Memet Fuat, Nazım'la ilgili iki kitabında da Borzenski imlasını kullanıyor. İlber Ortaylı'ya sorarsanız, Borzecki... Ali Engin Oba "Fransız İhtilali'nin 200. Yıldönümünde Mustafa Celalettin Paşa'nın Eski ve Yeni Türkler Adlı Eserinin Türk Milliyetçiliğinin Oluşmasında Etkisinin Değerlendirilmesi" başlıklı makalesinde Borceski'yi tercih etmiş. Polonyalı yazar Latka da öyle... Başka birçok kaynakta Verzanski imlasına rastlayabilirsiniz.

Yeri gelmişken, Macar ve Polonyalı mültecilerin, XIX. yüzyıl Osmanlı hayatındaki bazı yeniliklere öncülük ederek modernleşme sürecinde önemli rol oynadıkları gibi, milliyetçilik fikrinin de öncülüğünü yaptıklarını hatırlatmak isterim. Özellikle Konstanty Borzecki, yani Mustafa Celaleddin Paşa, Türk düşünce tarihi bakımından çok önemli bir isimdir. Sultan Abdülaziz'e ithaf ettiği, 1869 yılında İstanbul'da, 1870 yılında da Paris'te basılan Les Turcs anciens et modernes adlı eserinde, Fransız, Alman, Rus ve Leh kaynaklarına dayanarak Türklükten, Türklüğün dünya tarihindeki rolünden söz eder; daha da önemlisi Touro-Aryanisme diye adlandırdığı nazariyesinde, Türklerle Avrupalıların aynı ırka mensup olduklarını ileri sürer.

İlber Ortaylı'nın İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı'ndaki anlatışından, Borzecki'nin Kossuth'la birlikte Osmanlılara sığındığı sonucu çıkıyor. Bilindiği gibi, Macar halkı, 1848 yılında, Kossuth liderliğinde Avusturya'ya karşı başkaldırmış, başarısızlıkla sonuçlanan bu isyanın ardından başta Kossuth olmak üzere, on altı bin kişi Tuna nehrini aşarak Osmanlı Devleti'ne sığınmıştı.

Mustafa Celaleddin Paşa, söz konusu kitabında lingüistikle ilgili meselelere de girip tuhaf etimolojik analizler yaparak Türkçenin Latinceyle akrabalığını ispat etmeye çalışmıştı. Onun bu görüşleri oğlu Enver Celaleddin Paşa, yani Nazım Hikmet'in dedesi tarafından devam ettirilmiştir. Özellikle dil devriminde öncü rolü oynayan Samih Rifat, Enver Celaleddin Paşa'nın damadıydı.

Borzecki'nin Türkiye'ye nasıl geldiği konusunda da rivayet muhtelif. Vala Nureddin'e sorarsanız, Borzecki Slav ırkından değil, bir Gagavuz Türküydü; daha Polonya'dayken Türkçeyi bütün lehçeleriyle bilen bir Türkolog, askeri mühendis ve topografya ressamıydı; bir gruba katılıp Türkiye'ye gelmiş, Müslüman olarak Osmanlı ordusunda görev almıştı.

Kemal Sülker, bin küsur sayfalık Nazım Hikmet biyografisinde Vala Nureddin'in yazdıklarını gözü kapalı aktarmış. Memet Fuat ise Nazım Hikmet biyografisinde, bir Alman gemisinde miçoluk yapan Konstantin Borzenski adlı Polonyalı çocuğun, gemisi İstanbul'a geldiğinde, kendisine çok kötü davranıldığı için denize atlayıp yüzerek karaya çıktığını ve Sadrazam Ali Paşa tarafından himaye edilerek Mühendishane-i Hümayun'da okutulduğunu söylüyor. Aynı yazarın A'dan Z'ye Nazım Hikmet'te anlattığı hikaye daha başka: Polonyalı soylu bir ailenin çocuğu olan Borzenski, 1848 devriminden sonra bir grup "ilerici"yle birlikte ülkesinden kaçıp Osmanlı Devleti'ne sığınmak zorunda kalmış.

Beşir Ayvazoğlu

Sonuç mu? Kim bilir daha ne kadar yanlışı doğru zannederek tekrarlayıp duruyoruz.

Polonyalı yazar Latka'nın Lehistan'dan Gelen Şehit Mustafa Celalettin Paşa/ Konstanty Borzecky (1987) adlı kitabında anlattıkları Oba'nınkine benziyor: Genç Borzecki, Prusya hükümetinden pasaport almayı başarır, subay olma hayaliyle Fransa'ya giderse de Fransız ordusunun o sırada subaya ihtiyacı olmadığı için bu hayali gerçekleşmez. Osmanlı Devleti'nin bütün Polonyalı mültecileri ülkesine kabul ettiğini duyunca 1849 yılında İstanbul'a gelir. Henüz yirmi üç yaşındadır. Hayatını idame ettirebilmek için Osmanlı ordusuna katılmaktan başka çaresi yoktur; bunun tek yolu da Müslüman olmaktır. Hiç tereddüt etmeden Müslümanlığı kabul eder ve devrin şeyhülislamı tarafından verilen Mustafa Celaleddin ismiyle Osmanlı ordusunda hizmete başlar.

Ali Engin Oba'nın yukarıda ismini zikrettiğim makalesinde anlattıkları daha başka: Borzecki 1848 devriminden sonra Fransa'ya kaçıp Paris Harp Okulu'na girmiş; dostlarının birçoğunun Osmanlı Devleti'ne iltica ettiği haberini alınca okulunu terk edip İstanbul'a gelmiş.

Geçenlerde bir makale üzerinde çalışırken Nazım Hikmet'in büyük dedesi Mustafa Celaleddin Paşa'nın Müslüman olmadan önceki ismine ihtiyaç hasıl oldu. Yanlış yazmamak için birkaç kaynağa baktım ve dört ayrı imla ile karşılaşarak hayretler içinde kaldım: Verzanski, Borjenski, Borzenski ve Borzecki...

Vala Nureddin, Bu Dünyadan Nazım Geçti'de Borjenski imlasını kullanmış. Nazım'ın bir şiirinde de öyle: "Uykusuz geceleri Borjenski'nin/ benimkilere benzer olmalı."

Kız Kulesi, Nazım Hikmet ve Karl Detroit'in Hikayesi

Bu farklı rivayetlerden hangisini benimseyeceğiz? Ben, Ali Engin Obave Latka'nın anlattıklarının doğru kabul edilmesi gerektiğini düşünüyorum.