Tarihin bir ironisi olmak üzere; Nefi kaside ve hicviyede ulaştığı yüksek seviye ile

kimseyi etmedünüz bu işe mahrem a köpek

sen kadar düşmen-i devlet mi olur a hınzır

filler de çekemezse ne acep laşeni kim

yok yere oldı telef ol kadar adem a köpek

Damen-i Nefi-i pakize-edayı dutalum

olmaya sahibi bir asaf-ı kerem a köpek

Acı son: Şair bürokratın elinde can veriyor

Başka deyişle zulmün intikamını şair yüzyıllardır eseriyle almaya devam ediyor.

hak götürdü arabı gitti hele dünyadan

Ana teslim idelüm emrine münkad olalum

Dört padişah döneminde yaşayan Nefi, IV. Murad devrinde sanatının ve şöhretinin zirvesine ulaştı, kendisi gibi sert yaratılışlı olan padişahla yakınlık kurarak onun sevgisini ve iltifatını kazandı.

Not; İslam Ansiklopedisi, Dergipark makaleleri ve Metin AKKUŞ makalesinden yararlanılmıştır.

XVII. yüzyılda kaside alanında Nefi yalnız devrinin değil,

gürci hınzırı a samsun-ı muazzam a köpek

Nefi'nin üslubuna ve Sebk-i Hindi etkisine gelince; ilk şiirlerinde Irak uüslubunun etkisinde kaldığı görülen şair henüz İstanbul'a gelmeden önce kendisine tarihçi Ali tarafından Darri mahlasının değiştirilerek Nefi mahlasının verilmesi dolayısıyla yazdığı ''suhan'' redifli teşekkür kasidesinde Hafız, Sadi, Cami, Enveri, Kasım-ı Envar ve Attar'dan söz eder. İstanbul'a geldikten sonra yazdığı ilk kasidelerden olduğu tahmin edilen Sultan Ahmed'e sunduğu kasidesinde ise sözlerinin Irak üslübunu kullananlar tarafından kıskanılır hale geldiğini hatta Muhteşem-i Kaşani tarafından bile kıskanıldığını belirtir:

Belki reşk-i suhan-ı Muhteşem-i Kaşani

Taklid ile olmaz bu kadar lezzet-i guftar

Osmanlı Edebiyatının en büyük şairi sayılmıştır.

ehl-i dil düşmeni din yoksulu bir melunsun

XVIII ve XIX. yüzyıllarda devam eden bu üstadlığı Nedim de kabul etmiş ama Nefi'nin gazel sahasında Baki ve Yahya kadar kuvvetli olmadığını da belirtmiştir:

Nefi vadi-i kasa'idde suhan-perdazdır

sattınız iki soysuz bir olup hanlığı

paymal eylediniz saltanatın ırzını hem

Nefi ve Yahya, Baki'yi takip ederek, dehalarının bütün gücü ile uğraşıp Osmanlı Şiirini daha mükemmel ve daha ahengli bir şekle sokmuşlardır.

Olamaz amma gazelde Baki vü Yahya gibi.

Biz kelam ugrısıyuz kande o sahib-güftar

Asıl adı Ömer olup Erzurum'un Pasinler ilçesindendir. Pasinler sancak beyi Mirza Ali'nin torunu, Mıcıngerd sancak beyi Mehmed Bey'in oğludur. Soyunun Dulkadıroğulları'na, Çağatay veya Timurlular'a tabi Çağatay Türkleri'ne dayandığına dair kayıtlar tartışmalıdır.

Bir taze revişdür bu ki ta'bır-i latifi

Devrin ileri gelenlerine sunduğu kasideler ve şiir sanatındaki başarısı ile devlet erkanından takdir gördü. Methiyeleri vesilesiyle aldığı caizeler kendisine ne kadar itibar edildiğini gösterir.

Bu yüzden Örfı-yi Rum olan şairin, mucize-gu, pakize-eda olan diliyle eski

bir senin gibi deni cehl-i mücessem a köpek

şairlerin ifade tarzlarına ve şöhretlerine son verdiğini bilir ve şöyle der:

Revnak-şiken-i hüsn-i beyan-ı kudemadur

kim götürse akabince seni bilmem a köpek

Ancak istikrarsız kişiliği yüzünden çevresiyle kurduğu ilişkileri devam ettiremedi.

bindürüp sırtına teşhir edersem a köpek

Şa'irüz biz diyerek laf ü güzafı koyalum

Şiirde fazla sözden kaçınma dolayısıyla kısa ve dolgun söyleme özelliği vardır Nefi'de

Yakın dostları dahil insanları rencide edecek derecede sövgüye varan hicivler yazmaktan geri durmadı. Hırçın kişiliği ve davranışları, özellikle sınır tanımayan yergileri gözden düşmesine ve devlet adamlarının hedefi durumuna gelmesine yol açtı.

Sonuç olarak Nefi, Türk edebiyatında Baki'den sonra kasidede üstad olmuş, Sebk-i Hindi etkisi ile şiirlerinde söz sanatlarından çok manaya önem vermiş, zincirleme tamlamalar kullanarak şiirde mana derinliği temin etmiş, muhayyile gücünü kullanarak mübalağada iğrak ve guluv derecesinde övgüler ve tasvirler yapmış, ahenge çok önem vererek kasidelerinde yüksek tonlu bir şiir dili kullanmış, şiire yeni kelimeler sokarken Farsça terimler ve atasözlerinden yararlanmış, klasik kasideye fahriye ve rahşiyeyi kasideye giriş bölümü olarak sokmuştur. Bütün bu özellikleriyle Nefi, Türk edebiyatının kaside üstadı olarak tanınmıştır.

Sözlerüm oldı hased-kerde-i yaran-ı Irak

Gelün insaf idelüm gözleyelüm mikdarı

sen soysuz eşek ol kirliorospu yaraşur

Ölümüne sebep olduğu söylenilen hicvi,

kande sen kande nigehbani-i alem a köpek

öldürürlerse eğer can-be-cehennem a köpek

hidmet-i devlete sair vüzeradan göreler

böyle kalur mu soysuzlar elinde devlet

O uzun sözden kaçarken mana derinliğini zincirleme izafet ve vasıf tamlamaları ile temin etmiştir. Örfi'ye duyduğu hayranlık ile kasidelerinde onun üslubuna yaklaşan Nefi, Naili'nin gazellerinde en güzel şeklini bulacak olan Hind üslubunu Türk edebiyatında ilk kullanan şairlerimizden olmuştur. O, getirdiği bu üslubun yeni olduğu, dilinin zarafeti ve temizliği ile daima övünür.

Bu lehçe-i pakfze bana dad-ı Hudadur

Nefi, IV. Murad devrinin azamet ve debdebesini renkli, ahenkli ve mübalağaya fazla yer veren ifadesi ile çok güzel aksettirmiştir. Padişah da Nefi'nin şiirdeki ustalığını ve devrin bazı ileri gelenleri tarafından haksız yere yerildiğini görerek şu methiye kıtasını söylemiş ve şaire ne kadar önem verdiğini belirtmiştir:

Bir noktaya kadar IV. Murat'ın, Nefi aleyhindeki dedikodulara prim vermediği, fakat bir yerden sonra büyük bürokratların ağırlığını tanıyarak onu kaderiyle baş başka bırakıp çekildiği görülüyor. Padişaha yakınlığını da kullanan Nefi, kasidelerini sultanın yanı sıra sevdiği, değer verdiği, devlete ve millete yararına inandığı bürokratlara yöneltirken, hicviyelerini de sevmediği şair, alim, bürokrat insanlara yöneltmekten hiç çekinmiyordu.

arz-ı rumu ede teshir abaza hem a köpek

idelüm bl-meze söz söylemeden istigfar

bu mahlallerde ki bagdadı ala şah-ı acem

hey yazuk hey ne musibet bu ne matem a köpek

bir fürumaye koca ayuyı akdem a köpek

Kanuni devrinin Sultanü'ş-şuarası Baki'yi XVII. yüzyılın ilk yarısında iki büyük şair takip etmiş ve böylece iki tarz meydana gelmiştir.

ne gune kaldi meded devlet-i al-i osman

ne turur saltanatun sahibi bilsem a köpek

var mı bir sencileyin div-i mülahhem a köpek

Bunları topladığı kitaba Siham-ı Kaza demiş olması da ironiktir. Siham-ı Kaza kaza okları demek. Hicivli şiirleri kaza okları gibi gören şair, aynı kaza oklarının kurbanı olmuştur. Hicvettiği bürokratlardan Bayram Paşa onu padişahtan istemiş, IV. Murat da şairi Bayram Paşa'nın ellerine teslim etmiştir. 27 Ocak 1635 tarihinde büyük Türk şairi Nefi, Bayram Paşa'nın cellatları tarafından kementle boğulduktan sonra aziz naaşı denize atılmıştır.

çekemez cife-i murdarunu adem a köpek

Yeni bir dilin yaratıcısıdır.

Bayram Paşa ise şair Nefi'yi boğduran bürokrat hüviyetiyle anılıyor bugün.

vay ol devlete kim ola mürebbisi anun

tutalım olmamış ol fitne muazzam a köpek

noldu ya gayret-i şahenşeh-i azam a köpek

ne ihanetdür o sadra bu zamanda ki anun

hiç hanlık satılır mı hey edebsiz hain

file nacar meger yükledeler tabutunu