Ahmet Hamdi Tanpınar'ın günlük tuttuğunu, birkaç sayfası 1984 yılında Prof. Dr. Mehmet Kaplan tarafından Kaynaklar dergisinde yayımlandığında öğrenmiştik.

Bu günlüklerin son sayfaları da Kaplan'ın Tanpınar'ın Şiir Dünyası adlı kitabının Dergah Yayınevi tarafından yapılan ikinci baskısında kullanıldı. Daha sonra uzunca bir bölümün Dergah dergisinde yayımlandığını hatırlıyorum.

"Yahya Kemal Enstitüsü'nden istifa. Esat, Orhan Şaik. Ne adamlarla dostum ama..." "Zavallı Yahya Kemal. Bir insanın bir insanda bu birbiri ardınca değişen çehreleri ne garip ve hazin oluyor ve nasıl en son çehre hepsini siliyor, bitiriyor. Park Otel'in barında gördüğüm küçük, dar, takatsiz adımlarla ancak yürüyebilen biçare ve acınacak ihtiyar. Otelin odasındaki hasta ve büyük kuş."

Ne var ki günlüklerin tamamı ortaya çıkmadıkça, hiçbir Tanpınar hayranı tatmin olmayacaktı. Edebiyat çevrelerinde İnci ve Zeynep Hanımlar eleştiriliyor, başkalarınca kullanılmasını istemedikleri için günlükleri yayımlamadıkları yolunda dedikodular dolaşıyordu. Fakat ben gecikmenin sebebini az çok tahmin edebiliyordum. Tanpınar'ın eski harflerle ve kargacık burgacık bir yazıyla gelişigüzel tuttuğu notlardan oluşan günlüklerini okumak, hiç bilinmeyen bir alfabeyi çözmek kadar zor olmalıydı. Resimden musikiye, mimariden mitolojiye, çok farklı alanlarda isimler ve terimlerle dolu karmakarışık satırları çözebilmek için eski yazıyı bilmek, hatta Tanpınar'ın el yazısına aşina olmak bile yetmezdi. İnci ve Zeynep Hanımlar, yaşadıkları zorlukları şöyle anlatıyorlar:

Günlüklerinin Işığında Tanpınar'da onun parasızlığını, var olan parasını da nasıl çarçur ettiğini görmek mümkün... ve kendisinden başka kimseyi sevmediğini de...

Hocam ben bilmiyordum ama Peyami Safa ve Kutsi Tecer ile çok sıkı dostlarmış. Yeri geldikçe yazacağım burada. Yahya Kemal ve Necip Fazıl ile de sürekli bir iletişim var anladığım kadarıyla.

"İlk defa gelecek seneye çıkamam korkusu aklıma geldi. Ciddiyetle geldi. Hiçbir şeyi bitiremeden ölmek istemiyorum. O kadar eser ve kullanmadığım kelime varken..." "Ömrümün bir on senesi var ki kendiliğinden, bir on senesi daha var ki elimle yandı." "Bütün düşünceleri gitmeden evvel söyleyebilsem! Türkiye beni yedin."

Kitabı ben de edindim. Ancak hala doğru düzgün elime alamadım. Açıkçası -yararlı olsa da- aralardaki müdahaleler biraz canımı sıktı. Gerçi, baştan hüküm vermek yanlış olur. Tamamını okuyunca anlayacağız.

Bütün Tanpınar tutkunları gibi ben de İnci Enginün ve Zeynep Kerman hanımefendilerde olduğunu herkesin bildiği günlükleri çok merak eder, tamamını ne zaman okuyacağımızı zaman zaman kendilerine sorardım. İnci Hanım, birlikte katıldığımız bir toplantıda uzunca bir bölümü Tanpınar hayranlarıyla paylaşmış, bir kopyasını da bana vermişti. Şanslıydım; elimde bir toplantıda okunmuş olsa da, henüz yayımlanmamış bir bölüm vardı.

Roman: Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Sahnenin Dışındakiler, Mahur Beste, Aydaki Kadın

Tasvirlere ve tahlillere önyargılı yaklaşılmadığı sürece zevkli bir roman...

Bu düşüncelerin ve yaşadığı dramın izlerini sürmek hiç zor değildir sanatçının eserlerinde.

Özellikle biri dikkatimi çekti. Mektubunda Necip Fazıl'a kızmış, selam bile vermem diyor. Sebebi Tanpınar'ın şiirini Kısakürek'in kendi şiirinin alt tarafında yayımlamış olması.

"Etrafımdaki sükut halkası adeta bir suikast mahiyetiyle devam ediyor. Şiir kitabım, şiirim hakikaten biçare mi? Ben biliyorum ki bu kitaptaki beş on manzume ile Yahya Kemal'den sonra Türk şiirinde en mühim işi yaptım." "Eski Osmanlı kendi vaziyetini bilir ve kabul ederdi. Fakat Osmanlı da nedir? Düpedüz cahil alayı."

Mektuplar ve hatıratlar, ne kadar samimi yazılmış olurlarsa olsunlar, otosansür uygulanmış metinlerdir. Tanpınar'ın günlüklerini -bir yerde bunları ileride birilerinin okuyabileceğinden söz ediyorsa da- yayımlanması için yazmadığı, notlarının itinasızlığından, itiraflarından ve çoğu yakın dostları olan birçok aydın hakkındaki asıl kanaatlerini sansürsüz yazmış olmasından anlaşılıyor.

O Huzur'u maalesef yarım bırakanlardanım. Yoğun bir dili vardı. Hala kaldığım en soyfada ayıracı da durur.

Peki Tanpınar'ın günlüklerle açığa çıkan halleri ona olan bakışımı değiştiriyor mu? Hakkındaki bilgilerimi evet ama bakış açımı değil. İnsan işte diyorum, herkesin görünen ve görünmeyen, bilinen ve bilinmeyen nice hali var. Bu yüzden ne eleştiririm ne yargılarım.

Günlükleri henüz okumadım. Bununla beraber yayınlandığını duyduğumdan beri içimde uyanan duyguları da anlamlandıramıyorum. Kafamdaki Tanpınar hiçbir şekilde yıkılmamak üzere korunmuş durumda fakat ben nedense başkalarının zihinlerindeki Tanpınar'ı da korumak istiyorum. Lütfen ona karşı önyargılı olmayın, o da bizim gibi bir insan, üstelik de bir yazar, onun da duyguları, zaafları olabilir, böyle yargılamayın ne olur, demek istiyorum. Ona haksızlık edecekler diye korkuyorum. Hatta bazen ona ait herşeyi bu kadar açığa çıkarmış olmamıza kızıyorum. Sonra da bu duygusallığıma gülüyorum. :)

Edebiyatta günceli yakından takip edenler Tanpınar'ın günlüklerinin Prof. Dr. İnci Enginün ve Prof. Dr. Zeynep Kerman tarafından hazırlanarak Tanpınar'la Başbaşa adıyla yayınlandığını bilirler. Yaşanılan yerin kültür durumuna göre kitaba hemen ulaşıp ulaşmama durumu değişebilir.

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde bir hoca silsilesi vardır: Yahya Kemal-Tanpınar-Kaplan.. Bu üçü külliyat halinde okunur.. Okunmazsa yeterince başarılı olunamaz.

İntiharın kapısı beliriyor

"İnce Memet tercüme ediliyor, Huzur okunmuyor, Yaz Yağmuru, şiirler ıska geçiliyordu. Komünist, komünisti tutuyor." "Faruk'u severim, Samet'ten ikrah eder ve tali'ine acırım, Peyami'den nefret ederim." "Peyami ile birkaç defa kokain de çektik. Fakat verdiği baş ağrısı tahammül edebileceğim gibi bir şey değildi."

"Sağlarla beraber değilim, çünkü sağ şarktır ve şark bizi daima yutmağa, içimizden doğru yutmağa hazırdır. Eğer bir Barrés, bir Maurras, bir L. Daudet gibi insanlar olsaydı etrafımda iş değişirdi. Fakat Mehmet Akif'le yol arkadaşlığı, Mümtaz'la fikir beraberliği, asla...

"Bu adamlara minnettarım. Demokrat Parti ejderhasından bizi kurtardılar. Vatan temizlendi." "Yassıada fazla devam etti. Yetti artık. Fatiha okunacak yerde hatme başladık." "Risksiz hayat olmaz! Kansız ve tasfiyesiz ihtilallerin sonu budur. Şimdi bir çıkmazdayız."

Edebiyat Tarihi: 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi

Bugünlerde Tanpınar'ın Tecer'e yazdığı mektupları okuyorum. Bu mektuplardan aldığım keyfi belki Huzur ve Beş Şehir'den bile alamadım.

Başlıkta sadece mektuplar değil de genel bir değerlendirme yapmakta fayda var diye düşünüyorum...

Mektuplara başlamadan kendime "Şahin uzun cümlelere karşı hazırlıklı ol" diye bir iç uyarıda bulunmuştum. İlk mektubu okuyunca demek ki üslubu sonradan değişmiş dedim. Eserin bütünü ilk mektuptaki özelliği taşıyor oysa ki. Dediğiniz gibi iki farklı adam adam. Huzur'u ve mektupları yazan aynı kişi değilmiş gibi.

"Günlüklerin ortaya çıkabilecek hale gelmesi yirmi yılı aldı. Bunun iki önemli sebebi vardı: Birincisi üniversitede vazgeçemeyeceğimiz, ihmal edemeyeceğimiz görevlerimizin vaktimizi almasıydı. Bir araya gelip metinleri karşılıklı okuyacak zaman bulamıyorduk. İkincisi ise Tanpınar'ın yazısını çözmekte çok zorlanıyorduk ve bu defterlerden bazıları, sayfaları ve cümleleri arasında ilişki kurmayı imkansız kılan notlarla doluydu. Avrupa seyahatlerinden müzelerden aldığı notlar, herhalde sadece kendisi içindi. Bir kısmı yeni harflerle olduğu halde, aceleden atlanmış veya yanlış yazılmış harfler bizim bu metinleri doğru tespitimizi adeta imkansız hale getiriyordu."

Aynı mektupta parasızlıktan yakınıyor Tanpınar, Tecer ile çok iyi dost oldukları aşikar.

Tanpınar'ı Kaplan Hoca'nın ve talebelerinin yaşattığını unutmamak gerekir. Edebiyat Üzerine Makaleler'i ve Mektuplar'ı Prof. Dr. Zeynep Kerman, Yaşadığım Gibi'si Birol Emil, Şiirler'i İnci Enginün tarafından toparlanarak yayımlanmıştır. Ve şimdi de Günlükler'i...

Eserleri:

Neyse ki bugün, Huzur da Yaz Yağmuru da okunuyor. Keşke o da bunun mutluluğunu yaşayabilseydi.

Zavallı Yahya Kemal!..

Demokrat Parti ejderhasından kurtulduk

Bir de ad ve soyadı sansürlenmiş birinden bahsediliyor. "H. A. gibi insanların edebiyat üzerine toplantılar yaptığı bir başka memleket var mı?" anlamında cümleler sarfediyor. Bu H. A.'yı çıkaramadım ben, belki mektupların devamında daha belirgin ipuçları verecek.

Türkiye, beni yedin!

Peyami'den nefret ederim

Hikaye: Abdullah Efendinin Rüyaları - Yaz Yağmuru

Mehmet Akif'le yol arkadaşlığı: Asla!

'Osmanlı cahil alayı, Yahya Kemal zavallı'

Bana sorarsanız, akademik hayatları boyunca Tanpınar'la haşır neşir olan İnci ve Zeynep Hanımlar dışında hiç kimse bu çetin işin altından kalkamazdı. Yeri gelmişken, şu hususu da belirtmek istiyorum: Eksiksiz bir Tanpınar biyografisinin yazılabilmesi için günlüklerinin yayımlanması şarttı. Bu günlükler, Tanpınar'ın zihniyet dünyası, yaşama tarzı, psikolojisi, tereddütleri, şüpheleri, açmazları, yakın çevresindeki insanlar hakkında aslında neler düşündüğü, nasıl çalıştığı, şiirlerini ve romanlarını nasıl planladığı, nasıl yazdığı, nasıl yiyip içtiği, nasıl uyuduğu, aşkları, rüyaları, kabusları, dertleri, hastalıkları, kompleksleri vb. hakkında başka hiçbir yerde bulunamayacak bilgiler ve ipuçlarıyla doludur.

?Türkiye?de her şey politika mücadelesi. Sağ taraf beni kafi derecede kendilerinden görmüyor; sadece ezberde kalmış ve geçmiş bir Türk tarihi, yalnız iç politika ve propaganda diyor. Sol bana düşman. Türkiye yoktur ve olmasına da lüzum yoktur diyor; yahut benzerini söylüyor. Ben ise dünya içinde, ileriye açık, mazi ile hesabını gören bir Türkiye?nin peşindeyim. İşte memleket içindeki vaziyetim.?

Kitabı okuyan var mı acaba?

Osmanlı cahil alayıdır

Kitaba nihayet bugün ulaştım.. Öyle roman gibi hemen okunuverecek bir kitap değil. "Günlüklerinin Işığında Tanpınar'la Başbaşa" demek yeterince açıklayıcı oluyor.

Başlığı görünce "benim böyle bir başlığım var mıydı?" diye düşündüm. Kitap için açılmış bir başlıktı, şimdi genel olmuş.

Tanpınar hakkında bir yanılgı vardır son 5-10 yılda. Yıllardır unutulmuş, ihmal edilmiş, farkına varılmamış, son 5-10 yılda okunur olduğu söylenmektedir. Bir kesim için doğrudur bu, ama bizim için değil. O hep vardı.

Bu kitap Tanpınar'ın en azından mektuplarını okumamamış olanlar için sürprizlerle doludur. Tanpınar hakkındaki kabuller tamamıyla değişebilir. Onu defterden silebiliriz de günlükleri pek dikkate almayabiliriz de.. Aslında hepimizin bir ölçüde muhatabı yanımızda değilken yaptığımız yargıları Tanpınar günlüklerine yazmış ve üstelik birgün okunması ihtimalini de düşünerek. Tanpınar beklenilen normal bir ölümle ölseydi bunları belki de yok edecekti. Fakültede bir toplantıdayken birden rahatsızlanmış, hastaneye kaldırılmış ve o gece ölmüştü. Uzun süre hasta yatsaydı belki durum değişirdi..

Herşeye rağmen bu günlüklerin kafamızdaki Tanpınar'ı yıkmamasını bekliyor ve ümit ediyorum...

Tanpınar büyük adamdır. Orhan Pamuk dahi bunu kabul etmiştir. İstanbul-hatıralar ve şehir-adlı eserinde, Tanpınar için, İstanbul u en iyi anlatan yazardır, demiştir.

Sanırım içinde bulunduğum halden dolayı yarım bıraktım. Tekrar elime alsam mı acaba?

"Hiçbir zaman bu kadar sefil olmadım, bu kadar biçare, haysiyetsiz ve acınacak. Yarabbim bana 5000 lira lutfet." "Gırtlağına kadar borç içinde, her gün bir mucize bekleyerek yaşıyorum. Yazık ki mucize anında olmuyor. Vaziyeti hiçbir gün olduğu görmedim, göremedim. İntiharın kapısı beliriyor."

Edebiyatımızda, ?yazar ve eseri? tezadına belki de en belirgin örneği teşkil edecek bir konumdadır Tanpınar. Eserleri yoluyla her bakımdan yansıttığı asalete, zenginliğe karşın; kişiliği ve yaşamıyla düş kırıklıklarına da uğratabilmektedir okuyucularını. Fakat bu kırıklıklar -olması gerektiği gibi- ona olan meftuniyetin yoğunluğu karşısında kısa sürede etkisini yitirmektedir.

Günlük deyince ilk aklıma gelen kelime "mahremiyet". Arkadaşlarla tartışıyoruz, bir insanın mahremiyetine bu kadar girilmeli mi ya da girilebilir mi diye. Kafam hala karışık. Tanpınarsever bir yazar arkadaşım, yazdıysa içinde bir yerlerde bir gün bunların gün ışığına çıkması arzusunu da taşımıştır, diyor. Acaba diyorum, acaba? Yazma eyleminin amacı yazmanın kendisi olamaz mı sadece? Yazıp rahatlamak. Yunus diyor ya hani "sevdiğimi demez isem sevme derdi beni boğar" diye.

Kültürel yönden derin ve zengin bir arka plana sahip olmasıyla, gerek Doğu'ya gerek Batı'ya olan eklektik yaklaşımıyla, iki medeniyetin arasında kalmanın yanında yine iki medeniyetin sanat verimlerini hakiki manada kavramasıyla Yeni Türk Edebiyatının en önemli isimlerinden biri, hatta başta gelen ismidir Tanpınar.

Beşir Ayvazoğlu'nun bugünkü yazısı:

Kesinlikle tekrar elinize almalısınız...;)

Günlükten meselalar:

Evet kitap sadece günlük değil, günlükler ışığında bir Tanpınar biyografisi gibi.. Üstelik sadece son 10 yılın biyografisi.. Benim özellikle merak ettiğim yıllar yok.

Mektupları ve yeni yayınlanan günlükleri okunmadan, yani Beş Şehir, Huzur, Saatleri Ayarlama, Mahur Beste ile bilinen Tanpınar farklıdır. Buna bir de 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihini ekleyebilirsiniz. Bunlarda bir yazar, bir araştırmacı, uzun ve zor cümleler kuran biri vardır. Ama Mektuplar ve Günlükler okununca iş değişir. Onu görmüş veya onu görenleri görmüş olanların anlattıkları duyulunca iş değişir. Tabiatıyla poker ynayan bir Tanpınar düşünemiyoruz, herkese borcu olan, insanların kaçtığı birini hayal bile edemeyiz, öldüğünde "Hayır ölemez, bana borcu vardı" diyen bir hocayı da düşünemeyiz. Ama öyledir. Eğrisiyle doğrusuyla bir vakıadır o.

Şiir: Bütün Şiirleri

Goethe'nin Eckerman'ı, Yahya Kemal'in Banarlı'sı varsa, Tanpınar'ın da Kaplan'ı vardı ve belki de hayatının en isabetli kararı onu asistan olarak almasıydı. Biri 24 Ocak 1962, diğeri 23 Ocak 1986 tarihinde öldü. İkisini de saygıyla ve rahmetle anıyorum.

Burada bir parantez açarak, edebiyat dedikodularına meraklı olanlara gün doğduğunu söyleyebilirim. Günlüklerde nasıl bir Tanpınar portresinin ortaya çıktığını gelecek hafta anlatmaya çalışacağım. Fakat Tanpınar'ın birkaç kişi dışında, yakın çevresindeki hiç kimse hakkında iyi duygular beslemediğini söyleyebilirim. Asistanı Mehmet Kaplan hakkında bile... Kaplan Hoca'nın Kenan Tanpınar tarafından kendisine verilen, başından sonuna kadar satır satır okuduğundan şüphe etmediğim bu metinde, hocasının kendisi hakkında söylediklerini karalamamış olması, büyüklüğünü gösteriyor.

Geçenlerde, Zeynep Kerman, kitaptan söz ettiği bir konuşmasında, "Bu günlüklerin yayınlanması Huzur'a ne kaybettirebilir ki?" dedi. Öyle düşünmek lazım. Gazetelere bakıldığında şimdiden işin popüler tarafının ele alındığı, hatta konunun neredeyse tüketilmeye başlandığı görülüyor zaten. Okuyan, yazan, 'ben aydınım' deme cesaretini kendinde bulabilen birçok kimsede dahi, önyargılı bakışları, bir anda silme ya da sevmeme eğilimlerini gözlüyorum. Ama bir yanda gerçek Tanpınar okurları var ki onlar sakince gülümsüyorlar olan bitene. Biraz da bu yüzden, önceki "Yayınlanmalı mıydı, yayınlanmasa daha mı iyi ourdu?" sorularımın üzerinde durmamaya karar verdim.

Bugün çeşitli kesimler, çeşitli yayınevleri tarafından paylaşılamayan ama yaşadığı dönemde kendisi hakkında?sükut suikastı? düzenlendiğini ifade eden yazarımızın böyle düşünmesindeki temel sebep de aşağıdaki satırlarında açıklamasını bulur:

Deneme, İnceleme: Edebiyat Üzerine Makaleler; Beş Şehir, Yaşadığım Gibi, Yahya Kemal

Bu başlık için Ali Karadayı'ya teşekkür ederim. :)

Ama günlükte yazılanlar eleştirilerin kapısını aralayabilir. Gölgedekiler çıkıp onu karalayabilir. Böyle düşününce Cemil Meriç aklıma geliyor: Tabiatın deve tahammülü yoktur. Bakalım ne kadar cüceleştirecekler?

İki hanım profesör, zaman zaman yılgınlığa kapılsalar da işin peşini bırakmadılar ve sonunda günlükleri -okuyamadıkları üç beş kelime sayılmazsa- eksiksiz bir biçimde yayımladılar. Kitap Zamanı'nın bu ay kapak konusu yaptığı bu önemli kitap, Günlüklerin Işığında Tanpınar'la Başbaşa adını taşıyor. Zengin dipnotlar, açıklamalar, fotoğraflar, Tanpınar'ın kullandığı Fransızca kelimelerin yer aldığı bir sözlük ve kapsamlı bir dizinle zenginleştirilmiş çok kullanışlı bir kitap...