Mesela Hanefi mezhebinden Ebu'l-Hasen el Kerhi, "evlenecek adaylar arasında denk olmanın temel bir şart olmadığını" beyan ederek Ebu Hanife'ye ve talebelerine, fer'i bir konuda muhalefet etmiştir. Yine Ebu Bekr el-Esamm, "evlenme hususunda çocukların velayet altında olmalarının şart olmadığını" söyleyerek Hanefi mezhebine muhalefet etmiştir. Halbuki, hem Kerhi hem de el-Esamm, Hanefi mezhebinin metodunu takip etmişlerdir.

384) Haklarında ietihad Edilebilecek ve Edilemeyecek Hususlar

B. İstismar Metodlarının Bilinmesine Yarayan Dört İlim:

Yine bu iki nevi ictihad yoluyla, hüküm konusunda insanların değişik asırlarda duydukları ihtiyaçları karşılamak mümkündür. Çünkü bu fıkıh mezheplerinin imamları insanların muhtaç bulunduğu bütün konulan ve meseleleri ele almışlar ve hükümlerini açıklamışlardır. Hatta bazıları kendi zamanında vukubulmamış meseleleri farazi olarak düşünmüş ve bunları hükme bağlamıştır. Böylece sonraki bir zamanda o olay ortaya çıkınca, o olayın hükmünü araştıranlar, meselenin çözümünü içtihada ve yeniden düşünmeye ihtiyaç duyurmayacak şekilde hazır ve açık olarak önlerinde bulmuşlardır.

4- Hakkında nass veya icma bulunmayan ve dinin kaçınılmaz hükümleri çerçevesinde sayılmayan hükümler. Bu nevide ictihad faaliyeti, kıyas, mesalih-i mürsele, örf ve istıshab gibi fakihlerin hüküm verirken başvurdukları yollardan biriyle, o meselenin hükmünü belirleme şeklinde cereyan eder. Bu da müctehidlerin farklı bakışlara sahip olabilecekleri bir alandır. Hatta önceliklerden daha fazla ihtilafa elverişlidir. O yüzden, fıkhi hükümlerde müctehidler arasındaki görüş ayrılıklarının başlıca sebeplerinden birini oluşturmuştur. Zira hüküm istinbat edilirken bu delillere dayamlabileceği hususu bütün fakihlerin ortak görüşü değildir. Bazıları bunların hüccet olduğunu kabul etmemiş, bazıları ise bir kısmını hüccet saydığı halde bir kısmım reddetmiştir. Mesela Zahiriler istıshabın hüccet olduğunu kabul ettikleri halde, kıyas, istihsan ve ıstıslahı reddetmişler, bunlardan birine dayanarak hüküm vermeyi caiz görmemişlerdir. Öte yandan, bunları hüccet sayan fakihler arasında da, hüküm istinbatında bu delillere dar veya geniş bir saha tanıma açısından farklılıklar bulunmaktadır.

İçtihadın Bölünmesi :

"Hakim ictihad eder, hüküm verir ve içtihadında da isabetli olursa, ona iki mükafat vardır. Eğer içtihad eder hüküm verir ve yanılırsa, bunun için de bir mükafat vardır."

Bu derecede kalmamak için çok okuyup düşünmek gerekmektedir. Diğer ilim dallarında olduğu gibi, İslam hukukunda da ucuzculukla bir yere varılamaz.

iddiasında bulunan bu cahiller için verilmiştir; ilim ehli ve ictihad ehliyetine sahib zatlar için verilmemiştir.

Burada son olarak ictihadla ilgili şu üç meselenin de zikredilmesi uygun olur:

Bu da, ya İmam Malik ve İmam Şafii gibi Arap dilinin parlak simalarının bulunduğu bir muhitte doğup yetişmek ve bu dilin inceliklerini kavramada adeta onlar gibi olmak suretiyle yani tabii yolla, veya nahiv, sarf, edebiyat ve belagat gibi Arap dili ile ilgili bilgileri nazari ve tatbiki olarak öğrenmek ve bunları kendisinin ayrılmaz vasıfları haline gelecek ölçüde hazmetmek suretiyle gerçekleşir. Nitekim, Arap muhitinde doğup yetişmiş olmayan İmam Ebu Hanife ve benzeri müctehidler, bu yolla, Arap muhitinin tabii şartları içinde yetişenler gibi olmuşlardır.

Müctehidlerin Dereceleri:

Şu halde hakkında zanni nassların varid olduğu hükümlerde ictihad edilebilir. Bu yerlerde ictihad eden bir müctehid hata ederse günahkar olmaz, bilakis sevap kazanmış olur. Hakim ise hükmü bozulmaz. Hiç şüphesiz bu konularda müctehidlerin farklı ictihadlarda bulunmaları tabiidir.

İçtihad Etmenin Hükmü:

3. Mezhebte Müctehidler:

2. Kabiliyet,

C. Arapça Bilmek:

D. İcma Vaki Olan Konuları Bilmek:

1. Tarihleri aynı ise, hass ammı tahsis eder. Bu halde her ikisiyle de amel olunur. Hassın hükmü kendi fertleri hakkında, ammın hükmü de onlardan hariç kalan diğer fertler hakkında cari olur.

Bir müctehidin her mes'elede ictihad ehliyetini haiz olması gerekir mi? Yoksa bazı konularda ictihad ehliyetini haiz olması, diğer konularda başka müctehide tabi olması caiz midir? Bu konuda alimler, iki farklı görüş ileri sürmüşlerdir:

İslam hukuku, adaletin sağlanmasına büyük bir önem vermiş, düşmana karşı dahi insaf ölçülerinin aşılmamasını emretmiştir.

Müctehid Arablann hitabını, kelamlarındaki müfredatın ve ifade uslüblannın manalarım anlayabilecek tarzda Arab Dilini bilmek mecburiyetindedir. Arabcanm bilinmesi ya tabii bir şekilde olur , ya da öğrenilerek olur. Öğrenerek Arabcayi bilmek na. hiv, -sarf, belagat, me"ani ve beyan gibi arab Dili ilimlerini öğrenmekle olur. Müctehidin bu tarzda Arab Dilini öğrenmesi zaruridir. Çünkü şeri"atin nasslan Arab Lisanı ile vürud bulmuştur. Onun için şeri"atin nasslarının anlaşılması, bu nasslardan hükümlerin çıkarılması ancak çok iyi bir Arab Lisanı bilgisiyle mümkindir. Hususen Kitab ve Sünnetin nasslan yüksek belagat, fe-sa. hat ve beyan seviyesine sahib bulunduklarından Arab Dilini bilmeden, Arabcanın ifade ve tabirdeki uslublannı, belaği ve beyanı esrarını ihata etmeden, kelime ve ibarelerinin nelere işaret ettiğine vakıf olmadan şer"i nasslann iyice anlaşılması, manalarının zevkine varılmasının ve nelere delalet ettiklerinin idrak olunması imkansızdır. Müctehid Arab Lisanını ne kadar biliyorsa, o nisbette nasslan anlama, nasslann basit ve derin manalannı idrak etme kabiliyetine sahib demektir. Fakat müctehidin Arabcayı, Arab Dili imamlan ve meşhur Arab Dilcileri gibi bilmesi şart değildir. Müctehidin, şer"i nasslan selim olarak anlaması için ve şer"i nasslann neleri kasdettiklerini idrak etmesini mümkin kılacak kadar Arab Dilini bilmesi kendisine kafidir.

5. Kıyas'ı bilmek,

Yedinci Şart: içtihada Fıtratan Kabiliyetli Olmak

Bunu bilebilmek için, bu dalda bilginlerin yazmış olduğu kitaplara başvurmak gerekir. İbn'ül-Cevzi, el-Hazimi ve İbn Hazm ez-Zahiri'nin eserleri burada anılabilir.

Kişinin işlerinde samimi olması, niyetinin halisane olması, onun zihnini ve kalbini Allah'ın nuruna açar. Böylece kişi hak din olan İslamm özünü anlar, dini gerçeklere yönelir. Çünkü Allah, ihlaslı olanın kalbine hikmet ilham eder ve onu sözü itibar edilen biri kılar.

Kur'an'ı ve sünneti bilmek onların nasıh ve mensuhunu bilmeyi de gerektirir, ta ki müctehid nasih var iken mensuh ve metruk ile amel edip de içtihadı onu batıla götürmesin. Bu hususta Ebu Cafer en-Nuhhas'ın Nasih ve Mensuh'u, Tahavi'nin Müşkilu'l-Asar'ı gibi bazı kitaplara müracaat etmek yeterlidir.

İçtihad etme, her zaman ve yerde mümkün müdür? Yoksa sadece belli bir zamana mahsus mudur? Bu mesele fıkıh alimleri arasında ihtilaflıdır. Bunu şöyle özetlemek mümkündür.

İçtihadın bölünmesinden maksad, fıkıh aliminin belli bir veya bir kaç mesele hakkında birikimi olduğu için sadece onlarda içtihad etmesidir. Bütün fıkhi meselelerde içtihad etme yeteneğine sahip değildir. İşte böyle bir içtihadın caiz olup veya olmadığı, alimler arasında ihtilaf konusudur.

Birinci şart: Şer'in temel kaynaklarını (Medariku'ş-Şer1) ihata etmek ve ince-leme-düşünme yoluyla bu kaynaklar hakkında bir kanaat oluşturarak, öne alınması gerekli olanları öne almak, arkaya bırakılması gerekenleri arkaya bırakmak.

Tıpkı, aykın fetva vermemesi İçin naslan bilmesi gerekli olduğu gibi, yine aykırı fetva vermemesi için, ictihad edecek kişinin icma' konularını da bilmesi gerekir. Bu asıl ile ilgili kolaylık da şudur: Icma' ve ihtilaf edilen konuların tamamını bilmek şart olmayıp, fetva vereceği meselelerle ilgili olanlarını bilmek yeterlidir. Ayrıca, verdiği fetvanın icma'a aykırı olmadığını da bilmesi gerekir. Bunu da şöyle bilebilir: Ya verdiği fetvanın, önceki alimlerden birinin mezhebine uygun olduğunu bilmek suretiyle, ya da meselenin kendi zamanında ortaya çıktığını, dolayısıyla icma' ehlinin bu konuyla ilgilenmediklerini bilmek suretiyle olur. Icma' ile ilgili olarak bu kadarı yeterlidir.

Resulullah 'ın fiilleri, sözleri ve tasvibinden ibaret olan sünnete aşina olmayanın veya onu hesaba katmayanın, değil ki müctehid olması, alim sayılması dahi yanlıştır. Çünkü Kur'an?ın açıklanmasından mahrumdur.

4- Seçme hakkı olan müçtehidler: Dördüncü dereceyi teşkil eden bu tür müçtehitler, mezheb imamlarının hakkında içtihadı bulunmayan furu meselelerin hükümlerini çıkaran, onların hüküm belirtmediği meselere dokunmayan kimselerdir. Onlar bu işi yaparken, üçüncü kategoriden olan müçtehidlerin, tespit etmiş olduğu tercih esaslarına dayanarak rivayet edilen görüşler arasında tercihlerde bulunmuşlardır. Bazı görüşün dayandığı delilin çok kuvvetli oluşu veya içinde yaşanılan zamanın icablarına uygulanması bakımından elverişli bulunuşu sebebiyle tercih etmişlerdir. Elbette ki, bu davranış hiç bir bakımdan yeni bir fikir beyan etme anlamına gelmez.

3- İçtihadın değişmesi ve nakledilmesi:

Müctehidin hakkı bilmek uğrunda bütün gücünü harcaması gerekir. Bundan sonra da kuvvetli gördüğü gereğince hüküm vermelidir. Şayet isabet ederse onun için iki ecir sözkonusudur. Birisi ictihad ettiği için, diğeri hakkı isabet ettirdiği için. Çünkü hakkın isabet ettirilmesinde hakkı güçlendirip, ortaya koymak ve gereğince amel etmek sözkonusudur. Şayet hakkı isabet ettiremezse tek bir ecri vardır, hatası da bağışlanır. Çünkü Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem şöyle buyurmuştur:

ve islamoğlu bu ilimlerden hangilerini biliyor?

Müçtehidlerin kabiliyet ve bilgi derecelerine göre, içtihad yedi seviyede mütalaa edilebilir. Demek müçtehidlerin seviyelerini de yediye ayırabiliriz. Bunlardan ilk dört seviyedekiler müçtehid oldukları halde, geri kalanlara da her ne kadar müçtehid deniliyorsa da, bunlar sadece müçtehid taklitçileridir ve müçtehid sayılamazlar.

İslam, insanların topluma bir yük ve bir şer kaynağı olmamaları için onları diğer hayvanlardan ayırıcı özelliklerinden biri olan akıllarını muhafaza etmeyi de zaruri bir maslahat saymıştır. Bunu koruma için gereken tedbirleri almıştır. Maddi tedavileri ihmal etmediği gibi, manevi tedavilerin neler olduklarını, beyan etmiş ve geçici de olsa, aklın perdelenmesini yasaklamış ve içki içeni cezalandırmıştır.

Müçtehidin sahih kıyasın nasıl yapıldığını bilmesi gerekmektedir. Bu da müçtehidin, hükmün dayanağı olan nassı, hükmün illetini ve bu illetin belli olmayan hüküm için geçerli olup veya olmayacağını bilmesini gerektirmektedir. Ayrıca müçtehidin, kıyasla ilgili olan kural ve kriterleri, selef-i salihinin bu sahada takip ettikleri metodları bilmesi icap etmektedir.

Bir bilginin mutlak ictihad mertebesine erişebilmesi için şu şartların gerçekleşmiş olması gerekir.

Allah Teala, haklan yükümlülükler nisbetinde belirleyerek adaleti hassas bir şekilde tesis etmiş ve kimseye hak etmediği yükü yüklememiş ve kimsenin de hakkını eksiltmemiştir. Mesela, kadınların yükümlülüklerini haklarına denk kılmış, kölelerin bölünebilen cezalarını hürlerin yarısına indirmiştir. Çünkü toplumda kölenin hakkı hürlerden daha kısıtlıdır. Şu ayet-i kerimeyi okuyup anlayan insaflı insan, İslam'ın adaleti tesise ne kadar ehemmiyet verdiğini çok iyi idrak edecektir.

1- Şafiilere ve Hanefilerin çoğunluğuna göre, içtihadın birinci derecesi olan mutlak içtihadın bile kapısı açıktır. Bunlara göre, her zaman Ebu Hanife gibi müçtehidler ortaya çıkabilir.

386) İçtihadın Hükmü

Daha sonraki dönemlerinde ise, benzeri bir miras meselesinde öz kardeşleri, anne bir kardeşlerle eşit saymış ve Kur'an'da anne bir kardeşlere takdir edilen paya öz kardeşleri de ortak etmiştir. Önceki meselede mağdur olan öz kardeşler, Hz. Ömer'e gelip itiraz ettiklerinde, Ömer onlara şu cevabı vermiştir: "O, bizim verdiğimiz önceki hükme göre idi. Bu da şimdi verdiğimiz hükme göredir." Görüldüğü gibi Hz. Ömer önceki içtihadından vazgeçmiştir. Müçtehidler için de bu hak vardır.

Kaza durumunda, yani müctehidin hakimlik görevini yürütürken bir meselede içtihadına göre karar vermesi halinde ise, daha sonra aynı meselede farklı içtihadı sonuca varırsa, müctehidin yeni olaylarda bu ikinci görüşü uygulaması gerekir. Ancak kendisi veya bir başkası onun birinci görüşe göre verdiği hükmü -kesin bir delile aykırılık bulunmadıkça- nakzedemez . Zira bir içtihadı hükmün başka bir içtihadı hükümle bozulabilmesi, hüküm anarşisine, istikrarsızlığa ve verilen hükümlere güvensizlik duyulmasına yol açar. Bunun kötü bir durum olduğu ise açıktır.

Bir müctehidin, Kur'an ayetlerinin hepsini icmali bir surette bilmesi, ahkam ayetlerini de ayrı ayrı ve en ince teferruatına kadar bilmesi şarttır. Çünkü hukuki hükümler, ayetlerden istinbat olunmaktadır. Gazali (öl. 505), Ebu Bekir b. el-Arabi (öl. 543), Karafi (öl. 664) gibi alimler, ahkam ayetlerinin sayısını beşyüz olarak tesbit etmişlerdir. Aslında ahkam ayetlerinin beşyüz sayısında bırakılması doğru değildir. Dikkatli bir tetkik, derin bir düşünce ile diğer ayetlerden de hüküm çıkarılması, hatta kıssalardan, peygamberlerin başlarından geçen olaylardan hüküm istinbatı da mümkündür. Müctehidin, ahkam ayetlerini ezberlemesi şart değildir. İhtiyaç anında hangi ayetin ve hangi surenin nerede olduğunu bilmesi, maksadı sağlamaya kifayet etmektedir. Alimler, ahkam ayetlerini konu edinen tefsir kitapları yazmışlardır. Cessas (öl. 370) ve Ebu Bekir b. el-Arabi'nin "Ahkamu'l-Kur'an" adlı eserleriyle, Kurtubi (öl. 671)'nin "el-Cami'ul Ahkami'l-Kur'an" adlı eseri bunlardandır. Bunlar ve benzeri kitaplar, halihazırda müctehidin ahkam ayetlerine müracaatını, ayetlerin mana ve hükümlerini a'nlamasını kolaylaştırır.

Ayrıca şunu da belirtmeliyiz ki, usul ilmi, İmam Azam döneminde henüz derlenip ilmi bir tasnife tabi tutularak yazılmamıştı. Böyle olunca da, öğrencileri bu hududları tespit edilmiş usulleri aynen alıp kullandı denilemez. Müçtehidler döneminde usul belki belli bir takım sınırlar içinde kullanılırdı ama, hiç bir zaman müstakil bir ders olarak öğretilmezdi. Ebu Hanife?nin, kabul ettği görüş hakkındaki ifadeleri kısa olup, diğer beldelerdeki içtihad sahipleri de ona bu usuller hakkında muhalefet etmemişlerdir.

Alimlerin ifadelerine göre ictihad, müslüman toplum için farz-ı ayın veya farz-ı kifayedir. Hiç bir zaman müslümanların müctehidsiz kalmaları caiz değildir. Bu bakımdan ictihad kapısı hiç bir zaman kapanmaz.

Hanbeliler ise, bu hususda diğer mezheblerden ayrılmaktadır. Çünkü onlar her devirde müstakil müçtehidlerin var olabileceğini ve de var olması gerektiğini kabul ve iddia etmişlerdir.

mütefekkür

Dördüncü şart: Arap diline tam bir şekilde vakıf olmak. Bu, arapça bir sözü anlama hususunda, Cahiliye devrinde veya İslam'ın ilk yıllarında yetişmiş Arapların yahut Halil, Sibeveyh, Kısai, Ferra' vb. mütekaddiminden olan bilginlerin seviyesine gelmek anlamındadır.

Dil açısından kuşatma, onun müfredatını-mürekkebatını ve ifade hususiyetlerini bilmekle olur. Bu da, ya Arap muhitinde yetişip Arap dilinin inceliklerini kavramak suretiyle, yani tabii yolla, ya da büyük bir emek sarfedip sarf, nahiv, edebiyat ve belagat gibi Arap dili ile ilgili bilgileri nazari ve tatbiki olarak öğrenmek suretiyle gerçekleşir.

383) İçtihadın Şartları

Terim olarak, Şer'i bir hükmü anlayabilmek için olanca gayreti harcamaktır.

İbn-i Abidin bunlar hakkında şöyle söylemektedir: ?Onlar en sağlam, orta derecede sağlam ve zayıf, açık rivayet, mezhebin zahir görüşü ve nadir rivayetler arasında bir tercih, yapma gücüne sahip kimselerdir. El-Kenz, Durrul Muhtar, El-Vikayye ve el-Mecmua gibi muteber metinlerin sahipleri bunlardır. Bunlar, kitablarında reddedilmiş fikirleri veya rivayetleri nakletmemişlerdir. Onların bu tutumları bir tercih değildir ama, tercih edilenleri bilmek ve tercih sahibi müçtehidlere göre, tercih derecelerini bir sıraya koymaktan ibarettir. Tercih sahibi müçtehidlerin neyi tercih ettiğini bilmek, onlar arasında bir hüküm sahibi olmak anlamına gelebilir. Böyle olunca da onlar, kendilerine göre, tercih bakımından daha sağlam olan, bir mezhebin koyduğu usule daha çok uyan, sayı bakımından daha çok olan veya mezhebçe hüccet olarak daha değerli bulunan tercih sahibi müçtehidlerin görüşlerinden bazılarını seçmişlerdir.

Bilindiği gibi Kur'an-ı Kerim ve Sünnet arapça olarak varid olmuştur. Bu sebeple müctehidin nasslardan hüküm çıkarabilmesi için arapçayı bilmesi gerekir. Hiç şüphesiz müctehidin, arapçanın sarf, nahiv, belagat, meani ve beyan gibi lisan ve edebiyat ilimlerini öğrenmesi zorunludur. Ancak bu ilimleri, lisan ve edebiyat sahasında mütahassıs olan kimseler seviyesinde bilmesi şart değildir.

Bu ilmin tedvininden önce, onun meselelerini kavrama ve kurallarına ulaşma zor bir iş idi. Çünkü herbir konuda ayrı ayrı ve derinlemesine inceleme yapmak ve bu uğurda pek büyük gayret sarfetmek gerekiyordu. Tedvinden sonra ise, bu iş kolaylaşmıştır.

Bu nevide ictihad iki yönden sözkonusu olur: a) Sened, b) Delalet. Sened yönünden ictihad, ravilerin adalet, zabt ve benzeri durumlarının araşıtırılması ve hadisin rivayet zincirinin kesintisiz olup olmadığının incelenmesi demektir. Müctehid, incelemeleri sonunda hadisin sabit ve sahih olduğu kanaatine varırsa onunla amel eder, aksi halde onunla amel etmez. Şüphesiz bu işin sonucu, müctehidlerin bakış açılarına ve şahsi takdirlerine göre farklılıklar gösterir. Bazen bir müctehid ravilerin durumlarını inceler, hadisin sahih olduğuna kanaat getirir ve ona göre hüküm verir. Bir başka müctehid aynı hadisi inceldikten sonra ravilerden bir veya birkaçında tesbit ettiği bir kusurdan ötürü o hadisin sıhhatine kani olamaz ve onunla amel etmez. Böylece, bu farklı kanaatten dolayı aynı meselede değişik hükümlere varılmış olur.

İşte içtihad yapan bir müçtehid, İslam'ın hangi gayeyi hedeflediğini çok iyi bilmelidir ki, bu gayeler doğrultusunda içtihad etsin. Yanlış bir sonuca varmasın.

2- Hakkında Kesin Değil Zanni Deliller Bulunan Konular.

İctihad iktidarına sahip bir kişinin, içtihadın caiz olduğu konularda yapmış olduğu içtihadı, sahih ve muteberdir. Şu halde içtihadın, sahih ve makbul olabilmesi için şu iki şartın bulunması gerekir:

1. İctihad

4- Kur'an-ı Kerim'de olduğu gibi ahkam hadislerinin de lügat ve şer'i manalarını bilmelidir. Buna ilaveten hadisin senedini de bilmesi zaruridir. Sened, ister tevatür, ister şöhret, ister ahad olsun hadisi bize kadar ulaştıran yoldur. Hadisin sahihini zayıfından ayırma için cerhan ve ta'dilen ravilerin hallerini bilmelidir. Artık ahkam hadisleri bilinmektedir, meşhur kitaplarda toplanmış, şerhedilmiş ve bablara ayrılmıştır. Mesela San'ani'nin Sübülü's-Selam'ı, Şevkani'nin Neylü'l-Evtar'ı bunlardandır.

Ebu Hanifenin talebeleri sayılan Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve Züfer'in bu sınıfa girip-girmedikleri tartışmalıdır. Hanefi fakihlerinden İbn Abidin, bunların bu sınıfa girmediklerini, ikinci mertebede olduklarını zikretmekdir. Bu türden olan içtihadın kapısının açık olup-olmadığı mezhepler arası ihtilaflıdır. Buna konunun sonunda değinilecektir.

İlim Kabiliyet

değerli nazlı arkadaş,

A. Kur'an-ı Kerim'i Bilmek:

Kur'an-ı Kerim pek çok ayetinde içtihadı vacib kılmıştır. Mesela:

Müctehid hakimse, bir mesele hakkında içtihadına göre muayyen bir karar ve hüküm vermişse, başka hakimin bu içtihadı na-k-detmesi, ibtal edip hükümsüz kılması caiz değildir. Çünkü "içtihadın, emsali bir ictihad ile na-k-d olunamayacağı", kaidedir. Fakat hakime, hükmettiği ilk mesele gibi başka bir mesele arzolunduğunda, bu mesele hakkında hakimde yeni bir görüş hasıl olsa, hakimin bu yeni içtihadıyla hükmetmesi mecburidir, ilk verdiği hüküm ise nakzolunmaz; cari ve mer'idir. Bu da göstermektedir ki kazai eski hükümler, müslüman kadıyı ve hakimi bağlayıcı değildir. Islamda kadıların tatbikatları bunu göstermektedir. Bunlardan birisi şudur: ARO Hattab oğlu Ömer Efendimiz, mirasa dair. haceri meselede ebeveynin evladının miras alamayacağına hükmetmiş, sonra kendisine aynı mesele arzolunmuş ve bu sefer ebeveynin evladının ananın evladıyla beraber miras alacağına, hükmetmiş, bunun üzerine haklarında ilk hüküm verilmiş şahıslar Ömer Efendimize itiraz edince: "O, o zamanki verdiğimiz hükümdür. Bu ise şimdi vermekte olduğumuz hükümdür" buyurmuştu. Fakat ictihad kati nassa muhalif olursa na-k-dolunur; hiçbir itibarı yoktur. Çünkü böyle bir ictihad hakikatte ictihad değildir.

bunlardan hükümlerin çıkarılma yollarını, lafızların manalarına delalet tarzlarını, bu delaletlerin kuvvet nisbetini, hangisinin hangisinden önce geldiğini, deliller arasındaki tercih kaidelerini ve diğer Fıkıh Usulü timinin tedkik ettiği mevzuları bu ilim ile öğrenir ve bilir, ilk ve son zamanlarda alimler bu ilme dair birçok eserler te'lif buyurmuşlardır. Bu Fıkıh Usulü ki tablan, alimlerin işbu ilmin mevzulanna ve kaidelerine kolayca vakıf olmalarını temin eylemiştir.

5- İstidlal sahibi olan müçtehidler: Bunlar beşinci dereceyi teşkil eden ve imamların görüşleri üzerinde herhangi bir tercihde bulunmayan müçtehitlerdir. Onlar sadece imamların görüşlerini ve dayandıkları delilleri göstermişlerdir. Hüküm hakkında herhangi bir tercihde bulunmaksızın deliller arasında bir karşılaştırma yapmışlardır. Mesela, bu ötekinden daha uygundur gibi şeyler söylemişlerdir. Bazen, arasıra rivayetler arasında bir tercih yapmışlar, ?bu rivayet şundan doğrudur? gibi sözler söylemişlerdir.

Bir mes'elenin hükmünü öğrenmek için Kitab ve Sünnete bakıldığı zaman, bazan iki ayet veya iki hadis arasında tearuz bulunduğu görülür. Bahsinde de izah ettiğimiz gibi, bu tearuz hakiki olmayıp, zahiridir , bizim anlayışımıza göredir. Hakikatta ya biri nasih, diğeri mensuhtur veya birinden kasdolunan mana, diğerinden kasdolunan manadan başkadır. Böyle bir durum karşısında yapılacak şey, mümkün olduğu kadar müteanz iki delilin aralarını cem' ve te'lif ederek her ikisiyle de amel etmeye çalışmaktır. Mümkün olduğu surette tarih bakımından sonra olanla amel etmektir.

Şayet tarihleri malum değilse o vakit delil ve karineler yardımıyla biri diğerine tercih edilir. Bazen de müteanz olan iki ayet ve iki hadisin biri amm, diğeri hass olur. Bu durumda bakılır: Ya nuzul ve vurud sebepleri malumdur veya meçhuldür.

Şayet onun için herhangi bir hüküm kuvvet kazanmayacak olursa, hüküm vermeyip, tevakkuf etmesi gerekir ve böyle bir durumda zaruret olduğundan taklid caiz olur.

Kur'an'ın ahkamla ilgili ayetlerini özel bir eser şeklinde yazan bir çok alim çıkmıştır. Bunlara başvurularak ahkam ayetlerinin kahir çoğunluğunu öğrenmek mümkündür. Bu sahada yazılan kitaplardan bazıları şunlardır:

Bunlar, sadece fıkhi kitap ve görüşleri anlayabilen alimlerdir. Bunlar, sözler ve görüşleri karşılaştırarak tercih etme yeteneğine sahip olmadıkları gibi, tercih edilenleri belli bir sıraya koyma gücüne de sahip değillerdir. Bunlar, kuvvetli görüşle zayıf görüşü ayıracak güçle dahi değildirler. Buldukları söz ve görüşleri toplarlar. İbn Abidin'in vasıflandırdığı gibi, "bunlar gece karanlığında odun toplayan kişiye benzerler. Kilerine ne gelirse onu alırlar." İbn Abidin bunları taklid edenlere şöyle diyor: "Vay haline! Bunları taklid edenlerin vay!"

2. Sünnet'i bilmek,

Şii okulunun ve mezhebinin İmamiyye koluna göre, içtihat kapısı ardına kadar açıktır. Yukarda da ifade ettiğimiz gibi, onlar, hukuku, Kur?an?a ve kendi imamları yoluyla rivayet edilen hadislere dayandırırlar. Kendi imamlarının sözlerini sünnet mesabesinde sayarlar. Oniki imamdan başka hiç bir kimseyi imamete ve önderliğe layık bulmazlar. Cafer-i-Sadık?ın sözleri, onlar için hem usulde, hem de fürü da bir hüccettir. Onlar, ne Cafer?in sözlerini, ne de onun baba ve dedelerinin sözlerini, ne de imam olarak kabul ettikleri oğlu ve torunlarının sözlerini birbirinden farklı görmezler.

Bununla, Arabın hitabını ve kullanım adetini anlayabilecek ölçüde ve sözün sarihini, zahirini, mücmelini, hakikatini, mecazını, ammını, hassını, muhkemini, müteşabihini, mutlakmı, mukayyedini, nassını, fahvasını, lahnmı ve mefhumunu biribirinden ayırabilecek derecede bilmeyi kastediyorum. Bu husustaki kolaylık, Halil ve Müberred'in derecesine ulaşmanın, lügatin hepsini bilmenin ve nahivde iyice derinleşmenin şart olmayışıdır. Gerekli ve yeterli olan miktar, Kitab ve Sünnete ilişkin olan ve hitabın vaki olduğu yerlere hakim olabilme ve bu hitabın maksatlarını idrak edebilme imkanı sağlayacak olan miktardır.

İslamda fakir zengin hukuk önünde fiilen eşittir. Onda tarafgirliklere, adam kayırmalara, iltimas geçmelere mahal yoktur. "Şayet Muhammed 'in kızı Fatime hırsızlık yapsaydı onun da kolunu keserdim" esasına dayanmaktadır.

içtihadın şartlanndan biri de şeri"atin sarahaten beyan etmediği hükümleri kıyas yahut maslahat ve beşeri münasebetlerde örf haline gelmiş bulunan, insanlann maslahatlarım tahakkuk ettiren adetlere dayanarak istinbat edebilmek için insanların maslahatlarım, Şeriatin maksad ve gayelerini, hükümlerin illetlerini bilmektir. Bundan dolayı insanların örf ve adetlerini ihata etmek, insanların maslahatlarını dikkate alıp bunlara binaen hüküm istinbatı için şarttır. Çünkü insanların örf ve adetlerini nazarı dikkate almak, insanların meşru maslahatlarını dikkate almaktır.

Müctehid açısından içtihadın hükmü budur. Başkası açısından ise, müctehidin vardığı sonuç bağlayıcı bir hüccet değildir, hiç kimsenin ona uyması ve görüşü ile amel etmesi vacip değildir. Çünkü müctehidin vardığı sonuç, zann-ı galibe dayanmaktadır, yani hatalı olma ihtimali vardır. Hata ihtimaline açık olan şey ile amel etmek vacip değildir. Binaenaleyh bu hüküm, hangi asırda olursa olsun ictihad ehliyetini haiz herkesin, hatta daha önce o hükmü vermiş olan müctehidin içtihadına açıktır.

?Hakim ictihad edip de doğru sonuca varırsa iki sevap, hata ederse bir sevap kazanır.?

C. İctihad'ın Hükmü

388) İçtihadın Tecezzüü

Müctehidlerin kıyası nasıl yaptıklarına bir örnek de şudur: Kur'an-ı kerimde şarap içmek yasak edilmiş, başka içkiler bildirilmemiştir. Şarapın haram olmasının sebebi, hamr kelimesinden de anlaşılacağı üzere, tahmir-i akıl, yani aklı karıştırdığı, giderdiği içindir. Bundan dolayı müctehidler, şarapın haram olmasındaki sebep, herhangi bir içkide bulunsa haramdır, diye ictihad etmişler. Her sarhoş eden şeyin haram olduğunu emir buyurmuşlardır.

Kıyas, nass veya z'aruret ile tearuz edince hanefiler istihsam, malikiler maslahat-ı mürseleyi tercih ederler.

Delalet yönünden ictihad, nass ile kasdedilen manayı ve nassın bu manaya delaletinin kuvvetini tesbit etmek üzere yapılan incelemedir. Bilindiği gibi nass, bazen anım, bazen mutlak olabilir. Manaya ibare, işaret veya başka yollarla delalet edebilir. Bazen emir, bazen nehiy sıygasında bulunabilir. Bütün bu nevilerde hükmün bilinebilmesi için içtihada ve araştırmaya ihtiyaç vardır. Ammın umumu üzerine mi bırakıldığı, yoksa bazı fertlerine mi hasredildiğinin, mutlakın ıtlak halinde mi yoksa mukayyed mi olduğunun, emir ile vücub mu yoksa vücup manasından çıkarılarak mesela nedb veya ibaha iru kasdedildiğinin, aynı şekilde nehiy ile hürmet mi yoksa bu manadan alınıp kerahet mi kasdedildiğinin... bilinmesi gerekir. Bu da bilginlerin önemli görüş farklılıklarına yol açacak bir husustur. Nitekim fıkhi hükümlerde müctehidler arasındaki meydana gelen ihtilafların sebeplerinden birini teşkil etmiştir.

1- Cumhur ulemaya göre, içtihadın bölünmesi caiz değildir. Mesela, "bu zat, evlenme ve boşanma konusunda müçtehiddir. Fakat diğer konularda mukaliddir" denilemez. Zira içtihad etme, taklid etmenin zıddıdır. Bir kişide iki zıddın bir arada bulunması mümkün değildir. Nasıl ki kişi hem alim hem de cahil olamaz. Aynı şekilde hem müçtehid hem de mukallid olamaz.

1. Kur'an-ı Kerım'ı bilmek,

1. Hakkında kat'i delil bulunmayan şer'i hükümler,

hem yapılan hatalar sadece içtihad farklılığı kapsamında tolere edilebilecek alanda da değildi maddi, görünür elle tutulur gözle görülür somut hatalardı bunlar..

Nasih ve mensuhla ilgili olarak yazılan kitapların en önemlilerinden biri de Nehhas'ın yazdığı eserdir.

D. Soyun Korunması:

1- İslam şeriatında müçtehid olanlar: Bunlar en üst dereceyi teşkil eden mustakil veya mutlak müçtehidlerdir. Dinin hükümlerini kitab ve sünnetten çıkarabilen kişilerdir. Nassların ruhuna paralel kıyaslar yapan, insanın önde gelen menfaatlarını iyi bilip buna göre fetvalar veren, güçlü ve her türlü kuşkudan uzak delillere müracaat ederek hükümler beyan eden, nass bulunmadığı hallerde, akıl ve rey ile hareket ederek hükümler çıkaran bu sınıfa dahil müçtehidlerdir. Özetlersek, bu tip müçtehidler, içtihad edebilmek için gereken her türlü şarta ve kurala müracaat etmiş ve bir kimsenin hükümlerine bağlanmak gereğinin dışına çıkmıştır. Onun için de herhangi bir hukuk okulunun hükümlerine bağlı kalmak gibi bir mecburiyeti yoktur, tek başına kendisi ekol olabilecek bir müçtehiddir.

b. Manaların ifadeleri zanni olan delillerin gösterdikleri hükümler.

Bu ihtimal, haberi ahad olan hadislerde mevcutlun Burada müçtehid, nasların ne şekilde tesbit edilebildiklerini, sened zincirlerinin sıhhat ve kuvvetlilik derecesini, ravilerin güvenilir olup olmadığını ve benzeri meseleleri inceler ve kendisine göre bir sonuca varır. İşte bu işlemine içtihad denir. Bu şıkta müçtehidler, çokça ihtilaf ederler. Bazılarına göre belli bir hadis sahih ve sabittir, diğerlerine göre ise, sabit olmayabilir.

İmam Şafii, "İçtihad, kıyası bilmektir" demekte, Esnevi de: "Müçtehidin kıyası ve şartlarım bilmesi lazımdır. Zira kıyas, içtihadın temelidir ve hükümlerin sayısız detaylarına ulaştıran bir yoldur..." demektedir.

Hülasa, birinci mertebede olan müctehidler, her yönüyle içtihad edebilen mutlak müçtehidlerdir. İkinci derecede olan müçlehidler, fer'i meselelerde mutlak bir şekilde içtihad ederler. Üçüncü derecede olan müctehidler, hükümlerin illetlerini çıkarmada ve bu illetlerin yeni ortaya çıkan hükümlerde de bulunup bulunmadığını inceleyen müçtehidlerdir. Ancak dördüncü sınıfın içtihadı sınırlıdır. Bunlar sadece görüşler ve rivayetler arasında tercih yapma salahiyetine sahiptirler.

gerçekten merak ettiğim için soruyorum çünkü bazı içtihadi konularda fikir beyan ettiğini gördüm içtihadi konularda yeterlilik nasıl anlaşılır

İçtihadın bölümleri: İçtihad etme şartlarına sahip bir kimsenin içtihadı kayıtsız şartsız kabul edilmesi gereken bir umumi içtihad mıdır? Yani, bir müçtehid, her türlü mesele hakkında dini hükümler çıkarabilir ve tek başına bir dini temsil edecek hale gelebilir mi? Çünkü, diyorsunuz ki, mutlak ve müstakil müçtehidler vardır ve bunların hükümleri dayanılacak bir hüccet mesabesindedir, diye bir soruya muhatab olabiliriz.

1. Bağımsız Mutlak Müçtehidler

şimdi yapılması gereken bu ona yakın detaylı yazıdan/kaynak bilgiden müçtehidin şartlarını "en layt" şekilde açıklayan yazıyı seçip ilgili kişinin kalifikasyonlarını bu yazıdaki şartlarla eşleştirmek.. o da başlık sahibine kalıyor:)

"Hakkında ietihad edilebilecek hususlar, hakkında kati delil olmayan her şer"i hükümdür." Yani hakkında kat'i delil bulunan şer"i hükümlerde ietihadda bulunulamaz; bu hükümlerde ihtilaf edilemez. Bunlar, haklannda kat'i nass-lann bulunduğu, durumlan intişar edip yaygınlaşmış, alim ve cahilin aynı ölçüde bilip tanıdığı, hiç kimsenin bilmemekle mazur görülmediği; namazın ve orucun farzlığı, zinanın haramlığı ve benzeri gibi hükümlerdir.

İslam nizamının hedeflediği bu yüce gaye, İslam hukukunun insanların menfaat ve maslahatlarını gözönünde bulundurmasını gerekli kılmıştır. İster bu menfaatler, gerçekleşmeleri zaruri olan maslahatlar, ister bulunmalarına ihtiyaç hissedilen maslahatlar, isterse bulunmaları güzel olan maslahatlar olsunlar.

Şer'i deliller izah edilirken, mesalih-i mürsele bölümünde İslam şeriatının temel gayesinden bahsedilmiştir. Burada da, içtihad eden kişinin bilmesi açısından şer'i şerifin gayesinden bahsetmek gerekmektedir. Bununla ilgili olarak şunları özetle zikretmek mümkündür.

A. İçtihadın Rükünleri

H. İctihad'a Duyulan İhtiyaç

İçtihaddan vazgeçme ise, caiz görülmektedir. Binaenaleyh, bir hakim bir mesele hakkında belli bir içtihad yapar, sonra aynı mesele hakkında önceki içtihadına ters bir içtihad yaparsa, son içtihadı caiz ve bağlayıcıdır.

Alimlerden bazıları içtihadın tecezzüüne karşıdırlar. Fakat tercihe şayan olan birinci görüştür; ve ilk müctehidlerin tatbikatları bunu göstermektedir: Onlardan birine birçok meseleler sorulduğunda, sadece bazısına cevab veriyorlar, diğerleri hakkında cevab vermiyorlar ve "bilmiyorum" diyorlardı.

a) İmamlardan gelen hiç bir söze ve hükme muhalifet etmemek ve her hükmü mümkün olduğu oranda onların hüküm ve sözlerine bağlamak ve öylece içtihat etmek. Onlar herhangi bir konuda, imamlarından gelme bir rivayet bulamazlarsa, çözümü akılla yapmak yolunu seçerler. Çünkü onlara göre, akıl, kitab ve sünnnetten sonra gelen üçüncü hüccettir. Daha evvelce de söylediğimiz gibi, onlara göre, imamların sözleri ve kararları da sünnet gibidir.

Akli deliller: Bunlar, zatları itibariyle delalet ederler.

Bu derecede olanlarla bir evvelkiler arasında da açık bir fark yoktur. İbn-I Abidin?in, tabakalara ayırdığı, üçüncü, dördüncü ve beşinci tabakaları, iki bölüme indirmek mümkündür:

6. Fıkıh Usulünü bilmek,

Müclehidlerin dördüncü ve sonuncu sınıfını bunlar oluşturmaktadır. Bunlar, sadece bir önceki müçtehidlerin belirlediği tercih kaidelerine dayanarak rivayet edilen fıkhı görüşler arasında tercih yapma işini ifa ederler. Bunlar, delillerin kuvvelliliğine veya yaşadıkları çağın şartlarına münasib olduğundan uygulamaya daha elverişli olmasına göre görüşler arasında tercih yapabilirler. Fakat konu ile ilgili herhangi bir yeni görüş beyan edemezler.

Malikiler ve Hanbeli?lerden bazıları, Zahirilere uyarak şöyle söylemişlerdir: ?İçtihad bölünebilir. Herhangi bir konu hakında çok derin bir bilgiye sahip olan bir kimse bu konuda içtihad edebilir. Fakat, onun içtihadı, dinin kesin emirlerine aykırı düşmemelidir. Bir başka deyimle, kişi en ileri derecede ihtisas sahibi olduğu konlarda içtihad edeblir, bu zaten hakkıdır. Ama böyle biri, ihtisası ileri konuların dışındaki meseleler hakkında da içtihad edebilir, sadece dinin kesin emirlerine ters düşmemek şartıyla... Böyle bir müçtehide kimse mukallid diyemez. Çünkü, böyle bir insan, delillerine kesin olarak sahip olduğu konularda bizzat içtihad etmekte, fakat delillerine kesin olarak, yahut da yeterli bir biçimde sahip olmadığı konularda, kuvvetli delilleri kimin kullandığını arayabilir ve bulursa onlara uygun olarak hüküm verebilir. Bu onun mukallid olduğunu da göstermez. Başkasının görüşünü kabul etmek, o kişinin bütünüyle taklid edildiğini hiç bir zaman göstermez.

4) Akıl:

Ancak müçtehidde, daha önce zikredilen şartların bulunması gerekir. Her insan kendisini müçtehid sanar ve içtihad yapmaya kalkışırsa, varılan hükümler isabetsiz olabilir. Böylece şer'i şerife olan güven sarsılır ve anarşi yaygınlaşır. Nitekim günümüzde kendilerini müçtehid sayanlar, saçma sapan fikirler ortaya atıyor insanların kafalarını bulandırmaktan başka bir şey yapmıyorlar.

Müçtehid, burada kıyas gibi seri delillere başvurur. Konunun hükmünü tesbite çalışır. Başvurulan delilin konuya uygunluğu açısından müçtehidler ihtilaf edebilirler.

- Cessas'm "Ahkamu'l-Kur'an" İsimli eseri.

2. Müntesib Müçtehidler:

"Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar ve adaletle şahitlik yapanlar olun. Bir kavme olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun çünkü o, Allah'tan korkmaya daha yakındır."

İçtihadın Önem Sıraları Ve Müçtehidlerin Seviye Farklılıkları

Bu yüksek vasıflar ve özellikleri, faziletleri taşıyan, akılları kuvvetli kimseler, ancak Peygamberimizin asr-ı saadetinde ve Sahabe-i kiramın zamanında ve Tabiin ve Tebe'i tabiin devrinde bulunabiliyor, sohbet bereketi ile yetişiyordu. Zaman ilerleyip, asr-ı saadetten uzaklaşıldıkça, fikirler bozulmuş, dağılmış, bid'atler türemiş, üstün, kıymetli kimseler yavaş yavaş azalmış, dördüncü asırdan sonra, bu sıfatlara sahip bir alim ortada kalmamıştır. Bunda alimler ittifak etmişlerdir.

Tercih eden müçtehidlerin tercihlerini öğrenmeye çalışmak, bazan bunları, tercihciler arasında hüküm vermeye sevk edebilir. Bazıları, tercih eden müçlehidlerden bir kısmının tercihini alır. Diğerler başkalarınınkini alır. Tercihlerden bazıları daha kuvvetli veya mezhebi esaslara daha uygun, yahut çok müreccih tarafından benimsenen ya da tercih eden müctehid, mezhep içinde daha kuvvetli olduğundan dolayı tercihler arasında da tercih yapılır. Hanefi mezhebinde. Kenz isimli kitabın. Dürru'l-Muhtar'ın, Vikayenin ve Mecm'aın müellifleri bu türden olan mukallid alimlerdir. Bunlar kitaplarında reci edilen görüşleri ve zayıf rivayetleri zikretmezler.

İmam Şafii, fıkıh alimlerinin ihtilaflarını inceleyip o konularda derinleşince, fıkıh usulü ilmini ortaya çıkarmış ve fıkhın ölçüsünü icad etmiştir.

3- Bir mezhebin içinde kalmak suratiyle müçtehid olanlar: Bunlar üçüncü dereceden müçtehidlerdir. Hem usul ve hem de furuda bir mezhebin imamına bağlı olan ve hiç bir konuda ve hükümde ona muhalefet etmeyen kimselerdir. Bunların içtihatları, sadece, imamın fikir beyan etmediği konularda içtihad etmektir. Bir nevi fikir beyan etmek anlamınadır. Bunların her devirde mevcut olmaları lazımdır ki, bir imama bağlı gurublara, o imanın hükümlerini açıklasın ve hatırlatsın. Bu mertebedeki müçtehidlerin mezhebçe bir hükme bağlanmış konularda içtihad ettikleri pek nadirattan bir şeydir. Böyle nadir olurlar da zaten, gene bir mezhebin görüşünü, mevcut örf ve adete uydurarak açıklamaktır. Öyle konular ki, daha evvelki mezheb imamları bile, bu yeni mesele hakkında verilen hükme evet diyebilecek durumdadırlar. Çünkü kendi yaşadıkları devirde veya mekanda böyle bir konu yoktur ve onlar da olmayan bir şey hakkında hüküm vermemişlerdir. Eğer hüküm vermişlerse, yeni şartlar bu hükümleri geçersiz kılmıştır. İşte üçüncü derecedeki müçtehitler bu gibi konularda içtihad edebilirler.

Bunlar ise müçtehidlerin üçüncü mertebesinde oian fıkıh alimleridir. Bunlar, hem merodda hem de detaylı hükümlerde bir mezhebin imamına bağlı kalırlar. Bunlar sadece mezheb imamından nakledilmeyen fer'i meselelerin hükümlerini belirlemeye çalışlar. İmamlarının belirlediği illetlere dayanarak, daha önce çıkarılmayan hükümleri çıkarmaya çalışırlar. Bunların, önceden varolan detaylı hükümlere muhalif hüküm çıkarmaları çok sınırlıdır. O da, önceki fakihlerin, sonra gelenlerin örfünde olmayan bir mesnede dayanarak çıkardıkları fer'i hükümlerdir. Öyle ki, önceki fakihler, sonra gelenlerin müşahede ettikleri durumu görmüş olsalardı, sonrakilerin vardıkları hükümlere varırlardı ve eski görüşlerinden vazgeçerlerdi. Vakıa: Mezhepte müctehidler iki işlemi yaparlar:

Birinci şart: Kur'an-ı Kerim'i bilmek. Çünkü teşride temel kaynak odur. Kur'an'ı bilmekten maksat, onun anlamlarını hem dil açısından hem teşri'i açıdan kuşatmaktır.

337- Günümüzde İçtihadın Mümkün Olup Olmadığı:

Teşri'i açıdan kuşatma ise, hükümlerin konuş gerekçelerini ve bu kitabın üçüncü bölümünde açıklanan ibare, işaret, iktiza, mantuk, mefhum gibi lafızların manalara ve hükümlere delalet şekilleri ile lafzın, amm, hass, müşterek, mücmel, müfesser, müşkil, muhkem, hafi, zahir gibi kısımlarını istinbat işleminde bunları kullanabilecek ölçüde herbirinin hükmünü bilmekle olur.

Orucun, fakirlerin halini anlamayı, haccın organize olmayı, zekatın zengin ve fakir arasındaki dayanışmayı sağlamayı öğrettikleri ve böylece ferdi, toplum için bir şer aracı değil, hayır vasıtası kıldıkları nasıl inkar edilebilir?

1. İctihad ederken gerek duyacağı ahkam ayetleri ve hadisleri gibi şer'i delilleri bilmesi.

İçtihadın bölünebileceğini söyleyenlere göre, belli bir konuda içtihad yapabilecek olan bir kimse, bütün içtihad usullerini bilmek ve gerekli her türlü ehliyete sahip olmak zorundadır. Belki de o, delillerini kesin olarak bildiği bir konuda fetva verir, diğer bazı konularda kesin bir delil sahibi oluncaya kadar susar. Bazı imamlar, kendilerine sorulan bir takım sorulara?bilmiyorum? diye cevab vermişlerdir. Çünkü bu imamlar, sorunun sorulduğu zaman, soruya konu olan her neyse, o şeyin delillerini o an sahip olmayabilirlerdi. Mesela, İmam Malik tam otuzaltı soruya?bilmiyorum? cevabını vermiştir. Çünkü o, sorunun sorulduğu zamanda, soruların delillerine vakıf değildi. Böyle olduğu için, onun büyük bir müçtehid olması konusuna itiraz eden olmamıştır. Bilmiyorum dediği için imamlığına bir küçüklük düşürülmemiştir. O her zaman Allah Rasulünün kenti olan Medine imamlarının en önde gelenidir...

Mukayyed ictihadda, bütün hükümlerle değil sadece ictihad edilen hükümle ilgili hususları bilmek şarttır. Diyelim ki bir fakih, sadece büyü' veya icare yahut rehin meselelerinde ictihad ediyorsa, o konudaki ayet ve hadisleri, icma ve ihtilafları, nasih ve mensuhu ve ictihad için gerekli diğer hususları bilmesi yeterlidir. Böyle bir kimsenin, namaz, oruç, hac gibi hükümlerde ictihad için gerekli bilgilere de sahip olması şart değildir.

Hakkında kat'i delil bulunmayan her şer'i hüküm, içtihadın mahalli dir. Buna, "müctehedün fih" ve "mes'ele-i ictihadiyye" ile denir. Şu halde, hakkında kat'i delil bulunan şer'i hükümlerde ictihadda bulunulamaz; bu hükümlerde ihtilaf edilemez. Ancak hakkında kat'i delil bulunmayan şer'i hükümlerde ictihad cari ve muteber olur; müctehid bu gibi konularda hata ederse, mazur ve hatta me'cur olur.

Birinci şart, kesbidir; bu şart çalışmayla elde edilebilir. İkinci şart ise fıtridir; çalışmayla elde edilemez. Allah onu doğuştan insana ihsan eder. İnsan bu iki şartı birlikte haiz olmakla müctehid olabilir. Şimdi bu iki şartı ayrı ayn izah edelim:

339- İçtihadın Hükmü:

"Ey Muhammed! Biz seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik"

2. Kabiliyet:

6. Hükümleri delillerinden istinbat edebilme kudretine sahip olmak.

Hanbelilere göre, her türlü içtihad kapısı daima herkese açıktır. Çünkü insanların idrakleri ve akılları birbirinden farklıdır; nesillerin yaşadıkları hayat şartları da birbirine benzemez. Madem ki nisanın akıl ve idraki birbirinden farklıdır ve seviyeleri değişiktir, demek ki herkesde müçtehid olacak vasıflar da yoktur. Herkesin ilmi ve akli seviyesi birbirinden ayrı ayrıdır, o halde hiç kimsenin içtihad kapısını kapatmaya da hakkı bulunamaz. Böyle bir işi yapmaya kalkan kişi, sadece kendi içtihadının doğru olduğunu ileri sürmektedir ki, bu du hiç bir delile dayanmayan saçma bir iddiadan öteye geçmez. Yalnız kendisinin hükmünü doğru kabul eden bir kimse, müçtehid olmak şöyle dursun, dini bir konuda en küçük bir imada bulunmak hakkı bile yoktur. Böyle bir kimse müçtehid olmaya layık kabul edilemez.

Burada ifade edelim ki, şer'i hükümler, ''kat'i hükümler" ve "zanni hükümler" olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. Kat'i hükümler, kat'i delil ile, zanni hükümler ise zanni delil ile sabit olur. Kat'i delilden maksad, nass-ı katı' ve icma'dır. Nass-ı katı', Şari'den sübutu ve delaleti kat'i olan nass-dır. Bilindiği gibi nasslar, sübut ve delalet yönünden dört kısma ayrılmaktadırlar:

Son olarak şunu ifade edelim ki, "önceki müçlehidlerin içtihadı sonra gelen müçtehidleri bağlar" görüşüne katılmıyoruz. Zira her müçlehid, kendi yaşadığı dönemin şartlarına göre ictihad eder. Eğer bir örfe dayanarak içtihad yapılır, sonra da o örf değişirse, onun zamanında yaşayan nıüçtehidlerin elini kolunu bağlamak cihetteki isabetli değildir. Ycterki içlihad etme selahiyetinde olsun.

4- Tercihde Müctehidler:

İkinci Şart: Kitabı Bilmek

Tanımı

Üçüncü Şart: Sünneti Bilmek

Mü'minin bu halini idrak edemeyen akılsızlar ise, onun ahmak, hatta korkak olduğunu sanırlar. Kafirlerin zulmünü önlemek için cihad edip can verdiğini unutuverirler.

"Şüphesizki Biz, Adem oğlunu şerefli kıldık. Karada ve denizde taşıdık, temiz şeylerle rızıklandırdık, onları yarattıklarımızın bir çoğundan üstün kıldık." Allah nizamı olan İslam, kimseye zulmetmemek için herkesin yaptığının karşılığını görmesini beyan etmiş, hiç bir kimseyi başkasının suçundan dolayı hesaba çekmemiştir. "Kim zerre kadar iyilik yaparsa onun karşılığını görür. Kim de zerre kadar kötülük yaparsa o da onun karşılığını görür. "

E. İctihad'ın Bölünüp Bölünemeyecegi

Haklannda kat'i nasslann varid olmadığı, sübut yahut delalet bakımından -zanni nassların varid olduğu hükümlerde ancak ietihad edilebilir, ictihad edilecek hükümlerin nasslan. sübut bakımından -zanni ise, müetehid, nassın. subut nisbetini tedkik eder; senedin sıhhat mikdannı, kuvvetini, ravilerinin. si-kah olup olmadıklanm, onlara istinad edilip edilemeyeceğini ve bunlara benzer tedkik ve araştırmanın icabettiği mevzular üzerinde durur. Bu meselelerde müetehidler fazlaca ihtilaf ediyorlar. Mesela bir hadis, müetehidin biri nezdinde. sabit ise de diğer müetehid nezdinde. sabit olmayabiliyor; ve hadis ile bu diğer müetehid amel etmiyor.

7. Fıkh'ı bilmek.

387) İçtihadın Değişmesi ve Ibiali

C. Kulların Menfaatini Gözetme:

Sonuç olarak şunu söylemek mümkündür: Kanaatimizce hangi türden olursa olsun, içtihada bütün kapılar açıktır. Zira aksini ifade eden her hangi bir nas yoktur. İçtihadın kapısının kapandığını söyleyen alimler bile buna bazı istisnalar tanımışlar, Hanefi mezhebinden Kemal İbnu'l-Humam'ın mutlak müctehid olduğunu söylemişlerdir.

Malikiler ise, daha önce de belirttiğimiz gibi, iki mezhebe yakın bir görüş sahibidirler. Şu kadar bir fark vardır ki; onlar her asırda müstakil içtihadlar yapabilecek bir müçtehidin varlığını kabul ederler. Ayrıca müstakil rey sahibi olmayan, bir mezheb içinde kalarak hüküm verecek müçtehitlerin var olması gerektiğini de kabul ve iddia etmişlerdir.

3. Nasihi, mensuhu, icma' yapılmış hususları bilmek. Ta ki mensuh delil gereğince ya da icma'ya muhalif bir hüküm vermesin.

Şayet hass ile ammın tarihleri meçhul ise, bu takdirde birini mukaddem, diğerini muahhar farzetmek doğru değildir ve her ikisiyle de amel edilir.

4. İcma Bulunan Konulan Bilmek:

İmam Gazali, müctehidin Arapçayı ne kadar bilmesi gerektiği hususunda şunları söylemektedir: "Müctehidin bilme mecburiyetinde olduğu Arapça seviyesi, Arapların konuşmalarını anlaması, cümle ve kelimeleri kullanma üsluplarını bilmesidir. Bu kadar bilmesi lazımdır ki, Arapça bir metin ve sözün, açık ifadeler mi yoksa kapalı bir kelam mı, hakiki manada kullanılan mı yoksa mecazi anlamda isti'mal edilen mi, genel bir ifade mi yoksa özel bir hüküm mü, muhkem mi yoksa müteşabih mi, kayıtsız şartsız mutlak mı yoksa kayıt ve şartlara bağlı mı olduğunu idrak edebilsin. Metnin içeriğini ve genel anlamını kavrayabilsin, yanlışlığını ve mefhumunu anlayabilsin."

5. Dili ve fıkıh usulünü, amm, hass, mutlak, mukayyed, mücmel, mübeyyen ve buna benzer lafızların delaletleri ile alakalı hususları bilmesi. Böylelikle bu delaletler gereğince hüküm verebilsin.

2. Hakkında açık nass bulunmayan konular.

İslam'ın bütün hükümleri, muhatabı olan insanların hakiki menfaat ve maslahatlarını gerçekleştirmekte ve görünürde faydalı gibi olsa da, zararlı şeyleri bertaraf etmektedir. İslam, gerçekleştirmeyi hedeflediği maslahat ve menfaatlerin şu beş şeyi muhafaza altına almakta olacağını beyan etmiş ve bunları korumak için bütün tedbirleri almıştır.

-Hangi içtihadi konular mesela?

İçtihadı bozma hususunda şu kaide koyulmuştur:

Bunlarda içtihad yapılamaz. Namaz, oruç, zekat ve haccın farziyeti; zina, faiz, hırsızlık, masum bir insanı öldürmenin haram olması bu hükümlerdendir. Artık bunlar yeniden tartışılamaz.

şimdi herhangi bir alıntıya göre yeterlilik şartları varmı yokmu bakılabilir:))))))))))))

Altıncı Şart: Şeriatin Maksad ve Gayelerini Bilmek

Bu şartın ileri sürülmesinin sebebi, gerek Kitap gerekse Sünnetin arapça oluşudur. Bu nassların kendi dilinde geldiği Arabın anladığı şekilde anlama gücüne erişmedikçe, nasslardan şer'i hükümleri çıkarabilmek mümkün değildir.

a) Çıkarsama yapan müçtehidler; bunlar mezheb imamlarının, hakkında fikir beyan etmedikleri meselelerin hükümlerini çıkaran, fakat çıkardıkları bu hükümlerle kesinlikle mezhebe uyanlardır.

Allanın kitabı asıldır ve bilinmesi gerekir. Kitabla ilgili iki kolaylık getirelim:

İmam Buhari, birinci hadisi rivayet etlikten sonra şunları zikretmiştir: "Bir vali veya hakim, içtihad eder de bilmeyerek Resulullah'ın hilafına bir yanlışlık yaparsa, onların içlihadlan reci edilir. Zira Resulullah : Her kim bizim üzerinde bulunduğumuz duruma muhalif olan bir şey yaparsa o şey reddedilir buyurmuşlur. Yine Resulullah , adi hurmalardan iki ölçeği iyi hurmalardan bir ölçek karşılığında değiştirme içtihadı yapan memurunun bu içtihadını red etmiş ve şöyle buyurmuştur:

-islamoğlundan iyi sallama adamı olur ancak, sen yine de yaz bakalım hangi konular da içtihadi? konuşmuş

Yine bu gayeden dolayı İslam hukukunun, çok zaruri olmadıkça her zaman kolaylıkları zorluklara tercih ettiğini, ancak yeryüzünden fesadı kaldırma mecburiyetinden dolayı cihad gibi zor bir yükümlülüğü farz kıldığını görürüz.

içtihadın dayanağı, tedkik ve şer"i hükme ulaşmak için var gücü ve olanca cühdü sonuna kadar harcamaktır. Yani müctehid bir mesele hakkında tedkikte bulunup, iyice araştırmada bulunup, cühdünün olancasını harcayarak bir hükme varırsa, bu hüküm o müctehid hakkında uyması mecburi olan ve kendisiyle fetva vereceği hükümdür. Fakat bu mesele hakkında müctehidin içtihadı değişirse müctehidin yeni içtihadının muktezasına göre amel etmesi, yeni içtihadıyla fetva buyurması ve birinci içtihadını terketmesi lazımdır.

7. Doğru Anlayışlı ve İyi Takdirli Olmak:

Bu, müctehidin kendini ilgilendiren bir meselede kendisi için ictihadda bulunması durumunda böyledir. Şayet başkası için ictihad etmişse, yani fetva istenmesi üzerine veya hakim sıfatıyla ictihadda bulunmuşsa ve sonra içtihadı değişmiş ise, fetva ve kaza durumlarını ayrı ayrı ele almak gerekir:

Vaz'i deliller: Bunlar da lüğavi ibarelerdir.

İslam hukuku, insanları ilahi merhametten payidar etmek için şu üç yolu takip etmiştir.

Daha önceki derecelerde onlanlar gibi, bunların da fetva vermek hakları vardır. Fakat bunların fetvaları çok dar bir çerçeve içinde kalmaktadır. Hayreddin-i Remli bir fetvasında şöyle demektedir: ?Şüphesiz ki muhtelif rivayet ve görüşerin tercihe layık olanlarını bilmek ve onların sağlamlık ve zayıflık bakımında derecelerini tanımak, ilim yolunda ciddi gayretler göstermiş olanların halini gösterir. Bu durumda, müftü ve Kadı?nın üzerine düşen görev, sevabı iyi tespit etmek, helali haram, haramı da helal duruma getirip, Allah?a ve Rasulüne iftira etmemektir. Böyle ölçüsüzlükler insanı felaketlere götürür.?

Müçtehidin, anlama kabiliyetinin sıhhatli olması, meseleleri iyi ölçebilmesi gerekir. Müçtehidin elde ettiği bilgileri kullanma, yönlendirme ve ayıklamada başvuracağı aracı, anlayış kabiliyeti ve ölçme gücüdür. Eğer konuları sağlıklı kavrarsa ve onları doğru olarak değerlendirebilirse, işte o zaman batıl görüşleri, doğrulardan, kuvvetli olanları zayıflardan isabetli olarak ayırır. Aksi takdirde görüşleri birbirine karıştırır ve istenmeyen hükme varır.

6- Hafızlar sınıfı: Daha evvelce de belirttiğimiz gibi, bunlar müçtehid sınıfına girmezler. Onlar mezheblere ait bir çok hüküm ve rivayetleri ezberlerinde tutmuşlar ve kendinden sonrakilere nakletmişlerdir ezberlediklerini. Ama bunlar nakil bakımında muteber kimselerdir. Mezheblerin açık hükümlerini bunlar sayesinde öğrenebilir insanlar.

Buna göre, bir müctehid, reşid kadının nikahının sahih olması için velinin şart olmadığı kanaatini taşırken, velisinin izni olmadan bir kadınla eviense, daha sonra bu içtihadı değişip evliliğin sıhhatinde velinin şart olduğu kanaatine varsa, o kadından ayrılması ve o evliliği sürdürmemesi gerekir. Çünkü kendi inancına göre doğru olmayan bir hükümle amel etmesi caiz değildir.

Bunlardan sonra Ebu Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Kurtubi (v. 671 H.) isimli Maliki bilgin "el-Cami'li-ahkami'l-Kur'an" isimli kitabını telif etmiştir ki, bu mevzuda yazılan en büyük eserlerdendir. Hernekadar müellifi, sırf ahkam ayetleri ile yetinmeyip bütün Kur'an'ı eserin kapsamına almış ise de, ahkam ayetleri ile özel bir şekilde ilgilenmiş, herbir ahkam ayetinden çıkarılan hükümleri ve fakihlerin o konudaki görüşlerini ve meseleye bakışlarını açıklamıştır.

Ahkam ayetleri çok değildir. İbadetler muamelat, ukubat, aile hukuku, İslam devletinin teb'asiyle ve diğer devletlerle münasebetleri gibi konulardaki ayetlerin tamamını kolayca öğrenmek mümkündür.

İCTİHAD EHLİYETİ

İctihad ehliyetinin şartları ikidir:

b) Kesin bir biçimde, imamların koymuş olduğu usullere ve metotlara bağlı kalmak. Bu meseleyi onların mantığı ile ele alacak olursak, imamların sözleri sünnet sayıldığına göre imamlar, Ebu Hanife, Şafii, Malik ve Hanbel gibi, diğer mezheb imamlarına benzememekle beraber, onların içtihatları mutlak bir hüccettir.

Müçtehid imamları takib eden ilk asırların hemen hepsinde, bu dereceden müçtehidler oldukça fazlaydı. Bunlara örnek olarak, Tahavi, Kerhi, Ebu Bekr el-Asam?ı zikredebiliriz. Bunlardan Kerhi evlenmede denklik meselesinde, Ebu Bekir el-Asam, ergenlik çağına gelmemiş çocuklar üzerinde evlendirme velayetini kabul edip, Hanefi ve diğer bir çok hukuk okullarına muhalefet ederek ayrı düşmüşlerdir. Tahavi ise, Hanefi hukuku okulunun usullerine uyardı. Fakat bazı konularda ve şartlarda Şafii mezhebinin görüşlerini de benimsediği olurdu.

"... Hepiniz Ademdensiniz. Adem de topraktandır. Arabın Arap olmayana hiç bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak Allah'tan korkmadadır...?

Biz onların imamlarına, diğer mezheblerin bağlılarının kendi imamlarına baktığı tarzda bakacak olursak, onların içtihatları mutlak anlamda kamil ve mustakil değildir. Hatta, onların imamları, içtihatlarında, önceki imamların söz ve fetvalarından dışarı çıkmadığı için, usulde ve füru?da muhalefet etmediği için, birinci ve ikinci tabakadan bile olmazlar. Bizim değerlendirme usulumuz kullanıldığı takdirde, onların, her sözünü hüccet kabul ettği imamlar, ancak üçüncü derecede imamlardır...

Müctehid olacak alimin, sünneti bilmesi gerekmektedir. Çünkü, Kur'an'dan sonra İslam hukukunun ikinci kaynağı ve Kur'an'ı açıklayan şerhi sünneti seniyyedir. Kur'an'ı, en doğru ve güzel açıklayan Resulullah 'dır. Zira bu ona yüklenen bir vazifedir.

İctihad iki nevidir:

A. Hükümlerin Dayandığı Kaynaklar:

Keza ictihad, Şeriat Sahibince hakkında bir nassm irad buyurulmadığı meselelerde de ceryan eder. Böyle meselelerde müetehid kıyas v. s. gibi şeri"atin diğer delaletlerine müracaata mecburdur. Şübhesiz bu delillerin sıhhat dereceleri, bu delillerden hükümlerin istinbat keyfiyyeti, bu delillere istinaden istinbat olunmuş hükümler hakkında müctehidlerin görüşleri farklıdır.

Bu hususta tam bilgi usul mukaddimesinde (bkz. I, 11-72) zikrettiğimiz

İkinci mukaddime: Lügat ve nahvi bilmek

Birinci Şart: Arab Dili'ni Bilmek

Hakkında hem sübut hem delalet yönünden kat'i nass bulunan hükümler de bu guruba girer. Mesela, ?Zina eden kadın ve zina eden erkeğin herbirine yüz değnek vurun? ayeti ile sabit olan zina suçunun cezası hem sübutu hem delaleti kat'i nass ile bildirilmiştir. Artık buradaki "celd" cezası ve bunun sayısı hakkında içtihada yer yoktur. ?Hırsızlık yapan erkek ve hırsızlık yapan kadının ellerini kesin.? ayeti ile sabit olan hırsızlık suçunun cezası ve miras ayetinde belirtildiği üzere mirasta erkeğe iki kadına bir hisse verilmesi hükmü de böyledir. Aynı şekilde, diğer miktarı belirlenmiş cezalar ve keffaretler hakkında ictihad edilemez, ihtilaf düşünülemez.

Bir müctehidin, ayetlerin nasih ve mensuhunu, nüzul sebeplerini bilmesi, aynı şekilde ahkam ayetlerinin lügat ve ıstılah manalarını, hass, amm, mücmel, müfesser gibi kısımlarını bilmesi gereklidir.

Ancak bu hadi. sien hareket ederek, herkesin içtihad etmeye kalkışması cihetteki yanlıştır. Hadis-i şerif, müçtehid olan hakimler ve fakihier için zikredilmiştir. Cahillerin bunu yapmaya hakları yoktur. Diğer yandan yanlış olan içlihad, bağlayıcı değildir, aksine red edilir. Zira Resulullah :

1. İlim,

Vakıa, insanın sahabe, tabiin ve onlardan sonra gelen fakihlerin sözlerini incelemesi ve onları birbiriyle karşılaştırması, kişide yorum yapma, takdir etme ve derinliklere İnme melekesini geliştirir ve onu insaflı bir münekkid yapar.

Fetva durumunda, yani bir kimsenin müctehidden fetva istemesi üzerine ictihad edip fetva vermesi halinde, eğer müstefti bu içtihada göre amel ettikten sonra müctehidin içtihadı değişmiş ve öncekine aykırı yeni bir içtihadı sonuca varmış ise, müsteftinin fiilen gerçekleşen ameline bir noksanlık gelmez ve batıl olmaz. Fakat müftinin görüşünden dönmesinden sonra müstefti bundan haberdar olmuş ise ve aynı durum tekrar başına gelirse, o zaman ikinci görüşe göre amel etmesi gerekir. Müstefti bu yeni görüşten haberdar olmamışsa, aynı mesele ile ne kadar karşılaşırsa karşılaşsın, hüküm önceki görüşe göre devam eder. Burada bir başka soru hatıra gelir: Müftinin, görüşünün değiştiğini ve yeni görüşünü müsteftiye bildirmesi gerekir mi, gerekmez mi? Bu hususta bilginlerin görüşleri farklıdır. Bazıları bunu gerekli görür, bazıları gerekli görmez, ki tercihe şayan olan görüş budur. Zira başka devirlerde bir çok meselede müctehidlerin görüşleri değiştiği halde, onların müstefitleri araştırıp onlara bunu haber verme ihtiyacı duyduklarını bilmiyoruz. Zaten böyle bildirme mükellefiyetinin öngörülmesi müctehidleri sıkıntı ve meşakkate katar. Oysa İslam dininde sıkıntı ve meşakkat yoktur.

Kendisinde ictihad melekesi bulunan, ictihad vesile ve sebeblerine malik olmakla ictihad ehliyetine sahib şahsın ictihadda bulunması farzdır. Müctehid, delillerde tedkik ve araştırma yoluyla şer"i hükme ulaşmak zorundadır, içtihadının müctehidi ulaştırdığı netice, müctehidin uymak zorunda bulunduğu şer"i hükümdür; bu hükmü başkasını taklid ederek terketmesi caiz değildir. Müctehid içtihadında isabet etmiş ise kendisine iki ecir ve sevab vardır; içtihadında hata etmiş ise alacağı ecir ve sevab bir tanedir. Allah'ın Salat ve Selamı Üzerine olsun Peygamberimiz böyle buyurmuştur:

Ebu Yusuf, Muhammed ve Zufer?in hüküm çıkarırlarken dayandıkları prensipler, elbette ki çoğunlukla hocaları olan İmam Azam?a uyuyordu. Böyle olmasına karşın, her zaman aynı değildi onların hükümleri hocalarıyla. Bu gösteriyor ki, bahsi edilen bu imamların müstakil hüküm sahibi üst derece müçtehidlerdi. Hüküm çıkarma usulünde onların hocalarıyla birleşmesi, bunları hocalarının mukallidi yapmaz. Sadece bir doğruyu kabul etmek ve doğruda aynı şeyi düşünmek anlamına gelir. İçte müçtehidle mukallidi birbirinden ayıran fark budur. Doğru olanı da bu ölçüdür.

İbn-i Abidin?in tarif ettiği bu mukallidler son asırlarda ortalığı kaplar olmuşlardır. Bunlar, ellerine geçirdikleri kitablarda yazılı olanlara hiç bir endazeye müracaat etmeksizin olduğu gibi sarılmışlar ve bu kitablardan aldıkları ölçülerin dayandığı delilleri araştırıp üzerinde bir an bile düşünmemişlerdir. Kitablarda gördükleri her fikri, isterse makul hiç bir yanları bulunmasın, aynen bir ölçü olarak kabul etmişler ve insanlara bunların kabul edilmesi gerektiğini söylemişlerdir. Muhakeme yoktur bunlarda, devrinin meseleleri bunları asla ilgilendirmez. Kendilerinden yüzlerce yıl evvelki devrede, o devrin meseleleri üzerindeki fetvaları aynen alırlar ve uyar mı uymaz mı, faydalı faydasız mı, demeden aynen benimser ve benimsediklerini de cahil halka benimsetmeye kalkışır. Benimsemeyenleri de kafir, zındık, cahil, bidacı, reformcu damgasıyla damgalar. Devrimizde bunlardan kurtulmak, İslam dininin yeniden insanlara klavuzluk yapma yolunda açmak demektir ve her samimi müslüman, bunları, İslam dininde sahibi selahiyet olma vasfından dışarı atmak zorundadır.

Hz. Ömer'in, hakimliğe tayin ettiği Ebu Musa el-Eş'ari'ye yolladığı mektuptaki şu ifadesini bu anlamda yorumlamak gerekir: "Daha önce verdiğin bir hüküm, mesele üzerinde tekrar düşünüp doğru çözüme ulaştıktan sonra hakikate rücu etmeni engellemesin. Çünkü hakikat asıldır, onu hiçbir şey iptal edemez. Hakikate rücu etmek, batılı sürdürüp gitmekten hayırlıdır."

İçtihad hukuki bir meleke olup, buna sahip olan bir kimse, hem hukuk usulünü hem de İslam şeriatının amaçlarını tam olarak bilmektedir. Onun içtihadı muayyen bir konuya inhisar ettirilemez. Çünkü, şeriatın bütün unsurları birbirine bağlı bir zincirin halkaları gibidir. İçtihad yapacak bir kimse ise, şeriatın bütün esprisini ve hedeflerini bilmek zorundadır. Şahsi ibadet konularını iyi bilmeyen, muamelat konularını da kavrayamaz. İçtihad şartlarına sahip olan bir kimseye göre, içtihad yapmak, hukuki bir melekedir. Bu meleke sayesinde bir müçtehid, bütün meselelere dini açıdan bakmaya muvaffak olabilir.

Bu söylediklerimiz nassların subut ve delalet itibariyle dereceleri müsavi oldukları takdirdedir. Şayet sübut ve delalet cihetiyle dereceleri müsavi değilse, bu takdirde aşağıdaki şekilde çözüm yolu bulunur.

334- Mukayyed İçtihadın Şartları:

Fakat herhalükarda, ictihad etmek isteyen kimse bu üstün mertebeye ancak, fıkıh usulüne müstakil bir araştırıcı gözüyle baktığı, usul meselelerini sadece kendi ikna olduğu ve delilleriyle isbatına muktedir bulunduğu kurallara dayanarak hüküm çıkaracak şekilde başkasına bağımlı olmaksızın ele alabildiği takdirde ulaşabilir. Hüküm çıkarırken, başkalarının belirlediği kurallara onları taklid suretiyle dayanan kimse ise, müstakil müctehid sayılmaz. Böyle kimse, usulünü taklid ettiği imamın doktrini çerçevesinde müctehid kabul edilir, ki bilginler arasında -aşağıda açıklanacağı üzere- böyle kimselere "mezhepte müctehid" adı verilir.

340- İcitihadın Değişmesi ve Bunun Ortaya Çıkaracağı Sonuç:

Bütün şer'i hükümler içtihada konu olamaz. Bazılarında ictihad caizdir, bazılarında ise caiz değildir.

"Yaratılıştan hukuki hükümlerin ruhuna nüfuz edebilecek zeka ve kabiliyette olmak". Bu şartı haiz olmayan bir kişi, birinci şartı elde etmekle müctehid olamaz. Gerçekten bir müctehid için her şeyden önce gerekli olan şey, nassların illet ve sebeplerini, bu illet ve sebeplerin dayandıkları hikmet-i teşrii ve şari'in maksadlarını bilmek ve anlamaktır. Nassların ve delillerin iç yüzüne nüfuz edemeyen bir kişi, ne nassların müstenid bulundukları şer'i illetleri, ne de maksatlarını anlayabilir. Bu gibiler ictihadlarında çok hata yaparlar. Delillerin tearuzunda hangisinin tercih edileceğini bilemeyip, şaşırıp kalırlar.

Hiç bir insanın, Allah?ın insan idrakine açmış olduğu içtihad kapısını kapamaya hakkı yoktur. Bu kapının kapandığını söyleyenlerin hiç bir şeri delilleri bulunmamaktadır. Ve kendisinin yaptığı bir işi başkalarına hangi hakka dayanarak yasaklamaktadır? Kapalıdır demek bir hükümdür ve içtihad konusudur. Bunu söyleyen adam demek ki, içtihad yapmaktadır. O zaman elbette ki içtihad yapmaya yeterli şartlara sahip herkes de içtihad edebilir. Bunu söylemek hakkımızdır sanıyoruz. Şimdiye kadar görülmüştür ki, içithad kapılarının kapanması, kitab sünnet ve üstün yetenekli selefin söz ve hareketlerinden bizi uzaklaştırmıştır.

Şer'i nassları doğru olarak anlaması ve bunlardan hüküm istinbatım mümkün kılacak kadar Arap Dili ve Edebiyatını bilmesi kafidir.

Müctehidin, bu seviyede Arapça bilme mecburiyetinde olması, yaptığı içtihadın, müctehid olmayan müslümanları bağlamasının tabii bir sonucudur. Okuduğu her Arapça kitabı anlayamayan, zor metinler altından kalkamayan bir insanın içtihadına ne kadar güvenilir. Kaldı ki elifi, ba'yı bilmeyenlerin içtihadları hepten mürekkep bir cehalettir. Herkes haddini bilmeli ve ona göre davranmalıdır. Aksi takdirde hem kendisi sapar, hem de insanları saptırır.

İçtihad eden zatın, Kur'anın tümünü genel olarak, hüküm ayetlerini ise, detaylı olarak bilmesi, nasihini ve mensuhunu öğrenmiş olması, ahkamla ilgili olan ayetlerin iniş sebeplerini bilmesi şarttır. Zira Kur'an, İslam hukukunun temel kaynağıdır. Diğer bütün delillerin menbaıdır. Her ne kadar müçtehidin hafız olması, şart değilse de, meselelerle ilgili ayetlerin yerlerini bilmesi gerekmektedir.

Müctehid, şer'i delilleri, bunlardan hüküm çıkarma yollarını, lafızlarla ilgili kaideleri, deliller arasındaki tercih kaidelerini, Şari'in maksad ve gayelerini ve bunlara benzer konuları fıkıh usulü ilminden öğrenebilir. Bu sebeple müctehidin, fıkıh usulü ilmini en ince teferruatına kadar öğrenmesi gerekir. Fıkıh usulü ilmini öğrenmeyen bir kişi, tefsir, hadis, sarf, nahiv, meani gibi ilimlerde ne kadar mütehassıs olursa olsun, fakih ve müctehid olamaz.

değerli mütefekkür kardeşim. bu kaDAR KOPYALAMAYLA umarım başlığınızı sabote etmek gibi anlamamışsınızdır. içtihad ehliyeti noktasında ufak bir arşiv gibi oldu.. forum için bir başvuru noktası işlevini görür; bu popüler mesele için.. başka da kaynaklar eklenebilir isteniyorsa.. saygılar.

İctihadın birtakım şartları vardır. Bir kısmı şunlardır:

G. Fıkh'ın Füru'unu Bilmek:

Bunlar ise, müctehidlerin ikinci mertebesinde olan fıkıh alimleridir. Bunlar, bir mezhebin belirlediği usul ve metodu takip ederler. Ancak detaylı hükümleri çıkarmada o mezheple kendilerini bağımlı saymazlar. Ebu Hanife'nin talebeleri, Ebu Yusuf, Muhammed b. el-Hasan, Züfer -ihtilaflı olmakla beraber- bu sınıftan sayılmışlardır. İmam Şafii'nin mezhebindeki İsmail b. Yahya el-Müzeni ve İmam Malik'in talebeleri de bu sınıflandır. Büyük imamlardan sonraki asırlar, bu kısımdan olan müçtehidlerden boş değildirler.

2. İçtihadın, caiz olduğu bir konuda yapılması . Bu iki şartı taşımayan bir ictihad kabul edilemez. Bu cümleden olarak müctehid olmayan bir kişi, yaptığı ictihaddaki hatasından dolayı günahkar olur ve hakim ise hükmü bozulur. Halbuki müctehid bir kişi, içtihadın, caiz olduğu bir konuda yapacağı ictihadındaki hatasından dolayı günahkar olmaz, hakim ise hükmü de bozulmaz.

tşte bütün bunlar ictihad mertebesinin gereklerindendir. Hatta Resulün tasdiki ve inanmanın temelleri (usulü'1-iman) hususunda sırf mukallid olan birinin füru' konularında ictihad etmesi caizdir.

338- İçtihadın Caiz Olduğu ve Caiz Olmadığı Konular:

Taklitçiler o kadar ileri gitmişlerdir ki, sözde ilim konuşulan meclislerde, Kur?an?dan bahsetmeyi en büyük günahlardan biri saymaya başlamışlardır. Çünkü bu mukallidlere göre, ?içtihat kapısı kapalıdır, onun için de Kur?an, sünnet gibi nassları incelemeye gerek yoktur. Çünkü onu selefin büyük alimleri incelemiş, bize hiç bir şey bırakmamıştır. Biz kimiz ki, o büyük büyük insanların ele aldığı konuları tekrar ele alalım, Kur?an?a ve sünnete müracaat ederek meselelerin çözüm yolunu arayalım? gibi safsatalar ileri sürmektedirler. Bu iddialara, cahilce ve ahmakça inançlara?la havle vela kuvvete illa billah? demekten başka çaremiz var mıdır?

Islami ve şer"i hükümlerin hepsinde ietihadda bulunulamaz. Onun için bazı Usul alimleri şöyle demişlerdir:

İctihad bazen tecezzi edebilir ; ilim bahislerinden herhangi biri çerçevesinde yahut meselelerinden herhangi bir mesele hakkında sözkonusu olabilir .

Zira, müctehidin ictihad ederek ulaştığı sonuç, kendisinin zann-i galibine göre Allah'ın o meseledeki hükmüdür. O halde müctehidin Allah'ın hükmü olduğuna kanaat getirdiği bu sonuca uyması zaruridir, başkasının farklı görüşünden ötürü onu terkedemez. Bu husus, bütün bilginlerin ortak fikridir. Çünkü başkasının görüşü de zanna dayanmaktadır. Bir kimsenin kendi zannını birakjp başkasının zannına göre davranması caiz değildir.

Tamamlayıcı mahiyyetteki iki İlimden birincisi, Kitab ve Sünnetin nasih ve mensuhunu bilmektir. Bu da zaten özel ve sınırlı birtakım ayet ve hadisler için söz konusudur. Bu husustaki kolaylık ise, bütün bunları ezbere bilmenin şart olmayıp, sadece hakkında fetva vereceği olaya ilişkin ayet veya hadisle ilgili olanını bilmenin yeterli olmasıdır. Bu hadisin veya şu ayetin mensuh cümlesinden ol-

2. Taklid Edenler

madiğim bilmesi gerekir. Bu husus hem Kitab hem de Sünnet için geçerlidir.

Daha önce geçen şartları kendisinde toplamak suretiyle ictihad derecesine ulaşan kimsenin, içtihadın caiz olduğu konular çerçevesinde bir mesele ile karşılaştığında, Kitab ve Sünnet gibi şer'i delilleri incelemesi gerekir. Sözkonusu mesele hakkında ictihad edip bir hükme vardıktan sonra, artık bu ictihadi kanaatine göre amel etmesi gerekir. O meselede kendisine muhalif görüşe sahip bir müctehidi taklid edemez.

Hulasa, içtihad etme her kahramanın haddi değildir. Buna ancak salih ve muttaki alimler ulaşabilir. Bid'at ehli olan veya heva ve hevesine uyan insanların bu mertebeye ulaşmaları hiç mümkün müdür?

güzel konu ictihat kapısı kaplımı değilmi.

2. İctihad bir bütün değildir; tecezzü edebilir; bir müctehidin bütün konularda müctehid olması şart değildir. Bu görüş, Gazzali, İbn Dakiku'l-İd, İbnü'l-Hümam, İbnü's-Saati gibi alimlere aittir. Bunlara göre fıkhın muamelat kısmında müctehid olacak bir zat için, muamelata müteallik bütün nassları bilmesi lazımdır. Fakat ibadat ve ukubata dair nassları bilmesi şart değildir. Çünkü ictihad bir bütün değildir. Bir kimse bazı konularda bütün delilleri tetkik eder, bunun yanında bazı konuların delillerini tetkik etmeyebilir. Bizim tercih ettiğimiz görüş de budur.

Müçtehidin, icma yapılan konuları bilmesi gerektiği ittifak konusudur. İcmaın kesin olarak yapıldığı mevzular, şunlardır: Farzlar, mirasla ilgili temel hükümler, Kur'an ve sünnetin beyan ettikleri ve üzerlerinde icma edilen haramlar ve sahabiler döneminden itibaren müçtehid imamların asrına kadar yapılan diğer icma meseleleridir. Müçtehidin bu konuların hepisini ezbere bilmesi şart değüdir. Fakat ele aldığı her mesele hakkındaki icmaı bilmek zorundadır.

Elbetteki malı koruma, ona saldırmayı, onu gasbetmeyi ve çalmayı yasaklamakla, insanlar arasındaki çeşitli akidleri düzenlemekle ve malları emin ellerde değerlendirmekle gerçekleşir, işte İslam buna da büyük bir önem atfetmiştir. Hırsız ve gasıbı en sert şekilde cezalandırır. Alış verişin tarafların rızasıyle olacağını emreder. Aldatmanın her türünü yasaklar. Tekelciliği ve stokçuluğu men eder. Serbest bir piyasa oluşturur. Böylece insanların alın terleriyle kazandıkları mallarını himaye altına alır. Tefecilere, açgözlülere, fırsatçılara imkan vermez. Milli gelirin adil bir şekilde dağılımını sağlar, zenginin malında fakirin hakkı olduğunu vurgular ve böylece sözde değil, gerçekten toplumda denge sağlar. Ulamda bir tarafta aşırı zengin, diğer tarafta bir lokma ekmeğe muhtaç fakir görülmez. Çünkü İslam,

Bu güce sahip olan kişiye "mukayyed müctehid" adı verilir. Her "iki nevi için birtakım şartlar vardır. Bunları aşağıda açıklayacağız.

İçtihadın bir nev'i olan re'y, lugatta görmek, düşünerek varılan netice ve görüş manalarına gelmektedir. Istılahta şöyle tarif edilir: Re'y: Kur'an ve Sünnet'te yeni bir olay ve meselenin açık hükmü olmayınca, o olay ve mesele hakkında genel prensip ve dinin ruhundan hareket ederek varılan hüküm ve görüştür. Re'y'in sahası kıyasdan daha geniştir. Hatta Peygamber ve sahabe devrinde istihsan, mesalih-i mürsele, sedd-i zerayi', istishab gibi tabirler yoktu. Bu esas ve metodlar, rey ve ictihadü'r-re'y adı altında uygulanıyordu. Şu halde hakkında açık nass bulunmayan konularda yapılan içtihada, ictihadü'r-re'y denilmekte ve bu, içtihadın bir nev'ini meydana getirmektedir. Başka bir ifade ile ictihadü'r-re'y, içtihadın dar manasıdır.

İkinci gurup hükümler, yani ictihad edilebilecek hükümler ise şunlardır hükümler. Bunlar, delili ahad yolla rivayet edilmiş ve hükme delaleti zanni hadis olan hükümlerdir. Bu nevi sadece Sünnetle ilgilidir; Kur'an'da bu nevi hükümler bulunmaz. Zira bilindiği üzere Kur'an'ın tamamı sübut açısından kat'idir.

a) Önceki müçtehid imamların benimsediği kuralları özetlemek, imamların yapmış oldukları kıyasların illetlerini meydana getiren hukuk kurallarını bir araya toplamak.

Bu konuda eski müelliflerin -Kütüb-i Sitte'den başka- kaleme aldıkları kitapların en iyileri arasında İbn Ebi Şeybe'nin "Musannaf"ını, Tahavi'nin "Maani'l-asar"ını ve Muhammed b. Ali Şevkani tarafından "Neylü'l-evtar" adıyla şerhedilmiş bulunan İbn Teymİye adıyla maruf Mecidüddin Abdüsselam b. Abdillah'ın "Münteka'l-ahbar"ını zikretmek gerekir.

oysa bu işler oylamayla, alkışla değil ehli sünnetin getirdiği şaşmaz, sarsılmaz ince mizan ve hassas terazilerle olur.. evet şu forumda bu şahıs hkkında en fazla başlık açanlardan biri olarak şunu gördümki;

Diğer yandan, içtihad cime şanlarına sahip olan kişi. bütün şer'i hükümlerde içlihad etme gücüne maliktir. Zira müçtehid olma, fıkhı bir rütbedir. Buna ulaşan zat, temel esasları, şer'i şerifin gaye ve maksadını idrak etmiş olur. O halele bir konuda içtihad edip diğerinde edememesi ihtimal dışı bir faraziyedir.

İki kıyas arasında tearuz olunca, iki kıyasdan biri tercih edilir. Ancak iki kıyas arasında kuvvet bakımından farklılık olabilir. O takdirde kuvvetli ile amel edilir. Mesela, illeti sarahaten mansus olan kıyas, illeti gayr-i mansus olup aklen istinbat olunan kıyasa takdim ve tercih olunur. Aynı şekilde eseri kavi olan kıyas, eseri zayıf olan kıyasa tercih olunur.

Hanbeliler içtihat kapısını açmakla da yetinmezler, her asırda, sözü ve kararları hüccet mesabesinde olabilecek bir mutlak müçtehidin var olması gerektiğini de ileri sürerler. Hanbeli hukukcularından ibni Ukayl, bu görüşü savunurken; ?her asırda mutlak bir müçtehidin bulunmadığına dair eski imamlar arasında her hangi bir ihtilafın var olup olmadığını bilmiyoruz.? demiştir. Hicri yedinci asırda yaşamış olan Hanbeli bilgini İbni Hamdan, bu konuda şu açıklamayı yapmıştır: ?Çünkü hadis ve hukuk tedvin edilmiştir. İçtihadla ilgili ayetler, hadisler, hukuk ve hukuk usulu ve arab dili üzerinde sayısız eserler yazılmıştır. Fakat himmetler azalmış, hevesler törpülenmiş, hasılı konuyu ihata edecek olan ciddiyet ortadan kalkmıştır. Çünkü herkes kendisini sıkıntıdan uzak tutmaya ve kolay yolu benimsemeye başlamıştır. Halkın hoşuna gidebilmek ve gözüne girip itibar kazanabilmek için, ne isterse onu söylemiş ve nefsi istekler doğrultusunda karar verme dönemi başlamıştır. Halbuki, her devrin meselelerini, kendine has problemlerini içtihat yoluyla helletmeye çalışmak, bir farz olmaktadır. Müslümanlar ise, ne yazık ki, bu hassasiyeti kaybetmişler, böyle bir büyük farzı yerine getirmek için gayret sarfetmemişlerdir.?

1) Arapçayı Bilmek:

"Bir hakim hükmederken ictihad eder ve içtihadında isabet ederse iki, hata ederse bir sevab vardır" buyurmuştur.

5- Üzerinde icma vaki olmuş meseleleri bilmelidir ki icmanın hilafına fetva vermesin.

istismar metodlarının bilinmesine yarayan dört ilimden ikisi mukaddime kabiÜndendir.

lia. hkami 1-kur'an ismini verdiği tefsir, altıncı hicri asır fakihlerinden Tabrasi nin mecma"u lbeyani fi tefsiri 1-kur'an adındaki tefsiri de bu eserlerdendir. Bu ve benzeri kitablar hali hazırda müctehidin ahkam ayetlerine müracaatını, ayetlerin delalet ettiği mana ve hükümleri anlayıp idrak etmesini kolaylaştınr.

1. Sübutu kat'i, delaleti kat'i,

Kur'an ile ilgili şartta olduğu gibi, mutlak müctehidin Sünnetin tamamını bilmesi gerekmez. Ahkam ile alakalı olanlarını bilmesi yeterlidir. Bilginler, bu konuda ihtiyaç duyulacak hadis miktarında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bazıları üçbin hadis demiştir. Ahmed b. Hanbel'den, Hz. Peygamber 'den gelen bilgilerin temelini teşkil eden hadislerin binikiyüz civarında olduğu nakledilmiştir. İbn Kayyım, üzerine hükümlerin bina edileceği temel hadislerin sayısının beşyüz olduğunu ve bunların detaylarının takriben dörtbin hadise yayılmış olduğunu söyler.

Bu iddia tartışılabilir. Zira Ebu Yusuf, Muhammed ve Zufer, hukukla ilgili bir çok konuda hocaları gibi düşünmemekte, müstakil davranmakta, böylece mukallid olmamaktadırlar. Bunların Ebu Hanife?den ders almış olmaları, usullerini kavramaya ve öğrenmeye çalışmaları, müstakil birer müçtehid olmalarını engellemez. Böyle olsaydı şayet, o zaman herkes bir başkasının öğrencisi durumunda olacağına göre, herkesin mukallid sayılması gerekirdi. Böyle olunca da, mesela, İmam Azam?ın da hocaları var olduğuna göre, kendisinin de müstakil bir müçtehid sayılmaması gerekirdi. Görülüyor ki, böyle iddia saçmadır. Çünkü hepimiz biliyoruz ki, İmam Azam, hukuk ilmini hocaları olan Hammad bin Ebu Süleyman vasıtasıyla İbrahim Nehai?den almıştır. O büyük imam bunlardan bir çok alıntı yapmıştır. Böyle bir iddiayı ileri sürenler, her türlü büyük müçtehidi küçültmek durumunda kalırlar ki, o zaman hukuk okulları kurucusu imamların hüccet olması sadece lafta kalır.

başlık sahibi ilkönce bunu belirtirsen daha iyi olur.

Tarihleri malum ise üç suretten hali değildir:

İçtihad konusunu bitirmeden önce, en üst derecedeki içtihad kapısının hiç bir şekilde kapanmadığını ve kapanamıyacağını bir kere daha vurgulamamız gerekmektedir. İslam hukukçularının bir çoğu ve özellikle de Hanbeli mezhebine bağı hukukçular, her asırda mutlak içtihad yapacak müçtehidlerin var olması gerektiğini vurgulamışlardır. Çünkü dinin kuralları her şartları değişen asırda, ancak böylelikle seyyaliyetini ve dinamizmini devam ettirebilir ve düşmanlarına karşı ayakta durabilir. Böyle içtihadlar yapabilecek insanlar her devirde lazımdır. Çünkü, ancak bu surette iftiracıların, İslam düşmanlarının iftiralarından korunabilir. Dinin ana prensiplerini bozmadan, temel esprisini kaybetmeden açıklanabilir her asırda...

Bir kişinin müctehid olabilmesi için Arapçayı, Arapların konuşmalarında ifade şekillerini, edebi metinlerini, belagat ve fesahatlarını, kelimeler arasındaki nüansları iyi bilmesi gerekir. Bu da Arap dilinin gramerini, belagatını, edebiyatını okumayı veya halis Arap olmasından tabiatiyle bunları bilmeyi gerekli kılmaktadır. Zira şeriatın temel kaynağı olan Kur'an-ı Kerim ve onu açıklayan sünnet-i seniyye, Arap dilinin en beliğ ve fasih üsluplarıyla gelmişlerdir. Yeteri kadar Arapça bilmeyenin, içtihad gibi zor bir fiili başaramayacağı muhakkaktır. Günümüzde Arapça öğrenme zorluğuna katlanamayan ve tercüme eserlerden beslenen hayali müçtehidlerin abuk sabuk konuşmaları, yerine göre Resulullah 'ı yargılamaya kalkışmaları ve Allah'ın Kitabını aciz akıllarına uydurmaya çalışmaları, Arapçayı bilmenin zorunlu olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

3- Hakkında sübut bakımından kat'i, delalet bakımından zanni nass bulunan hükümler. Bu nevi ile, lafzı birden fazla manaya ihtimal veren Kur'an ve mütevatir Sünnet nasslarında karşılaşılır. Buradaki ictihad faaliyeti sadece -birinci nevide açıklandığı şekilde- delalet yönündendir.

1) Allahın kitabı:

Bu sınıftan olan müçtehidlerle, bir üst derecede olan müçtehidler arasındaki fark çok azdır. O kadar ki, bazı hukukçular bu iki derecedeki kişileri bir arada saymışlardır. Birbirinden ayırmamışlardır. Çünkü, usule göre, fikirler arasında bir tercih yapmak, mezheb imamlarının ele almadığı meselelerin hükümlerini ortaya koymaktan daha az bir iş değildir.

İslam şeriatının temel gayesi, insanların huzur ve saadetlenini sağlamak, onları ilahi rahmet ve nimetlere ulaştırmaktır. Nitekim yüce Mevla şöyle buyurmuştur.

İçtihad hukuki bir meleke olup, buna sahip olan bir kimse, hem hukuk usulünü hem de İslam şeriatının amaçlarını tam olarak bilmektedir. Onun içtihadı muayyen bir konuya inhisar ettirelemez. Çünkü, diyorsunuz ki, mutlak ve müstakil müçtehidler vardır ve bunların hükümleri dayanılacak bir hüccet mesabesindedir, diye bir soruya muhattab olabiliriz.

F. İçtihadın Mahalli:

imam gazali

Nasslar, sübut ve delalet bakımından dört nevidir:

Bu guruba giren hükümler arasında, müctehidlerin herhangi bir asırda üzerinde icma ettikleri hükümleri de hatırlamak gerekir. Ancak icmanın senedi maslahat ise, maslahatın değişmesi ile yeni ictihad yapılabilir. Senedin maslahat olmaması halinde ise, ictihad edilemez ve buna aykırı yeni bir görüş getirilemez. Mesela müslüman kadının gayr-i müslimle evlenmesinin batıl olduğu, kız veya erkek kardeşlerin torunlarıyla evlenmenin haram olduğu ve benzeri hususlardaki icmalar böyledir.

Bunlardan birincisi, delil getirmeyi ve delillerin ve burhanların sonuç verici olmasını sağlayan şartları bilmektir. Bu bilgi dört temel kaynaktan her birisi için gereklidir.

Sonraki devirler açısından bu hususları bilme yolu, Buhari ve Müslim gibi hadis ilminde güvenilen, bu ilmin konularını derinlemesine incelemiş ve bu uğurda gösterdikleri gayretin üstünlüğü bütün müslümanlar tarafından kabul edilmiş bilginlerin ta'dillerine dayanmaktır. Zira şu an için ravilerin durumlarının incelenmesi -aradan uzun sürenin geçmiş olmasından ötürü- hemen hemen imkansız gibidir.

1- Hakkında Kesin Nas Bulunan Hükümler.

Müctehid karşılaştığı bir olayı inceleyip o konuda bir hükme ulaştıktan sonra aynı meseleyi tekrar tetkik ettiğinde içtihadı değişir ve öncekinin aksine bir sonuca ulaşırsa, artık birinci içtihadına göre amel edemez, ikinci içtihada göre uygulama yapması gerekir. Çünkü kendi kanaatine göre birinci içtihadı hatalı ikincisi doğrudur. Daha önce belirttiğimiz üzere, müctehidin doğru olduğuna kanaat getirdiği hükme uyması vaciptir.

İ. İctihad Usulü:

Hz. Ömer'in mirasla ilgili bir meseledeki hükmü de bunu teyid eder: Bir şahıs vefat ederken mirasçı olarak bir hanım, anne, anne bir erkek kardeşler ve ana-baba bir erkek kardeşler bıraktı. Hz. Ömer, asabe oldukları için ana-baba bir kardeşlerin mirastan mahrum olduklarına hükmetti. Daha sonra benzeri başka bir meselede ana bir kardeşlerle ana-baba bir kardeşlerin mirasın üçte birini aralarında eşit olarak taksim edeceklerine hükmetti ve "O önce verdiğimiz hükme göre idi, bu ise şimdi hükmettiğimize göredir" diyerek önceki içtihadını nakzetmedi, öylece bıraktı.

içtihadı bir zaman ve bir mekan kayıtlamaz. Yani ictihad sadece bir zamana ve sadece bir mekana mahsus değildir. Çünkü istinad ettiği şey, şahısta şartlarının bulunmasıdır. Bu ise her zaman mümkin olan bir şeydir. Onun için içtihadı sadece bir muayyen zamana inhisar ettir mek caiz değildir. Allah'ın fazıl ve keremi geniştir; sadece ilk müslümanlara inhisar etmiş, son zaman müslümanlan hakkında Allah'ın fazıl ve keremi yoktur denemez, ilim ehli, Rabblerinin insanlara gönderdiği, ASSÜ Muhammed Efendimizin insanlara tebliğ ettiği şeyleri onlara beyan eden müetehidin her zaman mevcud olduğunu sarahaten ifade buyurmuşlardır. Bazı alimlerin ietihad kapısının kapandığı tarzındaki fetvalarının sebebi, bu alimlerin seri"atin muhafazasına, kendilerinin müctehidliklerini iddia eden cahillerin şeri"atle oynamalarına çalışmalarıydı. Bu fetva ictihad

- Adaleti sağlama

E. Kiyas'ı Bilmek:

Kimsenin hakkı, kimsede kalmasın, suçlu gerçekten te'dip edilsin. Kötü niyetliler ibret alsın ve topluma huzur ve saadet gelsin.

Bu derecede olan bilginlerin içtihadları iki şıktan biri içindedir.

İçtihadın ruhu kıyas'dır. Bu sebeple bir müctehidin, kıyasın rükünlerini, şartlarını, hükümlerini en ince teferruatına kadar bilmesi zorunludur. Kıyas, fıkıh usulü ilminin konularından biridir. Bu sebeple ona dahil bir konudur. Önemine binaen ayrı olarak zikredilmiştir.

Dikkat edilirse, içtihadın bölünebileceğini söyleyen bu alimler, böyle bir içtihadı yapacak alimin, "genel olarak içtihadın araç ve gereçlerini bilmesini" şart koşmuşlardır. Böylece içtihadın bölünmesini değil, aşamalı olacağını ifade etmişlerdir. Zira bir insanın her hükmün dayanağını birden bilmesi hemen hemen imkansızdır. Elbetteki müctehid, delillerini bildiği konularda hemen içtihad edecek, bilmediklerini de araştırıp sonuca varacaktır. Bu şekliyle içtihad, imamların yaptıkları içtihada benzemektedir. Bunun caiz olduğu muhakkaktır.

"Hakikat, biz sana kitabı Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmetmen için hak olarak indirdik." ve

Bilindiği gibi müslümanların hayatlarını düzenleyecek kural ve açıklamalar, Kur'an ve Sünnet'te bulunmaktadır. Keza müctehidler de Kur'an ve Sünnet'in ışığı altında müslümanların hayatlarını düzenleyecek hükümleri tesbıt etmişlerdir. Bu hükümler, fıkıh kitaplarında bulunmaktadır. Ancak Kur'an, Sünnet ve fıkıh kitaplarında kıyamete kadar vukubulacak olayların bütününün açık hükmünü bulmak mümkün değildir. Bu sebeple müslümanlar, karşılaştıkları problemlerin açık hükümlerini bunlarda bulamayabilirler. İşte müctehidler, ictihadlarıyle müslümanların çözüm bekleyen problemlerine Kur'an ve Sünnet'in ışığı altında yeni hükümler elde ederek çözüm getirebilirler. Bu şekilde hem müslümanların problemleri çözülür, hem de İslam Hukuku gelişir.

A. Din:

Bir müctehidin de bu yolu takip etmesi gerekir. Nass ile amel mümkün oldukça, re'y ile amel caiz olmaz. Re'y ve kıyas, ancak kesin nass bulunmayan yerlerde cari olur.

Bu söylediklerimiz mutlak ictihad yani Ebu Hanife, Şafıi ve benzerlerinin yaptığıgibi kendine has ictihad ve istinbat metodları ile şer'i kaynaklardan doğrudan doğruya hüküm çıkarbilme melekesi hakkındadır. Bunun dışında kalan ictihad nevileri ise, mezhepte ictihad çerçevesinde sayılır. "Mezhepte ictihad", hakkında mezhep İmamının bir sözü nakledilmemiş olayların hükümlerini, "tahric" yoluyla imamının sözlerine veya ondan nakledilmiş kurallara dayanarak tesbit edebilmek demektir.

Birinci mukaddime: Birinci bilginin tafsili, delillerin kısımlarını, şekillerini ve şartlarını bilmekten ibarettir. Deliller üç kısımdır:

Biraz önce içtihadın şu iki maddede zikredilen yerlerde sözkonusu olabileceğini ifade etmiştik:

- Kişilerin gerçek menfaatlerini tahakkuk ettirmek.

7- Taklid edenler, mukallidler: Bu sınıfa girenler, bundan evvelki derecelerde olan müçtehitlerden, taklidçilik bakımından pek de farklı değildirler. Bunlar, önceki hafızlar sınıfının tercih ettği görüşler üzerinde tercih derecelerini bir sıraya koymada biraz olsun tasarrufda bulunmuşlardır. Bu tabakaya mensup olanlar, bazı tercihleri bildiren kitabları anlamaktan öte bir iş yapamamışlardır. Görüş ve rivayetler arasında bir tercih yapabilecek kaabiliyete ulaşamamışlardır.

İctihad tecezzi kabul etmez diyenlere göre ise ictihad melekesinin varlığı ancak bütün meselelerde içtihada kadir olması ile düşünülebilir. Çünkü ictihad bir meleke ve ehliyettir ki müctehid onunla naslan anlayabilir, o naslardan şer'i hükümleri istinbat edebilir, hakkında nas olmayan meseleler hakkında hüküm istinbat edebilir, şeriatın esaslarına ve teşri'in ruhuna vakıf olabilir. İctihad belagat gibidir. Nasıl ki bir insan söz sanatlarının her çeşidinde mahir olmadan edip sayılmazsa her meselede ictihad yapamayan da müctehid sayılmaz. Bu görüş sahihtir. Bu hakikatte ve özde çoğunluğun görüşüne de muhalif değildir.

2. İsnadı bilmek, isnaddaki ravileri ve buna benzer hususları bilmek gibi, hadisin sıhhati ve zayıf oluşu ile alakalı hususları bilmek.

Bu hususta İmam Şafii şunu söylemiştir: "Eğer ben, Resulullah'ın hadisine muhalefet edersem, hangi yer beni üzerinde taşır? Hangi gök beni gölgelendirir. Hadis gördüğünüzde onu alın, benim sözümü duvara çalın."

İşte kat'i nasslarda ve hakkında icma bulunan konularda ictihad cereyan etmez. Mesela, namazın, orucun, zekatın, haccın farziyyeti, onların rükünleri, vakitleri hususunda içtihada asla yer yoktur. Aynı şekilde adam öldürmenin, zina yapmanın, alkollü içki içmenin haram olduğu kesinlikle sabittir. Bu gibi hükümler, içtihada konu olamaz. Mecelle'nin "Mevrid-i nassda içtihada mesağ yoktur" kaidesiyle kat'i nass bulunan yerlerde içtihada mahal olmadığı ifade edilmiştir. Kat'i nassların bulunduğu yerde müctehid hata ederse günahkar olur, hakim ise hükmü bozulur.

Alimler ahkam hadislerini bir araya toplamaya itina göstermişler ve hususta eserler yazarak ahkam hadislerini Fıkıh mevzularma göre tertibetmişler, kısa veya uzunca şerhler yazmışlar, hadislerin ihtiva ettiği hükümleri açıklamışlar, muhtelif beldelerin ileri gelen fakihlerinİn görüşleri arasında mukayesede bulunmuşlar ve hadislerin senedleri hususunda bilgi vermişlerdir. Bu eserler, müctehide ahkam ayetlerinin tesbitini, manalarının ve hükümlerinin anlaşılmasını kolaylaştıran vesilelerdendir. Şeyh mu. hammedu bnu "aliyyi şevkaninin eseri olan neylu l'ev-tari şer. hu munte-ka l'a-hbar isimli kitab bunlardandır. Ayrıca müctehid, sadece ahkam hadislerine inhisar etmeyen sahih hadis kitablanyla şerhlerinden de bu sadette faydalanır.

ben kitap ve sünnet dedikçe bir kısım holigan hiçbir delil getirmeden sadece bizim sevdiğimiz kişiynin neden hatasını buluyorsun, sen kimsin mantığıyla saldırdılar..

Demek ki, müçtehidlerin derece bakımından şöyle sıralanması mümkündür: Birinci tabakayı teşkil edenler ki, bunlar mutlak ve mustakil müçtehidlerdir ve genel anlamda içtihad ilminin temel kurallarını koymuşlardır ve usulerini göstermişlerdir. İkinci dereceyi teşkil eden müçtehidler ise, usul ve metoda birinci derecedeki müctehidlerin koyduğu kurallara tamamen uyan, ancak feri meselelerde gerekli olursa hüküm veren insanlardır. Usulde ictihad yapmamışlardır. Üçüncü derecede olanlar ise, birinci ve ikinci derecedeki müçtehidlere uygun bir biçimde içtihad edenlerdir, onun için de onlara dahildir. Dördüncü tabaka ise, hükümlerin sebeblerini ortaya çıkarmak hususunda içtihdalar yapmışlardır. Beşinci derecenin mensupları rivayet ve görüşler arasında bir tercih yapmak durumundadırlar. Bunları mukallid saymak daha doğru bir hüküm olur. Ancak bir mezhebin görüşlerini açıklamak ve tercihde bulunmak gibi bir nevi mezheb göstermişlerdir. Son iki sınıf ise, tamamen taklitçi olup, hiç bir konuda içtihad yapmamış, sadece eskilerin eserlerini bir araya toplayarak, vermeye çalışmıştır.

Müctehidde bulunması icabeden, ictihad şartlarından biri de müctehidin Kitabı bilmesidir. Çünkü Kitab esaslann, dayanakların temeli ve kaynağı, her şer"i delilin istinadgahıdır. Onun için müctehidin Kur'an ayetlerinin hepsini icmali olarak bilmesi, a. hkam ayetlerini de bir bir ve teferruatlı olarak bilmesi şarttır. Çünkü ameli ve şer"i hükümler bu ayetlerden istınbat olunmaktadır. Bazı alimler ahkam ayetlerinin sayısını beş yüz olarak tesbit etmişlerdir. Aslında ahkam ayetlerinin beş yüz sayısında bırakılması doğru değildir. Dikkatli tedfcik, derin düşünce ve iyi idrak ile diğer ayetlerden de hüküm çıkarılması hatta kıssalardan, peygamberlerin başlarından geçen vak'alardan hüküm ıstınbatı mümkindir. Sonra, müctehidin ahkam ayetlerini ezberlemesi şart değildir, ihtiyaç halinde ayetlere kolayca müracaat edebilmesi için bu ayetlerin Kitabdaki yerlerini bilmesi kafidir. Alimler bu ayetlerin tesbitine, şerhedilmelerine, delalet ettikleri hükümlerin beyanına ehemmiyet vermişler, bu mevzuya dair birçok eserler telif etmişlerdir. Cassas olarak bilinen Ebu Bekr A. hmedu bni "aliyyi nazi (vf. 370 H.)nin tel'lifi kitabu a. hkami 1-kur'an isimli eser, Ebu Bekrini bnu T'arabi (vf. 543 H.)nin kitabu a. hkami 1-kur'an adlı eseri bunlardandır. Aynca bazı Kur'an tefsircileri ahkam ayetlerinin tefsirine hususi bir itina göstererek bu ayetlerin üzerinde fazla durmuşlar, bu ayetlerden çıkanlan hükümleri izah etmişler, fakihlerin ayetler hakkındaki görüşlerini beyan buyurmuşlardır. Kurtubi'nin (el-kur-tubi: vf. 761 H.) elcami"u

Ayrıca, dinin temel kuralları bozulmadan, dine ters düşen bir hüküm ilave etmeden ve dinin hududlarını çiğnemeden tatpik etme imkanı sağlanabilir.

Müfti olabilmek için her soruya cevap vermek de şart değildir. Nitekim Malik, kendisine sorulan 40 sorunun 36'sına 'bilmiyorum' cevabını vermiştir. Aynı şekilde Şafii, hatta sahabiler nice meseleler hususunda kararsız kalmış cevap verememişlerdir. Öyleyse müfti için şart olan, fetva verdiği konuda basiret üzere olması; bildiği konuda fetva vermesi; bildiğini bilmesi; bildiği ile bilmediğinin arasına ayırabilmesi; bilemediği konularda duraksayıp bildiği konularda fetva vermesidir.

Samimi insanlar, kuru taassuptan, kendilerini beğenmeden uzak insanlardır. Bu nedenle kendi sözünün hak, diğerlerinin ki batıldır gibi bir vehme kapılmazlar. Böylece hakkı araştırıp bulabilirler, yanlış yaptıklarını anlar anlamaz hemen ondan dönerler.

içtihadın rükünleri; müctehid, hakkında İctihad edilen konu ve içtihadın kendisi olmak üzere üç tanedir.

Ayrıca müctehidin ahkam ayetlerinin nuzul sebeblerini de bilmesi zaruridir. Çünkü bu bilgi müctehide ayetin maksadının anlaşılmasında büyük nisbette yardım edecektir.

bu konuda ne kadar çok söylesek te görünüşe zahire, süslü cümlelere olan meftuniyet bariyerini aşıp hakiki ilme ve gerçeğe ulaşma gayreti taşımayanlara faydamız olmayacağı açıktır.. o nedenle saygılar.

kendince bizi zana bulaşmış ve kendinizi doğru değerlendirme yaomış koltuğuna oturtuyorsunuz..

Müctehidin, fıkhın uygulama ile ilgili çıkarılmış hükümlerini bilmesi şart değildir. Çünkü fıkıh, içtihadın semere ve neticesidir. Bununla beraber Gazali "Zamanımızda sağlıklı ictihad, ancak fıkıh kitaplarını tetkik edip öğrenmekle mümkün olabilir" diyerek müctehidin, fıkhı bilmesinin gereği üzerinde durmaktadır. Gerçekten fıkıh kitapları bir müctehidi en kısa yoldan maksadına ulaştırmaktadır. Çünkü fıkıh kitaplarında bütün fakih ve müctehidlerin görüş ve ictihadları toplu halde bulunmaktadır. Müctehid, fıkıh kitaplarında bir konu hakkında toplu halde bulduğu nass, görüş ve ictihadları tetkik etmekle çok kısa bir zamanda bir ictihadda bulunabilir. Bu bakımdan müctehidin fıkıh kitaplarından faydalanması zaruridir.

Pek çok eserin sahibi olan büyük Hintli muhaddis Muhammed Eşref Ali et- Tehanevi'-nin "Kitabu İ'lai's-sünen" ve "Cami'ul-asar" isimli eserleri, yeni müelliflerin bu konuda yazdıklarının en mükemmellerindendir.

Usul alimleri müctehid olabilmek için, alemin sonradan olduğunu ve alemin, kendisini vareden, kendine has birtakım vacib sıfatlarla muttasıf ve imkansız sıfatlardan münezzeh bir varediciye muhtaç bulunduğunu bilmek gerektiğini, ayn-ca bu varedicİnin peygamberler göndermek ve bu peygamberleri mucizelerle desteklemek suretiyle kullarının kendisine ibadet etmesini istediğini bilmek gerektiğini de söylemişlerdir. Ta ki müctehid mucizeler üzerinde düşünmek suretiyle peygamberlerin doğruluğunu bilebilsin. Bana göre bu husustaki kolaylık şudur: Bu konuda gereken miktar kesin inanç'tır . Zira bu suretle kişi müslüman olur. Müslüman olmak da kuşkusuz müfti olmanın şartıdır. Kelam metodlarım ve kelamcıların adetleri üzere tahrir edilen delilleri bilmesi ise şart değildir. Nitekim sahabe ve tabiun arasında kelam sanatını iyi bilen yoktu. İnanç konularında taklid sınırını aşıp, delili bilmeye kadar varma ise, bizatihi şart olmayıp, belki ictihad mertebesinin zarureti sebebiyle vaki olur. Şöyle ki, ilimde icti-had mertebesine ancak, kulağına alemin yaratılmış olduğunun delilleri, yaratıcının sıfatlan, peygamberlerin gönderilmesi ve Kur'an'ın mucize oluşu gibi hususlar girmiş olanlar ulaşabilir. Bütün bu hususları Allanın Kitabı içermektedir. Ki-tab'daki bilgiler gerçek tanımayı oluşturur ve kelam sanatıyla hiç meşgul olmamış olsa bile, bu bilgileri edinmiş olan kişiyi taklid çizgisinin dışına çıkarır.

3. Sübutu zanni, delaleti kat'i,

3. İctihad, yerine göre farz-ı ayın, farz-ı kifaye, mendüb veya haram olabilir.

3. Sünneti Bilmek:

İçtihadı Bozma, İçtihaddan Dönme:

2- Hakkında sübut bakımından zanni, delalet bakımından kat'i nass bulunan hükümler. Bu neviye de Kur'an'da raslanmaz; sadece ahad Sünnette sözkonusu olur. Bu nevideki ictihad faaliyeti, özellikle -birinci nevide belirtildiği şekilde- sened üzerinde cereyan eder.

ikincisi, arabın hitabını kolay anlayabilecek Ölçüde lügat ve nahiv bilmektir. Bu bilgi özellikle Kitab ve Sünnet için gereklidir. Bu iki bilginin her birinin ayn ayrı tafsili ve her birinde bir kolaylık bir de ağırlık yönü vardır.

2. Kur'an'ı Bilmek:

2. İctihad, içtihadı nakzemedez. Bir müctehid, başka bir müctehidin içtihadım bozamaz. Aynı şekilde bir hakimin, ikinci içtihadı, birincisini bozamaz. Ancak müctehid, içtihadın değişmesi halinde yeni içtihada uymak zorundadır.

Kendisine hüküm taalluk eden hadisleri bilmek gerekir. Bu hadisler binlerce olsa bile, yine de sınırlıdır. Kitab için zikredilen iki kolaylık bunun için de geçerlidir. Zira, müctehidin, vaaz, nasihat, ahiret ahkamı ve diğer konulara ilişkin hadisleri bilmesi gerekmez. Yine ahkam hadislerini ezbere bilmesi şart olmayıp, elinin altında Ebu Davud'un Sunerii ve Beyhaki'nin Ma'rifetu's-Sunerii gibi ahkama ilişkin bütün hadisleri toplayan temel bir kitabın veya ahkama ilişkin bütün hadislerin özenle toplandığı başka bir temel kitabın bulunması yeterlidir. Ayrıca ahkam hadislerini ezberlemesi şart olmayıp, fetvaya gerek duyduğunda, başvurmak üzere konuların yerlerini biliyor olması yeterlidir. Eğer, ahkam hadislerini ezberlemeye muktedir ise, ezberlemesi elbetteki daha güzel olur.

İctihad

içtihadın cüzlere, parçalara, kısımlara ayrılması yani tecezzü' etmesi demek, alimin bir meselede müctehid olması, diğer meselelerde müctehid olmaması demektir. Yani bazı meselelerde alimin ictihad şartlarını haiz olması, içtihada muktedir bulunması, diğer bazı meselelerde haiz olmaması demektir. Mesela bir şahsın mirasa dair bütün delilleri, bütün nasslan, bütün Sünneti, alimlerin görüşlerini ihata etmesi gibi. Böyle bazı meselelerde içtihadı ihataya sahib, ictihad şartlarını taşıyan insan, o meselelerde ictihadda bulunabilir. Diğer meselelerde kendisi ictihad vesilelerine, şartlarına malik bulunmadığından ictihad edemese bile bunun bir mahzuru yoktur.

3) icma1:

tkinci kolaylık: Ahkam ayetlerinin ezberlenmesi şart olmayıp, ihtiyaç anında gereken ayeti bulabilecek biçimde, bu ayetlerin yerlerini biliyor olması yeterlidir.

İki nass tearuz edince ve tercih de mümkün olmayınca, o hadisenin hükmünü istihraç için diğer bir delile müracaat olunur. İki nass ayet ise sünnete, sünnet ise örf-adet, maslahat-ı amme, kıyas ve sahabe kavline müracaat olunur.

On ikinci ve son imamın kaybolmasından sonra bu mezheb bilgineri içtihat yapma hakkına daima sahip olmuşlardır. Sadece içtihat edebilmek için, iki mecburi vasıf gerekmektedir:

İnanç ve niyeti bozuk olan insan, ilahi naslara sağlam bir kalble yönelmediği için gerçeğin nurunu göremez. Çünkü onun düşüncesine şeytani hevesler hakim olur ve onu adeta bağlar. Zira çarpık niyetli olanın düşüncesi de çarpıktır, vardığı hükümler yanlıştır.

"... Şüphesiz ki, namaz insanı fuhuş ve kötü şeylerden alıkoyar..."

3. Sübutu zanni, fakat delaleti kat'i olan nasslar: Manaları kafi olan haber-i vahidler gibi.

1. İctihadla varılan hükmün değeri, hata ihtimali olmakla birlikte galib bir zandan ibarettir. Bir müctehid, kendisinin içtihadında hakka" isabet ettiğini kat'i surette iddia edemez. Ancak hakka isabet ettiğine galib bir zan ile kanı bulunur. Bunun içindir ki, kat'i-şer'i hükümlerde ve itikadi konularda ictihad cari olamaz. Çünkü bu konularda zan kafi olmayıp, kat'ilik gereklidir. Kat'i delil olan yerlerde ise içtihada mahal yoktur. Bir müctehid içtihadında hakka isabet etmiş ise kendisine iki ecir ve sevab vardır; içtihadında hata etmiş ise alacağı ecir ve sevab bir tanedir.

Üçüncü şart: Kitab ve Sünnet'in nasih ve mensuhunu bilmek. Aksi takdirde nasih bir nass bulunduğu halde onun neshettiği mensuh nass ile amel etmiş olur. Müctehidin bütün nasih ve mensuh nassları ezbere bilmesi şart değildir. Fetva verdiği olayda dayandığı ayet veya hadisin mensuh olmadığını bilmesi yeterlidir.

İctihad, sözlükte ağır bir işi gerçekleştirebilmek için bütün gayreti ortaya koymaktır.

Mutlak ictihad mertebesine erişebilmek için Kur'an'ın bütün ayetlerini bilmek şart olmayıp, şer'i-ameli hükümler hakkındaki ayetleri bilmek yeterlidir. Bazı bilginler bunların beşyüz ayetten ibaret olduğunu söylemiştir. Fakat bu sınırlama herkes tarafından kabul edilmemiştir. Bu görüşe şu şekilde itirazda bulunulmuştur: Ahkam ayetlerinin miktarı, bu sayı ile sınırlandırılamaz. Bu miktar, şahsi kabiliyet, zihin yapısı ve Allah'ın istinbat ufuklarını açması açısından kişiden kişiye değişiklik gösterir. Şer'i ilimlere derin vukufu olan kimse, bu ilimlerin değişik kaynaklardan alınan prensip ve hükümleri bulunduğunu bilir. İyice düşünüp doğru anlayabilme melekesine sahip olan kimse, sırf hikaye ve mesel niteliği taşıyan ayetlerden de hükümler çıkarabilir. azı bilginler ahkam ayetlerinin yorumu ve onların ayrı kitaplarda toplanması işine özel bir itina göstermişlerdir. Bildiğimiz kadarıyla, bu işi ilk yapan bilgin Mukatil b. Süleyman, sonra Kurtuba kadısı Said b. Münzir (v. 255 H.), Ebubekr Ahmed b. Ali el-Cessas (v. 370 H.), Ebubekr b. el-Arabi (v. 543 H.) ve İbnü'l-Ğars diye meşhur Abdülmün'im b. Muhammed (v. 599 H.)"dir.

Şu halde ictihad ehliyetini haiz kişi ictihad eder ve zannı galibi ile amel eder. Çünkü zann-ı galib ile amel etmek vacibdir. İçtihada ehil olmayan ise müctehidi taklid eder ve onun fetvasıyle amel eder. Çünkü dinin hükümlerinin öğrenilmesine vasıta olacak tek yol budur. Allah

İslam, toplumun küçük birimi olan fertleri, gelişigüzel yetişmeye terk etmemiş, onların daha küçükken kendilerine ve çevrelerindeki insanlara zarar verecek huy ve adetlere esir olmalarını serbest bırakmamış, aksine onları, adeta kirlerden yıkarcasına manevi hastalık ve mikroplardan arındırma yolunu izlemiştir. İslam'ın farz kıldığı ibadetler bu hedefi gerçekleştirmek içindir. Mesela, kulun günde beş vakit Rabbinin huzurunda kemali tazimle durması ve O'nun gönderdiği nizamın maddeleri mahiyetinde olan Kur'an'ı okuyarak namaz kılması, onun kalbinden kendisi gibi aciz kullara kin beslemeyi giderir, onu hayasızlık ve kötülüklerden uzaklaştırır. Bakarsınki, insanlara karşı güler yüzlü, hoş görülü, muamelesinde kendisiyle kolayca anlaşılan biri olur.

İctihad makamına layık olabilmek için, birçok kayd ve şartlar vardır. Evvela arabi yüksek ilimleri tamam bilmekle beraber, Kur'an-ı kerimin hepsi ezberinde olmak, sonra, ayet-i kerimelerin mana-i muradisini, mana-i işarisini, mana-i zımni ve iltizamisini bilmek gerekir.

4. Sübutu zanni, delaleti zanni.

tctihad, her hangi bir iş hususunda çaba sarfetmek ve olanca gücünü harcamaktan ibaret olup, sadece, külfet ve sıkıntı gerektiren İster hakkında kullanılır, msl. Arapçada 'Değirmen taşını taşımaya çalıştı/çabaladı' denilir, fakat 'Bir hardal tanesini taşımaya çalıştı' denilmez. Yani Araplar, ictehede fiilini, değirmen taşını taşıma hususunda kullanırlarsa da bir hardal tanesini taşımada kullanmazlar. Sözlük anlamı bu olmakla birlikte ictihad lafzı, alimlerin Örfünde, müctehidin, sert hükümleri elde etme konusunda çaba harcamasını ifade eden özel bir anlam kazanmıştır. Tam ictihad, talep hususunda, artık daha fazlasını yapamayacağını hissedecek Ölçüde güç saıfetmektir.

Her ne kadar bunların bazılarının görüşleri bizlere bir kitap halinde toplu olarak gelmemişse de, kitaplarda zikredilen mezhebi ihtilaflar arasında görülmekte ve doğruluklarına güvenilmektedir.

Müctehid için iki şart vardır:

Eski ve yeni birçok bilgin, ahkam hadislerini derleme ve onları fıkıh bablarına göre sıralama işi ile özel olarak ilgilenmişlerdir. Onlar bu çalışmalarında ahkam hadislerinden herbirinin ravileri hakkında bilgi vermek, hangisi ile amel edilip edilemeyeceğini belirtmek ve o hadisten çıkarılan hükümleri açıklamak suretiyle, daha sonrakileri hadislerin senetlerini ayrı ayrı inceleme külfetinden kurtarmışlardır. Bu sayede, taharet, namaz, oruç, evlenme, alım-satım gibi ahkam konularından herhangibirinde varid olan hadislere başvurma işi kolaylaşmıştır.

Dördüncü Şart: Fıkıh Usulünü Bilmek

Ebu Hanif'e de şöyle demiştir: "Bizim ulaşabildiğimiz en güzel sonuç budur. Kim bundan daha iyi bir neticeye ulaşırsa ona uysun."

Bu sekiz ilimin tamamını bilmek, yalnızca, Şer'in tamamında fetva verebilen mutlak müctehid hakkında şarttır. Bence ictihad, bölünemeyen bir makam değildir. Yani, birinin bazı konularda ictihad mertebesine ulaşması mümkündür. Buna göre, kıyası inceleme (en-nazaru'1-kıyasi) yolunu bilen kişinin, hadis ilminde mahir olmasa bile, kıyasi bir meselede fetva vermesi mümkündür. Müşterek meselesini inceleyen kişinin, fakihu'n-nefs olması, feraizin usulünü ve manalarını bilmesi yeterlidir. Ayrıca sarhoş edici şeylerin haramlığı konusunda veya velisiz nikah konusunda varid olan haberleri bilmesine gerek yoktur. Çünkü müşterek problemi hususunda bu haberlerden istifadeye gerek olmadığı gibi, bu hadislerin söz konusu meseleyle ilişkisi de yoktur. Nasıl oluyor da, bu haberlerden habersiz olmak veya bu haberleri hiç bilememek bir eksiklik sayılıyor! Zimmi mukabilin- de müslümamn öldürüleceğine dair hadisleri ve bundaki tasarruf metodunu bilen kimsenin, nahiv ilmini, V'emsehu bi ruusikum ve erculekum ile'l-ka'beyn ayetini anlayacak ölçüde bilmemesi ona zarar vermez. Gerisini var sen buna kıyas et!

İslam hukukçularının çoğunluğu bu fikri benimsemişlerdir. Onlara göre, içtihad bölünmez bir bütünü ifade eder. Nikah konusunda içtihad edebilen bir kimse, ibadet konularında da içtihad edebilir ve başkalarını taklid etmek zorunda değildir. Keza, ibadet konularında içtihad eden bir kimse, alım ve satım, nikah ve miras gibi muamelata ait konularda da içtihad edebilir ve kimseyi taklid etmek zorunda da değilidir. Çünkü, içtihad zaten iki birbiriyle ilgisi olmayan konuyu birbirine bağlayabilmek işidir. İçtihatla taklitçilik birbirini ifna eden, asla uyuşmayan iki ayrı kavramdır. Doğru kıyas metodunu bilen bir hukukçu, medeni hukuku ilgilendiren aile sorunlarını halledebilir mi? Belki bir konudaki delilleri daha zengindir ama, bu öbür konuyu halledemez anlamı taşımaz. Fakat bir müçtehidin böyle bir durumda olması tabiidir, bir konuda ileri derecede ihtisas sahibi olması doğaldır ve böyle olması onun mukallid olmasını gerektirmez. Yani her konuda aynı ayarda bilgi sahibi olmayışı, onun mukallidlik derecesine düşmesi demek değildir.

İctihadın Şartları:

3. Hassın tarihi önce, ammın tarihi sonra ise, bu durumda amm hassı nes-hetmiş olacağından, artık hass ile amel caiz değildir.

İkinci şart: Hz. Peygamber'in Sünnetini bilmek. Burada da maksat, Kur'an,'ın bilinmesinden ne kasdedildiği belirtilirken açıklandığı üzere, onun anlamlarını hem dil açısından hen teşri'i açıdan kuşatmaktır. Bunun yanısıra, mutlak müctehidin, Sünnetin bize hangi yoldan ulaştığını, mütevatir mi, meşhur mu yoksa ahad rivayetle mi geldiğini, bunların herbirinin hükmünü, sahih hadisleri sahih olmayandan, makbul olanlarını merdud olanlarından ayırdedebilmek üzere ravilerin cerh ve ta'dil durumlarını da bilmesi gerekir.

B. Can Güvenliği:

Buradaki sözümüz sadece günümüz şartlarında içtihadın mümkün olup olmadığı ile ilgilidir. Müctehidde bulunması gerekli şartlan dikkatle inceleyen kimse görür ki, günümüzde bunların gerçekleşmesi kolay değildir. Zira insanlar istinbat ve ictihad melekesinin oluşmasını sağlayan dini ilimleri öğrenmekten el çekip başka ilimlerle meşgul olmaya yönelmişlerdir. Şer'i ilimlerle meşgul olanlar ise ancak bir kısmı ile ilgilenmektedir. Keşke bunlara, öğrenmek üzere emek verilmiş olsaydı. Halbuki bu ilimlerle meşgul olanlar dünyevi kazanç vasıtası olması için ilgileniyorlar. İnsanlar arasında, ilim uğruna ilim tahsiline emek veren veya hakikati belirlemek yahut başkalarına doğruyu gösterme üzere bir meseleyi inceleyen çok azdır.

işte bu başlığı tüm"zanlarınızı, önkabullerinizi " bir yana bırakarak incelediğinizde bizim zanlan manlan işimiz olmadığını halis ilim ve ilim aşkıyla hareket ettiğimizi/hareket edenlere tabi olduğumuzu göreceksiniz.. çok fazla işlenmiş ve takra edile edile nerdeyse laçka olmuş konulara girmeyeceğim.. ama şu bir gerçekki m. islamoğlu hem hadis hem fıkıh hem tefsir hem akaid her konuda kendinden önceki milyonların söylemediği bazı şeyler söyledi.. icama-ı ümmeti önemsemediği yazılarından anlaşılıyor..

F. Fıkıh Usulü İlmini Bilmek:

Bu tip insanların, cahiliyet dönemi olan devrimizde, etkileri çok büyükür. Bir çok insanlar, din dışına taşan işlerini meşru göstermek için bu sınıftan sözde alimlere müracaat eder, onlardan fetva isteyerek kendilerini temize çıkarır. Bunların halkın istediği fetvaları vermesinin tek sebebi ise dünyalıktır. Halktan bekledikleri itibardır. Rızkın halktan geldiğine inanmaktır ki, mazallah böylesi bir inanç zındıklağın ta kedisidir.

İkincisi ise, o kurallara dayanılarak çıkarılmamış olan yeni fer'i hükümleri çıkarmaktır. Aslında fıkhi mezhepleri yazılı kitap haline getiren, onların büyümesini sağlayacak prensipleri koyan, görüşlerin doğru olanını isabetsiz olanından ayırarak karşılaştırma ve doğru olanı tercih eline esaslarını belirleyen alimler. İşte bu sınıftan olan müçtehidlerdir. Her mezhebin Fıkhı oluşumunu birbirinden ayıran da bunlardır.

Evet işte İslam'ın gayesi bu gibi zaruri olan menfaat ve faydaları himaye altına almaktır. Kaldı ki, sadece zaruri olan menfatları değil, aynı zamanda ihtiyaç hissedilen diğer menfaatleri ve hayata güzellik bahşeden menfaat ve maslahatları korumayı da hedeflemektedir. Bunlarla ilgili olarak mesalih-i mürsele bölümünde yeteri kadar izah yapıldığından burada tekrar edilmemektedir.

sevgili mütefekkür

Müctehidin, Arapçanın bütün kelimelerinin manasını, çeşitli kabilelerin şive farklılıklarını ve üsluplarını bilmesi şart değildir. Fakat ne kadar çok bilirse, o kadar güçlü müctehid olacağı muhakkaktır.

Ayrıca ayet-i kerimelerin, indiği zamanları ve sebepleri ve ne hakkında geldiklerini, nasih, mensuh olduklarını ve bunlar gibi diğer yönlerini bilmek gerekir.

4. Hem sübutu ve hem de delaleti zanni olan nasslar: Manaları zanni olan haber-i vahidler gibi.

Bunlardan birincisi kat'i nass ve kat'i delildir. Diğer üçü, zanni nass ve zanni delildir. Birincisi ile farz ve haram, ikincisi ve üçüncüsü ile vacib ve tahrimen mekruh, dördüncü ile de mendub, müstehab gibi hükümler sabit olur. Bunlar tearuz ettiklerinde birincisi ikincisine, ikincisi üçüncüsüne, üçüncüsü de dördüncüsüne tercih olunur.

Müctehidin Uyması Gereken Hususlar

içtihat kapısı kapalı değil lakin ictihat yapılabilmesi için müctehit lazım. buyrun bir müctehidin özellikleri:

Bu noktada akla şöyle bir soru takılabilir: ?Acaba biz bu türlü bir içtihat kapısını günümüzde açabilir miyiz? Şafii?ler ve Hanefi?lerin büyük çoğunluğu bu soruya müspet cevab vermektedirler. Fakat her iki mezhebe mensup sonradan gelen alimlerin bir kısmı, fiili olarak bu kapıyı kapamıştır. Fiilen kapadıkları içtihad kapısın, söz olarak asla söylememişlerdir. İçtihad kapısını kapalı olacağını bir türlü sözlü bir iddiaya dönüştürmemişlerdir. Hatta bazıları, ?Fethü?l-Kadir? isimli eserin sahibi kemaleddin bin Hümam?ın müstakil içtihat yapabilecek seviyede olduğunu kabul ve iddia etmişlerdir. İçtihad kapısını fiilen kapayan bir zihniyetin böyle bir kabulu gösterebilmesi oldukça ileri bir merhaledir.

İşte bu kısımdan olan müctehidlerin yukarıda zikredilen şartların hepsine sahip olmaları gerekmektedir.

2- Kendinden evvelki bir müçtehid imama uyanlar: Bunlar ikinci derece müçtehid sınıfına girerler. Bunlar hüküm çıkarmada, birinci derecedeki müçtehitlerin koymuş olduğu usul ve metotlara uyarlar. Onlara sadece furu konularda muhalefet ederler. Fakat furu meselelerde bile, çoğu zaman, mutlak müçtehidin hükümlerine yakın bir hükme varırlar. Bunların hemen hepsi, mutlak ve mustakil bir müçtehidle tanışmış, onların sohbetlerinde bulunmuş ve derslerine iştirak etmiş olanlardır. Örnek verecek olursak Hanefi, mezhebinde, Halid bin Yusuf es-Semti, Hilal, Hasan bin Ziyad el-Lulu ve Şafii mezhebinden, El-Müzeni, Maliki mezhebinden Abdurrahman bin Kasım, İbn-i Vehb, Eşheb, İbn-i Abdülkelam bu tabakayı teşkil eden müçtehitler arasında gösterilebilirler.

İslama göre, öldüren öldürülür, organ kesenin organı kesilir, iffetli insanlara hayasızlık iftirasında bulunana seksen adet sopa vurulur v. s. Böylece suç ve ceza dengeli olsun.

Bu ilahi nizamda sınıf diye bir ayrım yoktur. "Haksız kuvvetli zayıftır, ta kendisinden hak alınıncaya kadar. Haklı zayıf güçlüdür, ta hakkını alıncaya kadar" prensibini esas almıştır. İnsanlar arasında renk ve ırk farkı yoktur. Çünkü hepsinin atası Adem, anneleri de Havva'dır. Adem ise topraktan yaratılmıştır:

Böyleleri ancak ashab reylerine ve içtihadlarına bağlı kalmak zorundadır ve öyle de yapmışlardır. Çünkü, yüce Allah ashaba uymayı övmüştür.

b) Hiç bir müçtehidin koyduğu kurallara, kurduğu hukuk okuluna bağlı kalmaksızın, dinin bilinen, herhangi bir ihtilaf bulunmayan kurallarına dayalı olarak yapılan içtihad.

Müctehid, vardığı hüküm ister doğru ister yanlış olsun içtihadından ötürü Allah katında sevabı hakeder. Şu var ki, doğruyu bulabilmesi halinde iki sevap birden kazanır: Biri ictihad ve araştırmasından, diğeri hakikati bulabilmesinden dolayı. Yanlış sonuca varmış olsa bile, doğruyu bulma maksadı ile gösterdiği gayretten ötürü yine bir sevap kazanır. Hz. Peygambecr 'in şu hadisi bunu göstermektedir:

G. İctihadü'r-Re'y

1. İctihad bir bütündür; bir müctehidin bütün konularda müctehid olması gerekir. Molla Hüsrev gibi alimler bu görüşü savunmuşlardır.

C. Aklı Himaye:

6. Şeriatın Gayesini Bilmek:

1- Mutlak ictihad: Bu, her olay için hüküm istinbat edebilme ve bütün meselelerde fetva verebilme kudretidir. Bu güce sahip olan kişiye "mutlak müctehid" denir.

2- Mukayyeti ictihad: Bütün meselelerde olmayıp bir kısım meselelerde hüküm istinbat edebilme kudretidir. Mesela, ibadetler alanında bu güce sahip olmamakla beraber, sözleşmeler konusunda hüküm istinbat edebilme gibi.

Bu iki nevi ictihad yoluyla, meşhur dört mezhep imamından nakledilen pek çok fıkhı hükmün esaslarının belirlenmesi, onlardan görüş nakledilmeyen hususlarda bu hükümlere kıyasta bulunmak üzere bunların illetlerinin tesbiti ve kendisine dayanılabilecek görüşlerin bilinmesi mümkün olmuştur. Böylece o imamların mezhepleri son derece sağlam esaslara bağlanmış ve dikkatli bir biçimde işlenmiştir.

1. İçtihadın, ictihad iktidarına sahip bir kişi tarafından yapılması ,

da yapılan maddi / somut hatalar bile bırakın içtihad seviyesini dikkatli alim seviyesinden bile şaşmaların olduğunu bize gösterir..

İbn-i Abidin bu kategoriye girenleri şöyle tanımlamaktadır: ?Onlar doğru veya yanlışı, güzel ve çirkini birbirinden ayıramazlar. Onlar gece karanlığında, odun toplayan bir oduncu gibi, ellerine ne geçmişse, bir araya getirmiş ve birbirine benzemez ölçüleri bir sanmışlardır. Bu talkitçileri taklid edenlere yazıklar olmuştur.?

1- Müctehidin Arap dili ve ifade özelliklerini ilmen ve dirayeten kafi derecede bilmesi lazımdır. Çünkü müctehidin vazifesi Kur'an-ı Kerim ve Sünnet-i Nebeviyyede Arap dili ile varid olan şer'i naslar üzerinde düşünmektir. Bu ilim de ancak Arapçanın edebiyatı, edebi sanatları, kavaidi, şiir, nesir, hitabet ve benzeri üslupları hakkında geniş mutalası olanda bulunur. Artık o kişi Arapça hakkında ince zevk ve his sahibi olur, selika ile dilini anlayan Arap gibi Arapçayı anlar.

İkinci şart: Adil olmak ve adaleti zedeleyici günahlardan kaçınıyor olmak. Bu şart, müctehidin fetvasına itimat edilmesi içindir; adil olmayan kimsenin fetvası kabul edilmez. Kişinin kendisi açısından ise bu problem söz konusu değildir. Bu durumda adalet, bir bakıma, içtihadın sıhhat şartı değil, fetvanın kabulünün şartı olmaktadır. Kişinin ne zaman Şer'in temel kaynaklarını ihata etmiş sayılacağı ve ictihad makamına ulaşmak için gerekli olan bilgilerin neler olduğu sorulacak olursa, deriz ki: Kişi, hükümlerin dayandığı temel kaynaklan ve üretim/istismar keyfiyetini öğrendikten sonra fetva verebilir. Daha önce de açıkladığımız gibi, hükümlerin dayandığı kaynaklar Kitab, Sünnet, icma' ve akıl olmak üzere dört tanedir. İstismar metodu İse, ikisi mukaddime, ikisi tamamlayıcı mahiyette olan dört ilimle, aracı mahiyetteki dört ilmi; kısaca, toplam sekiz ilmi bilmek suretiyle tamam olur. Şimdi bunları -usulcülerin ihmal ettikleri inceliklere de dikkat çekerek- açıklayalım.

2- Hanefilerin diğer bir kısmına göre ise, artık mutlak mahiyetteki içtihadın kapısı kapalıdır, bir daha mezhep imamları gibi imamlar gelmeyeceklerdir.

Allahü teala, Kur'an-ı kerimde, ictihad ediniz! diye emrediyor. Birçok ayet-i kerimelerden, ilimleri derin olan yüksek derecedeki alimlerin ictihad ile emrolundukları anlaşılmaktadır. Bunu için ehliyyeti ve liyakati olanların ictihad etmesi farzdır.

3. Arapçayı bilmek,

332- İçtihadın Nevileri:

İctihad ehliyetinin tahakkuku için biraraya gelmesi gerekli şartları yukarıda saydık. Bir kimsede bu şartlar gerçekleşince, bulunduğu zaman dikkate alınmaksızın o kimse mütcehid olarak kabul edilir. Çünkü ictihad belirli bir zamanla sınırlı değildir! Bu şartları şu zamana kadar taşıyanlar müctehiddir, daha sonrakiler müctehid sayılmaz diye bir kayıt yoktur. İçtihadın varlığını veya yokluğunu belirleyen kriter, bulunması gerekli şartların gerçekleşmiş olup olmadığıdır. İlimler, ilahi bir lütuf ve bağış olduğuna göre, Yüce Allah'ın birçok eski bilginin anlamakta güçlük çektiği şeyleri sonrakiler için kolay hale getirmesi imkansız değildir. Şu sözlerin sahibi Nasıruddin İbnü'l-Münir'e Allah'tan rahmet dileriz: "Allah'ın lutfu çok geniştir. İçtihadın belirli asırlara mahsus olduğunu iddia eden, genişi daraltmış ve yalan söylemiş olur. Geceler nice beklenmedik şeylere gebedir."

Müctehidin, Sünnet'ten nelerin sahih, nelerin zayıf olduğunu, hadis ravilerinin hallerini, durumlarını, hadislerin senedlerini yani mütevatir, meşhur ve ahad gibi bize vasıl olma yollarım, hadislerin manalarını, vürud sebeplerini, hadisler arasında tercih yapma kaidelerini, hadislerin nasih ve mensuh olanlarını bilmesi gerekir. Müctehidin, sadece ahkama tealluk eden hadisleri bilmesi kafidir. Ahmed b. Hanbel'e nisbet edilen bir habere göre, ahkama ait 1200 hadis bulunmaktadır. Bazı alimlere göre bu sayı dörtbine ulaşmaktadır. Bazı alimler, bir müctehidin üçbinden fazla hadisi bilmesinin kafi olacağını ifade etmektedirler. Gazali'ye göre bir müctehidin, Ebu Davud'un Sünen'i veya Beyhaki'nin Sünen'i gibi ahkam hadislerini toplayan bir hadis kitabını öğrenmesi kafidir. Nevevi, Ebu Davud'un Sünen'inde, Buhari ve Müslim'in Sahih'lerinde bulunan bazı hadislerin yer almadığını ileri sürerek Gazali'nin bu görüşüne katılmadığını ifade etmektedir.

medariku'l-ukul ile olur, daha azıyla değil. Çünkü delillerin şartlarını bilmeyen

Taklid Eden Fıkıhçıların Dereceleri:

Ayrıca, içtihad etme bir yetenektir. Ona sahip olan kişi, her meseleye nüfuz edebilir.

335- İctihad Belirli Bir Zamanla Sınırlandırılamaz:

B. İctihad'ın Sahih Olmasının Şartları:

336- İctihad Kapısının Kapalı Olduğu İddiası ve Bu İddianın Sebebi:

bunların cevapları verilirse içtihat konusunda fikir beyan edip edemeyeceği de belli olur.

Bir alimin müctehid olabilmesi için, aşağıda zikredilen şartlara sahip olması gerekmektedir. Aksi takdirde müctehid olamaz. Bu şartlar şunlardır:

2. Subutu kat'i, fakat delaleti zanni olan nasslar: Manaları te'vil edilebilecek bulunan ayetler, mütevatir ve meşhur hadisler gibi.

Nazari olarak bir müctehidin içtihadını değiştirmesi caizdir, önceki söylediğinden dönebilir. Çünkü içtihadın mesnedi delildir, müctehid ne zaman delile ulaşırsa, alınıp amel edilmesi daha evla olan ortaya çıktığı için o delilin mucebini alması vacib olur, çünkü delil hakka ve doğruya daha yakındır.

Kur'an-ı Kerim'de dolaylı veya dolaysız olarak ictihadın teşvik ve emredildiği görülmektedir. Peygamberimizin ashabını ictihad etmeğe teşvik ettiği de bilinmektedir. Nitekim Peygamber , Muaz b. Cebel'i Yemen'e kadı tayin ederken ona "Hangi esasa göre hüküm vereceksin, ya Muaz? diye sordu. Muaz cevaben "Allah'ın kitabına göre, onda bulamazsam Sünnet ile, onda da bulamazsam kendi reyimle ictihad ederim" dedi. Peygamberimiz bu cevaptan sön derece memnun olmuş ve Allah'a duada bulunmuştur . Peygamberimiz,

Fıkıh usulü alimleri, fıkıh alimlerini altı kısma ayırmakta, bunlardan dördünün müçtehid, ikisinin de mukallid olduklarını beyan etmektedirler. Bunları şöylece özetlemek mümkündür. Müçtehidler ve dereceleri, mukallidler ve sınıfları.

"Şüphesizki Allah, adaletli davranmayı, iyilikte bulunmayı ve akrabalara yardım etmeyi emreder. Hayasızlığı, kötülüğü ve haksızlığı yasaklar... ?

Karşılaştığı ve hakkında ietihadda bulunduğu meselelerde icma"a aykırı harekette bulunmamak için müetehidin, hangi mevzu ve meseleler üzerinde icma" hasıl olduysa onları bilmesi mecburidir.

"İçtihad başka bir içtihadla bozulamaz." Buna göre bir hakim, her hangi bir meselede içlihad ederse, onun naslara ters düştüğü isbatlanmadıkça, başka bir hakimin o içtihada ters bir içtihad yapması caiz değildir.

Çoğunluğun Gözden Kaçırdığı Bir İncelik:

İçtihad etme şartlarını haiz olan bir müçtehidin içtihad etmesi vaciptir. Aksi takdirde ortaya çıkan yeni meseleler hükümsüz kalır ve İslam'ın evrenselliğine ters düşer. Binaenaleyh müçtehid olan zat, hakkında nas ve içtihad bulunmayan yeni meselelerin hükümlerini belirlemek için şer'i delilleri inceler ve bir sonuca varır. Vardığı bu sonuç, uyulması gereken bir hüküm olur. Eğer içtihadında isabetli olursa iki kat mükafat, olmazsa bir mükafat alır. Çünkü o her iki durumda da büyük bir efor harcar ve yorulur. Bu çabasından dolayı sevap kazanır. Nitekim Resulullah , bu hususta şöyle buyurmuşlardır:

"İctihad benzerini nakzetmez." kaidesine gelince, bu amel ile mahkeme kararları ile ilgilidir. Mesela bir müctehid zanni bir meselede ictihad etse ve içtihadının muktezası ile amel etse veya hakim olarak ictihadıyle o mesele hakkında hükmetse, sonra ileride kendisine buna benzer bir hadise gelse, içtihadı onu bu defa başka bir hükme götürse, bir müctehidin hükmü bir başka müctehidin muhalif hükmünü nakzetmediği gibi, bu son hükmü de öncekini nakzetmez. Çünkü ikinci içtihadı öncekinden daha tercihe şayan değildir. Aynı şekilde müctehidlerden hiçbirinin içtihadı diğerinin içtihadından uyulmaya daha layık değildir. Zira içtihadın nakzedilmesi hakimlerin hükümlerine karşı güvenin sarsılmasına ve hükümlerin istikrarsızlığına sebep olur ki bu da sıkıntı ve meşakkat getirir.

Günümüzdeki fıkıhçıların kahir çoğunluğu bu sınıfdandır. Bazen, yaptıklarına fetva bulmak isteyenlere, zayıf görüşleri aktararak, onların kötü amellerine alet olmaktadırlar. Zira verdikleri fetvanın dayanağını ve sıhhatlilik derecesini araştırma yeteneğine sahip değillerdir.

Selamun aleykum arkadaşlar. Selimi arkadaşımız ictihadla ilgili bilgileri yeterince vermiş sağolsun. İçtihat gerçekten zor iştir, yapan kişi kendi eliyle kendini ateşe götürebilir en ufak bir yanılmada yada kasıtta. eğer Mustafa İslamoğlunu yeterince tanımış olsaydınız Öncelikle samimi Allahtan hakkıyla korkan bir insan ve müslüman olduğunu görürdünüz. ikincisi yakından tanımış olsaydınız şu an başka ülkeleri bilemem mutlaka vardır ama türkiyede ARAPCAYA onun kadar hakim başkasını göremiyorum. İlime gelince ezher mezunudur bir alim çocuğudur ilme çocuk yaşta başlamıştır. onlarca kitap yazmış ve bir müfessirdir. tefsir, hadis, fıkıh alanında zamanın iyi alimlerindendir Feraseti çok keskindir. kendi adıma yıllardır yaptığım araştırmalarda Mustafa İslamoğlu %95 doğru isabette bir alimdir... bunlar benim araştırma ve görüşlerimdir. Bir alime veya insana iyi yada kötü diyebilmek için ZANDAN kaçınmamız gerektiğini savunuyorum. Yeterince tanımadan hakkında olumlu yada olumsuz konuşmak sorumluluk getirir kul hakkıdır. Ben Mustafa İslamoğlunun fetvalarına %95 güveniyorum. İnşallah sizde onu tanıdığınızda buna yüreğiniz karar verecek olumlu yada olumsuz. Konuyu açan iyi niyetli kardeşimize derimki; başkalarının ne diyeceğiyle karar verme yinede siz kendiniz İslamoğlunu tanıyınki en doğru tesbiti aklınız ve yüreğiniz yapsın... selam ve dua ile kalın...

Şöyle ki, önce nassların Şari'den vurud ciheti, ikinci derecede delalet ciheti nazar-ı itibara alınır. Bu sebeple, sübutları farklı olduğu surette, sübutu ekva olan tercih olunur. Delaletçe kat'iyete itibar olunmaz. Şu halde ubutu kat'i olan ayetler ve mütevatir hadisler, sübutu zanni olan haber-i vahide takdim edilir. Sübutu zanni, delaleti ne kadar açık olursa olsun, sübutu kat'iye tercih edilemez.

2. Sübutu kafi, delaleti zanni,

tşte ictihad mertebesine ulaşmak için gerekli olan sekiz ilim bunlardır. Bunların büyük çoğunluğunu hadis, lügat ve fıkıh usulü ilimleri ihtiva etmektedir. Ic-tihad mertebesine ulaşabilmek için kelama ve fıkhın füruuna gerek yoktur. Fıkhın füruuna nasıl ihtiyaç olabilir! Zaten bu füruu müctehidler üretmekte ve bunlar hakkında, ictihad mertebesini elde ettikten sonra onlar hüküm vermektedirler, ictihad, bu fürudan önce bulunması gereken bir şart olduğu halde, bu füruu bilmek ictihad mertebesine ulaşmak için nasıl şart olabilir! Ne var ki zamanımızda ictihad mertebesi füru ile çok meşgul olmakla hasıl olmaktadır. Zamanımızda alışkanlık kazanmanın yolu budur. Sahabe zamanındaki metod ise bu değildi. Bugün de sahabe zamanındaki metodu uygulamak mümkündür.

Bunlardan birincisi, kamil, en üst seviyedeki içtihaddı. Buna Mutlak içtihad da denir ve şartlarını bundan önceki bölümde açıklamıştık. Bu içtihad kendi içinde de ikiye ayrılır:

Müctehidin Sünnetten nelerin sahih, nelerin zayıf olduğunu, hadis ravilerinin hallerini ve durumlarını, ne nisbette "adalet sahibi olduklarını, -dab-t, takva, vera" dereceleriyle fakihlik seviyelerini, Mütevatir, Meşhur ve a. had Sünneti bilmesi, hadislerin manalarını anlaması, vürud sebeblerini kuvvet ve sıhhat bakımından hadislerin derecelerini, hadisler arasında tercih yapma kaidelerini, hadislerin nasih ve mensuh olanlarını bilmesi şarttır. Müctehidin bütün hadislerin hepsini bilmesi şart değildir; sadece ahkam hadislerini bilmesi kafidir. Bu hadisleri bilmiş olmak için, onları ezbere bilmek lazım değildir. Müctehidin sahih hadis ve Sünnet kitablarına sahib olması, ahkam hadislerinin bu kitablardaki yerlerini bilmesi kafidir. Keza ravilerin hal ve durumlarını bilmiş olmak için, hadis imamlarının te'lif ettiği cer. h ve ta"dil kitablarına müctehidin malik olması kafidir. Biz burada kafidir diyoruz. Zira müctehidin, zikrettiğimiz şekilde Sünnet bilgisine sadece tek başına hali hazırda ulaşabilmesi çok zor olduğundan hadis alim ve imamlanna istinad edip, onlara müracaat etmesi şarttır.

İnsanlığını idrak eden herkes için kaçınılmaz bir zarurettir. Çünkü, insanı diğer hayvanlardan ayıran en belirgin özelliklerdendir. Kişi bu özelliğe sahip olduğunda ancak hayvan seviyesinden kurtulup insan edercesine erişebilir. Bu nedenle İslam, toplum için çok zaruri olan bu dini korumayı önemli bir maslahat saymış ve bu uğurda can vermeye de sebep olsa, gerekenin tereddütsüz yapılmasını emretmiştir. Kişilerin dindarlığı ve dolayısıyle kendilerini arındırmaları için de ibadetler farz kılınmış, insanı mecburi bir tedaviye ve mikroplardan arınma yoluna sevk etmiştir. Ta ki beşeriyetin başına bela kesilmesin, hem kendisinin hem de çevrenin huzur ve saadetini kaçırmasın.

Bu sebeple Kitab, haber-i vahide takdim edilir. Mesela, ayeti, kadının velisinin iznine bağlı olmaksızın nikah akdedilebileceği sıhhatinde zahirdir. hadisi ise bir kadının nikahının sıhhatinde velinin izninin şart olması hususunda sarih nass dir. Fakat, haber-i vahiddir. Bu sebeple Hanefiler, "Bu hadis, Kitab'ın zahirine takdim olunamaz" derler. Bunun için hanefi mezhebinde bu ayet tercih edilerek, onunla amel olunmuştur, bu hadisle amel olunmamıştır.

Bahsi geçen imamların hayatlarını inceleyenler, usul ve tavırda bile hocalarından ayrıldıklarını görürler. Yani, usul ilminde bile hocalarının mukallidleri sayılamazlar. Çünkü bahsi geçen bu büyük alimler sadece İmam Azam?dan ders almakla yetinmemişler, daha bir çok büyük İslam bilgininden de ders almışlardır. Örnek verecek olursak, Ebu Yusuf muhaddislerin derslerine katılmış ve onlardan sayısız hadis öğrenmiştir. Belki Ebu Hanife onun bildiği bir çok hadisi bilmemekteydi. Ayrıca, Ebu Yusuf devletin resmi kadısı olmuş, hocasının hükümlerini vaazederken, onları süslemiş ve zenginleştirmiştir. Fakat muhalefet ederken, yeni bilgi, görgü ve insanlar arasında yaşarken elde ettği tecrübelerle daha doğru bulduğu yolu takib etmiştir. Onun için Ebu Yusuf?un her söylediği hükmü hocasına maletmek, büyük bir haksızlık olmaktadır. Böylesini ancak, bazı aklı kıt ve mutaassıb Hanefi hukukçuları ileri sürerler. Aklı başında hiç bir okul sahibi talebenin her sözünü ve kararını hocasına bağlamaz.

Aynı zamanda müctehidin, hakkında nass bulunmayan olayları iyi teşhis edip kıyas, istİhsan ve ıstıslah gibi yollarla onlara en uygun çözümleri bulabilmesi için, insanların ihtiyaçlarını, içinde bulundukları durumları, dikkate alınmaya ve korunmaya layık örf ve adetlerini de bilmesi gerekir.

Şer'i deliller: Bunlar, Şer'in vaz'ı ile delil olmuştur.

"... Sana da Kur'an'ı gönderdik ki, insanlara kendilerine gönderileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler."

Karşılaştığı ve hakkında ictihadda bulunduğu meselelerde icma'a aykırı harekette bulunmamak için, müctehidin hangi konu ve meselelerde icma vaki olduysa onları bilmesi gerekir.

Gerçekten bir bilginin, ictihad derecesine ulaşabilmesi için, hadis mütehassıslarınca te'lif edilen temel Sünnet mecmualarının ihtiva eniği ahkam hadislerini bilmesi gerekir. Bunların başında Kütüb-i Sitte, yani Buhari ve Müslim'in "Sahih"leri, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai ve İbn Mace'nin "Sünen"leri gelir; musanniflarınca sahih hadis derlemeleri olarak kabul edilen İbn Mace ve İbn Huzeyme'nin "Sahih"lerini ve benzeri kitapları da bunlara eklemek gerekir. Bu bilgi sayesindedir ki, müctehid, nassın bulunduğu konuda kıyasa vb. re'y yollarına başvurma tehlikesinden korunmuş olur.

Fakat bu, içtihadın kesildiği ve zammın sona erdiği anlamına gelmez. İctihad bakidir ve vasıtaları hazır olduğunda ictihad yapılabilir. Hatta bazı bilginler şöyle demişlerdir: Herhangibir zamanda insanların, yeni olayların hükmünü öğrenmek üzere kendisine başvuracağı bir müctehidin bulunmaması şer'an doğru değildir.

Nitekim geçmişteki içtihadlarıyla bizleri nurlandıran müçtehidler takva sahibi, halis niyetli ve kalbleri ilahi nurla aydınlanan zatlardı. Bu nedenle görüşleri çağlar boyu yaşadı ve yaşamaktadır.

Tamamlayıcı İki İlim:

1. Muhafazakarlar

Kıyas ile sahabe kavli tearuz edince, hanefilerin bir kısmına göre kıyas, diğerlerine göre sahabi kavli tercih olunur.

6- Kıyas çeşitlerini, gerekli şartlarını, ahkamın illetlerini ve bu illetleri bulma veya şer'i naslardan istinbat yollarını, insanların maslahatlarını, mekasıd-ı şeriayı, dinin külli esaslarını bilmelidir. Ayrıca insanların ahvaline, muamelatına yeteri kadar muttali olmalı, onların yaşayışı hakkında iyi bilgi sahibi olmalıdır. Çünkü kıyas içtihadın temeli ve pek çok tafsili hükmün üzerine bina edildiği bir esastır. Hükmün illetini bilmeden de kıyası hakkında nas bulunmayan hadiselere tatbik etmek mümkün olmaz. Kıyası "hakkında nas bulunmayan meseleyi hakkında nas bulunana katmak" şeklinde dar manada anlamak doğru değildir. Şeriatın esaslarına ve teşri' ruhuna muvafık olup teşri'i bir asıl ile çatışmayan sahih görüşü alabilmek ve şer'i hükümlere esas olan maslahatlarla uyum halindeki maslahatın gereği ile amel edebilmek için kıyası daha geniş manasıyle anlamak lazımdır.

3- Haklarında Hiç Nas Bulunmayan Meseleler.

Yani bütün meselelerde ictihad melekesine sahip olmakla beraber mesela sadece feraizde veya cezalarda veya sadece muamelatta mütehassıs olup ictihad etmek diğer meselelerde etmemek gibi. Ulemanın ekserisine göre ictihad tecezzi kabul eder, bu caizdir. Müctehid sadece bir meseleye ait olan ve o konuda mutlaka bilinmesi lazım gelenleri bilip bununla ilgisi olmayan diğer fıkhi meseleler hakkında bilgisi olmayabilir. Çünkü bütün meselelerde ictihad melekesini kullanıp onlar hakkında fi'ilen ictihadda bulunmak alimlere göre matlup bir şey değildir. Müctehide pek çok mesele sorulur da o bunlardan bir kısmına cevap verir bir kısmında sükut eder.

B. Sünnet'i Bilmek:

b) Hakkında, mezheb imamının bir hükmü olmayan konularda, imamın usulune uygun bir biçimde hüküm çıkarmak.

İmam Malik, Ebu Hanife'nin talebeleriyle karşılaşınca İncelediği konular hakkında Ebu Hanife'nin görüşlerini sorardı.

5- Şii, Caferi mezhebine göre de, içtihad kapıları açıktır. Ancak bunların mezhep anlayışlarına göre, imamların sözleri hadisler gibi hüccettir. Bu sözlere aykırı içtihad yapılamaz. On bir asırdan beri son imamları kaybolduğundan, fıkıh alimleri içtihad edebilirler. Fakat imamların belirlediği usullere bağlı kalmaları ve onların beyan ettikleri hükümlere muhalefet etmemeleri şartına bağlıdırlar.

Diğer yandan bir kısım kaba sofiler de, mezhebinin görüşünü ayet veya hadis gibi telakki ediyor, başka mezhepleri adeta İslam dışı görüyorlar. Bunların ifradmdan bir öncekilerin de tefridinden kaçınılmalı ve orta yol tutulmalıdır. İçtihad edebilme şartlarına sahip olan varsa içtihad yapsın, yoksa bir mezhebe bağlı kalsın ve diğer hak mezhepleri de hoş görsün.

a. Teshilleri zanni olan delillerin ifade ettikleri hükümler:

İctihad edecek kişinin, diğer müctehidlerce konmuş ve usul kitaplarında tedvin edilmiş kuralları bilmesi yeterli değildir. Usul ilmi tedvin edilmeden önceki müctehid imamların kavradıkları şekilde, bu kuralları bizzat kavramış olmalıdır. Bu noktaya ulaşabilmek için ise, şer'i kaynaklara çok iyi nüfuz etmesi, Arap diline tam bir vukuf kesbetmesi, arapçada lafızların ve manaların kullanılış şekillerini dil bilginleri arasında da üstün bir mevkiye çıkaracak ölçüde bilmesi gerekir.

Fakihlerin ve mezheplerin içtihadlarını karşılaştıran kitaplardan bazıları, Hanefi mezhebinde Kaşani'nin "Bedai es-Sanai" isimli eseri, Maliki mezhebinde İbnü Rüşd'ün "Bidayetü'l-Müçtehid" isimli kitabı, Hanbeli mezhebinde İbni Kudanıe'nin "el-Muğni" isimli eseri, Şafii mezhebinde Nevevi'nin "el-Mezheb ve Şerhuhu" isimli eseri, Zahiriye mezhebinde de İbni Hazm'm "el-Muhatla" isimli kitabıdır.

eşiyle tv de programa çıkan bir insanın müçtehid olabileceğini düşünmüyorum.

Ayrıca, kütüb-i sitte ve diğer hadis kitaplarında bulunan hadis-i şeriflerin hepsini ezberden bilmek ve her hadisin ne zaman ve ne için söylendiğini ve şümul derecesini, hangi hadisin diğerinden evvel veya sonra olduğunu, ait oldukları cihetleri, hangi vak'a ve hadise üzerine söylendiklerini ve kimler tarafından nakil ve rivayet edildiklerini ve bunların her birinin hal tercümelerini bilmek gerekir.

2. Hassın tarihi ammın tarihinden sonra ise, bu durumda da aynı hüküm caridir. Şu kadar var ki, hanefiler bu nevi tahsise nesih ismi verirler.

a) Belli ve bilinen, kabul edilmiş olan bir müçtehidin kurallarına bağlı kalınrak yapılah içtihad.

Bunlar arasında tearuz vukuunda birincisi ikincisine, ikincisi üçüncüsüne, üçüncüsü dördüncüsüne tercih olunur. Kuvvet daima tercih sebebidir. Her ikisi kuvvette müsavi olursa, delil ve karinelerle biri diğerine tercih edilir. Şayet tercih mümkün olmazsa, o zaman her ikisi ile de amel edilmez.

Diğer yandan müçtehidin fıkıh ekollerinin ihtilaf ettikleri temel esasların neler olduğunu bilmesi de gerekmektedir. Medineli fakihlerin, Irak fakihlerinden farklı metodları olduğunu bilmeli, selim aklı ve dengeli takdiriyle, bu ekolleri birbiriyle karşılaştırmalı, hangisinin Kur'an ve sünnete daha yakın olduğunu idrak etmelidir. Böylece kendi görüşüne muhalif olanların kanaatlerini öğrenir, hem kendisini yanlış yapmadan uzaklaştırır, hem de görüşünün sağlamlığım ölçer ve kendisine güveni artar.

385) İctihad Zamanla Ve Mekanla Kayıtlanmaz

şunu da unutmadan;

- İbni Arabi'nin "Ahkamu'l-Kur'an" adlı kitabı.

"Onların mallarında, dilenenin ve yoksulun hakkı vardır" esasını koymuştur.

bu konuda yorum yapmak uygun olmaz. islamda müctehid olmanın şartları bellidir.

Mesela bu hususda İbn-i Kayyum el-Cevzi şunu söylemektedir: ?Müstakil, kendine has reyi olan büyük müçtehidler hakkında Allah?ın Rasulu buyurmuştur: ?Allah bu ümmet için, her yüz yılın başında, dinini bozulmuşluktan kurtarıp, yine eski saf vasfına çevirecek müçtehidler gönderir.? Demek oluyor ki, bir takım insanlar gelecek ve Allah?ın dinini yeniden canlandıracak. Hz. Ali böyleleri hakkında?Yeryüzü, hükümleri ve kararları ile, hüccet haline gelebilecek kimseler olmadığı takdirde, bulamadığı zamanlarda, Allah?ın dini asla kaim olamaz. hayatiyetini devam ettiremez, işler dirlik düzenlik içinde kalamaz.?

Bu derecedeki müçtehidler, mezheplerin hukukunu yazan ve onların gelişmesini sağlayan kuraları koyan, tercih, görüşler ve hükümler arasındaki farkı karşılaştırma, bazı görüşleri destekleme, bazı görüşleri de zayıf bulma gibi hususlarda belli ölçüleri yerleştiren ve her mezhebin hukuk kurallarını ve bu kuralların dayandığı temel espriyi keskin çizgilerle diğerlerinden ayıran müçtehidleri teşkil eder.

Beşinci şart: Fıkıh usulünü bilmek. Çünkü fıkıh usulü, içtihadın temelidir. O olmadan, müctehidin esas gayesi olan tafsili delillerinden şer'i hükümleri çıkarma işini başarması imkansızdır. Zira tafsili deliller bu hükümlere delalet ederken, emir, nehiy, amm, hass gibi değişik şekiller içinde bulunur. Hüküm istinbatında bu şekillerin ve herbirinin hükmünün bilinmesi zaruridir. Bu şekilleri ve hükümlerini açıklamayı üstlenen ilim ise fıkıh usulüdür. O yüzden, Fahreddin er-Razi'nin "el-Mahsul" isimli eserinde vurguladığı üzere, bu ilim müctehid için gerekli ilimlerin en önemlilerindendir.

İmam Ebu Hanife, insanların ihtilaflarını en iyi bileni, insanların en alimi sayardı. Zira çeşitli görüşlerin çarpışmasıyla hak nuru parlar ve ortaya çıkar.

Bu ihtimal ise, ayetlerde ve mütevatir sünnetlerde mevcuttur. Burada müçtehid, nasdan kastedilen manayı ortaya çıkarmaya çalışır. Buna ulaşmak için de kelimelerin manalarını ifade etme şekillerini inceler, bir delalet şeklini başkasına tercih etmeye çalışır. Fıkıh alimleri bu meselede de çokça ihtilaf ederler.

2) Sünnet:

Birinci gurupta, namaz, oruç, hac ve zekatın farziyeti ve zina, hırsızlık, adam öldürme ve şarap içmenin haramlığı gibi dinin temel hükümleri bulunur. Bunlarda içtihada yer yoktur, ihtilafa itibar edilmez.

değerli hocam şiir ve edebiyat konusunda içtihad edebileceğine kaniyim.. saygılar..

ne söylüyor? farklı bişey mi?

Burada akla bir soru gelmektedir: Acaba bu imamların büyük öğrencileri de aynı vasfa sahib midir? Bu soruya verilebilecek cevab; bazıları vardır ki birinci tabakaya dahildir, ama bazıları da daha aşağı derecelerdedir. Bu durum bir tartışma konusudur ve de öyle olmuştur. Örnek verecek olursak; İmam Azam?ın öğrencileri olan Ebu Yusuf (ÖI. H.183), Muhammed bin el-Hasan eş-Şeybani (ÖI. H. 189) ve Zufer bin el-Hüzeyl?i; İbn-i Abidin, ikinci derecede saymıştır. İbn-i Abidin ikinci tabakayı tarif ederken şunları söylemiştir: ?Bunlar İmam Azam?ın öğrencileridir ve mezhebde müçtehid kimselerdir. Bu tabakaya girenler, hocalarının koymuş olduğu ilim kurallarına göre delillerden hüküm çıkarmaya muktedir olan kimselerdir. Bunlar bazı bazı, teferruatla ilgili konlularda hocalarına muhalif hükümler vermişlerse de, gene de mukallid sayılırlar ve tek başlarına müstakil olarak müçtehid sayılamazlar.?

"Böyle yapmayın. Aynı miktarlarda değiştirin veya birini satın, onun değeriyle diğerinden alın. Ölçü ile tartılan her şey böyledir."

Bu yedi mertebeyi şöylece sıralayebiliriz:

E. Malı Koruma:

Buna ilaveten, şeriat parçaları birbirine hilişik olan bir bütündür. Bunları ayırmak mümkün değildir ki, belli bir bölümünde içtihad yapılsın, diğerinde yapılamasın. Mesela, ibadetlerin hükmünü bilmek, ancak muamelatın hükmünü iyi bilmekle gerçekleşir. Bunun aksi de aynıdır.

5. Kıyas Yapmayı Bilmek:

b) Tercih yapan müçtehidler: Bunlar da değişik rivayet ve birbirine aykırı gibi duran görüşler arasında en sağlam rivayeti ve en doğru görüşü veya bunlardan sünnete en yakın, kıyasa en uygun ve insanlar için en faydalı olanı bulup beyan etmek durumunda olan kimselerdir.

Ayrıca, fıkıh ilminin üsul ve kaidelerine vakıf olmak, oniki ilmi, ayet-i kerimelerin ve hadis-i şeriflerin rümuz ve işaretlerini ve manevi tefsirlerini anlayıp kavrıyabilecek ayrı bir irfana, nur-i iman ve itmi'nan ile dolu münevver bir kalb ve vicdana sahip bulunmak lazımdır.

Rivayete göre Hz. Ömer, nıesele-i haceriyyede öz kardeşlerin mirastan pay alamayacaklarına hükmetmiş, daha sonra önüne benzeri bir olay getirildiğinde ise "üçtebir"lik miras payının, öz kardeşler ile anabir kardeşler arasında taksim edileceğine karar vermiştir. Kendisine: Sen falanca zaman böyle hükmetmemiştin, dendiğinde şu cevabı vermiştir: O günki kararımız öyle idi, bu gün ise böyle hükmediyoruz.

İbn-i Abidin ise; ?Şerhü?r-Risalet Resm el-Müfti? de, bunları ayrı ayrı derecelere sokmaktadır.

Mehmet Oruç

Kur'an ayetlerinin hangisinin nasih ve hangisinin mensuh olduğunu bilmek de Kitabı bilmeye dahildir. Nasih ve mensuh mevzuu fazla uzun bir şey değilse de müctehidin bilmesi icabeder. Nühhas (ennu. h. has: vf. 338 H.) olarak tanınmış İmam ebu bekr mu. hammedu bni a. hmedin kitabu nnası-hi ve lmensu-h isimli eseri bu sahada te'lif olunan kitablardandır.

3- Kur'an-ı Kerim'de varid olan ahkam ayetlerini bilmelidir: Ayetlerin lügat manalarını, yani kelimelerin ve arapça cümle terkiplerinin manalarını, ifade özelliklerini bilmelidir. Şer'i manalarını bilmelidir. Bu da ancak illetlerini, ahkamın konulmasını gerektiren sebepleri; ibare, işaret, delalet ve iktiza gibi lafzın manaya delalet yollarını, mantuk ve mefhumunu, amm, has, müşterek, mücmel, müfesser gibi lafzın kısımlarını bilmek suretiyle olur.

2. Müctehid

Sahabilerin fakihleri, Said b. el-Müseyyeb, İbrahim en-Nehai gibi tabiinin müçtehidleri, Muhammed el-Bakır, Caferi Sadık, Ebu Hanife, İmam Malik, İmam Şafii, İmam Ahmed b. Hanbel, İmam Evzai, Süfyan-ı Sevri, Leys b. Saad, Ebu Sevr ve benzeri müçtehid fakihler, bu guruptan olan müçtehidlerdir.

- Ferdleri arındırmak.

"Her kim, bizim üzerinde bulunduğumuz duruma ters düşen bir iş yaparsa o red edilir" buyurmuştur. Yukarıda geçen hadis, müçtehidin sorumlu olmayacağını, aksine mükafat alacağını, ifade etmektedir. Yanlış olan içtihada uyulabileceğine hiç bir zaman delalet etmemektedir. Son hadis de bunu göstermektedir. Binaenaleyh, bir müçlehidin yanlış içtihad ettiği delillerle teshil edilirse, artık ona itibar edilemez.

Sahabiler bir hadisenin hükmünü istihraç için ilk önce Kitab'a, ikinci derecede Sünnete müracaat ederlerdi. Mes'elenin hükmü, Kur'an ve Sünnette saraheten veya delaletten bulundukça re'y ve kıyasa asla iltifat etmezlerdi. Mümkün olduğu kadar ayet ve hadislerin delalet ve işaretinden, ima ve iktizasından hüküm çıkarmaya çalışırlar, muvaffak olamazlarsa o vakit, bizzarure kıyas yoluna giderlerdi.

"Ey akıl sahipleri ibret alın." Sünnet de müctehid her hal ü karda ecir alır diyerek içtihada teşvik etmiştir. Müctehid içtihadında isabet ederse iki ecir alır: Birisi içtihadının ecri, diğeri içtihadında isabet etmenin ecridir. Hata ederse ictihad etmesinin karşılığı olarak bir ecir alır. Rasulullah şöyle buyurmuştur: "Hakim hüküm vereceği zaman ictihad eder de isabet ederse ona iki ecir, ictihad eder hata ederse bir ecir vardır."

Bunlar, müctehidlerin birinci mertebede olanlarıdır. Seri hükümleri Kitap ve sünnetten çıkarırlar. Kıyas ve istihsan yaparlar. Varlığına kanaat getirirlerse, mesalih-i mürseleye dayanırlar, seddü'z-zeraii işletirler. Hulasa uygun gördükleri şeri delillerin hepsine başvurarak hüküm çıkarırlar. Hükümleri çıkarmada herhangi bir kimseye tabi olmazlar. Kendileri için özel metodlar belirlerler ve o metodlarını takip ederler.

2- İçtihadın tecezzi kabul edip etmemesi:

"Şüphesiz ki, Allah bu ümmete her yüz yılın başında dinini yenileyecek birini gönderir." İşte Resulullah'ın bildirdiği bu müçtehid, mutlak içtihad yapabilecek müçtehiddir.

Genel içtihad kurallarının ikincisi ise: Büyük müçtehidlerin ortaya koydukları prensiplere göre konuları, sorunları çözmek şeklindeki içtihad. Buna çıkarsama veya herhangi bir hukuk okuluna bağlı kalınarak yapılan içtihad denir. Bu türden içtihad eden müçtehidlerin dereceleri çok çeşitlidir.

şu üstte yazılanlarabakacak olursak müçtehid değil peki neden müçtehid gibi davranıyor içtihadi konuları neden değiştirmeye çalışıyor mesela abdestsiz kur an alınır diyor hayızlılar oruç tutar diyor camiye gider diyor daha çokta bu konular ittifaklı olduğu halde neden farklı söylüyor

Evet İslamda lord avam ayrımı, kast efsanesi, asker sivil farklılığı, zengin fakir sınıflandırması yoktur. Zira bu herkesin yaratıcısı ve terbiye edicisi yüce Allah'ın nizamıdır. İnsanların hepisi İnsan olmaları itibariyle şerefli sayılmışlardır.

Çünkü ictihad ilim mertebelerinin en yükseğidir. Ilİm ise herkese mubahtır. Hatta mübarek seri"at ilme teşvik buyurmuş, ilim sahiblerini övmüş, ilmin arttırılmasını istemiş, insanlara demelerini öğretmiştir.

Nitekim Hz. Ömer, ilk dönemlerinde, öz kardeşlerin anne bir kardeşlerle birlikle oldukları bir miras meselesinde, anne bir kardeşlerin payından bir şey artmadığı gerekçesiyle öz kardeşlere bir şey vermemiş, anne bir kardeşlere ise, ölen üvey kardeşlerinin bıraktığı misarlan pay vermişlir. Öz kardeşleri bunların payına ortak etmemiştir.

İslamda adalet çok yönlüdür. Yargılarda adalet, idarede adalet, şahitlikte adalet, ilişki ve muamelelerde adalet, kanun önünde adalet, sosyal dengeyi sağlamada adalet, hakkını alırken adalet, şahsi davranışlarında adalet v. s.

Müctehidin bilmesi şart olan sünnetin miktarı, Resulullah 'ın yapmakla yükümlü olduğumuz hükümlerle ilgili olan sözlerini, fiillerini ve tasviplerini okuyup anlayarak idrak etmek, nasih ve mensuhlannı, amm ve haslarını, mutlak ve mukayyedlerini, rivayet yollarını, raviler zincirini, ravilerin hallerini, hadislerin sahih veya zayıf olduklarını, mütevatir veya ahad oluşlarını, içerdikleri manaları, hangi münasebetle söylendiklerini bilmektir.

Birincisi, önceki imamların bağlı kaldıkları kaideleri ve onların çıkardıkları kıyas illetlerini oluşturan genel fıkhı ölçüleri netleştirmektir.

4- Hanbelilere göre ise, bütün içtihadların kapısı açıktır. Hatta herhangi bir asrın müçlehidlerden boş olması mümkün ueğildir. aksine her asırda müçtehidlerin bulunması gereklidir. Zira bu hususta Rasulullah şöyle buyurmuştur:

Usulcülcrin sarahaten beyan etmemelerine rağmen, bize göre içtihadın bir zaruri şartı da, alimde içtihada fıtri bir istidad bulunmasıdır. Yani müetehidin ince bir idrak sahibi olması yanında fıkhi bir akıl seviyesine, zihni bir berraklığa, basiret ve kalb gözü işlerliğine ve açıklığına, güzel anlayışa, zihin keskinliğine malik olması şarttır. Bu fıtri istidad ve kabiliyete sahib olmadan, şahıs yukarıda içtihadın şartları olarak saydığımız içtihadın aletleri durumundaki vasıfları haiz olsa bile, içtihadın aletini bilse, öğrense bile müetehid olamaz. Çünkü içtihadın aleti olan bu şartlar, fıtri ic-tihad kabiliyeti ve istidadıyla bir arada insanda bulunmazlarsa şahsı müetehid kılamazlar, müetehid yapamazlar. Bu görüşümüzde garabet ve tuhaflık yoktur. Mesela insanda fıtri bir şiir istidad ve kabiliyeti yoksa Arab Dilini öğrenmesi, Arab Dili ilimlerini iyi kavraması, şiir vezinlerini güzelce hafızasına yerleştirmesi o insanı şair yapamaz, işte ietihadda durum böyledir, ileri gelen, sivril-miş müetehidler, diğerlerinden daha fazla ictihad ilimlerini, ietihad vesile ve aletlerini bilen insanlar değillerdi. Fakat diğerlerinden daha fazla ietihad kabiliyetine ve fıtri ictihad istidadına sahib idiler!...

A. Ferdleri Arındırmak:

İslam, çocuğun anne ve babası tarafından eğitilmesi halinde toplumun küçük numunesi olan ailenin huzurlu bir aile olacağını ve bu çocuğun kolaylıkla toplumla kaynaşabileceğini kabul etmiştir. Şayet çocuk, aile dışında yetişirse. İçine kapanık, topluma karşı kapalı ve huyu itibariyle hırçın biri olacağını, çünkü anne ve babanın şefkat ve himayelerinden nasibini alamayacağını göz önünde bulundurarak, çocuğun meşru evlenme yoluyla meydana gelmesine büyük bir önem vermiş ve evlilik dışı fuhuşu ağır bir şekilde cezalandırmıştır. Zira cinsel arzuları gelişi güzel tatmin etmekten doğacak zarar ve ziyanlar bu cezadan daha büyük olacaktır, toplumda düzeltilmesi imkansız olan yaralar açacaktır. Bundan dolayı evlilik dışı ilişkiler, insanlara değil, aklı olmayan hayvanlara yakışan bir davranıştır. Çünkü onlar, neticenin ne olacağını idrak edemezler ve sokaklarda sefil, perişan olurlar. Aklı olan bir kişinin bu seviyeye düşmesi elbetteki gayri kabildir.

Sonraki asırlarda bazı bilginler, hicri üçüncü asınn sona ermesi ile ictihad kapısının kapandığına hükmetmişlerdir. Bunun sebebi, kendi zamanlarında hüküm verme ve ictihad etme konusunda büyük bir anarşi müşahede etmiş olmalarıdır. O kadar ki, bu yüce rütbeye asla ehil olmayanlar kendilerinin müctehid olduğunu iddia eder olmuşlar, istinbat kurallarının çoğu şöyle dursun azını bile bilmeyenler fetva vermeye kalkışmışlardır. İşte bu yüzden o bilginler, Allah'ın Yüce Dini üzerinden menfaat elde etme heveslisi bu tür parazit kimselerin yolunu kapatmak üzere yukarıda işaret ettiğimiz sözü söylemişlerdir. Bu, ictihad ehliyetine sahip, ictihad etmesi gereken ve bu imkanı elde etmiş kişiler için ictihad kapısının kapalı olduğu anlamına gelmez.

1- "İctihad farzdır, müctehid me'curdur."

Birinci kolaylık: Müctehİdin, Kitabın tamamını bilmesi şart olmayıp, ahkam ayetlerini bilmesi yeterlidir. Kitabın hüküm taalluk eden ayetleri 500 kadardır.

İslamın gerçekleştirmek istediği maslahatların zorunlu olanlarındandır. Tabii ki can güvenliği, insanları öldürmeyi, organlarından birini kesmeyi veya yaralamayı, onların şahsiyetlerini rencide edecek söz ve işlere duçar olmayı insanın insan olma haysiyet ve şerefini incitecek davranışlarda bulunmayı kesin bir şekilde yasaklamayı ve bunları yapanları cezalandırmayı gerektirmektedir. İşte İslam, bunları işleyenlere verilecek cezaların yapılan suçlara deng olmasını öngörmüştür. Ta ki gevşekliğe yer kalmasın.

4. Kendisi sebebiyle hükmün farklılık arzettiği tahsis, takyid ve buna benzer delillerin hallerini bilmek. Ta ki buna muhalif bir hususla hüküm vermesin.

8. Samimi Olmak ve İtikaden Sağlam Olmak:

İctihad Kapısının Açık Veya Kapalı Olması:

Bunun için kıyamete kadar ictihad bakidir; şahısta içtihadın vesileleri ve şartlan tekemmül etme kaydıyla herkese mubahtır. Ondan dolayı bu dereceye, bu şerefli mertebe ve mevkie ancak, gerçekten ictihad ehliyetine sahib zatlardan başkası yükselemez. Şu halde ictihad muayyen bir zümreye, muayyen bir sülaleye, muayyen bir memlekete, muayyen bir zamana tanınmış, verilmiş bir imtiyaz değildir; şartlarıyla bütün kullara mubahtır. Çünkü Allah'ın şeri"ati bütün beşeriyet için teşri" kılınmıştır. Bütün beşeriyetin Allah'ın Dininin hükümlerini anlamak, öğrenmek, bu hususta düşünmek mecburiyeti vardır. Yüce Allah şöyle buyuruyor

"Hakim hükmederken içtihad eder ve sonra isabet ettirirse onun için iki ecir vardır. Eğer hüküm verirken ictihad eder, sonra hata ederse onun için tek bir ecir vardır."

İctihad Ehliyeti veya Şartları

İmam Nevevi?El-Mecmu?adlı kitabının başlangıcından, bu iki derecedeki alimleri bir tek dereceye dahil etmiştir.

Bunlar da din, can, mal, akıl ve nesildir. Çünkü insanın içinde yaşadığı dünya bu beş. şeyin varlığı üzerine kuruludur. Bunlar olmadan refah bir hayat düşünmek mümkün değildir.

Hiç şüphesiz, her hususun, her meselenin, meydana gelen her olayın açık hükmü, Kur'an ve Sünnet'te bulunmaz. Bu durumlarda yapılacak ilk iş, o olay, o meselenin hükmünü, nasslar ışığı altında içtihad ederek bulmaktır. Bu yol, Hz. peygamber devrinden beri takip edilmektedir.

1. Hem sübutu ve hem de delaleti kat'i olan nasslar: Manaları kat'i olan ayetler ve mütevatir hadisler gibi. Hanefilere göre manaları kat'i olan meşhur hadisler de buna dahildir.

Müctehidin Şartları

Halk, kendi cahillikleri yüzünden, işine gelen fetvalara sarılır. Onun için de bu tür fetvaları ancak taklitçiler vereceği için, halk içinde en muteber müfti bu mukallidlerdir. Bu mukallidlere, onları destekleyen cahalete ve menfaata yuh olsun. Arkalarından gidenlere yazıklar olsun.

"Ey iman edenler! Size, Rabbinizden bir öğüt gelmiştir. O, kalplerdeki hastalıklar İçin bir şifa, iman edenler için bir hidayet ve rahmettir."

Bunlar da kendi aralarında iki kısma ayrılmaktadırlar:

Müctehid: Bu uğurda bütün gayretini ortaya koyan kimsedir.

D. İctihad Ehliyeti

İslamda kişi, insanların kendisine nasıl davranmasını isterse, onun da onlara karşı öyle davranması esası vardır.

Said bin Müseyyeb ve İbrahim Nehai gibi, Tabiin bilginleri, bu tip müçtehitler arasındadır. Cafer-i-Sadık, Muhammed Bakır, Ebu Hanife, İmam Malik, İmam Şafii, Ahmed bin Hanbel, Ebu Leys, Evzai, Leys bin Sa?d, Sufyan-ı-Sevri gibi hukuk ekolu sahibleri bu yüksek tabakayı teşkil ederler. Gerçi bu büyük imamların okulları günümüze kadar yaşayıp gelmemiştir ama, bunların rey ve kararları diğer bize kadar gelen okulların kitablarında günümüze kadar taşınmıştır.

Burada akıl İle, ahkam açısından asli nefyin dayanağını kastediyoruz. Akıl, sözlerde ve fiillerde güçlük ve sıkıntının olmadığına ve bunlarla ilgili sonsuz biçimlere ait hükümler bulunamayacağına delalet etmektedir. Kitab, Sünnet gibi sem'i delillerin asli nefiyden istisna ettiği hükümler ise, sayıca çok olsalar bile yine de sınırlıdır. Öyleyse her olayda asli nefy'e başvurmak ve asli nefyin de ancak nass ile veya hükmü nass ile belirlenmiş olana kıyas ile değiştirilebileceğini bilmek gereklidir. Bunun için de müctehid nasslan araştırıp incelemek durumundadır. Icma1 ve daha önce açıkladığımız üzere, fiilin delaletine nisbetle Hz. Peygamberin fiilleri de nass sayılır.

"Fetvada ictihad", mezhep imamının görüşünü başka bir görüşe tercih etme veya imamın öğrencilerinin yahut başka imamların görüşleri arasında tercihte bulunma ehliyetidir. Bu nevi ictihad her asırda ve her mezhepte var olmuştur. Nitekim fıkıh ve teşri tarihi konusunda yazılmış kitapların ilgili yerlerinde bu husus geniş olarak açıklanmıştır.

Tabii ki burada, onların ezberlediklerini ezberlemiş, derlediklerini derlemiş olmak kasdedilmemektedir. Maksat, arapça bir sözü onların anladığı gibi doğru anlayabilmektir.

B. Adaleti Sağlamak:

Aynı şekilde hakkında açık nass bulunmayan konularda da ictihad cereyan eder. Çünkü Hz. Peygamber ve sahabe devrinde de ictihadü'r-re'y adı altında bu tür içtihada başvuruluyordu. Hakkında açık nass bulunmayan konularda müctehid, kıyas, istihsan, ıstislah gibi şeriatın diğer fer'i delillerine müracaat etmeğe ve o yollar ile ictihad etmeğe mecburdur. Şüphesiz bu delillerin sıhhat dereceleri, bu delillerden hükümlerin istinbat keyfiyeti, bu delillere istinaden istinbat olunmuş hükümler hakkında müctehidlerin ictihadlan farklı olabilir.

Nerelerde İçtihad Caizdir:

Hiç şüphesiz icma da müctehidler tarafından dikkate alınacak bir delildir.

Müctehidin asıl görevi, şer'i delillerden hükümler çıkarmak, nassları tefsir etmek ve hükümlerin olaylara nasıl tatbik edileceğini göstermektir. Bu itibarla, müctehid olacakların, hukuk ilmine. derin vukufları, halkın örf ve adetlerini anlayacak derecede genel kültürlerinin bulunması gerekir. Bir müctehidin bilmesi gereken hususları şöylece sıralayabiliriz:

3- Malikilere göre, her hangi bir asır, mutlak müctehidden boş olabilir. Fakat hiç bir asır, mezhepte müçtehidden boş olamaz.

çünkü bazı içtihadi konularda fikir beyan ettiğini gördüm,

İctihad zannedildiği gibi her insanın cüret edeceği herkese şamil bir hak değildir. İctihad ancak muayyen vasıflan haiz, şeriat dairesi içinde bütün ilmi cehdini son haddine kadar harcıyarak şer'i hükmü delilinden istinbat etme meleke ve kudretine sahip, ulemadan az bir zümreye nasip olan hakikaten ince bir ihtisastır. Onun için dünyadaki diğer ilmi ihtisaslarda olduğu gibi ictihadda da muayyen şartların bulunması zaruridir. Bunları şu şekilde özetlemek mümkündür:

veya;

müçtehit olabilmesi için hangi ilimleri bilmesi gerekir bir din aliminin?

kişi, hükmün hakikatini ve Şer'in hakikatini bilemediği gibi Şari'in mukaddimesini ve Şari'in gönderdiği kişiyi de bilemez.

Delalet bakımından -zanni olan hükümlere gelince: ictihad bunlarda, lafzın manaya delalet kuvvetini, bir delaletin başka bir delalete tercih anlayışıyla, bu hükümlerden maksadın ne olduğunda teksif olunur. Fakihler lafızların delaletleri, bazılannın bazılanna tercihi hususundaki ölçü mahiyetinde olan kaideler ve umumi kıstaslarda ittifak etseler de, bu meselelerde ihtilaf etmekte, hatta bazen bu kıstas ve ölçülerde de ihtilafa düşmektedirler. Bunun neticesinde de ıstınbatta ve hüküm çıkarmakta geniş bir görüş farklılığı hasıl olmaktadır. Mesela emrin ve nehyin mucebi, "ammın ferdlerine delaletinin -zanni mi yoksa -ka-t"i mi olduğu, mu-tla-kın mu-kayyedle alakası ve diğer mahallinde işaret ettiğimiz mevzular hep bu cinstendir.

Daha önce içtihadın iki genel bölüme ayrıldığını söylemiştik.

Beşinci Şart: Üzerinde icma" Hasıl Olmuş Mevzuları Bilmek

neyse kafa karıştırmak iyi bişey olmasa gerek

Elbetteki bütün şeri hükümlerde içtihad yapmak caiz değildir. İçtihad yapılacak sahaları ve ne şekilde içtihad yapılacağını bilmek gerekmektedir. Bu hususta şunları özetlemek mümkündür:

bu da son;

Buna mukabil bir insan içtihad etme yolunu genel olarak bilmiyorsa, sadece bir veya birkaç konuyu derinlemesine inceleyerek onlar hakkında bir şeyler beyan ediyorsa, buna içtihad deniimemelidir. Zira içtihad, müctehidin yapacağı bir şeydir. Beüi konuları araştıranın değil.

333- Mutlak İçtihadın Şartları:

Fakat, Hanbeli mezhebinden olan İbn Hamdan diyor ki: "Uzun zamandan buyana mutiak müçtehid gelmemiştir. Halbuki şimdi içtihad etme, öncesinden daha kolaydır."

ikincisi ise, sadece Sünnete mahsus olup, rivayeti bilmek, bu rivayetlerin sahihini fasidinden, makbulünü merdudundan ayırabilmektir. Adlin adilden rivayet etmediği hadisler hiç bir zaman hüccet olamaz. Bu husustaki kolaylık ise şudur: Ümmetin genel kabulüne mazhar olan hadislerin isnadını incelemesi gerekmez. Eğer bazı alimler bu hadise muhalif kalmışlarsa, bu takdirde, bu hadisin ravile-rini ve bu ravilerin adaletini bilmesi gerekir. Eğer bu raviler kendi nazarında meşhur İseler, msl. Şafii'nin Malik, Nafı ve Ibn Ömer kanalından rivayet ettiği hadisler gibi, bu hadise itimad edebilir. Çünkü bunların adaleti ve halleri halk nazarında mütevatir olmuştur. Adalet İse denemek ve müşahade etmek veya haberin mütevatir olması yoluyla bilinir. Bu mertebeden aşağısı takliddir. Sahihlerin-deki haberler hususunda Buhari ve Müslim'i taklid etmek böyledir. Bu ikisi sadece adaletini bildikleri kişilerden rivayette bulunmuşlardır. Bu sırf takliddir. Taklid, ravilerin ahvalini ve siretlerini dinleyip öğrenmek, sonra da bu siretlerin adaleti iktiza edip etmediğini İncelemekle zail olur. Ne var ki bu uzun iştir ve zamanımızda, aradaki vasıtaların çokluğu da eklenince, oldukça zordur. Bu husustaki kolaylık, tadil konusundaki mezhebinin sahih olduğunu bildiğimiz adil bir imamın tadili ile yetinmektir. Çünkü tadil ve cerh konusunda değişik mezhepler vardır. Bizden uzun zaman önce ölmüş biri hakkında deneme ve müşahade imkansızdır. Ravinİn siretinin mütevatir olması şart koşulacak olursa, meşhur imamlar dışında böylesine rastlanılamaz. Öyleyse, müctehid, ravinin siretini bilme konusunda, verdiği haberlerde adil olanları taklid etmelidir. Biz, mezhebinin sıhhatini öğrendikten sonra bu adil kişiyi taklid ederiz. Şayet müfti için, ümmetin, ravileri-ni beğendiği sahih kitaplara itimad etmeyi caiz görürsek, müftinin yolu kısalır. Aradaki vasıtaların çokluğu da dikkate alınırsa zamanımızda bu İş uzun ve külfetlidir. Üstelik asırların geçmesiyle de işin zorluğu gitgide artmaktadır.

2- Zahiriye mezhebine. Maliki ve Hanbeli mezheplerinden bazı alimlere göre ise, içtihadın bölünmesi, fıkıh aliminin yalnız bazı konularda müçtehid olması caiz ve mümkündür. Bunlara göre bir fıkıh alimi, genel olarak içtihad etmenin yolunu bilir de, bazı konuların delillerini idrak eder, diğerlerinin delillerini bilmezse, bu kişi delillerini bildiği konularda içtihad edebilir. Bilmediklerinde ise, öğreninceye kadar fetva vermez.

4. İcma Vaki olan konulan bilmek,

1. İlim:

2- Fıkıh usulü ilminden haberdar olmalıdır. Çünkü usul içtihadın ana direği ve ictihad binasının temelidir. Zira şer'i hükme delalet eden tafsili deliller emirler, nehiyler, umumlar, hususlar, mutlaklar, mukayyedler gibi muayyen bir keyfiyetle varid olmuştur. Kişi istinbat esnasında bunların herbir çeşidinin hükmünü, maksadı ifade yolunu bilmek zorundadır. Bu da ulemadan ancak nadir insanların ulaşabildiği bir seviyedir.

Altıncı şart: İslam hukukunun ana gayelerini bilmek, hikmet ye hedeflerini kavramış olmak. Bu, şer'i hükümlerin hangi olaylar hakkında geldiğini, bunların bir çoğunda Şari'in işaret ettiği illet ve hikmetleri inceleyip, tüme varım metodu ile sonuçlar çıkarmak suretiyle olur.

"Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun." buyurmuştur.

Özetle, bu derecedeki müçtehidler, kendinden evvel gelmiş olan bir mezhebin usulunu kabul edip, sadece feri meselelerde içtihad etmişlerdir. Bunda da bazen mezheb imamlarının hükümlerine denk düşmüşler, bazen de ayrılmışlardır. İmamların hiç dokunmadıkları veya dokunma imkanı bulamadıkları meseleleri de bunlar çözümlemişlerdir. Bunlardan birine bağlı olan müçtehidler denmesinin sebebi, furuda mustakil oldukları halde, usulde ve metotda bir mezhebe bağlı oluşlarındandır.

İmam Muhammed ise, gençliğinde kısa bir dönem İmam Azam?ın derslerine iştirak etmiştir. İmam Azam vefat ettiği zaman, Muhammed henüz onsekiz yaşındadır. İmam Azam?ın vefatından sonra o, üç yıl İmam Malik?in derslerine devam etmiş ve?El-Muvatta? adlı kitabı da ondan rivayet etmiştir. O kadar ki, onun rivayet ettiği?El-Muvatta? muvattaların en ileri olanı olarak kabul edilmiştir. Bu durumda eğer İmam Muhammed usulde taklitçisi ise, acaba bu iki imamdan hangisin mukallididir?Acaba o, Ebu Hanife?yi mi, Malik?I mi, yoksa her ikisini birden mi taklid etmişitr? Mantıki olarak düşünürsek, onun bir mukallid olmadığını söylemek borcumuz olur. Ebu Yusuf?un ve Zufer?in durumları da böyledir. Demek bunlar, ne feri meselelerde, ne de usul ilminde asla mukalid sayılamazlar.

İbn-i Abidin?in, yukardaki büyük imamları mukallid sayıp da, Kemaleddin bin Human (ÖI. H. 861) gibi birini mustakil ve büyük müçtehit saymasını doğrusu ya şaşmamak mümkün değildir.

Giriş'te de zikrettiğimiz gibi Fıkıh Usulünü bilmek her müctehid ve fakih için zarurettir. Çünkü müctehid şeri"atin delillerini, kendilerine müracaattaki sıralarını,

Müçtehidin, sünnetin tümünde bulunan bu hususları bilmesi, şart değil, ahkamla ilgili olan hadislerin bu özelliklerini bilmesi şarttır. Yine bu hadisleri ezberlemesi de şart değildir. Elinde sahih hadis kitaplarının bulunması ve müçtehidin ahkamla ilgili olan hadislerin bu kitaplardaki yerlerini bilmesi, hadis alimlerinin hadis kriteri olarak yazdıkları kitaplara sahip olması ve onları okuyup anlaması yeterlidir. Zira bütün hadisleri yukarıda zikredilen şekilde bilmek, hemen hemen bir beşerin takati üstünde olan bir özelliktir. Buna ulaşmak nerede ise imkansızdır.

Bunların işi, tercih edilen görüşleri öğrenmek, görüşleri birbirine tercih eden müçtehidlerin beyan ettikleri usule göre tercihlerin derecelerini sıralamaktır.