Dini olmayan hukuk sistemlerinde genellikle borçlu lehine getirilen bazı kolaylıklar, özellikle de faiz haddini sınırlama şeklinde kendini gösteren faize karşı bu mücadele, Musevilik ve Hıristiyanlık gibi semavi dinlerde daha netleşerek faizin kökten yasaklanması şeklinde ortaya çıkmıştır. Ancak yahudiler faiz yasağını sadece kendi aralarında uygulamış, yabancılardan faiz almakta bir sakınca görmemişlerdir (Tesniye, 23/19-20). Onların bu davranışı, faizin dünyada bugüne kadar devam edip yaygınlaşmasının ve onu hafife alıp meşrulaştırmaya gayret etmenin önemli bir sebebini teşkil etmiştir. Başta Luther olmak üzere faiz konusunda büyük duyarlılık gösteren hıristiyan din adamları ise faizi haram saymakta asırlarca direnmişlerdir.

Takas ekonomisinde kişi ürettiği malın ihtiyacından fazla olan kısmını ihtiyaç duyduğu başka bir malla değişir. Çok büyük zorlukları olmasına rağmen takasta üretimle tüketim arasında denge vardır. Para devreye girdiği zaman ise faaliyet ikiye bölünmektedir: Malı para karşılığında satma ve eldeki para ile başka mal satın alma. Bu husus, parayı elde tutanlara bir müddet risksiz ve maliyetsiz seçim yapma imkanı verir. Böylece mübadele faaliyeti kesilmekte ve paranın bu fonksiyonu eksik bırakılmaktadır. Ayrıca üreterek sattığı mallar karşılığında elde ettiği parayı başkalarının mallarını satın almada kullanmayan ve onu biriktiren kişi topluma zarar vermektedir; zira üretimle tüketim arasındaki denge ve ekonominin tabii akışı bozulmaktadır. Dolayısıyla takas ekonomisinin zorlukları ile disiplinsiz bir para ekonomisinin problemleri karşısında İslam yine itidali seçmiş, disiplinli bir para ve mal piyasasını amaçlamıştır.

İslam'da faiz ribei fazl ve ribei nesie olarak tarif edilmiştir. vesselam

Usulüne uygun vadeli satışta vade farkının caiz olmasının başka sebepleri de vardır. Piyasada her malın ilan edilen bir fiyatı olmakla beraber genelde satışa konu olan malın fiyatı, alışverişin esasını teşkil eden icap ve kabulün üzerinde birleştiği yani tarafların anlaştığı fiyattır. Bu ise bir pazarlık sonucu ortaya çıkar ve bu arada müşteri fiyatı düşürmeye, satıcı da yükseltmeye çalışır. Fiyatın tesbitinde piyasa şartlarının yanı sıra tarafların pazarlık gücü ve ödeme şartları da etkili olur. Sonuçta müşterinin peşin ödeme ile teklif ettiği düşük fiyat nasıl mala ve aynı zamanda satıcının elde ettiği peşin kara tekabül ediyorsa, vadeli satışta satıcının veya müşterinin teklif ettiği yüksek fiyat da aynı şekilde mala ve satıcının vadeli satış dolayısıyla karşılaştığı bazı güçlüklere tekabül etmektedir.

Başka bir başlıkta birisi "Promosyon haramdir kapatin konuyu" diye emretmiş ya hani, soruyorsun kaynağı nedir, kim dedi bunu diye, cevap yok, tıpkı onun gibi burada "faiz haramdır, kapatın konuyu" diye emreden çıkmadı henüz, :) şu yukardaki mesaj yazan gibi ne yazdığını kendisi de anlamayan, ordan burdan aşırma cümleler olmasın dedik, yazının kendi bi acayip zaten, bunu cemaate nasıl anlatırsınız, onu soruyorum.

5 Akdi faiz

Altın ve Gümüşte Faiz İlleti. Faizin cereyan ettiği malların başında yer alan altın ile gümüşteki faizin illetinin ne olduğu hususunda üç ayrı görüş ileri sürülmüştür. a) Cins birliğinin bulunması ve tartılabilir olması. Hanefi, Hanbeli, Ca?feri ve Zeydi alimlerinin benimsediği bu görüşe göre altın altınla veya gümüş gümüşle mübadele edildiğinde fazlalık faizine engel olmak için bedellerin eşit ağırlıkta bulunması şarttır. Cinsler değiştiği takdirde peşin mübadelede bedeller farklı ağırlıklarda olabilir. Ebu Hanife ve Ebu Yusuf bir felsin iki fels ile mübadelesinin caiz olduğu görüşündedir. Çünkü bunlar tartı ile değil sayı ile mübadele edilir. Sayı ile mübadele edilen mallarda fazlalık faizi cereyan etmez. İmam Muhammed ise felsleri altın ve gümüş gibi para olarak telakki ettiğinden bu tür bir işlemin faiz olacağı görüşündedir. Çünkü felsler de teamül ile para yerini almıştır. b) Altın ve gümüşte faizin illeti semeniyyet vasfının galip olmasıdır. Şafii mezhebince benimsenen bu görüş Malikiler?de de yaygındır; Hanbeli mezhebinde İmam Ahmed?den rivayet edilen ikinci görüş de bu yöndedir. Para olma vasfının altın ve gümüşte galip olması demek diğer paraların bunlara kıyas edilmemesi, para deyince akla sadece altın ve gümüşün gelmesi demektir. c) İllet mutlak manada semeniyyet vasfıdır. Maliki mezhebinin yaygın olmayan telakkisi bu yöndedir. Hanbeli fakihlerinden İbn Teymiyye?nin, ?Felsler para oldukları takdirde bir para diğerine karşılık vadeli satılamaz? (Mecmu&amp;#703;u fetava, XXX, 472) şeklindeki ifadesinden onun da bu görüşte olduğu anlaşılmaktadır. Bu anlayışa göre altın ve gümüşte faizin cereyan etme sebebi bunların mutlak manada para olmalarıdır; yani başka hiçbir özellikleri bulunmasa bile sadece para vasfını taşımaları bu maddelerde faizin oluşması için yeterlidir. Şu halde eşyanın fiyatı ve değer ölçüsü olması itibariyle mübadele vasıtası olarak kullanılan şeyin hükmen para sayılabilmesi onun altın ve gümüşle kıyaslanmasına bağlıdır. Felsler gibi altın ve gümüş dışındaki madenlerden yapılan paralarla günümüzde hemen hemen bütün toplumların kullandığı kağıt paralar da altın ve gümüş gibi kendisinde faizin tam anlamıyla cereyan ettiği mübadele vasıtalarıdır.

Kur?an?da faiz yasağını ayrıntılı bir şekilde ele alan ikinci grup ayetlerde ise şöyle buyrulur: ?Faiz yiyenler -kabirlerinden- şeytan çarpmış kimselerin cinnet nöbetinden ayılışı gibi kalkacaklardır. Bu hal onların, ?Alım satım da tıpkı faiz gibidir? demeleri yüzündendir. Halbuki Allah alım satımı helal, faizi haram kılmıştır. Bundan sonra kime rabbinden bir öğüt gelir de faizden vazgeçerse geçmişte olan kendisinindir ve artık onun işi Allah?a kalmıştır. Kim tekrar faize dönerse işte onlar cehennemliktir, orada devamlı kalırlar. Allah faizi tüketir , sadakaları ise bereketlendirir. Allah küfürde ve günahta ısrar eden kimseleri sevmez... Ey iman edenler! Allah?tan korkun, eğer gerçekten inanıyorsanız mevcut faiz alacaklarınızı terkedin. Şayet böyle yapmazsanız Allah ve resulü tarafından açılan savaştan haberiniz olsun. Ancak tövbe edip vazgeçerseniz ana paranız sizindir. Böylece ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz? (el-Bakara 2/275-279) Bu ayetlerle faiz kesin olarak yasaklanmıştır. Faizden vazgeçilirse ana paranın borç verene ait olduğunun vurgulanması, ana paraya yapılacak az veya çok her türlü ilavenin faiz kapsamına gireceğini ifade etmektedir.

Hz. Peygamber?in alışveriş faiziyle ilgili hadisinde yalnız ağırlık ve hacim ölçüsüne tabi mallardan söz edilmesinin sebebine gelince bu konuya getirilecek açıklama, aynı zamanda Hanefilerin uzunluk ölçüsü ve sayı hesabına tabi malları fazlalık faizi kapsamına almamalarının da sebebini teşkil eder. Öyle anlaşılıyor ki hem Resul-i Ekrem?in zamanında, hem de bu mezhebin esaslarının teşekkül ettiği sırada kumaş gibi uzunluk hesabına ve kap kacak gibi sayı hesabına tabi eşyanın basit şekilde üretilmesi, bu malların misli mal şeklinde görülmeyip kıyemi mal olarak değerlendirilmesi sonucunu doğurmuştur. Birçok alanda seri üretime geçilen günümüzde ise çeşitli vasıfları bakımından büyük ölçüde birbirine benzeyen tekstil ürünleri, buzdolabı, otomobil gibi eşya, araç ve gereçler tam anlamıyla misli mal haline gelmiştir.

Pakistanlı alim Fazlurrahman ilk akiddeki fazlalığın faiz olmayacağını söyleyerek Reşid Rıza?ya tabi olmuştur. Zeyd b. Eslem?in, ?Cahiliye döneminde riba uygulaması şöyle olurdu: Bir kişide vadeli alacağı olan kimse vade dolunca borçlusuna, ?Ödüyor musun, yoksa arttırıyor musun? derdi. Verirse alır; vermezse borçlu borcun miktarını arttırır, alacaklı da vadeyi uzatırdı? (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 39) şeklindeki rivayetini ve ed?af-ı mudaafe ayetini esas alan Fazlurrahman, bu rivayette sözü edilen vadeli ilk alacağı faizli alacak olarak değerlendirip şöyle demektedir: ?Bu ilk faiz haram değildir. Haram olan faiz, belli bir vade ile faiz karşılığında verilen paranın, vade dolunca borçlunun ödeyememesi üzerine ödenmesi zor bir artış karşılığında vadesinin uzatılması halinde söz konusu olur. Sonra borç ekseriyetle ödenemeyecek miktarlara ulaşır? (ed-Dirasatü?l-İslamiyye, s. 7).

Negatif Faiz. Faizli bir ödünç akdinde ana para ile faiz toplamı vade sonunda, vade başındaki ana paradan daha az mal ve hizmet satın alıyorsa buna negatif faiz denir. Bu durum faiz haddinin enflasyonun altında tesbit edilmesi halinde ortaya çıkar. Herhangi bir sebeple zimmete geçen borca karşılık ödenecek mal veya parada şart kılınan fazlalık demek olan borç faizindeki bu artıklık iki taraftan birinin lehine, öbürünün aleyhine gerçekleşir. Ancak faiz denilince genellikle bunu veren kişinin zarara girdiği düşünülür, alanın zararlı çıkabileceği pek hesaba katılmaz. Faiz her iki şekilde de gerçekleşebileceğine göre negatif faiz pozitif faizle aynı hükme tabi olmalıdır. Esasen faiz taraflardan biri için fazlalık şeklinde olup pozitif değer taşıyorsa diğeri için negatif değer taşıyor demektir. Buna göre İslami manada faiz ekonomide olduğu gibi reel faizden, fazlalık, emek sarfedilmeden kazanılan para ve enflasyonun üzerindeki fazlalıktan ibaret değildir. İki taraftan birinin lehine dengeyi bozan fazlalık faiz sayıldığı gibi öbür tarafın aleyhine olan eksilme de faizdir. Negatif faiz borcun daha azıyla ödenmesinin şart kılınması açısından da haram faize girer. Nitekim İbn Hazm, borcun daha azıyla ödenme şartının koşulmasını faiz olarak kabul etmektedir. Şunu da belirtmek gerekir ki negatif faizin pozitif faizle aynı hükme tabi olması, faiz haddinin taraflarca bilerek enflasyonun altında tesbit edilmesi durumunda söz konusu olur. Karz-ı hasenden veya bir satım akdinden doğan borcun gecikmesi halinde enflasyon sebebiyle meydana gelen kayıp ise negatif faiz olarak değerlendirilemez. Böyle bir durumda alacaklının enflasyon sebebiyle uğradığı zararın tazmin edilmesi gerektiği konusunda günümüz hukukçuları arasında ittifak bulunduğunu söylemek mümkündür.

Cami cemaatinden birisi gelse, faiz konusunu sorunca yukardaki cevabı verirsek, o cemaatin durumu ne olur ve ikna olur mu?

100.000 lira param var, bankaya yatıracam, bir sene sonra üstüne 15.000 lira verecek, bu faiz haram mıdır? Ev almak için bankadan çektiğimiz paranın üstüne ödenen para, yani 500.000 lira kredi çektik, 10 sene içinde 750.000 lira olarak geri ödeyeceğiz, bu aradaki 250.000 liralık miktar Kur'an-ı Kerim'de geçen faiz midir?

Bu çerçevede, Ortaçağ filozofları bütün borçlu-alacaklı ilişkilerine uygulanabilecek bir faiz tahlili oluşturmayı kendilerine görev bildiler. Bunlardan Saint Thomas d?Aquinas başlangıçta, kullanıldığında tüketilen eşya ile tüketilmeden kullanılabilen eşyayı birbirinden ayırdı. Ona göre tüketilmeden kullanılabilen eşyanın kullanımına karşılık bir ödemenin talep edilmesi adalete uygundur. Buna mukabil tüketilerek kullanılan eşyanın mislinin iadesinde ödünç alınan miktara ilave olarak bir de kullanım bedelinin talep edilmesi haksızlıktır ve mevcut olmayan bir şeyi satmak demektir. Çünkü bu eşyanın kullanımı tüketilip yok edilmesinden ibarettir. Ancak faiz hakkında önceleri bu açıklamaları yapan ve faiz-kira ayırımında önemli esaslar ortaya koyan Saint Thomas, iktisadi şartların zorlaması ve yatırım amaçlı ödünç ihtiyacının artmasıyla faize cevaz vermede gittikçe daha yumuşak davranmış ve bazı gerekçeler ileri sürerek para sahibinin verdiği paradan başka?tazminat akçesi? adı altında ayrı bir fazlalık almasını da meşru görmeye başlamıştır. Bu görüşünü, ödünç verenin bir müddet parasını kullanma imkanından mahrum kalması sebebiyle zarara uğramış olması, paranın ödünç verilmeyip de bir işte kullanılması halinde elde edilebilecek kazancın kaybı veya bir gemi karşılık gösterilerek ödünç verilen bir paranın bu geminin batması halinde karşılaşabileceği risk gibi gerekçelerle açıklamaya çalışmıştır. Böylece önceleri faize karşı olan Saint Thomas, sonradan ileri sürdüğü birtakım gerekçelerle faiz yasağının ortadan kalkmasına zemin hazırladı.

Faiz yasağıyla ilgili olarak gelen bir diğer ayetin meali şöyledir: ?Ey iman edenler! Kat kat arttırılmış olarak faiz yemeyin; Allah?tan korkun ki kurtuluşa eresiniz? (Al-i İmran 3/130). Hicretin ikinci veya üçüncü yılında, Bakara suresindeki faiz ayetlerinden sonra nazil olduğu tahmin edilen bu ayet, yasağın ve faiz uygulamasının bir başka yönüne dikkat çekmektedir. Müfessirler, ayette geçen?kat kat arttırılmış olma? kaydının ihtirazi değil vukui bir kayıt olduğunu, yani bu ifadenin faiz yasağının sınır ve şartlarının belirtilmesi amacıyla değil Araplar?ın o günlerde en çok uyguladıkları bir faiz şeklinin açıklanması maksadıyla zikredildiğini kabul ederler (Beyzavi, I, 585). Bu ayetle faizin katlı şeklinin yanında diğer bütün şekilleri de yasaklanmıştır. Ayrıca ayetten açıkça anlaşıldığına göre?kat kat? ifadesi ana paranın değil faizin vasfıdır. Buna göre kat kat tabiri hükmün taalluk ettiği şart olmayıp bunun bir vakıayı ifade ettiği, sadece Arap yarımadasında görülen faiz şeklini değil, yüzde oranı ne olursa olsun faiz nizamının işletildiği her dönem ve yerdeki bütün faizli işlemleri kapsadığı söylenebilir. O dönemde Araplar arasında fahiş riba, tefecilik ve katlamalı faiz uygulamasının bulunduğu doğru olsa bile bu ayetle sadece bu tür faizin yasaklandığı söylenemez. Nitekim fahiş olan ve olmayan riba veya basit faiz - birleşik faiz ayırımları daha çok faizle ribanın arasını ayırma amacıyla sonraki dönemlerde yapılmıştır. Hz. Peygamber?in, esasta borç faiziyle hiçbir ilgisi olmadığı halde kaliteli bir hurma ile kalitesiz bir hurmayı kalitesizin miktarını fazla tutarak mübadele eden bir sahabiye, ?Katladın, riba yaptın? (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 99) demesi, yani peşin bir mübadelede cereyan eden faizi bile?katlama? olarak tavsif etmesi, faizin az veya çok her şeklinin katlama manası taşıdığını göstermektedir. Ayrıca katlama ifadesi, mesela dört yaşındaki bir hayvanın bir yıl vade ile beş yaşındaki bir hayvan karşılığında ödünç verilmesini de içine almaktadır. Bu iki hayvan arasındaki fiyat farkı ise % 20-25 civarında olmalıdır. Şu halde Kur?an?ın sözünü ettiği katlama, 100?ün 200 olması şeklindeki ana paranın katlanmasını değil yüzde nisbeti ne olursa olsun faizin katlarını, her çeşit ve miktarını kapsamaktadır. Ayetin bu ifadesinden hareketle Kur?an?ın düşük oranlı faiz muamelelerini yasaklamadığını iddia etmek de bundan dolayı doğru olmaz. Bu ayetle, hayvanların yaşında katlamadan vadede katlamaya ve aylık gelir şeklindeki faize kadar faizin bilinen, örf haline gelmiş bütün şekil ve çeşitlerinin tamamıyla yasaklandığı söylenebilir. Zira ayetin nazil olmasından sonra hiçbir sahabi, ayette geçen ribadan neyin kastedildiğini veya bu katlamaların haddini sormaksızın faiz yasağına uymuştur. Öte yandan Kur?an?ın yasaklaması sırasında Arap yarımadasında faiz hadlerinin oldukça düşük seviyelerde bulunduğu, faiz hadleri % 4-8 arasında seyreden Bizans ile sıkı ticari ilişkiler içinde bulunan Arabistan?da bunun en çok % 10 olabileceği ifade edilmektedir (Hasan Zeme? Muhammed Faruk, s. 20-21). Bu husus, Kur?an?daki faiz yasağının bu seviyelerdeki faiz hadlerini de kapsadığını gösterir.

23 Mart 1983 tarihinde toplanan II. İslam Bankası Kongresi faizin şer?an haram olduğunu teyit etmiş ve müslümanlara paralarını İslami banka ve şirketlere yatırmalarını, yabancı ülkelerdeki bankalara yatırılan paraların getirdiği faizi o bankalarda bırakmayıp müslümanların amme hizmetlerinde kullanmak suretiyle bu gayri meşru kazançtan kurtulmalarını tavsiye etmiş ve meşru imkanlar varken faizli kuruluşlara para yatırmayı da haram olarak değerlendirmiştir.

Dinlerde Peygamberler ve Kitaplar vardır emirler, ayetler bu kitaplarda belirtilenler değiştirilemez yoruma kapalıdır. İctihad fıkıh ilminin bir parçasıdır buradaki beyanlar ayet ve hadislerden yola çıkılarak verilir. İctihad kurumu islamın ilk yıllarında başarılı şekilde yürütülmüş fakat sonra suistimallere neden olduğu için o kapının kapandığı genel görüştür. Faiz konusu en basit şekilde anlatılmıştır islamda.''Müslüman başka birisinin malını ancak bir mal veya iş karşılığında alabilir. Hiçbir ekonomik değeri olmayan vade: zamandan dolayı bir kişinin parasını almak onu karşılıksız almak demektir. Bu yüzden dinimiz faizi başkasının malını haksız yere almak olarak tanımlamış ve haram kılmıştır'<i>'</i>

.3 Birikmiş faiz

Cevap işte

Öte yandan mallara ait ölçü birimlerinin zamanla değişmesi, keyli bir malın vezni olmasına yol açtığı gibi adedi veya zer?i bir malın da vezni olmasına sebep olmuştur. Mesela şer?an keyli sayılan hububat bugün büyük ölçüde vezni duruma gelirken kavun, karpuz, hatta havlu ve bazı kumaşlar bile artık tartılarak satılmaktadır. Ayrıca paketleme ve ambalajlama birçok malı sayı hesabıyla alınıp satılır hale getirmiştir. Fakihlerin çoğunluğunun, malların ölçü birimlerinin başta tesbit edildiği gibi devam edeceğine dair görüşüne karşılık Ebu Yusuf ölçü birimlerinin örfe göre değişebileceğini söylemektedir. Ebu Yusuf?a göre Hz. Peygamber?in malların bazısını vezni, bazısını da keyli olarak beyan etmesi o zamanki örften dolayıdır. Şu halde örfün değişmesiyle malların ölçü birimleri de değişebilir (İbn Abidin, V, 176-177). Bu takdirde önceleri sayıya tabi iken faiz hükmüne dahil edilmeyen kavun, karpuz gibi malların daha sonra tartılarak satılması ile faizin cereyan ettiği mallar kategorisine girmesi ve diğer sayı veya uzunluk ölçüsüne tabi malların da faiz malları kapsamına alınması isabetli görünmektedir.

Darülharpte Faiz. Ebu Hanife ve İmam Muhammed?e göre darülharpte müslümanla harbi arasında faiz muamelesi caizdir. Aynı şekilde Hanefi mezhebine göre fasid kabul edilen alışveriş ve ticari muameleler, bu arada kan, domuz ve ölü hayvan eti satmak, bahis ve kumar oynamak da caizdir. Ancak müslümanın bu işlemlerden kazançlı çıkması şarttır. Şafii, Maliki ve Hanbeli mezhepleriyle Hanefiler?den Ebu Yusuf gibi hukukçuların çoğunluğuna göre ise müslümanların darülharpte faizli işlemlerde bulunmaları haramdır. Zahiri mezhebi de bu görüştedir .

Ancak Ebu Davud?un rivayet ettiği, ?Kim bir satış içinde iki satış yaparsa ya az olan bedeli alır yahut faiz olur? (Ebu Davud, ?Büyu&amp;#703;?, 53) mealindeki hadis vade farkının faize yol açabileceği bir durumu açıklamaktadır. Şöyle ki: Vadeli satılan bir malın bedelinin vade dolduğunda ödenememesi üzerine vadenin yeniden uzatılması karşılığında fiyatın da arttırılması sonucu biri vadesi dolmuş olan ilk fiyat, diğeri de ikinci ve daha yüksek fiyat olmak üzere iki satış ortaya çıkmış olur. Hadise göre bu ikinci fiyattaki fazlalık faizdir (Şevkani, <i>Neylü?l-ev&amp;#7789;ar</i>, II, 171-173). Bunun faiz olarak görülmesi, ikinci fiyat karşısında artık bir malın değil daha önceki satıştan doğan borcun bulunduğu gerekçesine dayanır. Paranın para karşılığında vadeli ve fazlalıklı satılması demek olan bu işlemin İslam hukukundaki klasik anlayışa göre faiz olduğunda şüphe yoktur.

Dikkat edilecek olursa Böhm Bawerk, kendisinden on üç asır önce Hz. Peygamber?in işaret ettiği bir gerçeğe temas etmektedir. Resul-i Ekrem, bir mal veya paranın kendi cinsinden bir mal veya para ile aynı miktarda bile olsa vadeli satışını faiz olacağı gerekçesiyle yasaklamıştır (Buhari, ?Büyu&amp;#703;?, 76; Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 75). Böhm Bawerk?in bu tesbiti, hatalı yönlerine rağmen Hz. Peygamber?in araya zaman unsurunun girmesi sebebiyle vadeli mübadelelerin faiz ihtiva ettiğine dair beyanlarını teyit etmektedir. Ancak Böhm Bawerk, bu değer farklılaşmasının ne yönde tecelli edeceği kesin olarak bilinmemesine rağmen bunu, sermaye sahibinin sabit bir fiyatla ödüllendirilmesi gerektiği şeklinde değerlendirip tercihini tek taraflı olarak kullanmış, borçlunun karşılaşabileceği durumları hesaba katmamıştır. Hz. Peygamber ise para ve mal piyasalarının değişkenliği sebebiyle, vadeden doğan değer farklılaşması her iki yönde tecelli edebileceği ve bunu önceden kestirmek mümkün olmadığı için, iki tarafın da hakkını korumak amacıyla kendi cinslerinden vadeli para ve mal mübadelelerini yasaklamıştır.

Hayvan Ticareti. Bununla ilgili hadislerin bir kısmı hayvanın hayvanla vadeli satışına izin verirken (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i> ?Büyu&amp;#703;?, 63-66; Buhari, ?Büyu&amp;#703;?, 108) diğer bir kısmı bunu yasaklamıştır (İbn Mace, ?Ticarat?, 56; Ebu Davud, ?Büyu&amp;#703;?, 15). İslam hukukçularının çoğunluğuna göre veresiye hayvan ticareti caiz olup veresiye satışı yasaklayan İbn Mace?deki Cabir ve Semüre hadislerinin senedleri zayıftır. Buna rağmen Ebu Hanife ve Ahmed b. Hanbel bu vadeli satışları caiz görmemişlerdir. İmam Şafii ise şöyle bir yorum yapmıştır: ?Veresiye satışı yasaklayan hadisler, alınan hayvanla satılan hayvanın ikisinin de veresiye olması hakkındadır. Birisi peşin, diğeri veresiye olursa veresiye olan hayvan sayısı fazla da olsa bir sakınca yoktur.?

Veresiye faizine gelince, gıda maddesinin saklanabilme özelliğine dikkat çekmekle faiz illetinde vade unsuruna bir ölçüde yer veren Malikiler hariç faizde illetle ilgili görüşler, veresiye faizinin esas unsuru olduğu anlaşılan vadeye gereken ağırlığı vermemiştir. Para-mal veya mal-para mübadelesi dışında veresiye mübadelelerde faizin illetinin tek başına bu vade unsuru olduğu anlaşılmaktadır. Sadece misli mallarda değil, ihtilaf olmakla birlikte Hz. Peygamber?in kıyemi malların bile vadeli mübadelesini yasakladığı rivayeti bunu gösterir. Ayrıca gümüşün gümüş veya altın karşılığında vadeli satışını yasaklayan hadisin (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 34-35) mutlak bir ifadeyle vadenin her çeşidini menetmesi de veresiye mübadelelerde faizin illetinin vade olduğunu ortaya koyar. Çünkü vadeli mübadelede bedellerin cinsi ve miktarı önemli değildir. Ubade hadisinde Resul-i Ekrem?in, ?Malların sınıfları değişirse peşin olmak şartıyla istediğiniz gibi satın? (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 81) demesi, malların cins ve miktarlarındaki farklılık veya ayniyetin vadeli mübadeledeki haram hükmünü değiştirmediğini belirtmektedir. Diğer taraftan Hanefi mezhebinde sayıya ve uzunluk ölçüsüne tabi malların peşin mübadelesine izin verilirken bedellerin eşit olması halinde bile vadeye izin verilmemesi, ayrıca mal sınıflarının değişmesi durumunda da mübadelenin peşin olmasının istenmesi, veresiye faizinde illetin cins ve miktar birliği olmayıp vade olduğunu gösterir.

İslam dini vadeli mübadelelere getirdiği sınırlamalarla haksız kazançları ve belirsizlikleri ortadan kaldırmayı amaçladığı gibi ekonominin önemli unsurlarından biri olan üretimle tüketim arasında denge kurmayı da hedeflemiştir. Paranın ekonomiye girmesi piyasada canlılık sağlamış, ancak bazı problemleri de beraberinde getirmiştir. Nitekim en büyük ekonomik krizlerden biri olan 1929 krizi paranın piyasadan çekilmesi, dolayısıyla mübadele sürecinin durmasıyla ortaya çıkmıştır. Bu problemin kaynağı, paranın bir mübadele vasıtası ve değer ölçüsü olmasının ötesinde bizzat eşyanın yerine geçmesi, yani araç olmaktan çıkıp amaç haline gelmesidir (Samuelson, s. 49).

Yahu arkadaşlar, din gönüllüsü ve görevlisi arkadaşlarım, cami cemaatinden birisi gelip size soruyor, "hocam bu bankadan alınan faiz Kur'an'da geçen faiz midir" diye, nasıl bir cevap verirsiniz onlara, nasıl anlatırsınız konuyu? Hiç mi böyle bir soru sorulmadı, neden tek bir kişi dahi cevap yazmıyor?

Vade Farkı. Eski hukukçuların tartıştıkları, günümüzde de önem taşıyan vade farkı müctehidlerin büyük çoğunluğu tarafından kabul edilirken bunu faiz gerekçesiyle reddedenler de vardır. Vade farkını reddeden alimler bir satış içinde iki satışı (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 72; <i>Müsned</i>, II, 174), bir satış içinde bir veya iki şartı yasaklayan hadislere (<i>Müsned</i>, II, 179; Darimi, ?Büyu&amp;#703;?, 26; Ebu Davud, ?Büyu&amp;#703;?, 68) ve faiz şüphesine dayanmaktadırlar. Hukukçuların çoğu bir satış içinde iki şartı, ?Şu malı peşin 100 liraya, vadeli 150 liraya sattım? veya?Sana şunu 10 ton buğday veya 15 ton arpa karşılığında sattım? şeklinde hangi fiyat üzerinde anlaşmaya varıldığı belli olmayan bir satış veya, ?Senin bana evini şu fiyata satman şartıyla ben de otomobilimi sana şu fiyata sattım? tarzında gerçekleşmesi başka bir şarta bağlanan bir satış olarak ele almışlar ve bu tür akidlerin caiz olmayışını da satışın peşin mi vadeli mi veya hangi fiyattan olduğunun kesinleşmiş olmamasına bağlamışlardır (Kasani, V, 158; Karaman, İslam Hukukuna Göre Vade Farkı, s. 31). Akid bitmeden tek fiyat üzerinde anlaşma olduğu ve satış buna göre yapıldığı takdirde belirsizlik ortadan kalkacağından satış caiz olacaktır. Buna göre vade farkı satışın caiz olmasına engel görülmemiş ve vade sebebiyle fiyatın arttırılabileceği kabul edilmiştir (Kasani, V, 224; Karaman, İslam Hukukuna Göre Vade Farkı, s. 32). Bu çerçevede vade farkının faiz kabul edilmemesinin sebebi, vadeye paralel olarak artan fiyatın karşısında bir malın bulunması, yani bedellerden birinin para, diğerinin mal olmasıdır.

Batı?da XV ve XVI. yüzyıldan itibaren ileri sürülmeye başlanan ve XVIII. yüzyılın ikinci yarısından sonra daha da yoğunluk kazanan faiz teorileri, genelde faizi ilke olarak benimsemekle birlikte faizin kaynağını, haklılığını ve dayandığı gerekçeleri açıklamada net ve kesin bir hükme varamamışlardır. Bugün faiz konusundaki tartışmalar, artık onun haklılık ve meşruiyetini ispatlama gayretinden ziyade faiz haddinin hangi seviyelerde olması gerektiği meselesine yönelmiştir. Tartışma konusundaki bu değişiklik, faizin haklılık ve meşruiyetinin kabul edilmiş olmasından değil bu konuda herkesin benimseyebileceği açık ve kesin bir izahın yapılamamasından dolayıdır. Bu hususta bundan sonra da kesin bir söz söylenemeyeceği gibi faiz haddinin ne olması gerektiği konusunda da her ekonomik bünye için geçerli standart bir faiz oranı tesbit etme imkanı yoktur.

Günümüz hukukçularının benimsediği, faiz mallarının sahasını genişletme şeklindeki bu yaklaşım, en azından bütün misli malların faiz kapsamına girmesi sonucunu doğurmaktadır. Bu konudaki hadislerden anlaşıldığına göre fazlalık faizi, misli bir malın kendi cinsiyle mübadelesinde bedellerden birinde diğerine göre bir fazlalık olması halinde gerçekleşmekte ve Hz. Peygamber bu faizin doğmaması için malın misliyle ve bağlı olduğu ölçü birimine göre miktarca eşitliği sağlanarak mübadele edilmesini şart koşmaktadır. Hadislerdeki?misli misline? ve?birbirine eşit? ifadelerinden bu anlaşılmaktadır. Mutlak olarak zikredilen?birbirine eşit? ifadesi, eşyanın miktarını belirlemede kullanılan bütün ölçü birimlerini içine almaktadır. Bundan dolayı Resul-i Ekrem?in, ölçü birimi ne olursa olsun bütün misli malları faiz malı olarak kabul ettiğini söylemek gerekir. Bu mallarda faizin illeti, aynı cinsten ve aynı ölçü birimine bağlı misli mal olması özelliği olarak gösterilebilir. Dört malda faiz illeti konusunda diğerlerine göre en şümullü illeti tesbit eden Hanefiler?le aradaki fark bu görüşün misli olan bütün malları, yani sayı ve uzunluk ölçüsüne tabi olanları da faiz kapsamına almasıdır.

2. Alışveriş Faizi. Bu kavramla, Hz. Peygamber?in büyük ölçüde ayni mübadele ekonomisini asgariye indirmek amacını güttüğü anlaşılmaktadır. Hadislerde ayni mübadeleye getirilen sınır ve ince ölçüler Resul-i Ekrem?in para ekonomisini tercih ettiğini ortaya koymaktadır. Bu ekonomiye verilen önem vadeli satışlarda kendini daha fazla göstermektedir. Malların birbirleriyle vadeli satışına hiçbir şekilde izin verilmediği halde satışın para mukabilinde yapılmasına iznin verilmiş olması mallara karşı paraya tanınan bir imtiyaz olarak görülebilir. Öte yandan paraların kendi aralarındaki vadeli işlemlerine de izin verilmemiştir. Çünkü vadeli bir para mübadelesinde vade sebebiyle iki bedel arasında meydana gelebilecek değer farklılaşması ve eşitsizlik, aslında metre ve kilo gibi bir değer ölçüsü olan paranın bu fonksiyonunu kaybetmesi manasına gelir. Aynı paranın vade yüzünden bugünkü değeriyle yarınki değeri eşit olmayacaktır. Bu durum günümüzde fiyat artışlarının da bir sebebini açıklamaktadır. Çünkü bugünkü 100 liranın yarınki 110 liraya eş tutulması, bugünden yarına mal ve hizmet üretiminde % 10?luk artış olmadığı takdirde fiyatlarda % 10?luk bir artış olması anlamına gelir.

Ayrıca "her ne kadar nominal değerlerde faiz tahakkuk etmez görüşü var isede bu vakiayi yansıtmaktan uzaktır. zira nominal paralarda da alın teri ve emek vardır." ne demek? Ne zaman yakınlaşıyor bu, ne zaman hangi gerekçeyle uzaklaşıyor?

Mısır?da XX. yüzyılın başında kurulan Posta Yatırım Sandığı halktan topladığı mevduata banka gibi sabit bir faiz veriyor, ancak hükümet buna faiz demekten kaçınıyordu. Halkın gerçekleşen faizleri almaması sebebiyle hükümetin isteği üzerine Mısır müftüsü Muhammed Abduh?un buna fetva verdiği iddia edilmesine rağmen Reşid Rıza hocası Abduh?a ait böyle resmi bir fetvanın mevcut olmadığını belirtmiş; ancak hükümetin ısrarı üzerine hocasının sözlü olarak, ?Bu haliyle faiz hiçbir şekilde helal olmaz, fakat bu paraları mudarebe şirketinin esaslarına göre işletmek mümkündür? dediğini kaydetmiştir (el-Menar, 5 Aralık 1903, 22 Şubat 1917; Sami Hasan Ahmed Hamud, Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 249-251). Buna rağmen Abduh?un sözleri banka faizine cevaz vermek isteyenler tarafından ısrarla kullanılmıştır. Nitekim aynı meselenin 1951 yılında bir okuyucu tarafından kendisine sorulması üzerine Şeyh Abdülvehhab Hallaf, benzer soruya daha önce Reşid Rıza?nın hocası Abduh?tan naklen, ?Kişinin, işletilmek ve kazançtan belirli bir pay almak üzere parasını bir başkasına vermesinin kesin olarak yasaklanan birleşik faize girmediği, sadece fakihlerin koyduğu kaidelere aykırı olduğu? cevabını verdiğini ifade etmişse de (Mecelletü Liva&amp;#702;i?l-İslam, s. 822) bu sözler Hallaf?ın iddia ettiği gibi Abduh?a değil tefsirinde de görüldüğü üzere Reşid Rıza?ya aittir (Tefsirü?l-Menar, III, 116). Posta Yatırım Sandığı?nın verdiği faizin mudarebe karı olduğunu ileri süren ve Reşid Rıza?ya ait bulunduğu anlaşılan bu fetvalar (el-Ehram, 16, 23, 30 Mayıs 1975; Sami Hasan Ahmed Hamud, Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 229-230, dipnot), bugünkü banka faizlerinin de mudarebe karı olabileceği iddiasında mesnet olarak kullanılmaktadır. Şüphesiz ki bankaların bir mudarebe şirketi şeklinde değerlendirilmesi mümkün değildir. Zira bankaların faizi önceden sabit bir miktar olarak belirlenmişken mudarebede karın oran üzerinden paylaşılması söz konusudur . 1951 yılında Paris?te düzenlenen İslam Hukuku Konferansı?na katılan Ma?ruf Devalibi?ye göre haram faiz, ancak ribacıların fakirleri istismar edip yüksek faizle onları ezdikleri tüketim kredilerinde söz konusudur. İktisadi şartların değişip şirketlerin yaygınlaştığı günümüzde ise kredilerin çoğu üretim kredisidir. Şartlardaki bu değişme hükümlerin de değişmesini gerekli kılmaktadır. Bundan dolayı makul olması kaydıyla üretim ödüncüne izin verilmelidir. Bu hükmü zaruret ve kamu maslahatını özel maslahata tercih esası üzerine bina etmek mümkündür (Senhuri, III, 259-260). 9 Mayıs 1975?te el-Ehram gazetesinde yayımlanan görüşleriyle Şeyh Abdülcelil İsa da Devalibi?ye katılmıştır.

İslam?ın izin verdiği vadeli satış türü bedellerden birinin para olduğu muameledir. Paralı bir muamelede ister mal peşin, para vadeli, ister para peşin, mal vadeli olsun alım satım caizdir.

Tasarrufun fedakarlığı ve aynı zamanda paranın sağlayacağı tatminden vazgeçmeyi gerektirdiği tezini ilk olarak ortaya atan Nassau Senior?ün görüşü, zenginlerin en küçük bir sıkıntıya katlanmadan tasarrufta bulundukları gerekçesiyle birçok tenkide maruz kaldı (Schumpeter, s. 147). Bu sebeple Alfred Marshal, ?fedakarlık? veya?el çekme? yerine?bekleme? ifadesini koydu. Marshal?a göre tasarruf eden bugünkü tüketimi gelecek bir güne ertelemiştir. Bunun için bir özendiriciye ihtiyaç vardır, bu da faizdir. J. M. Lauderdale tarafından geliştirilen sermayenin prodüktivitesi teorisi verimliliğe sermayenin tabii bir sonucu olarak bakar. Sermaye emek yerine ikame edilebilmektedir. Bu ikame olayı sermayenin de emek gibi değer ürettiğinin ispatıdır. Faiz kredi kullanımıyla elde edilen değer artışının karşılığıdır. Öyleyse faiz vardır, çünkü sermaye üretim artışına yol açmaktadır. Böhm Bawerk?e göre ise insanlar genellikle günlük ihtiyaçlarını ön planda tutar ve geleceği küçümserler. Önemli olan bugünün ihtiyacı ve bugünün fırsatı olduğundan elde bulunan para, yarın ele geçeceği umulandan daha büyük değer taşır. Gelecekteki 110 liradan bugünkü 100 lira daha kıymetlidir. Şu halde bugünün hazır parası ile yarının belirsiz parası arasında bir acyo vardır ve bir zaman tercihi söz konusudur. Bugünkü malların ileriki mallarla mübadele edilebilmesi için bu acyo farkının kaldırılması gerekir. İşte faiz bu farkı ortadan kaldırmaya yaramaktadır.

Fıkıh kitaplarında mezhep imamlarının faizle ilgili değerlendirmelerinde hareket noktası, Ubade b. Samit ve Ebu Said el-Hudri?nin rivayet ettikleri?altı eşya hadisi? diye meşhur olan hadistir. Bu hadiste Hz. Peygamber altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuzun birbiriyle mübadelesinde hangi şartlarda faizin tahakkuk edeceğini açıklamıştır. Bu altı eşyada faizin cereyan ettiği ittifakla benimsenmiştir. Ancak mezhep imamları ve fakihler, bu altı maddenin o günün şartlarında en çok mübadele edildiği ve diğer mallar için ölçü olabilecek özellikler taşıdığı için örnek olarak mı zikredildiği, yoksa faizin sadece bu altı maddenin mübadelesinde mi söz konusu olduğu hususunda farklı görüşlere sahiptir. Kıyası hukuki bir delil olarak kabul etmeyen Zahiri mezhebiyle sadece bu meselede kıyas yapmayan Osman el-Betti, ayrıca Katade b. Diame, Tavus b. Keysan, Mesruk b. Ecda?, Şa?bi ve Hanbeliler?den İbn Ak&amp;#299;l?e göre faiz yalnız bu altı maddenin peşin veya veresiye mübadelesinde söz konusudur (Serahsi, XII, 112). Dört mezhebin de dahil bulunduğu büyük çoğunluğa göre ise faiz bu altı maddeye münhasır kalmayıp başka mallarda da cereyan eder. Ancak bu altı maddede ve bunlara kıyasen diğer mallarda faizin cereyan etmesine sebep teşkil eden özelliğin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiş, bu ise?faizde illet? meselesini ortaya çıkarmıştır.

İmam Şafii?nin faiz illeti konusundaki ilk görüşü, gıda maddesi olmakla birlikte bu malların ölçülebilir veya tartılabilir nitelikte bulunmasıdır. Buna göre ölçülen ve tartılan gıda maddelerinde faiz cereyan eder. Fakat ölçü ve tartı ile belirlenmeyen gıda maddelerinde, mesela sayı hesabıyla satılan yumurtada faiz cereyan etmez. Tabiinden Said b. Müseyyeb de bu görüştedir. Şafii?nin mezhepte hakim kabul edilen daha sonraki görüşüne göre ise faiz illeti, mübadeleye konu olan malın sadece gıda maddesi olmasıdır. Dolayısıyla altın ve gümüş dışında, ister tartılsın veya ölçülsün isterse tartılıp ölçülmesin, gıda maddesi olmayan hiçbir malda faiz cereyan etmez. Buna benzer bir görüş Ahmed b. Hanbel?den de rivayet edilmiştir. Şafiiler?in bu görüşüne göre gıda maddesi olan bir malın peşin mübadelesinde bedellerden birindeki artıklık fazlalık faizi olduğu gibi bedeller eşit olsa bile birinin veresiye olması halinde veresiye faizi tahakkuk eder. Şafiiler, farklı cinslerin ister para ister gıda maddesi olsun birbirleriyle mübadelesinde bedellerden birinin veya her ikisinin veresiye olması halinde doğan faize ribe?n-nesie yerine?ribe?l-yed? adını verirler.

Ekonomik bir araç olarak kabul edildikten sonra faize kanuni bir sınır getirilmesi fazla bir anlam ifade etmez. Çünkü arz-talep dengesinin bu sınırın üzerinde oluşması halinde sınırlamanın pratik bir değeri kalmamaktadır. Bu durumda görünüşte kanuni faizden, fakat esasta piyasa fiyatından işlemler yürütülür. Nitekim Ortaçağ?lardan beri İngiltere?de ve daha sonra Amerika Birleşik Devletleri?nde faize getirilen kanuni sınırlamalar istenilen sonucu vermemiştir (Noorzoy, XIV/1, s. 8). Hıristiyan dünyasında asırlar süren bu düzenlemelerin uzun tekamül süreci sonunda bugün geleneksel sınırlamacı görüşün yerini ödünçlerin serbest piyasada fiyatlandırılmasını savunan ekonomik görüşün almış olduğu görülmektedir.

4 Dönemsel faiz

Enflasyondan dolayı paranın satın alma gücünde meydana gelen azalmanın telafi edilmesi, özellikle vadeli borç ilişkisinde paranın enflasyona karşı değerinin korunması ve bunu sağlayacak birtakım yöntemlerin geliştirilmesi İslam?ın hukuki işlemlerde gözettiği denge, açıklık ve hakkaniyet ilkesinin de gereğidir. Çağımızda birçok müslüman araştırmacı, enflasyonun yol açtığı değer kaybını önleyici ve paranın reel değerini koruyucu tedbirleri faiz yasağının dışında mütalaa etmektedir. Ancak paranın enflasyona karşı değerinin korunması gibi bir kaygı faizin kural olarak caiz görülmesinin gerekçesi olmamalı ve enflasyon karşısında alınacak tedbirlerde paranın değerini koruma amacı hakim kılınıp değişmez bir oran söz konusu edilmemelidir. Bununla birlikte enflasyonun önemli sebeplerinden birini faizin teşkil ettiği, bu yüzden vadeli para borçlarında enflasyon oranına endeksli bir arttırımın en azından faiz şüphesi taşıyacağı da belirtilmelidir.

SORU NET: İSLAM'DA FAİZ NEDİR?

Vadenin önemi, iki bedel arasında ortaya çıkabilecek değer farklılaşmasının eşitsizliğe zemin teşkil etmesinden kaynaklanmaktadır. Bir yandan mal ve para piyasalarında meydana gelen yükselme ve düşmeler, öte yandan alacaklının vade içinde parasını veya malını kullanma imkanından mahrum kalması sebebiyle karşılaşabileceği fırsat kaybı, yahut borçlanılan para veya mal biriminin ani değer kazanmasıyla borçlunun yükünün ağırlaşması bu farklılaşma ve eşitsizliğin önemli faktörleridir. Şu halde en önemli belirsizlik, dolayısıyla anlaşmazlık kaynağını teşkil eden vade veresiye mübadelelerde faizin temel illeti olmalıdır.

Cahiliye dönemi Arapları riba kelimesini ve ondan türeyen diğer kelimeleri sözlük manasından ziyade terim anlamında, yani vadeye veya vadenin uzatılmasına karşı borcun da artması anlamında kullanıyorlardı. Nitekim kaynakların bildirdiğine göre Cahiliye devrinde borçlu alacaklısına giderek, ?Borcu ertelersen sana şu kadar fazla veririm? derdi, alacaklı da borcu ertelerdi (Taberi, VI, 8). Bu dönemde Araplar, faizi belirli aralıklarla ödenmek şartıyla borç para verirler, ara dönem sonlarında faizi, vade dolduğunda da ana parayı isterlerdi. Eğer borçlu ödeme yapamayacak durumda ise vadenin uzatılması karşılığında faiz miktarı da arttırılırdı (Fahreddin er-Razi, VII, 91).

Malikiler?de ise bu dört eşyada faiz illeti, bunların depolanıp saklanabilen gıda maddeleri olmasıdır. Bu maddeler gibi depolanıp saklanabilen gıda maddelerine?faiz malları? denir. Aynı cinsten bir faiz malının diğeriyle mübadelesinde bedellerden birindeki artıklık fazlalık faizine, cinsler ister aynı ister farklı ve ister faiz malı olsun ister olmasın, iki yiyecek maddesinin veresiye mübadelesinde her durumda veresiye faizi cereyan eder (İbn Cüzey, s. 217-218). Malikiler?de faiz illeti olarak saklanan gıda maddesi olma kriterinin kabul edilişi ve bu malların hiçbir şekilde veresiye mübadelelerinin caiz görülmemesi, zaruri ihtiyaç maddelerinin veresiye mübadele yoluyla piyasadan çekilmesinin engellenmesi amacına yönelik olmalıdır.

1500 sene önce dolar da yoktu ama helal oluyor nedense. Altı ayda, dolar alan kişi parasını emek harcamadan 2 ye katladı ama iş para olunca sıkıntı yok. Yasak edilen tefeciliktir.

1 Basit faiz

I. FAİZİN TARİHÇESİ ve FAİZ TEORİLERİFaiz ortaya çıktığı andan itibaren başta din adamları olmak üzere filozof ve iktisatçıların inceleme konularından birini teşkil etmiştir. Faizi din ve ahlak açısından tahlil eden İlkçağ filozofları Eflatun ile Aristo onu mahkum etmişlerdir. Çirkin bir kazanç yolu olarak gördükleri faiz onlara göre zenginlerle fakirleri karşı karşıya getirerek devletin selametini tehlikeye atabilir. Aristo, kısır bir metal olan paradan kazanç elde etmeyi gayri tabii ve adalete aykırı bulur (Divine, XXVII, 824). Onun bu görüşü, ödünç alınan para ile bir kazanç sağlanacağı, dolayısıyla bu kazançtan para sahibine de faiz ödenmesi gerektiği şeklinde bir itirazla karşılansa bile (Samuelson, s. 261, 563) faizde aklıselim ve vicdanın kabul edemeyeceği özelliklerin bulunduğunu göstermesi bakımından önem taşır. Faizi kınayan benzer ifadelere Cicero, Cato ve Seneca gibi ilk dönem Romalı düşünürlerde de rastlanır. Beşeri zaafların kontrol altına alınamadığı toplumlarda ahlaki, içtimai ve iktisadi bir hastalık olarak baş gösteren faiz Mısır, Sumer, Babil, Asur, eski Yunan, Roma gibi toplumlarda hüküm sürmüş ve diğer sosyal hastalıklar gibi bununla da mücadele edilmiştir.

II. KUR?AN ve SÜNNETTE FAİZKur?an-ı Kerim?de faizle ilgili ayetler dört grupta toplanabilir. Nüzul tarihleri farklı olan bu ayetler, faizin yasaklanmasında tedrici bir yol takip ederek faize karşı önce sitem ve ta?rizde bulunmuş, daha sonra açık ve kesin bir ifade ile onu yasaklamış ve faizde ısrar etmenin Allah?a ve resulüne bir nevi savaş açma olduğunu bildirerek veya faiz uygulamasının farklı yönlerine dikkat çekerek bu yasağı teyit etmiştir. Kur?an?ın benimsediği bu tedrici yöntem, içkinin dört ayrı ayetle haram kılınmasına benzerlik göstermekte olup bunun da İslam?ın yaygınlık kazanmış sosyal hastalıklar karşısında uyguladığı metodun tabii bir sonucu olduğu şüphesizdir.

Faiz, haram kılınmasındaki temel unsur her halükarda sebebiyet verdiği, önüne geçilmesi mümkün olmayan haksızlık olduğuna göre ya alanı veya vereni kaçınılmaz bir şekilde zarara uğratacaktır. Nitekim eskiden faizli krediyi zayıflar kullanıyor ve bundan dolayı eziliyordu. Bugün de güçlü kuruluşlar halktan düşük faizle topladıkları sermayelerle büyük karlar elde etmekte ve ürettikleri mal ve hizmetlere bu kredi maliyetlerini yansıtarak ödedikleri faizleri de halktan geri almaktadırlar. Burada ezilen ve kredi sisteminden zararlı çıkan yine halk kitleleri olmaktadır.

Ordan burdan aşırma, kendisi bile ne dediğini anlamayan cümleler...

Bakara suresi 275. ayette belirtildiği üzere "faiz haramdır". Bunda hiç bir şek ve şüphe yok. Bunu da en başta belirtelim.

Hüsn-i kaza hadislerde teşvik edilmekle birlikte kesinlikle faize mesnet olmamalıdır. Zira faiz şart kılınmış bir fazlalık olup müeyyidesi vardır ve borçlunun üzerine bir vazifedir; hüsn-i kaza ise zorunlu değildir. Nitekim Abdullah b. Ömer bir kişiden ödünç dirhem almış, daha sonra fazlasıyla ödemişti. Borç veren kişi, ?Bu benim sana verdiğimden fazladır? deyince de, ?Biliyorum, fakat gönlüm böyle istedi? cevabını vermiştir (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 90).

Yani fazladan paradan ziyade zarara giriyorsunuz. Olaya alım gücü olarak bakmak lazım.

1. Borç Faizi. Faiz teorilerinin faiz hakkında açık ve kesin bir hükme varamamış olması, bir iktisatçının tartışmasız bir gerçek olarak kabul ettiği faiz teorisinin bir süre sonra başka bir iktisatçı tarafından anlamsız bulunması, ayrıca iktisat düşüncesinde devrim yaptığı kabul edilen J. M. Keynes?in sıfır faiz haddini savunması gibi faiz karşıtı görüşler faizin gerekliliği ve doğruluğu konusundaki şüpheleri arttırmaktadır. Bununla birlikte faiz teorilerinin hemen hemen hepsinin birleştiği ortak nokta, faizi iktisadi hayatın ayrılmaz bir parçası ve zaruri bir vak?a olarak görmeleridir. Ancak bu husus faizin haklı ve meşru olmasından kaynaklanan bir durum değildir. Bunun sebebi, üretim unsuru olarak sermayenin sahip bulunduğu potansiyel nemadır. Sermayenin bu özelliği kapitalizmde, ona mutlaka faizin ödenmesi gerektiği şeklinde bir düşüncenin doğmasına yol açmıştır. İslamiyet de sermayenin potansiyel nemaya sahip olduğunu kabul eder. Nitekim zekatı verilecek mallarda aranan şartlardan biri de malın üretken olmasıdır. Ancak bu konuda İslam?ı kapitalizmden ayıran özellik şudur: Kapitalizm, sermayede bulunan potansiyel nemayı sermaye ödünce verilir verilmez derhal hakiki nemaya dönüşmüş farzederek faiz tahakkuk ettirir. İslam ise bu pota

Buğday, Arpa, Hurma ve Tuzda Faiz İlleti. Hanefiler?e göre, cins ile miktarın kabul edilmesinden hareketle bu dört malda da faiz illeti cins birliğiyle beraber bunların hacmen ölçülebilir olmalarıdır. Bu mallara kıyasen mısır, pirinç, mercimek gibi hububatın yanı sıra gıda maddesi olmasa bile kireç, kına gibi hacim hesabıyla ölçülen mallarda yine faiz cereyan eder. Aynı hüküm altın ve gümüş dışında tartılabilir mallarda da geçerlidir. Buna göre demir, bakır, kurşun gibi madenlerde, değerli taşlarda, et, balık, yağ, sebze, şeker ve bazı meyvelerde de belirtilen şartlar çerçevesinde faiz cereyan eder. Ölçü veya tartıya tabi malların kendi aralarındaki peşin mübadelelerinde bedellerden birindeki artıklık fazlalık faizine yol açarken cinsleri ister aynı ister farklı olsun, bedellerden birinin vadeli olduğu mübadelelerde de veresiye faizi cereyan eder. Ancak tartılan mallarda veresiye faizinin bir istisnası, veresiye mübadelede bedellerden birinin para olmasıdır. Buna göre tartılan bir mal, kendisi gibi tartıya tabi olduğu halde altın ve gümüş karşılığında veresiye mübadele edilebilir. Hanefiler buradaki tartı birliğini bozmak için malları?kantarla tartılan?, ?dirhem ve miskalle tartılan? şeklinde gruplandırarak altın ve gümüşü diğer tartılan maddelerden ayırmışlar ve bu madenlerdeki para olma vasfını ön plana çıkarmışlardır. Ölçü ve tartıya tabi olmayan, mesela metre gibi uzunluk ölçüsü veya sayı hesabıyla miktarı belirlenen mallarda ise fazlalık faizi değil veresiye faizi cereyan eder (İbn Abidin, XI, 125). Yani bu mallar birbirleriyle eşitliğe bakılmadan peşin mübadele edilebilir, ancak veresiye mübadele edilemez. Kısacası Hanefi fakihlerine göre faiz illeti cins birliği ve malların keyli ve vezni olmasıdır. Ölçülen ve tartılan her şeyde faiz hem fazlalık hem veresiye şekliyle, uzunluk ölçüsüne ve sayıya tabi mallarda ise sadece veresiye şekliyle cereyan eder. Dört maldaki faiz illeti konusunda Hanbeliler, İmamiyye ve Zeydiyye de Hanefiler?le aynı görüştedir.

Belli bir faiz yüzdesinin baştan tesbit edildiği bütün kredi işlemleri Kur?an ve Sünnet tarafından kesin olarak yasaklanmıştır. Faizin mürekkep veya basit olması, ana paraya eklenen fazlalığın ilk akidde veya vadesi gelip de ödenmeyen borcun vadesinin yeniden uzatılması sırasında konulmuş olması, kredinin üretim veya tüketim amaçlı bulunması, faiz haddinin yüksek veya düşük olması, ana paraya eklenen fazlalığa riba, faiz, fayda, nema veya gelir payı denmesi, faizin reel veya nominal, pozitif veya negatif olması, faizi ödeyen veya alanın fakir veya zengin yahut şahıs veya kurum olması haram oluş hükmünü değiştirmez. Ayrıca ağırlık dereceleri ve cezaları farklı olmakla birlikte haramın bütün şekilleri o haramın kapsamı içinde değerlendirilir (Karaman, <i>İslam Hukuku</i>, II, 224). İslam?ın faizi yasaklamakla ulaşmak istediği en önemli amacın, onun gelir dağılımında yol açacağı dengesizlikleri ortadan kaldırılması olduğu anlaşılmaktadır.

Dinde fikir beyan edilmez fikrin var ise ona inan, yani burada ne duymak istiyorsunuz faizin haram olmadığınımı?

Bakın diyanet işleri eski başkanlarımızdan sayın Süleyman Ateş ne diyor? Faiz başkadır ve riba başkadır. Peki faiz nedir, riba nedir? Önce bunu iyi anlamak gerekiyor.

Ebu Hanife ile Ebu Yusuf?a göre felsler sayı ile işlem gördüğü ve sayıya tabi mallar da faiz malı sayılmadığı için bir felsin peşin iki felsle mübadelesinde fazlalık faizi cereyan etmez (Merg&amp;#299;nani, III, 107; İbn Abidin, V, 175). Bu ictihaddan, bugünkü kağıt paraları fels yerine koyarak sayı ile işlem görmelerinden hareketle bunlarda da faizin cereyan etmeyeceği sonucu çıkarılamaz. Zira felsler hakkındaki bu ictihad onların misli mal olmaması esasına dayandırılmıştır. Kağıt paraların ise misli değer olduklarında şüphe yoktur. İmam Muhammed, felslerin revaç bulması halinde altın ve gümüşten farkı bulunmayan bir para haline gelebileceklerini ileri sürerek kamuoyunun kabul ettiği her mübadele vasıtasının para vasfını kazanabileceğini ifade etmiştir. İmam Muhammed?in bu ictihadı, Ebu Hanife ve Ebu Yusuf?un aksine altın ve gümüşteki faiz illetinin mutlak para olma vasfı olduğunu teyit etmektedir. Ca?feriyye mezhebine gelince, altın ve gümüşte mevcut cins ve tartı birliği şeklindeki faiz illeti ölçü alınarak kağıt parada faizin cereyan etmeyeceği görüşü yanında (M. Bakır Sadr, el-Benk, s. 173), altın ve gümüşün eşyaya fiyat olma özelliğinden doğan faiz cereyan etme hükmünü kağıt paralara da tamim etmenin gerekeceği, mal gibi alınıp satılmadıkça türü ne olursa olsun fonksiyonu para olan her nakde bu hükmün uygulanacağı yönünde görüşler de ileri sürülmüştür (M. Cevad Muğniyye, III, 265-266).

Bu bankaların uyguladığı faiz kuran ve sünnette yasaklanmış olan faizdir. her ne kadar nominal değerlerde faiz tahakkuk etmez görüşü var isede bu vakiayi yansıtmaktan uzaktır. zira nominal paralarda da alın teri ve emek vardır.

Faizde hukuken maslahat olduğunu söyleyebilmek için hakkında onu yasaklayan nasların bulunmaması gerekir. Halbuki faize dair birçok ayet ve hadis mevcut olup kesin şekilde yasaklandığı bilinmektedir. Faizde iki taraftan biri lehine veya fertlerden bir kısmı adına mevcut olan maslahat ise umumun maslahatı sebebiyle geçersiz sayılmıştır.

Ne demek dinde fikir beyan edilmez, ictihat ne demektir o zaman?

15 günü geçti, elle tutulur bir tek cevap bile yok. Bravo sayın din görevlileri - gönüllüleri. Cami cemaati gelip de böyle bir soru sorduğunda ne cevap veriyor arkadaşlar acaba?

Aynen öyle. Emin olun burayı nice müftüler ve vaizler okuyor, çok iyi biliyorum, onlar bile fikir beyan etmiyorlar. Bakın Prof Dr Süleyman Ateş'in sözlerini paylaştım, onun üzerine bile kelam eden yok. Ama 2500 defa okunmuş.

Şartların değiştiği görüşü tarihi açıdan doğrulanmamış olup tamamen aksi bir durum söz konusudur. Ayrıca Kur?an?ın üretim kredisini değil tüketim kredisini yasakladığı iddiası ne tarihi gerçeklerle ne de Kur?an?ın faiz anlayışıyla bağdaşabilir. Zira Kur?an?ın yasaklaması sırasında Araplar?ın kullandıkları krediler esas itibariyle ticari amaçlıydı. Geçimleri ticarete dayanan Kureyş ileri gelenleri İranlılar, Habeşliler ve Yemen?deki Himyeriler?le ticaret antlaşmaları yapmışlardı (Ali Ahmed es-Salus, &amp;#7716;ükmü veda&amp;#702;i&amp;#703;i?l-bünuk, s. 14). Bunlara dayanarak ülkeler arasında büyük ticaret kervanları düzenliyor ve ticaretin finansmanını çoğunlukla faizli kredilerle sağlıyorlardı. Ziraata elverişsiz bir vadi olan Mekke çok canlı bir ticari hayata sahipti ve borsa simsarları, komisyoncularla bankerler için elverişli bir yer durumundaydı. Kervanların yollarda geçirdiği tehlikeler, yabancı paralardan oluşan para piyasasında spekülatif faaliyetlere imkan sağlıyordu (Muhammed Akram Khan, s. 40-41). Hz. Peygamber?in amcası Abbas bu bankerlerden biriydi. Resul-i Ekrem Veda hutbesinde Abbas?ın faiz alacaklarını da kaldırdığına göre İslam?ın faiz yasağı kesin olarak ticari faizleri de içine almaktadır. Diğer taraftan tüketim amaçlı ödünce, ihtiyaçların çoğaldığı günümüzde insanların eskisinden çok daha fazla ihtiyacı olduğu açıktır. Şu halde şartların değiştiği iddiası, günümüzde tüketim ödüncüne ihtiyacın eskisinden daha fazla olması açısından doğrudur. Buna göre faiz yasağına bugün daha çok ihtiyaç var demektir.

Günümüzde Faiz Tartışmaları. Bugün faiz tartışmalarının çok farklı bir boyutta cereyan ettiği ve faizin tanım ve kapsamından yasaklanış amacına kadar birçok konunun tartışmaya açıldığı görülmektedir. Çağımızda faiz hususunda ortaya çıkan ilk tartışmalardan biri, Kur?an?da asıl yasaklanan faizin katlı veresiye faizi olduğu iddiasıdır. Bu görüşün sahibi olan Mısırlı alim Abdülaziz Çaviş fikrini 1908 yılında bir konferansta ortaya koydu (el-Liva&amp;#702;, 16-26 Nisan 1908; Fethi Sıdvan, el-Ehram, Haziran 1975). Sağlam bir mesnede dayanmamakla birlikte Abdülaziz Çaviş?in iddiası kendinden sonra bu yöndeki birçok görüşe kaynaklık etmiştir. İsmail Hakkı İzmirli onunla aynı görüşü paylaşmış ve Kur?an?daki faiz ayetlerinin mutlak olup ed?af-ı mudaafe ayetinin bu ıtlakı sınırlandırdığını ileri sürmüştür (Usul-i Fıkıh Dersleri, s. 160). Süleyman Uludağ da İslam?da Faiz Meselesine Yeni Bir Bakış adlı eserinde bu yaklaşımı esas alıp savunmaktadır (bu görüşün tenkitleri için bk. Özsoy, Faiz ve Problemleri, s. 274-365).

İSLAM'DA FAİZ NEDİR?

Kur?an?da, ?Ana paranız sizindir? denilmek suretiyle verilen ödünçte alacaklının hakkının sadece ana para olduğu belirtilmiştir. Burada söz konusu olan faiz türü borç faizidir. Bu faizin Hz. Peygamber?in hadislerinde sözü edilen alışveriş faiziyle esasta bir ilgisi yoktur. Ancak faize konu teşkil eden borcun herhangi bir alışveriş akdinden doğmuş vadeli bir borç olması halinde dolaylı bir alaka doğabilir. Usulüne uygun bir alışverişle zimmete geçen borç vadesinde ödendiğinde ne alışverişe ne de borç faizine konu olur; ödenmeyip vadesi uzatıldığında miktarının da arttırılması durumunda tam anlamıyla bir borç faizi ortaya çıkar ve Kur?an?da ele alınan faizin kapsamına girer. Kur?an?da yasaklanan faizin borç faizi olduğunu, henüz tahsil edilmemiş faiz alacaklarından vazgeçilmesini isteyen Bakara suresindeki ayetle (2/278) devamındaki ayetlerin nüzul sebebi olarak rivayet edilen hususlar da teyit etmektedir (<i>Müsned</i>, V, 573; Ebu Davud, ?Menasik?, 56, ?Büyu&amp;#703;?, 5; Taberi, III, 70-71).

Alışveriş faiziyle ilgili hadislerden anlaşıldığına göre aynı cins para veya malların birbiriyle peşin mübadelesinde bedellerden birindeki fazlalık faizdir; buna fazlalık faizi denir. Bedellerden birinin parayla alınıp satıldığı durumlar hariç bu malların birbiriyle vadeli olarak mübadelesinde de ister tek bedel ister iki bedel de vadeli olsun yine faiz cereyan eder; cinslerin aynı veya ayrı miktarların eşit veya farklı olması durumu değiştirmez. Bu konuda misli mallarla kıyemi mallar arasında da fark yoktur. Bu faiz türüne de veresiye faizi adı verilir. Fazlalık faizi, aynı cinsten iki malın veya paranın peşin mübadelesinde bedellerden birinde bir fazlalığın bulunması halinde gerçekleşir. Nicelik olarak ölçülebilen bu fazlalık mallar arasındaki kalite, ayar veya işçilik farkından dolayı verilse bile faiz kapsamına girmektedir. Mesela işlenmiş bir altın, fazla miktarı işçiliğe karşılık tutularak kendisinden daha ağır bir altınla mübadele edilemez. Çünkü Hz. Peygamber içinde altın, gümüş ve cevher bulunan bir gerdanlığın tahmini bir para karşılığında satışına izin vermemiştir. Gerdanlıktaki altınların çıkarılmasını emretmiş ve altınlar çıkarıldıktan sonra, ?Altını altın karşılığında tartı ile mübadele edin? demiştir (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 89-92). Buna göre mesela 24 ayar 10 gram altın 18 ayar 12 gram altınla veya 10 gramlık bir bilezik 12 gramlık külçe altınla değiştirilse bu gram farkları fazlalık faizi sayılır. Fazlalık faizi altın ve gümüşün dışında kalan malların peşin değişiminde de cereyan edebilir. Nitekim Ebu Said el-Hudri ve Ebu Hüreyre?den nakledilen bir hadisin meali şöyledir: ?Resulullah bir zatı Hayber?e vali göndermiş, o da kaliteli bir hurma getirmişti. Resul-i Ekrem ona, ?Hayber?in bütün hurmaları böyle midir? diye sordu: O da, ?Hayır ya Resulellah! Biz bunun bir ölçeğini iki ölçeğe, iki ölçeğini üç ölçeğe alıyoruz? cevabını verdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber, ?Öyle yapma; adi hurmayı para ile sat, sonra bu para ile kaliteli hurma al? dedi? (a. g. e., ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 81). Bu yasak, alışverişe konu malın miktar, kalite ve vasıf itibariyle bilinir olmasını ve parayla değerinin belirlenmesini sağlayarak hem aldanmayı önleme, hem de paraya dayalı piyasa ekonomisini canlandırma gibi sebeplere dayanmaktadır.

<i>Belli başlı faizler şunlardır;</i>

100 birim paranız bir yılda yüzde 80 değer kaybederken banka size yüzde 20 fazlalık veriyor.

Hadis literatüründe, Kur?an?da yer alan borç faizi ve sadece sünnetin koyduğu alışveriş faizi olmak üzere iki grup hükmün bulunduğu tesbit edilmektedir. Borç faizi hakkındaki hadisler çok azdır. Bu durum borç faizinin yeterince bilindiğini göstermektedir. Hz. Peygamber bu konudaki ilk açıklamayı, Amroğullarının Mug&amp;#299;reoğulları?ndan faiz alacaklarını talep etmeleri üzerine yapmıştır. Henüz tahsil edilmemiş faizleri bırakmayı emreden ayetin inmesi üzerine Hz. Peygamber Mekke Valisi Attab b. Esid?e mektup yazarak, ?Ya razı olurlar ya da onlara harp ilan edersin? (Taberi, VI, 23) demiştir. Resul-i Ekrem?in Veda haccında faiz yasağıyla ilgili olarak yaptığı açıklama da yine borç faiziyle ilgilidir.

Kaldı ki biz hepimiz biliyoruz ki camiye namaza 5 vakit gelip de bankaya para yatırıp parasının faiz adı verilen kısmını yiyen bir çok insan var. Onlar farklı bir şey mi biliyor acaba, o kişilerin hepsi de cahil olamaz.

Peki faiz nedir, Kur'an-ı Kerim'de geçen faiz ile bankaların faiz adı altında uyguladığı ilave miktar aynı kavram mıdır, günümüzde bankaların mevduata verdiği faiz, gerçekten Kur'an-ı Kerim'de geçen faiz midir? Mesela 100.000 lira param var, ziraat bankasının kendisine de yatırsam katılım bankasına da yatırsam 1 sene sonra 15.000 lira civarında para veriyor, bu 15.000 lira Kur'an-ı Kerim'de geçen faiz midir? Ev almak için bankadan çektiğimiz paranın üstüne ödenen para, yani 500.000 lira kredi çektik, 10 sene içinde 750.000 lira olarak geri ödeyeceğiz, bu aradaki 250.000 liralık miktar Kur'an-ı Kerim'de geçen faiz midir?

Faizle ilgili olarak yukarıdaki ayetlerden daha sonra nazil olduğu tahmin edilen bir başka ayette, kendilerine yasaklandığı halde yahudilerin riba aldıklarından ve insanların mallarını haksız yollarla yediklerinden söz edilir (en-Nisa 4/160-161). Bu ayet faizin önceki şeriatlarda da yasaklandığını haber vermekte ve dolayısıyla İslam?daki faiz yasağını bir başka açıdan tekit etmektedir. Ayetin muhtevasını bazı hadisler de desteklemektedir. Hz. Peygamber?e gelen iki yahudi, ?Biz Musa?ya apaçık dokuz ayet verdik? (el-İsra 17/101) mealindeki ayetin manasını sormuşlar, Resul-i Ekrem de dokuz ayetin, içinde faiz yasağının da bulunduğu dokuz haramdan ibaret olduğunu söylemiştir (Tirmizi, ?Tefsir?, 18). Ancak yahudi ileri gelenleri bu emri tahrif ederek söz konusu yasağın sadece yahudiler arasında geçerli kılındığı, yahudi olmayanlardan faiz alınabileceği şeklinde (Tesniye, 23/19-20) bir yorum ve uygulama getirmişlerdir. Aslında konuyla ilgili olarak mevcut Tevrat?ta yer alan ayetler topluca ele alındığı takdirde tahrifin mevcudiyeti ortaya çıkmaktadır. Mesela Tevrat?ta faiz yemeyeni öven ifadeler vardır. Nebi Hezekiel?in iyi insanı tavsif ederken, ?Faizle para vermez, murabaha karı almaz? (Hezekiel, 18/8) şeklinde sözleri bunlardandır. Kur?an-ı Kerim?in faizin yahudilere yasaklandığını haber vermesi faizin kaynağına dikkat çekmesi bakımından önemlidir. Zira Arap toplumunda faizin yaygınlaşmasının önemli sebeplerinden biri de onların komşuları olan yahudilerin uygulamalarıdır.

Öte yandan kredilerin üretim kredisi - tüketim kredisi şeklinde ayrılması da gerçekçi değildir. Bir kredi hem üretimde hem tüketimde kullanılabilir. Ayrıca her tüketim ödüncü borçluyu ezmeyeceği gibi her üretim ödüncü de ekonomik açıdan üretken olmayabilir. Tarihi, ekonomik ve sosyal gerçekler İslam?daki faiz yasağının bütün faizli kredileri içine aldığını göstermektedir. Nitekim Abdürrezzak es-Senhuri, üretim kredisiyle tüketim kredisinin birbirinden ayrılmasını mümkün görmediği için ya bütün ödünçlerdeki faize izin verilmesi ya da hepsinin yasaklanması gerektiğini savunmuştur.

Faizin oluşumu için esas kabul edilecek illet konusunda görüşlerin bu kadar farklı olması alışveriş faizi meselesini karmaşık bir hale getirmiştir. Bir görüşe göre faiz sayılan muamelenin başka bir görüşe göre faiz sayılmaması, bu konuda farklı illetlerin benimsenmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Mesela illetin yalnız cinsle beraber keyl veya vezin olarak görülmesinin sayı ve uzunluk ölçüsüne tabi malları faiz kapsamından çıkarması yanında saklanan gıda maddesi olmanın illet olarak görülmesi de bazı gıda maddelerini dışarıda bırakmakta, aynı şekilde sadece gıda maddesi olmanın illet kabul edilmesi gıda maddesi olmayan, fakat hayati ehemmiyet taşıyan birçok maddeyi faiz kapsamından çıkarmaktadır. Halbuki insanların zaruri ihtiyacını yalnız gıda maddesi olarak görüp mesela aynı cinsten bir ton kömürün iki ton kömürle mübadelesinin faiz kapsamı dışında tutulması makul görünmemektedir. Bugün dünyanın büyük bir kısmında mesken hayati bir ihtiyaç olduğu için demir, çimento, kereste gibi mallar zaruridir. Aynı şekilde ısınmadan aydınlanmaya kadar birçok önemli ihtiyacın karşılanmasında kullanılan kömür, petrol vb. maddeler de zaruri ihtiyaç maddeleridir. Bu tür malların faiz dışında tutulması şariin maksadına uygun olmasa gerektir (Karaman, <i>İslam Hukuku</i>, II, 215).

Hz. Peygamber?in vadeli para mübadelesine getirdiği yasağın hikmeti eskiye göre bugün daha iyi anlaşılabilmekte ve bu işlemlerdeki faiz özelliği daha açık görülebilmektedir. Nitekim bugün dünyada borsa ve para işlemlerinin hızla gelişmesi, başlıca para birimlerinin kendi aralarında vadeli fiyat esası üzerine satış türlerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bundan dolayı her para biriminin diğer paralarla mübadele edildiği milletlerarası para piyasasında her gün açıklanan bir peşin fiyat, bir de vadeye göre değişen fiyatlar yer alır. Vadeli fiyatın peşin fiyata bazan eşit, bazan ondan daha yüksek, bazan da daha düşük olması şeklinde tezahür eden bu fiyat farkının her para biriminin bağlı olduğu ülkedeki cari faiz hadleriyle doğrudan ilgisi vardır.

hepsinin temelinde yukarıda baksettiğimiz ekonomik değeri olmayan vade ve zamandan kaynaklanan başkasının parasını alma fiiili vardır.

Bu promosyondan dolayı milletin biraz yüzü gülecek kimi kredi kartı faizinden kimi kredi faizinden kurtulacak diye promosyon helal değil diyor diyanet. Bu güne kadar aklı nerdeydi, Size maaşı veren devlet, aynı zamanda bu anlaşmayı yapan da devlet. Maaşa haram demiyorsan buna da haram diyemezsin, devletimin kurumu bu anlaşmayı yapıyor, faizle bankaya para yatırmıyor, banka hesaba yatan maaşı bilmem ne için kullanmış bana ne, devletin kurumlarının maaş yatırılması için bankayla yaptığı anlaşmaya caiz değil deyip milletin cebindeki paraya göz dikmemeleri lazım. Madem öyle tefeci bankayla maaş ödemesi yapmayın, madem Allah'dan korkuyorsunuz kendi personelinizin maaşını elden dağıtın

III. İSLAM HUKUKÇULARININ FAİZLE İLGİLİ GÖRÜŞLERİFaiz konusunda klasik fıkıh literatüründe yer alan yorum ve tartışmalar İslam?da faizin niçin yasaklandığı, faizin ferdi ve içtimai hayatta yol açtığı zararların neler olduğu konusundan ziyade faizli işlemlerin ve faiz yasağının hukuki çerçevesinin çizilmesi ve bu hususta objektif ve açık kriterlerin geliştirilmesi noktasında yoğunlaşmıştır. Şüphesiz ki bu anlayışta, faizin İslam?da açık ve kesin olarak yasaklanmış, bu yasağın müslüman toplumlarca ittifakla benimsenmiş ve o dönemlerde faize ihtiyacın hissedilmediği bir ticari ve iktisadi hayatın geliştirilmiş olmasının yanı sıra, müslüman toplumlarda çağımızda olduğu şekliyle faize dayalı ekonomi anlayış ve uygulamasının fiili veya doktriner tarzda ağır baskılarının bulunmayışının da rolü vardır.

2 Bileşik faiz

Konuyu bilenler bilmeyenlere anlatsın istiyoruz, ordan burdan kopyala yapıştır yazılar hep. Muhtemelen kendileri de ya bilmiyorlar, ya da uğraşmak istemiyorlar. Bilmemek ayıp değil öğrenmemek ayıp. Bilenler anlatsın ki bilmeyenler de öğrensin.

Tüketim amaçlı borçlanmalarda bu haksızlık tamamen borçlu aleyhinde tezahür etmektedir. Üretim amaçlı borçlanmalarda da faizli kredi ile girişilen teşebbüs sonucu kar sağlanamaması, hatta zarar edilmesi halinde bile alacaklıya ana parasıyla birlikte ayrıca faizin ödenmesi borçlu açısından apaçık bir haksızlık sebebi olmaktadır. Nitekim Hz. Peygamber, ?Bir ağacın meyvesini satan kimse, meyve henüz toplanmadan bir afete maruz kalırsa müşterisi olan kardeşinden parasını almasın; müslüman kardeşinizin parasını neye karşılık alacaksınız ki? (İbn Mace, ?Ticarat?, 33) diyerek ticari işlemlerde tarafların hak ve borçları arasındaki dengenin korunması gerektiğini vurgulamış, bir zararın ortaya çıkması halinde bunun taraflar arasında paylaşılmasını tavsiye etmiştir. Öte yandan meseleye borç veren açısından bakıldığında, borç verdiği kişi onun parasıyla çok büyük karlar elde etse bile sadece önceden belirlenen miktar kadar bir pay alabilecektir. Bu durumda da ödünç veren haksızlığa uğramış olmaktadır. Şu halde iki tarafın da razı olabileceği adil çözüm, ödünç muamelesinden doğacak bütün sonuçların her iki taraf arasında dengeli bir şekilde paylaşılmasıdır.

Devlet Faizi. Mezhepler baba-oğul, karı-koca ve köle-efendi gibi aralarında özel ilişki bulunan fertler arasında faizin cereyan edip etmeyeceğini tartışmışlardır (İbn Hazm, VIII, 515; Nevevi, IX, 442; İbn Abidin, V, 185-186). Bu mesele günümüzde, devletle onun vatandaşları arasında faizin cereyan edip etmeyeceği hususuyla ilgili olarak gündeme getirilmiştir (Hemşeri, s. 106-107). Bu konudaki mezhep görüşleri, bağımsız bir mali zimmete sahip özel veya tüzel kişiler arasında faizin cereyan edeceği noktasında birleşmektedir. Bundan dolayı Hanefiler, kölenin kendine ait bir malı olmadığından hareketle köle-efendi arasında faizin cereyan etmediği görüşüne karşılık baba-oğul ve karı-koca arasında faizin oluşacağını kabul ederler (Serahsi, XIV, 60). Buna göre müstakil mali zimmete sahip devletle vatandaşlar arasında faizin cereyan etmeyeceğini söylemek mümkün değildir.

Fıkıh mezhepleri arasındaki ihtilafların ağırlık noktasını ise, faizde illet konusu ve hangi malların faiz kapsamına gireceği hususu teşkil etmiştir. Faizin illeti konusunda fıkıh mezheplerinin ve İslam hukukçularının farklı ölçüler benimsemiş olması faizin tanım ve kapsamı, faizin hangi tür mallar arasında ne şekillerde cereyan edeceği gibi hususlarda farklı görüşlerin ortaya çıkmasının temel sebebi olmuştur . Bu arada diğer bazı hususlar da tartışma konusu edilmiştir.

Ebu Hanife ve İmam Muhammed?in müslümanın kazançlı çıkması şartıyla cevaz verdikleri harbilerle faizli işlemlerde bugün müslümanların ne fert ne de devlet seviyesinde kazançlı oldukları söylenebilir. Birçok İslam ülkesi kalkınabilmek için sermaye sıkıntısı çekerken zengin müslüman kişi veya devletler paralarını düşük faizle yabancı bankalara yatırmakta, fakir İslam ülkeleri ise daha yüksek faizlerle bu ülkelerden borç almaktadırlar. Ayrıca yabancılar, müslümanlara sattıkları malların fiyatlarına onlara yaptıkları faiz ödemelerini de yansıtmaktadırlar. Müslümanların kat kat zarara uğradığı bu şartlar altında yabancılarla faizli işleme Ebu Hanife ve İmam Muhammed?in ictihadları da izin vermemektedir. Bu işleme cevaz verilmesi, müslümanların araya bir yabancıyı sokarak kendi aralarındaki faiz yasağını ihlal etmelerine de sebep olabilir. Öte yandan İslam tebliğini bütün insanlığa, bu arada esasen kendilerine de Allah?ın faizi yasaklamış bulunduğu hıristiyan ve yahudilere ulaştırmakla yükümlü olan müslümanların (el-Enbiya 21/107; el-Enfal 8/39) faizden uzak kalmaları İslam?ın ulviyet ve kutsiyetine daha uygundur.

Abdülaziz Çaviş?in açtığı bu çığırın en önemli takipçisi olan Reşid Rıza da haram olan faizin katlı birleşik faiz olduğu görüşündedir. İbn Kayyim?in?zanni faiz? dediği fazlalık faizinin ihtiyaç halinde caiz olabileceği görüşü ile, ilk zamanlar Üsame hadisine dayanarak bu faiz türüne izin veren İbn Abbas?ı esas alan Reşid Rıza vadeli ve fazlalıklı bir mübadeleye cevaz vermiştir. Böylece esas aldığı, vadeli mübadelelere kesinlikle izin vermeyen bu görüşlere de ters düşen Reşid Rıza, haram faizin ancak ikinci bir vadeye karşılık ilave bir fazlalığın talep edilmesi halinde gerçekleşeceğini savunmuştur (Tefsirü?l-Menar, III, 113-114, IV, 124; a. mlf., er-Riba, s. 52-53, 76-77, 83; a. mlf., Fetava, III, 608). Ancak Reşid Rıza?nın görüşü kabul edildiği takdirde İslam?daki haram olan faizden geriye bir şey kalmamaktadır. Zira faizle borç verenin, vade sonunda borçlu ile her defasında yeni bir akid yapıp bu akidlerdeki fazlalığı ilk fazlalık olarak değerlendirmesini önlemek mümkün değildir. Öte yandan borçlunun vadesi dolan borcunu ödeyememiş olması ikinci akiddeki faizi çirkin ve haram kılıyorsa borçlunun ilk akdi de böyle bir aczin zorlamasıyla yapması halinde onun da aynı hükmü taşıması gerekir. Basit faizle mürekkep faiz arasında mahiyet itibariyle önemli bir fark yoktur. Zira gayri meşruluk ve çirkinlik işin aslında yani faizdedir.

Senhuri?nin ileri sürdüğü ihtiyaç gerekçesi basit faizin caiz görülmesini yeterince açıklamaktan uzaktır. Esasen basit faizle katlı faiz arasında yakın ilişki vardır; çünkü sonuçta katlı faiz de basit faize dayanmaktadır. Ayrıca ihtiyaç hali de faizi caiz kılmaz; zira Cahiliye toplumunda da riba ticaret için vazgeçilmez bir ihtiyaçtı. Diğer taraftan kapitalist sistem içinde bile olsa sermaye temini sadece faizli ödünçlerle olmamaktadır. Mesela Amerika Birleşik Devletleri?nde 1980 yılında 299,1 milyar dolarlık yatırımın sadece 28,2 milyarlık kısmı faizli kredi yoluyla gerçekleştirilmiştir (Salih b. Abdurrahman el-Husayn, XXXV , s. 125).

20-22 Mayıs 1979?da Birleşik Arap Emirlikleri?nin Dübey şehrinde yapılan I. İslam Bankası Kongresi?nde İslam ülkelerine, bankalarını İslam bankacılığı prensiplerine göre kurmaya yönelmeleri ve bu konuda müteşebbislere her türlü kolaylığı göstermeleri, aralarındaki ticari mübadeleleri İslami prensiplere uygun olarak doğrudan yapmaları çağrısında bulunulmuştur.

Riba-faiz haramdır, amenna ve saddekna, bu emir karşısında boynumuz kıldan ince. Peki bankalarda şu anda verilen faiz Kur'an'da geçen faiz midir, soru bu?

Bir dövizin ilan edilen vadeli alım satım fiyatının, o dövizin bağlı olduğu ülkedeki cari faiz haddiyle mübadelesinin yapıldığı dövizin bağlı olduğu ülkedeki cari faiz haddi arasındaki farkı da mahsuben içine aldığı görülmektedir. 1974 yılında Londra, New York, Cenova ve Frankfurt gibi büyük merkezlerde vadeli fiyatlarla işlem gören bankaların döviz fiyatlarında meydana gelen değişiklikler iflaslara kadar varan büyük zararlara sebebiyet vermiştir (Sami Hasan Ahmed Hamud, Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 136-138, 353-355). Bu husus, Hz. Peygamber?den rivayet edilen, ?Gümüş para ile altın paranın mübadelesi peşin olmadıkça faizdir? (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 79) hadisindeki prensiplere günümüz toplumunun daha çok ihtiyacı olduğunu göstermektedir. Bugün vadeli fiyat esası üzerine döviz muameleleri, döviz ve faiz fiyatları arasındaki farklardan kazanç sağlamaya çalışan spekülatörlerin işine yaramaktadır. Bundan dolayı birçok ülkede milli bankalar daha çok kumara yakın olan bu riskli mübadele yoluna girmemektedir.

Öte yandan Hanefiler, Şafii ve Malikiler?in iki madende semeniyyet vasfının galip olması illetini tesbit ettikleri halde bu illeti taşıyan diğer maddelere aynı hükmü uygulamamalarını çelişkili bularak tenkit etmişlerdir (Nevevi, IX, 445). Zira bir malda faiz illeti bulmak demek, aynı illete sahip diğer mallarda da aynı hükmü uygulamak demektir. Eğer böyle yapılmayacaksa esasen para olma vasfı nasla bilinen altın ve gümüş için illet tesbit etmeye ihtiyaç kalmaz. Nitekim para konusunda diğer madeni paraları altın ve gümüşe kıyas etmeyen Şafiiler?in zekat konusunda, para olarak revaç bulması veya ticaret metaı haline gelmesi durumunda felslerden de zekat verilmesi gerektiğine dair Hanefiler?in görüşlerine katılmaları, onların felslerdeki para olma hususiyetini benimsediklerine delalet etmektedir. Malikiler de umumiyet itibariyle felsi para olarak kabul etmemekle birlikte İmam Malik?in şu sözleri onun bu konudaki geniş ufkunu göstermektedir: ?Felslerin altın veya gümüş karşılığında vadeli mübadelelerinde hayır yoktur. Hatta insanlar, derileri sikke yapıp para haline getirselerdi bunların altın veya gümüş karşılığında vadeli mübadelelerini hoş karşılamazdım? (bk. Sahnun, III, 395-399). İmam Malik, kendi arkadaşları tarafından bile tam anlaşılamadığı için meşhur olmayan bu görüşüyle Malikiler açısından felslerin para olması konusuna önemli bir açıklık getirmektedir. Zira felslerin altın ve gümüş karşılığında vadeli mübadelesinin yasaklanması onların para olarak değerlendirildiğini gösterir. Paralarla ilgili mutlak semeniyyet anlayışını Halife Ömer?in de benimsediğini söylemek mümkündür. Belazüri?nin kaydettiğine göre Hz. Ömer deve derisinden dirhem yapmak istemiş, fakat deve türünün bundan zarar göreceği kendisine söylenince vazgeçmiştir (Fütu&amp;#7717;, s. 456). Hz. Ömer?in bu telakkisi, onun madeni olmamakla birlikte değer ölçüsü taşıyabilecek itibari bir mübadele vasıtasına ulaşma konusundaki ileri görüşlülüğünü aksettirmektedir (Sami Hasan Ahmed Hamud, Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 193).

Tasarrufların sermaye birikimine ve yatırıma dönüştürülmesi, sermayeye üretim ve kardan pay verilmesi ve yatırımlar için kredi temininin tek yolu şüphesiz ki faiz değildir. Ancak bütün bunlar için alternatif faizsiz kurum ve modeller geliştirilemediğinden müslüman toplumlarda faiz sisteminin giderek güçlendiği, adeta istemeyerek de olsa kabullenilme aşamasına gelindiği de bir gerçektir. Bu olumsuz gelişmeler sonucudur ki İslam dünyasında özellikle XX. yüzyılın ortalarından itibaren faizsiz ekonomik model arayışları hızlanmış, sermaye sahibiyle yatırımcıyı kar ve zararda ortaklık esasına göre bir araya getiren aracı kurumların nasıl oluşturulabileceği, ayrıca faizsiz sermaye birikimi ve faizsiz kredi gibi ekonomik konular İslam iktisatçıları arasında tartışılmaya başlanmıştır. İslam ülkelerinde çeyrek asırlık geçmişi bulunan faizsiz banka veya İslam bankası uygulamaları bu çabaların sonucudur. 1963 yılında Ahmed Neccar?ın öncülüğünde Mısır?da kurulan ve birkaç yıl uygulamada kalan faizsiz banka örneği, 1974?te İslam Konferansı Teşkilatı?na dahil kırktan fazla müslüman ülkenin ortaklığıyla kurulan İslam Kalkınma Bankası bu yönde atılmış ciddi adımlardır. Bugün birçok İslam ülkesinde faaliyet gösteren özel finans kurumları ve faizsiz bankalar meşru ölçüler içinde kalmaları, dolaylı yoldan da olsa faizli işlemler yapmamaları şartıyla bu olumlu adımların devamı sayılabilir. Mısır, Ürdün, bazı Körfez ülkeleri gibi İslam ülkelerinde bu kurumlar özel bir hukuki statü içinde yasallaştırılmış ve kendilerine birtakım imtiyazlar tanınmıştır. Üç yıllık geçiş döneminden sonra faizsiz ekonomiyi uygulamaya başlayan Pakistan?da ve İran?da ise sadece bu tür kurum ve bankalar faaliyet gösterebilmektedir. Özel finans kurumları ve faizsiz bankaların faize dayalı ekonominin boşluklarından, enflasyonun olumsuz sonuçlarından veya vade farkıyla ilgili yerleşik ticari uygulamalardan geniş ölçüde faydalanmakta olduğu, bu yüzden faizli ekonomiden tamamıyla ayrı düşünülemeyeceği görüşleri de mevcut olmakla birlikte bu kurumların topladıkları tasarrufları klasik fıkıh literatüründe yer alan ve kural olarak meşru görülen murabaha, mudarebe, müşareke ve icar usulüyle nemalandırdıkları göz önüne alındığında yaptıkları işlemlerin prensip itibariyle faizli işlem sayılmaması gerekir. Murabaha, vade farkıyla alım satım esasına dayanan üretim desteği sağlama usulüdür. Mudarebe ve müşareke, emek-sermaye ortaklığı, kar ve zarara katılım, icar ise finansal kiralama usulüdür. Bu kurumların toplumun iktisadi gelişmesinde aktif rol oynayacak kalıcı yatırımlara, üretim ve ticarete yönelebilmesi ise tasarruf sahiplerinin beklenti ve güvenleriyle de ilgili bir konudur. Çünkü tasarruf sahiplerinin kısa dönemde ve yüksek gelir elde etme beklentileri, uzun vadede gelir sağlayacak köklü yatırımlara gidilmesine pek imkan vermemektedir. Faizsiz finans kurumlarının, faize dayalı sistemle yabancı ülke paralarının enflasyona karşı sağladığı güvencenin ikileminde sıkışıp kalan günümüz insanı için alternatif bir çözüm getirdiği ve bu yönde gösterilecek çabaların sonucunda kurulacak faizsiz ekonomik model için de önemli bir başlangıç teşkil ettiği söylenebilir.

Faizle İlgili Milletlerarası Kararlar. Banka faizleriyle ilgili olarak 1975 yılında Kahire?de toplanan ve İslam hukukçularıyla birlikte diğer hukukçu, iktisatçı ve mütefekkirlerin de katıldığı II. İslam Araştırmaları Kongresi?nde, ödünç türleri üzerine tahakkuk ettirilen her çeşit faizin haram olduğu ve bu konuda tüketim kredisiyle üretim kredisi arasında bir fark bulunmadığı gibi faizin azıyla çoğu arasında da fark olmadığı, faizli kredinin her çeşidinin Kur?an ve Sünnet?in yasakladığı haram kapsamına girdiği, ihtiyaç ve zaruretin faiz almayı caiz kılmayacağı, aynı şekilde faizli kredi almanın da haram olduğu ve bunu ancak zaruret halinin caiz kılabileceği, faizle ilgili olmadıkça cari hesap, çek bozdurma, kredi mektubu gibi işlemlerin caiz olup bunlardan alınan komisyonun faiz sayılmayacağı, vadeli hesapların, açılan faizli kredilerin ve faiz karşılığında verilen diğer kredi türlerinin haram olduğuna karar verilmiştir.

Çok değerli ve bilgili din görevlileri arkadaşlarım her konuda derin bilgileriniz var, haydi bilen, ilmen muttasıf kişilerden şu konuda ilimlerini dökmelerini rica ediyoruz bakalım. Bir diyanet görevlisi çıkar promosyon haram değildir der, bir başka diyanet görevlisi sayısal loto haram değildir der, gerekçeleriyle anlatır, bir başka din alimi günümüzde faiz diye bilinen şey dinen haram olan faiz değildir der, sizler neler dersiniz, bir dinleyelim bakalım. Lütfen kafanızdan atarak yazmayın, bilerek yazın. Ve fazla oradan buradan aşırma kelimelerle değil bir cami cemaatine anlatır gibi anlatın

Ortaçağ kilisesindeki faiz yasağı en başta tüketim kredilerini hedef alıyordu. Ancak Avrupa?da sanayi ve ticaret hacminin genişlemesi ödünç sermaye ihtiyacını ortaya çıkardı. Hatta bizzat kilise erbabı iş kurmak ve Haçlı seferlerini finanse etmek için büyük miktarlarda ödünç paraya gerek duydu. Daha sonra kilise geniş servet sahibi olarak kendisi de ödünç para vermeye başladı. Bu durum kilise mensuplarını, İncil ayetlerini bu tür faaliyetlerine imkan tanıyacak şekilde yorumlamaya sevketti. Bunlar, ticaretin bile hırs ve tamah duygularına dayanan kötü bir şey olduğu yolundaki eski görüşlerini terketmekle kalmayıp faiz konusunda çok yumuşak bir çizgi takip ederek kapitalizmin tohumlarını da atmış oldular. Hıristiyanlığın faiz yasağının yerini dolduracak müesseseler getirememesinin yanı sıra ortaya çıkan ekonomik gelişmeler Ortaçağ?da faiz yasağının tedrici olarak gevşemesine, hatta yasağı tamamıyla kaldırma teşebbüslerinin ortaya çıkmasına sebep oldu.

Kur?an?da sekiz yerde geçen riba kelimesi bu örfi anlamında kullanılmış, hadislerde de riba kavramına yeni bir boyut getirilerek literatürdeki vade faizi - fazlalık faizi veya borç faizi - alışveriş faizi şeklindeki ayırım ve adlandırmalara zemin hazırlanmıştır.

IV. FAİZİN YASAKLANMA SEBEPLERİİslam dininde bütün emir ve yasaklar müslümanlar nazarında dini inanç ve mükellefiyet boyutuna sahip olduğu gibi fert ve toplumun umumi menfaatiyle ilgili birtakım hikmet ve amaçlar da taşır. Özellikle muamelat alanında dinin emir ve yasaklarının hikmeti insanlar tarafından çok defa kolaylıkla anlaşılabilmektedir. İslamiyet?in ticaret ve kazancı serbest bırakırken faizi yasaklamış olmasının bilinemeyen bazı hikmetleri bulunsa bile öncelikle fert ve toplumun ortak yararını korumayı hedef aldığı muhakkaktır. Ekonomik hayatta faiz, kaynakların tam kapasite ile kullanılmasını ve sermaye sahiplerinin yatırıma yönelmesini önlediği için toplum içinde işsizliği arttırmakta, yatırımlarda faizli kredilerin kullanımı üretimde maliyetlerin yükselmesine ve suni fiyat artışına yol açmakta, bu arada kalıcı, fakat az kar getiren yatırımların ihmal edilmesi sonucunu doğurmaktadır. Faizle giderek katlanan ve çoğalan sermaye her yönden toplum üzerinde hakimiyet kurup onu yönlendirebilecek bir konuma gelmekte, topluma yön vermesi gereken asıl değerler ise sermaye ile ilişkileri derecesinde rağbet görmektedir. Değerlerin altüst olup yardımlaşma, dayanışma, sevgi ve şefkat gibi insani hasletlerin yerini daha çok para ve itibar kazanma hırsının aldığı cemiyetlerde yeni nesillerin de bu değerlerle yetişeceği, bencilliğin körüklenip insanların barbarca bir hayat mücadelesine sürükleneceği açıktır. Faizli dış borçlar da kalkınmakta olan ülkeleri giderek ağır bir borç batağına sürüklemekte, neticede iktisadi hatta siyasi istiklallerini ciddi ölçüde tehdit etmeye başlamaktadır. Faiz, var olduğu günden itibaren daima güçlünün ve sermaye sahibinin yararına çalışan, zayıf, muhtaç kimselerin durumlarını da gittikçe kötüleştiren bir işleve sahip olmuştur. Çağımızda küçük tasarruf sahiplerinin faiz yoluyla gelir elde ettiği, faizin sermaye birikimine ve gelirin tabana yayılmasına hizmet ettiği söylense de aracı kurumların düşük faizle topladıkları sermayeyi yüksek faizle yatırımcılara verdiği, yüksek faiz oranının sebep olduğu maliyet artışlarının ve enflasyonun sonuçta küçük tasarruf sahiplerinin kazancını yok ettiği ve toplumun daha büyük kesimini teşkil eden dar gelirlileri ezdiği bilinmektedir. Bu sebeple İslam dini faizi yasaklayarak ekonomik hayatta kar ve riskin emek ve sermaye tarafından birlikte paylaşılmasını, alın terini, ticaret ve yatırımı teşvik etmiş, dünya ve ahireti birlikte ele alarak insani ve ahlaki hasletlerin hakim olduğu bir toplum düzeni kurmayı amaçlamıştır.

Faizle ilgili olarak nüzul sırasına göre Kur?an?da ilk yer alan ayetin meali şöyledir: ?İnsanların mallarında artış olsun diye verdiğiniz herhangi bir faiz Allah katında artmaz. Allah?ın rızasını isteyerek verdiğiniz zekata gelince, bunu yapanlar -sevaplarını ve mallarını- kat kat arttıranlardır? (er-Rum 30/39). Bazı müfessirler, Mekke döneminde nazil olan bu ayette geçen ribanın Kur?an?ın yasakladığı faiz olmadığını ileri sürmüşse de çoğunluğun görüşü, söz konusu ayette o çağdaki Araplar arasında çirkin karşılanmakla birlikte son derece yaygın olan faiz işleminin kastedildiği yönündedir (Taberi, XXI, 29-31; Şevkani, <i>Fet&amp;#7717;u?l-&amp;#7731;adir</i>, III, 227; Alusi, XXI, 45).

Peki madem cevap bu; katılım bankası ile yapılan anlaşma diğer banka ile yapılmıyor mu?

10 yıl evvel kripto yatırımı yoktu. Şimdi var ve insanlar yatırım yapıyor. Bunun üzerine haram helal üzerine fikir yorum yapılmayacak mı? Aynı, eskiden enflasyonun ve bankanın olmaması ama sonradan faiz olarak nitelendirip haram ilan edilmesi gibi. Hayat 1500 yıl aynı düzen devam etmiyor.

İslam hukukçuları arasında faizin haram olduğu konusunda görüş birliği bulunmakla birlikte nerelerde cereyan ettiği hususunda değişik fikirler ileri sürülmüştür. Bu farklı görüşler, fıkıh mezheplerinin faiz hükmünün dayandığı illet konusunda farklı değerlendirmelerde bulunmasından ileri gelmektedir. Faize konu mallarda faizin illeti denilince faiz hükmüne esas teşkil eden ve o malda bulunan açık, belirli ve hissedilebilir vasıf kastedilir. Bu vasfından dolayı o malda faiz hükmü geçerli olur. Hadiste yer alan altı eşyadan altın ve gümüşteki faiz illetiyle diğer mallardaki faiz illeti birbirinden farklıdır.

Uzunluk ve sayı hesabına tabi malları fazlalık faizi kapsamına almayan Hanefiler?in o günün şartları içinde yukarıdaki görüşlerin en kapsamlısına sahip olduğu, bu malları faize dahil etmeme sebebinin ise bunların o dönemde misli mal olmaması gibi haklı bir gerekçeye ve sosyoekonomik realiteye dayandığı anlaşılmaktadır. Nitekim İbnü?l-Hümam, Merg&amp;#299;nani?nin faiz illetini?kadr ve cins? şeklinde ifade ederek?kadr? kelimesini mutlak olarak zikretmesine, bunun ağırlık ve hacim ölçüsüyle birlikte sayı ve uzunluk ölçüsünü de içine alabileceği gerekçesiyle ve mezhepte yerleşik görüşe dayanarak itiraz etmekte, illetin?kadr ve cins? değil?vezn ve cins? ve?keyl ve cins? olduğunu vurgulamaktadır (Fet&amp;#7717;u?l-&amp;#7731;adir, V, 274; krş. İbn Abidin, V, 173). Burada İbnü?l-Hümam dönemin tarihi ve sosyoekonomik realitesi sebebiyle, Merg&amp;#299;nani de muhtemelen sayı ve uzunluk ölçüsüne tabi mallarda gördüğü misliyet özelliğinden dolayı haklıdır. Nitekim bu mallar günümüzde kesin olarak misli hale gelmiştir ve fazlalık faizi kapsamına dahil edilmektedir.

İskonto Faizi. Vadeli bir alacağın belli bir miktarının düşülerek vadesinden önce tahsil edilmesine iskonto denir. İbn Abbas, Hanefiler?den İmam Züfer, bir rivayete göre Şafii ve Ahmed b. Hanbel, İbn Kayyim ve İbn Teymiyye iskontonun cevazına; Abdullah b. Ömer, Ebu Hanife, İmam Malik, meşhur olan görüşlerine göre Şafii ile Ahmed b. Hanbel ve Süfyan es-Sevri haram olduğuna hükmetmişlerdir (İbn Rüşd, II, 119; İbn Cüzey, s. 217). İskontoyu caiz gören günümüz araştırmacılarından Salih b. Fevzan el-Fevzan?a göre vadeye karşılık artışın yasaklanmasının sebebi, bir istifadesi olmaksızın borçlunun yükünün artmasına engel olmaktır. Bunda ise borçlunun yükü hafifletilmektedir (A&amp;#7693;va&amp;#702;ü?ş-şeri&amp;#703;a, X/3, s. 246-247). İbn Kayyim şöyle der: ?Faiz, bedellerden birinde vade karşılığında tutulan fazlalıktır. İskonto ise vadenin kalkması karşılığında zimmetin borcun bir kısmından kurtulmasıdır. Bu ne hakikat ne lugat ne de örf açısından faizdir. Faiz artış demektir, burada ise zıddı söz konusudur. Nitekim, ?Artırıyor musun, ödüyor musun? ile?Şimdi öde, ben de şu kadarını hibe edeyim? arasındaki fark açıktır? (İ&amp;#703;lamü?l-muva&amp;#7731;&amp;#7731;ı&amp;#703;in, III, 371). Bu grubun dayandığı delil İbn Abbas?ın rivayet ettiği, Medine?den sürülen yahudilere Hz. Peygamber?in vadeli alacaklarını iskonto ile tahsil etmelerine izin veren hadistir. Bu muamelenin haram olduğuna hükmedenler ise iskontoyu vadeye paralel olarak borcun artmasına benzetmişlerdir. Bu benzetme her iki durumda da zamana belli bir fiyatın biçilmesinden dolayıdır. Birincide zaman uzadıkça fiyat artarken ikincide zaman kısaldıkça fiyat düşmektedir. Bu grubun delilleri de şunlardır: Beyhak&amp;#299;?nin kaydettiğine göre ashaptan Mikdad b. Esved bir kişiye 100 dinar borç vermiş ve alacağını vadesinden önce 10 dinar eksiğiyle tahsil etmişti. Durum kendisine arzedildiğinde Hz. Peygamber, ?Ey Mikdad! Hem faiz yedin hem yedirdin? demiştir (es-Sünenü?l-kübra, VI, 28). Abdullah b. Ömer de vadeli alacağın bu şekilde tahsil edilmesini hoş karşılamamıştır (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 82). Aynı görüşü teyit eden başka deliller de vardır (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 81; Beyhak&amp;#299;, VI, 28). İskontoyu faiz addeden gruba göre karşı grubun delil olarak ileri sürdüğü yahudilere iskonto izni verilmesi olayı, Uhud Gazvesi?nin ardından ve faiz yasaklanmadan önce vuku bulduğu için muteber sayılmaz (Bayındır, İslam Ekonomisinde Finansman Meseleleri, s. 139).

Faizin illeti hususunda münferit bazı görüşler de vardır. Mesela Said b. Cübeyr?e göre faizin illeti cinsteki menfaatin farklı oluşudur. Şu halde biri fazla olmak şartıyla buğday karşılığında arpanın mübadele edilmesi haramdır. Çünkü menfaatleri birbirinden farklıdır. Bakla karşılığında nohut ve darı karşılığında mısır gibi şeyleri mübadele ederken de mallardan birinde bulunan fazlalık faizdir. Faizin doğmaması için miktarlarda eşitlik şarttır. Muhammed b. Sirin ile Şafiiler?den Ebu Bekir el-Evdi?ye göre ise faizin illeti cinsiyettir. Cinsi cinsine satılan her şeyde, hatta toprak karşılığında toprak, kumaş karşılığında kumaş ve koyun karşılığında koyun satarken bile bedellerden birindeki fazlalık faiz olur. Hasan-ı Basri de faiz mallarında illeti aynı cins mallardaki değer farkı olarak görmüştür. Ona göre kıymetçe birbirine eşit olmayan aynı cinsten malların mübadelesinde bedellerden birindeki fazlalık faizdir. Rebia b. Ebu Abdurrahman?a göre illet malın zekata tabi mallardan olmasıdır. Buna göre hayvanlarla ekinlerin zekata tabi olanlarında fazlalık haram, olmayanlarında ise haram değildir. Ebu Bekir el-Esamm?a göre faiz mallarında illet bu malların taşıdıkları menfaattir; faydası olan her malda faiz cereyan eder.

İslam?ın izin verdiği vadeli tek satış türü bedellerden birinin para olduğu muameledir. Bu izni, veresiye alışverişlere olan ihtiyaçtan dolayı sadece paraya tanınan bir imtiyaz gibi görmek mümkündür. Bunun sebeplerini para ile malın farklı iki cinsten olması, yani birinin diğerinden aritmetik olarak ölçülebilen bir fazlalığından söz edilememesi, insanların para ile mal arasındaki değer farklılaşmasına iki mal arasındaki farklılaşma kadar önem vermemeleri ve enflasyona rağmen paranın değer ölçüsü olma özelliğini kabullenmeleri, daha önemlisi de paranın hiçbir malın sahip olamadığı ölçüde bir likiditeye sahip bulunması şeklinde açıklamak mümkündür. Hayber valisiyle ilgili olayda Hz. Peygamber?in sonucun aynı olmasına rağmen devreye paranın sokulmasını istemesi, insanların parayı değer ölçüsü olarak telakki edişleriyle açıklanmalıdır. Paranın bu özelliğini daima koruduğu kabul edilmektedir. İbn Kayyim el-Cevziyye, alışveriş faizinin yasaklanma gerekçelerinden birinin de İslami teşride ve hukuk metodolojisinde gözetilen?kötülüğe giden yolun kapatılması? ilkesi olduğunu ileri sürmekte, peşin mübadelelerdeki fazlalık faizinin kişileri giderek veresiye faizine yönlendireceğini veya kişilerin fazlalık faizi perdesi altında veresiye faizini meşrulaştıracaklarını, bu yüzden de para ve malların kendi aralarındaki değişimlerde karşılıklı teslim-tesellümün şart koşulduğunu ifade etmektedir (İ&amp;#703;lamü?l-muva&amp;#7731;&amp;#7731;ı&amp;#703;in, II, 136-143).

25 Ekim 1985?te yapılan III. İslam Bankası Kongresi?ndeki ulema meclisinin fetvalarında İslam bankalarının kurulmasının şer?i bir zaruret, ümmetin temel maslahatlarından biri ve farz-ı kifaye olduğu, mevcut bankalarla şer?an mahzurlu işlem yapmanın haram bulunduğu, İslam bankalarıyla iş yapmanın müslümanların görevi sayıldığı, bu imkanı bulanların yurt içinde ve dışında bankalarla iş yapmalarının haram olduğu, faiz yoluyla elde edilen her kazancın şer?an haram kılındığı, müslümanın bu kazancı kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kimseler için kullanmasının caiz olmadığı, böyle bir kazancı okul, hastahane gibi kamu hizmeti veren kurumlara sadaka olarak değil haramdan temizlenmek amacıyla vermeleri gerektiği belirtilmiştir. Bu arada İslam ülkelerindeki sorumlular ve banka yetkilileri Allah?ın, ?Eğer müminseniz mevcut faiz alacaklarınızı terkedin? (el-Bakara 2/278) emrince bankalarını faizden arındırma yarışına davet edilmiştir (bu konudaki milletlerarası kongreler, alınan karar ve fetvalar için bk. Ali Ahmed es-Salus, el-Mu&amp;#703;amelatü?l-maliyyetü?l-mu&amp;#703;a&amp;#7779;ıra, s. 223 vd., 403-406; Ahmed Bazi? el-Yasin, III/3, s. 1821-1825).

Kilisenin faiz konusundaki tavrının değişmesinden itibaren faizin kaynağını, sebebini ve haklılığını açıklamaya çalışan teoriler ortaya konmaya başlandı. Merkantilistler faizi, arazinin icarı ve gayri menkullerin kirasıyla aynı hükümde ve değerde tutarak, ?Faiz de kapitalin kirasıdır? demişlerdir. Fizyokratlara göre ise ancak toprak üretkendir. Şu halde rant temin eden bir toprak satın almaya yarayan bir meblağ ödünç verildiğinde bu rant kadar faize hak kazanmalıdır. Klasik iktisatçılardan John Baptiste Say ve Roscher sermayeyi emeğe benzeterek işçinin emeğiyle kazandığı değere ücret denildiği gibi sermayenin üretime katılma payını da faiz terimiyle ifade etmek gerektiğini belirtmiş ve kredinin üretim araçları sağladığını, dolayısıyla faizin sermaye tarafından üretilmiş bir gelir payı olduğunu savunmuşlardır. Bu görüş sermayenin prodüktivitesi teorileri arasında yer almaktadır. Adam Smith ve David Ricardo gibi klasik iktisatçılar faizi, ödünç alanın paradan sağlayacağı kar için ödünç verene ödediği karşılık olarak ele almışlardır.

Abdürrezzak es-Senhuri?ye göre faizin istisnasız her çeşidi haram kılınmakla birlikte Kur?an?da esas olarak yasaklanması hedeflenen türü bugün mürekkep faiz denilen, sermayenin birkaç yılda katlandığı Cahiliye ribasıdır. Faizin diğer şekilleri ise temel hedef olarak değil asıl faize giden yolları kesmek için yasaklanmıştır. Haram olmakla birlikte bunlar istisnai hallerde caiz görülebilir. Bugün birçok ülkede hakim olan kapitalist ekonomik düzende umumi bir sermaye ihtiyacı söz konusu olup bunu temin etmenin birinci yolu ödünce başvurmaktır. Bu ihtiyaç devam ettikçe kanunun çizdiği sınırlar içinde makul bir faiz istisnai olarak caiz görülebilir. Bu düzenin değişmesi, dolayısıyla ihtiyacın ortadan kalkması halinde bu faiz de haram olur (Senhuri, <i>Me&amp;#7779;adirü?l-&amp;#7717;a&amp;#7731;</i>, III, 241-244).

Faizsiz Ekonomi ve Banka. İslam ülkeleri, özellikle XIX ve XX. yüzyıllarda faize dayalı kapitalist-Batı ekonomisinin gerek doktrin gerekse uygulama ve kurumlaşma açısından ağır tesiri altında kaldığından çok defa bu ülkelerde faizsiz bir ekonominin mümkün olmayacağı, faizle çalışan bankaların iktisadi hayatta önemli bir role sahip olduğu iddiası gündeme gelmekte ve bu kanaat zaman zaman bazı müslüman iktisatçı ve düşünürleri de etkisi altına almaktadır. Fakat bu görüşün tarihi ve halihazır uygulama örnekleriyle çeliştiği açıktır. Faizin ekonominin vazgeçilmez bir şartı olduğu iddiası sadece kapitalist-liberal ekonomi için kısmen geçerli olabilir. Çünkü kapitalist ekonomi içinde de kar-zarar ortaklığı esasına dayalı bir şekilde tasarrufun teşviki, sermaye birikimi ve kredi kullandırılması mümkündür. Ayrıca sosyalist ekonomi de faizi öngörmemektedir. Bugün başta Pakistan, İran, Suudi Arabistan olmak üzere bazı İslam ülkelerinin ekonomilerini faizden arındırmaları ve birçok İslam ülkesinin bu alanda giderek mesafe alması, faizin ekonominin vazgeçilmez şartı olduğu iddiasını fiilen de çürütmektedir. Ancak bütün alt yapısı ve kurumları faize dayalı kapitalist ekonomiye göre şekillenmiş, fertleri bu yönde eğitilmiş ve şartlandırılmış toplumlarda faizsiz ekonomiye geçmenin zorluğu da ortadadır. Bundan dolayı öncelikle fertlerin İslam inanç, ahlak ve düşüncesiyle yetişmiş olması, faizsiz ekonomiye geçiş yönünde ciddi azim, talep ve girişimlerin bulunması gerekir. İslam toplumlarında faizin tamamen devre dışı bırakılabilmesi için sermaye birikimini ve yatırımlara kaynak teminini sağlayacak ve tasarrufları değerlendirecek olan alternatif faizsiz modellerin geliştirilmesi zorunludur.

Devalibi ve Şeyh Abdülcelil İsa?nın görüşlerini zaruret ve maslahat esaslarına dayandırmaları isabetli değildir. Çünkü zaruret, kişinin temel haklarını ciddi ölçüde tehdit eden bir haldir ve bu durumda ancak ferdi ve geçici olaylarda söz konusu olup toplum düzeninin bütününde sürekli şekilde görülmez. Başka çaresi kalmayan borçlu için faiz zaruret hali çerçevesinde caiz görülse bile bunu alacaklı hakkında düşünmek mümkün değildir. Olağan üstü durumlarda kabul edilebilecek zaruret halleri üzerine daimi ve genel hükümler bina edilemez. Zaruretin gerçekleşmiş sayılabilmesi için başka çarenin bulunmaması şart olduğuna göre müslümanların öncelikle meşru yollara başvurmaları ve faize alternatif sistemler geliştirmeleri gerekmektedir.

?Menfaat sağlayan her ödünç faizdir? mealindeki hadise gelince, bu hadis rivayet ve hadis tekniği bakımından sahih olmasa bile mana yönünden doğrudur. Çünkü şart kılındığı takdirde bir ödüncün sağlayacağı menfaatin faiz olduğu açıktır. Nitekim Ebu Bekir el-Cessas, Cahiliye faizinin belli bir fazlalığın şart koşulduğu vadeli ödünç olduğunu ve bu fazlalığın vadeye karşılık tutulduğunu ifade etmektedir (A&amp;#7717;kamü?l-&amp;#7730;ur&amp;#702;an, I, 467). Bir kişi Abdullah b. Ömer?e gelerek, ?Bir adama ödünç verdim ve verdiğimden daha fazlasını şart koştum, ne dersiniz? diye sormuş, İbn Ömer de, ?Bu faizdir? cevabını vermiştir (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 92). Yine Abdullah b. Ömer, ?Borç veren kişi bu borcun geri ödenmesinden başka bir şey şart koşmasın? demiştir (a. g. e., ?Büyu&amp;#703;?, 93). Abdullah b. Mes?ud?un da şöyle dediği rivayet edilir: ?Borç veren kimse verdiğinden daha fazlasını şart koşmasın. Bu fazlalık bir tutam ot bile olsa faizdir? (a. g. e., ?Büyu&amp;#703;?, 94).

Riba ile faiz aynı mıdır? Başlığın ilk mesajında faiz haramdır diye söyledim ve sonra da sordum, günümüzde bankalarda faiz adı altında verilen paralar gerçekten Kur'an-ı Kerim'de geçen faiz midir diye.

J. M. Keynes?in?likidite tercihi teorisi?ne göre faiz, likid vasıtaları elde tutmaktan ve para biriktirmekten vazgeçirmek maksadıyla para sahibine ödenen fiyattır. Faiz, insanların günlük alışveriş ihtiyacı, ihtiyatlı davranma ve spekülatif kazançlar elde etme gibi etkenlerle tasarruflarını elde nakit olarak tutma arzularına karşı bir tedbirdir. Kısacası faiz tasarrufun değil tasarrufu elde tutmaktan vazgeçirmenin bedelidir. Keynes?e göre insan, geliri ve hayat standardı tasarruf etmesine el verdiği zaman para biriktirebilir ve bunu faizi düşünmeden yalnızca kötü günler için yapar. Bu sebeple tasarruf herhangi bir karşılığı veya özendirici tedbir almayı gerektirmez. Keynes, klasik iktisatçıların tasarrufların artması için faiz hadlerinin de yükselmesi gerektiğine dair iddialarına şiddetle karşı çıkmış ve yüksek faizin yatırımları daraltarak halkın gelir seviyesini düşüreceğini, sonuçta da tasarruf kapasitesinin daralacağını savunmuştur. Keynes?e göre binlerce seneden beri devamlı yapılan ferdi tasarruflara rağmen dünyanın çektiği sermaye malları sıkıntısı eskiden araziye, şimdi de paraya verilen yüksek faiz sebebiyledir (The General Theory, s. 220-221).

Şüphesiz faizin yasaklanmasındaki en önemli sebep, onun bir akidde taraflardan birinin aleyhine, öbürünün lehine şart kılınan bir fazlalık olmasıdır. Faizin illeti konusunda ileri sürülen görüşler de bu haksızlığı tesbit edip önlemek içindir. Ancak bu konudaki görüşler ele alındığında bunların Hz. Peygamber?in faizle ilgili hadislerine bir bütün olarak bakmayıp genellikle meselenin sadece bir yönünü esas aldıkları görülmektedir. Mesela Hanefiler, hadisteki?tartısı tartısına? ve?ölçeği ölçeğine? ifadelerinden hareketle faiz mallarının ölçü ve tartıya tabi olma özelliğini, Şafiiler malların yiyecek maddesi olma vasfını, Malikiler bu yiyecek maddelerinin saklanabilme özelliğine sahip olmasını ön plana çıkarmışlardır. Halbuki Hz. Peygamber?in faizle ilgili hadislerinin bütününü göz önünde bulundurup illet konusunda serdedilen görüşleri de dikkate alarak bir hükme varmak gerekirse hadiste geçen?altın ve gümüş? ile, hangi devirde olursa olsun umumi iradenin kabul edip eşyaya fiyat ve değer ölçüsü olarak kullandığı her çeşit mübadele vasıtasının kastedildiğini, diğer dört mal ile de insanların faydalandığı, aralarında geliştirdikleri çeşitli ölçü aletleriyle miktarlarını belirleyip mübadelede bulundukları, alım satım konusu olabilen bütün malların kastedildiğini söylemek mümkün olur (a. g. e., II, 214).

6 Temerrüt faizi

5 gün oldu bu başlık açılalı, bugüne kadar 1500 den fazla okunmuş, müftüsünden vaizine imamından müezzinine kadar yüzlerce kişi okumuş ama hiç cevap veren çıkmamış. Çok mu zor ki soru; İslam?da faiz nedir, bugünkü bankaların faiz ya da kar payı altında uyguladığı faiz kavramı ile Kur?an?da geçen faiz kavramı aynı mıdır?

Vadenin uzatılmasına karşılık borca yapılan ilave ile vadenin kaldırılması için borçtan yapılan indirimin aynı mahiyette iki işlem olduğu görüşü daha makul görünmektedir. Çünkü her iki durumda da zamana bir fiyat biçilmektedir. Halbuki zamanın iki taraf açısından ne getirip ne götüreceği belli olmadığından ona biçilen fiyatın iki taraftan birini zarara sokma ihtimali her an mevcuttur. Fevzan?ın ileri sürdüğü gibi vadeye karşılık faizin yasaklanması, yalnız borçlunun yükünün artmasına engel olmak için değil böyle bir işlemin sonunda iki taraftan birinin haksızlığa uğrama ihtimalinin bulunması sebebiyledir. Zamana fiyat biçerek borçtan bir indirim yapma halinde de aynı haksızlık söz konusudur. İskontonun, vadeli 100 liranın peşin 90 liraya satılması şeklinde cereyan etmesi dolayısıyla sünnette yasaklanan fazlalık faizi kapsamına girdiği de söylenebilir.

Bu yasağın bertaraf edilmesinde kullanılan en etkili yol, daha sonra İslam dünyasında da görülen, tüketim ödüncü ile ticari ödüncü birbirinden ayırma teşebbüsü oldu. Tüketim ödüncüne riba deyip reddetme, ticari ödünce faiz deyip kabul etme yöntemi, dindeki yasakla faizli kredilere olan ihtiyacı bağdaştırma yolunda ısrarla kullanıldı. Bu görüşün mensuplarına göre faiz sermayenin üretkenliği, en azından üretken kullanımlara uygulanabilirliği sebebiyle meşrudur. Nitekim önceleri muhalefet etmesine rağmen daha sonra ticari amaçla faizli ödünç almanın caiz olduğunu ilk defa ciddi surette savunan hıristiyan reformcusu Jean Calvin, faizi günah olmaktan çıkartma yolunda gayret sarfederken tüketimle üretim ödüncünü, dolayısıyla riba ile faizi birbirinden ayırma yöntemini kullandı. Böylece söz konusu yöntem kapitalizmin doğuşunda zorunlu bir yardım eli olarak kendini gösterdi. Bundan sonra riba ile faiz birbirinden farklı görülerek ayrı hükümlere tabi tutuldu ve nihayet 1789 Fransız İhtilali sonrasında kanunun belirlediği sınırlar çerçevesinde faizli işlemlere resmen izin verildi.

Yukarıda hem de iki defa paylaşarak sayfayı da karıştırdığınız mesajdan siz ne anladınız bize izah edebilir misiniz? Cami cemaati gelse böyle bir soru sorsa "al bunu ne anlarsan onu uygula" mı diyeceğiz-diyeceksiniz yoksa ona konuyu mu anlatacaksınız, anlatın işte siz de. Hatta oldu olacak islam ilmihalini de verin, "oku bana da anlat" deyin.

7 Kanuni faiz

Alışveriş faizi Araplar?ın daha önce bilmedikleri, ilk defa Hz. Peygamber tarafından açıklanan bir faiz çeşididir. Peşin alışverişlerde ortaya çıkan faize?fazlalık faizi? , vadeli alışverişlerde ortaya çıkan faize de?veresiye faizi? denilmiştir. Alışveriş faizi hakkındaki ilk açıklama 7. (628) yılda gerçekleşen Hayber Gazvesi sırasında yapılmıştır. Kur?an borç faizini Medine döneminin ikinci veya üçüncü yılında yasaklarken alışveriş faizinin yasaklanma süreci bundan dört beş yıl sonra başlamıştır. Gazveye katılan Ubade b. Samit?in rivayet ettiği hadis, alışveriş faizinin iki çeşidini de açıklamakta ve bu konudaki hadislerin bütünlük ve mükemmellik açısından en önemlisi olarak görülmektedir. Hadisin meali şöyledir: ?Altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma, tuza karşılık tuz cinsi cinsine birbirine eşit ve peşin olarak satılır. Malların sınıfları değişirse peşin olmak şartıyla istediğiniz gibi satın? (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 81; Tirmizi, ?Büyu&amp;#703;?, 23). Bu hadis, önemli olmayan bazı lafız farklılıklarıyla Ebu Said el-Hudri ve Ebu Hüreyre gibi sahabilerden de rivayet edilmiş olup hemen hemen bütün sahih hadis kitaplarında yer almaktadır (Buhari, ?Büyu&amp;#703;?, 74-82; Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 79-104). Bu hadislerden birinin devamında, ?Müşteri evine girecek kadar bile vade isterse vermeyiniz; çünkü sizin hakkınızda ramadan korkuyorum, rama ise faizdir? (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 34-35; <i>Müsned</i>, II, 109) ifadesi yer alır. Sıhhati hakkında ittifak edilen ve?Üsame hadisi? diye meşhur olan, ?Faiz ancak veresiyede cereyan eder? (<i>Müsned</i>, V, 200; Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 86) mealindeki hadis eskiden beri dikkatleri çekmiştir. Hadisin, ?Peşin muamelede faiz cereyan etmez? şeklinde değişik bir lafızla da rivayet edilmiş olması (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 103), onun borç değil alışveriş faizi konusunda olduğunu gösterir. Ancak bu hadisin peşin değişimlerdeki fazlalığın da faiz olduğunu bildiren hadislerle çeliştiği ve iki grup hadisin uzlaştırılması gerektiği açıktır. Buğdayla arpa ve altınla gümüşün fazlalıkla mübadelesinin sorulması üzerine Hz. Peygamber?in verdiği, ?Faiz ancak veresiyede cereyan eder? cevabını nakleden Üsame?nin baştaki soruyu işitmeyip sadece cevabı duymuş olması, yahut işittiği halde rivayetinde bu soruya temas etmemiş bulunması kuvvetle muhtemeldir (Serahsi, XII, 111-112). İbn Abbas da bu hadise dayanarak peşin muamelelerde faizin cereyan etmediğini söylemiştir (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 103). Ancak fazlalık faizini açıklayan hadisin ravisi Ebu Said el-Hudri, İbn Abbas?ın bunu kabul etmeyip yalnız veresiye olması halinde faiz olacağını söylediği kendisine bildirilince durumu tahkik için onunla görüşmüş, İbn Abbas da Ebu Said?in Hz. Peygamber?i kendisinden daha iyi tanıdığını, Kur?an?da da böyle bir hükmün varlığını tesbit etmediğini ve söz konusu hadisi Üsame b. Zeyd?den işittiğini söylemiştir (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 104). Sonuçta İbn Abbas?ın alışveriş faiziyle ilgili hadisleri duyunca bu görüşünden vazgeçtiği bildirilmektedir (a. g. e., ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 100; Karaman, <i>İslam Hukuku</i>, II, 208).

Hayvanın hayvan karşılığında satışıyla ilgili bu tartışmaların ev, arsa, antika eşya gibi piyasada eş değeri bulunmayan kıyemi malların birbirleriyle vadeli mübadelesini yakından ilgilendirdiği ileri sürülebilirse de gararlı alışverişler, hayvanların henüz doğmadan satımı, hayvanın etle mübadelesi gibi konularda hadislerde görülen yasak ve kayıtlar dikkatle incelendiğinde hayvanın hayvanla vadeli olarak değişiminin faiz şüphesinden çok garar ve bilinmezlik sebebiyle yasaklandığı söylenebilir.

Fazlurrahman ayrıca hayvanın hayvan karşılığında vadeli ve fazlalıklı olarak satılmasına izin veren hadislerle (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 63-66; Buhari, ?Büyu&amp;#703;?, 108) hüsn-i kazayı caiz gören hadisleri (Müslim, ?Müsa&amp;#7731;&amp;#257;t?, 119) ilk akiddeki fazlalığın cevazına delil olarak göstermekte ve bunların, menfaat sağlayan her ödüncün faiz olduğunu bildiren hadisin sıhhatini de büyük ölçüde gölgelediğini ileri sürmektedir (ed-Dirasatü?l-İslamiyye, s. 17-18, 23-24, 28-29). Halbuki hayvanda faiz cereyan etmezken diğer eşyada faizin gerçekleşmesinin sebebi birincinin kıyemi, ikincinin misli mal olmasıdır. Misli malların mübadelesinde bedellerin birbiriyle karşılaştırılması halinde aralarında miktar olarak ölçülebilen birim farklılıkları tesbit edilebilir ve fazla veya az olan bu miktar faiz ilişkisine esas teşkil eder. Fakat hayvan vb. kıyemi malların arasındaki değer farkı objektif olarak değil ancak tarafların sübjektif hükümlerine göre tesbit edilir. Bundan dolayı kıyemi malların peşin mübadelelerinde hiçbir şekilde faiz cereyan etmezken vadeli mübadelelerinde cereyan edip etmediği ihtilaflıdır.

İbn Hişam, Kabe?nin yeniden inşa edilmesi sırasında Hz. Peygamber?le de akrabalığı bulunan Ebu Vehb?in şöyle konuştuğunu yazar: ?Ey Kureyş topluluğu! Kabe?nin inşasına ancak temiz kazancınızla iştirak edin. Buraya ne zina parası ne riba kazancı ne de insanlardan zorla alınmış mal girsin? (es-Sire, I, 205-206). Bunun üzerine Mekkeliler bu yollarla elde ettikleri kazançlarını kullanmaktan çekinmişler, fakat diğer gelirleri de inşaat için yeterli olmamış ve Kabe?nin Hicr denilen kısmı binanın dışında kalmıştır. Bu tüccar kavim içinde diğer iki kazanç türünün fazla bir yekün tutmayacağı göz önünde bulundurulursa faizin bu toplumda ne derece yaygın olduğu anlaşılır (Salih b. Abdurrahman el-Husayn, XXXV , s. 104-105). Bu rivayetler, riba kelimesinin İslam öncesi dönemde de bugünkü faiz anlamında örfi bir kullanımının bulunduğunu, ayrıca ribanın Cahiliye Arapları?nın nazarında da çirkin bir kazanç olarak değerlendirildiğini göstermektedir.

ürkçe?deki yaygın karşılığı?faiz? olan Arapça riba kelimesi sözlükte?fazlalık, nema, artma, çoğalma; yükseğe çıkma; serpilip gelişme? gibi anlamlara gelir. Arapça?da tepelere, düz araziye nisbetle daha yüksek oluşları sebebiyle rabiye, canlıları besleyip büyütmeye de terbiye denir. Bu sözlük anlamıyla riba, hem bir şeyin kendi içinde bulunan hem de iki şey arasında mukayeseden doğan fazlalığı ifade eder. Kur?an?da riba kelimesi her iki anlamda da kullanılmıştır. Birinci durumla ilgili olarak, üzerine yağmur yağan toprağın kabarması?rebet? kelimesiyle (el-Hac 22/5; Fussılet 41/39), ikinci anlamla ilgili olarak da iki topluluktan birinin diğerine göre mal bakımından veya sayıca yahut değerce daha üstün olması hali?erba? kelimesiyle (en-Nahl 16/92) ifade edilmiştir. Fıkıh literatüründe ise riba, borç verilen bir parayı veya malı belli bir süre sonunda belirli bir fazlalıkla, yahut borç ilişkisinden doğan ve süresinde ödenmeyen bir alacağa ek vade tanıyıp bu süreye karşılık onu fazlalıkla geri almanın veya bu şekilde alınan fazlalığın adıdır. Türkçe?de kullanılan?faiz? kelimesi de Arapça kökenli olup genelde riba ile eş anlamlı kabul edilir.

Faizin yasaklanması halinde onun el altından yine hükmünü icra edeceği, alternatif metotlar geliştirip insanları buna hazırlamadan faizi kaldırmanın yalnız şeklen bir yasaklama olacağı ileri sürülmektedir. Bu metotların geliştirilmesi halinde ise faiz haddinin yerini kar haddinin alacağı ve kar haddinin, kaynakların verimli alanlara tahsisi ve sermaye birikimi gibi bütün ekonomik fonksiyonları, faizin sebep olduğu istikrarsızlık ve gelir dağılımı dengesizliği gibi sıkıntılara meydan vermeden görebileceği savunulmaktadır (ayrıntılı bilgi için bk. Chapra, The American Journal, I/2, s. 23-40).

Bankaların faiz adı altında verdikleri fazlalık miktar haram olan faize girmez. 1500 sene önce enflasyon ortamı var mıydı?

Hammurabi kanunları ödünç işlemlerini her yönüyle düzenlemiş, Firavunlar devrinde Mısır?da faizin ana parayı aşması yasaklanmış, borcunu ödeyemeyen kişinin alacaklısının kölesi haline geldiği eski Yunan ve Roma?da borçlunun sorumluluğu malı ve zimmetiyle, faiz haddi de % 12 ile sınırlandırılmış, daha sonra Romalı Jüstinyen ticarette bu oranı devam ettirirken asillere % 4 sınırını getirmiştir. Eski Hint?te de yüksek kastlar için faiz tamamen yasak iken aşağı kastlar için adil bir faizden bahsedilir. Bu toplumda sosyal statü ve asalet seviyesi yükseldikçe faizin kınanması ve yasaklanması temayülü artmaktadır. Bütün bu rivayetler, ilk dönemlerden itibaren tarih boyunca bazı kayıt ve sınırlamalar getirilerek kontrol altına alınmaya çalışılan faizin esasen ahlaka ve insan tabiatına aykırı bir adet olduğu konusunda hemen hemen ortak bir fikir ve tavır birliği oluştuğunu göstermektedir.

İslam hukukçularının para olarak altın ve gümüşü esas almalarına rağmen tarih boyunca para, trampadan başlayıp mal-para ve kağıt para ile birlikte banka parası şeklinde gelişmiş ve insanlar çok çeşitli maddeleri para olarak kullanmışlardır. Bugün revaçta bulunan kağıt para dünyanın her yerinde kullanılmakta ve paranın bütün fonksiyonlarını görebilmektedir. Bunun yanı sıra kaydi paranın da kullanılır hale gelmesi para kavramının gittikçe soyutlaşması anlamına gelmektedir. İletişimde ve elektronik bilgisayar alanındaki gelişmeler sayesinde bankacılık işlemlerinin daha da soyutlaşacağı muhakkaktır. Nitekim bilgisayar terminalleri vasıtasıyla birçok işlemin merkezi hafıza veya veri bankalarına kaydedildiği günümüzde cepte para taşıma ihtiyacı gittikçe azalmakta, fertlerin bütün gelir ve harcama bilançolarının otomatik kayıtlar şeklinde cereyan edeceği ve yerini bu işlemlere bırakan paranın sadece bir hesap birimi fonksiyonu göreceği günler pek uzak görünmemektedir (Samuelson, s. 262). Bu gelişmeler para kavramının, paranın fonksiyonlarını görebilecek somut veya soyut bütün eşyaya taşınması gereğini ortaya koymaktadır. Bu durumu dikkate alan çağdaş İslam hukukçuları arasında altın ve gümüşte faiz illeti olarak mutlak semeniyyet görüşü kuvvet kazanmış bulunmaktadır (Sami Hasan Ahmed Hamud, Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 196; Karaman, <i>İslam Hukuku</i>, II, 215; Erkal, s. 179-182). Zira bu illet, altın ve gümüşle birlikte ister kağıt para olsun ister bakır, alüminyum ve nikelden yapılmış madeni para şeklinde veya başka şekillerde olsun, eşyaya fiyat ve değer ölçüsü olma özelliği taşıyan ve paranın bütün fonksiyonlarını gören her çeşit mübadele vasıtasının hukuki olarak para kapsamına alınmasını sağlamakta ve faiz yasağı konusunda şariin maksadına daha uygun görünmektedir (Sami Hasan Ahmed Hamud, Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 196). Aksi takdirde kıymetli maden olma vasfı giderek ağırlık kazanan altın ve gümüşte veya bütün para fonksiyonlarını görmekle birlikte ölçülüp tartılamayan kağıt parada faizin cereyan ettiğini söylemek pek mümkün olmayacaktır. Bu durumda ise kağıt para, bütün faiz işlemlerinin üzerinde cereyan ettiği ve insanların faizden kaçmak için sıkça başvurdukları bir vasıta durumuna gelecektir. Esasen fakihlerin altın ve gümüşte faiz illetiyle ilgili görüşleri dikkatle incelendiğinde onların bu iki madendeki temel özelliğin mutlak semeniyyet olduğunu kabul ettikleri anlaşılır.

Enflasyon ve Faiz. Enflasyonla faiz arasında bir ilişki kurularak enflasyonun faize gerekçe gösterilmesi doğru değildir. Faiz haddinin enflasyonun üstünde, altında veya ona eşit olması, faizin sebebiyet verdiği haksızlığı ortadan kaldırmamaktadır. Ayrıca enflasyon gerekçesiyle faize izin verilmesi, sermaye sahibinin enflasyondan doğan kaybının telafi edilmesi gibi cüzi bir fayda için faiz sisteminin sebep olduğu sayısız zararlara kapı açılması demektir.

Veresiye faizi, ister aynı ister farklı cinsten olsun, faize konu teşkil eden iki malın mübadelesinde bedellerden birinin veya her ikisinin vadeli olması halinde gerçekleşir. Karşılıklı bedeller eşit tutulmuş olsa bile vade halinde veresiye faizi doğar. Mesela 10 gram altın, vadeli 10 gram altın veya 750 gram gümüş karşılığında satılırsa veresiye faizi ortaya çıkar. Alınan ve verilen miktarların eşit olması şartıyla ödünç akdinde faizin söz konusu olmadığını belirtmek gerekir. Bunun sebebi ödünç akdinin teberru sayılması ve konan vadenin bağlayıcı olmamasıdır.

Hala mı cevap yok?

nsiyel nemanın bilfiil gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin önceden bilinememesi, gerçekleşse bile miktarının ne olacağının kestirilememesi sebebiyle kazancın baştan tahakkuk ettirilmesini kabul etmez. Şu halde İslam?ın faizi yasaklamasının sebebini, sermayede bilkuvve bulunan bu nema hakkında daha fiile çıkmadan verilen kesin hükmün ve nemanın ödünç alanla veren arasında bu şekilde bölüşülmesinin isabetsizliğinde aramak gerekir. Buna göre, kredi kullanımı neticesinde ortaya çıkacak kar veya zarar miktarının önceden bilinememesine rağmen faiz nisbetinin baştan tesbit edilmesinin, kredi kullanımından elde edilen sonucun taraflar arasında adil ve dengeli bir şekilde paylaştırılma imkanını ortadan kaldırması ve neticede ister alan isterse veren olsun taraflardan birinin mutlaka zarara uğraması faizin İslam?da yasaklanmasındaki en önemli sebep olmalıdır. Nitekim Kur?an?da faizin iki taraftan biri için haksızlık sebebi olduğuna işaret edilir: ?Eğer tövbe eder, faizden vazgeçerseniz ana paranız sizindir. Böylece ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz? (el-Bakara 2/279).

Malın mal karşılığında veya paranın para karşılığında vadeli mübadelelerinin yasaklanmasının önemli sebeplerinden biri, araya vade girmesi dolayısıyla iki bedel arasında ortaya çıkabilecek olan değer farklılaşması ve eşitsizliktir. Aslında İslam ekonomisi, zamanın para ve malların değerinde değişiklikler meydana getirebileceğini kabul etmektedir. Bir yandan zaman içinde para ve mal piyasalarında görülen yükselme ve düşmeler, öte yandan ödeme yapılacak tarafın bu süre içinde parasını veya malını kullanma imkanından mahrum kalması yüzünden uğrayacağı kayıplar bu değişikliklerin önemli sebeplerindendir. Ancak İslam ekonomisinde vade tek başına bir kazanç ve değer artış sebebi görülmeyerek hem ticari hayatta ve borç ilişkilerinde açıklık ve bilinirlik ilkeleri ve emek faktörü korunmaya, hem de taraflardan birinin haksız ve beklenmedik şekilde zarara uğraması önlenmeye çalışılmıştır.

Katılım bankalarından ev yada araba almak ise finans kurumu tarafından bu ev yada arabayı şu fiyata aldım sana da 10 yıl vade ile şu paraya sattım şeklinde gerçek bir muamele yapılmışsa bu alış veriş faizsiz vadeli bir alim satimdir ve caizdir.

Faizin alacaklıya menfaat sağlayan özelliğini belirten rivayetlere gelince, Abdullah b. Selam?a göre bir yük saman veya arpa yahut kuru yonca bile olsa borçlunun alacaklıya hediye edeceği her şey faizdir (Buhari, ?Mena&amp;#7731;ıbü?l-en&amp;#7779;ar?, 19). Konuyla ilgili olarak fıkıh literatüründe sıkça kullanılan, ?Menfaat sağlayan her ödünç faizdir? mealindeki hadis ise sahih hadis kitaplarının hiçbirinde yer almayıp Haris b. Ebu Üsame?nin Müsned?inde ve Beyhak&amp;#299;?nin es-Sünenü?l-kübra?sı (V, 350) gibi hadis mecmualarında daha çok sahabe sözü olarak rivayet edilir (İbn Hacer, <i>el-Me&amp;#7789;alibü?l-&amp;#703;aliye</i>, I, 411; Acluni,<i> Keşfü?l-&amp;#7723;afa&amp;#702;</i>, II, 125). Birçok hadis aliminin sıhhati konusunda ciddi itirazlar ileri sürmesine rağmen bu hadisin sonraki dönem literatüründe yer alması ve özellikle fakihler arasında oldukça rağbet görmesi, herhalde o döneme kadar teşekkül etmiş klasik fıkıh anlayışıyla uyum göstermesi sebebiyledir. Sami Hasan Ahmed Hamud, borçlunun şart kılınmaksızın ödünç sahibine gönül rızasıyla verdiği maddi fazlalıkla şükran duygularını dile getirmesi ve ödünç sahibini hayırla yadetmesi gibi hususların faiz kapsamına girmemesi, ayrıca söz konusu hadiste geçen menfaatin ödünç veren lehine şart kılınmış maddi bir kazanç olduğunun belirtilmemesi sebebiyle hadisin Hz. Peygamber?e ait olamayacağını, belki bir sahabi tarafından söylendiğini öne sürmektedir (Ta&amp;#7789;virü?l-a&amp;#703;mali?l-ma&amp;#7779;rifiyye, s. 292). Ancak her borçlunun alacaklısına hediye vermesinin yaygınlaştığı bir toplumda para sahipleri artık bu hediye beklentisiyle ödünç verir hale geleceklerinden şart koşulmasa bile bu hediyeler de faiz hükmünü alır. Çünkü adet haline gelen bir uygulama şart kılınmış hükmündedir (<i>el-Muva&amp;#7789;&amp;#7789;a&amp;#702;</i>, ?Büyu&amp;#703;?, 90; Serahsi, XVI, 36). Bu sebeple anılan hadisten sarfınazar edilmesi mümkün değildir.

Üzerine düşünen fikir yazan yok. Kopyala yapıştır.

Sonuç olarak fazlalık faizi, aralarında kalite ve vasıf farkı olsa bile misli bir malın kendi cinsinden bir mal ile mübadele edilmesi halinde bedellerden birinde bulunan kemmi fazlalık, veresiye faizi ise ister aynı ister farklı cinsten olsun, misli veya kıyemi iki malın mübadelesinde bedellerden birinin vadeli olması halinde vade farkından doğan takdiri ve hükmi fazlalıktır.

V. FAİZLE İLGİLİ BAZI TARTIŞMALARHaram kılındığı ittifakla kabul edilmekle birlikte faiz bazı açılardan tartışma konusu olmuştur. Sahabe arasındaki faiz tartışmaları tipik bir muhtelefü?l-hadis konusudur. Bu hususta muhtemelen ilk ihtilaf, peşin mübadelelerdeki fazlalığı da faiz kapsamına alan hadislerle, sahabeden Üsame?nin rivayet ettiği, ?Faiz ancak veresiyede cereyan eder? hadisi arasında görülmektedir. Nitekim bu hadise dayanarak Abdullah b. Abbas?ın, sahabe ve tabiinden bazı alimlerin fazlalık faizini caiz gördüğü rivayet edilmişse de İbn Abbas?ın daha sonra bu görüşünden rücu ettiği kaynaklarda belirtilmektedir. Böylece faiz konusunda birinci grup hadislerin esas alınması üzerinde adeta görüş birliği oluşmuştur (Serahsi, XII, 111-112).