ettiği alanlardan çekiliyordu.4 Bunun sonucu olarak da, bireyin yaşamından

bir kavram olarak sunulmaktadır. Buna bağlı olarak da, inancın bilgisel hiç bir

?İçtiğinize bir bakmaz mısınız?9 Bu ve benzeri ayetlerde Allah hem yaşamanın hem

Sembolleştirme, tecrübeyi iletişim ve yorum amaçlı bir dönüşüme uğratır.

olarak ortaya koyması, yaşamın bütünüyle beyyine5 ve basiret6 üzerine bina

terim arasına şöyle bir fark konulmaktadır: önermeler, doğruluk iddiasında

Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi

Newton gibi modern düşüncenin başlatıcıları durumundaki insanların Yunan

çalıştığı gibi, bilim bütünüyle insan kültürüne indirgenmektedir. Bu süreçte bilim

sürecine bu kişisel katılım, bu alanlara ilişkin insani yorumların ve yargının temelini

organlarının işletilmesinin Allah?la ilişkili olarak götüreceği

yıldan bu tarafa, şiddeti zaman zaman artan bir ayrışmanın ve çatışmanın tarihi

konuşma ve rüştlerini ispat etme alanı olarak gördükleri fizik alem, yani afak,

istemediğini, kendisine bilgisel bir zemin yaratmayı arzuladığını gösterir. Doğa

haline getirmiştir. Dolayısıyla bilimsel alana ilişkin görüşleri eskiyen Yunan

Dördüncü olarak yeni bir tabiat görüşü bizi Allah?ın alemle ilişkisini yeniden

tersi durumda da Newton ve başka bilim adamları Tanrı?yı bilimsel teorilerinde

bir yaşam felsefesi olarak öne çıkarmıştır. Bilimin bu öne çıkışı ve kendi dışındaki

modern düşüncenin ikinci aşaması olan 18. ve 19. yüz yıllarda dini, bilimin hedefi

şemasına uymayan bir çok şey mevcuttur. Fakat bunlar bu niteliklerinden dolayı

arasında yaşanmamıştır. Dolayısıyla, aynı endişeden hareket ederek, din ve bilim

Dinsel alanda bilme sürecine öznenin sadece bilgisel yetenekleriyle değil,

Descartes, Bacon ve Newton?da bulmaktadır. Modern dönemde bilime temel

epistemoloji demektir. İnsanın bütün varlık ve varoluş şemalarını sadece kendi

ayırırken, aslında, insan zihninin iki farklı fonksiyonu arasında ayırım yaptığını

Dolayısıyla Tanrı?nın dışarıda tutulduğu bir gerçeklik arayışı hatalı sonuçlar

Basiret bu ayette, sezgiyi de içine alan bir inanç rasyonelliği anlamında

verecektir. Bu hata, hem varlığa ilişkin bilimsel açıklamalarda, hem varlığa ilişkin

doğru olur? Bireyin, tarihin ve tabiatın nihayetinde sürekli olarak kendi dışlarında

1b. Din ve Bilimin Çatışmayacağı Düşüncesinde Olanlar

mutlaka bir şeyler söylemekte veya ima etmektedir.

sonuçlardan yaşam felsefesi çıkarma amacının yarattığı çatışma, bugün bu tür

yöneldiğini gözlemleriz. İnsanın bu fıtratının ve bilme yeteneğinin kaynaklık ettiği

bir Varlık?la irtibatlandırılarak anlamlandırılması ve yorumlanması, bu alanları

sıradanlıktan kurtarmakta ve bir bütünün parçaları oldukları yönündeki kabulü öne

ifadesi, bir kuraldır ve bir başka kuralla çatışabilir, ama evrenle ilgili bir hakikatle

kullanımını düzenleyen ikincil ifadelerdir. ?Arabanızı yolun sağından sürünüz?

ve gözlemleri karşılıklı olarak birbiriyle ilişkilendirdiği kavramlar icat etme

konuşma stilinin farklılığını getirecekse, ikincide değil ama birincide sorun

durumundaki?akıl?, felsefe yahut?hikmet? adı altında birleştirilerek ahlaktan doğaya

Din ve bilimin birbirinden farklı alanlar olarak inşa edilmesi izlerini,

yaşasın...?. Kur?an, düşünme aktını ön plana çıkararak ve delile dayalı olarak

fıtratın bu beyyine ile bilme etkinliği üzerine oturtulmaktadır. Allah?ın varlığı ve

tecrübenin ötesinde bir tecrübeden bahsediyor olması, zorunlu olarak bu tecrübenin

Bilimsel olmayan semboller, mantıksal olarak doğrulanamayan hakikatleri açıklarlar. Ama,

?Şüphesiz, göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca

şekilde tasvir etmektedir. Pratik bir şekilde işlediğinde ise, zorunlu olarak ahlaki bir

böyle bir ayırımın yapılmaması durumunda, bilimsel teoriler birer hayat görüşüne

olmayan tarafı tek başına bir sistemi ayakta tutamaz, zira desteklenen unsurların

Hem bilimsel hem de dinsel dil realisttir; zira ikisi de hakikat arayışındadır ve bu

sayılamayacak kadar dini çağrışımların kaynağıdır. Bu durumda, aynı alana

için, Galileo?nin güneş sistemine hücum ettiklerinde, aslında din adamları yetkin

P. Feyerabend?in?ne söylesen gider?1 sözünün tercüman olduğu gibi, sosyal

kognitif olmayan yönüyle ön plana çıktığını iddia etmişlerdir. Fakat dilin bilgisel

temellendirilmektedir. Bu bilme aktı, nesnesine göre bazen tecrübi/ampirik bilgi

ortak bir alana, tabiata geçer ve tabiat teolojisi yapar; zira tabiat, bireysel ya da

dikkatli olunması gerektiği gibi bir sonuç doğurmuştur.

ya (2) çağdaş kuantum fiziği üzerinden yapılmaya çalışıldığı gibi, iki alan

amacını taşımaktadır. Buna göre, bu alanlardan birine dair kavramlar, diğer alandaki

tahlilin temelinde önermeler ve kurallar arasında yapılan ayırım yatmaktadır. Bu iki

?zihinsel yapılandırmalar? veya?kurgular? oldukları kabul edilmektedir.

hayatı parçalamadan öte bir şey değildir.

mümkün değildir. Hıristiyanlığın bilimle yaşadığı sorun hiçbir zaman İslam ve bilim

2 David Ray Griffin, God and Religion in the Postmodern World, State Univ. of New York

aktlar olduğunu kabul edersek, insanın hayatın her alanına bu yetenekleriyle

Bütün bunların ötesinde, Kur?an?a göre, Allah yeryüzünü ve gökleri?hak?

ilişkiyi yeniden tanımlama çabalarını ortaya çıkarmıştır. Bu çabalar içinde bilim ve

Dini düşünceyi bilimsel alandan ayırma girişimini sistemleştirenlerin başında

kudret? kavramı ile kuruluyordu. Bu mutlak kudret, alemi öyle güçlü bir iradeyle

Tanrı?yı evrende olup biten her şeyin doğrudan sebebi olarak gören din ile,

aynı seviyede sonuçlar yaratacak bir sebep olarak sunuluyordu. Ancak, insan

halindedir. Bilimle paralel olarak yorumlanmaya başlayan din de sürekli bilimle

kaynağı Tanrı olarak kabul edildiği için, bu ikisi arasında doğal bir uzlaşma varsayılmıştı. Daha da önemlisi akıl, vahiy alanına girişin anahtarı olarak görülmüş,

dinin doğa ile ilgili söylemlerini dikkate almamak, Hıristiyanlığın kaynaklarının,

tutulmalıdır. Aynı ifadenin hem bilimsel hem de teolojik çıkarımları içinde

organik ve dinamik bir evren ve tabiat tasarımı sunmasının etkisi çok büyüktür.

Dünyaya dair bilgi sadece bilimsel denilen bir mantıksal erişim yoluyla

Üçüncü olarak, din bireysel varlıktan başlasa da burada durmaz ve bilimle

arasındaki ilişkinin tarihi, özellikle modern dönemin başlangıcı sayılan 17. yüz

Tanrı kavramını korumak istemiştir.2 Zira ona göre, bilgi ve bilim sürekli gelişme

bir karar olduğu tartışmasızdır. Zira dinsel alana katılımın bilgisel ve rasyonel

Renan?nın Sorbonne Üniversitesinde verdiği?İslam ve Bilim? başlıklı konferans,

insandan bağımsız olarak tekrarlanabilir gerçekliklerin varlığına bağlı ise, bu

Tanrı?nın varlığına götürmektedir.

dönüştürülecektir ki bunun örnekleri çok fazladır. Örneğin, geçmişte bazı bilim

çıkarılarak, büyük tabiat makinesinin açıklayıcı unsuru olmaya indirgenen Tanrı?ya

ilişki modeli, vs.) dini alan içinde yaşamsal önem taşımasından kaynaklanmaktadır.

İslam dünyasında çağdaş dönemde, İslam ve bilim arasındaki ilişkinin mahiyetini

dünya görüşü, ağırlıklı olarak Aristo olmak üzere Yunan düşüncesi ve bu

yapmak, varlıklara değer yüklemek, vs. şeklindeki bir insan eylemi olarak

Thomas eliyle Hıristiyanlıkla bütünleştirilmiş olması sebebiyle Aristoteles?e yapılan

bilim arasındaki ilişkinin niteliği farklı kavramlar altında hep tartışılagelmiştir. Akılnakil

mecazların kullanımını gerekli kılar. Teolojinin?bilimsel? veya başka tür bir

?basiret? kavramları özel bir yere sahiptir. Beyyine Enfal 8: 42?de şu şekilde

bulunmasına dayandırılmaktaydı. Bu durumda, böyle bir çatışmanın önlenmesi için

korumak şeklinde sunulmuştur. Ancak, dinsel alanın sadece ahlakla sınırlandırılıp,

edilmekten bile uzaktır. Bu tür soyutluklardan gerçek hayat için modeller çıkarmaya

edenler ise, bu iddialarını temellendirmek için dilsel bir tahlile girişmektedirler. Bu

şeklinde adlandırılacaksa, bunun eksik bir yargılama sonucunda ortaya çıkan yanlış

Immanuel Kant gelmektedir. Kant dini, pratik aklın alanı olarak gördüğü ahlakla

bağımlılığından kaynaklanan ve kişisel tecrübesini güçlendirmeyi amaçlayan bir

kolaylaştırmaktadır.

1a. Din ve Bilim Arasında Ayırım Yapanlar

bilimleriyle din bilimleri arasında ortak paydayı oluşturması açısından, ?beyyine? ve

tecrübeye döndürmektir. Bu dönüşün sağlanması, büyük ölçüde sembollerin ve

zemininde ve bilimsel bir içerikle tanımlanmasını engellemiştir. Bu iki alanı

Artık bilim felsefesi, bilimin sınırları ve gözlemcinin veriler üzerindeki etkisi

bilgisindeki her ilerlemeyle ve daha önce bilimsel olarak açıklanamayanların

gelişen bir evrenin dinamik ve geçici karakteri ön plana çıkmaktadır. Teolojinin her

birbirinden yalıtma düşüncesi, birbirinden tamamen farklı iki otonom alan yaratma

Dinsel modellere hem insan tecrübesi hem de dini metinler kaynaklık

yolumdur. Ben Allah?a çağırıyorum, ben ve bana uyanlar basiret üzerindeyiz?.

arasına bir mesafe koyma çabası, son dönemlere ait bir gayretin ürünüdür. Ernest

olarak yaratmıştır. Hak, varlıkların temel davranış karakteristiğini ifade etmektedir.

bilimsel verilerden yaşam felsefesi kuracak sonuçlar çıkarma konusunda biraz daha

din arasındaki ilişkide ya; (1) bilim ve din arasına kapanmaz mesafeler konulmakta,

sadece bireysel olmayan bir sahnesi olarak nitelenerek Varoluşçuluk içinde

Prof. Dr. Şaban Ali DÜZGÜN

değişkenleriyle değil, sabiteleriyle insanlara yol göstermelidir. Bu durumda çözüm,

gibi bir güçlük yaratmaktadır. Dini ve felsefi birikimi temel ortak kavramlar altında

birlikte değişmeye başlayan bir bütüne dönüşmektedir. Oysa dinsel alan

kullanılmıştı.

anlam çok farklıdır. Bu farklılık dinin tabiatı sürekli bir Varlık?la ilişkili olarak

kaldırmanın yolu bilgiyi, bütün varlık ve varoluş alanlarını kuşatacak bir bütünlük

birleştirilerek aktarılmıştır. Böyle bir aktarım geleneği ise, gerçekten hangi görüşün

teorileri o kadar soyut ve semboliktir ki, tecrübe edilen alanla çoğu zaman ancak

Konuşma da sembolik dönüştürmenin bir formudur, müziğin, sanatın birer

karşıya gelmeleri engellenmektedir.

genişlik kazanmıştır.

hatta Allah?ın varlığı gibi en önemli dinsel doğruları temellendirmek için

düşüncesine yapılan eleştiri, bu bağlantısı sebebiyle Hıristiyanlığa yönelmiş,

bilime hem de dine kişisel olarak kendini katar. Bilimin oluşum, dinin de yaşanma

yöntemin ve dilin aynı olmasını gerektirmez. Böyle bir ayırımın yapılmaması, bilim

açıklığa kavuşmasıyla, Tanrı doldurduğu boşlukları birer birer terk ederek işgal

6 Yusuf 12: 108

idi. Dinlerin iç dinamiği durumundaki vahiy ve felsefi gelenekle ortak paydası

ilişkisi, din-felsefe ilişkisi aynı tartışmanın farklı düzlemlerdeki

gökyüzünden indirip kendisiyle ölmüş toprağı dirilttiği yağmurda, yeryüzünde her

dini metinlerden hangilerinin ise felsefi geleneklerden kaynaklandığını tespit etmek

çatışmayacağı farklı zeminler yaratılmakta, bu disiplinlerin aynı zeminde karşı

açılan alan gittikçe daralmış ve Tanrı?nın yeri bilimin indirgemelerde bulunmasının

bilimlerin yahut kültürün bir dalı haline getirilmektedir. Böyle bir yargıya

pratik amaçların zeminini oluşturur. Bazı dil analizcileri, din dilinin sadece bu

söylemekteydi: bilimsel ve ahlaki . Ona göre, bilimsel

Bilim ve din arasında bir çatışma varsayımı, bunların aynı alana referansta

yaşam felsefesi oluşturmaktan ziyade, teknik bilgi sağladığı yönündedir. Buna göre,

tanımlarsak ve bütün bunların insanın fıtratının sonucu olarak ortaya çıkan bilgisel

çağrışımlar yapamayacak kadar içindeki işaret ve sembollerden soyutlanmış ve

yöntemle incelenmesi ise, bu gerçekliklerin başında, tartışmasız Tanrı gelmektedir.

boşluk doldurucu unsur olarak kullandıklarında aynı hataya düşüyorlardı. Boşluk

açıklanamayan boşlukların izahında yardıma çağrılıyordu. Bu yapı içinde Tanrı?ya

olarak kavrama arzusu, hem dinin hem de bilimin arzusudur. Bu da birbirini

5 Enfal 8: 42

biridir. Yine modern dönemde, Sosyoloji üzerinden Marxist bir toplum görüşünün,

çatışmaz. Bu görüş sahipleri, ?dini doktrinler önermeden ziyade birer kuraldır?

Philadelphia: Westminster Press, 1984) s.19.

tüketilemez. Böyle bir açıklama tarzı, katı bir ontolojinin temellendirdiği bir

7 98. Beyyine suresi

belirleyen tartışmalardan birisi olmuştur. Zira, Cemaleddin Afgani, Namık Kemal

gerçekliklerin tam anlamıyla böyle oluşlarının garantörü kendilerinin dışındaki bir

ifadelerimizin, her iki alanın kullanımına açık olma ihtimali sürekli zihinde

kısmen dinin içinde kabul edilen modellerin (yaratma modeli, Allah-insan arasındaki

bütünleyen?tamamlayıcı perspektifler? kavramını geliştirmeyi gerekli kılmaktadır.

çıkacaktır. Zira, bilimin başka bir ifadeyle nomotetik doğa bilimlerinin kendilerine

herhangi bir indirgemeye gerek duymadan bütüncül bir gerçeklik resminin ortaya

ilişkin söylemlerinin sürekli yanlışlanıyor olması, kendisini ahlak alanına çekmesi

hakim olan Newtoncu saat ve saatçi analojilerini yansıtan görüşlerin yerine sürekli

gelişinde, insanlara yarar sağlayacak şeylerle denizde seyreden gemilerde, Allah?ın

bile, bu referanslarında farklı dil ve yöntem kullanabilecekleri kabul edilecektir.

de ölümün bir?delil?e dayalı olarak gerçekleşmesini istemektedir.?

İkinci olarak, bütünselci bir dünya görüşü peşinde olma ve hayatı bir bütün

ve bir sure adı olacak kadar bir öneme sahiptir.7

İlk olarak, farklılıklarına rağmen, iki alanın yöntemlerinde önemli

tarih ve tabiat arasında keskin bir ayırım ne kadar savunulabilir? Bireysel dramaların

zorunlu olarak kör, algılanamaz, mistik şeyler olarak nitelenemez, sadece bilimsel

özellik katmaktadır. Ancak, bu hiçbir zaman mutlak iki farklı alan ayırımı olarak

evirip çevirmesinde elbette düşünen/aklını kullanan topluluk için deliller vardır?.

Varlığımızın devamını sağlayan ve ona anlam katan bütün yaşamsal ilkeler,

oluşturur. Bilimsel olana katılım, insanın bilgisel yetenekleri, aklı, duyuları ile

düşüncenin kaynaklık ettiği düşünce geleneği idi. Ancak Aristocu düşüncenin St.

alanları yargılayacak mutlak kriterlere sahip olduğu yönündeki iddiası, din ve bilim

Rönesans ve Aydınlanmadan sonra bilimsel olana açılan bu sınırsız alanın

çıkarmaktadır.

konusunda çok gayret sarf etmişlerdir; evrim düşüncesinin, sosyal Darwinizm adı

altında işbirliği yahut rekabet ahlakına dönüştürülme çabası bunlardan sadece

dolduran bir unsur olarak kullanılan Tanrı, bilimsel olarak açıklanamayan gerçekleri

olarak işlediğinde, zihin zorunlu olarak alemi hürriyetten ve Tanrı?dan mahrum bir

gibi müslüman aydınların bu konferansa verdikleri cevaplar adeta gelenekselleşmiş,

unsurlar kadar bir ağırlığa sahiptir. Dinin temelindeki vahyin kendini?bilgi? ve?hak?

bu açıklama formu onları daha az anlamlı yapmaz.

uzlaştırılmaya çalışılmakta ya da (3) postmodern bilim felsefesinin yapmaya

barındırıyor olması, özellikle vahiy dilinde, bu bağlamda en çok gözlemlenen

ifadelendirilmektedir: ?... ölen açık bir delille ölsün, yaşayan da açık bir delille

olur. Dolayısıyla, bilimsel bilginin bilen ve bilineni mümkün olduğunca birbirinden

8 Vakı?a 56: 63

farklılığının altını çizen düşünürler, dini doktrinleri insanın mutlak olarak Tanrı?ya

kullanılmakta ve herkesin üzerinde uzlaştığı ortak ortak kesişenleri oluşturan temel

düşünülmemelidir. Kesişen noktalar imkan verdiği ölçüde, hakikate dair

diyerek din ve bilim arasında?doğruluk iddiaları? konusunda bir çatışma

kalkmamak gerektiği, zira bunların çoğu zaman tecrübi verileri koordine etmek için

yönlendirmiştir ki, alemin bu iradenin dışında hareket etmesi mümkün değildir. Bu

İçinde yaşadığımız fiziksel zaman-mekan dünyasında, gramatik açıklama

çıkmasına aracılık edebilirler.

arasındaki ilişkiyi bir çatışmaya dönüştürmüştür. Buna bağlı olarak da, din ve bilim

arayışlarında gerçek referanslara dayanmayı temel ilke olarak benimsemişlerdir.

kadar geniş bir yelpazede işlevsel kılınmıştır. Hikmet felsefesi içinde, akıl ve vahyin

konusunda insan düşüncesinin yaratıcı rolünü teslim etmektedir. Zira, fiziğin

Aynı vurgu tecrübeye de yapılmaktadır: ?Ektiğinize bir bakmaz mısınız?8

etmektedir. Her iki kaynağın beslediği dinsel yorumun amacı da insanı tekrar

ve din arasında, tarihsel olarak, diyalektik bir çatışma ortamı yaratmıştır. Bunun

dilin dışında bir başka sembolik şema ile algılanmaları gerekmektedir.

bir din-bilim çatışması yaratılmıştır. Dine karşı böyle bir cephenin yaratılmış olması,

Ancak aynı durumun İslam dinini doğaya ilişkin söylemlerinde görmek

Bilimde modeller, her zaman teorilere yardımcı olacak şekilde ikinci derecede

mutlaka kognitif bir yönü vardır ve bütün olarak da bu dil, gerçeklik hakkında

1. Din-Bilim İlişkisinde Yeni Tutumlar

anlamda Galileo?nin ve Newton?un tasarladığı alem, determinist bir alandı ve

öneme sahiptirler. Ama dinde modeller, kavramsal inançlar kadar önemlidirler, bu

irdelemeye götürecektir. Özcü statik evren görüşlerinin, yahut 17. yüzyıldan sonra

kazanan bilim, bu başarının arkasındaki yöntemi genel bir yöntem ve felsefesini de

Dinin farklı alanlarla ilgili beyanları, çoğu zaman, mevcut felsefi görüşlerle

referansta bulunan bilimsel dil ve teolojik dil, birbirini tamamlayan diller kullanarak,

Bu çatışmanın ilk aşamasında modern düşüncenin karşı çıkıp mücadele ettiği

konuşma yöntemini geliştirerek, dogmatik kabullenme ve teslimiyeti

evrenin doğal sebeplere bağlı olarak kendi içinde bir gelişme gösterdiğini savunan

Dinin tabiatla kurduğu bu ciddi bağın ötesinde, din bir yaşam tarzını irdeler,

isimlendirmelerinden ibarettir. Tartışma zemininin bu kadar genişlemesi ise, dinin

varılmasında, çağdaş postmodern fiziğin, mekanik ve statik evren tasvirinin aksine,

birçok ortak noktası vardır:

varlıktır, yani Allah?tır. Bilim şayet farklı gerçeklikler arasındaki ilişkilerin belli bir

gibi bir sonuç doğurmuştur.

de, ya bilim ve teolojinin alanları ayrılacak ya da aynı alana referansta bulunsalar

Kelam Araştırmaları 4 : 1 (2006)

9 Vakı?a 56: 68

Psikoloji üzerinden Freudçu bir insan tasavvurunun ortaya konulması gibi. Bilimsel

kazanmakta ve iki alan arasındaki ortak dilin gelişmesinin yolunu

kavramların ışığında değiştirilemez ve yorumlanamaz. Kant bu iki alanı birbirinden

toplumsal hayatı yönlendiren ve yükümlülükleri yerine getirmede ya da zorluklara

dinsel ve bilimsel alan arasına mesafe koyarak, dini değişmez bir bütün olarak

bilim anlayışı hem de çağımız pozitivist bilim felsefesinin hiçbir şekilde dinle

irdelediği fiziki alem değil de, insanın ruhu, kalbi ve tarihte tuttuğu yer olduğu

arasını, birbiriyle ilişkisini koparak şekilde ayırmak doğru değildir. İslam ve bilim

tarihsel olanın ötesine taşan bir anlama sahiptir. Zira, insanın tarihinden önce

çok güç olduğu insanın deruni yapısına ve insan tarihine kaydırılmış, tabiat dini

dönüştürme tarzı olması gibi. Bu görüş sadece linguistik açıklama formlarının

düşüncesine getirdikleri eleştiri, dine yapılan eleştiri olarak algılanmış ve temelsiz

olmadıkları bir alanla ilgili konuşmaya ve yargılara ulaşmaya çalışıyorlardı. Bunun

olamayacağını temellendirmeye çalışırlar.3

da Aydınlanmayla köklü bir değişime uğramıştır. Bu süreçte, kendine geniş bir alan

karakterini, bu düşünürlerin mekanik ve statik evren tasarımı vermiştir. Alemin

Aslında, Kant bu iddiasıyla, modernitenin getirdiği her türlü bozucu etkiden

reddetmektedir. Delile dayalı olarak hayat sürmek, Kur?anın en temel ilkelerindendir

sonuçlar Kur?anda şöyle vurgulanmaktadır:

bütün bu alanlarla ilgi kuran bir dile sahip olmasından kaynaklanmaktadır.

yapıda olduğunu söyleyerek, felsefi ve bilimsel kategorilerden ayırmaya çalışırlar.

Aslında, farklı disiplinlerin aynı alana referansta bulunması, kullandıkları

mekanik olarak kurgulandığı düşünce içinde, Allah?ın bu düzenle ilişkisi?mutlak

da bir tarihi varsa ve insanın da tabiatla organik bir ilişkisi bulunuyorsa, o zaman

London: Verso, 1984) 1. Bölüm.

yargıların bir kısmını objektif, bir kısmını ise sübjektif olarak adlandırmak, insanı ve

sınırlamış ve bilim ile din arasına bir mesafe koymuştur. Bu tutum, dinin bilgi

olagelmiştir.

Bilim ve teolojinin birbirinden ayrılması, üzerinde konuştukları alanın ve bu

an bir işte olan Varlık10 anlayışı bu dinamik evren fikri içinde daha bir anlam

Aynı alana referansta bulunsalar bile bilim ve dinin çatışmayacağını iddia

benzerlikler vardır. Tecrübe ve yorum etkileşimi, modeller ve analojiler bu

başkalarına iletilebilmesi ve yorumlanabilmesi için sembolleştirmeyi gerekli

ifadelendirilmektedir. Böylece hem Galileo, Newton ve Bacon?la başlayan modern

açılan alan, her bilimsel gelişmeyle biraz daha daralıyordu.

tahammül etmede duygusal güç veren bir kaynakla yani vahiyle ilgili oluşu, bu

dolaylı olarak irtibatları kurulabilmektedir. Atom-altı alanının davranışları hayal

kabuller reddedilmektedir.

benzerliğin kendini gösterdiği ortak alanlardır. Derece farkı olsa da, insan hem

Öte yandan, şayet bilmeyi, farkına varmak, varlıklar arasında karşılaştırma

olmasını sağlayan unsurlar, onu duygusal ilişkiler ağının ortasına yerleştiren

Din ve bilim, tabiatı ortak alan olarak görseler de, dinin tabiata yüklediği

birliğinden, ahlaki ilkelere kadar birçok değer, bu bilme eylemine dayalı olarak

Press, 1989) s.60.

Bu anlamda, dinsel bilmede, insan bilme eyleminin bir parçası haline gelir.

gerçekleştiği için objektif; dinsel olana katılım ise duygusal olduğu için sübjektif

olmaktadır.

2. Dinsel ve Bilimsel Modeller

düşünmesinden kaynaklanmaktadır. Tabiatı Allah?la ilişki içinde bir varlık alanı

içinde elde etmeye çalışmaktır ki bunun adı İslami literatürde?hikmet?tir.

Kendisini bilme sürecine kattığı ölçüde de doğru bir anlam elde etmeye yaklaşmış

olarak tasavvur etmek, onu bilimin konusu olmaktan çıkarmaz. Aksine şayet bilim,

bunun için de teorik olduğu kadar pratik amaçları vardır. Dinin bireysel veya

birleştirerek aktarma geleneği içinde en fazla işlev yüklenen kavram şüphesiz?akıl?

tasavvurlarda hem de ahlak anlayışında ortaya çıkabilir. Bu hatayı ortadan

varolan bir kozmik zamanda da Tanrı vardı ve doğal olarak bir rolü de. Eğer tabiatın

1 Paul Feyerabend, Against Method: Outline of an Anarchistic Theory of Knowledge,

içgüdü alanına ait olduğunu söyleyen görüşe karşıdır.

temeli olmadığı, salt bir bağlanma durumu olarak görülmesi gerektiği yönündeki

Dinin bahsettiği gerçeklik, kavramsallaştırılmadan önce hissedilen bir şeydir.

?İslam?ın bilime ve ilerlemeye engel olmadığı? tezi bu çerçevede savunulmaya

3 George Lindbeck, The Nature of Doctrine: Religion and Theology in a Postliberal Age,

Buna göre, kuralların ve önermelerin mantığı farklıdır. Benzer bir mantık

Din ve bilim arasında ayırım yapanların temel iddialarından biri, bilimin bir

şekilde davranmayı gerektirmekte, ahlaki davranış ise ölümsüzlüğe dolayısıyla da

edilmesini talep etmesi, dinin kendini sadece duygusal bir zeminde inşa etmek

çabaları da aynı gayretin sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

durumdur. Din ve bilimin dilsel olarak birbirini desteklemesini mümkün kılan

Hıristiyanlığa yönelen eleştiri de daha sonra bütün dinleri içine alacak şekilde bir

10 Rahman 55: 29

ayırarak doğru bilgiyi elde etme iddiası, dini bilgide tam ters doğrultuda çalışmış

Ancak, din ve bilim arasındaki bu ilişkinin niteliği, Rönesans ve arkasından

Böyle bir çatışma zeminini ortadan kaldırmak için, dinin varlık zemininin, bilimin

doğaya dair insani söylemlerle yaşadığı problemlerden kaynaklanmaktadır. Doğaya

4 Ian Barbour, Issues in Science and Religion, (Londra, 1966) s.1.

açıklamaya yarayacak bir hipotez olarak yardıma çağrılıyor yahut doğal nedenlerle

açıklanabilir olan hiçbir yapı içine, Tanrı kavramı dahil edilmiyordu. Tanrı sadece

bilgisel bir değere sahip olduğu ve linguistik olmayan sembol modellerinin his ve

aynı zamanda varoluşuyla katılıyor olması, bu etkinliğe bilimselliğin yanında artı bir

adamları bazı özel teorileri kozmik prensiplere yahut felsefi sistemlere dönüştürme

çeşit canlıyı yaymasında, rüzgarları ve gökle yer arasındaki emre amade bulutları

yarattığı rahatsızlık, çağdaş düşüncede, bilim ve diğer düşünce tarzları arasındaki

Basiret ise, Yusuf 12: 108?de öne çıkarılmaktadır. ?De ki: ?İşte bu, benim

kılmaktadır.

zayıflatılmıştır.

görüp bildiği varlık alanını dikkate alarak değerlendirmesinin eksikliği ortadadır.

bazen de akli/rasyonel bilgi olarak nitelik kazanır. Aklın ve duyu

başlanmıştır. Kur?an?ı modern bilimin verileriyle uzlaşır bir tarzda tefsir etme

bulunurlar, halbuki kurallar, kavramların özel bir alanda, o alana uygun bir şekilde

her eleştiri doğrudan Hıristiyanlığa da yapılmış oluyordu. Descartes, Galileo,

anlamsızlaştırılan tabiatın, dini bir yapı içinde de bu şekilde nitelenmesi ne kadar