daha önce okuduğum bir makalede Atatürk'ün vefatına yakın dönemlerde iç ve dış politikadaki etkinliğini azaltmak için inönü'nün kendine yakın olan kişileri önemli noktalara yerleştirdiğine dair bilgiler edinmiştim belki de inönünün bu ülkeye yaptığı tek iyilik 2. dünya savaşından ülkemizi uzak tutmak olmuştur.

Bardağı taşıran olay: Niyon konferansı

Dış politikada kesin ve net tavırlı dik duruşlu Atatürk'ün yanında, sürekli o ne der, bu ne der diyen İsmet İnönü.12 Ada'yı, Musul ve Kerkük'ü neden alamamışız şimdi daha iyi anlıyorum.

Kaynaklar : Falih Rıfkı Atay-Çankaya

Bir diğer konu ise Maarif Vekilinin değiştirilmesi teklifi oldu. Cumhurbaşkanı Atatürk Maarif Vekili olan yaşı hayli ilerlemiş Esat Bey?in yerine reformları daha hızlı bir şekilde uygulayabilecek genç birinin geçmesini uygun görmüştü. Hatta bu fikri Esat Bey?e de açmıştı. Esat Bey de kendisinin yorulduğunu söylemiş ve yerine Reşit Galib?in getirilmesi tavsiyesinde bulunmuştu. Bu görüşmenin ardından Atatürk durumu İsmet İnönü?ye bir telgrafla bildirmiş ve onun da fikrini sormuştu. Ancak İnönü cevap olarak gönderdiği telgrafta? gece yarısı gaflet uykusundan uyandırılarak kabinede değişik yapılmak istendiği haberini alan bir başvekilin, bu hususta ileri süreceği mütalaadan nasıl bir fikir selameti beklenebilir ki? tarzında ifadeler kullanmıştı. İnönü maliye bakanlığının ardından yapılmak istenen bu değişimi kendi başbakanlık otoritesinin zayıflatılması olarak görüyor ve karşı çıkıyordu.

Başbakan İnönü, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras ve birkaç milletvekilinin bulunduğu bir toplantıda Atatürk, Hatay meselesi ile ilgili fikrini açık olarak ifade ederek konuyu tartışmaya açtı. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras da uluslararası şartların böyle bir müzakere için müsait olduğunu söyleyince Atatürk, Tevfik Rüştü Aras?a bir memorandum hazırlanarak Fransa?ya bildirilmesini ve aynı zamanda Fransız elçisinin de çağırılarak kendisine durumun öneminin vurgulanmasını emretti. Bir pazar günü yaşanan bu gelişmelerin üzerinden on saat geçmemişti ki Fransa, Türkiye ile bu konuyu görüşmeye hazır olduğunu bildirdi. Türkiye?nin tezi çizgisinde görüşmeler yapılacaktı.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu-Politikada 45 yıl

Atatürk ile İnönü arasında iç politik konularda yaşanan bu anlaşmazlıkların benzerleri dış politikada da yaşandı. Uluslararası siyasetin durağanlıktan çıkıp da hareketli bir hal aldığı yani II. Dünya savaşının ayak seslerinin duyulduğu, bloklaşmaların başladığı yıllarda Atatürk ile İnönü arasında görüş ayrılıkları yaşandı. Bunlardan ilki Hatay meselesiydi. 1937 yılına gelindiğinde Fransa mandaterlikle yönettiği Suriye?ye bir takım hükümranlık hakları vermeye başlamıştı. Atatürk de bu durumdan faydalanarak Lozan Antlaşması ile Fransa?ya bırakılan Hatay?ın Türkiye?ye bağlanması için çalışmaların yapılmasını istiyor ve Fransa ile bu konuyu müzakere etmek gerektiğini düşünüyordu. Ancak başta Başbakan İnönü olmak üzere hükümet üyelerinin büyük bir kısmı böyle bir çalışmanın Fransa- Türkiye ilişkilerini bozacağını ve bundan kaçınılması gerektiği kanaatindeydi.

Atatürk ile İnönü arasındaki siyasi ilişkileri koparan, bardağı taşıran damla ise Niyon konferansı sırasında yaşananlar oldu. İspanyanın iç savaş yaşadığı günlerde Akdeniz?de kimlerin olduğu bilinmeyen denizaltılar dolaşmaktaydı. İngilizler bu denizaltılara birlikte müdahalede bulunmak gerektiğinden hareketle Niyon da bir konferans topladılar. Toplantıya Türkiye?yi temsilen Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras katıldı. Görüşmelerin ardından yapılan Antlaşmanın son maddesinde? Fransa ve İngiltere devletleri Akdeniz?deki denizaltı korsanlığını önlemek için gerektiğinde Türkiye?den kuvvet yardımı isteyecekler? şeklinde bir ifade bulunmaktaydı. Atatürk bu madde ile İngiltere ve Fransa?nın Türkiye?yi eşit büyük bir devlet saydığını, yapılacak bir müdahalede ise bizim güçlü olmayan gemilerimize ihtiyaç duymayacaklarını düşünmekteydi. Bundan dolayı da konferanstaki Tevfik Rüştü Aras?a antlaşmayı imzalaması yönünde bir telgraf gönderdi. Atatürk?ün dışişleri bakanı ile doğrudan yaptığı bu görüşmelerden haberi olmayan hükümetin ise konuya bakışı farklıydı. Başbakan İnönü bu maddenin Türkiye?yi ileride güç duruma sokabileceği endişesi içindeydi ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras?a antlaşmayı imzalamaması yönünde bir telgraf gönderdi. Böylece Tevfik Rüştü Aras biri hükümetten biri cumhurbaşkanından gelen birbirine zıt iki telgraf ile baş başa kalmıştı. Yaşanan bu gelişmelerin ardından üç gün sonra hükümet Tevfik Rüştü Aras?a yeni bir telgraf göndererek antlaşmanın onaylanması talimatını verdi. Böylece bu konuda da Atatürk?ün dediği olmuştu.

Ancak İnönü durumdan memnun değildi. Bu müzakerelerin Türkiye ile Fransa arasındaki ilişkilerin bozulmasına ve hatta savaşa sebep olabilecek bir sorun haline gelebileceğinden kuşku duyuyordu. İlk anda alınan bu neticenin ardından bu kez de İnönü ile Atatürk arasında müzakerelerin nasıl bir yöntemle yapılacağı yönünde ayrılık baş gösterdi. İnönü yumuşak bir müzakere olması gerektiğini savunurken Atatürk?ün?netice alıcı?, kesin müzakere isteği Dışişleri Bakanlığını büyük bir açmaza sürüklüyordu. İnönü?nün bakanlarından Şükrü Saraçoğlu?nun? Bir Hatay için savaşı göze almak, Fransa?yı karşımıza çekmek, ne demek? Bizim nüfusumuz her yıl Hatay ölçüsünde zaten büyüyor? sözleri o günlerde Ankara?nın atmosferini göstermekteydi.

Atatürk ile İnönü arasına iç siyasi konularda bir düşünce farklılığı yoktu. Ancak Atatürk devletçi ekonomik yapının özel sektörün gelişimine engel olmasına karşıydı. Aralarındaki ilk çatışma da bu konu sebebiyle yaşandı. 1932 yılında özel sektörün bir kağıt fabrikası kurma girişimi İktisat vekaletince engellenmeye çalışılınca Atatürk, Maliye Bakanı Mustafa Şeref Özkan?ın istifasını istedi ve yerine özel sektör tarafından tasvip edilen İş Bankası genel müdürü Celal Bayar?ı atadı. Bu müdahale ile hükümetin ekonomi politikası dar devletçi bir ekonomiden karma ekonomiye doğru kaymaya başladı. Atatürk böylece hükümetin ekonomi politikasına doğrudan müdahale etmiş oluyordu.

İlk kriz Maliye Bakanının görevden alınması

Antlaşmanın imzalandığı günlerde meclis tatildeydi. Antlaşmanın onaylanması için TBMM olağanüstü toplantıya çağrıldı. Atatürk de toplantıya katılmak için İstanbul?dan Ankara?ya hareket etti. Atatürk?ün iç politikadan sonra dış politikaya da sürekli bir şekilde karışmaya başlaması Başbakan İsmet İnönü?nün sabrını taşırmıştı. Atatürk?ün de katıldığı Bakanlar Kurulu toplantısının daha ilk dakikalarında İnönü?nün? Ne oldu Paşam size?.. Eskiden böyle değildiniz?.. Artık emirlerinizi hep sofradan mı alacağız?.. Aramıza Kara Tahsinler giriyor, konuşmamıza meydan vermiyorlar. Ne olacak bunun sonu?.. şeklindeki şok sözleri ile toplantı başlamadan bitti. Bu olay 24 yıldır ülke yönetiminde beraber çalışmış olan iki liderin de siyasi ilişkisinin bittiğini gösteriyordu. Atatürk tren ile İstanbul?a dönerken İnönü?yü de yanına çağırdı. Kompartımandaki görüşmede Atatürk? görev arkadaşlığımız bitmiştir, ama dostluğumuz devam edecek.? diyerek aldığı kararı İnönü?ye bildirdi.

İsmet Bozdağ-Bitmeyen Kavga

İnönü'nün dostluğunun rekabete dönüşmesi ve yanlış politik duruş büyük ihtimalle böyle bir sonucu doğurmuştur. Aynı zamanda Ata'nın son zamanlarında -Kılıç Ali'nin anılarında- bazı yakışık almayan davranışlarda bulunmuş olması da İnönü'yü başbakanlıktan etmiş olabilir.

Atatürk Hatay?ı istiyor

İnönü'nün dış politikadaki tarzı Osmanlı'yı yıkılışa götüren bazı paşaların tarzına benziyor. İngiltere'nin yakınlığını kaybetmekrense, Almanya'nın yakınlığını kaybetmektense vs deyip tavizler verenlere.

Kurtuluş savaşının iki önemli komutanı Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa cumhuriyetin ilanı ile devlet yönetiminde Cumhurbaşkanı ve Başbakan olarak görev aldılar. 1937 yılına kadarki beraber yönetimleri sırasında çoğu zaman uyum içerisinde olmuşlarsa da özellikle son senelerde aralarında önemli anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Anlaşmazlığın en önemli sebebi ise Cumhurbaşkanlığı makamında bulunan Atatürk?ün hükümet işlerine müdahaleleriydi.

Ömrü yetseydi, Atatürk 12 Adayı da alırdı, Musul ve Kerkük'ü de alırdı. İkinci Dünya Savaşı korkusu Fransa'yı Süriye ve Hatay'dan çıkarmıştı. Savaşın gelişimi de galip devletleri bitkin hale sokmuştu. 12 Ada Devletsiz bir bölge olarak kalmıştı ve uzun süre Yunanlılar Türk korkusundan oraya giremedi. İngiltere'de sömürge ve mandaları bırakıp gidince Türkiye korkusuyla Irak hükümeti uzun süre Musul-Kerkük bölgesini boş bıraktı. Atatürk ise yıllar önce oraları almak gerektiğini söylüyordu.

Atatürkten sonraki dönemdeki mevcut uygulamalarını güvenilir tarihi kaynaklardan okuyoruz zaten bugüne kadar bazı iç ve dış meselelerde o dönemdeki yanlış uygulamaların izlerine rastlamak mümkün. Atatürk gibi bir lider bir daha gelmez ruhu şad olsun

İnönü: Emirlerinizi sofradan mı alacağız?

İkinci Dünya Savaşı'ndan uzak tutması... Bu konuda katılıyorum.