"Mü'minlerin işleri kendi aralarında müşavere iledir" ayetinde işaret edilen, sünnet hükmündeki güzel bir harekettir.

İstişare en doğru ve en uygun kararlar almak, için gereklidir. Sonunda pişmanlık duyulacak, teşkilatta ve toplumda zararlara yol açacak yanlış ve yararsız kararlardan korunmak için emredilen İslami bir prensiptir. Tarih, yalnız kendi aklını beğenen, karar vereceği konularda bilgili ve güvenilir kişilerin, görüş ve deneyimlerine başvurmayan kimselerin, acı sonlarına şahittir. Meşveret; değişik görüş ve tecrübeleri dinleyip değerlendirerek en uygun kararı almayı kolaylaştırdığı gibi, fikir danışılan ve söz hakkı tanınan zevatı onura etmesi, onlara kıymet verildiğini ve güven duyulduğunu hissettirip, aralarındaki itimat ve muhabbeti güçlendirmesi bakımından da, önemli bir emirdir.

Bütün müslümanları ilgilendiren bu tür şuraları:

3- İstişareyi vacip sayan alimler varsa da, Fukahanın büyük çoğunluğu "şura meşrudur, ancak şart değildir." Hükmünde ittifak etmiştir. Yani imam ve emir olan zat, her konuda ve herkesle ille de istişare yapmak zorunda değildir. Buna ihtiyaç hissederse başvurabilir. Bedir'de ordunun nereye konaklayacağı, Uhud harbinin nasıl yapılacağı hususlarını Ashabıyla istişare eden Resulullah'ın, Mekke fethi kararını herkesten gizli tutması ve istişare yapmaması buna açık bir delildir...

"Kadınları boşadığınız zaman, bekleme süreleri bittikten sonra karı - koca kendi aralarında görüşüp anlaştıkları takdirde..

4 - Fikrine danışılan bir başkası da Mehmet Beyi hayırlı gördüğü halde Ali Beyle olan yakınlığı veya Mehmet Beye olan kırgınlığı nedeniyle vicdani kanaatının tersine, Ali Beyi tercih eder. Bu kişide günah işlemektedir. Her ne kadar isabetli bir tercihi savunsa bile, bunu Allah için değil nefis hesabına yapmaktadır.

5- İstişarede esas olan, istişare üyelerinin çoğunluğunun kararına uymak değil, doğruyu bulmaya çalışmaktır. Kalabalığa uymak, güdümlü demokrasilerin kuralıdır. Çünkü güdümlü demokrasilerde, hakim güçler, her türlü fikir ve düşüncenin serbestçe tartışılıp taraftar bulmasına izin vermezler. Sadece kendi sömürü saltanatlarına uygun birkaç suni görüşten birini tercih etmeye, halkı mecbur bırakırlar. Böylece, aslında yanlış ve haksız bir "görüş" te olsa çoğunluğu kazanan hükümet olur. Halbuki dümen gizli güçlerin elinde, gemi onların emrindedir. Ve zaten her türlü kanuni kısıtlamaya rağmen, haklı görüş ve girişimlerini halka benimseten ve onların hür iradesiyle iktidara gelebilen bazı partiler, bu güdümlü ve göstermelik demokrasilerde zorla kapatılabilmektedir.

Üstelik şura üyeliği, ölünceye kadar değişmez, sabit bir görev de değildir. Bakınız, Hz. Ebubekir'in müsteşar edindiği ve mühim görevlere tayin ettiği zevatın pek çoğunu, Hz. Ömer değiştirmiş, Hz. Ömer'in tayin ve tensib ettiği bazı kimseleri de, Hz. Osman münasip görmemiştir.

2- İstişare edilen kişiler ehil, yani görüşülecek konuya vakıf olmalıdır. O konuda bilgi ve tecrübe sahibi bulunmalıdır. Her şey ehliyle istişare edilir. Mesela, inşaat konusunda, bir inşaat mühendisinin hatta bir inşaat ustasının ve tecrübeli bir inşaat işçisinin sözü ve görüşü bir tıp profesöründen daha geçerlidir.

Dar bir bölgeyi ve mahalli problemleri ilgilendiren ve alınacak kararların bütün toplumu bağlayıcı vasfı bulunmayan, biraz daha geniş kapsamlı istişarelerdir.

Hakimiyet döneminde Devlet ve hükümet adına, hizmet ve hazırlık sürecinde ise Teşkilat ve cemaat hesabına, yetkili ve etkili makamların emir sahiplerinin yapacağı ve kararları bağlayıcı olan istişarelerdir ki

1- Eğer devlet yetkilisi veya teşkilat lideri varsa, şura ancak onun emriyle ve onun tespit ettiği gündemi görüşmek üzere toplanabilir. Böyle yetkili olmayan kimseler şura toplayamaz ve istişare yapamaz. Çünkü istişare yapan kişinin, alınan kararları uygulama gücü ve görevi bulunmalıdır.

Bunun gibi, imamın ve genel karargahın kesinlik kazanan ve İslam'a aykırı olmayan emir ve prensiplerine muhalif kararlar da alınamaz ve uygulanamaz. Bu bir nevi isyan manasına gelir.

"Efendim, işte biz bütün bunların, yapılmasını öneriyoruz, şura'nın önemini hatırlatıyoruz ya..." gibi laflar ise sadece insanın suçunu ve sorumluluğunu artırır.

Görülüyor liderin kararlarına uyulması, cemaat için bir görevdir ve farzdır. Bu konuda itiraz ve isyan günahtır. Çünkü emir ve komutana itaat, inancımızın emri olduğu için bu karara uymada Cenab-ı Hak hayır ve bereket yaratmaktadır.

1 - Bir kişi, vicdanen Ali Beyin o makama getirilmesine kanaat getirir ve onu tensip ve tavsiye eder. Bu kişi iki cevap kazanır. Birisi isabetli tercih yaptığı, diğeri de vicdanın sesine kulak verdiği için.

B - İstişare edilecek olanların durumu açısından iki ana bölümde açıklamaya çalışacağız.

4- İstişare edilen, ve görüşüne başvurulan kişi, o konuda dinin, davanın, cemaatın hayrına olacağına inandığı vicdani kanaatini Allah rızası için samimiyet ve cesaretle ortaya koymalıdır. Vicdani kanaatının tersine, rahatına ve menfaatine uygun geleni konuşursa hıyanet etmiş olur.

" onun yanında koşma çağına eriştiğinde " yavrucuğum, dedi. Ben rüyamda seni boğazlayıp (kurban ettiğimi görüyorum. bak : görüşün nedir?.." Ayetinde anlatıldığı gibi, Hz. İbrahim zaten emredildiği üzere, kurban etmeye karar verdiği oğlu Hz. İsmail'i bu neticeye hazırlamak için Ona danışıyordu.

B- İstişare edilecek kimselerde aranacak şartlara gelince:

İstişare toplantıları aynı zamanda, kuşku ve korku duyulan konularda, girişimcilik gücünü kamçılar, üyelerin birbirlerini takviye ve teselli ederek, cesaret ve metanet ortamının oluşmasını da sağlar.

5 - Bir diğeri de adaylardan birini daha layık gördüğü halde "eh, henüz hangisinin o makama geleceği kesin değil, öyle ise herkese hoş görünecek ve idare edecek bir tavır takınayım ve tarafsız kalayım." der. O dahi Hakka ve davaya hıyanet etmiş sayılır.

"Allah ım! Bizi bir göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa nefsimizin eline bırakma" duasına kulak asmalıyız.

2- Herkes, her yerde ve her önüne gelenle "teşkilat ve cemaat" adına istişare yapamaz. Bu konuda istişare yapacak olan kişi ya bir lider veya onun görevlendirdiği birisi olmalıdır.

Hadisi Şerifi de, bu gerçeğe işaret etmektedir. Zira genel emir veya onun özel memuru, istişare sonucu verilecek kararları uygulama gücüne sahip kişilerdir. Uygulama yetkisi ve etkisi bulunmayan kişilerin, cemaat adına istişare toplantıları yapıp kararlar alması, hem gereksiz ve hem de zaten geçersizdir.

Sırası gelmişken, son zamanlarda müslümanlar arasında çok sık konuşulan "Şura" konusunda, tamamlayıcı bazı temel kavramları ve genel kuralları hatırlatmakta fayda görüyorum.

Haydi bu gerçeği kabullenmek işinize gelmiyor. O halde, her şeyden önce "şura"nızı toplayıp, bütün mazlumların sorumluluğunu yüklenecek ve onları mutlu hedeflere yöneltecek bir başkan belirlemeniz mutlaka lazımdır ve üzerinize farzdır. Çünkü bunu gerçekleştirmeden, millete hizmet adına hiç bir şey yapamazsınız!.. Eğer böyle bir "baş" seçilmişse, kimdir? biz de bilelim. Yok, hala irtibatsız ve itaatsız bulunuyorsanız, nasıl rahat uyuyabiliyorsunuz? Yemeğe tuz ile başlamayı unuttuğunuzda, takvanızdan üzülüyorsunuz da "Cihat etmeden ölen cahiliye üzerine ölmüştür" hadisinin tehdidi hiç sizi ürkütmüyor mu? Sorumsuz ve duygusuz yaşamak, başıboş ve itaatsız dolaşmak, toplumun ve teşkilatın huzurunu bozmak sizi hiç üzmüyor mu?

İslam'da ise istişare eden zat, ortaya atılan fikir ve görüşlerden en uygun gördüğünü tatbike koyabilir.

1- İstişare edilen kişi her şeyden önce yapılmakta olan hizmet ve hareketin gereğine ve önemine inanmış bir dava adamı olmalıdır. Davanın önemine ve gereğine inanmayan, hiç bir hizmet ve mesuliyete yanaşmayan, hatta davaya hakaret ve hıyaneti sabit olan kimselerin görüşüne rağbet etmek ve kıymet vermek saflık ve ahmaklık alametidir.

4- Emir ve lider olan şahıs, bazen sadece bir konuyu gündeme getirmiş olmak, uygun bir fikri benimsetmek ve gönülleri yatıştırmak, çevresini bir olaya hazırlamak ve ısındırmak için de istişare yapabilir.

" işler hususunda onlara danış. Sonunda karar verip azmettin mi, artık bunu uygulamak hususunda) Allah 'a dayan" ayetiyle emredilmektedir. Bu tür istişareler Vacib makamında bir sünneti mü'ekke'dedir.

İslam'da her hangi bir hareketin makbul ve geçerli olması için, o işin emredildiği şekilde, İslami usül ve ölçüler içerisinde ve ibadet niyetiyle yapılmış olması önemlidir. Bu bakamdan istişarenin de bir kısım İslami esaslar ve şartlara uygun olması gerekmektedir. Biz bu şartları:

"Ey iman edenler! Niçin yapamayacağınız şeyi söylersiniz? Böyle yapmadığınız şeyleri konuşmanız Allah katında vebali pek büyüktür. İkazına kulak verelim. Cenab-ı Hak'kın, "Şura", "emir", "itaat" ile ilgili hükümleri sadece konuşulsun, ucuz kahramanlık ve sahte kurtarıcılık aracı yapılsın diye değil, bu emirler yürütülsün ve yerine getirilsin diye gönderilmiştir.

Basit bir örnekle bu konuya açıklık getirelim. Mesela teşkilatta görev ve yetki verilecek Ali Beyle Mehmet Bey namında iki adaydan, hangisinin o makama getirilmesi yararlı olur, hususunda istişare yapılmış olsun. Diyelim ki sadakat ve liyakat şartları bakımından Ali Bey daha münasip bulunsun. Bu durum da kendisine danışılanlardan:

A - İstişareyi yapacak olanların durumu,

3 - Milli İstişare:

çok güzel bir paylaşım güncellenmesi gerek.

3 - Birisi de vicdanen Ali Beyin seçilmesine kanaat getirir ama "Mehmet Bey bana daha çok yarar, onunla daha sıkı fıkıyım" diye düşünür. Vicdani kanaatının hilafına Mehmet Beyin münasip olduğunu, söyler ve savunur. Bu kişi tıpkı müşteri aleyhine terazinin ayarını bozan satıcı gibi, vicdanını bozmuştur. Böyle basit menfaat hesapları yüzünden sık sık bozulan vicdanlar artık kolay kolay ayar da tutmazlar.

Yukarıda arz ettiğimiz gibi şura, ayetlerle övülen, hadislerle öngörülen, "vacip" makamında önemli bir sünnet, ilmen ve aklen de gerekli ve güzel bir harekettir.

İstişare; "meşveret etmek, danışmak ve bir konuyu uzmanlarıyla görüşmek manalarına gelir."

Yine Hz. Ömer , fethedilen Irak ve Suriye toprakları konusunu ileri gelen sahabeyle istişare etti. Çoğunluk "kılıçlarımız sayesinde Allah 'ın bize nasip ettiği toprakları, aramızda taksim et" fikrinde olduğu halde Hz. Ömer o toprakları bölüştürmedi. Kendi görüş ve içtidahını uygulayarak (belirli bir haraç vergisi ödemek şartıyla o toprakları sahipleri elinde bıraktı. Böylece haraç, beytülmal için önemli bir gelir kaynağı oldu.

2- Şayet müslümanlar "Adil Devlet" huzurundan veya "siyasi teşkilat" şuurundan mahrumsa, bu sefer her şeyden önce, cemaat liderini ve teşkilat emirini seçmek ve huzur ortamını gerçekleştirmek amacıyla bir şuranın toplanması lazımdır. Şimdi ülkemizde böyle bir lider ve teşkilat yokmuş gibi davrananlara, önce şunu hatırlatalım: Hamd olsun hükümet ve hizmet şuuruna sahip ve İslamın bütününe talip milyonlarca müslümanın icma ve ittifakiyle ve fiili reyleriyle lider kabul edilen ve bu gerçeği siyaset sahasında resmileştiren, dünyadaki bütün ilmi ve insani hizmet ve hareketlerle irtibat ve istişare halinde yoluna devam eden bir oluşum var. Siz gözünüzü kapamakla sadece kendinizi karanlığa mahkum edersiniz, yoksa güneş gibi gerçekleri gizleyemezsiniz! Halbuki, Türkiye çapında ve kendi sahasında malum ve makbul olan pek çok zevatla gerekli istişareler yapıldıktan ve görüş birliğine varıldıktan sonra, bu hizmete karar verildiği bilinmektedir.

Velhasıl istişare, çok önemli kurallardan ve zor sınavlardan birisidir. Cenabı Hak bu asırda insanları ve özellikle inananları "seçimle" imtihan etmektedir. "Genel seçimlerde" çoğunun bilerek ve nefis hesabına zalimleri tercih etmesine kızarız amma, teşkilat içindeki "özel seçimlerde" biz de nefis hesabına tercihler yaptığımızı, davanın hatırını, nefsin arzularına feda ettiğimizi unutur ve "dışarıda" kazandığımız imtihanı "içeride" kaybettiğimizin farkında olmayız.

Şimdi mealen arz edeceğimiz ayeti celileler, istişare ve itaat hususunda komutanın ve kurmaylarının nasıl davranmaları gerektiğini göstermesi bakımından önemli hikmet ve gereçleri bize ders vermektedir.

2 - Diğer bir kişi, o görev için Mehmet Beyi hayırlı görür ve onu tercih eder. Bu doğru bir karar verememiştir. Yinede bu kişi bir sevap kazanır. Vicdani kanaatine sadık kaldığı için.

3- İstişare edilen ve akıl danışılan kimse, mutlaka emin olmalıdır. İçki, kumar, zina, faiz, hırsızlık, cihaddan kaçmak gibi fısku fücurla meşhur olmamalıdır. Böylelerinin dinin ve toplumun faydasını gözeteceği şüphelidir.

"Eğer karı - koca danışıp anlaşarak, çocuğu memeden kesmek isterlerse..."

Veya hiçbirini uygun bulmayarak kendi vicdani kanaatine göre karar verebilir. Hz. Ebu Bekir Sıddık "Namazı kılarız, ama zekatı vermeyiz" diyen bir kabileye karşı ne yapılması gerektiğini, sahabenin büyükleriyle istişare etmiş, hemen hepsi, "şimdilik onları kendi hallerine bırakalım" görüşünde ittifak ettikleri ve savaşmayı uygun bulmadıkları halde, Hz. Ebu Bekir "VAllah i, Resulullah'a verdikleri gibi, şimdi de, velev bir dişi oğlak bile kalsa, tüm zekat vergisini ödemedikçe, onlara karşı elim kılıç tuttukça harp edeceğim." demiştir. Böylece İslamın herhangi bir hükmünü inkar ve itiraz edenlerin dinden çıkmış sayılacakları hükmünü ortaya koymuş ve bu kararı diğer sahabe de itirazsız kabul ve tatbik etmişlerdi.

A - İstişareyi yapacak olanların taşıması gerekli şartlar:

İstişareyi üç bölüme ayırmak mümkündür.

1 - Ferdi İstişare:

İslam'da, devlet başkanı veya cihad emiri, istişare edeceği heyetleri kendisi tayin eder. Yok eğer şura ile "Ehlül-Hal-Ve'l-Akd" yani "genel siyasi ve idari makam ve mekanizmayı seçecek ve icabında değiştirecek" kimseler kastediliyorsa, bu müslümanların kendi bölgelerinden seçip vekaleten yetki verdiği "Millet Meclisi" üyeleridir.

" Belkıs dedi ki:

İslamda, toplumun devlet düzeni ve hükümet disiplini altında yaşaması için "İmam nasbetmek (Hükümet teşkil etmek ve ona itaat etmek şer'an mutlaka farz kılındığı, kitap, sünnet, sahabe ve tabiinin icması ile sabit olmuş bir husustur." hükmü muteber fıkıh kitaplarında yer almaktadır.

1- Önce "nerede? ne zaman? ne kadar ve ne şekilde?" yapılacağı hususunda hakkında açık bir dini hüküm bulunan konularda, istişare ve içtihada izin ve ihtiyaç bulunmadığını bilmemiz gerekir.

"Ey seçkin topluluk, bana bu işim hakkında bir fikir verin. Zira sizin görüşünüzü almadan, ben hiçbir işi yapmış değilim. Kavmin ileri gelenleri de: " biz kuvvet sahibiyiz ve cesur savaşçılarız. Bununla beraber emir ve karar yine sana aittir. Artık düşün, bak ne emredeceksen ona uyarız."

" ya emir, ya memur o kişi müraidir."

2 - Mahalli İstişare:

Ayetlerinde belirtilen, genellikle birkaç kişiyi ilgilendiren ve tarafların kendi aralarında görüşüp anlaşmaları şeklinde bitirilen istişarelerdir.