Değeri sonradan anlaşılan

Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy gibi kurtuluş savaşının kurmayları karşı çıkar...

Cumhuriyetin ilanından 2 yıl sonra, Ekim 1925'te Fahrettin Altay Paşa Çankaya'da Atatürk'ün misafiridir. Zihnini hep meşgul eden, Cumhuriyetin niçin ve neden 29 Ekim'de ilan edildiğini öğrenmek ister.

Asla geri gelmeyecek kadar olan,

Atatürk, Cumhuriyetin tarihini seçerken bile, dünyaya ve Türk ulusuna bir deha örneği daha göstermiş oluyordu.

O dönemin şartlarında, daha lise öğrencisiyken Montesquieu okuyan bir adam...

Buna karşı koymakla bir çıkış yolunu temin ederek, bu mazlum milleti tarih sahnesinden silmek, ortadan kaldırmak isteyenlere karşı harekete geçmek için kendimi vazifeli saymıştım.

Beni en çok mesut eden hadise, bu mazlum milletin hak ettiği bu yere gelmesidir. Sen benim 30 Ekim 1918 sonrası günlerdeki çektiğim azabı bilirsin. Yanımdaydın. Mondros 30 Ekim'dir. Cumhuriyet 29 Ekim. İşte bu da bir milletin, mazlum bir milletin ahıdır. Sanırım ki o zamanki devletler bunu anlamışlardır.''

Atatürk '' Övünmek olur, övünmek benimle beraber mefkureye inananların, milletin, ordunun hakkıdır '' der.

Vatan parçalanmış, istilaya uğramıştı. Peki, 30 Ekim 1918'den bizim İzmir'e girdiğimiz tarih olan 9 Eylül 1922'ye kadar kaç yıl geçti? Dört yıl. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyeti ilan ettik.

Cumhuriyet ilan edilecektir...

Anlattıklarına kulak verelim: ''Atatürk hep mazlum bir millet'' derdi. Cumhuriyetin ilanından epey bir süre geçmişti. Ben de hep neden 29 Ekim diye kendi kendime sormuşumdur. Bir gün Çankaya'da sofra dağıldıktan sonra, ''Paşam benim dikkatimi çekmiştir. Hep düşündüm. 30 Ekim 1918 günü mütareke ilan edildi. Adana'daki karargahınızdan Başkent'e verdiğiniz şifreyi hatırlıyorum. Şimdi aradan zaman geçti, Cumhuriyet'imizin ilanının 29 Ekim gecesine gelmesi acaba bir tesadüf müdür? Üç gün evvel, beş gün sonra da olabilirdi' diye sordum''. Bunun üzerine Atatürk şunları söylüyor:

Giderse

Hicbirsey anlamadım. 5

Biraz da yalnızlıktır cumhuriyet...

İşte beş yıla sığdırdığımız büyük inkılap, bizim yaşadığımız şartlara duçar olmuş, hangi milletin tarihinde vardır? Bu mazlum millet kendisinin hakkı olan yere ulaşmıştır, çektiğimiz acıların, sıkıntıların en büyük mükafatı işte budur. Bütün dünya bunu görmüştür. Daha da görecekleri vardır.

Cumhuriyetin ilanı üç gün önce, iki gün sonra da olabilirdi. Bazı akımlar vardı, onlara karşı harekete geçmişti. Ama dikkatimden kaçmayan husus, müzakerelerin bir an evvel bitmesini istemesiydi. Adana'dan İstanbul'a verdiği şifrede yanında bulunduğum için, mütareke koşullarına olan şiddetli itirazını ve o günkü azabını çok iyi biliyordum. Diyelim ki, bu bir milletin öcüdür sözünden bir netice çıkarabiliyorum, belki iki neticeyi birden elde etmek istemişti.

Bunu bilen, hisseden

'' Dahi odur ki, ileride herkesin takdir ve kabul edeceği şeyleri ilk ortaya koyduğu vakit herkes onlara delilik der '' diyen

Muhteşem...

Hükümet sarayın, saray da İtilaf Devletleri'nin elinin altına girmişti.

Saray bu halinden memnundu. Fakat, ben bunu kabul edemezdim.

Her anlamı ile büyük Türk ulusunun öz ve aziz malı olan Cumhuriyet kıymetli evlatlarının elinde daima yükselecek ve sonsuza dek yaşayacaktır.

Ama bir o kadar da yalnız...

Bütün yalnızlığına rağmen, yoluna devam eder...

Değerli

Hepsi ordunun değişik kademelerine tayin ister...

'' Mütarekenin ilk günlerini hatırlarsın. Saray ve hükümet teslimiyeti kabul etmişti.

Dünyada tek başımıza idik, fakat benim inandığım ideale benimle beraber olanlar da bağlandılar ve netice hasıl oldu. Mütareke 30 Ekim 1918'de imzalanmıştı.

Fahrettin Altay'ın Atatürk'ün bu olaya bakışıyla ilgili düşüncesi şudur;

Atatürk bir an durdu, Fahrettin Paşa'ya baktı ve sonra elini masanın üzerine vurarak: <br>'' Deyiniz ki, bu tarihten silinmek istenilen bir milletin öcüdür! ''

Fahrettin Altay'ın ''Ama bundan hiç bahsetmediniz'' demesi üzerine,