Sözün özü makronun durumu hiç de iyi değil.

Krugman, ?Şimdi inanmak zor, ama kısa bir süre önce iktisatçılar alanlarındaki başarılarından ötürü kendilerini kutluyorlardı. Bu başarıları veyahut başarı olarak inandıkları şey, hem teorik hem de pratik olarak mesleki altın devirlerini yaşamalarına yol açtı. Teorik açıdan iç ihtilaflarını çözdüklerini ve reel dünyada herşeyin kontrolleri altında olduğunu düşündüler? dedi.

Friedman, Keynes karşısında parasalcılık olarak bilinen doktrini savundu. Parasalcılar piyasanın planlı bir istikrarlaştırmaya ihtiyaç duyduğu düşüncesine katılmazlar. Parasalcılar, merkez bankasının ulusal para arzını kontrol etme, dolaşımdaki ve bankadaki naktin toplamını ayarlama gibi çok sınırlı müdahalelerini savunuyorlar. Friedman ve onu takip edenlerin?Eğer Fed işini düzgün bir şekilde yapsa idi Büyük Buhran yaşanmazdı? sözü parasalcılar açısından para politikasının krizi önlemede esas teşkil ettiği görüşünü açıklamaktadır.

Keynes?i Tekrardan Benimsemek

Krugman daha sonra?tuzlu su iktisatçıları?nı tasvir etmeye girişiyor: ?Tatlı su iktisatçılarının tutucu olduğu konularda tuzlu su iktisatçıları pragmatistlerdi.? Bu iktisatçılara göre resesyonların taleple olan bağlantısı reddedilemeyecek kadar ikna ediciydi. Dolayısıyla neoklasik iktisatın piyasanın ve rasyonalitenin kusursuzluğu varsayımından vazgeçerek resesyonlara Keynesci bir yorum getirilmesine kapı açıyorlardı. Ve bu görüşe göre, resesyonlarla mücadelede aktif bir politika izlenmesi, tatlı su iktisatçılarının aksine, ?arzu edilir olmaya devam ediyordu.?

Ekonomi bir disiplin olarak problem yaşıyor çünkü ekonomistler hatasız mükemmel bir piyasa sistemi vizyonu tarafından baştan çıkartıldılar. Eğer disiplin kendini tekrar canlandırmak istiyorsa cazibesi daha az olan bir vizyonla?ki bu piyasa ekonomisinin pek çok iyi tarafının olduğu kadar kendi içinde birtakım eksiklik ve ihtilaflara da sahip olduğudur- uzlaşma yolunu bulması gerekir. İyi haber bizim sıfırdan başlamak zorunda olmadığımızdır. Sözüm ona?mükemmel piyasa ekonomisi?nin zirve yaptığı dönemler boyunca bile gerçek ekonominin teorik idealden saptığı yollar üzerine pek çok çalışma yapıldı. Şu an ne olacağı ve aslında ne olduğu ise kusurlar ve ihtilaflar ekonomisinin iktisadi analizde periferiden merkeze doğru harekete geçtiğidir.

Krugman?a göre, mesken fiyatlarında balon olmayacağına dair inancın arkasında farklı bir şey var. 2007 yılında verimli piyasa teorisinin babası Eugene Fama ile yapılan mülakatta Fama: ?Baloncuk kelimesi beni çılgına çeviriyor.? diyerek neden konut piyasasına güvenmemiz gerektiğini açıklamaya çalışıyor. Fama?ya göre?Konut piyasası az likiditeye sahip ve insanlar ev alıp satarken çok dikkatli davranıyorlar. Konut alımı insanlar için en önemli yatırımlardan biri olduğundan dolayı var olan fiyatlar çok iyi analiz edilip, karşılaştırılıyor.?

Belki de bu çerçevede Harvard profesörü Andrei Shleifer ve Chicago profesörü Robert Vishny tarafından 1997 yılında yayınlanmış en etkili çalışma eski bir deyişin formelleşmesini sağladı: ?Piyasa çözümleyici kalmaktan ziyade irrasyonel kalabilir.? Onların ortaya koyduğu gibi akıllı tacirler -ki onlar faraziyeye göre ucuza alıp yükseğe satarlar- işlerini yapmak için sermayeye ihtiyaç duyarlar. Varlık fiyatlarındaki hızlı bir düşüş?ki bu temel anlamda manasız olsa bile- sermayeyi tükenmeye sürükler. Sonuç olarak akıllı para piyasadan çıkmak zorunda kalacak ve fiyatlar sarmal bir düşüşe geçecektir.

Daha sonraki anti-Keynesciler Friedman?ın söylediklerinden daha ılımlı şeyler söylediler. Keynes?in finansal piyasalar için kullandığı kumarhane tabiri Friedman?ı takip eden finansal ekonomistler tarafından?etkin piyasa? ibaresiyle değiştirildi. Etkin piyasa teorisine göre mevcut bilgiler verildiği zaman finansal piyasalar her zaman doğru fiyatı bulur. Bununla birlikte birçok iktisatçı Keynes?in ekonomik ani düşüşleri açıklayan modelini tamamen reddettiler. Bazı iktisatçılar ise Schumpeter ve bazı iktisatçıların Büyük Buhran?ı ekonominin ayarlanması için iyi bir şeymiş gibi gören görüşlerine döndüler. Bunlara göre iktisadi krize dönük yapılacak müdahaleler durumu daha da kötüye götürebilir.

Krugman, Keynesci ekonominin özünü Capitol Hill Bebek Bakımı Kooperatifi?nin gerçek hikayesiyle açıklamayı tercih ediyor. 1970?lerde 150 genç çiftin bir araya gelerek oluşturduğu bu kooperatif her çiftin akşam dışarı çıkan diğer bir çiftin çocuğunu bakması esasına dayanıyordu. Bu sistemi sağlama almak için çocuk bakanların her birine bakım karşılığında kuponlar veriliyordu. Bu kuponlar bakıcıya bakım süresinin bir buçuk katı bir süre için dışarı çıkmasına imkan sağlıyordu.

3- İktisatçılar, finansın gerçekliğini makronun içerisine sokmak için ellerinden gelenin en iyisini yapmak zorundalar.

Krugman burada Fama?ya katılıyor fakat şunu ekliyor: ?Evet insanlar ev alırken çok dikkatliler ve karşılaştırmayı dikkatli bir şekilde yapıyorlar ancak bu evin fiyatının doğru olup olmadığına ilişkin bir şey söylemez.? diyor. Ketçap ekonomisine tekrardan atıf yapan Krugman, yarım şişe ketçapın çeyrek şişe ketçapın iki katına satılması gerektiğini söyleyen finans teorisyenleriyle alay ediyor. Krugman: ?Finansçılara göre nasıl ki ketçapın fiyatı bu mantıkla doğru ise konut fiyatları da hakeza bu şekilde doğrudur diyor.

Ne yukarıdaki alaycı benzetme ne de Yale?den Robert Shiller?ın kibar eleştirisi işe yaramadı ve finansal ekonomistler modellerinin doğru olduğuna inanmaya devam ettiler. Bunlardan biri de Fed başkanlığı yapmış olan ve finansal regülasyonlara karşı çıkan Greenspan idi.

Kusurlar ve İhtilaflar

Başka bir deyişle, finansal ekonomistler bir ülkenin sermaye gelişimini Keynes?in tabiriyle gazinonun ellerine bıraktılar. Bu tarihlerden sonra finansal piyasalarda yaşanan ciddi düşüşler ve artışlar piyasanın rasyonelliğiyle ve güvenilirliğiyle ilgili soruları artırdı. CAPM diye bilinen sermaye varlık fiyatlaması modeli, her yatırımcının elde edeceği gelir ile riski rasyonel bir şekilde dengelediğine dayanıyordu. Bu model önermeleri kabul edildiği zaman gayet kullanışlı hale geliyor. Bu model sadece portföy yatırımın nasıl yapılacağını değil, aynı zamanda finansal bir aracın nasıl fiyatlanması gerektiğini de söylüyor. Bu modelin kullanışı ve kusursuzluğu sahiplerine Nobel de dahil olmak üzere birçok ödül kazandırdı. CAPM?in yeni modeli sır dolu bir kullanıma sahip ve bu modeli anlayabilmek için üst düzey fizik hesaplaması bilmemiz gerekiyor. Yeni CAMP modeliyle birlikte aşılması zor matematik yeteneğiyle donanmış işletme profesörleri deyim yerindeyse Wall Street?te füze mühendisi oldular.

2- İktisatçılar, her ne kadar Keynes konusunda kıkır kıkır gülmelerinden ötürü zor olacaksa da, durgunluğu ve buhranı anlamlandırmada en iyi çerçeveyi sunan iktisadi görüşün Keynesci görüş olduğunu kabul etmelidirler.

Hakikatle Güzelliği Karıştırmak

Tatlı su iktisatçıları, Krugman?a göre?neoklasik purist?lerden oluşuyor. Bu iktisatçılar insanların rasyonel ve piyasaların kendi kendine işlediği varsayımından yola çıktıkları için, yetersiz talebin mümkün olamayacağını savunurlar. Çünkü, piyasa ilişkileri içinde fiyatlar her zaman arzla talebi dengeleyecek şekilde hareket eder. Durgunlukta ortaya çıkan istihdam arzını karşılayacak bir talep oluşmaması durumunun aldatıcı olduğunu savunan neoklasiklere göre Keynesci ekonominin?yanlışlığı kanıtlanmıştır.?

Tabii ki Fed faizleri 0?ın altına indiremeyeceği için bu durum resesyonun durması için kafi gelmedi ve t iktisatçıların 0 faiz bandı olarak tabir ettikleri seviye para politikasını işlevsel hale getirdi.

Finansal piyasalar birtakım nedenlerden ötürü 1930?larda gerekli saygıyı görmedi. Keynes spekülatörlerin başkalarının kuyruğunu takip ederek zaman harcadığı bu tür piyasaların varlığına karşı çıktı. Finansal piyasalardaki işlemleri gazino aktiviteleri olarak tabir eden Keynes, buradan kaynaklı sermaye gelişiminin de sağlıklı kullanılamayacağını düşünüyordu.

Mevcut küresel finans krizi, finansal istikrarsızlığın bir sonucudur. Finansal istikrarsızlıkla ilgili modellerin bize söylediği şey, bu durumun ekonomi politikasıyla yakından ilişkili olduğudur: Sanki Lehman?ın batışından sonraki ekonomi politikası durumu toparlayacak doğru adımları atmıştı ve daha büyük bir çöküşü engellemişti.

Krugman?a göre 40 yıl önce bu örneğe bakılarak resesyonun sebebinin yetersiz talep olduğu düşünülebilirdi, ama o zamandan beri makroekonomi iki büyük hizbe ayrıldı. Bir tarafta resesyonları Keynesci kavramlarla açıklayan ve genellikle ABD?nin sahil üniversitelerinde çalışan?tuzlu su? iktisatçıları, diğer tarafta ise bu yaklaşımı mantıksız bulan ve iç kesimdeki okullarda çalışan?tatlı su? iktisatçıları var.

Krugman?a göre, ?aralarında ne kadar az ortak zemin bulunduğunu ve Yeni Keynesci ekonominin bile ne kadar Panglosyan hale geldiğini öğrenmek için bir kriz gerekiyordu.?

Tahmin Edilemeyen Kriz

İktisatçılar, durağanlığı ve resesyonu açıklarken insan sorununun farkında olarak sahip oldukları herkesin rasyonel ve piyasanın kusursuz olduğu görüşünü terk etmelidirler. İktisatçılar disiplinin kuruluşunu tekrardan düşündükleri zaman her şeyin o kadar da net olmadığı görüşüne sahip olacaklardır. Evet ekonomi disiplini tamamen kusursuz olamayacak fakat temelinin kısmi de olsa haklı olduğunu umut edebiliriz.

Krugman yazısında M. I. T.?den Olivier Blanchard, Chicago?dan Robert Lucas ve Princeton?da hocalık yapmış Fed başkanı Bernanke gibi bazı ünlü iktisatçılardan alıntılar yaparak, ekonomi biliminin geldiği açmazı onların makalelerine atıf yaparak anlatıyor.

?Bu şekilde ortaya konulduğunda?, diyor Krugman,? bu kuram aptalca görünüyor-Büyük Buhran aslında Büyük Tatil miydi? Ve dürüst olmak gerekirse, bence bu gerçekten aptalca.? Ama bu modelin pek çok üniversitede makroekonomi öğretiminde baskın hale geldiğini vurguluyor, ve 2004?te bu kuramın öncülerinden Edward Prescott?un Nobel ödülünü paylaştığına da dikkat çekiyor.

Finans Dünyası

İktisatçılara ne oldu da bu noktaya gelindi diyen Krugman, ?Görebildiğim kadarıyla iktisatçılar, etkileyici bir görünüşe sahip matematik formüllerinin oluşturduğu güzelliğe dalarak hakikat adına aldandılar. Büyük Buhran?a kadar çoğu ekonomist kapitalizmi kusursuz veya kusursuza yakın bir sistem olarak görüyordu. Büyük Buhran hafızalardan silinince iktisatçılar tekrardan eski düşüncelerine gönül kaptırıp, ekonomiyi piyasadaki rasyonel bireylerden oluşan ve süslü denklemlerle renklenmiş ideal bir yapıya büründürdüler? dedi.

1- İktisatçılar, görülmemiş oyunlara ve çılgınlıklara maruz kalan finansal piyasaları mükemmellikten epey uzaklaştıran rahatsız edici gerçeklere göğüs germelidirler.

Smith?den Keynes?e

Mesken fiyatlarındaki ani düşüş ve yükselişler ortaya çıktığı zaman Robert Shiller gibi iktisatçılar dikkati çeken bir şekilde patlayacak balonun haberini verip, bunun acılı sonucunun uyarısını yaptılar. Önemli politikacılar ve bürokratlar bunu göremediler. Örneğin, 2004?te Alan Greenspan mesken baloncuklarıyla ilgili konuşmayı reddetti. Bernanke 2005 yılında bu artışların güçlü iktisadi unsurları yansıttığı söyledi.

Yazısında California Berkeley?den DeLong?un?Chicago okulunun entelektüel yıkımı? alıntısını yapan Krugman, Chicago ekolünü yerden yere vurdu: ?Chicago iktisatçıları, makroekonominin mücadele edilerek öğrenilmiş tecrübi bilginin unutulduğu Karanlık Çağ?ın ürünleridir.?

Bu iman Büyük Buhran ile ciddi bir sarsıntıya uğradı. Çoğu iktisatçı ne olup bittiğini anlamak ve gelecek krizlere karşı nasıl bir çözüme gidilebileceği konusunda gözlerini John Maynard Keynes?e çevirdi. Keynes, 1936 yılındaki?İstihdamın, Faizin ve Paranın Genel Teorisi? başlıklı yapıtından da anlaşılacağı gibi kapitalizm yerine bir şeyler koymaktan ziyade kapitalizmi onarmak istedi. Dalgalanma zamanında işsizlikle mücadele etmek için daha fazla para basma ve gerekirse kamu işlerine harcama yapma çağrısında bulunan Keynes, özlü sözler söylemekten çok daha fazlasını yaptı. Genel Teori isimli eseri dönemin genç ekonomistlerini derinden etkiledi. Son yarım yüzyıllık iktisat teorisinin seyrini Keynesyencilikten neo-klasiklere dönüş olarak tanımlayabiliriz. Bu dönüşün mimarı tabi ki Chicago?dan Milton Friedman?dır.

1970?lerle birlikte finansal piyasalar, verimli piyasa hipotezi rüzgarının esmesiyle birlitek epey popüler oldu. Bu hipoteze göre mevcut tüm bilgiler ışığında piyasa doğru fiyatı üretir .

Makro?nun Sorunu

Blanchard, Lucas, Bernanke ve diğer birçok ekonomistin kriz yaşanmadan önceki dönemde iktisadi duruma ilişkin gayet olumlu olduklarını söyleyen Krugman, gelen krizi sadece birkaç iktisatçının gördüğünü belirtti. Krugman, ?Daha da önemli olan şey, piyasadaki yıkıcı başarısızlık ihtimaline karşı iktisat mesleğinin körlüğüdür. Parlak zamanlarda finansal ekonomistler piyasanın istikrarlı ve fiyatların da doğru yani olması gereken fiyatlar olduğuna inanıyorlardı. Hakim olan iktisadi modellerde geçen seneki çöküşün ihtimaline ilişkin hiçbir şey yoktu? dedi.

İktisatçıların bu noktaya nasıl geldiklerini düşünmek için bundan daha iyi bir zaman olamazdı; şimdi herkes şapkasını önüne koyup formüllerden bir an için de olsa sıyrılıp hayatın rasyonel/irrasyonel tüm gerçekliğini anlamak için yenibaştan düşünmelidir.

Peki makroekonomiye bakarsak ne görebiliriz? Son olaylar şunu gösteriyor: Durgunluklar, teknolojik gelişim oranları içindeki dalgalanmalara verilen optimal bir tepkiydi ve bunu iyi bir biçimde açıklayan bir tek Keynesyen görüş vardı. Ancak standart Yeni-Keynesci yaklaşım, şu an yaşadığımız türden bir krizi öngörmemişti, çünkü bu tür modeller genelde finans sektörünün verimli piyasa teorisine göre işliyordu.

Greenspan, geçen senenin Ekim ayı itibariyle hatasını anlayarak o sözleri söylediği zamanlarda aklının durmuş olduğunu kabul etti. Entelektüellerin sahip olduğu bu inanış ve sonrası gelen entelektüel çöküş krizle sonuçlandı. Bu kriz bazı ölçeklere göre Büyük Buhran?dan daha derin. Peki politikacılar ne yapmalı? Ne yazık ki, krizden çıkış konusunda politikacılara net bir rehberlik yapması gereken makroekonomi kendi açmazı içerisinde bulunuyor.

Peki şimdi ne olacak? Krugman?a göre Keynes yine burada devreye girmelidir. Para politikasının etkisiz ve özel sektörün harcama yapmak için ikna edilemediği bir durumda kamu sektörü devreye girerek ekonomiyi canlandırmalıdır. Mali bir dürtü şu an yaşadığımız krizden uyanmamıza Keynesçi bir cevap olabilir.

1970?lerde tatlı su makro iktisatçılarının önde gelenlerinden Robert Lucas resesyonların geçici bir kafa karışıklığının sonucu olarak ortaya çıktığını savundu: İşçiler ve şirketler enflasyon ve deflasyon nedeniyle fiyat seviyelerinde gerçekleşen değişimleri kendi iş durumlarındaki değişimlerden ayırt etmekte zorlanıyorlardı.

Krugman, John Maynard Keynes?in Büyük Buhran?ı analiz eden?The Great Slump of 1930? makalesinden bir alıntıya yer veriyor: ?Kendimizi devasa bir arapsaçının içine soktuk, işleyişini anlamadığımız hassas bir makinenin kontrolünde sendeliyoruz. Bunun sonucunda refaha ulaşma ihtimalimiz bir süre için boşa çıkabilir-belki de de uzun bir süre.? Gerçekten de bu öngörünün doğru çıktığının altını çizen Krugman, Keynes?in Büyük Buhranı?devasa bir arapsaçı? olarak teşhis etmesinin ilk başlarda neden o kadar zorunlu olduğunu ve iktisat dünyasının 1970?lerin ortalarında Keynes?in görüşleri üzerinde neden zıt kutuplara ayrıldığını irdelemeye girişiyor.

Verimli finansal piyasalar teorisi çoğu iktisatçının gözünü köreltti ve tarihteki en büyük balonun ortaya çıkmasına yol açarak, finansal sistemin kırılganlığını göstermiş oldu. Amerikalılar yaklaşık 13 trilyon dolarlık refah kaybına uğradı. 6 milyondan fazla iş imkanını yitirdik ve işsizlik 1940?tan bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. O zaman şu soruyu soralım: Modern ekonomi günümüze ilişkin nasıl bir yöntem sunabilir ve bizler ona güvenmeli miyiz?

Krize kadar Eugune Fama gibi verimli piyasa savunucuları davranışsal finansın sunduğu kanıtları gerçek bir öneme sahip olmayan?merak aletleri?nin bir koleksiyonu olarak göz ardı ediyorlardı. Şu an aynı pozisyonun büyük bir balonun?ki bu balon Yale profesörlerinden Robert Shiller gibi davranışsal ekonomistler tarafından?irrasyonel coşkunluk?ların son epizotları ile ilişkilendirilerek doğru bir şekilde teşhis edilmişti- patlaması sonucunda dünya ekonomisine diz çöktürdüğü bir ortamda sürdürülmesi daha zor gözüküyor.

Ama bu Neo-Keynesci iktisatçılar da, Krugman?a göre rasyonel bireyler ve kusursuz piyasaların büyüsünden kurtulamamışlardı. Bu yüzden de neoklasik tutuculuktan yaptıkları sapmayı mümkün olduğunca sınırlı tutarak balonlar ve bankacılık sisteminin çöküşüne dair modellere sırt çevirdiler. Krugman?a göre, 1990?ların sonlarında Asya?da, 2000?lerin başlarında Arjantin?de yaşanan bu tip krizler bile Yeni Keynesci düşüncede büyük oranda göz ardı edildi.

Krugman yazısının son bölümünde iktisatçıların ne yapması gerektiği konusunda görüşlerini aktarıyor.

doların eure karşısında tutunma çabası mı yoksa 1930 lardaki büyük buhranda olduğu gibi eski günlerine dönme sevdası mı?yine keynesyen hep keynesyen;)

Yaşanan kriz tatlı su iktisatçılarını gülünç duruma düşürse de, tuzlu sucuları da bir anlam arayışına itti. İnsanların rasyonel bekleyiş teorisine uygun davrandıkları ve finansal piyasaların verimli olduğu varsayımıyla araştırma ve eğitim alanını domine etmeye başlayan Yeni Keynesyenler yaşanan durumu açıklamak için modellerinin içerisine bazı faktörleri katmak zorundalar diyen Krugman, modellerin sahip olduğu tahminlere ne kadar güvenebileceğimiz konusunda şüpheli olmak gerektiğini belirterek, ?İnsanların tamamen rasyonel ve piyasanın tam verimli olduğu varsayımına sahipsek o zaman krizin istenen bir şey ve dolayısıyla işsizliğin de bile bile ortaya çıkan bir sonuç olduğu sonucuna varırız.? diyor.

Ama 1980?lerde resesyonların kötü şeyler olduğunun sınırlı ölçüde kabul edildiği bu fikir bile pek çok tatlı su iktisatçısı tarafından reddedildi. Bu hareketin öncülerine göre, fiyat dalgalanmaları ve talep değişimlerinin iş döngüsüyle hiçbir ilgisi yoktu. İş döngüsü, bu akıma göre, teknolojik ilerlemedeki değişimleri yansıtıyordu, ve işçilerde bu ilerlemeye rasyonel bir tepki vererek, ortam elverişliyse çok, elverişsizse az çalışma eğiliminde oluyorlardı. Dolayısıyla işsizlik denilen olgu işçilerin izne ayrılmak için verdiği bilinçli bir karardı.

Krizle Biten Göstermelik Barış

Çoğu iktisatçı bu değişiklikleri rahatsız edici bulacaktır. Neoklasik yaklaşımın sahip olduğu netliği, bütünlüğü ve saf güzelliği aynı derecede sunacak daha gerçekçi bir yaklaşımın finans ve makroekonomiye kazandırılması, eğer gerçekleşecekse epey zaman alacaktır. Bazı iktisatçılar, her ne kadar 3 nesildir büyük krizleri kestiremese de sırf sahip olduğu netlik, bütünlük ve saf güzellik özelliklerinden ötürü neoklasik yaklaşımı benimsiyorlar. Neoklasiklerin durumu H. L. Mencken?in şu sözüne benziyor? Tüm insani problemlere her zaman kolay bir çözüm vardır: Muntazam, akla yatkın ve yanlış?

Son zamanlarda yapılan acılı ekonomi tartışmalarının en can alıcı noktası krizin tahmin edilemediği konusu idi. Gelecek felaket tahmin edilemedi veya çok az bir iktisatçı tarafından tahmin edildi ve zaten onlar da alay konusu oldular.

Paylaşım için teşükkürler. Yerinde tespitler bana göre. Ekonomik sistemin bu tür hatalar vermesinin nedeni bence emek = değer dengesinin bozulmasıdır. Sistem bu denge üzerine inşa edilirse sağlıklı olur.

?Ekonomi bilimi, iktisatçıların romantik ve sterilize edilmiş ortamda matematiksel hünerlerini sergiledikleri ve dolayısıyla yanlış giden şeylerin göz ardı edildiği bir şov sahnesidir? diyen Krugman, piyasaların kusursuzluğuna dair inancın, tahmin edilemeyen kazaların yaşanmasına da sebep olarak gösterdi.

Bazı istisnalar yok değil. Princeton?dan Kiyotaki ve LSE?den Moore finansla ilgili bir çalışma yaptı. Bu çalışmaya göre gayrimenkul gibi bazı varlıklar kendi kendilerinin fiyatını değiştirerek ekonomiyi bütün olarak küçültebileceğini tartışıyordu. Şimdiye kadar işlevsiz finans Keynesyen ekonominin bile çekirdeğinde olmadı. Net olmak gerekirse, bunun değişmesi lazım.

(NYT, 2 Eylül 2009, Paul Krugman, How Did Economists Get It So Wrong?)

Obama?nın üst düzey ekonomi danışmanı Larry Summers, 2 çeyrek şişe ketçapı 1 çeyrek şişe ketçapın iki katına satılabileceğini gösterdikleri için finans profesörleri için ketçap iktisatçısı tabirini kullanarak, alaycı bir şekilde ketçap piyasasının verimli işlediği belirtti.

İlk soruna geri dönelim: Mükemmel piyasa ekonomisi hipotezinin zirve yaptığı dönemler boyunca bile pek çok gerçek hayat yatırımcısının hakim olan modellerin farz ettiği kadar rasyonel olmadığı açıktı. Bir keresinde Larry Summers finans üzerine?APTALLAR VAR: Çevrene bir göz at.? başlıklı bir yazıya başlamıştı. Fakat hangi türden aptallardan söz ediyoruz? Davranışsal finans daha geniş bir hareket olan davranışsal ekonomi ekollerinden yola çıkarak insan idrakindeki az kayıpları az kazançlardan daha az önemsemek ve küçük örneklerden büyük sonuçlara ulaşmaya fazlasıyla meyilli olmak gibi bilinen sapmaları yatırımcıların apaçık irrasyonalitesi ile ilişkilendirerek bu soruya cevap vermeye çalışıyor.

Daha şimdiden benim zihnimde böyle bir ekonominin epeyi gelişmiş bir örneği var: bu davranışsal finans dedikleri düşünce ekolü. Bu yaklaşımın uygulayıcıları iki şeye vurgu yaparlar. İlk olarak, gerçek hayat yatırımcıları kendileriyle verimli piyasa teorilerinin soğuk matematikçileri arasında çok az benzerlik buluyorlar. Çünkü onlar fazlasıyla sürü davranışına yani irrasyonel coşkunluk ve gereksiz panik nöbetlerine maruz kalıyorlar. İkinci olarak kararlarını soğuk matematik üzerine inşa etmek isteyenler bile bunu yapamıyorlar; çünkü güven, inandırıcılık ve sınırlı teminat sorunları onları sürüyle beraber hareket etmeye zorluyor.

Şimdi ikinci sorunu konuşalım: Farzedelim ki aslında aptallar var. Bu ne kadar durumu değiştirir? Milton Friedman 1953 yılında yazdığı etkili bir makalede durumun çok değişmeyeceğini yazmıştı. Akıllı yatırımcılar aptallar satarken alarak ve onlar alırken de satarak para kazanacaklar. Piyasa da bu süreç içinde istikrara kavuşacak. Davranışsal finansın ikinci bir aşaması Friedman?ın yanlış olduğunu söylüyor; bazen finansal piyasalar fazlasıyla istikrarsızdır ve şimdi bu görüşü reddetmek zor gözüküyor.

Ancak bir süre sonra kooperatif üyelerinin, muhtemelen, artarda dışarı çıkmak istedikleri için, kuponlarını harcamayıp biriktirdikleri ortaya çıktı. Bunun sonucunda görece çok az çift kuponlarını harcamaya yanaştı, ve geri kalan çoğunluk kuponlarını arttırmak için bebek bakmak istedi. Ama bebek bakımı işi, ancak çiftler akşam dışarı çıkmak istediğinde arttığı için, bu alanda iş bulmak zorlaştı, bu da kooperatif üyelerini dışarı çıkmaya daha isteksiz hale getirdi, işler daha da azaldı. En sonunda da kooperatif Krugman?ın ifadesiyle?resesyona girdi.?

Tuzlu su iktisatçıları ile tatlı su iktisatçıları arasında gerçek bir yakınlaşma olmamasına rağmen 1985 ile 2007 yılları arasında makroekonomi alanında göstermelik bir barış vardı. Tuzlu su iktisatçıları Fed?in her şeyi kontrol altında tuttuğuna inanırken, tatlı sucular Fed?in politikalarını faydalı bulmadılar.

Hala çoğu iktisatçı yatırımcıların ve tüketicilerin rasyonel olduğu ve piyasanın doğru fiyatı bulduğu düşüncesini kabul ediyor. Nadir de ol sa bu yolu izlemeyen birkaç iktisatçı var. Bunlar rasyonel davranış ve finansal piyasalara güvenilebileceği varsayımına meydan okudular. Lakin yaptıkları şey bu güçlü akıntıya karşı yüzmekten öteye geçmedi.

Kriz sahte barışın sonunu getirdi. Bazı iktisatçılar geçmişteki politikaların yetersiz olduğunu dile getirmeye başladılar.

Krugman?a göre, bu iki akım arasındaki farklılığın onları ekonomi politikası konusunda zıt kutuplara koyması beklense de, ilginç bir şekilde, 1987?den 2007?ye kadar aralarındaki tartışmalar eylem değil, kuram-merkezli oldu: ?Bunun nedeni, asıl Keynescilerin aksine, Yeni Keynescilerin durgunlukla savaşmak için mali politikanın-hükümet harcamalarında ya da vergilerde değişiklik- gerektiğini düşünmemeleriydi. Fed?deki teknokratlarca idare edilen para politikasının ekonominin ihtiyaç duyduğu her türlü tedaviyi sağladığına inanıyorlardı...?

eron da bu kriz spekülaütarlerin başlıc kahramanı

Fed yaşanan durgunluğa hazine bonosu satın alarak cevap vermişti. Bu faizlerin düşmesine yol açtı. Fed 1990?da ve 2001?de yaşanan durgunluğa faizleri düşürerek cevap vermişti ve en son yaşanan resesyona da faizleri 0?a çekerek müdahale etmenin işe yarayacağını düşünmüştü.

Nobel iktisat ödülü sahibi Paul Krugman, New York Times gazetesindeki köşesinde tam 11 sayfalık bir yazı kaleme aldı. Krugman yazısında iktisat biliminin pratik ve teorik yapısına ilişkin ciddi eleştirilere yer verdi. Geçen seneye kadar her şeyin yolunda gittiği inancıyla makro göstergeler anlamında pembe tablolar çizildiğini belirten Krugman, bu pembe tablonun kriz darbesiyle nasıl kara bir lekeye büründüğünü anlattı.

Derleyen: Gökhan Övenç

İktisat biliminin doğuşu Milletlerin Zenginliği kitabının yazarı Adam Smith?e dayandırılır. O günden bugüne ekonomi teorisi epeyce geliştirildi ve ana mesajı şu oldu: Piyasaya güvenin. Evet iktisatçılar dışsallık denilen bazı durumlarda piyasanın başarısız olacağını kabul ettiler . Neo-klasiklerin temel varsayımı piyasa sistemine inanmalarıdır.

Nasıl oldu da bu balonu göremediler, diye soran Krugman şu şekilde devam eder: Dürüst olmak gerekirse, faiz oranlarının oldukça düşük olması mesken fiyatlarındaki artışı kısmi de olsa açıklamaktadır. Ayrıca Greenspan ve Bernanke 2001 yılındaki ekonomik durgunluktan çıkmada Fed?in gösterdiği başarının sarhoşluğundan ötürü bu balonu görememiş olabilirler.