Alimler, Kitap ve Sünnete dayanarak iskatın hükmünü bildirmişlerdir. Mesela Nur-ül-izah, Haşiye-i Tahtavi, Halebi, Dürr-ül-muhtar, Mülteka, Dürr-ül münteka, Vikaye, Dürer, Cevhere ve Birgivi Vasiyetnamesi Şerhi gibi kıymetli kitaplarda, ölü için iskat ve devrin gerektiği bildirilmektedir.

Yaptığım araştırmalarda namaz için ödemek suretiyle yapılacak ıskata hicri ikinci asrın sonlarından önce, devir suretiyle ıskata ise beşinci asra kadar cevaz veren bir fakihe rastlamadım:

İskat işinde de, fakirin parayı, gönlü ile hediye etmesi gerekir. Gönlü ile hediye ederse, denilemez. Herkes mülkünü dilediğine hediye edebilir.

Buraya kadar görüşler ortak ve bu noktadan sonra görüşler ikiye ayrılıyor.

Oruç, namaz, zekat borcundan başka, kul hakları, ödenecek borçlar, emanet, hırsızlık, dövmek, sövmek, alay, iftira, gıybet gibi hakların da iskatı yapılır.

Ölenin hayatında kılamadığı vitir dahil her namaz için bir fidye (1667 gr. buğday veya bunun günün rayicine göre nakid olarak bedeli) fakire sadaka olarak verilir. Fakirin yapacağı duanın, ölenin günahlarının bağışlanmasına vesile olacağı ümit edilir. Ölenin üzerinde kaç günlük namaz ve oruç varsa toplanır, elde edilen yekün kadar fidye verileceği ortaya çıkar. Kadınlarda dokuz, erkeklerde oniki yaşına kadar devre dikkate alınmaz (ibn Abidin, Reddü'l-Muhtar, Mısır 1966, 1, 686).

CEVAP

Fıkıh kitaplarına gelince:

Bazı mezhepsizler?Orucun iskatına dair ayet vardır. Bekara suresinin mealindeki 184. ayeti, oruç iskatının gerektiğini emrediyor. Ancak namaz için böyle bir ayet yok? dedikleri halde, samimiyetsiz oldukları için, hiçbir mezhepsizin oruç için fidye verip iskat yaptığı ve oruç iskatını dahi tavsiye ettiği görülmemiştir.

mesela imam azam hazretleri ne demiştir iskat konusunda paylaşır mısınız... zannedersem bütün alimler tanımı içine giriyor... imam şafii, imam hanbel, imam malik... yazdığınıza göre bütün alimlerin görüşlerini biliyor olmalısınız.. paylaşır mısınız..

1. Iskat, ölenin vasiyeti yoksa, farz, vacip ve sünnet olan bir muamele değildir

Bugün çok yerde iskat işleri dine uygun yapılmadığı gibi, zekat da ekseriya dine uygun verilmemektedir. Dine uygun verilmediği için?zekat kaldırılmalı? denilemeyeceği gibi, uygun yapılmadığı için de?iskat kaldırılmalı? denilemez. Dine uygun olarak nasıl yapılacağı bildirilir.

İnsanın üzerinde iki türlü hak bulunur: Allah hakkı, kul hakkı. Namaz, oruç, hacc, zekat, adak ve keffaretler Allah hakkıdır. Kul hakkı ise; insanlara olan mali borçlar, çalman, gasbedilen mallardır. Üzerinde Allah ve kul hakkı bulunan kimseye, bunların ödenmesini vasiyet etmek vaciptir. Vasiyeti terk ederse günahkar olur ve azaba müstehak olur (M. Emin Geredevi, Hediyyetü'l-Kabır, s. 29).

Iskat; düşürme, silme, hükümsüz bırakma. "Kazaya kalmış namaz ve oruçları fidye vermek suretiyle ölenin zimmetinden düşürmek temennisinde bulunmak."

Cevap:

hangi alimlermiş onlar benim bildiğim sadece imamı muhammed inşallah diyor

Eğer bu usul, dinin ruhuna uygun olsaydı, yukarıda bahsettiğimiz kaynaklardan birinde rastlanırdı.

b- Devir işlemi yapılarak yukarıda meblağın bulunması dürüstlükten uzak bir uygulamadır ve kesinlikle 48 milyar meblağın tamamının verilmesi lazımdır.

"Devir" hakkında peygamberimiz ve sahabeden nakledilen hiçbir bilgi ve delil yoktur. Müçtehid imamlar zamanında da bu işleme rastlanmamaktadır. Devir şeklinin hicri beşinci asırdan sonra ortaya çıktığı ve ıskat muamelesini kolaylaştırmak için şer'i bir çare olarak düşünüldüğü tahmin ediliyor. Ayrıca medrese talebesine yardım ve onları korumak gibi bir gaye de güdülmüş olabilir.

İskat-ı salat ve devir

Bu noktada daha önce kulaktan duyma bildiğimiz bir mesele şimdi başımıza geldi ve bu konuda herhangi bir harama ve bid'ata bulaşmadan meseleyi çözmeyi istiyorum. Mesele bizim burada halk arasındaki tabiri ile alt-üst görülmesi, fıkhi tabiri ile de yanılmıyorsam ıskat-ı salat. Bu konuda çevremde tanıdığım bazı -bu konuda bilgili olabileceğini düşündüğüm- kimselerden bilgi almaya çalıştım ve üç farklı görüş ortaya çıktı ve ben bu konuda meselenin içinden çıkamadım. Ve sizin bu konuda görüşlerinizi öğrenerek ona göre hareket etmeye karar verdim. Görüşmelerde şu üç görüş söylendi:

Tahtavi haşiyesinde buyuruluyor ki:

İşte bilahare adına "devir" denen bu ameliyenin fıkıh kitaplarındaki yeri budur. Iskat-ı salat için fidye vermek bile şüpheli iken bunun neye istinad ettirildiği, delilinin ne olduğu zikredilmemiş, sadece "böyle yapılır, inşaallah olur, bulur" denmiştir.139

2- Peygamber Efendimizin bu usule dair bir uygulaması ve hadisi yoktur. Bu konuya işaret dahi etmemiştir.

Buraya kadar vardığımız neticeyi hülasa edelim: Oruç, namaz gibi bedeni ibadetleri eda etmeden ahirete intikal eden kimse bunların herbiri için bir fidye verilmesini vasiyet ederse fidye ile bunların ıskatı oruçta kıyasen, namazda ilhak yoluyla fakat şüpheli olarak caizdir, işe yarar; vasiyet etmemişse, namazda durum daha da şüphelidir, namaz hakkındaki bu hüküm de Hanefilerden yalnız İmam Muhammed'e aittir.

Namaz, mükellef olan her müslümanın ölümüne kadar eda etmekle yükümlü olduğu farz bir ibadettir. Herkes bu farzı gücüne göre bizzat eda etmek mecburiyetindedir. Kendi yerine başkasına namaz kıldırmak geçerli olmadığı gibi, kılamadığı namazlar için keffaret ödemesi de geçerli değildir.

(Bir kimsenin, kaza edemediği namazlarının iskatının yapılması için bütün alimlerin sözbirliği vardır

a- Hesaplanan bu bedeller genellikle ödenmesi zor meblağlar olduğu için, devir işlemi yapılarak, bir fakire mesela 5 milyarın ıskat-ı salat niyeti ile verilmesi sonra fakirin bunu tekrar bize hibe etmesi bizim tekrar aynı meblağı aynı niyetle vererek bu işlemi on defa tekrar ederek 50 milyara ulaşılması. Bu şekilde yapılması uygundur.

1- Bu konu hakkında Kuran-ı Kerimde bir ayet yoktur.

Nakdi bedeli vermek yerine muayyen bir miktarı bir beze çıkılayıp fukaraya hibe etmek sonra hibe yoluyla ondan geri almak ve borç bitinceye kadar bu işe devam etmeye de "devir" denir; bu yolla ölüden, mezkur borçların düşürüldüğüne inanılır.

Mezkur ibadetlerin nakdi ve ayni karşılığına "fidye" denir.

İskat, Kitap ve Sünnet ile, kıyas-ı fukaha ile sabittir. Kur'an-ı kerimde namazların nasıl kılınacağını açıkça anlamamıza imkan yoktur. Kur'an-ı kerimde namazın nasıl kılınacağı bildirilmemiş diye, namaz kılma şekli inkar edilebilir mi? Her husus Kur'an-ı kerimde açıkça anlatılmamıştır. Bunlar, diğer delillerle bildirilmiştir. Dinimizde dört delil vardır: Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyas. Bu dört delile Edille-i şeriyye denir.

1- Iskat-ı salat diye bir uygulamaya ne Peygamber efendimiz, ne sahabilerimizin hayatında rastlanmamaktadır ve bu bir bid'attır. Ve bunu yapmak vebaldir.

Mecmaul-enhür?da diyor ki:

Iskat konusunda şu hususların bilinmesi gereklidir:

3. Ölenin vasiyeti yoksa ve geride mirasçıları varsa, kul borçları ödendikten sonra malın tamamı varislerindir. Varisleri ıskat yapmağa zorlamak ve teşvik etmek doğru değildir. Çünkü din, varisleri böyle bir şeyle yükümlü tutmamıştır. Varisler kendi istekleriyle yaparlarsa ölen için bir sadaka olur.

Oruç için fidye vermek Kur'an'da sabit olduğu halde, namaz için fidye vermek hiçbir şer'i delille sabit değildir. Fakihler namazın oruca kıyas edildiğini söylemişlerse de bu kıyas sahih değildir. Ancak ihtiyat olarak oruçtan daha mühim olan namaz için fidye için fidye verilmesi uygun görülmüştür. Mehmed Zihni Efendi (ö.1332/1914) bu konuda şöyle diyor: "Namaz için fidye vermek Kur'an ve Sünnet hükmü ile değildir. Nassla sabit olan oruç fidyesine onu kıyas etmek de -kıyaslanan hüküm makul olmadığı için- sahih değildir. Fakat ibadet konusunda bu bir ihtiyattır. Namazın fidyesi -Allah katında- namaza kafi ise ne ala, yoksa ölü için sadaka sevabı hasıl olur" (M. Zihni, Nimet-i İslam, İstanbul 1326 s.450)

Namazın edası farz olduğu gibi. kazası da farzdır. Yani bir kimse vaktinde kılamadığı farz namazları sağlığında kaza etmek zorundadır. Kaza etmezse günahkar olur, üzerinde namaz borcu kalır.

Dikkat edilirse görülecektir ki, burada namaz ve orucun ıskatı fidye ödenmek suretiyle mümkün olmaktadır. Mesela bir ölünün on yıllık namaz, bir aylık da oruç borcu varsa günde altı namazdan on yılda 21.600 namaz ve otuz oruç eder. Bunların her birinin fidyesi bir fitre kadardır; buna göre mezkür ölünün namaz ve orucunun ıskatı için 1988 yılı itibariyle yaklaşık 10 milyon lira gerekir. Geçmiş namaz yirmi yıllık olursa ıskatın maliyeti yirmi milyona yaklaşır. (2001 yılı için fitre 1 milyon olsa meblağ 20 milyarı geçer.) Bu meblağ fukaraya ödendiği zaman namaz ve oruç borcundan kurtulunacağına dair bir ayet ve hadis mevcut olmayıp, oruç için kıyas, namaz için zann ve ümit vardır.

Hocam, babam Nisan ayı başında vefat etti. Vefatından sonra üzerimize düşen görevleri mümkün olduğunca yerine getirmek istiyoruz.

Hz. Peygamber , ashab, tabiun ve etbau't-tabiin devirlerinde bu manada ıskat ve devir olmadığı için kitab ve sünnette bunların yerini aramak boşunadır.

ıskat hakkında bu yazı da önemli bence arkadaşlar:

Bazıları, iskatı kabul ediyorlar, fakat iskat devri için, diyorlar. İbni Abidin hazretleri buyuruyor ki:

Oruç tutamayacak kadar yaşlı ve hasta olan kimsenin her oruç için bir fidye vermesi gerektiği ayetle sabittir: "Sayılı günler olarak sizden kim hasta veya seferde olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde . oruca zor dayananların her gün için fidye vermesi, bir yoksulu doyurması lazımdır. Bununla beraber gönül isteğiyle kim fazladan bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır" (el-Bakara, 2/1 84).

HAYRETTİN KARAMAN.

ıskat-ı salat:

Iskat tabiri daha çok "ıskat-ı salat" terkibinin kısaltılmışı olarak namaz için kullanılır. Orucun ıskatı onun keffaretidir. Namazın keffareti yoktur

1. Iskat:

4- Sahabe-i Kiramdan hiç birisinin bu usule dair bir cevazı veya bahsi olmamıştır.

Devir; dolaşmak, dönmek. Üzerinde çok miktarda namaz borcu olan kişi için, her namaza bir fidye olmak üzere hesaplanıp verilmesi büyük meblağ tutar ve bunu vermek çok zaman mümkün olmaz. Buna bir çare olmak üzere "devir" denilen bir usul ihdas edilmiştir. Buna göre mesela; ölenin bir aylık namazının fidyesi esas almarak bu meblağ bir fakire verilir. Fakir de onu verene bağışlar. Oniki devir bir yılı karşılamak üzere kaç yıllık namaz borcu varsa o kadar devir yapılır.

Sual: Dinimizde iskatın yeri nedir?

Bunun hesaplanması, kılınmayan her vakit namaz için oruç fidyesindeki meblağ kadar bir şeyi (para, yitecek vb. bir fakire ıskat-ı salat niyeti ile tasaddukta bulunulmalıdır. Bu günün (Soru 2003 yılında sorulmuştu) değerlerinde aşağı yukarı bir vakit namaz için 500. 000 TL en düşük bedel olarak hesaplanabilir. Buna göre; Babanız 1992 yılından sonra tam olarak namazlarını kılmaya başlamış, ondan öncesinde sadece Cuma namazlarına giden bir yapısı varmış. Babanız 1941 doğumlu ve 7 yaşında namazın farz olduğunu düşünürsek babanızın 44 yıllık namaz borcu var. 44 yıl, çarpı 365 gün, çarpı 6 vakit namaz = 96. 360 vakit namaz, çarpı 500. 000 = 48 milyar 180 milyon TL.

Namaz, oruç, kurban, adak kefaret gibi ibadet ve borçları ifa etmeden vefat etmiş bir kimseyi bu borçlardan kurtarmak için fukaraya nakdi bedellerini vermeye "ıskat" denir.

Hocam sonuç olarak, ben eğer bu bir bid'atsa ve benim açımdan bir sorumluluk gerektiriyorsa bu işi yapmam, fakat eğer bid'at değilse ve babamın namaz borçlarından dolayı azabını inşaallah gidermeye sebep olabilecek bir uygulama ise yapmak isterim. Fakat babamın bu konuda bize bu iş için bırakabileceği bir parası yoktu ve bizim maddi durumumuz bu paranın tamamının ödenmesine imkan tanımıyor, gerçekten bizim için çok büyük bir meblağ. Bu konuda nasıl hareket etmem gerektiği konusunda yardımcı olursanız sevinirim. Ve bu arada babam hakkında konuşulmuşken babamın ruhu için dua da bulunursanız sevinirim.

3- Hulefay-ı Raşidin devrinde, dört halifeden hiç biri böyle bir uygulamada bulunmamıştır.

Bir soru ve cevap arkadaşlar bu konu hakkında sizler neler düşünüyorsunuz? Valla benim aklım almıyor böyle bir olayı...

Bir kimsenin, kendisine farz olduğu halde, sağlığında eda edemediği oruç ve hac vazifelerini, öldükten sonra varisleri yerine getirebilir. Bu hususta sahih hadisler vardır. Fakat namaz borcunun düşürülmesi hakkında sahih bir hadis yoktur. Iskat-ı salat konusunda kaydedilen en eski ifade İmam Muhammed eş-Şeybani (ö.189/804)'nin ez-Ziyadat adlı eserindeki namazların fidyesi verilirse inşaallah kafi gelir" (Mehmed Zihni, a. g. e, s.450).

ensareyn69 ben bi hata yapıp bınların senin görüşün olduğunu zannetmiştim. hakkını helal et

Iskat ve devir yanlış tatbik edilerek istismar edilen konulardır. Dinin aslında olmayan, fakat geçmişte alimlerin fayda görerek tatbikine müsaade ettiği bir konu istismara, yanlış yorumlara ve suistimale yol açmışsa, yine alimler tarafından düzeltilmeli ve doğru tatbik edilmesi sağlanmalıdır.

Devir muameleşinin ilk tatbikatının nasıl olduğunu, paranın nasıl dağıtıldığını ve kimlere verildiğini açık olarak bilmiyoruz. Fakat bugün tatbik edildiği şekliyle devir, İslamın ruhuna uygun bir muamele değildir. Eğer namaz borcu olduğu halde ölen kimseye hayır yapılmak isteniyorsa, varisleri onun namına fakirlere sadaka vermelidir. İslamın ruhuna uygun olan budur. Ölenin bu konuda vasiyeti varsa o da "fakirlere sadaka vermek" şeklinde yerine getirilmelidir.

Zamanımızıda bu devir adet halini aldığı, İslam'ın kaynaklarına müstenid bir iş sanıldığı ve insanların ibadette tembelliğe sapmalarının sebeplerinden birini teşkil ettiği için "bid'at" mahiyetini iktisab etmiştir. Bunun terkedilmesi ve ölü namına doğrudan doğruya sadaka verilmesi, hayırlar yapılması, taksiratının affı için de Mevlay-ı Müteal'e yalvarılması gerekir.

helal olsun kardeşim sende helal et hakkını

(Bir kimsenin, kaza edemediği namazlarının iskatının yapılması için bütün alimlerin sözbirliği vardır. Namazın iskatı olmaz demek çok yanlıştır. Çünkü bu hususta mezheplerin sözbirliği vardır. hadis-i şerifte buyuruldu.) Nimet-i İslam?daki bu hadis-i şerif, Dürer?de de mevcuttur.

Dün tatil köyüme yakın bir köye, bir dostun düğün yemeğine gittim. Gelinin gelmesini beklerken bir ağacın gölgesi altında oturup sohbet ettik. Cemaatten birisi "Size bir şey soracağım, sidik keffareti var mıdır?" dedi. Bu yaşıma gelmeme rağmen bu sözü ilk defa duymuş oldum, "Bilen var mı, sidik keffareti ne demek, siz ne olduğunu anlatın ben de fıkıhtaki hükmünü söyleyeyim" dedim. Yaşlıca bir zat, "Hocam bu erkeklere mahsustur, yaşlılar idrarlarını yapınca istibraya dikkat edemezler, bu yüzden abdestleri ve namazları sakat olur, bu yörede sidik keffareti bunun için yapılıyor, bizim hoca da bunu kabul etmiyor" dedi. Meseleyi anlayınca onlara cevap verdim ve Diyanet Vakfı'nın yayımladığı "Ebediyet Yolcusunu Uğurlarken" isimli kitapçığımı da tavsiye ettim. Yukarıdaki soruların da cevabı bu küçük kitapta mevcuttur .

2- Iskat-ı salat diye bir uygulamaya ne Peygamber efendimiz, ne sahabilerimizin hayatında rastlanmamakla birlikte, İmam Muhammed bu konuda oruçla namaz arasında bağlantı kurarak, "kesin namaz borcunu düşürür" dememekle birlikte, "inşaallah namaz borcunu düşürebilir" demiştir. Bu nedenle bir umutla bu yapılmalıdır ve bu bid'ad değildir.

HARUN CAN kardeşimizin yazısının devamını ben yazayım "Ebediyet Yolcusunu Uğurlarken hayrettin karamanın yazdığı kitapta aynen belirtiyorum Iskat ve Devir:

5- Dört mezhep imamı ve onların müctehid derecesindeki talebelerinden böyle bir nakil yapılmamıştır.

tahtavi'ye gıcıklık gibi algılanmasın ama diğerlerininde ıskatı olmaz hele namazın hiç olmaz...

2. Üzerinde kazaya kalan oruç ve namazları için fidye verilmesini vasiyet eden kimsenin malının üçte birinden bu vasiyeti yerine getirilir.

Nasslar, mazereti dolayısıyla oruç tutamayan kimsenin fidye verebileceğini ifade etmektedir. Fukahanın cumhuru mazeretsiz olarak oruç yemiş ve vefat etmiş kimse namına veresenin fidye verebileceğine hükmetmişlerdir. Müteveffa vasiyet etmiş ise bu kıyas hükmü daha kuvvetli olmaktadır. Çünkü hükümde esas "mazeretli kimselerin tutamadıkları oruca karşı fidye vermelerinin gerektiğini" nassın ifade etmesidir. Ölen kimse artık oruç tutamayacağı için bunun durumu, hasta veya çok ihtiyar kişilerin durumuna kıyas edilmiştir. Hanefilerden yalnız İmam Muhammed (v. 189/805) namazı da oruca katmıştır. Burada katma tabirini kullanmış, kıyas diyememişlerdir; çünkü namaz ile oruç farklı olduğu gibi, oruçta fidyenin illeti de ictihadidir. Zayıf olan bu katma işi için fukaha şöyle demiştir: "İmam Muhammed, ez-Ziyadat isimli eserde "ölü kılmadığı namazlar için fidye verilmesini vasiyet etmişse inşaallah bu caizdir ve onun işini görür" demiştir. Burada imam'ın "inşaallah" demesi, hüküm şüpheli olduğu içindir. Eğer vasiyet de etmemişse şüphe daha da kuvvetlenir.137

2. Devir:

Görüldüğü gibi, iskat Kitap ve Sünnette vardır. Ancak, iskatın hükmü Kur'an-ı kerimden açıkça anlaşılmadığı için, alimler, istinbat yolu ile çıkarmışlardır. Alimlerin bu yol ile çıkardığı hükümlere Kıyas-ı fukaha denir. Kıyas-ı fukahayı inkar edene mezhepsiz denir.

Sonuç;

Fakih Ebu Leys Semerkandi'nin (v. H. 373) Nevazil isimli kitabına atfen şöyle bir fetva nakletmiştir: Ölü ıskat için gereken malı bırakmamışsa bir miktar mal ödünç alınır, bir fakire "filana vekaleten bu meblağı onun şu kadar namazının fidyesi olarak sana veriyorum" denir ve verilir o da "bunu ona vekaleten sana bağışlıyorum" der, bu alıp verme işi ıskat bitinceye kadar devam eder.138