Netice olarak işin çoğu O'na aittir. Bize ait olan o kadar cüz'i, o kadar küçüktür ki, bunları görmezlikten gelerek, olan şeylerin bütününe sahip çıkmamız, Allah'a karşı suiedeb ve cüretkarlıktan başka bir şey değildir.

Tekvin: Yaratma, vücuda getirme, hasıl etme

Mesela: Siz bir taksi yapsanız, bir ev inşa etseniz, bu işleri yaratan Allah'tır. Siz ve ef'aliniz Allah'a aitsiniz. Ama ortaya gelen bütün bu işlerde, size ait bir husus da vardır ki, o da kesb ve mübaşerettir. Bu ise adi bir şart ve basit bir sebeptir. Tıpkı dünyaları aydınlatacak dev bir elektrik şebekesinin düğmesine dokunmak gibi... Bu durumda "Sizin hiçbir şeyiniz, hiçbir müdahaleniz yok." denemeyeceği gibi, işin tamamen size ait olduğu da söylenemez. İş tamamıyla Allah'a aittir. Fakat, Allah size ait bu işleri yaratırken, sizin cüz'i müdahalenizi de adi şart olarak kabul buyurmuş ve yapacağı şeyleri onun üzerine bina etmiştir.

Meselenin kısaca ifadesi şudur: İnsanın elinde irade vardır. Biz buna ister cüz'i irade, ister meşiet-i beşeriye, isterse insanın kesb gücü diyelim. Cenab-ı Hakk'ın yaratmasına da, külli irade, halketme kuvveti yani kudret, irade ve tekvinin tasarrufu diyelim. . Mesele, Cenab-ı Hakk'a ait yönü ile ele alındığında, adeta, Cenab-ı Hak zorluyor da, olacak şeyler öyle oluyor, şeklinde anlaşılır ve bu suretle de, işin içine cebir giriyor. Mesele, insana ait yönüyle ele alındığı zaman ise, insan kendi işlerini kendi yapıyor, şeklinde anlaşılıyor ki, o zaman da işin içine "Herkes kendi fiilinin halıkı" düşüncesinden ibaret olan Mutezili düşünce giriyor.

Evvela, Allah bir ayrım yapsa, kimin hakkı var ki, O'na "Niçin ayrım yaptın?" desin. Allah, mülk sahibidir . Hepimizi belli şeyler içinde evirip çeviriyor; ama, kimsenin, herhangi bir hak iddia etmeye de hakkı yoktur. "O Mülk Sahibi, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder." Hakikatinin sahibidir. Ayrıca, O'nunla alakalı sual sorulurken, çok nezihane, edibane sormak lazımdır. Allah, her şeyi kabza-i tasarrufunda tutan Malikü'l-Mülk'tür. Kimsenin böyle, bu tarzda soru sormaya hakkı yoktur ve edebe münafidir.

İnkısam: Bölünme, kısımlara ayrılma

Birincisi; Cenab-ı Hak külli iradesiyle nasıl diliyorsa, öyle mi oluyor; yoksa insan kendi iradesiyle mi yapıyor? Bu sorudaki ayet mealen şöyledir: "Allah kimi şaşırtırsa artık onu yola getiren olamaz. Ama kime de Allah yol göstermişse hidayet onu saptıran olamaz." Mana olarak, hidayet: Doğru yol, rüşd, nebilerin gittiği istikametli şehrahdır. Dalalet ise, sapıkların yolu; doğru yolu kaybetme ve istikametten ayrılma demektir.

tekrar paylaşmak istedim bu başlığı

Fethullah Gülen

Dikkat buyurulsun; iman zevki, iman aşkı, iman hazzı, Cennet iştiyakı ve Cenab-ı Hak'tan gelen her şeyi almaya, kabul etmeye teşne olma keyfiyeti, bütün bunlar öyle ilahi mevhibelerdir ki, bunları insanın sinesine ancak Allah yerleştirebilir. İnsan, sadece mübaşeret eder. Onun için Saduddin-i Teftazani bu mevzuda "İman, insanın cüz'i iradesini kullanması suretiyle, Allah'ın onun ruhunda yaktığı bir şem'adır." der. -Şem'ayı yakana ruhlar feda olsun! Böyle büyük bir neticede senin cüz'i iradeni kullanmaktan başka bir dahlin yoktur. Sanki düğmeye dokunuyorsun ve hayatın tenvir ediliyor. Binler avizenin, bir tek düğmeye dokunmakla etrafı aydınlatması gibi, iman tarafına, cüz'i iradenin o kadarcık yönelişi, hidayet nurunun yakılmasına vesile oluyor.

Şehrah: Doğru yol

Belki, bu mevzuda düşünülmesi ve söylenmesi gerekli olan şey şudur: "Bu esrarengiz mekanizma, gaybi bir el ile çalıştırılıyor. Ben lokmayı ağzıma koyunca, birdenbire esrarengiz şeyler olmaya başlıyor. Binaenaleyh, bu lokmanın halledilmesi mevzuunda benim bir dahlim yoktur. Bu işi yaratan Allah'tır . Hazım ve sonrasını yaratan da O'dur." Böyle demekle insana ait iş, Allah'a isnat edilmiş olmaz. Belki Allah'ın işi, Allah'a isnat edilmiş olur. İnsanın bu mevzuda o kadar cüz'i bir mübaşereti vardır ki, bunca işi kendisine isnat etmeye asla hakkı yoktur.

2) Cüz'i İrade. İrade dediğimiz ki; murat etme, dileme demektir, bu tamamen Allah'a aittir. "Allah'ın dilediğinden başkasını dileyemezsiniz." (İnsan, 76/30) Bu husus, yanlış anlaşılmasın. Biz böyle düşünürken, kulun da "Bir parmak dokundurma denecek kadar iradesi vardır." diyerek, tamamen cebri bir determinizmden uzaklaşmış bulunuyoruz. İşi meydana getiren Allah'tır, derken de, Mutezile mezhebi ve rasyonalistler gibi düşünmediğimizi gösteriyoruz. Bu suretle de ne Uluhiyetinde, ne de Rububiyetinde Allah'a eş ve ortak koşmamış oluyoruz. Allah nasıl ki, Zatında birdir; icraatında da birdir.. işini başkasına yaptırtmaz. Allah her şeyi kendisi yaratmıştır. Fakat, teklif, imtihan gibi birtakım sırlar ve hikmetler için, beşerin mübaşeretini de şart-ı adi olarak kabul buyurmuştur.

Meşiet-i ilahiye: Cenab-ı Hakk'ın dilemesi.

Bkz.: A'raf suresi, 7/186; Kehf suresi, 17/17; Zümer suresi, 39/37.

Dikkat edilirse, bunların her ikisi de birer iş, birer fiildir. Ve beşere ait yönü ile birer üf'ule, birer fonksiyondur. Bu itibarla, bunların her ikisini de Allah'a vermek iktiza eder. Arz ettiğimiz gibi, her fiil Allah'a racidir. Ona raci olmayan hiçbir iş gösterilemez. Dalaleti, Mudill isminin iktizasıyla yaratan, hidayeti, Hadi isminin tecellisine bağlayan ancak Allah 'dir. Evet, ikisini veren de Hak'tır.

Cebri determinizm: Hürriyeti reddeden, aynı şartlar altında, aynı sebeplerin aynı sonuçları doğuracağını iddia eden ekol

Ala kaderilimkan: İmkan nispetinde, mümkün olduğu kadar.

Meşiet-i beşeriye: İnsanın dilemesi, istemesi

Asıl ayırımı oluşturan kullardır bana göre kul kendi imani derecesine göre Allaha yakın olur veya uzak olur, o yakınlığa ve uzaklığa göre de rabbimizden muamele görür.

Demek oluyor ki; hidayet eden de, dalaleti veren de Allah'tır . Ama bir kimse dalaletin yoluna girdiyse, Allah da, binde 999,9 ötesi kendisine ait işi yaratır; -tıpkı düğmeye dokunma gibi- sonra da insanı, dalalete meyil ve arzusundan ötürü ya cezalandırır, veya affeder.

Vecd: Coşku .

Cüz'i irade: Cenab-ı Allah tarafından insanlara verilen irade

Mafiha: İçindekiler.

Bir misal ile meseleyi tavzih edelim: Mesela bizler, yemek yeme, su içme ameliyesini yapıyoruz. Bu yeme ve içmenin neticesinde içimize giren çeşitli proteinler, vitaminler, demirler, bakırlar yerlerini alıyor ve bedende, kendilerine has fonksiyonları ifa ediyorlar. Bütün bu meseleler öyle hassas hesaplarla yapılıyor ki, insanın sadece lokmayı ağzına koyması bu işlerin halli için yetmiyor. Yettiği farz edilse bile, insanın ağzına lokmayı koyması için gerekli olan elindeki kuvvet, kafasındaki dirayet, ta baştan Allah tarafından verilmiş. İnsan lokmayı ağzına koyar-koymaz, Allah tükürük bezlerini harekete geçiriyor, ağzı sulandırıyor ve yemek daha ağızda ıslanırken, hemen beyne haber gidiyor; oradan da mideye şifreler çekiliyor ve ona "Dikkatli ol!" deniliyor. "Hangi çeşit usare ve asidi ifraz edeceksen et; çünkü şu cinsten, şu çeşit yemek geliyor." Derken, midedeki bütün fakülteler faaliyete geçiyor. Sadece buraya kadar olanları dahi, insan, kafasıyla düşünmeye kalkışsa, bunların pek azını bile yapamaz. Kaldı ki onun, bazen yanlışlıkla dilini çiğnediği de oluyor.

Sadır olan: Çıkan, meydana gelen, zuhur eden

Şöyle bir misal arz edeyim: Siz, Kur'an-ı Kerim'i ve va'z ü nasihati dinlediğiniz keza, ilmi bir eser okuduğunuz zaman, içiniz nura gark olur. Halbuki bir başkası minarenin gölgesinde ezan-ı Muhammediyi duyarken, va'z ü nasihati işitirken, hatta en içten münacatlara kulak verirken rahatsız ve tedirgin olur da; "Bu çatlak sesler de ne?" diye ezanlar hakkında şikayette bulunur.

Gelelim hidayete. Hidayet, öyle mühim bir meseledir ki, insanın onu elde etmedeki iradesi, çok küçük bir izhar-ı liyakattan ibarettir. Mesela çok defa isterim ki, kalbi bir inşirah, bir inbisat içinde bütün hissiyatımla içimi cemaate dökeyim. Halbuki "Allah dilemedikçe siz bir şey dileyemezsiniz"in sahibi olduğundan, bütün içimi, hissiyatımı ifade edemiyorum; ancak alakaderilimkan bir şeyler söyleyebiliyorum. İstiyorum ki, nafizülkelim ve alabildiğine muhlis olarak, ahkam-ı ilahiyeyi, ahkam-ı Kur'aniye'yi nakledeyim. Halbuki her şey bir noktada takılıp kalıyor. Ne kadar arzu ediyorum, namaza durduğum zaman kendimden geçeyim; vecd ve istiğraklarla kendimi unutayım, dünya ve mafihadan bütün bütün sıyrılayım. Halbuki bu arzumun binde birine dahi muvaffak olamıyorum. Demek ki, elimde samimi isem sırf bir istek var. Geri kalanları tamamen Yaratan'a ait... Ey Rab, göz açıp-kapayıncaya kadar dahi olsa bizi bize bırakma!..

Bu soruda iki şık var:

Mesela: Şu caminin içindeki elektrik mekanizmasını, Allah kurmuş; işler ve çalışır hale getirmiştir. Yeniden bunu tenvir etme işi, ameliyesi de Allah'a aittir. Elektron akımlarından bir ışık meydana getirme, camiyi tenvir etme birer fiildir. Ve bunlar da "Nuru'n-Nur, Münevviru'n-Nur, Musavviru'n-Nur" olan Hz. Allah'a aittir. Ama bu caminin aydınlanması mevzuunda, sizin de bir mübaşeretiniz vardır; o da Allah'ın kurduğu bu mekanizmada, Allah'ın ayarladığı düğmeye sadece dokunmanızdır. Sizin irade ve takatınızın çok fevkinde, o mekanizmanın tenvir vazifesi yapması ise tamamen Allah'a aittir.

Al-i İmran suresi, 3/26. Arıca bkz.: Maide suresi, 5/1; İbrahim suresi, 14/27; Buruc suresi, 85/16.

Mübaşeret: Bir işe başlama, girişme.

Mu'tezile: Kaderi inkar eden, akli esaslara dayalı bir din felsefesi meydana getiren itikadi mezhep

Kesb: Kazanmak, edinmek

Bu meseleyi kısaca şöyle anlamak da mümkündür. Hidayete ermede veya dalalete düşmede, bir ameliye ne kadarsa; mesela: Bu iş on ton ağırlığında bir iş ise, bunun aşr-ı mişarını dahi insana vermek hatadır. Hakiki mülk sahibi Allah'tır ve o iş mutlaka mülk sahibine verilmelidir.

gayet güzel ve yerinde bir açıklama... hoca efendinin asrın getirdiği tereddütler ismi ile basılan kitabı gayet vecizdir... aklına konu başlığındaki tarzda sorular takılan kardeşlerim bu kitapta benzeri bir çok açıklamayıda bulabilirler...

Bkz.: Fatır suresi, 35/13; Zümer suresi, 39/6; Şura suresi, 42/39; Zuhruf suresi, 43/51; Mülk suresi, 67/1.

01.07.1979

"Şunlar geliyor." Yani sert ve ancak asitli şeylerle halledilebilir cinsten nesneler. İnsanın bundan sonraki safhada hiç dahli yoktur. Sonra selülozlu şeyler bağırsaklara giriyor, derken onlar faaliyete geçiyor. Bunların bir kısmı, mesela elma kabuğu gibi şeylerse -insan vücudunda bu gibi enzimler olmadığından- erimiyor ve dışarıya atılıyorlar. Bütün bunların hepsi fevkalade hassasiyet içinde ve haberli olarak cereyan ediyor. Evet, midede ne erir, ne erimez bunların hepsi de haberli oluyor. Sonra sıra karaciğere geliyor ve karaciğer de kendisine ait yüzlerce vazifeyi yapıyor...

Meseleyi daha fazla tenvir için, bir büyük zatın bu mevzuda irat ettiği bir misali sunmak istiyorum. Diyor ki: "Sen bir çocuğun isteğiyle, onu kucağına alsan; sonra sana dese ki; beni falan yere götür; sen de onu oraya götürsen; o da orada üşüyüp hastalansa.. sana: "Beni niye buraya getirdin!" diye itirazda bulunabilir mi? Tabii ki bulunamaz. Çünkü; kendisi istedi. Üstelik ona: "Sen istedin!" diyerek iki de tokat vurursun. Şimdi bu hususta çocuğun iradesi inkar edilebilir mi? Elbette edilemez. Zira; o talep etti ve istedi. Ama onu oraya götüren sensin... Hastalanmayı da, çocuk kendisi yapmadı. Belki ondan sadece bir talep sadır oldu. Binaenaleyh, burada hastalığı verenle oraya götüren ve bu işi talep eden birbirinden ayrılmış olur. Biz kadere ve insanın iradesine bu mana ve bu anlayışla bakarız. "

Müddessir suresi, 74/31.

Görüyoruz ki, bir lokma, insanın midesine girdikten sonra, onun vücuduna faydalı hale gelinceye kadar, bin ameliye görüp-geçiriyor. Ve bu bin ameliyenin hiçbirinde insanın dahli olmuyor.

Bir numune daha arz edelim: Mesela; hazırlanıp, işler, çalışır, yürür hale getirilmiş bir makine düşünelim ki; sadece çalıştırmak için onun düğmesine dokunma vazifesi, size verilmiş. O makineyi harekete getirmek ise, onu kuran ve inşa eden Zat'a mahsustur. Binaenaleyh, beşere ait bu küçük mübaşerete, "kesb" veya "Cüz'i irade" diyoruz. Allah'a ait olana ise "halk etme, yaratma" diyoruz. Ve böylece bir irade inkısamı karşımıza çıkıyor:

Nur'un nur: Pürnur, nurun ta kendisi

Müşahhas bir misal arz edeyim: Allah hidayet eder ve hidayetinin vesileleri vardır. Camiye gelmek, nasihat dinlemek, fikren tenevvür etmek, hidayetin birer yoludur. Kur'an-ı Kerim'i dinlemek, manasını tetkik edip derinliklerine nüfuz etmek de hidayet yollarındandır. Resul-i Ekrem'in Huzur-u Risalet-Penahilerine gitmek, rahle-i tedrisi önünde oturmak, onu can kulağı ile dinlemek; keza, bir mürşidin rahle-i tedrisi önünde oturmak, onun cennetasa iklimine girmek, onun gönülden ifade edilen sözlerine kulak vermek ve ondan gelen tecellilere gönlünü makes yapmak, hidayet yollarından birer yoldur. İnsan bu yollarla, hidayete mübaşeret eder. Evet, camiye geliş küçük bir mübaşeret olsa da, Allah camiye gelişi hidayete vesile kılabilir. Hidayet eden Allah'tır; fakat, bu hidayete ermede Allah'ın kapısını, "kesb" unvanıyla döven kuldur.

saygılar

Mudill: Dalalete düşüren, saptıran

Şimdi, bu nankör insan kalkıp dese ki "Ben, lokmayı ağzıma koydum, vücuduma demiri, kömürü gönderdim, stok yaptırdım. Hangi hücrelerin nelere ihtiyacı varsa, onları onlara tevdi ettim. Vitamin isteyene vitamin, protein isteyene protein gönderdim. Hararetlerini de ayarlayıp hepsini faaliyete geçirdim." Allah'ın bu icraatına şerik olduğunu iddia etmiş olmaz mı?

Kainatta olup biten her şeyi Allah yaratır. Bu soruda "külli irade" diye geçen şey de işte budur. Hatta, "Sizi de, işinizi de, Allah yarattı.." (Saffat, 37/96) Yani sizin de, sizden sadır olan ef'alin de halıkı yalnız Allah'tır.

Aşr-ı mişar: Onda bir

Ancak şöyle denebilir: "Cenab-ı Hak beni hidayete veya dalalete atıyorsa sonra acaba beni hangi esas, hangi prensip ve hangi hikmete binaen muaheze edecektir? Zira, O, Hakim-i Mutlak'tır. Acaba bu husustaki hikmeti nedir?"

İnsan, demhaneye, meyhaneye, puthaneye gider; böylece "Mudill" isminin kapısının tokmağına dokunmuş ve "Beni saptır." demiş olur. Allah da murat buyurursa onu saptırır. Ama dilerse engel çıkarır, saptırmaz. Dikkat buyurulursa, insanın elinde o kadar cüz'i bir şey vardır ki, bu ne o hidayete ne de dalalete hakiki sebep olacak mahiyette değildir.

Günah İşleyen Bir Kişi Kendi İradesine Uyarak mı Günah İşler, Yoksa Cenab-ı Hakk'ın İrade-i Külliyesi mi Günah İşletir?

İnsan suresi, 76/30.

İşin doğrusunu her şeyi takdir eden bilir.

1) Külli irade,

İrade-i külliye: Cenab-ı Hakk'ın engin, sınırsız iradesi

Bkz.: Tirmizi, daavat 99.

Ama, bu demek değildir ki; kulun hiçbir dahli, mübaşereti olmadan, Allah tarafından cebren dalalete itiliyor veya hidayete sevk ediliyor da, o da ya dall veya raşit bir insan oluyor.

14.10.1977

sevgilerle..

Evet, Allah dilediğini hidayete, dilediğini de dalalete götürür. Bu husus, Kur'an-ı Kerim'in mükerrer yerlerinde hep böyle zikredilmiştir. Meşiet-i ilahiye esastır. Bu mevzuda dikkat edilmesi gerekli olan husus da şudur: Hidayet ve dalalet Allah'ın yaratmasıyladır. Ama sebebiyet, kulun mübaşeretidir. Kulun mübaşereti o kadar zayıftır ki, adeta hiç hesaba katılmamakta ve doğrudan doğruya bütün kainatların yaratılması, kendisine ait olan Allah'ın Zat'ı zikredilmektedir.

İstiğrak: Basiret ve şuurun, yaşanan halin duygu ve hülyalarının baskısı altında kalıp, kendinden geçmesi.

Kuran-ı Kerim'de Hidayet-Dalalet Kavramları Nasıl Telif Edilir?

Evet, bu meseleyi de ağızdaki lokma gibi anlama mecburiyetindeyiz. "Allah dilemedikçe siz bir şey dileyemezsiniz." "Allah dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini doğru yola iletir." fehvasınca kimse, O'nun dilediğinden başkasını dileyemez... O'nun saptırdıklarını hidayete erdiremez, O'nun hidayete erdirdiklerini de saptıramaz.

İfraz: Salgılama.

Nafizül-kelim: Sözü tesirli.

Cenab-ı Hak Bir Ayetinde "Ben İstediğim Kulumu Hidayete Erdiririm" Diyor. Bu Durumda Cenab-ı Hak Kulları Arasında Bir Ayrım Yapıyor mu?

Mide kendine ait fonksiyonu ifa ediyor. Kendi eriteceği şeyleri, mesela nişastalı, glikozlu şeyleri eritiyor. Ve iş bununla bitmiyor; bağırsağa giderken ona da bir şifre gönderiliyor:

Raci: Nisbet ve ilgisi bulunan, dokunan, dair

ayırıma kul sebep olmadıkça Cenab-ı hak neden ayırım yapsınki?

haklısın minare kardeş

Mu'tezili düşünce: Kaderi inkar eden, akli esasları ön planda tutan düşünce tarzı

Mübaşeret: Bir işe girişme, başlama