteminin Batılılaşmasını Belirleyen Dinamikler. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 17, 1990. S.453-457

Berkes, Niyazi. Türkiye'de Çağdaşlaşma. İstanbul 1978

Konumuz süjesi Osmanlı ise, Müslüman olan Selçuklu?nun parçalanmış boylarından Kayı?dan olan Osman ailesinin, bir İslam devleti olarak tarihteki yerini almıştır. Bu bölümde Osmanlı?daki dini süreci işlemek yerine doğrudan tekke, tarikat ve zaviye kurumlarını işleyeceğim. Nitekim bu kurumların kalıntıları?nın Türkiye Cumhuriyeti?nin modernite yaklaşımı içinde tamamiyle ortadan kaldırılması hedeflenmiştir. Tabii, bunlar bir kalıntı mıydı, yoksa arkaik kurumlar olsalar da genlere sinmiş ve asırların sürüklediği bir gelenek mi olduğu da tartışılacaktır. Tarikatlar kurucularının isimleri ile anılırlar genellikle, Kadirilik , Bektaşilik , Mevlevilik , Yesevilik ... Bu tarikatlar ?ın düşünce temellerini de kurucularının Kur?an?ı yorumlama tarzları oluşturur. Kısaca Yol anlamına gelen Tarik, aslında Tanrı?ya giden ve Kur?an temelli farklı yorumları, metodları anlatmaktadır. Aynı zamanda içtihad-fikir üretme, çağa ve zamana uygun yorumları geliştirme kapısıdır da.. Ama, Osmanlı döneminden başlamak üzere, zamanla dejenere olmuş, iman, dürüstlük, ahlak, topluma örnek olma misyonundan saparak miskinlik, tembellik ve inançları sömüren, inananların desteğini almak için bağnaz, karanlık yollara sapan; dini bireysel çıkarlara alet eden, devlet yönetiminde baskı unsuru olarak politik anlam kazanan kurumlara dönüşmüştür. Yeniçerilerin tarikatı olarak kabul edilen Bektaşi Ocağı da, vaka-ı hayriye ile bu sebeple gözden düşmüş, tekkeleri tahrip edilip, bazı yöneticileri de sürgün ya da idam edilmişlerdir.

Yaşar Nuri Öztürk, İslam Düşüncesinde Bir Dönüm Noktası-Kuşadalı İbrahim Halveti, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul 1994, s. 15.

eğitim mi vardı ki sistemi olsun.

Hunke, S. Allahs Sonne Über dem Abendland Stuttgart 1967; İstanbul 1972.

Hatırlamamız gereken bir husus da şudur: Osmanlı?yı batıran devlet adamlarının içinde?devşirme? devede kulak kabilindendir. Ne yaptıksa biz kendi kendimize yaptık!

18. yüzyılın ilk çeyreğinde 200 kadar fabrika vardı ve bu yüzyılda sanayileşme çok geniş alanlara yayıldı. 1725'te Bilimler Akademisi, 1755'te Moskova Üniversitesi, 1758'de Güzel Sanatlar Akademisi kuruldu. Artık aydınlar Batı akılcılığını Rus gerçeklerine uygulamaya başladılar. 1732'de Prusyalı subayların öğretmenlik yaptığı, Avrupa'nın ilk ciddi örgütlü Harp Okulunu kurdular. Rus ordusu Prusya disiplini ile kuruldu ve 1870'lerden sonra bir dizi reformlar yaparak kendi askeri doktrinini geliştirdi.

1870'lerden itibaren eğitimin devlet kontrolüne girdiği İngiltere'de, 1876'da genel öğretim mecburiyeti başladı. Zamanla mecburi öğretim süresi giderek arttı. 1891'de ilköğretim parasız hale getirildi. 1837'den itibaren açılmaya başlayan kolej ve üniversiteler 20. Yüzyıl başlarında bağımsız üniversitelere dönüştüler.

Osmanlı devleti de diğer devletler gibi kendi vatandaşlarını kendi düşünceleri doğrultusunda yetiştirmek amacıyla eğitim-öğretim müesseseleri kurmuştur. Devlet ve çoğunlukla vakıflar aracılığıyla kurulan ve devletin kuruluşundan yıkılışına kadar çeşitlenerek gelişen bu müesseseleri iki ana guruba ayırabiliriz. I)Örgün Eğitim Müesseseleri II.)Yaygın Eğitim Müesseseleri I)Örgün Eğitim Müesseseleri: Bu müesseseler belirli yaş ve bilgi seviyesine gelmiş insanları belirli zaman ve disipline göre yetiştirmek amacıyla kurulmuş müesseselerdir. Bu eğitim müesseseleri askeri ve sivil olmak üzere iki kısma ayırabilir. 1)Sivil Eğitim Müesseseleri: a)Sibyan Mektepleri: İlk tahsil veren bu okullar 5-6 yaşlarındaki çocuklara okuyup yazmayı bazı dini bilgileri ve dört işlemden ibaret olan matematik dersini verirdi. İslam?dan öncede küttap adıyla Hire de varlığı görülen bu okullar daha önceki Türk devletlerinde ve Osmanlı Devletinde çeşitli adlarla anılmıştır Osmanlılarda bu okulların hocalarına muallim veya şakirt denirdi. Talebelerine de talebe suhte, tilmiz gibi isimler verilirdi. 1846?ya gelindiğinde dört yıllık eğitim veren Sibyan mekteplerinde elifba, Kur?an, ilmihal, tecvit, harekeli Türkçe, Muhtasar Ahlakı memduha risalesi, sülüs, ve nesih yazıları öğretiliyordu. Tanzimat?tan sonra 3 yıllık mektebi iptidai olarak faaliyet göstermeye başlar. Osmanlılar devrinde kız çocukları da bu mekteplerde erkeklerle birlikte okumuşlardır. Bununla beraber Osmanlı da kız ve erkek çocuklarının ayrı ayrı okuduğu okullarda mevcuttu. Sibyan mekteplerinde öğretim görevlisi olarak medrese mezunları görev yapmışlar daha sonra ise bu ihmal edilmiş, medrese mezunu olmayan kişiler de hocalık yapmaya başlamışlardır. Kızlara ait mektepler de ise yaşlı kadınlar öğretmenlik yapmıştır. b)Medreseler: İslam tarihinde medrese orta ve yüksek seviyede eğitim ve öğretim veren müesseselerinin ortak adıdır. Daha önceki devirlerde olduğu gibi Osmanlı?da da şahıslar tarafından tesis edilen ve yaşaması için vakıflar kurulan medreselerin hocalarına müderris ve yardımcılarına muid denirdi. Medrese talebelerine ise danişmend, suhte veya talebe diye adlandırılırdı. Osmanlıda ilk medreseyi Orhan Gazi 1331?de İznik?te kurulmuştur. Osmanlı Medrese teşkilatında ilk köklü değişim Fatih Sultan Mehmet zamanında olmuştur. Fatih kanunnamesini hazırladığı sırada Molla Hüsrev ve ali Kuşçunun içinde bulunduğu bir maarif komisyonuna?kanuni talebe-i ulum?u hazırlatmış böylece Osmanlı medrese sistemi hazırlanmış oldu. Osmanlı medreselerini umumi medreseler ve ihtisas medreseler olarak ikiye ayırabilir: Umumi Medreseler 1. Haşiye-i Tecrit Medreseler:Bu medreseler Seyyid Şerif Cürcani?nin Haşiye-i Tecrit adlı eserinden almıştır. Daha çok fıkhi eserlerin okutulduğu bir medrese olarak eğitim vermiştir. 2. Miftan Medreseleri 3. Kırklı Medreseler 4. Ellili Medreseler 5. Sahn-ı Seman Medreseleri:Bu medreseler fatih Sultan Mehmet?in İstanbul?da kurduğu külliyede bulunan 8 medresedir. Bu medreselerde fıkıh, usulü fıkıh, hadis, tefsir, astronomi , hendese, tıp gibi ilimler okutulmuştur. 6. Altmışlı Medreseler 7. İhtisas Medreseleri a)Darul Kura b)Darul Hadisler c)Daru?ş şifalar Osmanlı Medrese sistemindeki ikinci en büyük gelişme Kanuni Sultan Süleyman devrinde meydana gelen gelmiştir. Kanuni devri her sahada olduğu gibi medrese teşkilatında da zirveyi ifade eder. Kanuni Sulan Süleyman, Süleymaniye külliyesinin inşa ettikten sonra burada tesis ettiği medreselerde Sahn-ı Seman medreselerinin üstünde medreseler kurmayı planlarken diğer tarafından da Osmanlı medreselerinin payelerini yeni bir sisteme göre tekrar tanzim etmiştir. Buna göre Osmanlı medreselerinin şu şekli aldığı görülmektedir: 1İbtidai hariç medreseleri 2. Hareketi Hariç medreseleri 3. İptidai dahil medreseleri 4. Hareketi Dahil Medreseleri 5. Musile i Sahn Medreseleri 6. Sahnı Seman Medreseleri 7. İbtidai Altmışlı Medreseleri 8. Hareketi Altmışlı Medreseleri 9. Musile i Süleymaniye

Öteki inançlara duyulan müsamahanın kaynağında insana duyulan saygı vardı. İslam inancında insan mukaddesti. İnsan mukaddes olduğu için tercihlerine müsamaha gösterilmeli, bu yüzden insan incitilmemeliydi.

Tarih - Tarihi Bilgiler

Bulgaristan: 865'de Hıristiyanlığı kabul ettiler ama uzun süre kültürel olarak çevre güçlerinin etkisinde yaşadılar. 18. Yüzyılda milliyetçilik hareketleri başladı. İlk Bulgar okulu 1835'te Vasil Aprilov tarafından kuruldu ve 10 yıl içinde 50'yi aşkın Bulgar okulu açıldı. Bulgar milliyetçilik akımları, Rusya'dan her zaman tam destek gördü. 1870'de Fener Rum Kilisesinden ayrılarak Exarkhlık adlı milli kiliselerini kurdular. 1879'da Bulgar Meclisi toplandı ve Rus Çarı'nın yeğeni "Bulgar Prensi" seçildi. Anayasa yapıldı ve ülkeye birçok Rus uzman gelmeye başladı. 19. Yüzyıl sonlarına doğru modern tipte bir sanayi kurulmaya başlandı. 1908'de tam bağımsız oldu.

osmanlının cahili senden aladır...

Osmanlı eğitim sistemi, hem okul kuruluş yapısı hem de eğitimin muhtevası açısından Batılılaşma döneminde yeni bir sistem oluşturmaya çalışmıştır. Önce askeri alanda başlayan, daha sonra da sivil alanda çeşitli seviyelerde ortaya çıkan Batı tipi eğitim sistemi kurma çalışmaları, Avrupa'daki bazı ülkelerle ve özellikle Batılılaşma çabasında bulunan Rusya, Japonya, Mısır, Bulgarİstan gibi ülkelerle mukayese edilerek değerlendirilmeye çalışılacaktır.

Osmanlı devlet kurumları, Müslüman olmak kaydıyla herkese açıktı. Herkes zekasına, kabiliyetine, sadakatine ve liyakatine göre yükselirdi.

Bu arada Türk kültürüne büyük hizmetleri geçen yukarıdaki bilgilere ulaşmamızı sağlayan Ekrem Hakkı Ayverdi ve Süheyl Ünver hocalarımızın yanı sıra; Ayasofya içinde görmekte olduğumuz Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin yazdığı 7,5 metre çapındaki dünyanın en büyük levhalarını Ayverdi'ye onartarak, kendi çabasıyla tekrar yerine astıran eski Müdürümüz Arkeolog Muzaffer Ramazanoğlu'nu saygı ve rahmetle anıyoruz. Ayverdi, Ünver ve Ramazanoğlu gibi Türk kültürüne hizmeti geçmiş bilgili ve cesur insanlar sayesinde kültür değerlerimiz korunmuş ve günümüze ulaşabilmiştir. Başka milletlerin değerlerine sarılan kişi_erse onların adi birer kopyası olmaktan öteye gidememişlerdir.

Osmanlı Batılılaşmasının başlangıcını Lale Devri (1718-1730) ile başlatmak doğru olacaktır. Bu dönemde Avrupa ülkelerine elçiler gönderildi, ticaret, kültür ve sanat hayatı gelişti. Matbaa Türkiye'de 1492'de Yahudiler, 1567'de Ermeniler ve 1627'de de Rumlar tarafından kullanılmaya başlanmasına rağmen, Türkler ancak bu dönemde, 1727'de Matbaa kurup kitap basmaya başlamışlardır.

Ülke Değişmenin başlaması Sanayiin olgunlaşması

Bugün Batı, bir sanayi medeniyetidir. Sanayileşme içinde ortaya çıkan kapitalist sistem, ekonomi üzerine dayalı bir toplum yapısı kurmuştur. Dolayısıyla Batılılaşma; sanayide, yönetimde, askerlikte, hukukta, eğitimde, sanat ve edebiyatta Batı ülkelerinde ortaya çıkan sistemleri hakkıyla uygulamak ve geliştirmek demektir. Batılılaşma, her şeyden önce, insan zihninin çalışma yollarının, insanın dünyaya bakış açısının değişmesi demektir. Bu da bilimsel düşünce biçiminin, eğitim sistemi vasıtasıyla insanların bilgi sistemine iyice yerleştirilmesi ve uygulatılmasıyla sağlanabilir.

Birçok devlet kuruluyor ve yıkılıyor. Bazen devlet-millet kavgası oluyor. Savaşlar, toprak kayıpları, göçler? 2650 yıldan beri bir devlet, milli yapıdaki devlet millet ile bütünleşmiş. Batılılaşma döneminde uzun istikrar var.

Avrupa dalga dalga sanayileşmeye, bütün toplumsal kurumlarını değiştirmeye başlamıştır. Bu değişmenin başlama zamanlarına kısaca bakacak olursak, şöyle bir tablo ortaya çıkar:

Japonlar Batılılaşmaya sanayileşme ile başladılar. Sanayileşmenin nüfus, teknik ve bilimsel bilgi, yönetimsel istikrar gibi unsurları -Osmanlıda henüz oluşmamışken- burada oluşmuştu. Türkiye ile Japonya arasındaki farkları karşılıklı iki sütunda görmek yararlı olacaktır.

Yaşar Nuri Öztürk, Son Devir Türk Tasavvufu ve Bosnalı Muhammed Tevfik Halveti, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul 1991, s. 10.

Rostow, W. W. Iktisadi Gelişmenin Merhaleleri. . İstanbul: Kalem yay.1980

Resmi öğretimin en temel ocağı?Acemioğlan Ocağı?ydı. Savaş esirlerinden veya Hıristiyan vatandaşlardan seçilen çocuklar 3 ya da 8 yıl süreyle Türk ailelerinin yanında kalır, edep-erkan, gelenek-görenek öğrenirlerdi.

Y. N. Öztürk, Tasavvufun Ruhu..., s. 159.

Medrese sistemi, dini eğitim amacına yönelikti. Ders programları buna göre düzenlenmiş, hatta dini eğitim açısından tehlikeli olabilecek -Kelam gibi- bazı dersler bile programdan çıkartılmıştı. Avrupa okulları ise din derslerini giderek sınırlamış ve pozitif bilimlerin programın ana odağını oluşturduğu okullar haline gelmişti.

Bir gün de inşAllah sıbyan mekteplerinden söz edelim: Tabii siyasi gündemi daima kabarık ve siyaset havası her zaman fırtınalı olan Türkiye?de bu tür yazıları hala okuyan kalmışsa...

Batıya az öğrenci gönderdik ve onların izlemesini iyi yapamadık. Öğrenciler iyi seçildi, bilim ve teknoloji eğitimi için gönderildi ve izlendi.

Osmanlılarda Batılılaşmanın tarihi

Büyük Petro'nun Batılılaşma hareketlerini sürdüren bir başka güçlü şahsiyet, Rusya İmparatoriçesi Büyük Katherina'dır (1729-1796). Kendisi Polonya'da doğdu, Holstein dükü Peter ile evlendi, sonra onu tahttan indirerek 1762'de kendi Rusya'nın yönetimini ele aldı. Rusya'da ilk tıp okullarını ve kızlar için okulları kıraliçe kurdurdu. Geniş toprakları kontrol altında tutacak sağlam yönetim reformları yaptı. Bu dönemde olan Fransız İhtilali (1789-1799) Katherina'nın liberal fikirlere karşı tutumunu sertleştirmesine neden oldu.

Sonuç olarak görünen şudur ki, ortada bir enkaz vardır. Bu enkaz ve posanın tam bir şekilde silinmesi ve yeni ve temiz doğuşlara meydan açılması gerekmektedir. ?Türk inkılabının mimarı Atatürk bu silme işini yerine getirmiştir.? Bunun hikayesi de Cumhuriyet başlığı altında incelenecektir.

Özellikle II. Selim döneminde Mimar Sinan'ın yapmış olduğu destek payandaları ve onarımlar sayesinde yapının günümüze kadar ulaşması mümkün olabilmiştir. Ayrıca Sultan Abdülmecid döneminde Fossati kardeşlerin yaptıkları restorasyon çalışmaları da önemli yer tutar. Cami'ye çevrildikten sonra İslam inancı gereği Ayasofya'nın içinde bulunan figürlü mozaiklerin üzerleri ince bir sıva ile örtülmüş, bu uygulama ile bir bakıma bunların korunması sağlanarak günümüze kadar ulaşabilmeleri mümkün olmuştur.

Divandan yetişmiş ünlü devlet adamlarımızın yanı sıra ünlü ilim, sanat ve edebiyat adamlarımız da var. Katip Çelebi, Gelibolu?lu Mustafa Ali, Feridun Ahmet Bey bunlardan sadece birkaçıdır.

Kaynaklar

Prof. Dr. Mustafa ERGÜN

Avrupa'da modernleşmenin temelleri, 1200'lerden itibaren önemli ölçüde nüfus artması, büyük şehirlerin ortaya çıkması, üretim ve tüketimin sürekli büyümesiyle atılmaya başlamıştır. 1500'lü yıllardan itibaren insan düşüncesinde büyük bir devrim ortaya çıkmaya başlamış ve 1660'lara gelindiğinde modern bilimin temelleri atılmıştır. Artık ondan sonraki dönemlerde, bilimsel bilgilerin pratik gayelerle uygulamaya konulmasından sonra Avrupa'da bir sanayi devrimi ortaya çıkmaya başlamıştır.

Hülya Korkmaz

Dawson, Chistopher. Batının Oluşumu . İstanbul: Dergah yay.1976

Osmanlı Devleti, kendi kurumlarında yetişmeyenlere güvenmez, dolayısıyla görev vermezdi. Bu durum, Türklerin devlet kademelerinden dışlandığı şeklinde eleştiriler almakla birlikte, durum böyle değildir. Öncelikle?devşirme?yi?yabancı? saymak yanlıştır. Geçtiği evreler devşirmelerde yabancılık bırakmamıştır...

Bu yazı, kısmen Tarih ve Düşünce Dergisi, Şubat 2003, Sayı 36, s. 14-19?dan ve yazarın elinde bulunan asıl metinden alınmıştır. Dergi İdaresi ve Sayın Yazara teşekkür ediyoruz

Başlangıçta Şehzadeleri eğitmek amacıyla saray içinde kurulmuştu. Sonraları devlet adamı yetiştiren bir üniversiteye dönüştü. Hıristiyan ailelerden devşirilen çocuklardan dürüst, sadık, zeki, kabiliyetli ve fiziksel anlamda düzgün olanlar da burada eğitime alınmaya başlandı.

Özet Her ülkenin bir modernleşme dönemi vardır. Bu gelişim, değişik alanlarda değişik tarihlerde olmuştur. Osmanlı Devleti'nin eğitim alanındaki Batılılaşma dönemi 1700'lerin sonunda başlar ve günümüz Türkiye'sinde hala devam etmektedir.

Mısır: Batılılaşma, N. Bonaparte'ın 1798'de Mısır'a çıkması ile başladı, denilebilir. 1800'lü yıllardan itibaren, kendini Fransızlara dayayan Mehmet Ali Paşa'nın Fransız modeline göre bir eğitim sistemi kurmaya ve reformlar yapmaya başladığı görüldü. Mısır'da Batı tipi ilk okul 1812'de açıldı. 1816'da Batılı öğretmen ve ders araçlarıyla bir Mühendis Mektebi kuruldu. 1817'de Mısır'da kurulan iplik fabrikalarını yönetmek üzere Fransız mühendis L. A. Jumel çağrıldı ve bu, Mısır pamuğunun geliştirilmesinde önemli rol oynadı. 1825'te Mısır'a gelen Fransız subay Dr. A. B. Clot, 1827'de bir Tıp okulu, ebe okulu ve eczacılık okulu kurdu, hastahaneleri modernleştirdi. 1833'te bir politeknik okulu açıldı. 1836'da Fransa'dan esinlenerek bir Eğitim Meclisi kuruldu ve o zamanki 50 ilk ve ortaokulu idareye başladı. 1828'den itibaren Fransa'ya giden Araplar çoğaldı. 1826-1870 arasında, Paris'teki Mısırlıların eğitim işlerini düzenleyen bir Mısır Bilim Heyeti, son derece verimli çalıştı. Et-Tahtavi çevresinde Fransızcadan Arapçaya geniş bir çeviri hareketi başladı. Bu arada "Nahza" denilen "Mısır Rönesansı" başladı ve gelişti. Gazeteler, tiyatrolar ve bilim cemiyetleri kuruldu. Cemaleddin Afgani ile dinde bir "reform" hareketi başladı ve gelişti. 1867'de Mısır eğitimi tamamen Fransa modeline göre çalışan bir sistem oluşturdu. 1869'da Fransızlar tarafından Süveyş Kanalı açıldı.

Y. N. Öztürk, Tasavvufun Ruhu..., s. 156.

Osmanlı ile mukayese edilecek diğer ülke Japonya'dır. Japonya, 1603-1867 arasında Batılı güçlerin Japonya'ya girişini yasakladıktan sonra, 1867'den itibaren hızlı bir Batılılaşma başlattı. Sanayileşme yoluyla güçlü bir Japonya kurmak için başlayan çalışmalar içinde "dine hayır, ama bilime, tekniğe, kültüre evet" dönemi başlamıştır. Sanayileşme içinde güçlü bir eğitim sistemi de kuruldu. Amerika ve Avrupa vasıtasıyla Batı bilim ve zihniyeti Japonya'ya kısa sürede yerleşti. Dolayısıyla Japonya ile Osmanlı arasında Batılılaşma açısından önmeli metot ve başarı farkları ortaya çıktı.

Y. N. Öztürk, Son Devir Türk Tasavvufu..., s. 12-13.

Polonya: Birçok bilginler yetiştiren Krakow Üniversitesi daha 1364'te kurulmuştu. 1550'lerden sonra büyük bir eğitim hamlesi başladı. Leh dili ile eğitim ve zengin bir yayın hayatı görüldü. 16. Yüzyılda Avrupa'daki kültürel yeniden doğuş Polonya'ya da yansıdı. Bu ülkede inanç özgürlüğü vardı; dini tartışmalar çok oldu ama din savaşları olmadı. 1740'larda aydınlar ülkeyi kalkındırma hareketi başlattı. Önemli bir ekonomik uyanış olurken 1765'te bir eğitim-öğretim devrimi başladı: gazeteler, kütüphaneler, tiyatrolar v. s. 1816'da Potocki tarafından Varşova Üniversitesi kuruldu. 1860'larda Tıp ve Sanat okulları kuruldu. Rahip S. Konarski'nin (1700-1773) önemli öğretim reformu hareketlerinden sonra 1773'te kurulan eğitim komisyonunun Avrupa'daki ilk Eğitim Bakanlığı taslağını hazırladığını da kaydetmeli. Bu arada Polonya'daki modernleşme ve gelişmelerin Ruslar ve Almanlar tarafından sürekli engellenmeye çalışıldığını, bu ülkelerin sık sık eğitim ve yönetimi kendi dillerinde yapmaya zorladıklarını da belirtmek gerekir.

E. Hakkı Ayverdi'nin fikirlerine tamamen katılmakla birlikte önemli olan bundan sonra neler yapılabileceğidir. Süheyl Ünver, Ekrem Hakkı Ayverdi ve Gullitt' in plan ve bilgilerinin yanısıra Alpaslan Koyunlu tarafından yapılmış olan rölöve ile İstanbul Arkeoloji Müzeleri fotoğraf arşivinden edindiğim medresenin eski fotoğraflarından yararlanarak Ayasofya Medresesinin restitüsyon planı yapılarak rekonstürüksüyon yapılabilir. Böylece İstanbul'un fethinin 550. yıl dönümünü kutlayacağımız bu yıl içerisinde Fatih' in anısını da yaşatmış olmakla birlikte Ayasofya Müzesinin depo, ofis gibi yer ihtiyaçlarının karşılanması da mümkün olacaktır. Ayrıca yapıya kültür amaçlı bir fonksiyonda kazandırılabilir.

Y. N. Öztürk, Tasavvufun Ruhu..., s. 157.

Bu çürümeyi, Osmanlı aydınları farketmiş ve Yeni/Genç Osmanlılar, Jön Türkler de bu yapıya karşı çıkmışlardır. Mesela, Avusturyalı bir anneye sahip olup, Batılı fikirlerle beslendiği muhakkak olan 1859 doğumlu Ahmet Rıza Bey, döneminin pozitivist-materyalist düşünce akımının etkisi altında?maddi varlıklar ile, yeryüzündeki şeylerin birbirlerine objektif tabiat kanunları ile bağlı olduğunu? düşünmektedir. Bu sebeple ona göre, öncelikle bu objektif tabiat kanunlarını öğrenmek gerekmektedir. Osmanlı aydınında düşünce giderek laikleşmektedir. Eğitim Ahmet Rıza için, hümanist anlamında insanın kendi kendini bulmasına yarayan bir araç olmaktan çok, bireyin toplum içindeki görevlerininin neler olduğunu gösteren bir araçtır. Padişah II. Abdülhamid?e sunduğu ilk layihasından yazdığı altıncısına kadar eğitim, bu temel üzerine oturtulur. Eğitim ile ilgili olarak tekke?lere bakışı çok net ve keskindir. ?Zühd-ü tekva perdesiyle fikir ve niyetini örten ve halkın cehlinden ve zaaf-kalbinden istifadeye çalışan mürayilere ve münafıklara? karşı yönelir ve tekke şeyhlerine karşı cephe alır. Çünkü, tekke şeyhleri?ahlak ve efkarı fesada uğratan? unsurlardır. Buna mukabil İslam?ı Hristiyanlığa karşı gelişmeye daha elverişli bulmakta ve?sosyal bir harç? olarak değerlendirmektedir de.

Yaşar Nuri Öztürk, Tarih Boyunca Bektaşilik, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul 1990, s. 200.

Burada askerlik sanatını öğrenen acemiler ihtiyaca ve yeteneklerine göre diğer ocaklara gönderilir, bir?usta? yeniçerinin gözetiminde pişip olgunlaşmaları sağlanırdı.

Batılılaşma içinde uygulanan programlarda Batının objektif, bilimsel düşünce sistemine hiçbir dönemde ciddi olarak yer veremedik. 1400'lerde hep aynı seviyede bulunan dünya düzeninde Batıdaki bazı bölgelerin ve devletlerin yaptığı çıkışın gerçek dinamosunu hala göremedik. Hep Batılı kurumların yarım yamalak kopyelerini kurup yaşatmaya çalışmakla vakit geçirdik. Eğitimde bilimsel zihniyet ve metodu yerleştiremeyince de demokrasi, laiklik, ekonomi, hukuk gibi toplumsal kavramları ancak şekil olarak ve çok güç şartlar altında yaşatabiliyoruz.

Bu yüzyıllarda Avrupa kültürü ve yönetim biçimleri laikleşmiş (Avrupa'da hukuk daha 1700'lerde laikleşmişti) ve rasyonelleşmiş, sanayi devrimleri ve eğitimin yaygınlaşması ile bu durum toplumun bütün kesimlerine iyice yayılmıştır. Bilim ve teknik arasındaki bağlantı 19. yüzyılda daha da kuvvetlenmiş, her ikisi de birbirlerinin gelişmelerini hızlandırmışlardır. Öyle ki, bilim ve teknik Batı uygarlığının yeni dini veya ideolojisi haline gelmiştir.

18. yüzyıl Rus İmparatorluğu'nda "aydın despotlar" dönemi olarak bilinir. "Deli" veya "Büyük" Petro (1682-1725), 1697-98'de Avrupa'ya biz gezi yaptı, Hollanda'da gemi inşa çalışmalarını yakından izledi ve dönüşte büyük bir modernleşme hamlesine girişti. Büyük Petro din adamlarını dinlemeden liberal eğitimi başlattı. Kiliseyi devlete bağladı. Soylulara ve devlet memurlarına laik ve Batı tipi bir eğitim vermek amacıyla Batı tipi okullar, akademiler ve enstitüler kurdurdu. Milli devlet içinde laik bir politika izlemeye başladı. Alfabeyi yeniden düzenledi, meslek okulları, denizcilik okulu, mühendislik ve tıp okulları kurdurdu. Batıya öğrenciler gönderdi ve oradan birçok uzmanlar getirtti. Orduyu ve donanmayı yeniden kurdu (bu donanma 19. Yüzyıl sonlarında dünyanın 3. büyük donanması haline geldi). Yönetimde Senato ve özel meclisler oluşturdu. Taşra idaresini yeniden örgütledi.

Rusya 'gönüllü Batılılaşma' denebileck bir yol izledi, Osmanlınınki ise biraz zorunlu ve gönülsüz oldu. Rusya, sivil ve askeri Batılılaşmayı paralel götürürken, Osmanlı bu paralelliği sağlayamadı .

Yani önce sağlam uhrevi bir temel atılır, dünya o temelin üzerine inşa edilirdi.

Enderun öğrencisine?İç oğlanı? denirdi. Buradaki eğitimin çeşitli kademelerinden mezun olanlar kabiliyetlerine ve ihtiyaca göre değerlendirilir, Osmanlı Devleti?nin çeşitli kademelerinde görev alırlardı.

Gluck, Heinrich. 16-18. Yüzyıllarda saray sanatı ve sanatçılarıyla Osmanlıların Avrupa sanatları bakımından önemi. Belleten. 127,1968. 355-380.

Aslında eğitim sistemlerinini birbirlerinden etkilenmesi ta Antik Yunan döneminde Xenophen'in İran sistemini görüp anlatması, Platon'un Isparta eğitim sisteminden etkilenerek "Devlet" adlı eserini yazmasıyla başlamaktadır. Daha sonraki dönemlerde Yunan eğitimi Roma'yı, İslam medrese sistemi de Ortaçağ Avrupa üniversitelerini derinden etkilemiştir.

İstanbul'u aldıktan soma Fatih ilk iş olarak Ayasofya'ya gelerek burada toplanmış olan Bizans halkına hitaben can, mal ve din özgürlüklerinin kendi teminatında olduğu konusunda güvence verdi. Harap ve bakımsız durumda olan Ayasofya'yı camiye çevirerek onarıma aldırdı. Fatih ve ondan soma gelen Osmanlı Padişahları da fetih sembolü olarak kabul edilen Ayasofya'ya büyük önem verdiler ve bu konuda hiçbir fedakarlıktan kaçınmadılar. Ayasofya'nın kutsal hikmet manasına gelen Grekçe adının dahi değiştirilmediğini düşünürsek Türkler?in ne kadar hoş görülü oldukları daha iyi anlaşılır.

Sultan İkinci Mahmud?a (1808-1839) kadar devam eden bu sistem?Resmi Öğretim? ve?Sivil Öğretim? şeklinde iki ayak üstünde duruyordu.

Batılı uzmanlar iyi seçilemedi; oradan kaçan aristokratlar ve Avrupalıların kendi gönderdiği az sayıda uzman kişi ile çalışıldı. Batının en iyi uzmanlarını seçip iyi para vererek getirdiler. Kısa zamanda çok sayıda uzman desteğiyle çalıştılar.

İslam dini ilim öğrenmeyi herkese farz kılmış olmasına rağmen, eğitim sistemi genelde din ve yargı adamlarını yetiştirmeye yönelik idi. Bütün insanlar için ortak bir zorunlu eğitimi amaçlayacak örgün bir sisteme sahip değildi.

Bunu eğitim sistemine de yansıttılar. Hıristiyan çocuklar devşirilip eğitiliyor, kabiliyetlerine ve çalışkanlıklarına göre yükselmeleri, hatta devletin ikinci adamı olmaları sağlanıyordu. Bu sistem o günkü Avrupa?nın bilmediği bir sistemdi.

Diğer ülkeler:

Batılılaşma veya modernleşme için, önce Batı uygarlığını ortaya çıkarak faktörlerin sokukkanlı olarak analiz edilmesi, sonra da belli bir plan ve program çerçevesinde modernleşmeye başlanması gerekirdi. Osmanlı, her ikisini de yapamadı; önce Batı karşısında eskiden var olan üstünlük duygusunu yıkıp Batının sağlıklı analizini yapamadı, sonra da -Avrupa karşısında acizlik ve hayranlık duygularıyla- panik içinde sistemsiz ve plansız, birbirinden kopuk modernleşme çabaları gösterdi.

geri kalan kısmı;

Bürokrasinin asıl kaynağı Divan-ı Hümayun?dur. Divan-ı Hümayun hem idari, hem hukuki bir meclis, hem de bürokrasinin merkezi ve beynidir.

W. Irwin, a. g. e., s. 232.

Bunun arkasından gelen I. Mahmut dönemi (1730-1754), genelde Tanzimat'a kadar devam edecek olan askeri yeniliklerin başladığı dönemdir. Comte de Bonneval ve onun kurduğu Humbarahane, Osmanlının askeri sisteminde değişimin başlaması olarak kabul edilebilir. III. Mustafa zamanında (1757-1773), gene bir Fransız olan Baron de Tott, topçuluk ve istihkamcılık alanında birçok yenilikler yapmıştır. Bundan sonra gelen dönemlerde Avrupa'dan uzmanlar getirtilerek Batı tipi subaylar yetiştirecek okulların kurulmaya başlandığı görülmektedir.

Ergün, Mustafa. II. Meşrutiyet Döneminde Eğitim Hareketleri (1908-1914). Ankara: Ocak yay. 1998

İsveç: 1544'te sürekli askeri birlikler kuruldu. 1620'de Uppsala protestan üniversitesi yeniden örgütlendi. 1634 ve 1809'da Anayasa düzenlemeleri yapıldı. 18. Yüzyıl başlarında Fransız rasyonalizmi ve Alman pietist düşüncesi İsveç'e girdi. Fransa ile İsveç arasında birçok sanatçı gidiş-gelişi oldu. Bilginler ve filosoflarla büyük bir kültür hareketi gelişmeye başladı. Bir taraftan sanayi kurulurken öte taraftan tarım ve ticarette yenilikler oldu. 19. Yüzyılda ülkenin modernleşmesi hızlandı. 1859'da çeşitli mezheplere karşı hoşgörü, 1862'de ceza hukuku ve yerel yönetimlerde değişiklikler olurken 1866'da Meclis kuruldu.

Eğitim sistemi geliştirilmedi tek hata bu...

Aytaç, Kemal. Avrupa Okul Sistemlerinin Demokratlaştırılması. Ankara: Eğitim Bilimleri Fakültesi yay. 1985.

Karal, E. Ziya. Gülhane Hatt-ı Hümayununda Batının Etkisi. Belleten. 112,1964. 581-601.

OSMANLI'DA TEKKE VE ZAVİYELER -5

Ayasofya Müzesi Uzmanı

Ş. Mardin, Jön Türklerin Siyasi..., s.136.

Japonya: Şogunlar döneminde (1192-1867) oluşup Moğol hücumlarına başarıyla karşı koyan Japon samuraylar, 1587'de Japonya'ya giren Cizvit misyoneri Francis Xavier'in hıristiyanlığı hızla yayması kaşısında şaşırdılar, bu dini yasakladılar ve tüm Batılıları ülkeden kovdular (1614). 1636 ve 1639'da da Japonların dışarı çıkmaları yasaklandı. Meici devrinin başladığı 1867'ye kadar Tokugava devrinde "dine hayır, bilime, kültüre, tekniğe evet" politikasıyla Batıyı izlediler. Ama 1853'te Komodor Perry'nin Japonya'ya gelmesinden 15 yıl sonra Tokugava rejimi yıkıldı. Meici devrinde "sanayileşme yoluyla güçlü Japonya" politikası izlediler. Batıya öğrenciler gönderip (1870'de 446 öğrenci gönderilmişti) oradan birçok yabancı uzman getirdiler (1872'de 362 yabancı uzman çalışıyordu, 1874'te ise sadece Teknoloji Bakanlığı'nda 300'den fazla uzman vardı ve bunlara ödenen para Bakanlık bütçesini geçiyordu). 1867'den itibaren Tıp ve Batı Bilimleri Okulu kuruldu, 1872'de Temel Eğitim Yasası hazırlandı, zorunlu eğitim uygulaması Fransa'dan alındı. Ama genelde Japonlar Bismark döneminin milliyetçi ve disiplinli Alman eğitim sistemini taklit ettiler. 1906'da zorunlu eğitimi kabul eden Japonlar, 1909'da zorunlu ilk ve ortaöğretimde %98'lik bir başarıya ulaştılar.

"Batılılaşma" nedir?

İhsanoğlu, Ekmeleddin. Tanzimat Öncesi ve Tanzimat Dönemi Osmanlı Bilim ve Eğitim Anlayışı. 150. Yılında Tanzimat. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992

Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, İletişim Yayınları, İstanbul 1983, s.130.

o kadar gerçek bir şekilde varsın ki,

senin var olmadığın düşünülemez bile.?

Kültürün ana özelliği, içine aldığı unsurları bütünleştirmeye ve özümsemeye çalışmasıdır. Geçmiş bize gösterdi ki, dışardan ödünç alınan ögeler, başka kültürlere uyarlanma sırasında bayağılaşıyor. Batılı bir kültür ögesini kendi içinde geliştiği kültürel bağlamından koparınca, anlamsızlaşıyor, geçersizleşiyor ve hatta zararlı oluyor. Batı kültürünü arka plana koymayınca, teknik ve askeri eğitim pek başarılı olamıyor.

Mısır ve Bulgarİstan bir ara Batı uygarlığını Osmanlıdan daha sağlam yakalamış gibi gözükmelerine rağmen, daha sonra ortaya çıkan bazı gelişmeler, her iki ülkede de Batılılaşma veya modernleşmenin erken kesilmesine neden oldu.

Kuran, Ercüment. Osmanlı Imparatorluğunda yenileşme hareketleri. Türk Dünyası El Kitabı Ankara 1976.

Bazılarınca bir "baskı dönemi" olarak nitelenen II. Abdülhamit döneminde bile Batı tipi eğitim kurumlarının yayılma ve ilerlemeleri devam etmiştir. 20. yüzyılda ise, eğitim alanında Batılılaşma devam ederken, karşılaştığımız sorunların çözümünde ve yeni politikalar geliştirilmesinde kendi düşünce adamlarımız çıkmaya başlamıştır.

biraz daha bilgi dede ali lütfen

Y. N. Öztürk, İslam Düşüncesinde Bir Dönüm..., s. 15-17.

İstanbul 'un tarihi eserlerini çizmiş olan Gurlitt' in Ayasofya'nın genel planında 18 numara ile medresenin yeri belirtilmiştir. Prof. Dr. Süheyl Ünver'in "Ali Kuşci" risalesinde medresenin yıkılmadan önce çekilmiş olan resimleri ile planları yayınlanmıştır. Gurlitt'in planında ölçek olmasına rağmen medresenin ayrıntılı çizimi yoktur. Süheyl Ünver'in planında ise ayrıntı olmasına rağmen ölçek bulunmamaktadır. E. Hakkı Ayverdi Osmanlı mimarisinde Fatih devri adlı eserinin III. cildinde bu iki planı da yayınlanmıştır.

MİLLETLERARASI KONGRESİ

osmanlıda gerçekten yetişen bir alim, bugünkülerle oyun oynar ancak.

Bu sistem pek tabii inanç manzumesine, ondan kaynaklanan ahlakine ve dünya görüşüne uygun olacaktı.

1924' e kadar medrese olarak kullanılan bina bir ara Vilayetin emrinde kimsesizler yurdu olarak kullanılmış, ancak; 1934 yılında harap olduğu ve Ayasofya'nın görünümünü bozduğu gerekçesiyle zamanın Antikiteler ve Müzeler Umum Müdürü Aziz Ağan'ın emri ile yıktırılmıştır.

Batı ile hep içiçe ve savaş halinde yaşamıştır. Coğrafyalar bitişik Batıdan coğrafi olarak uzak; istediği zaman ilişkileri kesebiliyor.

17. yüzyılda W. Ratke, çeşitli Alman prensliklerinde eğitim reformları yapmakla görevlendirilmişti. J. A. Komenski İngiltere, İsveç ve Macarİstan'a davet edilerek okul reform planları yapıp uygulamıştır. D. Diderot, 1774-1775 yıllarında Rusya için bir reform planı hazırlamıştır. G. E. Lessing de Hollanda, İngiltere ve Fransa'ya eğitim seyahatleri yaparak bunları Almanya'ya uyarlamaya çalışmıştır.

Ayasofya'nın masrafları ve onarımları, Fatih tarafından kurulmuş olan vakıf gelirlerinden karşılanmıştır. Ayasofya'nın vakıfları şehir içindeki musakkafat, dükkanlar evler, menziller, değirmenler, hanlar, hamamlar ve özellikle Fatih tarafından yaptırılan bedestenlerden oluşmaktadır. 926 tarihli tahrir defterinde Ayasofya vakıflarının hasılatı 1.426.288 akçedir. O tarihlerde 40 akçe 1 flori olmakla, bu miktar 36.500 altın flori, bugünki para ile 2.500.000 liradan fazla tutar (Kapalıçarşı Akçalı Kuyumcusundan alınan bilgiye göre 1973 yılında 1 gr. Altın 19 TL. idi, 09.01.2003 günü 1 gr. Altın 19.000.000.-TL. dır. Bu hesaba göre kitabın basım tarihi olan 1973 yılının 2.500.000.- TL. sı bugünün 2500000 x

Ortaçağlarda mayalanmaya başlayan Batı bilim ve teknolojisi, 18. Yüzyılda Batı kültürünü laikleştirdi. Bu tarihten itibaren Batı tarihinin adeta yeni bir bölümü başladı. Bu kültür askeri teknoloji ve eğitim ile sanayi alanında kendini gösterince, dünyanın değişik yerlerindeki kültürler bu gelişmeleri taklit etmeye çalıştılar. Ama bu taklitlerde değişik yollar ortaya çıktı.

Ş. Mardin, Jön Türklerin Siyasi..., s. 99.

" bilmediklerim ayagımın altına konsa, başım göge degerdi" diyecek kıadar da derin adamlardır osmanlı egitimiyle yetişenler..

1924'den 1934'e kadar kimsesizler yurdu olarak kullanılan medrese yıkılmadan önce resimleri çektirilip, planları mimar Nihat'a çizdirildikten sonra birer nüshaları Evkaf Müdürlüğü'ne ve Kültür Bakanlığı'na gönderilmiştir. Muhtemelen bir nüshası da Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü'nde kalmış olup, Süheyl Ünver de "Ali Kuşci" kitabındaki medrese hakkındaki bilgileri buradan almış olmalıdır.

Fransız M.-A. Jullien (1775-1848), İngiltere, İtalya, Mısır ve İsviçre'ye yaptığı seyahatlerden sonra eğitim alanında uluslarası işbirliği yapılmasını öneren eserini yazdı. 1830'lardan I. Dünya Savaşı'na kadar olan dönemde birçok eğitimci kendi ülkesinin dışında eğitimde gelişmiş ülkelere giderek o ülke sistemlerini kendi memleketlerinde tanıttılar ve yeni eğitim sistemlerinin bu esaslara göre kurulmasını istediler.

Aslında ilk kuruluş zamanlarında İslam dünyasındaki medrese sisteminden oldukça etkilenen Ortaçağlardaki Avrupa eğitim sistemi, Batı medeniyetinin laikleşmesi, bilimsel düşünceye dayalı yeni bilgi sistemlerinin gelişmesi, yönetim biçimlerinin demokratlaşması, sanayi kuruluşlarının devamlı kalifiye eleman istemesi gibi faktörlerle değişmeye başladı.

Almanya 1850-1873 1910

Y. N. Öztürk, İslam Düşüncesinde Bir Dönüm..., s. 18-19.

Avrupa'da kültürel ve entellektüel hakimiyet uzun süre, hatta Rönesans döneminde bile İtalya'da kalmış, daha sonra bu kültür mirasını Fransa devralmıştır. O zaman, Roma'nın yerini Paris, Latincenin yerini Fransızca almıştır. 17. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa'nın kültürel üstünlüğü İngiltere'ye geçmiş; buradaki ferdiyetçilik ve hür düşünce bilimsel gelişmeleri hızlandırmış; ışık artık kuzeyden gelmeye başlamıştır. 1700'lerden itibaren sanat ve edebiyat alanında bile İngilizler öne geçmiş, Fransızcanın yerini bu kez İngilizce almıştır. İngiltere'nin kıt'a Avrupasına en iyi yansıdığı yer, her türlü özgürlüğün yaşandığı Hollanda olmuştur ve burası Rusya'nın Batılılaşması çabalarında kaynak ülke haline gelmiştir. 18. yüzyılda İngiliz dinamizmi tekrar kıt'a Avrupasına Almanya kanalıyla girmeye başlamış ve buradan dalga dalga doğuya doğru yayılmıştır.

İbrahim Halveti, yaşadığı dönem itibariyle, I. Abdülhamid, III. Selim, IV. Mustafa, II. Mahmud ve Abdülmecid?in padişahlıklarını görmüş ve doğal olarak tüm yenileşme çabalarına da tanıklık etmiştir. Bu dönemde devlet, kendisini Avrupa karşısında geri bırakan, yenilgilere, toprak kayıplarına uğratan sebepleri bulma ve aşma çabası içindedir. 1808?de III. Selim öldürülmesi, Sekban-ı Cedid denilen yeni ordu teşkilatı, şimdilik durdurulması, 3 Mart 1828?de Kıyafet Nizamnamesi ve ardından, 1838 Balta Limanı? İngiliz-Osmanlı Ticaret Anlaşması ve akabinde, 1839 Tanzimat Fermanı?nın ilanı, Mısır ve Mehmet Ali sorunları gibi, devletin temelden tüm ilişkilerini etkileyen hayati olaylar gerçekleşmiştir.

?Yani, din ve dünya için yenilikler getiren III. Selim?in bu hayırlı faaliyetleri, Hz. Mevlana tarafından da mezarından takdirle izlenmektedir.? Gerçek din uleması, vaziyeti idare etmek yoluna gitmez va açıkca doğruları konuşurken, 1839?dan sonra II. Mahmut?un Selimiye kışlasına resminin asılacağını duyan İstanbul uleması ise, ?Gavur padişah bir gavurluk daha yapıyor diye? fevaren etmekten geri durmamıştır. Buna karşılık, resmin asılışı sırasında devlet erkanının arasında duayı tamamlayan kişilerden biri de, Sünbüliye şeyhi Yunus Efendi?dir. Aynı şekilde, Ahmet Cevdet Paşa?dan öğreniyoruz ki, Ali Paşa?nın cenazesinde, Yeni Kapı Mevlevihanesi şeyhi Osman Efendi namazı kıldırıp, hakkında yaptığı iyi şeyleri sıraladıktan sonra, cemaate?siz bu zatı nasıl bilirsiniz? sorusuna kimseden cevap alamamıştır. Bu yozlaşma içinde, bozulma tarikatlara da sıçramamazlık etmemiştir.

Medrese sisteminde gerçi bir iç derecelenme vardı, ama öğrenim kademeleri ve sınıflar tam olarak oluşmamıştı. Ders kitapları pedagojik değildi. Öğretim metodu olarak -dini bilimlere çok uygun düşen- ezber metodu kullanılıyordu. Sınav ve değerlendirme sistemi belli bir sisteme bağlanmamıştı.

Kısaca, 1908 Devrimi sonrası din alanında modernleşme gerekliliği, dönemin üç ana fikir akımının ortak paydasını oluşturmuştur. ?İslamlık akli, hatta tabii bir dindir. Bu aslındaki halinden çıkmış, akla ve tabiat kanunlarına aykırı inançlarla bozulmuştur. İslamlık?ı bunlardan temizleyerek saf haline döndürmek gerekir. En büyük?inkılap? bunu başarmak olacaktır.?

III. Selim ile başlayan XIX. Yüzyıldaki Batılılaşma çabaları gene önce askeri alanda ortaya çıktı. Avrupa'dan uzmanlar getirtilmeye ve Avrupalılar gibi muvazzaf askeri birlikler kurup eğitilmeye başlandı. Bu yeni ordu kurma çabaları medreseliler ve yeniçeri askerleri tarafından şiddetli tepki ile karşılaşınca, II. Mahmut'un 1826'da Yeniçeri Ocağını ortadan kaldırmasından sonra, 'mecburi kültür değişmeleri' denilen yenilikler dönemi başlamıştır.

Enderun Mektebi?ne gelince: Buna Enderun Üniversitesi demek yanlış olmaz.

Bina orta yok ki ne derece muhdesdi cevap verelim. Amma xıx. asırdan olursak muhakkak yıkılır diye bir kaa'ide mi vardı ki kurtarılması cihedine gidilmesi? Ve bir an evvel ortadan kaldırılmak telaşı içinde palas pandıras yıktırıldı. Bina yeni de olsa Fatih'in yaptırdığı ilk İstanbul Medresesi idi. Fekat bunu vicdanının en derin yerinde hissetmek için bizden olmak gerektir. Bir tek duvar kalsa Ayasofya'nın yanında bırakılacaktı, işte o kadar."

Mizancı Murat?da aynı düşüncelere sahiptir: ?Avrupa?da çıkardığı ilk risalelerinden birinde... ileri sürdüğü ana fikir Türkiye?de, aslında yan yana yaşayan iki ayrı Türkiye?nin bulunduğudur.? Bunlardan ilki, ?resmi Türkiye? ismi verdiği asalak memur grubudur. İkinci Türkiye ise, durgun halk gruplarının oluşturduğu gruptur. Birinciler ikincileri sömürmektedir. Üstelik birinciler entellektüeller olarak devlet gücü ile birleşmiş ve bu sömürme işini birlikte kotarmaktadırlar. Murat?a göre, ?bu ittifak Osmanlı İmparatorluğu?nun kuruluş devirlerinde tekke şeyhlerinin Bizans İmpratorluğu?ndan arta kalan etkilerin ve İran ulemasının çabalarının ortaklaşa? ürünüdürler. İran etkisiyle soysuzlaştığını düşünmektedir. II. Mahmut döneminde Yeniçeriliğin kaldırılması ile yetinilmiş ve ulema bu hareket içine çekilmemiştir. Bu da ulemanın?cemiyetin döküntüsü? haline gelmesine sebebiyet vermiştir.

Afyon Kocatepe Üniversitesi

Osmanlı oluşumu içinde ilk kez Sultan II. Murad zamanında kurulan Enderun, çeşitli değişikliklere uğraya uğraya Osmanlı?nın son yıllarına kadar yaşamını sürdürdü.

Osmanlı Devleti ile mukayese edilecek ülkeler içinde ilki olan Rusya'da Batılılaşma çabaları 17. yüzyılda başlamış, 18 yüzyılda Rusya'da Bilimler Akademisi, Moskova Üniversitesi, Harp Okulu kurularak, devlet organizasyonu yenilenerek, kilise kontrol altına alınıp laik eğitim sağlanarak büyük bir mesafe alınmıştı. 19. yüzyılda ise Rusya, Batıyı takliti bırakmış ve kendine özgü yapılanmalar içine girmişti.

Fatih Külliyesi 'nin inşası üzerine bir süre boş kalan Ayasofya Medresesi II. Bayezid döneminde (1481-1512) tekrar kullanılmaya başlanmıştır. 1596 tarihli masraf defterinden anlaşıldığına göre, daha önce yıktmlan medrese, 1596 da yeniden ihya edilmiştir 4. Fatih'in yaptırmış olduğu tek katlı medresenin üstüne ıı. Bayezıd bir kat ve hücreler ilave ederek iki katlı bir medrese haline dönüştürmüştür. 1846-1849 yılları arasında Sultan Abdulmecid döneminde Mimar Fossati kardeşler tarafından yapılan Ayasofya restorasyonu sırasında medrese binası da restore edilmiş ve tamir sırasında köklü değişiklikler yapılmıştır.

Ayasofya Medresesi'nde çok değerli bilim adamları ders vermişlerdir. Bunlardan biride Fatih zamanının en önemli alimlerinden Ali Kuşçu' dur. Ayasofya hakkında bir risale yazıp Fatih'e hediye etmiş olan Ali Kuşçu hakkında Süheyl Ünver şu bilgileri vermektedir. Fatih, Ali Kuşçu'yu 1473 de Uzunhasan seferine giderken yanında götürür. Dönüşte Ayasofya Medresesi 'ne günde 10 akçe, Nişancı Paşa'ya göre 200 akçe ile Müderris tayin eder. Ölünceye kadar Ayasofya Medresesi'nde müderrislik yapan Ali Kuşçu'nun mezarı Eyüp Sultandadır 5.

Petro Batılılaşmasının Rusya'sı 1905'te sarsıldı, 1914-18 arasında yenildi ve şekil değiştirdi. Batılılaşma yüzeysel kalmıştı. Marxist komünizm ile Batının radikal muhalefetini Rusya'da denedi; o da başarılı olamadı. 16. yüzyılda dini temeldeki Batı uygarlığını yetersiz bulan ve kovan Japonya, Meici döneminden sonra laik Batı uygarlığını bilim-teknik ve sanayi yönleriyle aldı. II. Dünya Savaşı'ndaki yenilgi, Japon Batılılaşmasının sağlam olmadığını gösterdi. Şimdi Batı kültürünü her yönü ile almayı deniyorlar. Bu açıdan bakıldığında, Osmanlı Batılılaşması kendi geleneksel egenemliğini uygar bir şekilde modern bir demokratik Cumhuriyete dönüştürmüş, o zamandan beri de "yurtta barış dünyada barış" sloganıyla ülkesini ve milletini barış içinde kalkındırmaktadır. Belki Japonya ve Rusya'dan daha yavaş modernleşmekte, ama bu yöndeki politikasını sağlam ve emin adımlarla sürdürmektedir.

Osmanlı ile bazı ülkelerin Batılılaşma ve eğitim sistemlerindeki gelişmeleri mukayese

Ayasofya'nın kuzeybatı köşesinde halen Ayasofya Medresesi'ne aİt temel kalıntılarının izlerine rastlanmakta olup, bu kısım çalı ve oHarla kaplanmıştır. Bu kısımda kazı yapıldığı takdirde medresenin planları hakkında daha ayrıntılı bilgiye sahip olabiliriz. Ancak resimler ile eski planlardan anlaşıldığına göre iki katlı, bir iç avluya sahip, ahşap revaklı bir yapıdır. Prof. Dr. Semavi Eyice'ye göre 19. yy'da yaygın olan batı üslubundan etkilenmiş görünen medrese binasının dar bodrum pencerelerinin üzerinde iki sıra halinde uzanan yarım yuvarlak kemerli büyük pencereler o güne kadar alışılagelmiş medrese mimarisinden çok uzaktır 7.

Japonya Eğitim Bakanlığı 1871'de kuruldu. Ülkenin tam olarak kabine sistemine geçmesi ise 1885'te oldu. 1892-96 döneminde Japon sanayileşmesi okul sisteminde sınai-mesleki eğitim yönünde yeni yapılaşmaları zorladı.

Kaldı ki, Osmanlı bürokrasisinin tümüyle devşirmelerden oluştuğu iddia edilemez. Divan ve taşra teşkilatlarından yükselenler de vardır ve buralara genelde Türkler hakimdir. Zaten Kanuni?den itibaren Türk çocukları da Enderun Üniversitesi?ne alınmışlardır.

Yavuz Bahadıroğlu

Fakat, 1774 doğumlu olup, 1845?de ölen Kuşadalı İbrahim Halveti?nin?Tekke devri bitmiştir. Allah?a varış bundan sonra, tıpkı Peygamberimiz devrinde olduğu gibi, hizmet ve gaza ile olacaktır.? şeklinde ifadesi, 19. yüzyıldaki durumun vehametini açıkca ortaya koymaktadır. Artık, ?... İslam dünyasının kaderiyle büyük Osmanlı İmparatorluğu?nun kaderi birleşmiş durumda .? Yenilikçi padişah olarak katledilerek tahttan alınan III. Selim?in ardından Mevlevi dedesi Şeyh Galip (ölm. 1799), onun çabalarını şu şiiri ile desteklemekten çekinmemiştir:

BATILILAŞMA DÖNEMİ OSMANLI EĞİTİM SİSTEMİNİN GELİŞİMİNE MUKAYESELİ BİR BAKIŞ

Turgut, Mehmet. Japon Mucizesi ve Türkiye. İstanbul: Dergah yay. 1985

Ayasofya Medresesi

Bütün kültürlerle hep içiçe ve yanyana. Bazı kültürleri sentezleyecek vakti olmamış. Dünyadan izole, kendi adalarında birlik, ahlak ve disiplin içinde yaşıyor. Hem Çin hem de Batı kültürlerini özümsemiş.

Eğitim sistemlerinin birbirlerini etkilemesi

Hülya Korkmaz Gözüyle

Tartışmalar genelde devletin yönetim biçimi üzerinde oldu, merkezi otorite giderek sarsıldı. Devlet-halk-ordu ve bürkrasi arasındaki güven ve saygı kayboldu. Devletin yönetim bimi ve imparatorun yetkileri üzerinde tartışma yapılmadı. Halk ile devlet organları arasında hep saygı ve güven esas oldu.

Kaçar, Mustafa. Osmanlı İmparatorluğu'nda askeri sahada yenileşme döneminin başlangıcı. Osmanlı Bilimi Araştırmaları I. İstanbul: İ. Ü. E. F. yay. 1995. 209-225

19. yüzyılda Rusya, Napolyon'u da yenerek Avrupa devletleri seviyesine çıktı ve artık Avrupa'nın iç işlerine de karışmaya başladı. Alman idealist felsefesi ile kaynaşmış bir "panslavizm" hareketi başladı. Bu yüzyılda Rusya devletinde Batı tipi yenileşmelere devam edildi. 1802'den itibaren Bakanlıklar örgütlendi, 1810'da Danıştay kuruldu, 1832'de tüm yasalar bir araya getirildi ve mükemmel bir devlet bürokrasisi kuruldu. Bu arada demiryolu kurma çalışmaları bütün Rusya'da yayıldı. Yeni bir Rus aydınlar sınıfı, toplumsal ve idari reformlar istemeye başladılar. 1864 adli reformu ile bireysel özgürlükler ve yasalar önünde eşitlik reformları yapıldı. II. Alexandır zamanında (1855-1881), Rusya'da kapitalizm iyice gelişti. Ticaret ve bankacılık alanlarında hızlı gelişmeler oldu. Yabancı sermaye Rusya'ya gelerek bu kapitalist gelişmeyi hızlandırdı. 1900'lerde Rus sanayii dünyada 4. Sırada idi. Bu sırada iş hukuku da yerleşti.

Tüm Yazıları

Ş. Mardin, Jön Türklerin Siyasi..., s.129.

Amerika 1843-1860 1900

Y. N. Öztürk, Son Devir Türk Tasavvufu..., s. 15.

Y. N. Öztürk, Tasavvufun Ruhu..., s. 154-7-158.

Eğitim kurumları vakıflara bağlı olduğu için vakfiyede belirlenen esaslara göre eğitim yapılıyor, Devlet medreselerdeki eğitimden ziyade mezunların iş hayatını düzenlemeye gayret ediyordu. Programların düzenli olarak uygulanması ile ilgili az sayıdaki kanunnameyi uygulayacak resmi bir makam yoktu.

İstanbul, 12-15 Nisan 1999

Bu kurumların tarihi sürecine bakarsak; İslam Peygamberi zamanında, seyrusuluk denilen ve Allah?a varış yolculuğu ya da tasavvufi eğitimin gaza ile yapılmakta olduğunu görürüz. Gaza burada, savaş değil, yapılan her türlü iyi amaçlı amel/eylemdir. Bu dönemde sadece cami ve irşad/aydınlatıcı olarak da Peygamber vardır. Yeryüzü de bütünüyle eğitim alanıdır. Sonra gazalar, ülke fethetme sevdasına dönüşmüştür. Allah için cihad?ın yerini, maddiyat için mücadele almıştır. Bunun üzerine samimi inananlar, Yahudi Ferisiler gibi, kıra bayıra çekilip, orada suluklarını sürdürmüşlerse de, yeterlilik sağlayamayınca, bugünkü tekke dediğimiz kurumlar ortaya çıkmıştır.

Anselm (1033-1109) Türkler ilk olarak, Emeviler vasıtasıyla İslam ile tanışırlar. Sınır boylarında yaşayan Türkler zamanla Müslüman olurlar. İtil boyunda yaşayan Türkler?e ait Bulgar Devleti de tarihteki ilk Müslüman Türk devletidir. Bu dönemde, Hazar hanları Museviliği, Uygurlar Mani?liği, Doğu Avrupa?ya giden Türkler de Hristiyanlığı benimsemiştir.

yeter daa bu kadar...:)tebessüm...

Enderun Üniversitesi?ne alınan öğrencilere öncelikle Kur?an-ı Kerim, tefsir, hadis, kelam gibi dini dersler verilir, edebiyat, şiir, gramer, Arapça, Farsça, matematik, coğrafya, mantık gibi ilimler bunlardan sonra gelirdi.

Ondan sonra, hem nazari hem de ameli bilgiler almak için?Acemioğlan Ocağı?na gönderilirlerdi. Gelibolu?da ve İstanbul?da bulunan Acemi Ocakları, Yeniçeri Ocağı?na profesyonel asker yetiştirirdi. (Türkiye?de birkaç yıldan beri konuşulan?profesyonel ordu?yu Osmanlı ceddimiz 1300?lü yılların sonlarında, Sultan I. Murad devrinde kurmuştu).

Yaşar Nuri Öztürk, Tasavvufun Ruhu ve Tarikatler, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul 1990, s. 151-152.

Tekkeler, sadece ibadet ve zikir yeri olmayıp, ilimler akademisi, askeri hizmet yuvası ve ekonomik etki kurumu, güzel sanatlar akademisi ve bir misyonerlik teşkilatı olarak toplumla ilgili önemli konuların tartışıldığı, çözümlerin üretildiği bir kurum olarak, tarikatların da temellerini oluşturmuşlardır. ?Daha çok şehir dışı yol kavşaklarında kurulan ve her şeyden önce, gelip geçen dervişlerin birkaç gün için konaklamalarına yarayan küçük tekkeler, zaviye adını al ..? Bu zaviyeler, Osmanlı?nın kuruluş devrinde çok ciddi hizmetler vermiş, zaviye kurup işletmek idari-hukuki bir kurum haline gelmişse de, zaman içinde ana gayesinden uzaklaşmıştır. Çeşitli bağışlar, adaklar ve vakıf emlaklarını rahatça toplayarak tasarruf etme şeklinde ayakta kaldıkları için çok cazip hale gelmiştir. Dahası, vergi sorumlulukları da yoktur, bu kurumları işletenlerin. Durum bu teşvikler karşısında çığırından çıkınca, bir takım kısıtlamalar getirilmiş ve yönetimleri için mütevelliler ve nazırlar tayin edilmiştir. Vakıf malları ve gelirleri, zaviyeler tarafından istismar edilmiştir. Fatih, Yavuz ve Kanuni dönemlerinde ayrıntılı olarak mal varlıkları kayıtlara alınmıştır. Tarikat sevgisi ve dindarlık da bu malperestlik çerçevesinde sömürülmüştür. Aynı veli adına birçok yerde türbeler oluşturulmuş, bazı aşiret ağaları, kendilerini şeyh olarak tanıtmış ve hatta Hristiyan mezarları bile evliya mezarı olarak takdim edilmiştir.

Şam'lı Ebu Bahram'ın Atlas Minor tercümesinde İstanbul hakkında ilave olan bilgiler arasında "Fatih Ayasofya'nın şimal tarafından talebe-i ulum için vezayifi muayene ile bir darm tahsili ulum ve medrese-i aliye ihdas etmiştir." denmektedir. Bu eski saray tarihinden yani 1454 den evveldir. Bu nedenle Ayasofya medresesi'nin 1453 yılında Ayasofya Camii' nin kuzeyinde var olduğunu söyleyebiliriz

Amaç ahiret öncelikli insan yetiştirmekti. Ahiret öncelikli insan, bilimden gelen gücünü insanların hayrına kullanır, günümüzde örneklerini sıkça gördüğümüz gibi, insanlığın ve insanların zararına kullanmazdı.

Medresenin yıkılmadan önce 1934 ve 1935 yıllarında Eski Eserler Encümeni tarafından çekilmiş olan fotoğrafları elde ettiğim İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü'ne, müzenin fotoğraf bölümü şefi Arkeolog Turan Birgili ve mimari konularda yardımlarını esirgemeyen İstanbul Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü mimarı Hüseyin Kaya'ya teşekkürü bir borç bilirim.

İngiltere 1783-1802 1850

Gazalar İslam?ı bilgi olarak anlatmak ve tanıtmak amacını güderken, savaşlara dönüşmesi sonrası, Emeviler?in politik amaçları için kullanılır hale gelince, samimi inançlı zahid?lerin de eza görmesine, öldürülmelerine yolaçmış, bundan dolayı da kurumlaşma yoluna gidilmiştir. Kısaca tekke, suluk ve dinin irşad?ının/aydınlatma görevinin yerine getirilmesi ve dinin tanıtılıp, tebliğinin olmazsa olmaz şartı değildir. İlk tekkenin, miladi 760?larda Şam yakınlarında kurulduğu genel kabul görmektedir. Sonra Irak ve tüm Horasan?a yayılmıştır.

Gazi de bu arada osmanlıdan yetişen bir zattır... hatırlatalım..

Batı eğitim sistemleri ile klasik Osmanlı eğitim sisteminin farkları

M. Şükrü Hanioğlu, Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi, Üçdal Neşriyat, İstanbul 1981?, s. 375-383.

Nümayandır bu nev-puşidesinden kabr-i Molla?ya.?

Rusya: Batı ile ilişkiler, İtalya'dan teknisyen ve sanatçılar getirerek, III. İvan zamanında (1462-1505) kurulmuştu. IV. İvan (1533-1584), İngiltere ile ticareti geliştirdi. Rusya'da Batıya açılma ve bazı yeniliklerin benimsenmesi 17. Yüzyılda oldu. Bu yüzyılda modern teknikler Rusya'ya girdi. Akın akın sivil ve askeri yabancı uzman ve teknisyenler gelmeye başladı. Metalürji ve topçuluk gelişti. Kilise, kalkınma ve modernleşme çabalarını destekledi, "gelenekçiler" din sapkını olarak ilan edildi.

Ayasofya Medresesi Planı (Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri, c. 3, s. 319)

Her vatandaşın öğrenim hakkının temel haklar arasında bulunduğu, 1792'de Fransız Milli Meclisi'nde Condorcet'nin verdiği raporla kabul edildi. Ayrıca teknik ve ekonomik gelişmeler, sanayileşme sonucu ortaya çıkan sosyal hareketlilik ve çocuk psikolojisi alanındaki gelişmeler Batı eğitim sistemlerinin yeni yapılanmasına derinden etki etti. İnsanlar bir dinin ümmeti gibi değil, bir devletin "vatandaşı" olarak görülmeye başlandı. Kilisenin kontrolü dışında, laik karakterde, herkes için zorunlu, parasız temel eğitim sistemi kurulmaya başlandı.

Rusya ve Japonya, Batılılaşmayı laiklik temeli üzerinde sağlamaya çalışırken, Osmanlı İslam dini ve bütün İslam dünyası için problemi çözmeye çalıştı. Va hala da çözümünü bulamadı. Batı bilim ve kültürü aşağıdan yukarıya doğru gelişen ve yayılan bir güç olduğu halde, Osmanlı bunu hep yukarıdan aşağıya doğru yapmaya çalıştı. Bu da, Batılılaşma ve modernleşmenin kendiliğinden gelişimini ve kökleşmesini engelledi.

Abdullah Cevdet ise, ?Pek Uyanık Bir Uyku? adlı mektubunda, bu konudaki görüşlerini şöyle belirtmektedir: Medreseler ilga edilecek, yerlerine Süleymaniye medresesi yerine Collége de France tarzında Ulum-u Edebiye Medresesi yapılacak, Fatih Medresesi yerine de Ecole Polytecnic tarzında bir Medrese-i Aliye kurulacaktır. Böylece softalık mesleği de ila olunacaktır. Evliyaya verilen bağışlar yasaklanacak ve bunlar donanma ve müdafaa-i milliye cemiyetleri kasalarına girecektir. ?Okuyucular, üfürükçüler, ısıtma bağcılar ve ilh... kamilen tenkil edilüb ısıtmaya düçar olanlar behemehal sülfato içmeğe mecbur tutulacaklardır.? Dahası, ?Din, mezheb, akıl, mantık, tababet, medeniyet, insaniyet ve bunlardan ibaret olan İslamiyet için şeyn olan?Yemiş Çarşusu meydanlığındaki- o ma?hud pis, murdar, müstekreh resmi ve aleni başa okuyucular oradan def? edileceklerdir.? Yeni Cami civarında bir takım matbu? ve sahte şeriat-ı mutahharımız için temel hareket olan?o bitmez tükenmez, bıçak kesmez, kurşun delmez, bin derde deva? nüshaların dağıtılması yasaklanacak, onların yerine de daha müfid ve daha hıfzedici risaleler her Cuma günleri hükümet tarafından tesis edilecek Milletin fikrini aydınlatma cemiyetlerince bedavadan dağıtılacaktır. Bu risaleler herkes tarafından anlaşılacak tarzda yazılacaktır. Softaların ve?Canım, dünya fani değil mi? Aza kanaat edüb cem?-i mal etmeyiniz. Ahretde o altunlar hep derilerine yapışacakdır!? demeleri ve halkın zihnini bulandırmaları engellenip, çalışmanın, emeğin değeri anlatılacaktır.

Batılılaşmada Fransa örneği ile başlandı. Fransız ihtilali etkisiyle hep rejim ve politika, ideoloji tartışıldı. Bilim ve teknik yerine kültür ve rejim alındı. Tokugava zamanındaki Fransa örneği hemen bırakılarak Alman yönetim sistemi ve İngiliz sanayileşmesi örnek alındı. Rejim tartışmaları yapmadılar.

Batılılaşmaya başladığında Osmanlı duraklama devrini bitirmiş ve çöküş dönemi psikolojisine girmişti. Sanayileşmeye başladığında Japonya yeni bir yükselme devrine başlamıştı.

Acemi Ocağı?nda yetişip yeniçeri ortalarında?usta-çırak? ilişkisi içinde olgunlaşanlar arasından yeniçeri ağaları, hatta sadrazamlar çıkmıştır.

19000000 : 19 = 2.500.000.000.000.- "ikibuçuktrilyon" TL. dir.). Bu yüklü gelir sayesinde Ayasofya devamlı olarak imar edilip ayakta kalabilmiştir. Bugün de Kültür Bakanlığı tarafından Müze içinde onarım ve restorasyon çalışmaları aralıksız devam etmekte ve binanın korunması yolunda her türlü çalışma yapılmaktadır.

Avrupa'da temel eğitim, lise ve üniversite sistemlerinin kurulmasıyla halk eğitim çalışmalarında bu geziler sonrasında verilen rapor ve eserlerin önemli etkisi oldu.

?Dış tertip ve tahripler, savaşlar ve şurdan-burdan patlak veren isyanlarla korkunç bir aşınmaya maruz bulunan imparatorluk, bunların hemen hemen hepsine denk bir belayı tam bağrında da barındırmakta, kendi ekmeğiyle beslemektedir: Yeniçerilik ve onun dini atmosferi, özellikle tekke çevresinini zehirleyen uzantısı olan yozlaştırılmış, putçuluk ve pislik aracı yapılmış tarikatçılık.? Yeniçerilik bir anarşi ve musibet ocağı haline gelmiştir. Bektaşilik de ona kılıç sallatıp, sokağa dökmekte ve bu günaha ortak olmaktadır. Bu sebeple, Kuşadalı İbrahim Halveti, Bektaşiliğin ve tekkesinin bu dejenere olmuş haline şiddetle karşıdır. Cevdet Paşa?nın da belirttiği gibi, bazı kişiler haksız yere sürgüne ve idama gönderilmiş olsa da Bektaşi tarikatı çökmüş ve Bektaşilerin çoğu küfür, sapıklık içinde ve hatta devlete ihanette işi casusluğa kadar götürenlerin bulunduğu, tekkelerin hemen hepsinde bol miktarda alkollü içkinin bulunduğu ve işin daha ilginci, bu şişelere tıkaç olarak Kur?an sayfalarının kullanıldığı, sefil bir ortama dönüştüğü de belgelere geçecek kadar net olarak ortaya konmuştur.

Turhan, Mümtaz. Garplılaşmanın Neresindeyiz? İstanbul: Yağmur yay. 1974

Anlayacağınız Divan, zannedildiği gibi, sadece arada bir toplanan bir?Bakanlar Kurulu? değil, sayısız bürodan ve bürokrattan oluşan bir kurumdur. ?Divan Katipliği? denilen yüksek makama ise, usta-çırak ilişkisi içinde zamanla ulaşılır.

Ş. Mardin, Jön Türklerin Siyasi..., s.134-135.

Osmanlı Devleti Japonya

Askeri eğitim alanındaki çalışmalar tam bir sisteme bağlanmış ve 1839'dan itibaren başlayacak olan sivil hayattaki modernleşmenin de temelleri atılmıştır. Bu arada en başarılı çalışmalar eğitim alanında yapılmış; yeni oluşturulmaya başlanan devlet bürokrasisini yürütmek için birçok okullar açılmıştır. 1869'da yayınlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile, eğitim tamamen Batı örneğinde bir sisteme geçmiştir. Bir yandan Batı tipi askeri teşkilatlanma sürdürülürken, diğer yandan da hukuk, sanat ve edebiyat alanlarında Avrupa kültürleri yönünde yenileşmeler başlamıştır.

?Müceddid olduğu Sultan Selim?in din ü dünyaya

Japonya 1878-1900 1940

Y. N. Öztürk, Tasavvufun Ruhu..., s. 154-155.

?Yüce Tanrım,

Turhan, Mümtaz. Kültür Değişmeleri. İstanbul: MEB yay. 1969

Kaçar, Mustafa. Osmanlı İmparatorluğu'nda askeri teknik eğitimde modernleşme çalışmaları ve Mühendishanelerin kuruluşu (1808'e kadar). Osmanlı Bilimi Araştırmaları II. İstanbul: İ. Ü. E. F. yay. 1998. 69-137

bazıları kendilerinin cahilliğini, birilerine yüklemeyi meziyet sayar dostum...

Üç kıtada devlet kurmuş ve yönetmiş, çok geniş topraklarda birçok milleti, dini, dili, ırkı vs. birleştirmiş. Devamlı iç savaşlar olmakla beraber homojen bir millet

OSMANLI DÜNYASINDA BİLİM VE EĞİTİM

Y. N. Öztürk, Son Devir Türk Tasavvufu..., s. 9.