Bu sorunun şüphesiz pek çok cevabı, hatta cevapların da birbiriyle ilgili veya bağlantılı çok farklı boyutları vardır. Her şeyden önce felsefenin üzerinden doğrulduğu, Yunan kültürünün, mitolojinin ve dininin devingenliği, canlılığı, gerilimi ve dinamikliği gözden kaçmamaktadır. Mitolojik bakımdan Tanrı ve insanlar arasındaki pek çok ilişki ve deneyim kuşkusuz felsefi düşünüşe de yansıyacaktır. Bunun için felsefeye girişin, mitolojiye girişten geçmesi zorunluluk gibi gözükmektedir. Bir toplumun kültürel kodlarını, belirli bir bütünlük içinde anlamaya başlamak için, söz konusu toplumun, insan ve tanrı tasavvurunun iyi anlaşılması gerekmektedir.

b) Modern sosyal bilimler, olmak üzere ikiye ayrılır.

NİÇİN FELSEFE? NASIL FELSEFE?

2. Onun, hakkında bilgi edinebilecek özelliklere sahip olunması.

Bir Batılı bilim adamı sosyal bilimleri üç ana başlık altında toplar:

Sosyal bilimlerin teorik temellerinin subjektifliğine rağmen, üstlendikleri fonksiyonlar yönüyle son derece önemli oldukları bir gerçektir. Bu gerçeğin ışığında:

Tamamen sosyal bilimler, kendi aralarında:

İnsanı, kültürel, tarihi, biyo-psikolojik, siyasi, hukuki ve ekonomik perspektiflerden ele almaya çalışan Sosyal Bilimler ya da İnsan ve Toplum Bilimleri için felsefenin hem temel hem de vizyon kazandırma işlevi olduğu tartışılamaz. Çünkü kavramsal düşünmenin zorunlu adresi felsefedir. Ancak felsefenin doğum hikayesini, yani kavramsal düşüncenin nasıl başladığını tam olarak anlamadan; kavramların, dahası kuramların işleyişini ya da mekanizmasını çözümlemeden; toplumsal problemleri, sosyal teoriler içinde tutarlı ve kuşatıcı bir şekilde konumlayamayacağımız gibi; felsefi etkinlikte de çıraklık döneminden öteye geçmemiz çok kolay olmayacaktır. Sadece ifade ettiğimiz bu disiplinlere bağlı kalmadan da derinlikli tefekkür ve düşüncenin incelmesi için de felsefenin önemi inkar edilemez.

Sosyal bilimler sadece bilimsel kriterlerin ürünü olarak görülemez. Aksine, ihmal edilemeyecek Ölçüde bir sosyal boyuta sahiptir. Bu da, pozitivist sosyal bilimcilerin idealize ettikleri "objektiflik" problemini gündeme getirir. Bir Batılı düşünürün şu tespitleri konumuza açıklık getirebilir: "Fen bilimlerindeki meslektaşlarının aksine toplumun tabiatını araştıran sosyal bilimcinin bizzat kendisi de, deney tüpünün içinde bir atomdur. O, bizzat toplumun bir üyesidir ve bu durum onun toplum hakkındaki vazgeçilmez kaynağıdır. Bu sebepten dolayı şurası kabul edilmiştir ki, sosyal olayı açıklamaya çalışan 19. yüzyılın sosyal teorisyenleri. açıklamalarında aynı zamanda iyi bir toplum anlayışına da. katkıda bulunmuşlardır, ilk manasıyla ifade ettiğimiz şekliyle, toplumun yapısını açıklayıcı teoriler, ideal toplum hakkındaki teorilerle iç içedir."

Ülkemizde eleştirel düşüncenin, kavramsal bilincin ve sosyal bilimler teorisi üretmenin imkanı için toplumsal muhayyileden, Dede korkut masallarına, divan edebiyatındaki kavuşmayı reddeden aşk anlatısına ve Yunus Emre?nin kafa ve gönül ahengi anlatısına varıncaya kadar düşüncenin köklerle temas etmesi zorunlu görünmektedir. Daha sonra da düşüncenin, ufuk genişlemesi içinde yeni fikirler üretmesinin zorunluluğu kedini hissettirecektir. Ancak böyle olunca sathilik ve yapaylıktan kurtulmanın önü açılacaktır. Şimdide düşüncenin bir taşım taşması için tavan ve taban sınırlarında cidarları zorlayan tefekküre ihtiyaç vardır?!

... VE NETİCE

SOSYO KÜLTÜREL BOYUTU

Çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşabilmek için Sosyal Bilimlere daha çok önem vermemiz gerekli.

Toplumun oluşmasında, kültür ve geleneğin; değerler vs. bağlamında, bilginin; bilginin oluşmasında ve birikiminde ise, toplumun çok önemli bir payı vardır. Toplum ve bilginin bu karşılıklı münasebeti, tarihi bir süreç neticesinde geleceğin dünyasında bilgi toplumunun oluşmasında önemli bir fonksiyon icra eder. İşte, toplum ve bilginin kesiştiği veya adeta iç içe girdiği bu noktada sosyal bilgi kavramı ortaya çıkar.

3. Sosyal etkileri olan bilimler.

Elbette bu geçişler birbirini etkilemektedir. Rasyonalizm o kadar etkin olup, adeta insan tek boyutlu varlık, yani akıl varlığı olarak resmedilince, bir tür akıl tutulması baş göstermiştir. Dolayısıyla rasyonalizm eleştirisi, modern zamanlarda varoluşçuluğu tetiklemiştir. Benzer durum ta İlkçağ?da da gözlemlenmiştir. İlkçağ düşüncesinde filozoflar fazlasıyla kozmolojiye odaklandıkları için, insan faktörünü neredeyse unutmuşlardır. Ne var ki Sokrates, ?insan?, ?değer? ve?anlam? sorunlarını ortaya atarak ya da hatırlatarak buna direnç göstermiştir.

1. Sosyal bilimler ve tabiat bilimleri arasında esaslı bir fark yoktur. Bu nedenle sosyal bilimlerin gayesi, bilimsel tabiat kanunlarıyla aynı objektif konuma sahip kanunlar formüle edebilmek olmalıdır.

Greklerde Tanrı Zeus?un Tanrı olmakla birlikte, insanlarla ortak bir kadere sahip olması, hatta bazı dönemlerde insanların arasına inebilmesi, dahası nispeten daha alt seviyedeki bir Tanrı olan Promethous?un insan soyundan biriyle evlenmesi Tanrı ve insan arasındaki ontolojik bakımdan yakınlığın kaynağıdır. Çünkü burada arada aşılması imkansız mesafeler yoktur. Dolayısıyla felsefi formülasyonda evrenin matematiksel bir mimari yapı olarak konumlanması; bu yapının içinde insan ve Tanrı?nın ortak bağ ekseninde keyfiyet açısından yakınlaştırılmasının ve sadece kemiyet açısından farklılaştırılmasının kökleri mitolojik örgüye dayanmaktadır.

TOPLUM-SOSYAL BİLİMLER İLİŞKİSİ

Öte yandan felsefenin canlı, dinamik, otantik ve hararetli kültürlerden neşet edeceğinin de gösterilmesi gerekmektedir. Çünkü insanın doğal olarak düşünme temayülü felsefe için bir hareket noktası olursa, bu durumda fazla derinlere vurmayan ancak sıradan veya olağanın dışına biraz olsun çıkmakla felsefi düzlemin cidarlarının zorlanacağı varsayılır. Oysa bizi felsefenin doğum hikayesinde bambaşka bir panorama beklemektedir.

1. Tamamen sosyal bilimler,

1. Sosyal ve tabii bilimler arasında esaslı bir fark vardır.

Konuya bir başka açıdan baktığımız zaman, sözünü ettiğimiz bu soruya cevap bulmaya çalışırken, zımnen neden ülkemizden özgün düşünür çıkmadığının da imalarına işaret edilmiş olacaktır. Esasında sadece ülkemizin değil, küreselleşme olarak ifade ede geldiğimiz, farklılıkların gün geçtikçe azaldığı; ancak aynılaştırma projesinin hızla yayıldığı dünyamızda, özgünlük ve yaratıcı düşünce kısırlığının nedenlerine de inilmiş olacaktır. Bir başka ifadeyle, yaratıcı düşünce ortamlarının özelliklerine de temas edilmiş olacaktır. Böylece bu açmaya çalıştığımız kanallar, dolaylı olarak, ülkemizin ve dünyanın pek çok sorunu için ufuk açıcı kanalları zorlayacaktır.

4. Sosyal bilimler, değer yargısından bağımsız değildir.

Ortaçağ'da Batı'nın o karanlık devresinde, en parlak dönemini yaşayan İslam medeniyetinin düşünürleri, ilim adamları , eski Yunan, Hint, İran medeniyetlerinin yazma eserleriyle karşılaştıklarında onları bir kenara atmamışlar, anlamak ve incelemek için bu eserleri tercüme etmişlerdir. Çünkü onlar biliyorlardı ki, bu eserlerde İslam inancına ve düşüncesine aykırı fikirlerin yanında, istifade edilebilecek fikirler de olabilirdi. Eserlerin zararlı yönleri İslami inanış ve düşünce karşısında varlığını sürdüremedi, faydalı tarafları da İslam medeniyeti potasında eriyip işlerlik kazandı. Günümüzün gelişen iletişim teknolojisiyle birlikte adeta küçük bir köy haline gelen dünyamızda medeniyetlerarası iletişim ve etkileşim çok daha güçlü ve önemli durumdadır. Dolayısıyla Batı Medeniyeti'nin bir ürünü diyebileceğimiz "sosyal bilimler" konusundaki tavrımız ne tamamen karşı çıkma şeklinde, ne de taklit ve aşağılık duygusu içinde olmalıdır. Sahip olduğumuz değerlerin, inançların, sosyal ve kültürel dinamiklerimizin gücüne güvenerek, kendi medeniyet potamız içinde sosyal bilimlere yeni bir biçim kazandırmalı, yeni misyonlar yüklemeliyiz. Varsa, zararlı yönlerini medeniyet imbiğimizden geçirerek ayıklamalı, faydalı yönlerinden istifade etmeliyiz.

Kısacası Yunan dini ve mitolojisi anlaşılmadan Aristo ve Platon?un düşüncelerini dahası Sokrates?in itirazlarını kavramamız mümkün değildir. Hatta Yunanlıların insan profilini tragedyalarda ve sanatta nasıl temsil ettiklerini de bilmeden, onların insan denen varlığın evrimini ve yazgısını da anlamak tam oalrak mümkün değildir. Daha sonra adeta düşüncenin kaynama noktası diyebileceğimiz kavramların doğum hikayelerine ulaşılabilir.

Bu durumda insanın aklına "sosyal bilimler niçin uğraştıkları bilimin niteliği hakkında birbirlerinden ayrılırlar?" sorusu gelmektedir. Bu sorunun cevabı, onların teorik kabullerinin farklılığında yatmaktadır. Kainat hakkındaki görüşlerin ve düşüncelerin farklılığı, genel olarak bilim ve bilim teorisi konusunda da farklılık doğurmaktadır. Sosyal bilim teorilerinin de birbirlerinden farklılık arz etmelerinde, bunların temellerini oluşturan, Batı'nın materyalist ve idealist dünya görüşleri arasındaki farklılık ve çatışmaların tesirleri vardır.

Görüldüğü gibi, idealizmin sosyal dünyası pozitivizminkinden oldukça farklıdır. İdeolojik peşin hükümlü sosyal bilimciler, sosyal davranışın evrensel ve genel geçer kanunları üzerinde durmayıp, daha çok insanların hareketlerini manalandırmakla ilgilenirler.

"Sosyal bilimler" kavramı, kolayca izah edilemeyen bir kavramdır. Çünkü öncelikle neyin sosyal olduğuna ve neyin bilim olduğuna karar vermek ve arkasından "sosyal bilimler" kavramını bilimsellik kaygısıyla açıklamak problemi vardır. Üstelik bilim camiası da, bu konuda bir uzlaşmaya varamamıştır. Maksadımız, söz konusu problemlere çözüm getirmek değil, sosyal bilimlerin bilimselliği konusunda teorik bir analizde bulunmak ve bilgilendirmektir.

Günümüz dünyasında sosyal bilimler; atom fiziğinden moleküler biyolojiye, nükleer enerjiden bilgisayar teknolojisine kadar, fen bilimlerinin uygulama sahaları açısından; en Önemli disiplinlerinden daha önemli ve daha geniş bir uygulama alanına sahiptir. Uygulama alanının genişliği derken, toplumun bütününü, yani her kesimden fertlerin etkilenmesini kastediyoruz. Mesela, bilgisayar teknolojisindeki önemli bir buluş veyahut ilerleme, bir buçuk milyar Çin halkının hayatında ciddi bir değişiklik meydana getirmez. Fakat, eğitim alanında yapılacak köklü bir reformun, Çin halkının hayatında önemli etkileri olacaktır. Belki bu eğitim reformu sayesinde, gelecek nesillerin dünya görüşleri farklılaşacaktır. Eğer bu eğitim reformu, muhtevasından hazırlanış metoduna varıncaya kadar ele alınıp incelenirse, sosyal bilimlerin reforma sinmiş olduğu fark edilecektir. Totaliter devletlerdeki propaganda teknikleri ve demokratik ülkelerdeki seçim, reklamcılık, halkla ilişkiler, psikolojik faaliyetler, sosyal planlamalar ve eğitim sistemleri, günümüz dünyasında ve insan hayatında meydana getirdikleri değişiklikler yönünden büyük önem taşımaktadır. Yukarıda saydığımız faaliyetler, sosyal bilimlerin uygulama sahalarından birkaçıdır. Büyük mütefekkir M. F. Gülen bu konuda şöyle der: "Geleceğin dünyasını idare edecek ve cihanşümul problemlere çözüm üretecek olan, fen bilimlerinden ziyade, sosyal bilimler ve o sahada yetişen elemanlardır." Bütün dünyada, sosyal bilimlerde hızlı gelişmeler görülmektedir. Artık sanayi devrimi sonunda fen bilimlerine duyulan alaka, şimdilerde hemen hemen bütün dünyada sosyal bilimlere kaymaktadır. Hükümetler sosyal bilimlerle ilgili araştırma enstitüleri kurmakta, büyük organizasyonlarla sosyal bilimcileri bir araya getirmekte; bununla yetinmeyip, sosyal bilimler alanındaki projeleri desteklemek için bütçelerinden hatırı sayılır fonlar ayırmaktadırlar.

Klasik sosyal bilimlerde siyaset. iktisat, tarih ve hukuk yer almakta, modern sosyal bilimler ise sosyoloji, antropoloji, kriminoloji gibi bilimleri ihtiva etmektedir. Yarı-sosyal bilimlerde ise, ahlak, pedagoji, felsefe ve psikoloji yer alırken, sosyal etkileri olan bilimler grubuna biyoloji, coğrafya, sosyal patoloji, lengüistik ve sanat girmektedir.

a) Klasik sosyal bilimler

Bilgelik sevgisi olarak bilinen felsefenin ülkemizde bugün önemi, dünden daha derinden hissedilmektedir. Çünkü felsefenin gerekliliği kültürel katmanları anlamada, insanı kavramada ve sosyal teoriler üretmede inkar edilemez. Niçin Felsefe? sorusuna bu açıklamalarla başlamamız şüphesiz tesadüf değildir. Çünkü amacımız, bir yandan, alışıla geldiği üzere felsefeyi, en kestirme biçimde, ?insan doğal olarak? bilmek ister diyen Sokrates?in ifadesine tutuklu kılmaktan özgürleştirmektir. Zira bir çocuk da bazı şeyleri bilmek ister. Yine bir tamirci çırağı veya aşçı yamağının da bilmeye dair merakları vardır. O zaman Sokrates?in bu ifadesini, felsefeyi tanımlamada alışıldık bir ifade olarak monte etsek de, sanki bağlam konusunda bazı sorunları haber veriyor. Aslında bu sorun, bizim felsefe karşısındaki tavrımızı da oldukça belirginleştirmektedir.

Sosyal bilimler pratik alanda hızla ilerleme kaydetmelerine rağmen, kısmen subjektif teorik temelleri ve metodolojilerinden dolayı, bilim camiasının büyük çoğunluğu sosyal bilimleri, ikinci sınıf bilimlerden saymaktadırlar. Mesela, bir araştırma kurumu olan TÜBİTAK kendine ilgi alanı olarak tamamıyla fizik, kimya, matematik, biyoloji gibi bilim dallarını seçmiş ve açtığı proje ve düzenlediği bilim yarışmaları, verdiği burslar ve destekleme kursları, yaptığı araştırmalar hep fen bilimleri sahasında olmuştur. Hatta, son yıllarda TÜBiTAK'ın bünyesinde sosyal bilimler bölümü açma gayretleri sonuç vermemiştir. Bu bağlamda üzerinde duracağımız temel iki nokta, sosyal bilimlerin "bilimsel" niteliğini ve teorik yönden temellerini incelemek ve pratik alanda toplumdaki fonksiyonlarının neler olduğunu ortaya koymaktır.

SOSYAL BİLİMLERİN 'BİLİMSEL' NİTELİĞİ

İşaret etmeye çalıştığımız boşlukları doldurmayı hedefleyen ve köklere götürmeyi amaçlayan Felsefeye Giriş?Mitolojiden Kuramlara- (Emin Yayınları, 2010 Bursa) kitabı bu gayeyle kaleme alındı. Elektra tragedyasından Kral Oidipus tragedyasına ve Arsitoteles?in Poetikasına kadar Yunanlıların sanatta insanı serilmeyişi ve insanın ruhsal gelişi ve büyümesinin/iyileşmesinin mahiyeti sorguladı. Elbette bütün bunların canlı dinamik kaynağı ola Yunan mitolojisi incelendi. Varlık-Bilgi-Değer bütünlüğünün zorunluluğunu gerekli gören çalışmamız bu üç bölümde özgün bir felsefeye giriş kitabı olmayı istedi. Felsefenin problemlerini tek tek ele anan Felsefeye Giriş, aynı zamanda Yunalı ve modern tip insan profilinin sonuçları olan ahlak, siyaset, estetik, epistemoloji, ontoloji ve din felsefesinin zımnen de bir tür eleştirisini yaptı. Kısacası Felsefeye Giriş, felsefe yaparak felsefeyi tanıtmayı vaat ediyor.

4. Sosyal bilimler, açıklanacak olay veya vakıa olarak "bu nedir?", "nasıl olmuştur?" sorulan üzerinde durabilir. Nasıl olması gerektiği konusunda ise hiçbir şey söyleyemez; çünkü bilim, değer yargılarından bağımsız olmalıdır.

Materyalizm ve onun en Önemli kaynağı mesabesindeki pozitivizm, sosyal bilimlerin konusu olan toplumun, fen bilimlerinin konusu olan tabiat ile temelde aynı olduğunu ileri sürmektedir. Pozitivizmin temellendirdiği sosyal teorinin ana ilkelerini kısaca şöyle özetleyebiliriz:

Genel olarak ifade etmeye çalıştığımız sorundan dolayı da, özellikle ülkemizde felsefenin üzerinden yükseldiği mirasa fazla önem verilmez. Böyle olunca da, felsefeyle ilk tanışanlar, ?sanki yapılacak iş-güç kalmadı gibi, filozoflar oturup felsefe üretmiş? hissine kapılırlar. Çünkü her toplumun kendine has bir felsefesi olmakla birlikte, bilinen anlamıyla felsefeyle Grekler özdeşleştirilmiştir. Ancak Yunan toplumumun, kültürü, dili, dini, siyasi algısı, ekonomik düzeyi, eğitim seviyesi ve toplumsal organizasyonunu analiz etmeden, felsefenin doğumuna tanıklık etmek mümkün olamayacağı gibi, onun robot resmini veya eşgalini de belirlemek oldukça zordur.

4. Varılan sonuçların bilimsel geçerlilik kazanabilmesi için. aynı teorik kabulleri ve onlardan hareketle varılmış sonuçlan kabul edecek bir topluluğun olmasıdır.

Ancak, bazılarına göre sosyal bilimler, modernleşme ile birlikte 19. yüzyıldan itibaren Batı'da ortaya çıkmıştır. Bunun kaynağında, 19. yüzyılda yaşanan bilgi felsefesi alanındaki değişimin ve bu felsefeye yön veren tabii bilimlerdeki gelişmenin tesiri yatmaktadır. Tabiat bilimlerine benzemeye çalışmanın bedeli olarak, pozitivistik metotların sosyal bilimlerde benimsenmesiyle ortaya çıkan kabullen günümüzde Batı bilim camiasında ve bütün dünyada ciddi tartışmalara ve krizlere sebep olmaktadır.

3. Sosyal gerçeklik; gözlenebilen ve ölçülebilen şeylerle ilgili kavramlar vasıtasıyla bilinebilir.

Fen bilimlerinin insanlığa ve topluma fayda sağlama açısından müşahhas ürünleri vardır ki. biz buna teknoloji veya teknolojik ilerleme diyoruz. Bu açıdan fen bilimlerinin belirli bir fonksiyonu vardır. Aynı şekilde, sosyal bilimlerin ve sosyal bilimcilerin de mevcudiyetlerini meşru kılabilmeleri, "Sosyal bilimler bize ne sağlar?" sorusuna verebilecekleri cevaba bağlıdır. "Bilgi, fakat ne için?" sorusu birçok sosyal bilimciyi meşgul etmiştir. Bu meseleye Batı dünyası, sosyal bilimlere toplum içi ilişkileri düzenleme fonksiyonunu yükleyerek çözüm bulmuştur. Toplum içi İlişkilerin düzenlenmesinde hukuk özel bir yere sahiptir. Bunun yanında, günümüzde "sosyal planlama", "sosyal mühendislik" gibi kavramlar ve kurumlar, sosyal bilimlerin düzenleyici fonksiyonuna birkaç misal teşkil etmektedir. Modern toplumlarda sosyal bilimciler "uzman" olarak gerek politika oluşturmada ve gerekse günlük politikaların yorumlanıp uygulanmasında etkin rol üstlenmektedir.

Batı medeniyetinin "kurumlaşmış toplumsal bilgi" şekli diyebileceğimiz günümüz sosyal bilimleri veya sosyal bilgiler anlayışı, Batı medeniyeti içinde tarih boyunca Yunan. Roma. Rönesans, modern Batı çizgisinde gelişmiştir. Bu değişim süreci çağımızda da Kıta Avrupa'sı ve Anglosakson farklılaşma şeklinde devam etmektedir.

2. Yarı sosyal bilimler,

3. Bizim, bilgi edinme işini yapabilecek durumda bulunması,

2. "Yorumlama", sosyal gerçeği açıklama usulüdür.

Acaba tek tip bir felsefi algılayışa mesafeli durmanın önemini kabul etmekle birlikte, felsefeyle özdeş hale gelen, Yunanlıların hangi mirası veya özelliği Grek felsefesinin beşiği olmuştur?

1. İncelenecek şeyin varlığı,

Diğer bütün bilimler gibi sosyal bilimler de, kainatta bir düzen bulunduğunu ve bu düzenin keşfedilebilir ve anlaşılabilir olduğunu kabul eder: İşte burada sosyal teori devreye girer. Sosyal teori, bu keşfe kılavuzluk etmek ister. Bilindiği gibi, bir bilimin var olabilmesi için birtakım teorik kabuller gerekmektedir. Bunlar:

Toplumsal bilgi de diyebileceğimiz bu bilgi, belli bir medeniyet merhalesinden sonra, medeniyetin kültür potası içerisinde eriyip. yeni bir biçim kazanır ve sistemleşerek kurumlaşır. Dolayısıyla toplumsal bilginin sis-temleşmiş ve kurumlaşmış şekli olan ve o toplumun problemleri karşısında tavır atışını yansıtan "kurumlaşmış toplumsal bilgi" sadece bir topluma değil, bütün toplumlara ve özellikle belirli bir medenileşme sürecini tamamlamış olanlara ait bir özelliktir.

Yunanlılarda kültürel ve toplumsal hayatın ahlaki normları konuşulurken, çoğu zaman alışılmış bir değer olarak?hırsızlığın? bir cesaret göstergesi olarak gösterildiği dikkati çeker. Burada ahlak ve hırsızlık kelimelerinin çelişik durumu dikkati çekerken, bunun nedeni de şüphesiz söz konusu kültürün mitolojik örgüsünde yatmaktadır. Çünkü Zeus?dan ateşi çalan bir alt basamaktaki tanrı böylece ahlaksız olarak değil, sadece cesurluğun bir sembolü olarak gösterilmiştir. Dolayısıyla da hırsızlığın cesaret göstergesi olarak görülmesinin nedeni veya referansı hırsızlık yapabilen/çalabilen tanrı anlatısıdır.

3. Sosyal gerçeklik, gözlenebilen ve ölçülebilen şeylerle ilgili kavramlarla değil, yorumlamayı ve anlamayı mümkün kılan kavramlarla bilinebilir.

2. Bu kanunlar sosyal olayları veya açıklama araçlarıdır. Açıklanacak olay veya vakıa determinist ön kabulün getirdiği bir zorunluluk durumuna indirgenmiştir.

Batı düşüncesindeki temel ayırımın diğer yüzünü temsil eden idealizmin temellendirdiği sosyal tesirin öne sürdüğü temel düsturlar ise şöyle özetlenebilir:

Felsefenin başlangıcından ve gelişim serüvenine kadar bakıldığında şu görülecektir: Düşüncenin sürekli birbiriyle bazen çarpışarak, bazen kültürün ve felsefi düşünüşün doğasından kaynaklanan kümülatif özelliğiyle büyüyerek, bazen de kırılmalarla ve alınan mesafe üzerinde bir yeniden düşünüşle , derinleşerek geliştiği dikkati çekmektedir. Düşünce tarihinin belirli dönemler içinde işlendiği veya ele alındığı hatırlanırsa, adeta her dönemin belirli sorunları öne çıkmıştır. Bu sorunlar ise, dönemin düşünürlerini bazen ortak paydada birleştirmiş, bazen de çok farklı anlatılar ortaya çıkmıştır. Belki de döneme ilişkin filozofları meşgul eden problemler adeta onların arketipini de örmüştür. Mesela Ortaçağ?da din ve felsefe uzlaşımı önemliyken, modern dönemde felsefenin, dini rasyonel olarak yorumlaması sayesinde, akli bir din anlayışı ön plandadır. Böylece Ortaçağ?da bilgi ve hikmeti birleştiren bilgelik ön plandayken; modern dönemde ise, bilim ve din birleştirilmek suretiyle, bilimin kutsanmasının ayak sesleri duyulacaktır. Böylece bazı dönemlerin sorunu, maddecilik ya da maddecilik karşıtlığı olarak belirginleşir. Yine bazı dönemlerde bilimcilik, bazen de varoluşun yani insan faktörünün vurgulandığı, varoluşçuluğun etkin olduğu dikkati çekmektedir.