Bayezid ve talebesi Yahya "sekr"in savunucusu oldukları halde, onlarla çağdaş sayılan Bağdad mektebinin güçlü temsilcileri Cüneyd ve arkadaşları sekr yerine "sahv" ve temkinden yana olmuşlardır.

Basra'da Sehl b. Abdullah Tüsteri (ö.283/896), Kufe'de İbn Semmak (ö.183/799), hicri üçüncü yüzyılın mutasavvıfları arasında sayılırken, Horasan'da Ahmed b. Harb (ö.234/848), Hatim-i Esamm (ö.237/851), Ahmed b. Hadraveyh (ö.240/854), Ebu Türab Nahşebi (ö.245/859), Ebu Abdullah Siczi , tevekkül ve fütüvvet ağırlıklı Horasan tasavvufunun temsilcilerini oluşturur. Horasan'da bu yıllarda gelişen fütüvvet genellikle şecaat, mürüvvet, sehavet ve kerem anlamları taşımakla birlikte, isar, kendini hizmete feda, başkalarına eziyet vermemek, iyiliği yaymak, sızlanmayı bırakmak, makam tutkusundan uzaklaşmak ve nefsle savaşmak gibi anlamlar kazanmıştır.

Hamdun Kassar (ö.271/884) ile Nişabur'da ortaya çıkan "melamet" fikri, Irak'ta ve diğer bölgelerde gelişen zühd ve tasavvuf hareketine bir tepki mesabesindeydi. Melamiler Irak tasavvufunu daha çok şekil, kisve ve zahiri şartlar ağırlıklı bir ekol olarak görürken, melamet fikrini dini ve içtimai merasimlere karşı bir tepki olarak değerlendirmekteydiler. Melamet genellikle, "nefsi dizginlemek, kınamak, itham etmek, kendine ait ibadet ve taatları azımsamak" şeklinde anlaşılır. Bu yüzden melamet fikri selbi düşünceye daha çok ağırlık verir. Melameti, zemm ve levm fiillerinden bahsettiği kadar sena ve medih fiillerinden bahsetmez. Riyayı anlattığı ve çirkinliklerinden bahsettiği kadar ihlastan söz etmez. Bu düşünceye sahip kişiler, amellerinin eksiklik ve kusurlarını anlatmayı amellerinin güzellikleri konusunda söz etmeye tercih ederler. Bu yüzden melamet "sahv" yolunu benimseyen, halvetten çok celvete önem veren bir anlayıştır. Nişabur'da gelişen melamet anlayışının ilk tabakasını Hamdun Kassar ve Ebu Osman Hiri (ö.298/910); ikinci tabakasını Mahfuz b. Mahmud Nişaburi (ö.303/915), Ebu Muhammed Murtaış (ö.328/939), Abdullah b. Münazil (ö. 329/940); üçüncü tabakasını da Ebu Bekir Nişaburi (ö.360/970), Ebu'l-Huseyn Ali b. Bundar (ö. 350/961), Ebu'l-Hasan Buşenci (ö.348/958), Ebu Amr İsmail b. Nüceyd (ö.366/976) teşkil eder.1

Nişabur mektebine mensup mutasavvıflar, Basra mektebinden etkilenmekle birlikte, daha çok Horasan mektebinin tesiri altındaydılar. Aslında tasavvufi ekoller, gerek kaynaklarının aynı oluşu, gerekse devamlı münasebetleri sayesinde, daima birbirlerinden etkilenmişlerdir.

a. Nişabur Mektebi, Fütüvvet ve Melamet

Horasan asıllı Nişabur sufilerinden biri de Ebu Hafs Haddad (ö.270/883)'dır. Tasavvufu "Edepden ibarettir." diye tanımlayan Ebu Hafs, Horasan mektebinin fütüvvet telakkisini benimseyen, hac yolculuğu sırasında Irak ve Hicaz bölgesindeki sufilerle görüşen ve onların fikirlerinden de etkilenmiş bulunan bir mutasavvıftı. Fütüvveti "Başkalarına insafla muamele etmek ve başkalarından insaf etmelerini beklememek" diye tanımlar ve fütüvvetin sözle değil, fiil ve tatbikatla gerçekleşebileceğini söylerdi.

Nişabur'dan yetişen sufilerden biri olan Yahya b. Muaz Razi (ö.258/871), Bayezid'in hem hemşehrisi hem de çağdaşıdır. O da fena, vecd ve sekrden bahseden, "aşk sarhoşu" deyimini kullananlardandır. Rabia'dan sonra Allah sevgisi konusunda Ma'ruf kerhi gibi, açıkça söz söyleyenlerin ilklerindendir. Onun muhabbet anlayışı huşu, huzu ve Allah'a teslimiyet gibi faziletlere dayanır. Ona göre muhabbetin hakikati, vuslatla artmaz, hicranla azalmaz. Yahya, muhabbetten başka marifetten de bahseden ve Hakk'ın marifetini halkın marifetinden üstün sayan bir sufidir. Hakk'tan uzaklaşmayı/fevt, halktan uzaklaşmayı mevt diye adlandırır, fevti mevtten daha kötü görür. Çünkü fevt, gafletle fırsatı kaçırmak, insan ile Allah arasındaki bağlantıyı kesmektir. Mevt ise halk ile alakayı kesmek, Hakk ile irtibatı sağlamlaştırıp marifetullaha ermektir.

2- H. III ve IV. Asırlardaki Tasavvuf Mektepleri

Bu asırlar tasavvufun fıkıh, kelam ve hadis gibi ilimlerden ayrılıp inkişaf ettiği tekamül devresidir. İlk tasavvufi eserler bu dönemde kaleme alındığı gibi, ilk tasavvuf kavramları da bu dönemde kullanılıp yaygınlaşmaya başlamıştır. Tasavvuf, tahalluk ve tahakkuk boyutuyla bu dönemde büyük bir gelişme göstermiştir. Bu dönemin mutasavvıfları insan ruhunu tahlil etmekte; ona arız olan halleri beyan ederek geçeceği makamlardan bahsetmekte, kalb tasfiyesi ve nefs tezkiyesi gibi konuları gündeme getirmektedir. Fena ve baka kavramlarıyla ittihad fikri ilk defa bu asırlarda Hallaç (ö.309/921) ve Bayezid (ö.262/875) gibi mutasavvıflarca ifade edilmiştir.

Bayezid bu sözleriyle "fena fillah" ile benlikten geçmeyi manevi sekr halini anlatmaktadır. Bayezid, tasavvuf kavramlarına "sekr" kavramını kazandırmış ve bu kavram muhabbet ve aşk kelimelerinin yanında önemli bir yer tutmuştur.

H. III.-IV, M. IX.-X. asırlar tasavvuf tarihinde yüzyıllar boyu kendilerine bağlanılan büyük mutasavvıfların yetiştiği önemli bir dönemdir. Bu asırlar, İslam siyasi, içtimai ve ilimler tarihi açısından büyük önem taşımaktadır. Abbasi devletinin gelişme dönemi sayılan bu yıllar, Bağdad ve çevresinin ilim merkezi haline geldiği yıllardır. Muhtelif kavim ve kabilelerin birbiriyle kaynaşıp tanıştığı ve muhtelif kültürlerin buluştuğu bir dönemdir. Batınilik ve Karmatilik gibi batıl cereyanlar, Matüridilik ve Eş'arilik gibi ehl-i sünnet kelam mezhepleriyle Hanefiyye, Malikiyye, Şafiiyye ve Hanbeliyye gibi ameli mezhepler ve ardından felsefi cereyanlar hep bu asırlarda ortaya çıkmışlardır. Bu asırlarda Şia'nın belli ölçüde teşkilatlanmış olduğu hesaba katılırsa, bu yüzyıllar hem siyasi, hem içtimai, hem de dini açıdan son derece hareketli bir dönemdir.

Hicri ilk iki asrın zahid-sufileri genellikle Basra, Kufe ve Horasan'dan yetiştikleri halde III. ve IV. asrın mutasavvıfları İslam memleketlerinin hemen her tarafından, tasavvufun değişik boyutlarıyla temayüz edip yetişmişlerdir. Basra, Kufe ve Horasan, tasavvufi canlılığını sürdürürken, Mısır, Nişabur, Şam ve özellikle Bağdad bu asırlarda büyük mutasavvıflar yetiştirmiştir.

Yahya b. Muaz, Bayezid gibi sekri esas alan tasavvufi görüşün sahibi olduğu halde, zühdün esası sayılan temel ilkelere sıkısıkıya bağlıydı. Zahidliğin az uyumak, az konuşmak, az yemek ve halvetle tamamlanabileceğini söylerdi.

Rabia ile başlayan sevgi ağırlıklı tasavvufi düşünce Ma'ruf Kerhi ile gelişmiş, H. III. ve IV. asırda tasavvufi telakkilerin ağırlıklı konusu haline gelmiştir. II. asırda Hasan Basri ve talebelerince temsil edilen Basra mektebinin hüzün ve korkuya dayalı tasavvuf telakkisi III. asırda artık yavaş yavaş yerini aşk ve muhabbete bırakmıştır. III. asırda yetişmiş ve eserleriyle daha sonraki dönemleri etkilemiş bulunan Haris el-Muhasibi'nin de sevgi üzerine eser yazması veya eserlerinde sevgiye özel bir bölüm ayırması, bu dönem tasavvufunun "sevgi damgası" taşıdığını gösterir.

Bu asırlarda Horasan ve Maveraünnehr bölgesinde yetişen mutasavvıfların önde gelenlerinden biri 'Hakim Tirmizi' diye maruf olan Ebu Abdullah Muhammed b. Ali (ö.320/932)'dir. Hanefi fıkhını ve İslam'ın zahiri ilimlerini tahsil eden, hadis ilminde de belli bir yeri bulunan Hakim Tirmizi, Tasavvufta özellikle "Velayet" konusunda yazdığı Hatmu'l-Velaye adlı eseriyle dikkat çekmiştir. İbn Arabi onun eserlerinden yararlanmıştır. Hakim Tirmizi, mutasavvıflar arasında felsefeyle meşgul bulunanların ilklerindendir.

Bayezid Bistami, sekri sahvına, mahvı isbatma galip ve şatahat üslubuyla konuşan bir sufidir. Bu yüzden sözleri bazan kendisi hakkında bir takım endişeler uyandırmıştır. Onun 'Sübhani ma a'zame şani" "Leyse fi cübbeti sivallah" sözleri, ilk vahdet-i vücud terennümleri sayılabilir. Bayezid fenaya erişini şöyle anlatır: "Beni bir kerre karşısına aldı ve dedi ki: "Ey Bayezid, halk Beni görmek istiyor." Ben de dedim ki: "Öyleyse beni vahdaniyetinle süsle, benliğini giydir, ahadiyyete erdir. Halk Senin sıfatlarını görünce Seni gördük desinler. O zaman Sen, Sen olursun, ben ise orada bulunmam."

Hicri II. asır'da tasavvufun önemli merkezlerinden biri olan Horasan'ın yanısıra, III. asırda Nişabur'un da "fütüvvet ve melamet" özellikleriyle tanınan bir merkez haline geldiği görülmektedir. Bu asırlarda, bu bölgede yetişen mutasavvıfların başlıcaları, Bayezid Bistami, Yahya b. Muaz Razi, Ebu Hafs Haddad ve Hamdun Kassar'dır.