?Bilimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır? diyen ayrıksı bir inanç önderi söz konusu olan. ?72 millete bir nazarla bakmayan / Kırk yıl müderris olsa hakikatte asidir? diyen, ?eline beline diline hakim olmayı? temel düstur edinen bir inanç biçiminin çok özel bir bilgesidir söz konusu olan. Ona atfedilen;

Yesevilik, özellikleri İslamlaşmanın henüz başarıya ulaşamadığı bir dönemin, İslam'la birlikte eski inançların da birarada yaşadığı bir geçiş dönemine denk düşüyor. Bizzat Yesevi, dönemin İslamcılarınca sapkın görülen, farzlara uymayan, haremlik selamlık ayrımına itibar etmeyen bir dönem bilgesi. Yesevi damar üzerinden sonradan İslamcılaşanlar Nakşibendiliği üretirken İslamcılaşmayıp kendi Alevi sentezini kuranlar ise Batıni tarikatlarla ilişkileneceklerdir. Bu anlamda Bektaş-ı Veli ile Yesevi arasında tarihsel-teolojik bir etkilenmeden söz edilse de organik bir bağdan kesinlikle söz edilemez. Aksine Bektaşilik açısından organik bir bağ, ancak Babailik ve Vefailik?le kurulabilir. Ki Bektaş-ı Veli?nin, Ede Bali, Geyikli Baba vb. dönemin tüm erenleri gibi kendini Vefai gördüğü ve yine bir Vefai olan Baba İlyas?ın halifesi olduğu biliniyor. Fuat Köprülü?nün de işaret ettiği gibi, ?Tacü?l-Arif?in lakabıyla da tanınan Seyyid Ebu?l Vefa-yi Kürdi, Baba İlyas öncesi Batıni inanç ekolünün en büyük etkeni durumundadır.

Keramet baştadır, taçta değildir

Bektaş-ı Veli?nin Resmi üretimi

Tarih Dışı İddialar

Bu zayıf ilişki ağı, fikri yapının gücü ve ortamın uygun olması nedeniyle, Osmanlının kuruluş sürecinde hızla büyüyecek ve farklılaşacaktır. Ölümünden 200 yılı aşkın bir dönem sonra kaleme alınacak olan Vilayetname ise, Hacı Bektaş ve Bektaşliği, resmi Osmanlı tarih yazımının çarpıtmalarına kurban edecektir.

Tabii bunlar, resmi ihtiyaçlar doğrultusunda üretilmiş iddialardır.

Orhan Bey ile o, doğmadan ölmüş olan Bektaş-ı Veli?yi aynı sahnede oynatmak gibi maddi hatalar ve komik mizansenler bir yana, burada çizilen Bektaş-ı Veli portresinin, gerçeğinin tam karşıtı olmak üzere, İstanbul?dan, Belgrat?a, fetihten fetihe koşan bir Yeniçeri ağası portresi olduğu açıktır. Burada egemene, hele ki onun militarizmine yataklık yapan bir Bektaşiliğin, kaçınılmaz olarak kendi zıddına dönüşünün sonuçları ile karşı karşıyayız.

Esasen Vilayetname?den hareketle çizilecek bir Bektaş-ı Veli portresinin gerçeğinden ne kadar uzak olduğunu anlamak için birkaç bilgi aktarmakta yarar var: Söz konusu bu kaynağa göre Bektaş-ı Veli, hocası Lokman Perende?ye atfen, daha küçük bir çocukken Muhammed ve Ali?den Kur?an okumayı öğrendiği, yine Lokman Perende?nin hac dönüşündeki anlatımına göre, ?Kabe?de namaz kılarken Bektaş?ın da sürekli kendisiyle birlikte namaz kıldığı?, yani cismen olmasa da Hac?a gittiğini öğreniyoruz. Vilayetname?de namaz kılan, bir an bile ibadetten geri kalmayan, üstüne üstlük cihat yapan bir Bektaş portresiyle karşı karşıyayız.

deyişi bile, günümüz ortalamasının ilerisinde bir bilgelikle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.

Erdoğan Aydın

"1339 yılında Bursa Atıcılar Meydanı?nda mahşeri bir kalabalık toplanmıştı. Bütün gönüller büyük önder Orhan Bey ile evliyalar bağr-ı başı, erenler başçeşmesi Hacı Bektaş-i Veli?nin muhabbetiyle dolanıyordu. Bursa tarihi bir an yaşıyordu. Orhan Gazi yeni bir ordu kurmak üzere, Türklüğün ikinci Nuh?u Hacı Bektaş-ı Veli?yi davet etmişti. Büyük Türk evliyasının görklü bakışıyla bütün kalpler fetholmuş genç ihtiyar çoluk çocuk in cin dağ taş istiklale çıkmıştı. Hacı Bektaş-ı Veli, güzeşteleriyle beraber Bursa?yı şereflendirmişti. Gülbanklar dalga dalga semalara yükseliyordu. Allah Allah şayialarıyla yer gök dolmuştu. Hacı Bektaş-ı Veli alana ulu bir ateş yaktırmış, üstüne bir kazan oturtmuş, aş pişiriyordu. Hacı Bektaş-ı Veli ağır ağır doğrulmuş, sağ elini Bati istikametine çevirmiş, manen İstanbul?un, Kosova?nın, Belgrat?ın, Varna?nın, Budapeşte?nin fethini işaret ediyordu". (26) Turgut Koca Baba?dan akt. Şevki Koca, Cem Dergisi, sayı 96, s. 26.

?Hararet nardadır, sacda değildir

Bektaşiliğin İstismarı

Vilayetname?ye göre Bektaş?ın Osmanlı kurucusu Osman Bey?le de aynı dönemde yaşadığını, onunla konuştuğunu, onu kutsadığını, ?bizim yaptığımız gibi onu kafire göndersin? diye Sultan Alaattin Keyhüsrev?e emir verdiğini, bunun üzerine?Osmanoğulları askerinin hiç bozguna uğramadığını? öğreniyoruz. Özetle Vilayetnamede, Alevilikteki Kızılbaş özellikleri de göremediğimiz gibi Hace Bektaş?a özgü pasifist, barışçı, öteki inançları bir gören anlayışları da göremiyoruz. Ama buna rağmen Hacı Bektaş?a gerçek dışı bir şekilde yüklenen bu Yeniçeri kuruculuğu ve ajitatörlüğü damgasını bir övünç vesilesi yapabilenler de olmaktadır:

Vilayetname?de Hacı Bektaş?ın, 1160?ta ölen Yesevi?den, gerçek dışı, tarih dışı bir şekilde ders aldırılması yetmezmiş gibi, bir de 1290?larda Osman Bey ile görüşen bir Bektaş ile karşı karşıyayız. Oysa ölümü 1271 olan Bektaş-ı Veli?nin Yesevi?nin yaşlılığına yetişmesi mümkün olmadığı gibi Osman?ın ilk iktidar dönemine yetişmesi de mümkün değil. Buna rağmen Osman Bey?e Elifi Taç giydirip kılıç kuşatan bir Bektaş?la karşı karşıyayız. Dolayısıyla bütün bu bilgilerden, Vilayetname?nin efsaneler dünyasına ilişkin bir anlatı olduğu sonucuna varıyoruz.

Benzer sorun alanları Makalat?ta da bulunmaktadır. Doğrudan Hacı Bektaş?a atfedilen Makalat?ın da gerçekte Hacı Bektaş?a ait olmadığı bir yana, tarikat kurmamış olan Hacı Bektaş?a tarikattan sözettirilmekte, ?Her ne ararsan kendinde ara / Mekke?de Kudüste Hacda değildir? diyen bu inanç önderine Hac?cın farz olduğu söyletilmektedir (İ. Melikoff, Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, s.107). Tıpkı Vilayetname?nin Hacı Bektaş?a bir paye olarak?hacı? yapmakta, hacca gitmiş göstermesi gibi. Nakşibendi Şeyhi Esat Coşan?ın, Makalat?tan hareketle Bektaş-ı Veli?nin ortodoks anlamda Müslümanlığını?ispatlaması? da, bu tip sorun alanlarının istismar örnekleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak kabul edilmelidir ki bu tarihe yönelik istismar örnekleri, sadece Coşan?da gördüğümüz gibi?dışarıdan? yapılmamakta, Hacı Bektaş, ?içeriden? ve çok daha etkili istismar örnekleriyle karşılaşmaktadır.

Kudüs?te, Mekke?de, Hac?da değildir?

Bu efsaneyi esas alan Bektaşiliğin Osmanlıcı kanadı Babaganlığın son dedebabası Bedri Noyan da Hacı Bektaş?ın ölüm tarihini 1337 (738. H)?ye, yani ölümünden 66 yıl sonrasına kadar götürecektir; böylece Yeniçeri?nin bizzat onun tarafından kutsandığını ispatlamaya, Osmanlı iktidarının uzantısı bir Bektaşilik anlayışını, bizzat Hacı Bektaş üzerinden meşrulaştırmaya çalışacaktır. Devşirme ve Yeniçeri zihniyetini Bektaşilik görüntüsü altında günümüze taşımaya çalışan bu anlayış, aynı zamanda geleneğin önemli postnişini Kalender Çelebi?den de; "vatan bütünlüğünü tehlikeye atan" bir "asi" diye söz ederek, Osmanlı?yı "vatan" düzlemine yükselten bir anakronizm sergileyecektir. (B. Noyan Bektaşilik ve Alevilik, s.154, 115)

Her ne ararsan kendinde ara

Bu kaynağa göre Ahmet Yesevi ile aynı dönemde yaşamış, onun yaşlılığında gençliğini yaşayan, ondan ders alan bir Bektaş söz konusu. Daha garibi bu dönemde Horasan?da kafir-Hıristiyan bir egemenlik olduğu iddia edilmekte ve Yesevi?nin, oğlu Kutbeddin Haydar?ı bu kafirlerin elinden kurtarmak üzere Bektaş?ı görevlendirdiği, Bektaş?ın da bunları ezdiğini ve Haydar?ı kurtarıp bu kafirleri Müslüman yaptığını öğreniyoruz. Bu tarih dışı iddiaların sonu yok; daha sonra Ahmet Yesevi?nin, seccadesini eline alıp huzuruna gelen Bektaş?a, ?git seni Rum?a saldık? diyerek Anadolu?yu İslamlaştırmaya gönderdiğini öğreniyoruz.

Bu dönem, Anadolu Alevilerinin Osmanlı ve Yeniçerileri tarafından katliamdan katliama uğratıldığı dönemdir aynı zamanda. Kızılbaş düşmanı Osmanlı iktidarı ile entegre olmuş bir Bektaşi Babası tarafından yazılmış olan Vilayetname, Bektaşi Dergahının Osmanlı otoritesinin bir parçası olduğu dönemin ilişkileri çerçevesinde II. Beyazıt ve Osmanlı egemenliğinin istediği bir Hacı Bektaş portresi çizmektedir.

İ. Melikoff?un, Baba İlyas?ın soyundan gelen Aşıkpaşazade ile Elvan Çelebi, keza Eflaki ve diğer kaynaklardan aktarmalarla gösterdiği gibi, Hacı Bektaş, kardeşi Menteş ile birlikte Babai ayaklanmasının öncüsü Baba Resul?ün yanıbaşında, dahası?Baba Resul?ün halife-i has?ı, gözde mürididir. Paralı Frenk askerlerinin katliamıyla ezilecek olan ayaklanmada (1240) Baba İlyas ve Baba İshak yanı sıra Menteş de öldürülenler arasındadır.

bir de sağa sola nakşi şeyhinin güya bilimsel hacıbektaş tezini koyuyorlar güldürmeyin adamı da hünkarımızın üzerinden çekin karanlık ellerinizi

Vilayetname, Bektaşiliğin henüz Ali eksenli bir tarikat/inanç haline gelmediği bir dönemin ürünüdür. Nitekim Vilayetname?de Kızılbaş/Safevi söyleminin hiçbir izi bulunmamaktadır ki, bu etki Bektaşiliğe sonradan girecektir. Vilayetname, II. Bayezit?in, Bektaşi türbesinin çatısını tunç levhalarla kaplattığını söylemektedir. Demek ki bundan sonra yazılmıştır. Diğer yandan Vilayetname, Balım Sultan?ın, Kızılbaşlığın halktaki yayılışını etkisizleştirmek üzere Bektaşiliğe getirilen yeniliklerden önce kaleme alınmış görünmektedir. (İ. Melikoff, Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, s.99)

Abdülbaki Gölpınarlı?nın da işaret ettiği gibi Vilayetname, II. Beyazıt zamanında ve Balım Sultan?ın Bektaşi Postnişinliğine atanmadığı, yani 1501 öncesinde, İlyas Bin Hızır tarafından yazılacaktır

Her şeyden önce Ahmet Yesevi'nin yaşadığı zaman ile Hace Bektaş'ın yaşadığı zaman arasında tahminen 100 yıl var. Diğer yandan 12 İmam soyu Araptır, oysa Bektaş-ı Veli Arap kökenli değil bir Türkmen velisidir. Bu anlamda da Vilayetname?nin bilgileri doğru değil. Vilayetname ile tarihe inip onu aydınlatacaklarını sananlar, tarihe değil efsaneler dünyasına inmiş olacaklardır. Kuşkusuz efsanelerden de tarihçilerin öğrenebileceği çok şey var; ancak bunlardan öğreneceğimiz tarihsel olgular değil, dönemin ve yazanın siyasal, kültürel dünyasıdır. Ancak onlardan bundan ötesini beklemek tarih yazıcısını ve ona inananları efsane kuyusunda boğar.

Hacı Bektaş, Babailerin Selçuklu egemenliğince aranıp öldürüldüğü bu baskı sürecini Sulucakarahöyük?te Hıristiyanlar arasında saklanarak atlatacaktır. Bunu yaparken aynı zamanda kendini eğitecek, düşünceleri doğrultusunda insanları örgütlemeye çalışacaktır. 1271?de öldüğü zaman, ardında zayıf bir çevre ama güçlü bir fikri yapı bırakacaktır.

Bu Vilayetname'yi esas alacak olursak, Babai katliamından sağ kurtulmuş Hace Bektaş, Babailerle asla ilişkilenmemiştir. Aksine gençlik dönemini Anadolu'da değil Türkistan?da, Yesevi?nin yanında geçirmiştir. Doğumundan 6 ay sonra parmak kaldırarak şahadet getirmiş, 12 imamdan yedincisi Musa Kazım?ın soyundan gelmiş, manen de olsa Hac?ca gitmiş, revize edilmiş olsa da namaz dahil ibadetinde İslamcı özellikler gösteren ve tabii Osmanlıyı?kafirlere? karşı savaşa yönlendiren bir yeniçeri ağasını andırmaktadır.

Osman?a Elifi Taç Giydirmek!