Buhari, Vasaya/8 Nikah/45 Feraiz/2 edeb/57, 58; Müslim, Birr/28; Tinnizi, Birr/56; Mu-vatta ́, Husnü ́l-huluk/15; tbni Hanbel, U/245, 287, 312, 342, 465, 517

İnsan nefsinin tabiatlarını teşkil eden dört mizaç, Allah Tea-la ́nm onu yarattığı fıtratın eseri olan hevadan türemiş esaslardır. Bunların ilki Zaaftır ki, toprak fıtratının icabıdır. İkincisi olan Buhl , çamur tabiatının icabıdır. Üçüncüsü Şehvet ́tir ki, ateşin icabıdır. Dördüncüsü olan Cehalet ise, kuru çamurun icabıdır. Bu dört tabiatı ifade eden sıfatlar, türlü karışımlarla insanın imtihan edilmesi için yaratılmıştır. Bu imtihan, nefsin gevşeklik ve sapmasının başlangıcını ifade eder. Bu; her şeyi bilen ve çok yüce olan Allah Teala ́mn takdiridir.

Müslim, Sıyam/161, 163; Nesa ́i, Sıyam/42; Darimi, Savm/50; Muvatta ́, Siyam/58; İbni Hanbel, ü/273, 281

Buharı, Tevhid/44; Ebu Davud, Vitr/20; Darimi, Salat/171 FazaUu ́l-Kui^an/34; İbni Hanbel, 1/172, 175,

Salat-ü Selam lafızları için b. Buharı, Tefsir-i Sııret-i 33/10 Enbiya/10 Da ́avat/31, 32; Müslim, Salat/65, 66, 69; Tirmizi, Tefsir-i Suret-i 33/23 Vıtr/20; Ebu Davud, Salat/179; Nesa ́i, Sehv/49, 50-54; Darimi, Salat/85; Muvatta ́, Sefer/66, 67; İbni Hanbel, 1/163 IH/47 IV/118, 241 V/274, 374, 424.

Benzer bir hadis için b. Ebu Davud, İlim/5

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 255-263.

Nefsin sıfatları esas itibarıyla iki noktada toplanır: Tayş1 yani hataya meyil ve ́Şereh ́ yani açgözlülük. ́Tayş ́ umumiyetle, cehaletten ́Şereh ́ ise hırstan kaynaklanır. Bunlar, nefsin yaratılış fıtratım teşkil ederler. ́Tayş ́m durumu, pürüzsüz ve doğrultulmuş bir satıh üzerinde ucu ucuna duran bir top veya ceviz tanesine benzetilebilir. Ona üflemek veya hafifçe itmek dahi harekete geçirmek için kafidir. Hafiflik ve yuvarlaklıktan dolayı derhal hareket ederler. Nefs de aynen böyledir. Hırstan kaynaklanan ́Şereh ́e misal olarak da bir kelebeği gösterebiliriz. Kelebek, ışığa duyduğu şiddetli hırstan ötürü yanan bir ateşe cahilce atılır ve ışık ararken helak olur. Işığın az bir bölümüne ulaştığında onunla yetinmeyerek onun kaynağına, kısaca ışığın bizzat kendine ulaşmak ister. Halbuki o, yanan bir lambadır. Eğer uzakta durup az bir ışıkla yetinmiş olsa kurtulacaktır. Cahilce hırsının ardına düşen nefs de aynen böyledir. İnsan nefsindeki bu hırs, ondaki acelecilikten kaynaklanmaktadır.

Ibnı Mace, Ikamet/78

İbni Mace, İkamet/176; Darimi, Fazailü ́l-Kur ́an/34

Müslim, Cuma/57, 59; Nesa ́i, Cuma/16; İbni Hanbel, III/216.

Benzer bir hadis için b. Darimi, Mukaddime/32

Muvatta ́, Cuma/16; Nesa ́i, Cuma/45.

Buhari, Libas/43

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 203-209.

Halbuki imanın artması manasına gelen sükunet indiği zaman, nefs sükunet bulur ve kendisine nefes veren Allah ́ın lütfuyla heva-dan uzaklaşır. Nefs sükunet bulduğu zaman, Allah ́a muhtariyet ve yakarışın alameti olan kalpteki gaflet perdesi kalkar. İnsan nefsi, tabiatı icabı hareketlidir. Hareketi durduğu zaman, minnet ve fazilete ulaşır. Tabiatına uyarak hareketliliği seçerse, o zaman imtihan ve adalet gösterme lüzumu ile karşılaşır.

́Reyn ́ kelimesinin asıl manası, meyletmek, galebe gelmek ve Örtmektir. Mesela uykusu gelen kişi için ́Rane aleyhi en-nü ́as ́ yani uykusu bastırdı, denir. Yine misal olarak sarhoş olan kimse için ́Ranet el-hamru ala ́aklih ́ yani, şarap aklını örttü, perdeledi denir. Ömer ́in hacca gitmek için borçlanan sonra da borcu ağır basan için söylediği ́Kad riyne bini sözü, borcu ona ağır bastı ve galip geldi anlamındadır.

Vakitlerini boşa geçirenler de, Allah Teala ́nın şu buyruğunda haber verdiği şekilde konuşacaklardır: "Orada yaptığımız kusurlardan dolayı yazık bize!". (En/am/31) Yani yaşanılan geçmiş günlerde ki onların bütün mahsulleri, dönüşleri ve sığınakları o günler olacaktır. Sürekli kötülü emreden Nefs-i Emmare de şöyle diyecektir: "Günahkar nefis şöyle diyecektir: Allah ́ın yanında yaptığım kusurlardan dolayı yazık bana!". (Zümer/56) Yani dünyadaki günlerim ki, ömrümü onlarda harcadım. Bir tefsire göre bunlar ́Haliyetün=boş, hali, geçmiş ́ günler olup sevaptan halidirler. Hükümleri ise sonsuz kılınmış, şehvetleri kaybolup giderken geriye cezaları kalmıştır.

Buhari, Ezan/161 Cuma/2, 3, 12 Şehadat/18; Müslim, Cuma/4, 7; Ebu Davud, Taharet/127; Nesa ́i, Cuma/2, 6, 8, 11; İbni Mace, İkamet/80; Muvatta ́, Cuma/2, 4; Darimi, Sa-lat/190; İbni Hanbel, III/6, 30, 60, 65, 69

Buhari, Fazailu ́l-Kur ́an/31; Müslim, Müsafirun/235, 236; Tirmizi, Menakıb/55; Nesa ́i, İftitah/83; İbni Mace, İkamet/176; Darimi, Salat/171 FazaiIu ́l-Kur ́an/34; İbni Hanbel, 11/369, 450 IV/349, 351, 359 Vl/37, 167.

Allah Teala, yoldan çıkarıcı, kötülüğü emredici, hevaya uygun, Mevla ́ya aykırı olan nefislerin sahiplerini tek tek sayacaktır. Diğerleri hakkında ise şöyle buyurmaktadır: "Ve Rahman ́m kulları yeryüzünde tevazu ile yürürler. Ve cahiller onlara hitap ettiklerinde ́Selam ́ derler. Onlar, Rableri için secde ve kıyam ile geceler ve şöyle derler: ́Rabbimiz, cehennem azabını bizden uzak tut. Çünkü onun azabı bir helaktir". (Furkan/63-65) Bunlar da, Allah Teala ́nın rahmetine nail olan, huzurlu ve razı olunmuş nefs sahipleridir. Onlar, Rahman ́m ilim ve hikmet sahibi kullarıdır. Allah Teala onlara Ledünni ́den ilim vermiş ve kendi Zatı için halk içinden seçmiştir. Mürid, değiştirici olmamalı ve uluhiyet sıfatlarını rububiyet sıfatlarıyla, müminlerin sıfatlarını şeytan ahlakıyla, ruhanilerin vasıflarını hayvani tabiatlarla değiştirmemelidir. Aksine Allah ́a yaklaştıracak şekilde değiştirici olmalıdır. Buna giden yol da, nefsine hakim olması ve sahip çıkmasıdır. Böyle yaptığı zaman, nefs onun emrine girer ve onun üzerinde dilediği gibi hükmedebilir. Nefsini hakim yaptığında ona hükmedemezsiniz. Öyleyse onun hareket alanını daraltın ve sakın genişletmeyin. Eğer onu sözsahi-bi ve hakim kılarsanız, o size hakim olur. Eğer hareket alanını dar tutmazsanız, genişler ve size müdahale etmeye başlar. Nefsini mağlup etmek istediğinizde onu sakın heva ve arzusuyla başbaşa bırakmayın. Onu alıştığı şeylerden uzak tutun. Eğer bunu yapamazsanız, kendisi gibi sizi de nevalarına mahkum eder. Eğer onun üzerinde güç sahibi olmak isterseniz, onu zayıflatmanız gerekir. Onu zayıflatmanın yolu da, arzu ettiklerine ulaşmasını sağlayan vasıtaları ortadan kaldırmak ve iştahının çektiği maddeleri ona vermemektir. Eğer bunu yapamazsanız, nefsiniz sürekli güçlenecek ve sonunda sizi de helak edecektir.

Gün içinde nefis muhasebesi için yapılacak ikinci virdi ise yatmadan önce ve vitr namazını kıldıktan sonra yaparsınız. Bu vakitte de, o gün içinde yaptıklarınızdan dolayı kendinizi hesaba çeker, gaflete düşüp düşmediğinizi, kötü işler yapıp yapmadığınızı ve ne gibi ameller eda ettiğinizi kendi kendinize sorarsın. Yaptığınız amelleri, nasıl ve kimin için yaptığınızı sorgular, sükut ve sessizlikle bıraktığınız işleri neden ve kimin için terkettiğinizi sorarsınız.

Benzer anlamdaki hadisler için b. Nesa ́i, Mesacid/22 ́Iydeyn/31, 32; Ebu Davud, Sa-lat/214 Edeb/14; Tirmizi, Salat/123; İbni Mace, İkamet/96; İbni Hanbel, 11/179.

Cebbar olan Allah Teala, kullarını cehennemden dünyada tevbe, ahirette ise affıyla çıkarır. Allah Teala ́nm emrine muhalif kalmak, O ́nun dostları ve ariflerine, cehennem azabından daha ağır gelir. Bu hususta ariflerden çeşitli sözler rivayet edilmiş olup biri şöyle demiştir: Cehenneme girmekle sınanmam, bana Allah Teala ́ya karşı bir günah işlememden daha sevimli gelir. ́Niçin ́ diye sorulduğunda şöyle demiştir: Çünkü Allah Teala ́ya karşı günah işlemekte, Rabbime isyan etmek ve O ́nun gazabına maruz olmak söz-konusudur. Halbuki cehennem azabında, Allah Teala ́nm kudret ve intikamının izhar edilmesi sözkonusudur. O ́nun gazabı bana, azap edilmekten çok daha ağır gelir.

Meleklerin sözünü işitemeyen kulun, onları anlaması da mümkün olmaz. Kişi, sözünü işitemediği birinin çağrısına elbette karşılık veremez. Ancak işitenler, çağrıya karşılık verebilirler. Hasan el-Basri şöyle derdi: Allah Teala ile kulu arasında, günahlardan teşekkül etmiş belli bir sınır vardır. Kul, bu sınıra dayandığı zaman kalbine mühür vurulur ve bir daha asla hayra yönlendirilmez. Ey sınırları aşan kişi! Sınıra ulaşmadan önce tevbe ve Allah ́a dönüşte acele et, yoksa güçlük ve acizlikle karşılaşırsın.

Buhari, BuyuVS; Tirmizi, Kıyamet/60; İhni Hanbel, III/153.

Hadisin benzer lafızları için b. Ebu Davud, Tatawu725; Tirmizi, Mevakit/212.

Bir kardeşim hikmet ehlinden birinin yaşadığı şöyle bir hadise nakletmişti: Meclisimize birkaç yoksul geldi. Biz de, bir komşumuzdan kızartılmış bir deve satın aldık. Kendi yarenlerimizden bir cemaatla birlikte hikmet ehlinden olan o kimseyi de yemeğe davet ettik. O, ete elini uzatıp bir lokma aldı ve onu ağzına getirdikten sonra lokmayı çıkardı ve kendini geri çekerek şöyle dedi: Siz yemeye devam edin. Aklıma bir şey geldi ve yememe mani oldu. Biz de: Eğer bizimle birlikte yemezsen, biz de yemeyiz, dedik. O da: Siz bilirsiniz, ben yemeyeceğim, dedi ve sofradan kalkıp gitti. Biz de o olmaksızın yemeyi doğru bulmadık. Neden sonra, eti kızartan kişiyi çağırıp bu devenin hikayesinin aslını öğrenmek istedik ve adamı çağırttık. Ona deveyle ilgili hoş olmayan bir şey olup olmadığını sorduk. Çok geçmeden, devenin aslında ölmüş bir deve olduğunu ama para kazanma hırsına kapıldığını ve onu kızartarak bize sattığını itiraf etti. Biz de eti parçalayarak köpeklere verdik.

İbni Mace, Mukaddime/16

́Şereh ́, hırs ve tamah demektir. İşte bu iki zaaf, yanı hırs ve tamah, Adem ́in cennetten çıkarılmasının esas sebebleridir. Çünkü Adem ebedi hayata tamah ederek, o meyvayı yemeye hırs göstermişti. Bu hareketi, elbetteki bir cahilliğin ve hırsın neticesiy-di. İşlediği günah ise, dünyanın insanlarla dolmasının, itaat ise ahiretin takva sahipleriyle dolmasının sebebini teşkil etmiştir. Bunun içindir ki şöyle denmiştir: Dünya sevgisi, her günahın başıdır. Zühd ise, her türlü taat ve amelin kaynağıdır. Bakın Allah Teala önce cennete koyduğu Adem ́i sadece bir günahından dolayı oradan çıkarmıştır. Sizler, bu kadar fazla günahla görmeyi dahi başaramayacağınız cennete nasıl olur da girmeyihayal edersiniz

Buharı, Cuma/4, 31; Müslim, Cuma/10, 24; Ebu Davud, Taharet/127; Tirmizi, Cuma/6; Nesa ́i, Cum ́a/13, 14 imamet/59; İbni Mace, İkamet/82; Darimi, Salat/193; Muvatta ́, Cuma/l; ibni Hanbel, 11/239, 259, 280, 460,505

Hikmet ehlinden biri de Adem oğlunu ipek böceğine benzetir. İpek böceği, cahilliğinden dolayı kozayı sürekli kendi üzerinde örer. Öyle bir an gelir ki çıkacak yeri kalmaz ve kendini öldürür ve başka bir kozaya dönüşür. Veya bunu da yapamadan kozayı tamamladıktan sonra onu Öldürürler. Çünkü ondan doğacak yeni kurtçuk, güneşi görebilmek için dışarı çıkmak isteyecek ve örülen kozayı kesmeye çalışacaktır. Bu sebeble onu öldürerek kozanın hasar görmemesini sağlarlar.

Tirmizi, Zühd/11; tbni Mace, Fiten/12; Muvatta ́, Hüsnü ́l-huluk/3,

Ebıı Dayud, Taharet/127; Nesa ́i, Cuma/10, 12, 19; İbni Mace, İlcamet/80; Darimi, Sa-lat/195; İbni Hanbel, 11/209 IV/9, 10, 104

Vüheyb b. el-Verd el-Mekki, içmesi istenen bir sütü içmedi. Çünkü sütün kaynağını sorduğunda, aldığı cevaptan memnun kalmamıştı. Bunun üzerine annesi şöyle dedi: İç onu, içmen halinde Allah Teala ́nm sana mağfiret etmesini umarım. O da şu cevabı verdi: Ben içtikten sonra Allah Teala ́nm bana mağfiret etmiş olmasını istemem. Bunun üzerine annesi ́Niçin ́ diye sordu. O da şöyle dedi: Günahını işleyerek mağfiretini kazanmak istemem de onun için!

Bu hadis daha önce tahric edildi

Tirmizi, Tefsir-i Suret-i 5/18; Ebu Davud, Melalıim/17; İbni Mace, Fiten/21.

İbni Mace, İkamet/176 Zühd/19.

Buhari, Rikak/36; Müslim, Zühd/47, 48; Tirmizi, Zühd/48; İbni Mace, Zühd/21; Darimi, Rikak/35; İbni Hanbel, V/45 111/40, 270 IV/313.

Tirmizi, Sevabü ́l-KurJan/20; Nesa ́i, Zekat/68; İbnİ Hanbel, IV/151, 158.

Buhari, Savm/2 Tevhid/35; Müslim, Sıyam/161, 163; Ebu Davud, Savm/25; Tirmizi, Cuma/79 Savm/54 iman/8; Nesa ́i, Sıyam/42, 43; İbni Mace, Sıyam/1 Mten/12 Zühd/22; Darimi, Savm/27, 50; Muvatta ́, Sıyara/57; İbni Hanbel, 1/195

İbni Mace, ikamet/86; İbni Hanbel, V/143

İbni Mace, Sıyam/39

Buhari, Tefsir Sııret-i 92/2; Müslim, Müsafırun/282; Tirmizi, Kur an/5; İbni Hanbel, VI/449, 451

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 160-179.

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 219-222.

Buharı, Bt! ime/56; Tİrmizi, Kıyamet/43; İbni Mace, Sıyam/55; Darimi, Et ́ime/4; İbni Hanbel, H/283, 289 IV/343

Başka bir ayetinde ise şöyle buyurmaktadır: "Bekçileri onlara ́Size selam olsun, temizlenmiş, hoş olmuşsunuz, haydi ebedi kalıcılar olarak ona girin! ́ derler" (Zümer/73) Cennet ehli temiz ve arınmış olmalıdır. Çünkü Allah Teala başka bir ayetinde şöyle buyurmaktadır: "Ve Adn cennetlerinde temiz ve hoş meskenler". (Tev-be/72) Günahlar ise, pisliklerdir. Allah Teala, şöyle buyurur: "Temiz ve hoş şeyleri onlar için helal, pis şeyleri de haram kılan..". (Araf/157) O, bunu şu ayetinde hülasa etmiştir: "Pis kadınlar da, pis erkekler içindir". (Nur/26) "Temiz kadınlar, temiz erkekler içindir". (Nur/26)

İbni Mace, Taharet/47; İbni Hanbel, 11/98.

İbni Hanbel, 1/34.

Müslim, Cuma/71, 72 Müsafinın/105; Buhari, Cuma/39 Teheccüd/25, 29; Tirmizi, Cuma/24; Nesa ́i, İmamet/64 Cuma/43, 44; İbm" Mace, İkamet/95; Darimi, Salat/144, 146, 207; Muvatta ́, Sefer/69; İbni Hanbel, II/6, 11, 17, 35, 63, 75, 77

Kulun gaflet hali uzadıkça kalp kulağı olan melek hiçbir şey duymaz olur. Hiçbir şey duyamamak, hiçbir şey söyleyememek demektir. Melek de işte bu sebeple böyle bir kula hiçbir şey söyleyemez olur. Bu, hata ve günahlarının cezasıdır. Meleğin kulu hayır ve Allah ́a itaat üzerinde sabit kılması, Allah Teala ́dan aldığı bir vahiy ve kul için bir yüceltme unsurudur.

Cennetteki refakatla ilgili hadisler için b. Müslim, Salat/225; Ebu Davud, Tatawu ́/22; Nesa ́i, Tatbik/79; İbni Hanbel, 1/389, 400, 437, 445, 454.

Nefs, dört değişik sıfata mübteladır ki bunların ilki; Rububiyet sıfatlarının, kibir, azgınlık, övülmeyi sevme, ululanma isteği ve zenginlik gibi tezahürler karşısında kendini göstermesidir. İkinci olarak nefs; kandırma, hile yapma, hased ve gıybet gibi şeytan ahlakından olan sıfatlara mübteladır. Üçüncü olarak; yemeyi, içmeyi ve cinsi münasebeti sevmek gibi hayvani tabiatlara mübteladır. Bunların yanısıra dördüncü olarak; korku, tevazu ve alçakgönüllülük gibi kulluk sıfatlarına da duyabilir.

Tirmizi, Birr/55; Darimi, Rikalt/47; İbni Hanbel, III/5 V/153, 158, 177, 236

. Kur ́an ́ı hiziblere göre okumayla ilgili hadisler: Ebu Davud, Ramazan/9; İbni Mace, İkamet/178 İbni Hanbel, IV/9, 353-355, 381, 383.

İşte ömrünü servet uğrunda harcayan cahil de böyledir. Aslında ailesi ve malı ona bir ömrü heder ettirmiştir. Çünkü uğrunda hayatını tükettiği servetin sefasını sürmek varislerinin hakkı olacaktır. Bu varisler, kendilerine bırakılan serveti Allah yolunda harcarsa-lar sevabı kendilerine, hesabını vermek babalarına düşecektir. Bir de Allah ́a isyanda ve günahkarlıkta harcarsalar, o zaman da, varislerine böyle bir servet bırakarak onları azdırdığı için günahlarına ortak olacaktır.

İşte böyle biri, ahirette şu iki halden hangisine daha çok pişman olacağını dahi bilemez: Ömrünü başkaları uğrunda tükettiğine mi yansın Yoksa başka birilerinin hayır tartısında durduğunu gördüğü malına mı

Kalplerin Kasvet hali ise, Allah Teala ́nm şu ayetinde de buyurduğu gibi kulunu ağır şekilde tehdit ettiği uzun bir gaflet devresinden doğan haldir. Allah Teala buyuruyor ki: "Artık Allah ́ın zikrine uzaklıktan kalpleri katılaşmış olanların vay haline!". (Zümer/22) Allah Teala Kasuet ́i Nifak ile birleştirmiş ve bu ikisinin, Nifak ve Kasvet ehline şeytan tarafından fitne olarak telkin edilen haller olduğunu haber vermiştir. O şöyle buyurmaktadır: " kalplerinde hastalık ve kasvet bulunanlara şeytanın telkin ettiği şeyi bir fitne yapmak içindir". (Hac/53) Yani münafıklar ve kalpleri katılaşmış olanlar için.

İbni Mace, İkamet/176

Kul, ancak yukarıda saydığımız ilk üç sıfatın terkinde ihlaslı olduğu zaman muhlis bir kul olabilir. Kulluk sıfatlarına hakiki manada sahip olabildiği zaman, mübtelası olduğu sıfatlardan uzak ve temiz kalabilir. Bu sıfatların ilki olan Rububiyetle ilgili sıfatlardan halis ve beri olması gerekir. Tevhid ehli ulemaya göre; kulluğun vahdaniyete halis kılınması, amel sahiplerinin anıellerindeki ihlas-dan daha zordur. Tevhid ehli olan alimler, işte bu sebeble Kurb makamlarına yükseltilmişlerdir. Onlara göre nefs; Allah Teala ́dan gayrısmdan hür olmadıkça, hakiki kul olamaz. Başka bir kulun kulu olan bir kimse, nasıl Rabb ́in kulu olabilir Çünkü kişi, kime yönlenirse ilahı o olur. Neticede onu ilah olarak tanımanın gerekleriyle birlikte onu rab edinir. Uluhiyet sıfatına inananlar nezdinde şirk olarak görülen bu daranış, Rabbaniler nezdinde de Rububiyet sıfatını karıştırmaktır. Böyle biri, Allah Resulü ́nün duasında da haber verdiği gibi ters çevrilmiş ve helak edilmiş bir kimsedir. O, şöyle buyurmaktadır: "Dünyaya kul olan helak olmuştur. Dirheme kul olan helak olmuştur. Karısına kul olan helak olmuştur. Kadına kul olan helak olmuştur". Bunlar, Allah Teala ́mn şu ayetinde haber verdiği ́sayılan ́ kullardandır: "Göklerde ve yerde Rahman ́m huzuruna kul oarak gelmeyecek hiç kimse yoktur. Yemin olsun ki O, hepsini toptan ve teker teker saymıştır". (Meryem/94-95)

Nefis muhasebesini ve Rakib olanın murakabesini terketmek, Allah Teala ́dan uzun süre gafil kalmak demektir. Dünyada gaflet içinde olanlar, ahirette hüsran içinde olacaklardır. Kul tarafından gösterilecek uzun gaflet, aslında Mabud ́a karşı kalbi mühürleyen-lerden biridir. Gaflet, kalbin üzerindeki bir kaplamadır. Araplar şöyle derlerdi: Gafil oldu, yani üzerini kapattı

Muvatta ́, Nida/29; İbni Hanbel, H/36, 67, 129, IV/344

Benzer bir rivayet için b. İbni Hanbel, 1/231, 241, 326.

İbni Hanbel, 11/341

İbni Hanbel, 11/108

Tirmizi, Savm/38; İbni Mace, Sıyam/5; Darimi, Savm/34; İbni Hanbel, U/442

Buhari, Savm/2; Müslim, Sıyam/159; Ebu Davud, Savm/25; İbni Mace, Sıyam/21; Muvatta ́, Sıyam/57; İbni Hanbel, 11/245, 257, 286, 462, 465, 504, 511

Buhari, Bed ́ü ́l-halk/11; Müslim, Salat/258, 259, 260; Ebu Davud, Salat/107; Nesa ́i, Kıble/8 Kasame/48; Darimi, Salat/125; Muvatta ́, Sefer/33; İbni Hanbel, 11/86

Müslim, Müsafırun/139, 141 Sıyam/178; Buhari, Savm/52, 53; Nesa ́i, Sıyam/35, 70 Kıya-mü ́I-leyl/2, 17; ibni Mace, Sıyam/30; Darimi, Salat/165 Savm/36; İbni Hanbel, VI/54, 95, 109, 158, 171, 218, 228, 242, 24

Benzer bir hadis için b. Buharı, Cuma/3.

Hadisin benzer lafızları için b. Buharı, Cuma/2, 3, 5, 6, 12, 26 Ezan/161 Şehadat/18; Müslim, Müsafirun/26, 27 Cuma/l, 2, 4, 6-8; Ebu Davud, Taharet/127, 128; Tirmizi, Cuma/29; Nesa ́i, Cuma/7, 8, 11; İbni Mace, ikamet/78, 80, 83; Muvatta ́, Cuma/2, 4, 5; ibni Hanbel, 1/15, 46, 265, 268 H/3, 9, 35, 37, 48, 51, 53, 64, 75, 78, 101.

Benzer bir hadis için b. Buhari, Cihad/70 Rikak/10; ibni Mace, Zühd/8.

Yakin sahibi bir amilden de bu meyanda bir söz rivayet edilmiştir. O şöyle derdi: Benden kabul edilecek iki rekat namaz dahi, cennete alınmamdan daha sevimlidir. ́Nasıl olur ́ diye sorulduğunda şöyle dedi: Çünkü o iki rekatta Rabbim Allah ́ın rızası ve muhabbeti mevcuttur. Cennete girmekte ise, benim rızam ve arzum vardır. Tabii ki Rabbimin rızası, benim için kendi hoşnutluğumdan daha güzeldir.

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 210-218.

ibni Mace, İkamet/176.

Ariflerin sürdürdükleri müşahedeleri, emanetlere olan riayetleri, Allah ́a yakınlık ve meclisinde hazır olma vakitlerine olan bağlılıklarının misali, Kadir gecesine tevafuk edip de onu ibadet ile ihya eden amel sahibinin hali gibidir. Bilindiği gibi, o gece yapılan amel, bin ayın amelinden daha faziletlidir. Bir alim şöyle demiştir: Arif olanın her gecesi, Kadir gecesi gibidir.

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 180-202.

Buharı, Teheccüd/16 Teravih/l; Müslim, Müsafırun/125; Tirmizi, Mevakit/208; Muvatta ́, Salatü ́l-leyl/

Ebu Davud, Edeb/78; İbni Hanbel, V/364, 37

Buhari, Tefsir-i Suret 4/9 Fazailu ́l-Kur ́an/32, 35; Müslim, Müsafimn/247, 248; Ebu Da-vud, ilim/13; Tirmizi, Tefsir-i Suret 4/11.

Hadisin değişik lafızları için b. Buharı, Vudu746; Müslim, Taharet/8, 12; Ebu Davud, Taharet/32, 51, 128; Tirmizi, Taharet/45 Cuma/5

Ebu DavUd, Taharet/127 Salat/229, 232; İbni Hanbel, 11/214 IH/81 V/198. Kalpler 11

Allah Teala ́nm şu buyruğunu işitmediniz mi "Çünkü onlar dünya hayatını sevip ahiret hayatına tercih etmişlerdir. Allah da kafirler güruhunu hidayete erdirmez. Onlar öyle kimselerdir ki Allah, kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlemiştir. Gaflet içinde olanlar da işte bunlardır". (Nahl/107-108) Allah Teala başka bir ayetinde ise buna delil olarak şöyle buyurmaktadır: "Ve nefsini he-vadan sakındırdı". (Nazi ́at/40) Yani dünyayı tercih etmekten sakındırdı, anlamındadır. Çünkü Kelam-ı İlahi, açık olan manasında, azgınlık ve dünya hayatını tercih edenler hakkında beyanda bulunduktan sonra şunu koymaktadır: "Allah, onların kalplerini mühürledi de, nevalarına uydular". (Muhammed/16)

Bu muhasebe ile, eksiklik ve fazlalığınız ortaya çıkar, hareket ve sükununuzdaki ihlas ya da boşa giden Külfetinizi görürsünüz. Eğer hareket ve sükununuz Allah Teala ve O ́nun rızası uğrunda ise bu İhlas olarak kabul edilir. Bundan dolayı O ́na döndüğünüzde hakettiğiniz sevabı vermek Allah Teala ́ya düşer. İyi amellere yönlendirilip kötülüklerden korunmanız hususunda size verilen nimet için devamlı surette Allah ́a şükretmeniz gerekir. Eğer hareket veya sükununuz, kendi he-vanız veya dünyevi bir menfaat içinse, bu da Külfet olarak görülür. Allah Resulü şöyle buyurmuştur: "Ben ve ümmetimdeki takva sahipleri, külfetten beriyiz". Eğer bu tür işler yapmışsanız, bunlar için de hesap günü Allah Teala ́nm cezasını haketmiş olursunuz. Ancak ikram sahibi ve herşeyi verici olan Rabbinin mağfiret ettikleri bunun dışındadır. Şayet böyle bir durumunuz varsa, devamlı istiğfar, güzel tevbe ve hoşça özür dileme çabasına girin. Allah Teala ́mn sizi nefsinize muhtaç etmesinden korkun. Çünkü bu, helak olmanız demektir. Geçen şeyleriniz için bu kadar endişelenmeniz ve yaptığınız iyi ameller için de böylesine umutlu olmanız, sizi uykunun fazlasından menedip üzerinizdeki gaflet havasını dağıtabilir. Böylelikle gecenizi kıyam ve ibadet ile ihya eder ve Allah Teala ́mn "Onlar yataklarından kalkarlar, korku ve ümit içinde Rablerine dua ederler". (Secde/16) buyruğunda vas-fettiği kullarından olursunuz.

Ebu Davud, Savm/55 Sünnet/16; Nesa ́i, Sıyam/1, 82, 84; Muvatta ́, Sefer/94; İbni Mace, Sıyam/43; ibni Hanbel, IV/165 V/28, 35,154, 363.

Alim olan, titizliği ve nefs muhasebesi sayesinde haram olandan korunurken, cahil olan -yani deveyi satan- kişi, murakabe eksikliği ve nefsinin hırsıyla başbaşa bırakılıyor. Diğer müminler ise, edeplerindeki güzellikten dolayı gelen ilahi tevfik ile haram yemekten korunuyorlar. Çünkü onlar, sırf arkadaşları yemediği için çok arzu ettikleri yemeği terkedebilen insanlardı. Deveyi satan kişi de, müşterisinin dürüstlüğü ve hüsnü niyeti karşısında gerçeği itiraf ederek günahını telafi edebilmişti.

Elimizdeki mushafta ifadesi mevcut değildir. .

İmtihanın başı, nefsin ihtilafa düşmesi, ihtilafa düşmenin başlangıcı ise muhalefet etmesidir. Bu muhalefetin ön cephesinde gayret yeralırken kapısı kulaktır. Kulak, kelama ve nazariyecüiğe giden yolun başıdır. Söz ise, şehvete götüren yoldur. Şehvet, günahın anahtarıdır. Günah ise, cehennemde bir makamdır.

Ali ́den şu söz rivayet edilmiştir: "Allah Teala ́ya karşı günahın işlenmediği her gün, bizim için bayramdır". Hasan el-Basri de Allah Teala ́mn "Geçmiş günlerinizde takdim ettiklerinize karşılık yiyin, için, afiyet olsun". (Hakka/24) buyruğunu okuduğu zaman çevresindekilere şöyle demiştir: Ey kardeşlerim, bu ayette bahsedilen yaşadığınız şu günlerinizdir. Onları, çaba ve gayretle geçirin. Onları zayi etmeyin. Günlerinizdeki boşlukları, hüsnü muamele ile doldurun. Bunlarda meşguliyetsiz olarak kalmanız halinde, mahsul olarak size aynısı geri dönecektir.

Hevaya uymak, kalbin mühürlenmesinin tezahürlerinden biridir. Kalbin mühürlenmesi, günahın cezasından dolayıdır. Cezanın mirası ise, Hitab-ı İlahi ́yi anlamaya karşı sağırlık halidir. Allah Teala ́nm şu buyruğunu görmüyor musunuz "Eğer dilersek, günahlarından dolayı onlara isabet ettiririz ve kalplerini mühürleriz de hiçbir şey işitemezler". (A ́raf/100)

Müslim, Cuma/17, 18; Buhari, Cuma/4; Ebu Davud, Vitr/26; Tirmizi, Cuma/l, 2; İbni Mace, İkamet/79; Darimi, Salat/19, 206; Muvatta ́, Cuma/16; İbni Hanbel, 11/273, 327, 418, 457, 486, 504, 519, 540 III/430 IV/8.

Nesa ́i, Kıyamü ́l-leyI/24

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 292-304

İbni Hanbe), V/451, 453; Buharı, Ezan/30; Ebu Davııd, Salat/201; Tirmizi, Cuma/2; Ne-sa ́i, Mesacid/40; Muvatta ́, Cuma/16.

Benzer bir hadis için b. Darimi, Mukaddime/17.

Nesa ́i, Cuma/42; Müslim, Cuma/67, 69

Allah Teala ́nm bu manadaki buyruğu şudur: "Hani Rabbin meleklere vahyediyordu ki: Ben sizinleyim, iman edenlerin sabit küm". (Enfal/12) Bu konuda rivayet edilen bir hadiste ise şöyle buyrulmaktadır: "Adem meleklerin seslerini duymaktan engellenmişti. Bu yüzden yalnızlığa kapıldı ve şöyle dedi: Ey Rab-bim, bana ne oluyor da meleklerin seslerini duyamıyorum Allah Teala şöyle buyurdu: Günahın, Ey Adem!"

Bir alim de nefsin ́şereh ́ dediğimiz hırsını, üzerine bal sürülmüş bir ekmeğe gelen sineğe benzetir. Azgın nefis, balın tamamını emmek isteyip de ortasına konan, sonra da kanatları bala bulaştığı için orada ölen sinek gibidir. Başka bir sinek ise, balın kenarına gelir ve oradan kendine yetecek kadarını emip işini bitirdikten sonra uçup gider.

. Hadisin değişik şekilleri için b. Eİju Davud, Sünnet/1; Tirmizi, İman/18; İbniMace, Fi-ten/17; Darimi, Fazailu ́l-Km ́an/1; ibni Hanbel, III/197, 224, 493 V/69.

Tirmizi, ilim/14.

Benzer bir hadis için b. Tirmizi, Sevabü ́l-Kur ́an/14; Darimi, Fazail..

Değişik lafızları için b. Müslim, Mesacid/254; Tirmizi, Cuma/7; Ebu Davud, Salat/203, 204; Nesa ́i, Cuma/2, 3; İbni Mace, İkamet/93; Darimi, Salat/205; Muvatta ́, Cuma/20; İbni Hanbel, 1/402, 422, 461, 499 IH/332, 424 V/8, 14, 30

Kasvet; Allah Teala ́dan uzaklığın neticesidir. Uzaklık ise, ihanet için verilmiş bir cezadır. Allah Teala muhakkak ki, hainleri sevmez. "Misaklarını bozmalarından dolayı onları lanetledik ve kalplerini katı kıldık". (Maide/13) buyruğu üzerinde iyice düşünen de bunu anlar. Onlar, sözlerinde durmadıkları ve ahitlerini bozarak Allah ́a ihanet ettikleri için, Allah da onları lanetlemiş, yani rahmetinden ve zikrinden uzaklaştırarak kalplerini katıl aştırmış tır.

Ali ise, gafleti Küfür makamlarından biri olarak görmüş ve Selman ́m ́Küfrün bina edildiği temellere dair sorusu üzerine şöyle demiştir: Küfür, dört makam üzerine bina edilmiştir: Şüphe; Cefa ; Gaflet ve Körlük. Kalbin gafleti arttığı zaman, meleğin kula olan ilham ve telkini azalır. Çünkü o, kalbinin kulağıdır.

Ebu Davud, Savm/64 Sünnet/3; İbni Mace, Sıyam/43; Darimi, Savm/45

Nesa ́i, Mesacid/22; Ebu Davud, Salat/214 Edeb/14; Tirmizi, Salat/123.

İbni Hanbel, IV/414.

Müslim, Müsafirun/164, 165; Tirmizi, Salat/168; Nesa ́i, Zekat/49; İbni Mace, İkamet/200; tbni Hanbel, III/302, 391, 412 IV/302

Bütün bunların sebebi; kalplerin katılaşmasının ardından birbiri peşisıra işlenen, yalan, unutma, ihanet ve iftira etme gibi günahlardır. Onlar işte bu gibi günahları işledikleri için kalpleri mühürlenmiş, dolayısıyla Mahbub Teala ́mn sözü onlar tarafından du-yulamaz olmuştur. Nitekim Allah Teala şöyle buyurmaktadır: "Onlara günahlarından dolayı isabet ettiririz ve hevalarma uyarlar". (A ́raf/100) Bu mührün tek gidericisi, takvadır. Takva, aynı zamanda Allah ́ın buyruklarını işitip anlamak için de bir anahtardır: "Allah ́tan korkun ve dinleyin". (Maide/108) Allah bizi, hayra muvaffak kılsın.

Pazartesi ve Perşembe orucuyla ilgili olarak b. Tirmizi, Savm/43; Ebu Davud, Savm/53, 60, 68 Edeb/47; Nesa ́i, Sıyam/70, 76, 83; İbni Mace, Sıyam/42; Darimi, Savm/41; İbni Hanbel, 11/91, 201 III/416 IV/78 V/200, 201, 205 Vİ/8, 89, 289, 310

Tirmizi, Sevabü ́l-Kur ́an/14

Ebu Davud, Savm/71; Müslim, Siyam/169, 170; Nesa ́i, SıyanV67; İbni Hanbel, VI/49, 207.

Fersah; 5,762 km uzunluğunda mesafe

Hadisin muhtelif lafızları için b. Buharı, Cuma/37 Talak/24; Müslim, Müsafırun/166, 167 Cuma/13-15; Tirmizi, Cuma/2 Tefsir-i Suret-i 85/1; Nesa ́i, Cuma/45; İbni Mace, İkamet/99; Darimi, Salat/204; Muvatta ́, Cuma/15; İbni Hanbel, 11/30, 255, 283, 312, 403, 457, 519 111/39, 65, 313, 348 V/451, 543

Benzer manada başka hadisler için b. Buharı, Cuma/6, 19; Müslim, Cuma/26, 27; iirmi-zi, Cuma/5

Buharı, Tevhid/52; Ebu Davud, Vıtr/20; Nesa ́i, İftitah/83; İbni Mace, ikamet/176; Dari-mi, Fazaüu ́l-Kur ́an/34; İbni Hanbel, IV/2S3, 285, 296, 304

İbni Mace, Mukaddime/16; İbni Hanbel, IH/127, 128, 242

Benzer hadisler için b. Muvatta ́, Kur ́an/4; Ebu Davud, Ramazan/8, 9.

. tbni Hanbel, 11/175 IV/151, 155.

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 282-291.

Buhari, Savm/56 Enbiya/37; Nesa ́i, Sıyam/76; İbni Hanbel, 11/188.

Birinci hadisin kaynaklarına ilaveten b. İbni Hanbel, 1/93

Bu fasılda, insan nefsini tanımaya ve ariflerin vecdlerini anlatmaya çalışacağız.

Bu hususla ilgili hadisler için b. Buharı, Salat/100 Hudud/39; Müslim, Salaf259; Nesa ́i, Kıble/5; İbni Mace, ikamet/39; ibni Hanbel, IV/2.

Buhari, Fazaihı ́l-Kui ́aiı/37 İ ́tisam/26; Müslim, ́İlm/3, 4; Darimi, Fazailu ́l-Kui ́an/7; İbni Hanbel, IV/313.

Şa ́ban ayındaki orucuyla ilgili olarak b. Buhari, Savm/52; Müslim, Siyam/176; Ebu Davud, Savm/59; Tirmizi, Savm/36; İbni Mace, Sıyam/30; Muvatta ́, Sıyam/56; İbni Hanbel, VI/39, 84, 107, 128, 143, 153, 165, 188, 189, 233, 242, 249, 268.

Nefse hakim olmanın ilk adımı, onu her an hesaba çekmeniz ve her hesabında dikkatlice murakabe etmenizdir. Ondan gelen her sesi titizce incelemeniz gerekir. Eğer içten gelen bu ses, Allah rızasına matuf ise, Ölümle yarışır ve onu bir an önce eda edebilmek için çabalarsınız. Eğer Allah rızasından başka bir şey içinse, bir an önce ve hiç vakit kaybetmeden o sesi yoketmeye çalışırsınız. Böylece kalbinizde yeretmesini engellemiş, meleğin sesinin sizi değiştirmesine fırsat vermeden siz onu değiştirmiş olursunuz.

Bir hadisinde Allah Resulü şöyle buyurmaktadır: "İman çıplaktır. Onun giysisi takva, ziyneti haya, meyvası ise ilimdir". Başka bir rivayette ise şöyle buyrulmaktadır: "Cennet temizdir ve onda ancak temiz olanlar ikamet edebilir. Kullar, onun için temiz olduklarında, ona girerler". Bunun, Allah Teala ́nın şu ayetiyle nasıl birleştirildiğine bir baksanıza: "Melekler, temiz insanlar olarak canlarını aldıkları o kimselere ́Size selam olsun ́ derler". (Nahl/32)

Buhari, Savm/49, 52 Iibas/43 Rikak/18; Müslim, Müsafirun/215, 220, 221 Sıyam/58,177; Tirmizi, Kıbla/13; İbni Mace, Zühd/28; İbni Hanbel, 11/231, 350, 496 VI/40, 61, 84, 122, 128, 176, 241, 244, 247, 249, 268

Allah Teala ́ya yakın kılınan havas için, rububiyet sıfatlarının tecelli ettiği Kurb makamlarında, yüksek derecelere çıkarılma ve bütün vakitlerinde yaptıkları zikirler ve kalbi ameller sayesinde kaçırdıklarını tedarik etme imtiyazı vardır. Teşbih, tehlil veya hamd ile yapılan zerre mikdarı bir zikir, bir anlık tefekkür, basiretli bir bakış, bir düşünce, yakını müşahede etmekten alman bir öğüt, Rab-bini bir vecd, Habib ́e bir bakış ve Karib ́e az da olsa yakınlaşma; sürekli nefslerini vecdeden ve devamlı mahlukatı müşahede eden gafillerin yaptıkları dağlar kadar amelden çok daha faziletlidir.

Allah Teala buyurdu ki: "Sadece müslümanlar olarak ölün". (Bakara/132) Korkuyla yalnız Allah ́a yönelme hakkında ise şöyle buyurmaktadır: "Rabbimiz, üzerimize sabır yağdır. Ve canımızı müslüman olarak al". (A ́raf/126) Yine O, şöyle buyurmaktadır: "İnsan çok aceleci idi". (İsra/11), "Muhakkak ki insan aceleden yaratıldı". (Enbiya/37) Allah Teala, insanın bu acelecilik sıfatını haber verdikten sonra, bundan vazgeçmesini telkin ederek şöyle buyurmaktadır: "Size ayetlerimi göstereceğim. Benden acele istemeyin". (Enbiya/37); "Allah ́ın emri gelecektir. Onun acele olmasını istemeyin".

Bu anlamda hadisler için b. Ebu Davud, Salat/108; Tirmizi, Mevakit/134; İbni Mace, İkamet/37; Darimi, Salat/130

Tirmizi, Kur ́an/ll; Ebu Davud, Ramazan/8, 9; İbni Mace, İkamet/178; Darimi, Salat/73; İbni Hanbel, ü/164, 165, 189, 193, 195.

Metinde geçmeyen bu ayet için b. Talak/2.

İbni Ömer ́in rivayet ettiği bir hadiste ise Allah Resulü şöyle buyurmaktadır: "Mühür, Rahman ́m arşının sütunu üzerinde asılı durur. Allah ́ın koyduğu yasaklar çiğnendiği zaman Allah Teala mührü kalplere gönderir ve o da, onları körleştirir". Allah Teala ́nm "Kur ́an ́ı hiç düşünmüyorlar mı Yoksa kalplerin üzerinde kilitleri mi var ". (Muhammed/24) buyruğunda haber verdiği kilit işte budur.

ibni Hanbel, 11/175 IV/lfil, 155

Hadiseyi anlatan kişi şöyle demişti: Daha sonra o zat ile karşılaştım ve hangi sebeple yemekten ayrıldığını, aklına gelen şeyin ne olduğunu sordum. Bana şu cevabı verdi: Söyleyeyim. Benim nefsim, takip ettiğim riyazetten dolayı yirmi yıldır herhangi bir yemek için hırsa kapılmazdı. Siz bana o kızarmış eti sunduğunuzda, nefsim onu yeme hırsına kapıldı. Böylesi bir hırsa daha önce hiç şahit olmamıştım. Bunun üzerine o yemekte bir illet olduğunu anladım ve nefsimin de hırsından ötürü onu yemedim. Allah size merhamet etsin, görüyor musunuz ki bir yemekte iki kişinin hırsı nasıl da tevafuk edip bir araya geliyor İlcisinin de hırsları aynı, ama Allah Teala ́mn yardımı ve yardımsızlığı noktasında birbirlerinden ayrılıyorlar.

Eğer hesap görücü olan Allah Teala için böyle bir nefs muhasebesini yapmazsanız, Gözetliyici olan Allah Teala ́nm katında murakabe makamınız da, Habib Teala için muhasebe mekanınız da olamaz. Dikkat edin de Vera ́ ehlinin makamını kaçırmayın, tevbe edenlerin hallerinden uzak durmayın. Yapmanız gereken, sadece gece ve gündüz vakitlerinde iki virdi, nefs muhasebesine ayırman-ızdır. Bu iki virdden birini, sabah namazından sonra yaparak geçirdiğiniz gecenin muhasebesini yapmalı ve gaflet ile kaçırdığını telafi etmeye çalışmalısın. Eğer bu süre içinde Allah Teala ́nm bir nimetini görmüşsen, bunun için O ́na şükreder, eğer bir hata işlemiş-sen onun için de Allah Teala ́dan mağfiret dilersin. Eğer halinde, Allah Teala ́nm zikrettiği ve bunlardan dolayı övdüğü müminlerin vasıflarından bir vasıf görürseniz, bunun devamını umar ve Allah ́ın rızasına tamah ederek kendinizi müjdelersiniz. Şayet kalbinizde ve umumi halinizde münafıkların vasıflarından birine veya Allah Teala ́nm kınayıp zemmettiği cahillerin ahlakından bir davranışa şahit olmuşsanız bunun için de hüzünlenir, ürperir ve tevbe ederek bağışlanma dilersiniz.

Ebu Davud, Salat/201; Muvatta ́, Cunıa/16; İbni Hanbel, 11/486 V/451

Tirmizi, Da ́avat/86; İbni Mace, Sıyam/44; Darimi, Vudu ́/2; İbni Hanbel, IV/260, 363, 365,370, 372

Nesa ́i, Kasame/14.

Nefsin hareketli olarak yaratıldığı ve sükunetle emrolunduğu-nu daha önce belirtmiştik. Nefsin sahibi olan Allah Teala yardım etmedikçe nefs nasıl sakini eşebilir Allah Teala, onu harekete geçiren Muharrik olarak onu sakinleştirme dikçe sırf bir emirle onun sakinleşmesi nasıl mümkün olabilir.

Buhaii, Savm/52, 53; Müslim, Sıyam/129 Müsafıran/139, 141; Tirmizi, Savm/56; Nesa ́i, Sıyam/35, 70; İbni Mace, Sıyam/30; İbni Hanbel, VI/54, 95, 218.

Benzer bir hadis için b. Tinnizi, Zühd/26; İbni Hanbel, IV/160.

Buhari, Savm/56; ibni Hanbel, 11/206

Benzer manada hadisler için b. Müslim, Cuma/27; Tirmizi, Cuma/4, 5; Ebu Davud, Sa-lat/203; İbni Hanbel, 1/92 11/209 IV/8, 10 V/75.

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 223-254.

Buharı, Savm/64 Rikak/18; Müslim, Müsaürun/217; Bbu Davud, Tatawu ́/27; ibni Han-bel, IV/109 VI/43, 55, 174, 189

Benzer hadisler için b. Buhari, Ezan/9, 32, 73; Müslim, Salat/129, 131; Tirmizi, Meva-kit/52; Nesa ́i, Mevakit/22 Ezan/31; Muvatta ́, Cemaat/6, Nida/3; İbni Hanbel, 11/239, 278, 303, 374, 533.

Bu anlamda bir hadis rivayeti için b. İbni Hanbel, Vl/358

İbni Mace, Mukaddime/11; ibni Hanbel, 1/7, 26, 38, 445, 454 H/446 IV/279.

Bu anlamda ́Cezebe=Cebeze ́ ve ́Haşşaf=Huffaş ́ kelimeleri de misal gösterilir. Bunlardan ilki, çekmek ikincisi ise, yarasa ve gece dolaşan şey anlamındadır. Kalbin mühürlenmesinin bir şekli de, günahların ardarda gelmesidir. Buna kazancın ardından gelen paslanma denir. Allah Teala bunun hakkında şöyle buyurmaktadır: "Hayır, fakat onların kazandıkları kalplerinin üzerine pas bağlamıştır". (Mutafnfin/14) Denildi ki, çirkin kazançlar ve yenilen haram lokmalar. Tefsirde ise bu ayetle ilgili olarak, günah üzerine günah işlemek suretiyle kalbi karartmak, denilmiştir.

Ebu Talib el-Mekki, Kutu?l-Kulub , İz Yayıncılık: 1/ 264-281.

. ibni Mace, ikamet/176; Darimi, Fazailu ́I-Ku^an/34.

Günahların ardarda gelmesi; murakabeye karşı gafil kalınması, nefs muhasebesinin terkedilmesi, tevbenin ertelenmesi, istikamet bulma çabasının savsaklanması, istiğfarın bırakılması ve pişmanlık duyulmamasmdan kaynaklanır. Bunlar ise, dünya sevgisinin Allah Teala ́nm emirlerine tercih edilmesi, heva ve heveslerin kalbe hakim olmasının neticeleridir.

Selef-i Salih ́ten bir alim, arkadaşlarından birinin kendisini öylesine ağır şekilde muhasebe ettiğini, öyle ki bir ortağın diğer ortağına sorduğu hesabın dahi bunun yanında çok hafif kaldığını haber vermiştir. Bir alim de şöyle demiştir: Nefreti en çok gerektiren davranış, kişinin kendi kusurlarını unutarak başkalarının kusurlarım söylemesidir. Böyle biri, diğer insanlara karşı zanlarma dayanarak nefret dolu, kendini ise kesinlikle çok seven bir şahsiyet çizer.

İbni Hanbel, V/349.

Konuyla ilgili olarak rivayet edilen bir hadisin tevilinde şöyle denmiştir: "İyilik ömrü arttırır". Bu, aslında halkın dilinde çok yaygın olan "Allah ömrüne bereket versin" duasının bir tür açıklamasıdır. İyilik sahibi kimsenin ömrü elbette bereketli kılınır. Çünkü ömrün bereketi; kısa ömür zarfında uyanık kalarak başkalarının kaçırdıkları hayır ve iyilikleri yakalamakla sağlanır. Halbuki, gaflet içinde olan kimseler, sizin uyanıklığınız sayesinde kazandıklarınızı uzun görünen ömürlerinde bile kazanamazlar. Yaptığınız iyilikler yüzünden, sizin için bir yılda yükselen sevap, onlar için belki yirmi yılda yükselebilecektir.

İyi bilin ki, insanın eksilme ve noksan içinde olması, içinde bulunduğu gaflet halinden dolayıdır. Gaflet ise, nefsin türlü afetlerinden doğar. Nefs, daimi hareket etme tabiatı üzere yaratılmıştır. Allah Teala tarafından da daima en büyük imtihanı olan sükunete çağrılmıştır. Çünkü nefis, ancak sükunete erip, kendi güç ve engellemesinden beri kaldığı ve Mevlası ́na muhtaç olduğunu bildiği zaman istikamet bulabilir.