ISAF?a kuvvet veren birçok ülke, bu kuvvetlerin kullanılmalarıyla ilgili bazı sınırlamalar koymuşlardır. Bu tür sınırlamalar ve bazı eksikliklerin harekat etkinliğini azalttığı doğrudur. Fakat bunun haklı nedenleri vardır. Eskiden beri NATO çalışma usulleri ve komuta yapısı içinde yer alan ve ustaca gizlenen, çokuluslu koalisyon operasyonlarının Amerikan usulü sevk-idaresi, özellikle 1990ların başındaki Somali deneyiminden sonra, birçok ülkeyi Amerikanın doğrudan siyasi ve askeri kontrolu konusunda tereddütlere sevk etmiştir.

Bu makale, bu konuda Türkiye?nin içinde ve dışında halen devam eden tartışmalara katkıda bulunmayı ve ilgili gerçekleri ve faktörleri uygun bir askeri ve siyasi bağlama oturtmayı amaçlamaktadır.

Amerika

?Gerçeklere? Bakalım

Uluslararası ortam ve?sınırlamalar? diye anılan koşullar tümüyle değişmiştir. Birileri bu tür beyanlar yapmadan önce?kamu diplomasisinin? ne anlama geldiği hakkında biraz düşünseler iyi olur. Böylece, şaşkınlık, istihza ve endişe karışımı duygular yaratmaktan da kaçınmış olurlar. Amerikan halkı bile başkalarının problemleri için kan, para veya diğer şekillerde ödeme yapmaya devam etmekte isteksizdir.

Tuğgeneral Haldun SOLMAZTÜRK

Kabil-Kandil Tartışması Gerçekte Ne Anlama Geliyor?

Hollanda kuvvetlerini gelecek ay (Ağustos 2010) çekmeye başlayacağını açıklamıştır. Afganistan?da kuvvet bulundurma konusu Hollanda?da geçtiğimiz Şubat ayında bir siyasi krize sebep olmuş, sadece koalisyon hükümeti düşmekle kalmamış, parlamentoda çoğunluktaki Hristiyan Demokratlar bu sene yapılan hem yerel hem de genel seçimlerde ciddi oy kaybetmişlerdir. Her ne kadar bu sonuç sadece?hatta öncelikle- Afganistan?da kuvvet bulundurmaya bağlanamazsa da, bu durum NATO üyesi diğer Avrupa ülkelerinin takip edebileceği bir örnek oluşturmaktadır. Polonya şimdiden 2012?de çekilmeye başlama konusunu tartışmaktadır.

Üçüncü olarak, 1940?ların sonunda yazılan NATO Antlaşması üyelerinin otomatik olarak harekete geçmelerini gerektirmez. Uzun ve kanlı II Dünya Savaşından sonra ve uluslararası ortamda giderek artan bir gerginlik sürecinde Amerikan kamuoyu?müdahaleci? bir siyasete yatkın durumda değildi. Amerikan halkı Amerika Birleşik Devletlerinin deniz aşırı aktif roller üstlenmesini istemiyordu. Sonuçta kaçınılmaz olarak, NATO Antlaşması çok muğlak bir dille kaleme alındı. Nisan 1949 tarihli Kuzey Atlantik Antlaşması (Md.5) basit olarak; ?Tarafların bir veya bir kaçına yapılacak bir saldırının hepsine yapılmış sayılacağı ve böyle bir saldırı olursa her birinin saldırıya uğrayan tarafa veya taraflara?silahlı kuvvet kullanımı dahil- gerekli gördükleri tedbirleri almak suretiyle yardım edecekleri konusunda mutabık kalmış olduklarını? ifade eder. Madde 9?la, ?Antlaşmanın uygulaması ile ilgili konuları ele almak üzere, her bir üyenin temsil edileceği Kuzey Atlantik Konseyi? oluşturulmuştur. Bu nedenle bir silahlı saldırının meydana gelmesi diğer üyelerin yardım etmek için, mutlaka silahlı kuvvet kullanacakları anlamına gelmez; antlaşma, sadece?gerekli görülen eylem? demektedir. Bu da; (1) her bir üye ülke tarafından alınacak siyasi kararları ve (2) NATO?nun eyleme geçebilmesi için ayrıca Kuzey Atlantik Konseyinin?oy birliğiyle? alacağı kararı gerektirecektir.

Başbakan Erdoğan geçen hafta Kanada?da verdiği bir mülakat sırasında, ?NATO?nun en önemli hedeflerinden birinin terörizmle savaşmak olduğunu? söyledi. ?Türkiye de terörizmle savaşan bir ülke olduğundan, NATO üyeleri Afganistan?daki işbirliğini diğer bölgelerde de sergilemeli ve bu mücadeleye destek vermeliydi?. Bu davet doğal olarak, açıkça, PKK elemanlarının konuşlanmış oldukları Kuzey Irak?taki Kandil Dağı bağlamında?Biz Kabil?e gittik, siz de Kandil?e gelmelisiniz? şeklinde, tercüme edildi.

Algılama Önemlidir

ISAF 2006?da harekat alanını güneye ve doğuya genişlettiğinde Amerikan liderliğindeki koalisyon kuvvetlerinin komutasını da üstlenmiştir. Yetkinin ISAF?a geçişiyle beraber Afganistan?ın Pakistan?la olan sınır bölgesinde yürütülen operasyonların -El Kaide?ye karşı yürütülen operasyonlar dahil- sorumluluğu da ISAF?a geçmiştir. Bu sorumluluk Afgan milli ordusunun ve Afgan milli polisinin eğitimini, savunma ve içişleri bakanlıklarına, ayrıca Afgan kolorduları ile Afgan polis müdürlüklerine, onların daha alt birimlerine danışmanlık yapılmasını da içerir. Yetkinin Sürekli Özgürlük Harekatı komutanlığından ISAF?a geçmiş olması gerçekte?koalisyon? liderliği açısından pek fazla bir şeyi değiştirmemiştir. Amerika Birleşik Devletleri, koalisyon yapısı içindeki hakim konumunu korumuştur. Örneğin, 82nci Birleşik Müşterek Görev Gücü -ki halen ISAF Doğu Bölge Komutanlığını yürütmektedir- gerçekte Amerikan 82nci Hava İndirme Tümeninin karargahıdır. Taktik harekatı sevk-idare eden ve Ara Müşterek Komutanlık olarak anılan ISAF bağlısı komutanlık gerçekte bir Amerikan milli komutanlığıdır ve Afganistan?ın doğu ve güney bölgelerinde Taliban ve El Kaide?yle savaşan kuvvetler etkin olarak?koalisyon? -yani Amerikan, kontrolündedirler. Şubat 2007?den beri ISAF komutanları her zaman Amerikalı generaller olmuştur. (Bunun tek istisnası geçtiğimiz günlerde General McChrystal?ın 23 Haziran?daki istifasından General David Petraeus?un 4 Temmuz?da göreve gelişine kadar geçen 10 gündür.) Ayrıca; özel kuvvetler, komandolar, deniz piyade komandoları, hava komandoları, CIA timleri gibi, ISAF veya NATO değil, doğrudan?milli? komuta altında olan başka Amerikan birlikleri de vardır.

Birleşmiş Milletlerde ve NATO?daki Amerikan liderliği -ister beğenin ister beğenmeyin- her zaman hayatın bir gerçeği olmuştur. Lider açısından bakıldığında, yardım/destek bir fiyat etiketiyle birlikte gelir ve bu genelde?söz sahibi olmak? şeklinde kendini gösterir. Amerika Birleşik Devletleri halen bölgede ve hatta Türkiye?nin içinde terörle mücadele konusuna zaten iyice girmişken, mevcut durumun ötesinde ne beklenebileceğini, talep etmek bir yana, buna nasıl katlanılabileceğini merak etmemek mümkün değildir.

Başbakanın gerçekten de, Türkiye?nin kontrol altına bile alamadığı, hayati nitelikte bir?milli? meselenin çözümü için, koşulları ve çerçevesi ne olursa olsun, pratikte Amerikan liderliği altında gerçekleşecek böyle bir uluslararası müdahaleyi kastettiğini sanmıyorum. Hem Türk halkına hem de NATO üyesi ülkelere gerçekte neyi kastettiğini açıklamak sorumluluğu Sayın Başbakanın kendisindedir.

Daire Başkanı

İkinci olarak, ittifak 1991 ve 1999 tarihli Stratejik Konseptlerde terörizmi ittifak üyelerinin güvenliklerini etkileyen risklerden biri olarak tespit etmiştir. Daha sonra 2002?de müttefikler Terörizmle Mücadele Askeri Konseptini onaylamışlardır. Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler 2000?li yılların başından beri PKK?yı terörist örgütler listesine koymuşlardır. Dolayısıyla PKK?yı yani bu terör örgütünü, resmi olarak nasıl gördükleri konusunda bir tereddüt yoktur. Fakat bir örgütü?terörist? olarak nitelemek başka bir şey, ona karşı fiilen harekete geçmek ise bambaşka bir şeydir. Burada?karşılıklılık? diye tarif edilebilecek bir olgu karşımıza çıkar.

Uluslararası askeri müdahaleler temel nitelikleri gereği, askeri değil esas olarak siyasi müdahalelerdir. Böyle herhangi bir müdahalenin kesinlikle ekonomik, idari, güvenlik, hukuki ve insani boyutları da olacak ve iç siyasetle dış siyaset arasındaki sınır biraz daha esneyecektir.

Yanlış Cevaplar Vermeden Önce Doğru Soruları Sormak Gerekir

Bugün, NATO, ortak veya ortak statüsünde olmayan 46 ülkeden kuvvet Afganistan?da görev yapmaktadır. Bugüne kadar Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Kanada muharebe harekatının hemen tüm yükünü üstlenmişler ve ciddi zayiat vermişlerdir. İsviçre ve Güney Kore bölgeden çekilmiştir. Kanada kuvvetlerinin büyük kısmını 2011?de çekeceğini açıklamıştır. Amerika Birleşik Devletleri de 2011 ortalarından itibaren muharebe harekatından çekilmeye başlayacağını duyurmuştur. İngiltere de 2015?e kadar çekilecektir. Afganistan?la ilgili olarak siyasi kararlılık ve iradede bir zayıflama vardır ve halklar Amerikan liderliği altındaki ISAF?a katkıda bulunmak konusunda giderek isteksizleşmektedirler.

Uluslararası ilişkiler problemleri, nadiren, bu konularla çok fazla ilgisi ve bilgisi olmayan insanların ilk bakışta gördükleri kadar basittir -ve bu basit gerçek genellikle gözden kaçar. Devletlerin bu nedenle diplomatik ve askeri bürokrasileri ve danışmanlar?orduları? vardır. Yeterki onlara sorulsun ve danışılsın.

Aynı listelerde, başka örgütler, bu arada Bask ayrılıkçı örgütü ETA, ReaI IRA yanında, Hamas ve Hizbullah da vardır. İspanya veya bu bağlamda İngiltere?nin, Hamas?ı terorist örgüt olarak tanımayı reddetmeleri halinde, birçok NATO üyesi ülkenin tepkilerinin ne olacağı hakkında makul bir tahminde bulunabilmek için, çok fazla hayal gücüne ihtiyaç yoktur. Özellikle Başbakan Erdoğan?ın?Hamas?ı terör örgütü olarak görmediği? şeklindeki beyanlarından sonra Türkiye?ye yardım konusunda bir çok NATO üyesi ülkede bir isteksizlik vardır. Başbakan Erdoğan?ın liderliğindeki Türk hükümetleri daha önce de, bu kendine özgü anlayışı açıkça sergilemekten ve ona göre hareket etmekten hiç bir zaman çekinmemişlerdi. Fakat yine vurgulamak gerekir ki, aynı sözler bir başbakan tarafından söylendiğinde büyük bir fark yaratıyor. Ciddiye alınıyorlar. Belki daha da önemlisi, insanlar onları duymazdan gelemiyorlar.

Her şeyden önce, NATO?nun Afganistan?daki rolünü ve Türkiye?nin bu görevde yer almasını, NATO?nun Kuzey Irak?ta alabileceği muhtemel bir rolle karşılaştırmak, bir askeri ittifakın üyesi olmanın tabiatına ters düşer. Türkiye kendi siyasi iradesine dayalı olarak; Türkiye?nin menfaatine olacak benzer bir görev alma karşılığında değil, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin çağrısına cevaben ve kendisinin de desteklediği Kuzey Atlantik Konseyi kararlarına dayalı olarak bu ülkedeki gayretlere katkıda bulunmayı seçmiştir.

ISAF?taki komuta ve kontrol zinciri oldukça muğlaktır ve esas olarak Amerikalılardadır. Afganistan?daki Endouring Freedom olarak anılan koalisyon harekatının genel komutası her zaman Amerikan Merkezi Komutanlık?ta olmuş ve ISAF?tan ayrı tutulmuştur. NATO birimleri ise NATO komuta zinciri içindedirler. Bir çok?koalisyon? birliği hem Sürekli Özgürlük, hem ISAF ve hem de Bölgesel İmar Timlerine destek verir. Milli, ISAF ve?koalisyon? komuta zincirlerinin birbiri içine geçmiş oldukları gibi, meşru yönetim, güvenliğin artırılması ve kalıcı sosyo-ekonomik gelişmenin sağlanmasına ilişkin görev ve sorumluluklar da birbiri içine geçmiştir.

07 Temmuz 2010 Terör Enstitüs

Türkiye?nin halen Kabil?de ve Wardak Eyaletinde 1795 personeli bulunmaktadır. Türkiye 2002?den beri önemli askeri ve başka sorumluluklar üstlenmiştir. Bununla beraber, bir dönem ISAF içindeki üçüncü büyük güç olmasına karşın, hiç bir zaman muharebe harekatına katılmamıştır.

Türkiye 1945?ten beri Birleşmiş Milletlerin, 1952?den beri de NATO?nun üyesidir. Türk siyasetçilerin ve devlet adamlarının, medyaya sanki gökten düşmüş gibi açıklamalar yapmak yerine, bu örgütlerdeki karar alma mekanizmalarının neler olduğunu bilmeleri ve onları çalıştırmaları beklenir.

Her şeyden önce, söz konusu problem iç siyaseti halen en uç noktalarda kutuplaştıran temel bir sebepken, tek tek münferit üyeler bir yana NATO?nun örgüt olarak böyle bir probleme karışması nasıl beklenebilir? Hükümetin bir tarafta, ülkenin kalan kısmının karşı tarafta olduğu bir durumda, hem münferit ülkeler hem de İttifak bir tarafa?hükümete, muhalefet partilerine veya belki de orduya- destek vermek gibi algılanabilecek bir girişimden kaçınacaktır.

Eylül 2001?de Afganistan?a, New York?taki İkiz Kulelere yapılan saldırılardan sonra gelen yabancı müdahale esas olarak Amerika?nın savaşı olarak başladı. Savaş Taliban?a -ve El Kaide?ye, karşı zaten savaşmakta olan Kuzey İttifakına yardım şeklindeydi. Kabil?in Kasım 2001?de düşüşünden ve Taliban?ın Kuzey Afganistan?dan çekilmesinden sonra, BM Güvenlik Konseyi tarafından Aralık ayında Uluslararası Güvenlik ve Yardım Gücü oluşturuldu ve ülkeyi yönetmek üzere bir hükümet kuruldu. Başlangıçta ISAF?ın komutası 6 aylık sürelerle farklı ülkeler arasında el değiştirdi. Fakat asli sorumluluğu üstlenecek gönüllü ülkelerin bulunmasında karşılaşılan büyük güçlükler nedeniyle NATO Ağustos 2003?te ISAF?ın sorumluluğunu sürekli olarak üstlenmek zorunda kaldı. Bu, NATO?nun Avrupa ve Kuzey Amerika (yani 1949 Antlaşmasında tarif edilen geleneksel bölgeler) dışına ilk çıkışıydı. Fakat NATO neredeyse kutsal bir hale gelen?alan-dışı? kavramından daha 1992 Bosna Savaşı sırasında vazgeçmişti.

Halen, NATO üyesi ülkelerin halklarının, kendi hükümetlerinin, PKK?ya karşı mücadelede yardım etmek üzere Türkiye?ye kuvvet göndermeleri gibi bir fikre destek vermeleri olası değildir. 1992/93 Körfez Savaşı?nda veya 2003 Irak Savaşında da çok istekli değildiler, bugün de değildirler.. Bu tutumun karmaşık sebepleri ve temel açıklamaları vardır, fakat Türkiye?nin, Batıda algılandığı şekliyle, demokratik olmayan rejimler ve Batının terörist olarak kabul ettiği örgütlerle birlikteliği durumu daha da problemli hale getirmiştir.

Hakkında - Arşivi