Bize öyle geliyor ki, bu tür bir çözümlemeye dayanarak ateistik bir kanıt dile getirmek kolay bir iş değildir. Şöyle?zorunlu varlık? kavramıyla varlığının başlangıcı ve sonu olmayan, yok edilemeyen, sınırlayıcı herhangi bir şarta bağlı olmayan bir varlığı kastetmektedir. Bu çeşit bir zorunluluğu, mantıksal zorunluluktan ayrı düşünmek gerekir. Hatta Tanrı?nın varlığının zorunlu olması ile bizim Tanrı?nın varlığına ilişkin iddialarımızın zorunlu olup-olmadıkları hususu arasında da bir ayırım yapmak zorundayız. Gerçi bu gün birçok düşünürün?zorunlu? ve?mümkün? terimlerinden hoşlanmadıkları ve onları sadece önermelerle ilgili olarak kullandıkları doğrudur. Buna rağmen hiç kimse bu güne kadar varlığa ilişkin bütün önermelerin, kesinlikle olumsal olduklarını kanıtlayamamıştır. Bu işi, şu anda üzerinde durduğumuz tartışmanın en ciddi anlamda başlatıcısı olan Kant bile başaramamıştır. Çoğunlukla?Tanrı vardır? önermesindeki?varlık? ın konuya bir şey eklemediği, dolayısıyla gerçek bir yüklem olmadığı öne sürülmüştür. Öyle sanıyorum ki, ?Tanrı zorunlu olarak vardır.? önermesi, varlığın yüklem olamayacağı iddiasının boy hedefi olmamaktadır. Tanrı, ?zorunlu olarak vardır?, ?zorunlu olarak güçlüdür? ve?zorunlu olarak bilendir? şeklindeki önermelerde, ?zorunlu varlık?, ?zorunlu bilme? v. s, birer yüklem olmaktadır.

Yaratıcı sürecin en önemli bileşeni yeni çağrışımlar yapabilmektir. Paranormal inançlar ve büyüsel düşünceler de kişilerin birbiriyle ilişkisiz görünen iki olay arasında bağlantı kurmalarının sonucunda oluşur. Örneğin psikotik hastalarda görülen referans fikirleri bu şekilde oluşur. Şizofreniklerde çağrışımların gevşemesi sonucunda bu kişilerin yakın bağlantılardan ziyade uzak bağlantıları kurdukları, böylece temelsiz çıkarımlarda bulundukları, düşünce bozukluklarının da bununla ilişkili olduğu ileri sürülmektedir (22). ?Apofeni? denilen ve şizofreninin erken dönemlerinde görülen tesadüfi iki olay arasında bağlantı kurma işlemi de tamamen aşırı işleyen bir çağrışım ve ilişkilendirmenin ürünüdür. Bu belirti en çok bir rüya ile o gün yaşanan bir olay arasında ilişki kurma ve dolayısıyla o rüyanın doğru çıktığına hükmetme şeklinde görülür. Normal insanlarda da paranormal bir fenomen olarak görülen bu olay genellenerek doğaüstü güçler tarafından rüyalar vasıtasıyla insanlara gelecek olayların haber verildiği inancına dönüşebilir. Dolayısıyla hem psikotikler ve özellikle sanrısal bozukluklu hastalarda, hem de filozoflar ve yaratıcı bilim adamlarında görülen ve?evreka? belirtisi olarak isimlendirebileceğimiz belirtinin altında bu aşırı çalışan çağrışım yeteneği yatıyor olabilir (21).

10-E. Durkheim, The Elementary Forms of Religious Life, London, 1915; Sosyolojik görüşün eleştirisi için bk. J. Hick, Philosophy of Religion, New Jersy, 1965, s. 31 vd.

6-J. A. T. Robinson, The New Reformation. London, 1965, s. 117-8.

5-Baille, The Sense of the Presence of God, Oxford, 1939, s. 4 vd. Ayrıca bk. aynı yazarın,

Allah razı olsun huseyncan kardeş çok güzel bir paylaşım olmuş...

Batı dillerinin çoğunda, Tanrı hakkında düşünmenin bejli başlı akımları için kullanılan terimler genellikle ya Yunancadaki?theos?dan, ya da Latincedeki?deus?dan türetilmiştir. Bu kelimelerden türetilen?teizm?, ?ateizm?, ?panteizm?, ?henoteizm?, ?deizm? ve benzeri terimlerin derli-toplu tanımlarını yapmanın kolay bir iş olmadığı hemen her filozof ve ilahiyatçının itiraf ettiği bir noktadır. Söz gelişi, kime ateist diyeceğiz? Felsefe tarihinde, ateistlikle suçlanan birçok büyük düşünür, böyle bir suçu kesinlikle reddetmiştir: Fichte ateistlikle suçlanmış, ancak o, ?Bir insanın gerçek anlamda ateist olabilmesi için hiçbir ahlaki ideale sahip olmaması gerektiğini öne sürerek?, kendisine yöneltilen suçu kabul etmemiştir. Spinoza?nın Tanrı kavramı, Yahova?dan daha geniş olduğu için, ateistlikle suçlanmıştır 1. Yine yüzyılımızın tanınmış Hıristiyan ilahiyatçılarından biri olan Paul Tillich, Tanrı?yı?varlığın bizzat kendisi? veya?var olan her şeyin gerçek temeli? şeklinde tanımladığı ve O?nu evrenin dışında bulunan tek ve şahsi bir varlık olarak düşünmediği için, ateistlikle. Suçlanmıştır 2. Dahası var: Sokrates, Yunan?popüler? tanrılarını reddettiği ve bir tür monoteizme yöneldiği için, ateistlikle suçlanmıştır. Yine eski Romalılar, kendi Tanrı kavramlarını kabul etmedikleri için, ilk hıristiyanları bile ateistlikle suçlayarak cezalandırmışlardır. 3

Sonuç

4-A. Flew, The Presumption of Atheism, New York, 1976,.. 59 vd.

Dini ve Mistik Deneyimlerin Muhtemel Bilişsel ve Nörobiyolojik Düzenekleri

1. ?Kötülük Problemi?

Gerek klasik teistik kanıtlara, yapılan hücumlar, gerekse teistik iddiaların kavramsal çözümlemelerinde öne sürülen itirazlar, genellikle inancın birtakım kanıtlamalarla ayakta durduğu görüşüne dayanmaktadırlar. 0 kadar ki, bazı iddialı ateistler, Tanrı?nın varlığına ilişkin derli toplu bir kanıtın bulunmayışını ateizm için yeterli görmektedirler. Nitekim Baron D?Holbach, ?Tabiat Sistemi? adlı yazısında şöyle demekteydi;

Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, Cilt: 19, Sayı: 2, 2009

Ateizm ve Çıkmazları

17-Eneyclopedia of Religion and Ethics, ?Theism? maddesi.

Şimdiye kadar üzerinde durduğumuz çeşitli ateistik görüşlerin ortak bir yanı vardır. 0 da teizmin son derece ciddiye alınmasıdır. Aynı ciddiliği, analitik felsefe geleneğine bağlı ateist düşünürlerde ve özellikle de mantıksal pozitivizmi savunanlarda görmemekteyiz. Bunlardan? bazılarına göre, Tanrı, aleyhinde bile konuşulacak bir konu değildir çünkü Tanrı kavramı derli-toplu bir anlam ifade etmemektedir. Bu görüşte olanların ilk ele aldıkları konu ontolojik kanıt olmuştur. Bu kanıt daha çok düşünce ve dil çerçevesi içinde kaldığından dolayı kavramsal çözümleme için verimli bir alan oluşturmaktadır. Ontolojik kanıtla ilgili tartışmalar şu ana kadar ertelememizin nedeni de budur.

Üçüncü maddeye destek olarak da bazı arkeologlar dindar toplulukların, örneğin ilk Hıristiyanların gruba sadakat, kendini grup için feda etme, gruptan olana yardım etme ve gruptan olmayanı dışlama gibi grup dayanışmasını artıran davranış şekilleri ile daha az dindar topluluklara göre hayatta kalma şanslarının arttığını, bu nedenle dinlerin kalıcı olduğunu ileri sürmüşlerdir (7). Benzer biçimde kendi dini için yaşamını kolayca feda edebilen ve böylece cennete gideceğine inanan insan topluluklarının buna inanmayan topluluklara karşı savaşlarda sağlayacakları üstünlük de aşikardır.

Yoksa gücü yetiyor da Önlemek mi istemiyorsa, o halde O kötü niyetlidir.

Hele Tanrı?nın varlığı için emprik ya da akli bir kanıtın bulunmayışını ateizmin yeter nedeni saymak, son derece naiv bir tutum olur. ?Suçun kanıtlanmaması, kişinin suçsuzluğunun bir kanıtıdır? hükmü, yalnız mahkemede, o da sadece bir hukuk ilkesi olarak geçerlidir. ?Hukuk ilkesi olarak? diyoruz, çünkü suçu kanıtlanmamış bir sürü suçlu bulunabilir ortada. Aslında kanıt yetersizliği, teistten çok, ateistin işini zorlaştırmaktadır; çünkü bir şeyin var olmadığını kanıtlamak, var olduğunu kanıtlamaktan daha güçtür. ?Söz gelişi, ıssız bir adaya giden bir kimse, birkaç ayak izine rastlamakla orada insanın yaşadığı ya da yaşamakta olduğu sonucuna varabilir. ?Bu adada hiç kimse yaşamamıştır ve yaşamamaktadır? diyebilmek için, adanın her karış toprağının inceden inceye incelenmesi gerekir. Tanrı?nın varlığına ilişkin kanıtlar, kanaatimizce, teistin ortaya koymak istediği bazı?işaretler? ve?ipuçları?nın ötesinde fazla bir güç taşımamaktadır. 0, bu ipuçları yardımıyla bir yaratıcının var olduğu sonucuna ulaşmakta veyahut bu yolla bir başka kanaldan edinmiş olduğu inancını pekiştirmektedir. Ateistin aynı çizgide yürüyerek?Tanrı yoktur? diyebilmesi için, tabiri yerinde ise bir?kozmik beyin?e sahip olması gerekir. Öte yandan eğer pozitivistlerin iddia ettiği gibi, ?Tanrı vardır? önermesi anlamsız ise, ?Tanrı yoktur? önermesi de aynı ölçüde ve aynı nedenlerden dolayı anlamsız demektir. Ateistin hücumları teisti inancından vazgeçirecek güçte değildir. Bu hücumlar olsa olsa onu?imancı? bir noktaya götürür ki, fideizm, yani?inanıyorum ama kanıtlayamıyorum? görüşü psikolojik hiçbir rahatsızlığa neden olmayan bir durak noktası olabilir.

(2) İnsan söz konusu olunca, niçin katı ve belirlenmiş bir tür?okult öz?le başıboş bir akıntı arasında orta bir yer bulunmasın?

Bilindiği gibi Anselm tarafından formüle edilen ve daha sonra akılcı filozoflarca geliştirilen bu kanıt, Tanrı?nın varlığı düşüncesinden O?nun varlığının gerçek ve zorunluluğuna gitmektedir. Kısaca söyleyecek olursak ontolojik kanıtın temel iddiası şudur: Kendisinden daha yetkinini düşünemeyeceğimiz bir varlık kavramı vardır zihnimizde. Bu varlık, ya sadece zihindedir, ya da hem zihinde hem de zihnin dışında vardır. Sadece zihinde var olan, hem zihinde hem de zihnin dışında var olandan daha yetkindir. Tanrı, terimin tanıma gereği, kendisinden daha yetkini düşünülemeyen bir varlık olduğundan O?nun hem zihinde hem de gerçekte var olması zorunludur.

Bizim burada ateistik maddeciliği ayrıntılı olarak ele almamız mümkün değildir. Bu konuda öne sürülen bir sürü varsayım, çözüm bekleyen bir yığın problem ve ardı arkası kesilmeyen birçok tartışmalar vardır. Ateistin iddia ettiği gibi, maddenin ezeli olduğu ve şuur dahil her türlü canlı faaliyetin kaynağı olduğu bilimsel yöntemlerle doğrulanmış değildir. Hatta bir an için maddenin ezeli olduğunu kabul etsek bile, bu, çeşitli şekillerde dile getirilen teistik anlayışların hepsinin geçersizliklerini göstermeye yetmez. Yaratma fiili için bir başlangıç tanımayan ve onun sürekliliğini kabul eden birçok teist vardır. Farabi, Muhammed İkbal, Lotze burada sayabileceğimiz birkaç örnektir. Bilimsel sonuçlar, kozmolojik kanıtın, ya da klasik İslami terminoloji ile?hudus? ve?ibda? delillerinin formüle edildikleri dönemlerin ilkel ve zayıf bilimsel anlayışlarının geçersizliklerini, hatta bizzat kozmolojik kanıtın geçersizliğini ortaya koyabilir; ama bunların hiçbirinden?o halde Tanrı yoktur? yargısı çıkarılamaz. Aslında Kant?ın da işaret ettiği gibi, bilimi böyle bir yargıyı vermeye zorlamak onu meşru olmayan bir alana itmek demek olur.

Dini inançla ilgili bilişsel varsayımlar

Kanaatimce bu, doğru ve geçerli bir çözüm şekli değildir. Ateist olduğunu söyleyen bir insanın öyle olduğunu kabul etmekten başka çıkar yol yoktur. Anlatıldığına göre, David Hume?un, onsekiz kişi ile birlikte Baron D?Holbach?ın evinde ziyafette iken, dogmatik bir ateistin gerçekten bulunup-bulunamayacağından şüphe ettiğini söylemesi üzerine ev sahibi şöyle konuşmuştur: ?Azizim Sir, şu anda bu şekilde olan onyedi kişi ile aynı masada oturmaktasınız7.? Sanıyorum en doğru yol, ateizm gerçeğini bir yana itmek değil, onu anlamaya ve güçlüklerini görmeye çalışmak olmalıdır.

16-A. Flew, ?Theology ad Fa1sification?, New Essays in Philosophical Theology, . 98.

14-A. Camuse, The Myth of Sisyphus, İng. çev. J.0. Brien, London, 1955, s. 99.

Leibniz?in?Theodiciee?si, insanlık tarihinde gergin ve bunalımlı dönemlerinde çok iyimser görünebilir. Fakat bu teodisenin ana iddiasının hala ayakta olduğunu kabul ediyorum. Hiç şüphesiz Tanrı, başka dünyalar da yaratabilirdi. Böyle bir imkan, bu dünyanın, ?yaratılması mümkün olan dünyaların en iyisi olduğu? görüşünü savunmamıza engel olmaz. Eğer şu veya bu derecede kötülüğün bulunması, dünyanın?mümkün olan en iyi dünya? olduğu görüşüyle çatışmıyorsa ve hatta böyle bir dünya için belli oranda kötülüğün varlığı kaçınılmaz ise, bu takdirde?dünyada kötülük vardır? ve?dünya mutlak anlamda iyi olan bir yaratıcının yönetimi altındadır? iddiaları mantıken bir arada bulunabilir. Eğer dünyada kötülük var olduğu için kişinin Tanrı?nın varlığına olan inancı sarsılsaydı, başta Peygamber Eyüb olmak üzere Hz. İsa?nın ve Hz. Muhammed?in inançları sarsılırdı

Paranormal inançların bir ileri düzeyinin delüzyonlar olabileceği ve bu ikisinin ilişkili olduğu düşüncesi şizotipal kişilik bozukluğu olanlarda paranormal inanç ve deneyimlerin sık görülmesi bulgusu ile desteklenir (20, 23, 27). Sonuçta olaylar ya da bilgiler arasında kolayca bağlantılar kurabilmek bir yandan yaratıcı düşünceyi oluşturuyor ve bu tür kişilerin toplumdaki konumlarının daha farklı olmasını sağlıyorken, bir yandan da aynı yeteneğin biraz ilerisi kişinin artık tamamen ilgisiz şeyler arasında bağlantı kurmasına yol açarak paranormal yaşantılar ve doğaüstü inançlara yol açıyor olabilir. Hatta bu yeteneğin daha ilerisi de sanrıların ve psikotik durumların müsebbibi olabilir. Paranormale ve doğaüstüne inancın yaygın olmasının bir nedeni belki de onun yaratıcılıkla arasındaki bu olumlu ilişki olabilir.

1. Bu teori, dini şuurun evrenselliğini açıklayamamaktadır. Söz konusu bu şuur, bireyin içinde yaşadığı toplumun çok daha ötesine gitmekte, evrensel nitelikte bağlar ve toplumsal birlikler oluşturmaktadır. Yine bu şuur, bütün insanlığa kapısını açık tutan bir özellik taşımaktadır. Eğer Tanrı, toplumun bir simgesi ise, bütün insanları içine alma zorunluluğu nereden doğuyor? Bir bütün olarak insanlığın?toplum? olduğu söylenemez; çünkü sosyolojik teori, toplum terimini bu anlamda kullanmamaktadır.

İnanan bir kimse, inancını destekleyecek bir kanıt bulamadığı için, inancından vazgeçmez. İnanmayan bir kimse de teıstık kanıtlar karşısında söyleyecek hiçbir şeyi bulunmasa da inanmayabilir. Ernest Nagel?in?Ateizmin Savunması?.? adlı yazısında da işaret ettiği gibi, ateistin, ?inanıyorum ve isbat etme gereğini duymuyorum? diyen bir kimseye söyleyecek hiçbir şeyi bulunamaz. 18. Binbir şüphesi olmadığı için, binbir kanıt getirmeyi gereksiz gören?kömürcünün imanı? karşısında ateistin eli ve dili bağlıdır.

Nietzche?ye ve var oluşçuluğun ateist kanadına mensup düşünürlere göre, ya insanın önceden belirlenmiş bir?öz?ü vardır; ya da insan tam anlamıyla karmakarışık bir akıntı içindedir; dolayısıyla özünü kendisi oluşturmak zorundadır. Nietzche, kısır ve sıkıcı akılcı felsefelerin insanın önceden belirlenmiş bir özü olduğu görüşüne dayandıklarını söyler. Yine insan, bu düşünürlere göre, ya kölece bir bağlılık ve bağımlılık içindedir yahut da, Sartre?ın deyimiyle özgürlüğe mahkumdur. Şimdi eğer Tanrı, yani bir yaratıcı varsa, insanın bir özü de var demektir ve insan, kendi özünü oluşturma imkan ve gücünden yoksundur. Başka bir deyişle eğer Tanrı varsa, özgürlük yok demektir ve insan, kendi özünü oluşturma gücünden yoksundur. Bu imkan ve gücün olabilmesi için, Tanrı?nın olmaması gerekir. Acaba Tanrı?dan bu derece çabuk kurtulmak kolay bir iş midir? Nietzche, Tanrı?nın ölümünün ne büyük ve endişe verici bir olay olduğunun farkındadır. O şöyle der: ?Dünyanın bir daha sahip olamayacağı en kutsal ve güçlü varlık hançerlerimizin altında kana boyandı. Bu, insanlığın kaldıramayacağı kadar büyük bir olaydır?.13 Buna rağmen Nietzche?ye göre bu, yerine getirilmesi gereken bir işti. Eğer insan gücünün bir değeri olacaksa sonsuzca güce sahip olan bir varlığın olmaması gerekirdi; çünkü sonsuz-olanla sınırlı-olan, en yetkinle, yetkin olmayan, tamla eksik bir ve aynı dünyada barınamazdı. Camus?un deyimiyle. Sisyphus baş kaldırmalı ve her türlü tehlikeyi göze alarak özgürlüğünü ilan etmeliydi.14

Günümüzdeki ateistik görüşlerin önemli kaynaklarından biri olan ve Fransız sosyologu Emille Durkheim tarafından geliştirilen?sosyolojik teori?ye göre Tanrı toplumun, bireylerin düşünce ve davranışlarını kontrol altında tutmak için farkına varmadan uydurduğu hayal ürünü bir kavramdır. Yine bu teoriye göre insan, dini bir duyguyla kendisini aşan bir varlık karşısında korku ve ümit içinde beklerken aslında Tanrı adı verilen evrenin ötesindeki bir varlık karşısında değil, kendisini çepeçevre saran toplumun realitesi karşısında durmaktadır. Tanrı fikri toplumun güç ve işlevini gösteren bir simgeden başka bir şey değildir. 10

Our Knowledge of God, Orford, 946, s. 2.

9-Sınırlı bir Tanrı kavramından hareket ederek?kötülük problemi?ni çözmeye gayret edenlerin görüşleri için bk. E. H. Madden, ?Evil and the Concept of a Limited God?. Phisophical Studies, 18, 1967, 65-70.

2. Duygusal işlevler: Doğaüstüne inanma varoluş anksiyetesini rahatlatır, ölüm korkusunu azaltır, hastalık ve doğal felaketlerle baş etmeyi kolaylaştırır, insanın doğal güçler karşısındaki güçsüzlük duygusunu azaltır, iyimserlik duygusunu destekler, gruba aidiyet duygusu sağlar.

Tanrı kötülüğü Önlemek istiyor da gücü mü yetmiyor; o halde O güçsüzdür.

Günümüz düşünürlerinden J. A. T. Robinson, ?Tam anlamıyla çağdaş olan bir insan ateist olmayabilir mi? başlığını taşıyan bir yazısında dogmatik, başka bir deyişle düşünülmüş ve tartışılmış bir ateizmin mümkün olmadığını ifade etmektedir. Ona göre, insan ilahi gücün varlığını, içinden gelen bir zorlama ile duymaktadır. Bu duyuş, tabiatın aracılığı ile artistik ve bilimsel bir kanalla, toplumsal ilişkiler yoluyla ortaya çıkabilir. Böyle bir durumda olan insan kendisini çepeçevre saran bir varlığa ne ad verebileceğini ve onu nasıl tasavvur edebileceğini bilemeyebilir, hatta onun duygu ve düşünce dünyası tam bir karışıklık içine gömülebilir. Buna rağmen o, kendi yolunu açmak ve ilahi sese doğru gitmek gereğini ergeç idrak eder? 6. Görülüyor ki, Robinson bir?iç zorlama? dan söz etmekte ve ateizmi bir tür?kaçış? olarak görmektedir.

3- Ateizmin Dayandığı Bazı Sosyolojik ve Psikolojik Teoriler:

Basım tarihleri oldukça yeni olan bazı sözlüklerimiz, ateizm terimini, genellikle?tanrıtanımazlık? terimi ile ifade etmektedirler. Sanıyorum iki kelimeden oluşan bıı terimin güçlüğü, ?tanımak? fiilinden gelmektedir. Bildiğim kadarıyla, ?tanımak? fiilini, ?inanmak? fiili yerine pek kullanmamaktayız. Nitekim?Siz Tanrı-tanır mısınız? veya, ?Tarıya inanır mısınız? yerine, ?Tanrıyı tanır mısınız? şeklinde bir soru, kulağa oldukça yabancı gelmektedir. Kanaatimce?Tanrıyı tanımama? daha çok, ?Tanrıya inanmam? anlamında değil de, ?Tanrıya bir tür meydan okuma? anlamında kullanılmaktadır. Ateizm terimi yerine?Tanrıya inanmazlık? sözünü kullanmak belki daha yerinde olur; ancak burada ismin?e? halinin araya girmesi, kelimenin tek terim olarak kullanım kolaylığını ortadan kaldırmaktadır.

Bunlardan birincisine göre, dini inançlar ihtiyaçtan kaynaklanır, insanlarda ölüm korkusunu azaltmak için gelişmiştir. İkinci varsayım dinin bir ihtiyaç olduğu için değil, sadece insan beyni dini inancı oluşturma kapasitesine sahip olduğu için var olduğunu savunur.

Tanrı?nın varlığının aleyhinde öne sürülen klasik tartışmaların başında?kötülük problemi?, maddenin ezeliliği, teistik kanıtların yetersizliği, hatta geçersizliğine ilişkin görüşlerle özellikle günümüzde büyük bir önem kazanan bazı sosyolojik ve psikolojik teoriler gelmektedir. Ayrıca Nietzche tarafından önemle savunulan ve ateist varoluşçularca geliştirilen?ahlaki gerekçelere dayanarak Tanrıyı reddetme? görüşünün de günümüz ateizminde önemli bir yeri vardır. Şimdi kısaca söz konusu bu tartışmalara bir göz atarak onların ateizm için sağlam bir temel oluşturup oluşturmadığı konusuna gelelim.

Ne Nietzche, ne Sartre, ne de Camus ve ne de onlar gibi düşünenler yavaş yol alan, kılı kırk yaran serinkanlı bir düşünür gibi çıkarlar karşımıza. Onların ispat etmeye, hatta ikna etmeye ne vakit ne de sabırları vardı. Onlar, bir haykırış içindedirler; muhatapları ise, ne teolog, ne de filozoftur, sadece bunalım içinde olan insandır.

(4) Bir dizi kavram çözümlemelerinden kalkarak teistik iddiaların anlamsızlığını ortaya koymaya çalışan görüşler.

(3) Ahlaki bir ilgi ve endişeden kalkan görüşler

Salt ateizmin imkansız olduğu inancı, öyle sanıyorum ki, iki önemli düşünceden kaynaklanmaktadır: Bunlardan birincisi, biraz önce de işaret ettiğimiz gibi, teizmin sınırlarının çok geniş tutulmasıdır. Söz gelişi Ficlıte, ?Tanrı? terimi ile?ahlak kanunu? terimi arasında bir özdeşlik gördüğü için, ahlak kanununa boyun eğen herkesi Tanrı?nın sesine kulak veren kişi olarak kabul etmiştir. İkinci düşünce ise, ateizmle nihilizmin aynı şey olduğu inancıdır. Çevresinde, ateist olduğu halde nihilist ve hatta materyalist olmayan insanların varlığına tanık olan teist, bir bakıma kolay bir çözüm biçimini seçmekte ve ateizmin imkansızlığını öne sürerek güçlüklerden kurtulmayı denemektedir.

Ertuğrul Eşel

Bu durumda kimlere ateist dendiğine bakarak, ateizmin ne olduğu konusunda birtakım ipuçları yakalamak mümkünse de terimin çeşitli kullanımlarını içerebilecek bir tanıma ulaşmak mümkün değildir. Tanımlamadaki güçlük, büyük ölçüde, ortada farklı ve çok sayıda tanrı kavramlarının, dolayısıyla buna karşılık çok sayıda. ateistik anlayışların bulunmasından ileri gelmektedir. Orta ve Doğu Asya?da yaygın olan bazı dinler bir yana, tek tanrıcı dinlere mensup kişilerin zihinlerindeki tanrı tasavvurları bile bir ve aynı değildir. Öyle ise nasıl farklı teistik sistemler varsa, aynı şekilde farklı ateistik anlayışların bulunması da tabiidir.

David Hume, bu çeşit bir akıl yürütme ile özellikle teistik Düzen Kanıtının geçersizliğini göstermeye çalışmaktadır.

WWW. LAMUCİM. COM adlı siteden alıntılanmıştır.

4. Tanrı?nın Ahlaki Gerekçelerden Dolayı Reddedilmesi:

Biz burada bu kanıtla ilgili uzun tartışmaları bir yana bırakarak onlardan önemli olduğuna inandığımız sadece bir tekine dokunmakla yetineceğiz.

okunması gereken bi yazı.

3. Sosyal işlevler: Sosyal kohezyonu ve işbirliğini artırır.

Çağdaş İngiliz filozoflarından A. Flew, doğrulama ilkesinden esinlenerek bir yanlışlama ilkesi formüle etmeye çalışmış ve şöyle demiştir: Teistik iddialar doğrulanamazlar, çünkü onların yanlışlığını gösterecek hiçbir verinin bulunabileceği düşünülemez. Eğer bir iddia hiçbir şeyi inkar etmiyorsa, yanlışlamıyorsa, doğruladığı bir şey de yok demektir. Öyle ise, ?Tanrı dünyayı yarattı? veya?Tanrı insanları sever? ve benzeri iddialar anlamsızdır. 16

Dini uygulamaların evrimsel süreçte neden ortaya çıktığı tartışmalıdır. Çünkü evrimsel olarak adaptif olduğu düşünülen bir işlevin o canlı türüne belirgin bir faydasının olması gereklidir. İnsan toplulukları için dini inanç ve uygulamaların adaptif olup olmadıkları sorusunun cevabı belli değildir. Çünkü ilk bakışta dini uygulamalar pahalı , emosyonel masrafı olan , bilişsel gayret gerektiren ve çoğu kez doğal eğilimlere ters olan uygulamalar gibi görünmektedir. O halde insan toplumlarına bu kadar geniş biçimde yayılmış olan dini inançların adaptif olabilmeleri için yararlı birtakım işlevlerinin de olması gerekir. Bu işlevler şunlar olabilir:

5. Tanrı. Kavramının Anlamsızlığı:

15-J. N. Findley, ?Can God?s Existence Be Diepoved?, New Essays in Philosophicol Theolgoy, ed. A. Flee ve A. Mac Intyre, London, 1955, s. 47-56

Teizmin aleyhinde kullanılan belki de en eski iddia, dünyadaki kötülüğün reel varlığından kaynaklanan iddiadır. ?Eğer her şeye gücü yeten, her şeyi bilen ve mutlak anlamda iyilik sahibi olan bir Tanrı varsa, yeryüzündeki bu kadar kötülük nereden geldi? sorusu düşünce tarihinde yüzlerce kez sorulmuş ve cevaplandırılmaya çalışılmıştır. Kötülük, şu ya da bu yolla yaşayan her canlının hayatına girdiği için bu soru, düşünürler kadar sıradan insanları da yakından ilgilendirmektedir. David Hume, ?Tabii Din Üzerine Dialog? adlı yazısında teizmin kötülük problemine ilişkin çelişkisini şu sözlerle dile getirmektedir:

Bu arada şu noktaya da işaret edelim ki, eğer teizmin sınırları çok geniş tutulursa, sadece agnostisizmin değil, ateizmin de imkansız olduğu öne sürülebilir. Nitekim böyle bir iddia ile ortaya çıkan düşünürler de yok değildir. Söz gelişi, ilk hıristiyan ilahiyatçılarından Anselm, Kutsal Kitab?ın?Mezmurlar? (Psalm 14: 1 /) bölümündeki şu ifadeyi tekrarlamaktadır: ?Kalbinde?Tanrı yoktur? diyen bir aptalın zihninde bile?kendisinden daha yetkini düşünülemeyen bir Tanrı fikri? vardır.? Yine tanınmış hıristiyan ilahiyatçısı, Augustine, bir duasında şöyle der: ?Tanrım, sen bizi kendin için yarattın; kalplerimiz Senin varlığında sükun buluncaya kadar huzursuz olmaya devam edecektir!? Bu demektir ki, insan kendi hayatını er-geç dini bir yoruma tabi tutacak ve birtakım bocalamalar ve kuşkular geçirse bile, sonunda Tanrı?ya varacaktır. Bu görüş açısından hareket edilince, inanç konusunda içine düşülen şüphelerin ve hatta ateizmin bile bir dini değer taşıdığı düşünülebilir, düşünülmüştür de.. Bazıları putperestliğin her türünden arınmış ve arındırılmış bir teizm için ateizmin bir tehlike olması bir yana, yararlı bir araç olduğunu, dolayısıyla onun büyük bir dini anlam ve değer taşıdığını öne sürmüşlerdir. Bu bakımdan birkaç yıl önce Paul Riceur ve A. Maclntyre?ın birlikte yazdıkları bir kitaba?Ateizmin Dini Önemi? şeklinde oldukça dikkat çekici bir başlık koydukları görülmektedir. Ateizme dini bir değer atfedenler ateizmin değil, Tanrı karşısında ilgisizliğin teizm için bir tehlike olduğu görüşündedirler. Ateist, olumsuz bir açıdan da olsa, Tanrı ile ilgilenmektedir; dolayısıyla ciddi bir ateist, bir tür mistik bir tavır içinde bulunmaktadır. Bu tavır onu psikolojik olarak duyarlı bir noktaya götürebilir ve ateizm bir tür teizme dönüşebilir.

Konumuzun başlığında?Ateizm? terimine yer vermemiz, bu terimi dilimizde tam olarak karşılayan ve yaygın bir kullanıma sahip olan bir terimin bulunmayışından ötürüdür. Din literatürümüzde ateizm terimine en yakın terim olarak, ?ilhad? kelimesi kullanılmaktadır. Arapça olan bu kelimeyi, bugün ancak klasik dini yazılarda bulmaktayız. Yine Arapçada kullanılan ve?inanç yolundan sapan? anlamına gelen?zındık?, ?zaman yönünden dünyanın bir başlangıcı olduğuna inanan? anlamına gelen?dehri? kelimeleri, tıpkı?ilhad? kelimesi gibi, günümüz felsefe yazılarında hemen hiç kullanılmamakta, ayrıca bu son iki terim ateizm terimini tam olarak karşılamamaktadır. Günlük dilde ve halk arasında kullanılan?Allahsız!? sözü, bilindiği gibi, ?insafsız, merhametsiz v. b.? anlamında ve daha çok bir yergi ifadesi olarak kullanıldığı için, ateizmle doğrudan bir ilgisi yoktur.

Bazı teistler, kötülüğün reel varlığını inkar ederek; bazıları onu insanın olgunlaşması için bir araç şeklinde yorumlayarak; bazıları kötülüğü Tanrı?nın öfke ve uyarısına bağlayarak, bazıları da sınırlı bir tanrı kavramı kabul ederek 9. Hume?un ortaya koyduğu ikilemi çözmeye çalışmışlardır. Ancak birçok felsefe probleminde olduğu gibi, burada da kesin bir sonuca ulaşılmış olduğu söylenemez.

Böyle bir teoriden kaynaklanan ateizm, kozmolojik ve teleolojik kanıtlar çevresinde dönüp dolaşan ateistik tartışmalardan daha kolay anlaşılır bir niteliktedir; bundan dolayı da çok daha etkindir. Ancak bu teorinin zayıflığı ortadadır. Şöyle ki:

Findlay?in?Tanrı zorunlu olarak vardır? önermesi hakkında öne sürdüğü çözümlemelere ve itirazlara benzer çözümlemeler mantıksal pozitivizm geleneğini sürdürenlerce hemen bütün teistik yargılar için öne sürülmüştür. İlhamını Viyana Çevresi filozoflarından alan birçok düşünür, dar anlamda ele aldıkları Doğrulama İlkesini teistik önermelere uygulayarak onların anlamsız olduklarını göstermeye çalışmışlardır. Bu tür bir doğrulama ilkesine göre, bir iddianın doğrulama ilkesine göre, bir iddianın doğru olabilmesi için onun ya tecrübi verilerle, ya da mantık ve matematikte görülen zihinsel bir işlemle doğrulanması gerekir. İmdi?Tanrı vardır? önermesini bu yollardan biri ya da ötekiyle doğrulamak mümkün değildir; öyle ise, bir iddia anlamsızdır.

Ateizm sözü, genellikle, bir geniş bir de dar anlamda olmak üzere iki ayrı şekilde kullanılmaktadır. Genel anlamda ateist sadece?teist olmayan?, başka bir deyişle?Tanrıyı hayatına sokma gereğini duymayan? kişi, şeklinde tanımlanabilir. Bu anlamda kullanılan ateizmdeki olumluluk takısı?a?, tıpkı?apolitik? ve?asosyal? kelimelerinde olduğu gibi, nisbeten daha nötr bir durumu ifade eder. Dar anlamda ise ateist, düşünerek ve tartışarak Tanrı?nın var olmadığını öne süren kişidir. Bazen bunlardan, ikincisine?pozitif ateist? birincisine de?negatif ateist? denmektedir. Pozitif ateist, sadece Tanrı?nın varlığına inanmamakla kalmıyor, aynı zamanda O?nun yokluğunu kanıtlamaya çabalıyor 4. Felsefede asıl önemli olan, bu ikinci tür ateisttir. Kaldı ki geniş anlamda veya negatif anlamda ateizmin varlığı da tartışma konusudur. İnsan, apolitik ve asosyal olduğu gibi, kolayca ateist olamaz. Özellikle tek tanrıcı dinler geleneği içinde doğup büyüyen bir insanın, ciddi olarak düşünmeden ve bir takım gerekçelere dayanmadan Tanrı?nın varlığını inkar etmesi hiç de kolay bir iş değildir. Aslında Tanrı?nın varlığına pek aldırış etmeden hayatlarını sürdüren kişiler için?ateist? sözünü kullanmak doğru değildir.

Üçüncü varsayımda dine ve doğaüstüne inanma ile yaratıcılık arasında bir ilişkinin olduğu ileri sürülmektedir. Dördüncü varsayım ise dinlerin, insanların evrimsel süreçleri boyunca uyumsal bir davranış şekli olarak kazanmış oldukları "otoriteye boyun eğme" davranışı sonucunda gelişmiş olabileceklerini ileri sürer.

1-Bk. E. Gilson, God and Philosophy, Yak University Press, 1941, c. 63 vd.

Ateizm gerçeği, felsefe tarihindeki kökleri çok gerilere, teknik anlamda felsefenin başlangıç günlerine kadar uzanan bir olgudur. Ancak biraz önce de işaret ettiğimiz gibi, bir değil birçok çeşit ateizm vardır. Antik dönemlerin ateistik fikirleri ile Orta ve Yeniçağların ateistik düşünce ve tutumları arasında önemli farklar bulunmaktadır. Yunan filozofları arasında tanrıların varlığını inkar edenler çıkmıştır; ancak Yunan halk inanışları teistik bir sistem oluşturmadığı için, orada bugünkü anlamda bir ateizm yoktu. Bugünkü anlamda ateizm, teistik sistemlere bağlı olarak ortaya çıkan bir harekettir. Başka deyişle, ateizm, evreni yaratan ve onun varlığını devam ettiren, özü itibariyle aşkın fakat sonsuz gücü, bilgisi, iradesi ve sairesi ile evren de içkin olan teistik, hatta belki de daha yerinde bir terimle monoteistik tanrı inancına karşı tepki olarak doğan bir düşünce hareketidir. Bu bakımdan düşünce tarihinin geleneksel ateizmi gıdasını büyük ölçüde teizmden, özellikle de Tanrı?nın varlığını kanıtlamaya çalışan felsefi kanıtlardan almaktadır.

Özetle söyleyecek olursak, bu yazımızda ateizmi dört görüş açısından incelemeye çalıştık:

Dinin işlevleri içinde en önemlilerinden birisi dini inancın ölüm korkusunun azaltılmasına yardımcı olması gibi görünmektedir. Eskiden beri çeşitli düşünürlerce ölüm korkusunun dini inançla ilişkili olduğu ileri sürülmüştür. Yapılan son bilimsel çalışmalar bu ilişkiyi doğrular gibi görünmektedir. Bir çalışmada ölümle ilişkili resimler gösterilen deneklerin yiyecek resmi gösterilenlere kıyasla, resim gösteriminden hemen sonra yapılan ölçümlerde daha dindar çıktıkları bulunmuştur (8). Ayrıca Amerikalılarda 11 Eylül saldırılarını müteakiben insanların dindarlık seviyelerinde ani artışlar tespit edilmiştir (9). Öğrencilerde yapılan bir başka çalışmada ölümle ilişkili hikayeler anlatılan öğrencilerin dini ya da yansız hikayeler anlatılanlarla kıyaslandığında, testten hemen sonra yapılan ankette dini ya da doğaüstüne olan inançlarının artmış olduğu tespit edilmiştir (10). Nitekim insan zihni emosyonel olarak korku verici sahneleri diğer görüntülere kıyasla çok daha hızlı biçimde algılayacak ve daha uzun süre muhafaza edecek biçimde şekillenmiştir (11). Bu düşünceyi destekler biçimde güçlü dini inançları olanlarda ölüm korkusunun diğerlerine kıyasla daha az olduğu bulunmuştur (12).

Her şeyden önce böyle bir çözümleme yöntemi ile hareket edilerek ateizmi savunmak mümkün değildir. Çünkü burada teistik iddialar kadar ateistik iddialar da anlamsız olmaktadır. ?Tanrı vardır? iddiasıyla?Tanrı yoktur? iddiası aynı mantık statüsü içine girmektedirler. Bu durumda Tanrı?ya inanma veya inanma konusu başka temellere dayanılarak verilecek bir kararın sonucu olacaktır. Kaldı ki dilci filozoflar, özellikle Wittgenstein?in hayatının son döneminde kaleme aldığı yazılarındaki?anlam kuramı?nı geliştiren filozofların da haklı olarak belirttikleri gibi, ?anlamlı olma? ile?doğrulanabilme? yi birbirinden ayırmak gerekir. Anlamlı olup da emprik yollarla ya da zihinsel bir işlemle doğrulanamayan bir sürü önerme vardır. Söz gelişi ahlak önermelerinin büyük bir bölümünü, katı doğrulama ilkesi ile doğrulamak mümkün değildir. Her dil biriminin, söz gelişi din dilinin ve ahlak dilinin kendilerine özgü bir mantığı, yani işlev görme biçimi vardır. Bu bakımdan?Tanrı dünyayı yarattı?, ?Tanrı insanları sever? ve benzeri önermeleri emprik önermeler gibi kabul edip çözümlemeye başlarsak, daha işin başında iken çıkmaza düşeriz

Bu görüşe göre dini inançların oluşmasında insana özel bilişsel yetilerden birisi olan?zihin okuma? yeteneği önemli bir rol oynamaktadır. Zihin okuma yeteneğinin gelişimi insanın evrimsel sürecinde hayati önemi haizdir, çünkü insanın tehlikeli saldırganlardan korunmasına yardımcı olur (10). Biz insanlar zihin okuma yetimiz sayesinde başkasının düşüncesini, niyetini ve bir sonraki eylemini tahmin edebiliriz (15). Bu yetenek temporal ve prefrontal korteks yapılarına dayanmaktadır, özellikle temporal uçlar, süperior temporal sulkus ve medial prefrontal korteks ?in bu yetenekte başlıca iş gören alanlar olduğu ileri sürülmektedir (16). İşte bu varsayıma göre, din aslında işlevsel ve adaptif bir avantajı olmadığı halde, yaklaşık yüz bin yıl önce insanın başkalarının niyetini anlamak amacıyla geliştirdiği prefrontal korteks genişlemesinin bir yan ürünü olarak ortaya çıkmış olabilir (10). Zihin okumanın dini inancın gelişmesinde nasıl bir rol oynamış olabileceği çok açık değilse de, insanların bu yetiyi aşırı derecede kullanmaları sonucunda görünmeyen bir varlığın bile niyetini, duygularını, cezalandırma isteğini vs. tahmin ettikleri için Tanrı inancının gelişip pekişmesinin mümkün olmuş olabileceği ileri sürülmektedir (17, 18).

İkinci madde ile ilişkili olarak Freud dini inançların uygarlığın diğer tüm ilerlemeleri gibi bir tek gereksinimden, insanın kendisini doğanın ezici derecede üstün gücüne karşı savunma gereksiniminden doğduğunu ileri sürmüştür. Ona göre, insanoğlu doğa karşısındaki akıl karmaşası ve güçsüzlüğünü yenebilmek için, doğanın güçlerini insansılaştırarak onunla ilişkiye girmeyi tercih etmiştir (4). Bu düşünceyi doğrular biçimde yaşamının önceki yıllarında önemli travmalar yaşayan insanların paranormal ve doğaüstüne olan inançlarının arttığı (5,6) ve kişinin yaşadığı çaresizlik ve güçsüzlük duygularının bu şekilde azaltılmaya çalışıldığı ileri sürülmüştür.

2. varsayım: dini inançlar insan beyni dini inancı oluşturma kapasitesine sahip olduğu için vardır:

(1) Klasik teistik kanıtların eleştirisinden güç alan ateistik görüşler;

Mademki bu aşırılıklardan birini ya da ötekini seçmek zorunda değiliz; ?o halde Tanrı?yı öldürmeye de gerek yoktur.? Ahlaki yücelişin dinin özü olduğunu söyleyen ve onu hayatın nirengi noktası haline getiren bir varlığı ahlak adına, insanlık adına öldürmek istemek, gerçekten büyük bir bunalım içinde olmanın belirtisi olsa gerektir.

Bazı yazarlara göre insan beyni otoriteye boyun eğme eğilimi gösterir, çünkü doğal seçilim çocukların beynini anne-babaları ne derse inanma eğilimi ile donatmıştır (28). Hayvanların çoğu için erken çocukluk günlerinde annenin uyarısına otomatik olarak uymak birçok kez hayat koruyucu ya da kurtarıcıdır. İşte bu doğal eğilim günümüz erişkin insanında bile otorite konumundaki kişilerin söylediklerinin daha inandırıcı bulunması ve otoriteye uyma eğilimi ile kendini gösterir. Bu nedenle hemen her kültürde?baba? figürü önemlidir. Dolayısıyla babanın bir yansıması olan?Tanrı? da her şeyi bilendir. Böylece insanlar kendileri için çok zor olan yaşamsal kararları alırken kararı bu her şeyi bilen Tanrıya ya da Tanrılara bırakabilirler. Tanrının ne karar aldığını öğrenmek için de bir takım aracı yöntemler ya da aracı insanlar kullanılır. Böylece verilecek kararlarda insanın sorumluluğu azaltılmış olur (28).

Dinlerin kökeninde insanın hangi bilişsel işlev ve şemalarının rol oynadığının araştırılması son yıllarda öne çıkan bir olgudur. Burada dini inancın geliştirilmesi ile ilişkili olarak başlıca dört bilişsel varsayımdan bahsedilecektir.

18-E. Nagel. ?The Defence of Atheism?, A. Introduction to Philosophy, (ed. P. Edward ve A. Pop. New York, 1965), eserin içinde.

7-Encyclopedia of Re! igion and Eghcs ?Theism? maddesi.

Bu bunalım felsefesi, ?Tanrı yoktur? demekten çok?Tanrı var olmamalıdır? diyor. Bunun için gösterdiği gerekçeler ise, aşırılıklarla dopdolu. Öyle ki, bu felsefe bize iki aşırı uçtan birini seçmemizi söylüyor. Oysa böyle bir zorunluluk yoktur. Şöyle ki;

12-Feuerbach?ın görüşleri için bk. P. Masterson, Atheism a d Alineation,

Örneğin birinci madde ile ilişkili olarak, paranormal inançların insanların belirsizliğe olan tahammülsüzlüğünden kaynaklandığı ve belirsiz uyaranlar söz konusu olduğunda doğaüstü açıklamalar bulunarak belirsizliğin sebep olduğu korkunun azaltıldığı ileri sürülmektedir (2). Bunun dışında dini inancı olanların bir olayı yorumlarken inançsızlara kıyasla?teyit etme? önyargısını daha çok gösterdikleri bildirilmiştir (3). Bu da bu tür kişilerin aslında belirsizliğe tahammül edemedikleri için, belirsizlikleri ortadan kaldırmış olan kendi inanç sistemlerinin bozulmasını istemedikleri şeklinde yorumlanabilir.

Başka önemli bir ateistik iddia da maddenin ezeliliği ve onun her şeyin kaynağı olduğu görüşünden hareketle ateizmi temellendirmeye çalışmaktadır. Bu iddianın iki önemli basamağı vardır. İlk basamakta maddenin ezeliliğinin apaçık olduğu, hatta bunun bilimsel olarak kanıtlandığı ve maddenin, şuur dahil her her şeyin kaynağı oluşturduğu söylenmekte; ikinci basamakta ise, bu görüşün yaratıcı bir Tanrı fikrini imkansız kıldığı öne sürülmektedir. İddiaya göre, yaratıcı Tanrı fikrine yer verirsek, madde miktarının ya da kütle-enerjinin sıfır düzeyde olduğu bir zamanın var olduğu düşüncesini kabul etmemiz gerekir ki, bu, fizik biliminin vardığı sonuçlar açısından mümkün değildir.

13-The Porzable Nietzsche, ed. W. Kaufmann, New York, 1954, s. 95.

2. Sosyolojik teori, bir dinin belli bir toplumda otaya çıktığı sırada dile getirdiği Tanrı kavramı ile toplumsal ideallerin çok kere çatıştığını görmezlikten gelmektedir. Söz gelişi Kur?an?ın ilk inen sürelerinde ifadesini bulan Tanrı?nın; Mekke toplumunun, özellikle Mekke aristokrasinin ideallerinin yanında değil, karşısında olduğu bilinen bir gerçektir. İlk müslümanların kafalarına ve gönüllerine yerleştirilen dünya görüşü, Mekke toplumunun düşünce ve davranışlarının, dolayısıyla yaptırım gücünün sembolik bir ifadesi olmamış, tam tersine bu etki ve gücü temelinden sarsan bir faktör olmuştur. Eğer Tanrı, kılık değiştirmiş toplum olsaydı, tanrısal güç, her halde kendi kuyusunu bizzat kendisi kazmazdı.

Bazı yazarlara göre din bir ihtiyaç olduğu için değil, sadece insan beyni dini inancı oluşturma kapasitesine sahip olduğu için vardır ve din tıpkı matematik ya da müzik yeteneği gibi insan beyninde evrimsel olarak programlanmıştır (10,13). Beyinde davranış örüntülerinin ve yeteneklerin gelişmesi için başlıca üç tip şebeke bulunduğu ileri sürülmektedir: i) tamamen genler tarafından kodlanan, türün tüm bireylerinde aynı olan, türün yaşaması ve üremesi için hayati işlevlerle ilgili?doğal? şebekeler, ii) tamamen çevresel etkenlerin tayin ettiği, çevredeki koşullara göre değişebilen, uyum yeteneği yüksek?eğitime bağlı? şebekeler, iii) genetiğin belirlediği, ancak yine de çevresel etkenlerle değişebilen, eğilip bükülebilen?doğaya ve eğitime bağlı? şebekeler (14). İşte dil, din, ahlak, müzik, matematik, soyutlama yeteneği, sanat gibi insana özgü gibi görünen yetenekler birinci ya da üçüncü gruptan sayılabilecek şebekeler tarafından yönetiliyor olabilir. Yani bu kültürel ya da eğitime bağlı kazanılmış gibi görünen işlevlerin de aslında beyinde genetik olarak taşınan?hardwire? programları vardır, onun için insanlar her kültürde bu yetenekleri kazanma eğilimindedirler ve eğitimle bunlar kolayca kazanılmakta ve çevresel şartların değişmesiyle de üzerinde değişiklikler yapılmaktadır.

11-Freud, bu görüşlerine, Totem ve Tabu, Bir Yanılmanın Geleceği, Musa ve Monoteizm gibi eserlerinde geniş yer verir. Onun görüşlerinin derli toplu bir eleştirisi için bk. R. S. Lee, Freud and Christianity, London, 1948. özellikle Dokuzuncu Bölüm; ayrıca bk. E. Fromm, Psychoanolyasis and Religion, Yale, U. P., 1950, s. 21 vd.

1. varsayım: dini inançlar ölüm korkusunu ve belirsizliğin oluşturduğu korkuyu azaltmak için insanlar tarafından geliştirilmişlerdir:

Özetle ifade etmek gerekirse, ontolojik kanıtın birçok güçlükleri ve hatta çıkmazları bulunabilir. Ancak ontolojik ateistik bir kanıt bulabilmenin güçlükleri ve çıkmazları kat kat daha fazladır.

Gerek D?Holbach, gerekse Russell ve onlar gibi düşünen birçok kimse, Tanrı?nın varlığına ilişkin bir tür doğrulanabilir kanıt istemektedirler. Oysa böyle bir kanıt, inanmanın özüne ters düşer. Eğer Tanrı?nın varlığı, herhangi bir emprik ya da soyut objenin varlığı gibi kanıtlanabilseydi dindeki anlamıyla inanma yok olurdu. İnanma, bilerek düşünerek inanma, bir özgürlük, bir seçim ve bir karar verme işidir. Görünmeyene inanmanın, dini deyimiyle?gayba iman?ın önemi ve değeri, buradan gelmektedir. Eğer Tanrı, varlığını önümde duran şu masanın varlığı gibi bana dıştan empoze ettirseydi, eski bir deyimle?Tanrı bi-la hicab Tecelli? etseydi, o zaman tek alternatif inanmak olurdu. Bu ise, insan özgürlüğünün sonu demektir.

Ateist olduğunu açıkça söyleyen günümüz filozoflarından J. N. Findlay, ?zorunlu varlık? kavramını çözümleyerek bir tür?ontolojik ateistik kanıt? çıkarmaya çalışmıştır 15. Findlay, ?Tanrı vardır? önermesinin zorunlu olamayacağını söyler. Ona göre, ?zorunlu varlık? kavramı tıp?yuvarlak kare? kavramı gibi, bir zıtlığı içermektedir. Zorunlu önermelerden hiçbiri?cxistentielle? bir durumu içermez. Zorunluluk, mantıksal çıkarımlar ve dildeki kurallar için söz konusudur. Varlığa ilişkin yargılarımız ise, zorunlu değil mümkündürler. Bu durumda?Tanrı zorunlu olarak vardır.? önermesi kendi içinde bir zıtlığa yer vermekte, dolayısıyla anlamsız olmaktadır.

Eğer Tanrı hem güçlü hem de kötülüğü ortadan kaldırmak niyetinde ise, bunca kötülük nasıl oldu da var oldu? 8.

Kötülüğün teist için bir problem olduğu doğrudur. Bu problem, özellikle monoteist dinler söz konusu olduğunda çok daha karmaşık bir görünüm kazanmaktadır. Buna rağmen bu problem, ne teizmin geçersizliğini göstermek, ne de ateizmi kurmak gibi bir görevi yerine getirecek güçtedir. Kötülüğün varlığına rağmen insanlık, iyiye doğru ilerleyebilmiş, içinde yaşanabilir bir uygarlık düzeyine ulaşabilmiştir. Ateistik iddiaların çoğu, ?dünyada gereğinden fazla kötülüğün bulunduğu? düşüncesi çevresinde dönüp dolaşmaktadır. Her şeyden önce bu?gereğinden fazla? sözü, oldukça üstü kapalı bir sözdür. Ateist, insanlık tarihi boyunca var olageldiğine inandığı büyük felaketleri, doğal afetleri ve saireyi birlikte düşünerek böyle bir yargıya varıyor olsa gerek. Oysa bizim evren hakkındaki bilgimiz oldukça yetersizdir; dolayısıyla topyekun evrende gereğinden fazla kötülük var mı yok mu, bu konuda bir şey söyleyemeyiz. Kaldı ki, kötülüğün yaygınlaşmasını Tanrı?dan çok insana atfetmek, daha akla yatkın görünmektedir. Özelliklc Tanrı?ya atfedilen doğal kötülükler insanın çalışma ve didinmeleri sonucu büyük ölçüde önlenebilir, önlenmiştir de. İnsanla daha doğrudan ilgili olan ahlaki kötülük, bugün tanıdığımız ve bildiğimiz insan yapısı söz konusu olduğu sürece, büsbütün ortadan kalkmayacaktır; ancak burada da büyük ölçüde bir azalma gerçekleştirilebilir. Bir gün bütün dünyamızın kötülükle dolup taşacağına inanmamız için akla yatkın hiçbir neden yoktur.

3-Krş., Sidney Hook, The Atheism of Paul Tillich, Religious Experience and Truth, New York U. P., 1961, s. 59.

(Ankara Ünv. İlahiyat Fak. C. XXIV 1981)

Özellikle Nietzche ile felsefe sahnesinde ön plana çıkan, Sartre ve Camus gibi ateist var oluşçularca geliştirilen bir başka önemli ateistik görüş de ahlaki bir endişede çıkış noktasını bulmaktadır. Bilindiği gibi Kant, insanın ahlaki otonomisini koruyabilmek için Tanrı?nın ahlak alanına sokulmasına, yani teolojik ahlaka temelden karşıydı. Ancak o, buna dayanarak Tanrı?nın var olmaması gerektiğini öne sürmüyordu. Tam tersine, o, Tanrı?nın varlığını, ahlaklılığın ve mutluluğun bir arada bulunması demek olan?en yüksek iyi?nin elde edilmesi için zorunlu bir postülat olarak koyuyordu. Kant?ın tanrısı bir Ahlak Tanrısı idi. İşte Nietzche ve ateist var oluşçuların yıkmak istedikleri Tanrı fikri de buydu. Onların, antolojik, kozmolojik, teleolojik kanıtların Tanrı anlayışı üzerinde hemen hiç durmamış olmaları da bunu göstermektedir. Onlar, Kant?ın çıkış noktasını benimsemekte, ama onun vardığı sonucu ortadan kaldırmak istemekteydiler.

1. Entelektüel işlevler: Keyfi gibi görünen bir dünya ve hayat dini inanç sayesinde anlam kazanır, rüyalar ve tesadüfler izah edilmiş, belirsizlik azaltılmış olur.

Eğer taklitten, günümüzde çok kullanılan bir deyimle?kültür emperyalizmi?nden kurtulmanın ve otantik bir kişilik ortaya koymanın bir anlam ve değeri varsa, o zaman?Tanrı öldü? yargısı karşısında herkesin şu üç soruya cevap bulması gerekir: Ölen hangi Tanrıdır? Kim öldürdü onu? Ve niçin öldürdü? Eğer ölen, günahın, ümitsizliğin, korku ve dehşetin kaynağı olan bir kavram ise, varsın ölsün. Eğer metafizik, yüzyıllar boyunca kurduğu bir yapıyı, kendi içinden gelen bir çözülme ve nihilizm ile bugün yıkılıyorsa, varsın yıksın. Ama eğer öldürülmek istenen, Tevrat?ın, İncil?in ve Kur?an?ın ortaklaşa kullandıkları bir ifadeyle?İbrahim?in ve İshak?ın Rabbi? ise, buna insanlığın gücü yetmeyecektir.

3. varsayım: doğaüstü inançlar yaratıcı düşünce ve delüzyonlarla ilişkilidirler:

4. varsayım: din insanların evrimsel?otoriteye uyma? davranışlarının sonucudur:

2. Maddenin Ezeliliği ve Kozmolojik Kanta Yöneltilen Eleştiriler:

Maddenin ezeliliği görüşünü temel alan bu iddia, aslında kozmolojik kanıtın ve belli bir yere kadar da teleolojik kanıtın geçersizliğini göstermeye çalışmaktadır. Bilindiği gibi kozmolojik kanıt, dünyadaki varlıkların, var oluş nedenlerini kendi içlerinde taşımadıkları, dolayısıyla kendi varlık alanlarının dışında bir nedene muhtaç oldukları, bu nedenin de kendi kendine yeterli ve başka bir şeye muhtaç olmayan bir varlık olduğu sonucuna varmaktadır. Eğer en Son Neden kendi kendine yeterli olmasaydı başka bir deyişle var oluş nedenini bizzat kendi içinde taşımasaydı, o zaman neden-sonuç zinciri sonsuza değin uzayacaktı ki bu Teolojik bir deyimle?muhal?dir, yani imkansızdır.

Sonuç olarak adrenalini artıran ölüm görüntüleri Tanrının varlığına olan inancı artırmakta ve varoluş anksiyetesi ile birlikte olan stresli olaylar kişinin dini inançlarını ve derinliğini etkilemekte gibi görünmektedir (10).

Yaratıcı düşünce ile paranormal inançlar arasındaki ilişkiyi doğrular biçimde uzak çağrışımlar testi denilen bir testte inançlı öğrencilerin inançsız öğrencilere göre çok daha orijinal ve nadiren kurulabilecek çağrışımları kurabildikleri, ayrıca genel olarak çağrışım kurma sürelerinin inançsızlardan daha hızlı olduğu görülmüştür (21). Benzer biçimde sihirsel düşünme eğilimi olan normal insanların, kelime eşleştirme testinde daha uzak çağrışımları kurdukları ve daha yaratıcı oldukları bulunmuştur (23,24,25). Bazı yazarlar da mistik yaşantının bazı yönleri ile yaratıcı disosiyasyona çok benzediğini ileri sürerler (26). Buna göre, birçok sanatçının?sanki ben görünmez olup her şeye tepeden bakabiliyorum? gibi tanımladıkları yaşantıları vardır. Sanatçılar yaratma sürecine girerken gerçeklikten uzaklaştıklarını hissettikleri bir ruh haline girebilirler. İşte bu yaşantılar vecd haline benzer disosiyatif yaşantılardır. Yaratıcı kişilerde bu disosiyasyon patolojik belirtilerle değil, değerli çağrışımlarla sonuçlanmaktadır, yani bu sayede yeni nöral bağlantılar oluşmakta ve bir eser ortaya çıkmaktadır (26).

(1) Ya aşırı ve katı bir rasyonalizmi, ya da irrasyonalizmi seçmek zorunda değiliz. İnsanın kurduğu kavramsal yapının suni, zorlanmış ve gelişi güzel yönleri vardır; ama bu yapının bütünüyle kötü ve güvenilmez olduğunu söylemek mümkün değildir.

Unutmamak gerekir ki, bu görüşlerin büyük bir kısmı Batı hıristiyan teizmi geleneği içinde doğmuş ve gelişmiştir. Hıristiyan teizmindeki Baba-Oğul teriminin önemle yer aldığı Üçleme düşüncesiyle Freud?un ateizmi İsa?nın kişiliği üzerine kurulduğu öne sürülen hıristiyan ahlakının?bir de yüzünün öbür yanını çevir? anlayışı ve insanın günahkar olarak dünyaya geldiği görüşü ile Nietzche ve Camus?un?başkaldırı?sı; köleliği ve ırk ayırımını kaldırmanın, yoksulluktan yakınmanın, Tanrı?nın yaratma bilgeliğine ters düştüğünü kabul etmekle Feuerbach, Marx ve Engels?in iddiaları arasındaki ilişkiyi -görmek pek zor bir iş olmasa gerek. Başka türden bir teizm karşısında bütün bu eleştiriler güçlerinin önemli bir bölümünü yitirebilirler.

?Ateizm ve Çıkmaz! arı?, kapsamı oldukça geniş bir konudur. Bir din ulusu, ?Tanrı?ya giden yollar yıldızların sayısı kadar çoktur? der. Ateizme giden yollar, belki bu kadar çok değildir ama burada da bir değil, birden çok yolların bulunduğu bir gerçektir ve bu yolların her biri, başlı başına birer inceleme konusudur. Biz bu incelememizde, ateizme temel olan veya temel olduğu öne sürülen görüşlerden sadece çok önemli olan birkaçı üzerinde duracak ve onların eleştirisini yaparak ana çizgileriyle konunun genel görünümünü ortaya koymaya çalışacağız.

Salt ateizmin çok zor, hatta imkansız olduğu görüşü yüzyılımızda da birçok savunucu bulabilmiştir. Tanınmış İngiliz düşünürü John Baillie, Solipsist?in içinde bulunduğu durumundan söz ederken şöyle der: ?Demeliyiz ki, solipsistler zihinlerinin ucuyla komşularının ve çevrelerindeki dünyanın gerçek varlıklarını inkar ettikleri halde kalplerinin derinliklerinde onların var olduklarından asla şüphe etmemektedirler. 0 halde ateistler için niçin aynı şeyi düşünmeyelim? 5 Baillie?nin düşüncesine göre, ateist, her nekadar Tanrı?nın varlığına inanmadığını açıkça söylemekte ise de, onun varlığının derinliklerinde Tanrı fikri gizlidir.

(2) Bazı sosyolojik ve psikolojik teorilerden kaynaklanan görüşler;

2-P. Tillich, Shaking of the Foundations, New York, 1948, s. 63 vd.

8-D. Hurne, Diologues Concerning Natural Religion, Ed. N. K. Smith, New York, 1947, s.198.

Eğer Tanrı var olsaydı, bu derece akıl, bilgi hikmet sahibi varlık, kendisi hakkında bize akıl ve mantık dışı mucizelerle değil, daha doğrudan bilgi ulaştırırdı.11 Benim de şahsen dinleme fırsatı bulduğum bir BBC programında B. Russell?a şöyle bir soru yöneltilmişti: ?Eğer öldükten sonra bir öteki dünya var da bu dünyada varlığına inanmadığımız Tanrı, ?Bana niçin inanmadın? diye sorarsa ne cevap vereceksiniz? Russell?n soruya verdiği karşılık şu olmuştu: Tanrım, bana var olduğuna ilişkin niçin doğru dürüst bir kanıt göstermedin?

Kısacası, ?dünyada kötülük vardır? yargısıyla, ?bilgi, irade, güç ve iyilik sahibi bir Tanrı vardır? yargısını hiçbir şekilde karşı karşıya koyup bundan bir ateizm çıkaramayız.

İmdi, kişi Tanrı?nın varlığına ya inanır ya da inanmaz. İnanma fenomeni ışığında bakıldığında, teiznıle ateizm arasında orta bir yerde bulunmak pek mümkün görünmemektedir. Gerçi felsefe tarihinde teizm ve ateizm terimleri kadar, ?agnostisizm? terimi de önemli bir yer tutar. Bilindiği gibi, agnostik, Tanrı?nın varlığı ya da yokluğu hakkında hiçbir şey bilmediğini, dolayısıyla bu konuda hiçbir şey söyleyemeyeceğini öne süren kişidir. Burada dikkatimizin bir ayırıma çekilmesinde yarar vardır: Tanrı?nın varlığına inanmak başka şey, O?nun var olduğunu kanıtlamak ise daha başka şeydir. Tanrı?nın varlığını kanıtlayamamaktan agnostisizmi veya ateizmi çıkarmamız doğru olmaz. Agnostisizmin haklı olabilmesi için, şu iddialardan birinin ya da ötekinin kabul edilmesi gerekir: Tanrı?nın hem var hem de yok olduğunu gösteren birtakım ipuçları vardır; Tanrı?nın var veya yok olduğunu gösteren hiçbir ipucu yoktur. Agnostik birinci iddiayı kabul edemez; çünkü?orta yerde? durabilmesi için, leh ve aleyhteki ipuçlarının tam anlamıyla denkleştirmek zorundadır. Aksi takdirde ya teizme, ya da ateizme kaymadan edemez. 0, ikinci iddiayı da kabul edemez; çünkü Tanrı?nın varlığı veya yokluğu hakkında hiçbir ipucu yoksa agnostisizmin dayanacağı bir temel de yok demektir. Bundan dolayı yalnız teistler değil, ateistlerin de çoğu agnostisizmi tutarlı ve geçerli bulmamaktadırlar.

Eskiden beri yaratıcı kişilerin bir takım garip paranormal deneyimler yaşadıkları ve bunları aktardıkları bilinir. Örneğin Sokrat, Dostoyevski, Aziz Paul, Jung ve Einstein?ın paranormal deneyimler yaşadıkları bilinir. Yine yaratıcı düşünce ile şizotipi arasında ilişki olduğunu bildiren birçok çalışma vardır (19,20). Dolayısıyla yaratıcı düşünce- paranormal yaşantılar-delüzyonel düşünce-epilepsi arasında aynı spektrumun farklı noktaları olmak şeklinde bir ilişki var gibi görünmektedir (21).

(3) Kölece boyun eğme ile şiddete başvurarak şiddete başvurarak sürekli bir direniş içinde bulunma arasında kalınabilecek hiçbir nokta yok mudur? Sokrates, görüşleriyle içinde yaşadığı toplumun temellerini sarsmış bir insandı; ama aynı insan ölüm cezasından kaçıp kurtulma imkanı bulduğu halde, toplumun yasalarına uymayı -isterseniz buna bir tür muhafazakarlık? da diyebilirsiniz- bir görev bilmişti.

Bilimsel bir temele dayandığı öne sürülen ve ifadesini özellikle Freud ve Feurbach yazılarında bulan, günümüzde ateizme önemli ölçüde destek sağlayan?Yansıtma Din Teorisi? de sosyolojik teorinin karşılaştığı güçlüklere benzeyen güçlükler içinde düşmektir. Freud?a göre Tanrı fikri çocuktaki baba imajının bir yansımasıdır. Tanrı fikrinin kaynağı, insan soyunun, çocukluk döneminde karşı karşıya kaldığı zorluklar karşısında geliştirdiği zihinsel bir savunma mekanizmasıdır. Bundan dolayı din, Freud?un nazarında?nürotik bir kalıntı?dan ibarettir. Feuerbach ise, Tanrı hakkındaki bütün konuşmaları insan hakkında konuşmaya, başka bir deyişle teolojiyi antropolojiye indirgemektedir. İnsan, kendisinde görmek istediği, fakat bir türlü görmeyi başaramadığı nitelikleri hayal bir varlığa yansıtmakta; bunu yaptığı için de kendisini söz konusu bu varlık karşısında küçülterek öz benliğinden soğumakta ve yabancılaşmaktadır. 12