Ayrıca, Alevi köylerde, yakın zamana kadar birçok kişi adının Molla/Mılla olduğunu biliyoruz.

KIZILBAŞ

AHİRET KARDEŞİ

Türkiye?deki Alevilerin bir bölümü, Aleviliğin tarikat olmadığını savunmaktadır. Çünkü tarikat deyince onların aklına Nurculuk, Nakşibendilik gibi Sünni yapılar gelmektedir. Buradaki yanılgı da Sünni sözlüğünü kullanmanın bir sonucudur. Oysa Alevilik kendisini bir tarikat olarak tanımlar. Yola giriş töreni de?tarikata giriş? olarak telaffuz edilir. Tarikat, Arapça bir terimdir. Yol anlamındaki?tarık?tan türemiştir.

Türkiye?deki Alevilerin bir kısmı bu terimi, Sünni teriminin yerine kullanmaktadır. Bu durumda örneğin Şiilik, İslam/Müslüman sayılmamaktadır. Alevilikteki klasik söylem Alevi-Sünni iken son zamanlarda bazıları bunun yerine Alevi-Müslüman söylemini kullanılmaktadır.

Safevi devleti askeri için kullanılan bu terim, Osmanlı tarafından Safevi devleti vatandaşı ya da yandaşı olan herkes için kullanılan bir terime dönüşmüştür. Örneğin; Osmanlılar, Şiilere de Kızılbaş demektedir. Bu duruma rağmen Şiiler, Türkiye?deki bazı Aleviler gibi bizim asıl adımız Kızılbaş?tı dememektedir. Safevilerin komşusu olan Şeybaniler için Yeşilbaş terimi kullanılıyordu. Çünkü, Şeybani askerlerinin üniforması yeşildi. Kızılbaş terimi, inançsal değil, siyasi bir terimdi. Safevilerin tarih sahnesinden çekilmesiyle bu terim ortadan kalktı. Yalnızca, Sünni zihinlerde bilgi kırıntısı olarak kalmaya devam etti.

Son yıllarda ocak denince bir kısım Alevinin aklına tekke, dergah, ziyaret gibi yapılar gelmektedir. Oysa ocak, bir dede/şeyh grubuyla o gruba bağlı taliplerin toplamıdır. Yani, ocak, bir mekan değil, dede ve talibin toplamından ibaret olan sosyal bir birimdir. İlahiyatçılar da ocağı tekke ya da dergah olarak anlamaktadır.

Şeyh Şazeli , Şeyh İbrahim Veli , Şeyh Delil Berhican , Şeyh Çoban

Sayısı 5 milyon olan Arap Aleviler de şeyh terimini kullanmaktadır.

Alevilikte tekke, gelen geçenlerle sohbet edilen yerdir. Az önce belirttiğimiz gibi tekke, ocak değildir. Örneğin; Safevi tekkesi vardır, ancak, Safevi ocağı yoktur. Abdal Musa tekkesi vardır, ancak, Abdal Musa ocağı yoktur. Abdal Musa, Hacı Bektaş ocağından bir dededir.

Son zamanlarda Türkiye?deki bazı Aleviler, Aleviliğin mezhep olmadığını savunmaktadır. Buna göre dört mezhep vardır; Hanefi, Hanbeli, Şafi, Maliki. Aleviler ise bu mezheplerden olmadığına göre Alevilik mezhep değildir. Buradaki yanılgı, Sünniliğin mezhep tanımını esas almaktır, yani, Sünni sözlüğünü kullanmaktır. Oysa yukarıda belirttiğimiz gibi Alevilik kendisini bir mezhep olarak tanımlar. Bu mezhebin siyasal mı inançsal mı olduğu ayrı bir tartışma konusudur.

Bu durum böyle devam ederse Türkiye?deki Aleviler bir süre sonra konuşamaz duruma gelecek, Aleviliğin içi tümüyle boşalacaktır.

Bu iddianın kaynağı, İrene Melikof?un bir yazısıdır. Melikof, bu yazısında Alevi teriminin 19. yüzyıl sonlarında Suriye?deki Alevilerden alındığını iddia etmekte ve bu konuda hiçbir kaynak gösterme gereği duymamaktadır. Bazı Alevi yazarlar ve ilahiyatçılar bu bilgiye can simidi gibi sarılmıştır.

ŞIH Şeyh teriminin Kürtçe telaffuzudur. Yukarıda belirttiğimiz ocaklar için şıh terimi de kullanılır. Örneğin; Şıh İbrahim Veli, Şıh Delil Berhican gibi.

Günümüz Türkiye Alevilerinin bir bölümü, bu kaynaklarda kullanılan birçok terimin Alevilik terimi olmadığını sanmaktadır. Bu durumun nedeni, özgüven eksikliğidir. Bu eksiklik sonucu olarak bazı Aleviler, Aleviliğin bir sözlüğü olmadığını sanarak Sünni, Şii, Hıristiyan gibi yapıların sözlükleriyle Aleviliği anlama çabasındadır. Örneğin; Sünni sözlüğünde şeyh varsa, Alevilikte bu terimin olamayacağı düşünülmekte, bunun yerine başka bir terim aranmakta ya da küçük telaffuz değişikliği yaparak?durum kurtarılmaya? çalışılmaktadır. Hacı?yı?hace?ye, şeyh?i şah?a dönüştürmek bu duruma en güzel örneklerdendir.

Son zamanlarda Caferi terimine karşı çıkan bazı Aleviler, onun hem Arap hem de Şiilerin önderi olduğunu gerekçe olarak sunmaktadır. İşin tuhaf tarafı, bu kişilerin İsmaililiği göklere çıkarırken bu gerekçeleri kullanmamasıdır. Bilindiği gibi İsmail, İmam Cafer?in oğludur. Ayrıca İmam Cafer?in Kuran ve hadisler konusundaki sözleri Kuleyni?nin el-Kafi adlı kitabında açıkça belirtilmiştir. Bu sözlerin birçoğu, Sünniliğe ve Şiiliğe temelden aykırıdır. Yine belirtmek gerekir ki, İmam Cafer takıyyenin kurucusudur.

Alevi Terimlerini Ve Sözlüğünü Bekleyen Tehlike

Not: İlahiyatçıların Kızılbaş terimine yoğun ilgisinin üç amacı vardır. Birincisi, Aleviliğin Şah İsmail ile I. Selim arasındaki çekişme sonucu ortaya çıktığı, dolaysıyla köksüz, temelsiz siyasi bir oluşum olduğunu aşılamak. İkincisi, Kızılbaş?ın Türkçe bir terim olmasından hareketle Aleviliğin tümüyle Türk kültürünün bir ürünü olduğunu iddia etmek. Üçüncüsü ise, Alevi teriminin Ali?yi hatırlatması nedeniyle Ali?yi, Alevilere kaptırmak istememek. Son zamanlarda bazı Alevilerin Kızılbaş terimini kullanma eğiliminin, solculuğun kızıl rengiyle, ya da isyankarlıkla bir ilgisinin olup olmadığı titiz bir araştırma sonunda ortaya çıkabilecektir.

İSLAM

Son olarak, Alevi köylerdeki kişi adlarına baktığımızda Hacı adının ne kadar yaygın olduğunu rahatlıkla görebiliriz.

İmam Cafer?in yolundan olan anlamında bir terimdir. Alevilerde nikah kıyılırken, daha doğrusu Hakkın emri anılırken?Mezhebimiz İmam Caferi Sadık mezhebi üzere? ibaresi kullanılır. Ayrıca, birçok deyişte Caferi teriminin kullanıldığını biliyoruz.

Bu terim?musahip?in karşılığıdır. Son zamanlarda Türkiye?deki Alevilerce çok az kullanılır olmuştur. Sultan Sahak ocağında ve Yezidilerde bu terim kullanılmaya devam etmektedir.

Bir Alevi çocuğunun düştüğü durumu düşünelim. Annesi ya da babası, cami hocasına imam diyor. Anne ve baba, çocuğu ceme götürüyor. Çocuk orada sürekli 12 İmam adını duyuyor. Deyişleri okuyor, yine aynı durumu görüyor. Çocuk bu duruma ne anlam verecektir acaba?

Bu yazıda Aleviliğin terminolojisi ile günümüz Türkiye Alevilerinin söylemlerini karşılaştırmak istiyorum. Alevi terminolojisi için temel aldığım kaynaklar, deyiş, buyruk ve menakıbnameler ile cemde kullanılan söylemlerdir.

SONUÇ

HALİFE

Alevilikte halife sözcüğü, dedenin yardımcısı anlamında kullanılır. Ocak kurucusunun yardımcısına da halife denir. Örneğin; Hacım Sultan, Hacı Bektaş?ın; Şeyh İbrahim, Dede Garkın?ın halifesidir. Oysa günümüz Türkiye Alevilerinin bir bölümü, halife sözcüğünü siyasi anlamda algılamaktadır. Bunun sonucu olarak Aleviliğe ad verene, yani İmam Ali?ye?dördüncü halife? demektedir. Dördüncü halife, Sünni terminolojinin bir elemanıdır.

Farsça bir terimdir. Son zamanlarda Türkiye?deki bazı Aleviler, Alevilikte namaz olmadığını savunmaktadır. Namaz denince onların aklına Sünni ibadeti olan namaz gelmektedir. Buradaki yanılgı da yine Sünni sözlüğünü kullanmanın bir sonucudur. Oysa Aleviliğin namazı cemdir. Cem halka namazıdır. Ayrıca, örneğin; Diyarbakır?ın Alevi köylerinde cem yerine namaz terimi kullanılmaktadır. Arap Alevilerde de aynı durum geçerlidir.

Günümüz Türkiye Alevilerinin tümüne yakını, Türkiye?de 80 bin imamın varlığından söz etmektedir. Oysa Alevi deyişlerine ve duaz imamlarına göre imam sayısı 12?dir. Alevi terminolojisine göre Türkiye?de 80 bin imam değil, cami hocası vardır.

erenler detaylı bir alevi sözlüğü başlığı açmıştım, orda istediğini bulabilirsin

CAFERİ

hamza aksüt / gençaleviler.com

TARİKAT

Günümüz Türkiye Alevilerinin bir bölümü Alevi teriminin yerine Kızılbaş terimini kullanma eğilimindedir. Giderek güç kaybeden bu eğilimin söylemi, Sünni ilahiyatçıların söylemiyle örtüşmektedir. Her iki kesim de Alevilerin eskiden kendileri için Kızılbaş terimini kullandığını iddia etmektedir. Üstelik, devlet de Alevi teriminin kullanılmasından yana değildir. Derneklere bu adı vermek, mahkeme kararıyla mümkün olabilmiştir. İşin ilginç yanı, Kızılbaş terimini kullanma eğiliminde olanlar bu davayı açmıştır.

ALEVİ

Ocak kurucularının ve Alevi erenlerin bir bölümü hacı unvanıyla anılmaktadır. Hacı Bektaş, Hacı Kureyş, Şeyh İbrahim Hacı, Hacı Ali Turabi, Hacı Murad Veli, Hacı Mihman, Bağdın Hacı, Hacı Emirli, Hacım Sultan gibi örnekler bu durumun açık kanıtlarıdır. Hacı teriminin yalnızca Hacı Bektaş adında bulunduğunu sanan bazı Alevi yazarlar, buradaki Hacı?yı Hace?ye çevirerek?durumu kurtarmak? istemekte, Hacı Bektaş?ın adını Hace Bektaş biçiminde telaffuz etmektedir. Bazıları da bunun yerine?hünkar? terimini kullanarak durumu kurtarmaktadır. Bu yazarların hacı terimine yüklediği anlam Sünni sözlüğünden alınmadır. Yani, hacı dendiğinde bu yazarların aklına, ?Kabe?yi ziyaret eden kişi? gelmektedir. Oysa Alevilikte hacı, eren unvanlarından biridir. Tıpkı baba, dede, şeyh gibi. Ayrıca bazı yörelerde musahip terimi yerine hacı teriminin kullanıldığını biliyoruz. Buralarda musahipliğe alınma törenine?hacı sarması? deniyor.

Alevilikte, öğretmen anlamında kullanılan bir terimdir. Eskiden, Alevi köylerde çocuklara okuma yazma öğreten kişilere molla denirdi. Sözcük zaman zaman bilgili kişiyi nitelemek için de kullanılırdı. Günümüz Türkiye Alevilerinin bir bölümü, ?Mollalar İran?a? sloganını atmakta, bu terimden nefret etmektedir. Tandoğan alanında bu sloganı atan Alevilerin ertesi gün ya da hafta, Molla Bektaş , Molla Mustafa ve Molla Yakup gibi Alevi erenlerin türbesine/mezarına kurban kesmesine ne demek gerek, bilmiyorum.

1240 yılında ortaya çıkan Baba Resul olayının baş kahramanlarından Baba İlyas?ın torunu Elvan Çelebi?nin yazdığı yapıtta, Dede Garkın için Şeyh Garkın, Baba İlyas için Şeyh İlyas, Baba İshak için Şeyh İshak söylemlerinin bulunduğunu hatırlatalım.

Hacı Kureyş ve Babamansur torunu olarak güzel bilgiler. Eline sağlık esonto can.

Oysa Pir Sultan şöyle diyor: ?Gidi Yezit bize Kızılbaş demiş.? Yine, Hamdullah Çelebi, savunmasında Alevi terimini sık sık kullanıyor. Terim olarak Alevi, ?Ali?ye bağlı olanlar? anlamındadır ve bu anlamıyla Ali zamanında da kullanılmıştır. Örneğin, Ömeri, ?Ömer?e bağlı olanlar? anlamında kullanılmışsa da zamanla bu terim unutulmuştur.

Günümüz Türkiye Alevilerinin bir bölümü, Alevilikte?şeyh? teriminin olmadığını sanmaktadır. Oysa durum bunun tam tersidir. Ocak kurucularının ve Alevi erenlerin bir bölümünün unvanı şeyhtir:

Son zamanlarda Türkiye Alevilerinin bir bölümü, Alevilikte hoca teriminin bulunmadığını sanmaktadır. Oysa, Alevilerin cenazesini Alevi hocalar kaldırırdı. Merkezi köylerde bu amaçla kurs düzenlenir, her köyden birkaç çocuk burada kursa alınıp hoca olarak yetiştirilirdi. Günümüz Alevileri, dedenin cenaze kaldırmakla yükümlü olduğunu sanmaktadır ki, Sünnileşmenin bir belirtisidir. Dedenin cenaze kaldırması, dedelik kurumunun saygınlığını azaltır. Onu Sünni hocayla denkleştirir.

MEZHEP

Türkiye?deki bazı Aleviler, Aleviliğin bazı temel terimlerini reddederek onları başta Sünnilik olmak üzere öteki inançlara kaptırmak gibi bir tehlikeyle karşı karşıyadır. Bu durum, gönüllü asimilasyona bir örnektir. Bunun nedeni, başta Sünni sözlüğü olmak üzere öteki inançların sözlüğünü kullanarak Alevi terimleri elemeye tabi tutmaktır. Oysa, bir inancın sözlüğüyle başka bir inanç irdelenemez. İngilizce bir sözlükle Türkçe bir metnin incelenemeyeceği gibi.