Işık saçsın, bakan köre göz olsun."

İslam?ın, konuşma adabı ve söz disiplinine genişçe yer verdiğini görüyoruz. Kişinin ağzından çıkan sözler, evsafına göre tasnif edilmiş, isimlendirilmiş ve uygun olmayanlarından sakınılması tavsiye edilmiştir. Aşağıda sadece isimlerini saymakla yetineceğimiz, fakat her biri ayrı bir mevzu teşkil edecek kelamları konuşmak, "söz israfı" olacağı için, bunlardan sakınmak imanlı olmanın gereğidir.

Konuşmak ihtiyaç olabilir, ama susmak bir san'attır.

Dili iyi gözet başın gözetilmiş olur, sözünü kısa kes ömrün uzun olur.

İsraf, saçıp savurmak, yerli yersiz harcamak, eldeki nimetin kadrini bilmez bir şekilde sarfetmek olduğuna göre, elbette konuşmak nimetinin meyvesi olan sözün de israfı olur.

Onsuz sözün gör nedir, çok söz ayvan yüküdür.

Kutadgu Bilig sahibi Yusuf Has Hacip de söz israfı hakkında şöyle der:

şimdiden teşekkürler :)

"Aman sözün aydın olsun öz olsun.

Demek sözün dinlenmeyeceği yerde söylenmesi, kayalıklar üzerine tohum ekilmesi gibi boşa gidecek bir nasihat, diğer ifadeyle söz israfı oluyor.

Sözünü pişirip diyenin işini sağ ede bir söz.

merak ettiğiniz konuya bi alıntı ile katkıda bulunayım... umarım faydalı olur...

Başlığını söz israfı diye attığımız yazıyı daha fazla uzatmadan. Yusuf Has Hacip'in şu özlü deyişi ile noktalayalım:

Bu hadisleri çoğaltmak mümkündür. Ayet ve hadislerden anlaşılan şudur ki, kişi hayırlı, faydalı, lüzumlu olan konularda konuşmalı, boş yere gereksiz ve abes sözlerden kaçınmalıdır.

Şol sözü söylegil kim sözün hülasasıdır.

Söz ola ağulu aşı. bal ile yağ ede bir söz.

Susmak insanı ele vermeyen sadık bir arkadaştır.

Asrın beyin yapıcısı, söz israfına şu vecize ile dikkat çeker:

Her sözü saklamayı da anlayış hoş görmez, insan lüzumlu olan sözü söyler, gizlemez.

Bir arkadaş toplantımızda sözün arasında bu iki kelime geçti konumuzun yoğunluğu sebebiyle detaylı bir şekilde anlatılmadı bu konu hakkında bana bilgi verriseniz sevinirim

Eger horluk eger izzet her kişiye sözden gelir.

Sözü uzatmadan, söz ustalarının bu konuda söylediklerinden bir kaçını nakledip meseleyi bitirelim. Söz israfı yapmama konusunda ölümsüz Yunus, çağları delen sesiyle şöyle diyor:

Her bildiğini söyleme, her söylediğini bil.

Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı,

Allah razı olsun bunu kopyalayıp arkadaşlarımada okuyacağım çok saolun

Sözünü çok söyleme, sırasında ve az şöyle, binlerce söz düğümünü bir sözde çöz.

Söz israfının zararına bazı meşhurlar da dikkat çekmiş, sakınılması tavsiyesinde bulunmuşlardır. İşte onlardan birkaçı:

Konuşabilmek melekesi insana mahsus kıymetli bir nimettir. Ağız, dil, ses ve gırtlağa sahip bulunan diğer canlılara verilmeyen "beyan, ifade etme, konuşma" nimetini insana veren kudret, tabii ki, o nimetin nasıl kullanılması gerektiğini de tayin ve tespit eylemiştir.

Çok sözden fayda görmedim, amma söylemek de faydasız değil.

Ne kadar çok söylersen karşındaki o kadar az hatırlar. Az söyle de kazancın çok olsun.

Sözünü bilen kişinin yüzünü ağ ede bir söz,

Her şeyde olduğu gibi sözde olan israf da dinimizde ve kültürümüzde hoş görülmemiş, önlenmesi için tedbirler alınmıştır. Hangi sözlerin israf sayıldığı hususunu ileriye bırakarak, niçin sözde israf olur sualiyle meseleye ışık tutmaya çalışalım.

İslam büyüklerinin bu ilahi tavsiyeye titizlikle uydukları görülür. Boş söz konuşurum endişesiyle, Hz. Ebubekir 'in ağzında çakıl taşı bulundurduğu ve ancak gerektiği yerde ağzından taşı çıkararak konuştuğu naklediliyor. İmam-ı Ahmet, ölüm anı yaklaştığı sırada, inleyişlerinin yazıldığını duymuş ve ruhunu teslim edene kadar inlememiş, susmuştur. Meseleyi bu kadar dikkatle ele almışlar, vakit ve sözlerini israf etmemeye çalışmışlardır.

Yerli yersiz konuşan, boş şeylere dalıp gidenlerin ağzından çıkanlara ise "laf/lakırtı" denmiştir. Mesela, laf atmak, lafını bilmemek, lafını esirgememek. Laftan anlamaz olmak, laf lafı açmak... deyimleri söz israfına işaret etmektedir. "Laf ile peynir gemisi yürümez." sözünde de, kuru ve boş kelam ile bir yere varılamayacağı ve bunun söz israfı olacağı vurgulanmıştır.

Yukarıda İslami ahlaka sahip kişilerin söz disiplinine kısaca temas ettik. İslam ahlakı ile terbiye olup yetişmiş ve bunu hayatına tatbik etmiş atalarımızın bir çok sözünde gevezelik ve boş sözler kınanmıştır.

Demek, uzun anlatmak, yazmak maharet değil? Yine eskilerin deyimiyle maharet; ?ağyarını mani, efradını cami? anlatımdır. Belki böylelikle israf-ı kelama gidilmemiş olunur?

İsraf denince, eşya ve zaman gibi elde edilmesi güç şeylerin lüzumsuz harcanması akla gelir; Ekmek israfı, elektrik israfı, su israfı, giyim eşyası israfı gibi... Fakat söz israfı pek aklımıza gelmez.

Bende bu son sözlere Amin Amin Amin diyorum

Türkçe'de söz kelimesi ciddi konuşmalar, dinlenebilir özelliğe sahip kelamlar için kullanılmıştır. Söz bir kelimeye değil, bir mana bir hüküm ifade eden cümleye de denmiştir."Ata sözü" deyişinde de bu mana vardır. Deyimlerimizde de söz, ciddiyet ifade eder. Mesela, söz vermek, sözünde durmak, sözüne güvenilmek, sözünün eri olmak... bu deyimlerden bir kaçıdır. Söz ile ilgili ata yadigarı şu darb-ı mesellerde de İslami bir terbiye kokmaktadır. "Tatlı söz yılanı deliğinden çıkarır. Anlayana bir söz yeter. Söz gümüş ise sükut altındır."

Gürültü ve acı sözler, haksızlığın işaretidir.

Sözü uzatıp dolaştırmadan en keskin şekliyle, en kestirmeden söylemesini bilen Hak dostu, gönül eri, eren tipi büyük Yunus, söz israfı hakkındaki fikrini "Çok söz hayvan yüküdür" diyerek kestirmeden ifade etmiştir.

Meseleye ayet ve hadislerden bir kaçıyla ışık tutup, kültürümüzde nasıl makes bulduğunu görmeye çalışalım. Kur'an'da mealen şöyle buyruluyor:"O bir söz söylemeye dursun, mutlaka yanında hazır bir gözcü vardır." Buradan anlaşılabileceği gibi, insanın ağzından çıkan her sözü, anında teyp bandına kaydedilircesine, zabtedildiğini anlıyoruz.

İslam bir ölçü ve uyumlar manzumesi olduğuna göre, insanın ağzından çıkan kelamın da bazı esaslar ile tanzim edilmesi icap eder. Kısaca söz israfı diye adlandırdığımız ve mesuliyeti olan tekellüm/muhavere, dinin üç esasından biri olan "ahlak"ın temelini oluşturur.

Sen kendi selametini istiyorsan, ağzından yakışıksız bir söz çıkarma.

Benden sana gümüş ve altın kalsa, sen onları bu söze denk tutma.

Sözüne dikkat et, başın gitmesin, dilini tut, dişin kırılmasın.

İnsan iki şey ile kendini ihtiyarlamaktan kurtarır; Biri iyi iş biri iyi söz.

Söz var kıla kaygıya şad, söz var eyler bilişi yad,

Bunlardan bazıları şu mealdedir: "Mümin, diğer müminlerin elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir." "İki çeneniz arası ile iki apış arasını koruyacağınıza garanti veriniz ben de size Cennet garantisini vereyim." "ALLAH'a ve ahiret gününe inanan komşusuna ikram etsin, misafirine ikram etsin. Ya hayır söylesin yahut sussun" "Lüzumsuz sözleri bırakmak, insanın İslami güzellikleri arasında sayılır."

Gönüllerin pasını ger sileyim der isen.

Dinimizce yasaklanmış olan sözler kısaca şunlardır: Küfür sözleri, yalan, gıybet, iftira, istihza etmek , malayani konuşmak, cidal, husumet sözleri konuşmak, kelamda tasannu konuşma, dedikodu ve koğuculuk, iki dilli ve iki yüzlülük, lanet etmek, kötü söz ve küfürleşme, şehveti tahrik edici sözler, başkasının sırrını yaymak.

Hz. Peygamber ?den söz sarfına dair pek çok hadis rivayet edilmiştir.

Arife bir söz yeter, tende cehver

Bu meselenin, biri dini ve ahlaki; diğeri edebi olmak üzere iki yönü vardır. Bu yazıda meselenin dini ve ahlaki yönünü ele alacağız.

İki arkadaş mektuplaşıyor? Gelen mektuba diğerinin cevabının sonuna şu notu düştüğü görülüyor; ?kusura bakma, vaktim yoktu, uzun yazdım?

Gönül alıcı bir söz, kışı yaza çevirir.

"Her söylediğin doğru olmalı, fakat her doğruyu demek doğru değildir."

Kur'an-ı Kerim'de, insanın elinden, dilinden, gözünden ve kulağından, hatta kalbinden ve hayalinden geçen her türlü fiil veya tasavvur disiplin altına alınmış (1) faydalı olacak şekilde hükme bağlanmıştır. Bu mükemmel insan anlayışı içinde, ferdin hiçbir davranışı ölçüsüz, başı boş bırakılmamıştır.

Söylemediğim şeylerin hiçbiri bana zarar vermedi.