Tarikatler birer sufi teşkilatı olarak onların doktrinlerine göre meydana gelmiştir; bunların teşekkülündeki harici faktörler ne olursa olsun, sufiler kendi tarikatlerine teorik bir yapı kazandırmışlardır. Buna göre tarikatin gayesi sufinin gayesini gerçekleştirmektir.

Şeyhin bu işi hakkıyle yapabileceğini anlamanın yolu onun silsilesine bakmaktır. Tasavvufta silsile bir çeşit diploma gibidir. Şeyh de kendi şeyhi tarafından bu iş için ehliyetli kılınmış olmalı, onun şeyhi de daha önceki nesildeki şeyhten "diploma" almış olmalı, böylece elden ele artık tarikatin kurucu şeyhi olan ve üzerinde hiçbir şüphe bulunmayan veli'ye kadar silsile kesiksiz devam etmelidir.

Tasavvufun ilk yüzyıllarında sufi tarikatleri her-hangibir formel teşkilat yapısı kazanmış değillerdi; tıpkı bir insanın herhangi bir filozofun doktrinini benimseyip onu takip etmesi gibi, tasavvuf yolunu tutanlar da beğendikleri bir zatı kendilerine şeyh ediniyorlar, onun yanında ve hizmetinde bulunarak kendisinden birşeyler öğrenmeye çalışıyorlardı. Şeyhlik bir insana tayinle verilen bir mevki değildi, itibar ve liyakatle kazanılıyordu. Onikinci yüzyıldan itibaren müridlerle şeyhler arasındaki münasebet şekli kaidelere bağlanmaya başladı ve tarikatler birer müessese hüviyeti kazandı. Bu tarihten sonra tarikat denince bugünün kulüplerine benzer teşkilatlar anlaşılmaktadır. Bunların herbiri safi büyüklerinden birinin adını taşır ve ondan itibaren kesiksiz devam eden bir geleneği temsil eder. Bu geleneğin kesiksiz devamlılığı son derece önemlidir.

Bir daire düşünün. Bunun çevresi sayısız noktalardan meydana gelmiştir. Bu sayısız noktalardan dairenin merkezine sayısız yarıçaplar çizilebilir ve bunların herbiri çenber üzerindeki bir noktayı merkeze bağlar, işte bu dairenin çemberi Şeriat'tir, bunun üzerindeki noktalar da bütün müslümanları temsil eder. Herbir noktadan merkeze giden yarıçaplar tarikatler dir; zira dünyadaki insan sayısınca kuldan Allah'a yol vardır. Merkez ise hakikat'i temsil eder. Hakikat hem Şeriat'in hem de tarikatin kaynağıdır. Hakikat ile Allah eş anlamdadır. Şu halde bizim dairemizin yarıçapları kulları Allah'a bağlayan yollardır. Fakat bu kullar ancak Şeriat çenberi üzerinde bulunmaları dolayısiyle bir yola girebilirler. Demek ki Allah'a giden yolu bulmanın ilk şartı Şeriat dairesi üzerinde olmaktır. Aslında dairenin çemberi merkez'in bir yansımasından ibaret olduğu için, Şeriat çizgisinde olanlar üzerine hakikat ışığı düşüyor demektir ve bu da onların kurtuluşları için yeter. Ama daima bununla yetinmeyenler, mutlaka merkeze gitmek isteyenler çıkacaktır. Bunlar ancak oraya giden yollardan birine girmekle hakikate ulaşabilirler.

Anlatma kolaylığı bakımından diyelim ki tarikatin gayesi hakikati bildirmektir. Şu halde tarikati anlayabilmek için sufi doktrininde hakikatin mahiyeti ve elde edilme yolunun ne olduğunu bilmemiz gerekiyor. Bunu bildiğimiz takdirde şeyhe teslimiyet, kopuksuz tarikat silsilesi vs. gibi ana unsurların manası ortaya çıkar.

Şeyhlik müessesesinin veya tasavvuftaki hiyerarşinin bir başka kaynağı daha vardır ki, bu, İslam tasavvufunun ayrılmaz bir parçası olmaktan ziyade ona yabancı kaynaklardan yamanmış bir ilave hükmündedir. Buna göre görünmeyen alemin temsilcisi olan veliler bu dünyada oradan aldıkları bir misyonu yerine getirmektedirler. Dünya onlara "tevdi" edilmiştir ve bu görevin sahipleri gizli bir hükümet halinde dünyayı idare ederler. En yukarıda "kutb" denilen ve mertebesi en yüksek olan bir veli vardır. O, dünyanın mihveridir, yani dünya onun üzerinde döner. Ondan sonra derece derece daha alt kademelerdeki veliler gelir. Bunlar yaşayan şahsiyetlerdir, fakat dışarıdan bir kimse onların ilahi görevlerini bilmez. Bizim sıradan bir insan diye gördüğümüz bir kimse pekala zamanın "kutb"u olabilir. Kutb ve onunla birlikte giden meratibin ismailiye mezhebinden tasavvufa geçmiş olduğu hakkında genel bir kanaat vardır.

Sufinin gayesi ise, çok genel çizgilerle, kendindeki ilahi tarafı gerçekleştirmek, onu ortaya çıkarmak, yani görünür alemi bırakıp görünmeyeni, Allah'ı bulmaktır. Allah'ı bulmanın derecesi hakkında görüşler farklı olabilir, bunun için yapılması gereken şeyler hakkında da değişik fikirler vardır. Fakat gerek hedef gerek yol hakkında ortak umumi görüşler mevcuttur. Bu görüşler, değişik şekillerde de ifade edilse neticede aynidir. Mesela tarikatın gayesi insanda nefsi yola getirip ruhun saltanatını kurmaktır, veya hakikati buldurmaktır gibi ifadelerin hepsi de ayni yere çıkar.

İnsan burada kendi kendine bir yol bulamaz mı? Gazali hariç, bütün sufi teorisyenleri mürşidsiz hakikate varmanın imkansız olduğunda müttefiktirler. Aslında Gazali de tasavvufa bir şeyhle girmiştir, fakat kitaplarında bir insanın kendi başına hakikati bulabileceğinden bahsetmektedir. Sufi doktrininin mantığı bu iki alternatiften birini kabul etme mecburiyeti yüklemiş değildir, fakat şimdiye kadar ferdi tasavvuf örneği hemen hiç görülmediğine göre, bunun önemli bir sebebi olmalıdır. Bu sebep herşeyden önce, mistik tecrübenin mahiyetinde bulunabilir. Mistik tecrübenin belli bir şekli yoktur; bir kimse vecd halinde iken neler göreceği önceden kestirilemez. Vecd'in muhtevası herşey olabilir. Nitekim histerik trans haline girenlerden, pagan orjilerinde kendinden geçenlerden Hıristiyan ve Müslüman mistiklerine kadar herkes duyular-dışı bir idrak tecrübesi geçirebilmektedir. İşte İslam tasavvufunun başlıca özelliklerinden biri, olgun bir şeyhin disiplini altında bu vecd hallerinin belli bir istikamete sokulmasıdır. Görülen, işitilen şeyler rahmani birer işaret olabileceği gibi Şeytan'ın aldatması da olabilir. Neyin hakikat neyin saçma olduğunu ancak o sahada usta olan biri ayırdedebilir ve vecdin yorumunu yapabilir. Maamafih bu bahsi vecdin psikolojisi ile ilgili kısımda anlattığımız için, burada üzerinde fazla durmayacağız.

Sufi doktrininde keramet velinin asli özelliği değildir; tam tersine, Allah'a olan yakınlığı dolayısiyle kendisine bağışlanmış bir lütuftur. Fakat gerçek hayatta keramet bir velinin ayırdedici vasfı olarak görülmüş ve veli denince hemen daima keramet sahipleri anlaşılmıştır. Müslüman Türkler arasında en popüler yazılı ve sözlü edebiyat örnekleri evliya menkıbeleridir ve bunlarda velinin çeşitli kerametleri anlatılır.

Tarikat lugatta yol demektir. İslam tasavvufunda "yola girmek" sufi metodlarıyla Allah'a yaklaşmayı seçmek manasına gelir. Fakat tasavvufta insan yolunu kendisi seçse de, o yola yalnız başına giremez. Hıristiyan mistisizmi ile İslam tasavvufu arasındaki başlıca farklardan biri, tasavvufta rehbersiz hiçbir şey yapılamayacağıdır. Tasavvuf herşeyden önce bir terbiye işidir ve eğitilmeye muhtaç olan insanın ilk işi kendisine yol göstermeye muktedir birini bulmaktır. Yol rehberinin umumi adı "Şeyh"tir. Tarikate giren kimse kendisim "şeyh"e teslim etmek, ondan ne gelirse kabul etmek zorundadır. Mürid veya salik adı verilen çırağın ne zaman eğitiminin tamam olduğuna yine şeyh karar verir.

Çağdaş bir islam alimi, Seyyid Hüseyn Nasr, Şazelilerden aldığı bir benzetme ile Şeriat, Tarikat ve Hakikat arasındaki münasebeti bu şekilde anlatıyor.

Tarikatler niçin vardır ve tarikate giren müslümanla tarikat dışındaki müslüman arasında ne fark bulunmaktadır?

Velilik doktrini üzerindeki başlıca ihtilaf veli ile peygamber arasındaki münasebettir, ki bundan daha önce bahsetmiştik. Sünni sufiler veli'yi genellikle Peygamber'in üstünde görmezler; yine sünni sufilere göre, velilerin kerametleri tabiat kanunlarına esasta aykırı değildir, fakat sadece bunların oluşu olağanüstüdür: mesela bir şeyi dua kuvveti ile yapabilirler. Peygamberlerin mucizeleri ise hiçten birşey meydana getirme veya bir şeyin asli tabiatini değiştirme gibidir9. Peygamberler din tebliğcisi oldukları için bu olağanüstü kuvvetlerini açıkça gösterirler, zira halkı kendilerine inandırmak zorundadırlar. Velilerin böyle bir vazifesi olmadığı için onlar kerametlerini saklamalıdırlar.

Açıkça şiilerin imamet telakkilerini aksettiren bu doktrin, sünni müslüman kitleleri arasında da çok yaygındır. O kadar ki, tasavvufla pek ilgisi bulunmayan kimseler bile, kaynağından hiç haberdar olmaksızın, böyle bir veliler hiyerarşisinin varlığına inanmışlardır. Böylece kutb telakkisi müslümanlar arasında en çok rastlanan hurafelerden biri halinde yaşamaktadır.

Onbirinci yüzyılda sufi literatürünün en önemli eserlerinden birini yazmış olan Hucviri kendi zamanındaki başlıca sufi ekollerinden bahsediyor. O tarihte büyük sufi şeyhlerinin etrafında birer müridler halkasının teşekkül ettiği ve bunların üstadlarından aldıkları eğitimi devam ettirdikleri anlaşılmakla birlikte, henüz bir teşkilatlanmanın sözkonusu olmadığı bellidir. Şimdi biz tarikat teşkilatlarının sosyolojik tahliline geçmeden önce, tarikatin teorik temelini görmeye çalışalım.