384) Haklarında ietihad Edilebilecek ve Edilemeyecek Hususlar

Fıkıh metodolojisi alimleri, müçtehitleri ikiye ayırıyorlar: Müçtehid-i mutlak ve müçtehid-i mukayyed. Müçtehid-i mutlak, bütün şer'i meselelerde içtihat ehliyetine sahip olan zatlardır. Müçtehid-i mukayyed ise bazı meselelerde içtihada muktedir olup, bazı konularda ise içtihada ehil olmayan fakihlerdir. Bunlar içtihat edemedikleri konularda diğer mutlak müçtehitleri taklit ederler.

3. Alimler arasındaki rekabet ve ayrılık sebebiyle Müminler arasındaki birlik ve beraberliğin bozulmaması için bazı zatlar içtihattan vazgeçmişlerdir.

Lafız, ağızdan çıkan şey demektir; gerek bir mana ifade etsin ve gerek etmesin .

7- Ashab-ı Taklid: Müçtehit derecesinde olmayan fıkıh alimleridir. İbn-i Abidin gibi...

390) Taklidin Hükmü

ictihad ve taklid meselesindeki görüşümüz budur. Kur'an nasslannın delalet ettiği, salah sahibi selefin takibeylediği tatbikat budur: Müctehid istinbat ve ictihad yoluyla hükümleri anlıyor; avam da şeri"atin hükümlerini müctehidlerden soruyor, sadece bir müetehide sormakla bağlı kalıp, başka müetehide sormamazlık yapmıyorlardı.

mehmet kardeş

İçtihadın meşruiyeti Kur'an'm şu ayeti ile sabittir.

evet içtihat kapısı açıktır ama bunun için önce müçtehit olmak gerekmiyor mu.

Alimler ahkam hadislerini bir araya toplamaya itina göstermişler ve hususta eserler yazarak ahkam hadislerini Fıkıh mevzularma göre tertibetmişler, kısa veya uzunca şerhler yazmışlar, hadislerin ihtiva ettiği hükümleri açıklamışlar, muhtelif beldelerin ileri gelen fakihlerinİn görüşleri arasında mukayesede bulunmuşlar ve hadislerin senedleri hususunda bilgi vermişlerdir. Bu eserler, müctehide ahkam ayetlerinin tesbitini, manalarının ve hükümlerinin anlaşılmasını kolaylaştıran vesilelerdendir. Şeyh mu. hammedu bnu "aliyyi şevkaninin eseri olan neylu l'ev-tari şer. hu munte-ka l'a-hbar isimli kitab bunlardandır. Ayrıca müctehid, sadece ahkam hadislerine inhisar etmeyen sahih hadis kitablanyla şerhlerinden de bu sadette faydalanır.

İkinci Şart: Kitabı Bilmek

iddiasında bulunan bu cahiller için verilmiştir; ilim ehli ve ictihad ehliyetine sahib zatlar için verilmemiştir.

Burada son olarak ictihadla ilgili şu üç meselenin de zikredilmesi uygun olur:

Müctehidde bulunması icabeden, ictihad şartlarından biri de müctehidin Kitabı bilmesidir. Çünkü Kitab esaslann, dayanakların temeli ve kaynağı, her şer"i delilin istinadgahıdır. Onun için müctehidin Kur'an ayetlerinin hepsini icmali olarak bilmesi, a. hkam ayetlerini de bir bir ve teferruatlı olarak bilmesi şarttır. Çünkü ameli ve şer"i hükümler bu ayetlerden istınbat olunmaktadır. Bazı alimler ahkam ayetlerinin sayısını beş yüz olarak tesbit etmişlerdir. Aslında ahkam ayetlerinin beş yüz sayısında bırakılması doğru değildir. Dikkatli tedfcik, derin düşünce ve iyi idrak ile diğer ayetlerden de hüküm çıkarılması hatta kıssalardan, peygamberlerin başlarından geçen vak'alardan hüküm ıstınbatı mümkindir. Sonra, müctehidin ahkam ayetlerini ezberlemesi şart değildir, ihtiyaç halinde ayetlere kolayca müracaat edebilmesi için bu ayetlerin Kitabdaki yerlerini bilmesi kafidir. Alimler bu ayetlerin tesbitine, şerhedilmelerine, delalet ettikleri hükümlerin beyanına ehemmiyet vermişler, bu mevzuya dair birçok eserler telif etmişlerdir. Cassas olarak bilinen Ebu Bekr A. hmedu bni "aliyyi nazi (vf. 370 H.)nin tel'lifi kitabu a. hkami 1-kur'an isimli eser, Ebu Bekrini bnu T'arabi (vf. 543 H.)nin kitabu a. hkami 1-kur'an adlı eseri bunlardandır. Aynca bazı Kur'an tefsircileri ahkam ayetlerinin tefsirine hususi bir itina göstererek bu ayetlerin üzerinde fazla durmuşlar, bu ayetlerden çıkanlan hükümleri izah etmişler, fakihlerin ayetler hakkındaki görüşlerini beyan buyurmuşlardır. Kurtubi'nin (el-kur-tubi: vf. 761 H.) elcami"u

etmek diğer meselelerde etmemek gibi.

bana göre böyle yapanlar çok yanlış yapıyorlar

Bu hususu Şatıbi şöyle ifade etmiştir: "Bir müçtehide göre şer'i delil ne ise, cahil bir insana göre de bir müçtehidin verdiği fetva odur."

Üçüncü Şart: Sünneti Bilmek

Ayrıca müctehidin ahkam ayetlerinin nuzul sebeblerini de bilmesi zaruridir. Çünkü bu bilgi müctehide ayetin maksadının anlaşılmasında büyük nisbette yardım edecektir.

hele de icma olan konularda değişik hüküm verenler kafa karıştırmaktan başka bir fayda sağlamıyor

1 - Müctehidin Arap dili ve ifade özelliklerini ilmen ve dirayeten kafi derecede bilmesi lazımdır. Çünkü müctehidin vazifesi Kur'an-ı Kerim ve Sünnet-i Nebeviyyede Arap dili ile varid olan şer'i naslar üzerinde düşünmektir. Bu ilim de ancak Arapçanın edebiyatı, edebi sanatları, kavaidi, şiir, nesir, hitabet ve benzeri üslupları hakkında geniş mutalası olanda bulunur. Artık o kişi Arapça hakkında ince zevk ve his sahibi olur, selika ile dilini anlayan Arap gibi Arapçayı anlar.

4 büyük imamın icmasını bile beğenmeyerek kendi mantalitesine göre yorum yapanlar var. dedimya kişi alim olabilir ama alim olmak içtihad edebilmeye yeterli değildir.

Haklannda kat'i nasslann varid olmadığı, sübut yahut delalet bakımından -zanni nassların varid olduğu hükümlerde ancak ietihad edilebilir, ictihad edilecek hükümlerin nasslan. sübut bakımından -zanni ise, müetehid, nassın. subut nisbetini tedkik eder; senedin sıhhat mikdannı, kuvvetini, ravilerinin. si-kah olup olmadıklanm, onlara istinad edilip edilemeyeceğini ve bunlara benzer tedkik ve araştırmanın icabettiği mevzular üzerinde durur. Bu meselelerde müetehidler fazlaca ihtilaf ediyorlar. Mesela bir hadis, müetehidin biri nezdinde. sabit ise de diğer müetehid nezdinde. sabit olmayabiliyor; ve hadis ile bu diğer müetehid amel etmiyor.

2) islam şeri"ati -ki Kur'an ve Sünnet nasslaridır-, hangi mezheb olursa olsun, ondan daha geniştir, daha büyüktür. Mezhebierin hiçbirisi tslamdan daha büyük ve daha geniş değildir.

Müctehidin hükümleri tedkik ve ictihad yoluyla asli menbalanndan almasının lazım geldiğini, taklidde bulunmasının caiz olmadığını kaydetmiştik. Ictihaddan aciz mükellefin de ilim ehline sormak zorunda bulunduğunu söylemiştik, ilim ehline sual sormak ya bizzat şefehi tarzda olur, ya da bize görüşlerini sıhhatli bir şekilde nakleden, iti-mad olunur kitablarına müracaat etmekle olur. Buna göre aşağıdaki hususları zihinde daime canlı tutarak, bize sıhhatli bir şekilde nakledilmiş olup, halen maruf ve belli mezheblerden birine avamın uyması caizdir:

şaka bir yana güzel bir noktadan yakalamışsın alim, müçtehid, müceddid ayrımını... netekim birilerinin birileri hakkında çıkıp o müçtehidtir deyip bizimde müçtehid vasıflarını bilmeden değilde belki anlamadan balıklama "aaa o müçtehid her dediğini kabul ederim ama yapmam:)" yaklaşımında olan arkadaşlarımızın varlığı aşikar..

389) Taklid Arab Dilinde, insanın başkasına taktığı el-kıladeh den alınmıştır. Fıkıh Usulü ıstılahında ise taklidi öazzali: "hüccet ve delilsiz olarak görüşünü kabul etmektir", bazıları: "Sözü hüccet olmayanın sözüne göre huccetsiz olarak amel etmektir", diğer bazıları: "Neye dayanarak söylediğini bilmediğinin sözünü ve görüşünü kabullenmendir" şeklinde tarif etmişlerdir. Bu tarifleri hulasa edecek olursak, "taklid: Delilini ve kuvvet derecesini bilmeden, başkasının görüşünü benimsemektir" şeklinde ifade olunabilir. Mesela falan müetehidin görüşü olması sebebiyle bir şahsın delilini, bu delilin kuvvetini bilmeden, "ayıb sebebiyle nikah fes-hedilebilir" görüşünü benimsemesi böyle dir.

387) İçtihadın Değişmesi ve Ibiali

3- Müçtehid-i fi'1-mesele: Kendi mezhebinde hükmü mevcut olmayan bir meselede içtihada muktedir olan fakihlere denir. Mesela: Ebu Hasan el-Kerhi, Şemsü'l-eimme el-Hülvani, İmam Serahsi gibi birçok zatlar... Bu zatlar ne asılda, ne de ayrıntıda mezhep imamlarına asla muhalefet etmemişlerdir. Yalnız yeni hadiselerde onların koyduğu usul ve kaideler üzere içtihat yapmışlardır.

Müctehid, hakkında açık hüküm ve kesin nass bulunmayan yerlerde: Kıyas, istihsan, mesalih ve zerayi' ve benzeri yollar ile ictihad ve istinbat eder. Kur'an ve sünnet nasslarının bulunduğu yerlerde ise ictihad ve istinbat, onların lafızlarına, bunların delalet ettiği umum, hususu anlama esasına dayanır. Aynı şekilde delalet, nassın lafzi mantuku ile midir? Yoksa fetvay-ı kelamdan alınan mefhum ile midir? Sonra lafızlardan anlaşılan şey, ibare ile midir? Yoksa işaret ile midir? İşte bunlar ve benzeri konular, lafzi metodların esasını teşkil ederler. Usul bilginleri, bu konuları, "Lafzi Mebhaslar" başlığı altında incelemişlerdir.

1. Fıkıh alimlerinin şer-i hükümleri Kur'an ve Hadisten doğrudan çıkarmaya muktedir olamamalarıdır.

385) İctihad Zamanla Ve Mekanla Kayıtlanmaz

2- İçtihadın tecezzi kabul edip etmemesi: Yani bütün meselelerde ictihad melekesine sahip olmakla beraber mesela

"Eğer bilmiyorsanız, zikir ehline sorun." Bir Müslümanın Allah-u Tealanın rızasına uygun ibadet yapabilmesi ancak müçtehitlere uyması ile mümkündür.

"Zihinleri karıştırmaktan başka bir faydası olmayan ve hakikati açıklamaktan ziyade fikirleri yanıltan, karıştıran bu gibi münakaşalara meydan vermemek için bir çok fıkıh alimi içtihadı terk ile dört imamı taklit yolunu tercih ettiler."

o zaman neyi beğenmiyoruz neyi arıyoruz

Şunu da ilave edelim ki, nasslardan hüküm istinbatında, nasslar ve hükümler arasında belirebilecek tearuzların giderilmesinde faydalanılacak kaideler, tearuzun nasıl ve hangi yollarla ortadan kaldırılacağı, nasih ve mensuh, deliller ve hükümler arasında tercihte bulunma kaideleri de bilinmelidir.

Müctehid Arablann hitabını, kelamlarındaki müfredatın ve ifade uslüblannın manalarım anlayabilecek tarzda Arab Dilini bilmek mecburiyetindedir. Arabcanm bilinmesi ya tabii bir şekilde olur , ya da öğrenilerek olur. Öğrenerek Arabcayi bilmek na. hiv, -sarf, belagat, me"ani ve beyan gibi arab Dili ilimlerini öğrenmekle olur. Müctehidin bu tarzda Arab Dilini öğrenmesi zaruridir. Çünkü şeri"atin nasslan Arab Lisanı ile vürud bulmuştur. Onun için şeri"atin nasslarının anlaşılması, bu nasslardan hükümlerin çıkarılması ancak çok iyi bir Arab Lisanı bilgisiyle mümkindir. Hususen Kitab ve Sünnetin nasslan yüksek belagat, fe-sa. hat ve beyan seviyesine sahib bulunduklarından Arab Dilini bilmeden, Arabcanın ifade ve tabirdeki uslublannı, belaği ve beyanı esrarını ihata etmeden, kelime ve ibarelerinin nelere işaret ettiğine vakıf olmadan şer"i nasslann iyice anlaşılması, manalarının zevkine varılmasının ve nelere delalet ettiklerinin idrak olunması imkansızdır. Müctehid Arab Lisanını ne kadar biliyorsa, o nisbette nasslan anlama, nasslann basit ve derin manalannı idrak etme kabiliyetine sahib demektir. Fakat müctehidin Arabcayı, Arab Dili imamlan ve meşhur Arab Dilcileri gibi bilmesi şart değildir. Müctehidin, şer"i nasslan selim olarak anlaması için ve şer"i nasslann neleri kasdettiklerini idrak etmesini mümkin kılacak kadar Arab Dilini bilmesi kendisine kafidir.

desteğiniz için teşekkürler sayın nesil..

Yedinci Şart: içtihada Fıtratan Kabiliyetli Olmak

ÜÇÜNCÜ KAİDE: İÇTİHADIN CAİZ OLDUĞU HUSUSLAR

Cenab-ı Hakk içtihada ehil olanları içtihat ile emreylediği gibi diğer Müminleri de bunlara tabi olmaya şu ayet ile emir buyurmuştur:

imamı gazaliyi düşünün. o bile bunu yapmamışken bazı kişiler bunu yapma cesaretini kendinde bulabiliyor. ve aslında faydalı olduğunu zannederek dahada zarar veriyor.

Fıkhı istinbatın doğru olabilmesi için bu dört hususun bilinmesi şarttır. Çünkü bu kaideler, İslam fıkhım öğrenmek isteyen her hukukçuya faydalıdır. Zira bunlar, hukuki lafızları tefsire yarayan ve bunların amaçlarını ortaya koyan kai delerdir.

içtihadın cüzlere, parçalara, kısımlara ayrılması yani tecezzü' etmesi demek, alimin bir meselede müctehid olması, diğer meselelerde müctehid olmaması demektir. Yani bazı meselelerde alimin ictihad şartlarını haiz olması, içtihada muktedir bulunması, diğer bazı meselelerde haiz olmaması demektir. Mesela bir şahsın mirasa dair bütün delilleri, bütün nasslan, bütün Sünneti, alimlerin görüşlerini ihata etmesi gibi. Böyle bazı meselelerde içtihadı ihataya sahib, ictihad şartlarını taşıyan insan, o meselelerde ictihadda bulunabilir. Diğer meselelerde kendisi ictihad vesilelerine, şartlarına malik bulunmadığından ictihad edemese bile bunun bir mahzuru yoktur.

Eğer nassın sübutu zanni ise bunun senedi, bize ulaşması, ravilerin adaleti ve zabt bakımından dereceleri içtihadın cari olduğu hususlardır. Bunların her birinde müctehidlerin takdirleri farklı olur. Bazıları sübutu hakkında kalbi mutmain olduğu için o nassı alırken bazıları da rivayeti hakkında mutmain olamadığı için reddeder.

Kur'an'ı ve sünneti bilmek onların nasıh ve mensuhunu bilmeyi de gerektirir, ta ki müctehid nasih var iken mensuh ve metruk ile amel edip de içtihadı onu batıla götürmesin. Bu hususta Ebu Cafer en-Nuhhas'ın Nasih ve Mensuh'u, Tahavi'nin Müşkilu'l-Asar'ı gibi bazı kitaplara müracaat etmek yeterlidir.

7) Mezheblerin ihtilaflı görüşlerinin bulunması bizi hiçbir zaman sıkmamalıdır. Anlayışta, hüküm çıkarışta ihtilaf tabiidir, bedihidir. Çünkü görüş ayrılığı beşeri akıldan ayrılmayan bir hususiyettir. Akıl, idrak ve anlayışların kat'i olan farklılıkları, hüküm çıkarmada ve anlamada da mutlaka kendini göstermekte ve ayrı ıstınbatlar, ayrı anlayışlar hasıl olmaktadır. Bizler, bize büyük bir fıkhi servet bırakan bu ilmi, fıkhı ihtilaf ile iftihar ediyor, onu Fıkhın canlılığının, gelişmesinin, büyük fakihlc-rimizin düşünce genişliği ve kapasitelerinin, parlak, berrak tslam şeriatine karşı hizmet vazifelerini yaptıklarının bir delili sayıyoruz.

Bu işe başlayıp bitirmeyi nasibeden Allah'a hamdolsun. Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed Mustafa'ya, onun nezih, pak, mübarek hanedanına, mücahid ashabına ve onlara kıyamet gününe kadar en iyi bir şekilde ve ihsan ile tabi olanlara Allah Salat ve Selam buyursun.

İrşadü'l-Fuhul: s. 232.

Altıncı Şart: Şeriatin Maksad ve Gayelerini Bilmek

paylaşımınız için sagolun.

1. Lafzı usul kaideleri.

Nazari olarak bir müctehidin içtihadını değiştirmesi caizdir, önceki söylediğinden dönebilir. Çünkü içtihadın mesnedi delildir, müctehid ne zaman delile ulaşırsa, alınıp amel edilmesi daha evla olan ortaya çıktığı için o delilin mucebini alması vacib olur, çünkü delil hakka ve doğruya daha yakındır .

3) islam şeri"ati her mezheb hakkında hakim ve şcr"i bir delildir ve hüccettir; fakat hiçbir mezheb islam şeri"ati hakkında şer"i bir delil ve hüccet değildir.

insan o zaman başı kesilmiş bir tavuk gibi ordan oraya ordan oraya gider sonrada yere düşer

M. Seyyid Efendi bu noktada İmam-ı Gazali Hazretlerinin şu ifadelerine yer verir:

2. Bazı meselelerde içtihada muktedir olsalar bile bütün meselelerde içtihat yapma gücüne sahip olmadıkları için bu meselelerde de içtihattan vazgeçip büyük imamlara tabi olmuşlardır.

İctihad iki farklı sahada ve iki metodla cereyan eder:

Şu halde ictihad ehliyetini haiz kişi ictihad eder ve zannı galibi ile amel eder. Çünkü zann-ı galib ile amel etmek vacibdir. İçtihada ehil olmayan ise müctehidi taklid eder ve onun fetvasıyle amel eder. Çünkü dinin hükümlerinin öğrenilmesine vasıta olacak tek yol budur. Allah "Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun." (Enbiya: 21/7) buyurmuştur.

TAKLİD

Hanefi mezhebinin temel kitaplarından olan sekiz ciltlik fıkıh kitabının sahibi olan böyle büyük bir alimin, müçtehitlerin yedinci tabakasından sayılması, günümüzde içtihat davasında bulunanların üzerinde insafla düşünmeleri gereken bir husustur.

2. Nass olmayan deliller: Bunlar kıyas, istihsan, masalih, zerayi gibi delillerdir. Bu deliller, esasen nasslara dayanan ve onlardan çıkarılmış olan delillerdir.

içtihadın dayanağı, tedkik ve şer"i hükme ulaşmak için var gücü ve olanca cühdü sonuna kadar harcamaktır. Yani müctehid bir mesele hakkında tedkikte bulunup, iyice araştırmada bulunup, cühdünün olancasını harcayarak bir hükme varırsa, bu hüküm o müctehid hakkında uyması mecburi olan ve kendisiyle fetva vereceği hükümdür. Fakat bu mesele hakkında müctehidin içtihadı değişirse müctehidin yeni içtihadının muktezasına göre amel etmesi, yeni içtihadıyla fetva buyurması ve birinci içtihadını terketmesi lazımdır.

- bitti-

"Onlara emniyet ve korkudan bir haber geldiği zaman onu ifşa ederlerdi. Eğer onu Peygambere veya aralarından re'y sahibi olanlara arz etselerdi elbette ki, o re'y sahiplen içtihat ve istihraç ederlerdi."

günümüzde birbirine karıştırılan kavramlar var. kavram kargaşası içinde yaşayıp gidiyoruz.

Üçüncüsü; sıradan halk tabakasının, esasa ait olmayan amellerde alimleri taklit etmelerinin zorunlu olmasıdır. Çünkü, Cenab-ı Hak, bu ayetiyle yeni hadiselerin hükümlerini bilmeyenlerin, bu hükümleri şer'i delillerden çıkarmaya yetkili olan kimselere müracaat etmeleri gerektiğini beyan buyurmuştur.

386) İçtihadın Hükmü

Ahkam ayetleri çok değildir. İbadetler muamelat, ukubat, aile hukuku, İslam devletinin teb'asiyle ve diğer devletlerle münasebetleri gibi konulardaki ayetlerin tamamını kolayca öğrenmek mümkündür.

Kur'an ayetlerinin hangisinin nasih ve hangisinin mensuh olduğunu bilmek de Kitabı bilmeye dahildir. Nasih ve mensuh mevzuu fazla uzun bir şey değilse de müctehidin bilmesi icabeder. Nühhas (ennu. h. has: vf. 338 H.) olarak tanınmış İmam ebu bekr mu. hammedu bni a. hmedin kitabu nnası-hi ve lmensu-h isimli eseri bu sahada te'lif olunan kitablardandır.

3- Kur'an-ı Kerim'de varid olan ahkam ayetlerini bilmelidir: Ayetlerin lügat manalarını, yani kelimelerin ve arapça cümle terkiplerinin manalarını, ifade özelliklerini bilmelidir. Şer'i manalarını bilmelidir. Bu da ancak illetlerini, ahkamın konulmasını gerektiren sebepleri; ibare, işaret, delalet ve iktiza gibi lafzın manaya delalet yollarını, mantuk ve mefhumunu, amm, has, müşterek, mücmel, müfesser gibi lafzın kısımlarını bilmek suretiyle olur.

2- İstinbat da bir delildir.

İslam Hukukunda istinbat, Kur'an ve sünnet nasslarına dayanır. Fıkıh usulü, nasslardan istinbat yollarım gösteren ve bunları genişçe açıklayan bir ilimdir. Fakih, bu ilim sayesinde nasslardan isabetli hüküm çıkarabilir.

Medine'ye hicret eden Müslümanlar, kısmen emniyete kavuşmakla beraber, bütünüyle rahat değillerdi. Her an Mekkelilerin saldırısına uğrama ihtimalleri vardı. Halk arasında zaman zaman "geldiler, geliyorlar" şeklinde dedikodular yayılmaktaydı. Üstteki ayet, böyle durumlarda yapılması gerekeni ders vermektedir.

Çünkü bu yol, hem yeni durumlarla karşılaşan kimse, hem de bütün insanlar hakkında, hadiselerin delililerini arayıp bulma zorunluluğunu doğuracağından, insanların geçim çabalarını engelleyecek, her türlü san'at ve tekniği durduracak, ziraat ve benzeri bütün faaliyetleri tatil suretiyle dünyanın harap olmasına yol açacaktır. İşte bu sebeple taklidin birden kaldırılması son derece tehlikelidir. Görülüyor ki, geriye taklitten başka hiçbir çıkar yol kalmamıştır. Böyle bir durum karşısında tek yol bir nıüçtehite tabi olmaktan ibarettir."

İşte bu ayet-i kerime kıyas ve içtihadın şer'i delillerden olduğunun en büyük delilidir. Zira yeni bir olayı dinen yetkili olan alimlere havale etmek, onların içtihat etmelerini ve kıyasta bulunmalarını istemek demektir. Çünkü, hakkında açık hüküm olan hadiselerde içtihada zaten gerek yoktur.

Alimlerden bazıları içtihadın tecezzüüne karşıdırlar. Fakat tercihe şayan olan birinci görüştür; ve ilk müctehidlerin tatbikatları bunu göstermektedir: Onlardan birine birçok meseleler sorulduğunda, sadece bazısına cevab veriyorlar, diğerleri hakkında cevab vermiyorlar ve "bilmiyorum" diyorlardı

Eğer hadise hakkında nas veya icma yoksa burada içtihada mahal olan şey, kıyas, istihsan, masalihi mürsele, örf ve ıstıshap gibi akli delillerle hadisenin hükmünü araştırmaktır. "Haracın def edilmesi esası" dan bu delillerden biridir. Şu halde şu iki yerde ictihad cari olur.

Bir ictihadın geçerli olabilmesi için ictihadı yapan kişinin ictihad yapabilecek seviyede bir fakih olması gerekir. Ayrıca ictihad caiz olmayan konularda yapılamaz. İctihad yapmaya yetersiz bir kişi tarafından yapılan veya caiz olmayan bir konuda yapılmış olan bir ictihad, sahih sayılmaz ve geçerli kabul edilmez. Kişinin müctehid olabilmesi veya ictihad yapmaya yeterli görülebilmesi için hem İslam hukuku ve diğer İslam ilimlerine vakıf olması hem de hukuki bir kabiliyete sahip olması gerekir. Bir müctehidin sahip olması gereken bazı bilgiler şöyle sıralanabilir: Kur?an?ı, Sünnet?i, icma, kıyas, fıkıh usulü, füru'u'l-fıkh ve Arap dilini bilmek.

İmam-ı Şa'rani'nin buyurduğu gibi. "Eğer Peygamber Efendimiz Kur'an-ı Kerimdeki icmalleri toplu, öz olarak bir arada bulunan ilimleri açıklamasaydı, Kuran-ı Kerim?in özet halindeki ifadeleri üzere kalırdı. Aynı şekilde, müçtehid din imamları, Sünnette bulanan icmalleri açıklamasalardı, sünnet kendi özet haliyle kalırdı."

Keza ictihad, Şeriat Sahibince hakkında bir nassm irad buyurulmadığı meselelerde de ceryan eder. Böyle meselelerde müetehid kıyas v. s. gibi şeri"atin diğer delaletlerine müracaata mecburdur. Şübhesiz bu delillerin sıhhat dereceleri, bu delillerden hükümlerin istinbat keyfiyyeti, bu delillere istinaden istinbat olunmuş hükümler hakkında müctehidlerin görüşleri farklıdır.

6- Kıyas çeşitlerini, gerekli şartlarım, ahkamın illetlerini ve bu illetleri bulma veya şer'i naslardan istinbat yollarını, insanların maslahatlarını, mekasıd-ı şeriayı, dinin külli esaslarını bilmelidir. Ayrıca insanların ahvaline, muamelatına yeteri kadar muttali olmalı, onların yaşayışı hakkında iyi bilgi sahibi olmalıdır. Çünkü kıyas içtihadın temeli ve pek çok tafsili hükmün üzerine bina edildiği bir esastır. Hükmün illetini bilmeden de kıyası hakkında nas bulunmayan hadiselere tatbik etmek mümkün olmaz. Kıyası "hakkında nas bulunmayan meseleyi hakkında nas bulunana katmak" şeklinde dar manada anlamak doğru değildir. Şeriatın esaslarına ve teşri' ruhuna muvafık olup teşri'i bir asıl ile çatışmayan sahih görüşü alabilmek ve şer'i hükümlere esas olan maslahatlarla uyum halindeki maslahatın gereği ile amel edebilmek için kıyası daha geniş manasıyle anlamak lazımdır.

İslami nasslar Arapçadır; elbette bunların anlaşılabilmesi ve bunlardan hüküm çıkarılabilmesi için Arapçanın gramer kaideleri, belagat ve fesahati, ibare ve lafızlarının edebi incelikleriyle, mecazi ve hakiki manalarda kullanılışının ve her türlü ifade şekillerindeki delalet sınırlarının iyi kavranılması lazımdır. Çünkü, böyle bir bilgi ve kavrayışın, nassları anlama ve onların ifade ettiği hükümleri açıklamada önemi büyüktür.

Birinci Şart: Arab Dili'ni Bilmek

şöylede önemli bir tesbitim var. ben kendimi örnek vereceğim. ben hanefiyim. imamı azamın içtihadlarına bağlıyım. şimdi ben daha onun içtihadlarının hepsini bilmeden onun görüşlerini kavrayamadan onun bakış açısını anlayamadan başka bir şeye yönelsem bu doğrumudur imamı azam öyle bir deryadır ki. o derya oku oku bitmez araştırsan sonu gelmez. işte yanlışımız burda herkonudan görüşler alıp sonra kafamıza göre uygularsak ve benim işime şu şu geliyor dersek doğru mu yapmış oluruz yoksa konuları çorbaya mı çeviririz. telfik haramdır bunu unutmayalım

Dördüncü Şart: Fıkıh Usulünü Bilmek

Büyük alim Muhammed Hadimi hazretleri Berika kitabında buyurdu ki:?Edille-i şerıyyenin dört olması, müctehidler içindir. Mukallidler, yani dört mezhebden birinde olanlar için delil, senet, bulunduğu mezhebin hükmüdür. Çünkü, mukallidler, nasstan hüküm çıkaramaz. Bunun için, bir mezhebin bir hükmü, nassa uymuyor gibi görünse de, yine o mezhebe uymak gerekir. Çünkü Nass, ictihad isteyebilir, tevili gerekebilir, neshedilmiş olabilir. Bunu da ancak müctehid anlar.?

Ulemanın ekserisine göre ictihad tecezzi kabul eder, bu caizdir. Müctehid sadece bir meseleye ait olan ve o konuda mutlaka bilinmesi lazım gelenleri bilip bununla ilgisi olmayan diğer fıkhi meseleler hakkında bilgisi olmayabilir. Çünkü bütün meselelerde ictihad melekesini kullanıp onlar hakkında fi'ilen ictihadda bulunmak alimlere göre matlup bir şey değildir. Müctehide pek çok mesele sorulur da o bunlardan bir kısmına cevap verir bir kısmında sükut eder.

"Ey ilim sahipleri, tabir edin."

İctihadların hükmü yerine ve duruma göre değişir. Bir ictihad farz olabileceği gibi mendub veya haram da olabilir . Bununla birlikte ictihadların sonuçta kat?i olmadıkları için örneğin itikadi hususlarda cari olamazlar. Zira ictihad, 'ictihadı onaylayıcı zannın, ona karşıt zanlardan üstün olması' durumu olarak da tanımlansa dahi, zannidir yani bir sanı sonucu oluşmuştur, kesin olarak bilinemez

Bir fende söz sahibi olmayan kimselerin o fennin ilim adamlarına tabi olmaları ve onların ortaya koyuduğu eserlerden faydalanmaları aklın gereği olduğu gibi avamın da Kur'an-ı Kerim'den çıkarılan hükümlerde müçtehitleri taklit etmeleri zorunludur. Aklı başında bir insan "Ben ancak kendi yaptığım uçağa binerim, yahut kendi yaptığım bilgisayarı kullanırım." diyemeyeceği gibi, ben müçtehitleri taklit yerine Kur'an ve hadisten kendim hüküm çıkarırım, da diyemez.

Müçtehitlerin tabakaları birbirinden farklıdır. Bazısının derecesi daha yüksek ve daha feyizlidir.

Fıkhi islam mezhebleri, fıkhi mektebler dir; müessislerinin isimleriyle bilinirler. Bu zatlar büyük müctehidlerdir; takva, salah, ilim sahibi oldukları ve müctehidlikleri müsellemdir. Bu mezheblerden bazıları kaybolmuş, mensublarının kahnayışiyla ameli hayattan çekilmiş, görüşleri sadece fıkhi -hılaf kitablarında kalmıştır. Evzai ve sufyunu. s. sevri mezhebleriyle diğer mezhebler bu cümledendir. Bu mezheblerden diğer bazıları da şimdiye kadar devam etmiştir; mensubları vardır; fakihlerinin görüşlerini nakleden kitabları mevcuddur. Bu mezhebierin taklidi caiz midir, değil midir?

Ve eğer nassın delaleti zanni ise burada içtihada mahat olan şey bu nasdan murad olunan mananın anlaşılması ve manaya delalet kuvvetidir. Belki nas amm olur veya mutlak olur, emir veya nehiy olur, manaya ibare veya işaret yolu ile delalet eder, zahir veya müevvel olur. Belki amm umumu üzre kalır, veya tahsis olunur, mutlak ıtlakı üzre kalır veya takyid olunur. Emir ya vücub içindir veya nedb ve ibaha içindir. Nehy ya tahrim içindir veya kerahet için. Müctehid bir görüşü diğerine tercih etmek için Arapça dil kaidelerinden veya makasıd-ı şeriadan istifade eder.

3. Mekasidu'ş-şeria

Kendisinde ictihad melekesi bulunan, ictihad vesile ve sebeblerine malik olmakla ictihad ehliyetine sahib şahsın ictihadda bulunması farzdır. Müctehid, delillerde tedkik ve araştırma yoluyla şer"i hükme ulaşmak zorundadır, içtihadının müctehidi ulaştırdığı netice, müctehidin uymak zorunda bulunduğu şer"i hükümdür; bu hükmü başkasını taklid ederek terketmesi caiz değildir. Müctehid içtihadında isabet etmiş ise kendisine iki ecir ve sevab vardır; içtihadında hata etmiş ise alacağı ecir ve sevab bir tanedir. Allah'ın Salat ve Selamı Üzerine olsun Peygamberimiz böyle buyurmuştur:

4- Ashab-ı Tahriç: Bu zatlar, içtihat iktidarına sahip olmayan mukallitlerdir. Bunlar kendi mezhep imamlarından nakil olup da bir kaç cihete ihtimali olan tam belirgin meseleleri tefsir ve açıklamaya muktedir olan fakihlerdir. Mesela: Cessas, Ebu Bekir er Razi gibi meşhur zatlar.

Şu halde Kur'an-ı Kerim'de kesin hükümler yanında açık olarak ifade edilmeyen fer'i hükümler yani teferruattan sayılacak ikinci derecede hükümler de mevcuttur. Bu gibi hükümlerde zan ile amel etmeyi Cenab-ı Hakk caiz kılmıştır. İnsanların bu hükümleri Kur'an'dan çıkarabilmesi etmesi mümkün değildir. Onlara düşen görev alimlere tabi olmalarıdır. Böyle bir taklit, avam için zorunludur.

Fahreddin-i Razi bu ayet-i kerimenin üç şeye delalet ettiğini beyan ifade eder:

Çünkü ictihad ilim mertebelerinin en yükseğidir. Ilİm ise herkese mubahtır. Hatta mübarek seri"at ilme teşvik buyurmuş, ilim sahiblerini övmüş, ilmin arttırılmasını istemiş, insanlara demelerini öğretmiştir

6- Ashab-ı Temyiz: Bunlar tercihe iktidarları olmayıp, kendi mezheplerinde mevcud bulunan kavi ile zayıf hüküm arasını temyize muktedir olan zevattır. Mesela. Kenz'in müellifi Nesefı, Muhtar'ın sahibi Ebu Fazl Müceddidi el-Mevsili, Vikaye'nin sahibi Tacü'ş-Şeria Mahmud Buhari, gibi...

içtihat yapma şartlarını yukarıda sıraladım bir örnek verelim türkiyenin diyanet işleri başkanı var değil mi. şimdi prof olmuş birisi fıkhi bilgileride mevcut. ama içtihat yapmıyor içtihat yapanları örnek veriyor çünkü kendisi bir müçtehit değil.

4- Kur'an-ı Kerim'de olduğu gibi ahkam hadislerinin de lügat ve şer'i manalarını bilmelidir. Buna ilaveten hadisin senedini de bilmesi zaruridir. Sened, ister tevatür, ister şöhret, ister ahad olsun hadisi bize kadar ulaştıran yoldur. Hadisin sahihini zayıfından ayırma için cerhan ve ta'dilen ravilerin hallerini bilmelidir. Artık ahkam hadisleri bilinmektedir, meşhur kitaplarda toplanmış, şerhedilmiş ve bablara ayrılmıştır. Mesela San'ani'nin Sübülü's-Selam'ı, Şevkani'nin Neylü'l-Evtar'ı bunlardandır.

3- içtihadın değişmesi ve nakledilmesi:

sadece feraizde veya cezalarda veya sadece muamelatta mütehassıs olup ictihad

Bu itibarla, usul bilginleri nassları açıklamak ve bunlardan hüküm istinbat etmek için Arap dili ve edebiyatı ile ilgili bir kısım kaideleri koyma cihetine gitmislerdir. Burada ifade edelim ki, Arap dili ve edebiyatı ile ilgili kaidelerin bilinmesi, nasslardan hüküm çıkarmak için zaruri olmakla birlikte, kafi değildir. Bunun yanında, Sari' Teala'nın, hükümleri koyarken umumi maksad ve gayelerinin de bilinmesi şarttır. Aynı şekilde, Hz. Peygamber'in Kur'an'ın tefsirini yaparkan ve Kur'an'da olmayan yeni hükümler koyarken ortaya koyduğu metodun bilinmesi gerekir. Çünkü Peygamberimiz Kur'-an'ı Allah'ın muradına en uygun ve en güzel bir şekilde açıklamıştır. Bu sebeple, O'nun hadislerini bir araya toplamak ve o hadislerde ortaya koymuş olduğu is-tinbat usulünü bilmek zaruridir. Böylece, hüküm istinbatında, Peygamber'in hadislerinden çıkarılacak ve tesbit edilecek istinbat kaidelerinin bilinmesi de önem kazanmaktadır.

Cenab-ı Hakk şu ayet-i kerime ile de ehil olanların içtihat yapmalarını emir buyurmaktadır:

Hamdi Yazır, bu ayetten şu hükümleri çıkarır:

Şeyh Abdullah Diraz taklidin vacip ve zaruri olduğunu şöyle ifade etmektedir:

2. Lafızların vaz' olundukları manaya açık veya kapalı bir tarzda delaletleri: Manası açık lafızlar, zahir, nass, müfesser ve muhkem; manası kapalı lafızlar ise, hafi, müşkil, mücmel ve müteşabih kısımlarına ayrılır.

Müctehid hakimse, bir mesele hakkında içtihadına göre muayyen bir karar ve hüküm vermişse, başka hakimin bu içtihadı na-k-detmesi, ibtal edip hükümsüz kılması caiz değildir. Çünkü "içtihadın, emsali bir ictihad ile na-k-d olunamayacağı", kaidedir. Fakat hakime, hükmettiği ilk mesele gibi başka bir mesele arzolunduğunda, bu mesele hakkında hakimde yeni bir görüş hasıl olsa, hakimin bu yeni içtihadıyla hükmetmesi mecburidir, ilk verdiği hüküm ise nakzolunmaz; cari ve mer'idir. Bu da göstermektedir ki kazai eski hükümler, müslüman kadıyı ve hakimi bağlayıcı değildir. Islamda kadıların tatbikatları bunu göstermektedir. Bunlardan birisi şudur: ARO Hattab oğlu Ömer Efendimiz, mirasa dair. haceri meselede ebeveynin evladının miras alamayacağına hükmetmiş, sonra kendisine aynı mesele arzolunmuş ve bu sefer ebeveynin evladının ananın evladıyla beraber miras alacağına, hükmetmiş, bunun üzerine haklarında ilk hüküm verilmiş şahıslar Ömer Efendimize itiraz edince: "O, o zamanki verdiğimiz hükümdür. Bu ise şimdi vermekte olduğumuz hükümdür" buyurmuştu. Fakat ictihad kati nassa muhalif olursa na-k-dolunur; hiçbir itibarı yoktur. Çünkü böyle bir ictihad hakikatte ictihad değildir.

Usulcülcrin sarahaten beyan etmemelerine rağmen, bize göre içtihadın bir zaruri şartı da, alimde içtihada fıtri bir istidad bulunmasıdır. Yani müetehidin ince bir idrak sahibi olması yanında fıkhi bir akıl seviyesine, zihni bir berraklığa, basiret ve kalb gözü işlerliğine ve açıklığına, güzel anlayışa, zihin keskinliğine malik olması şarttır. Bu fıtri istidad ve kabiliyete sahib olmadan, şahıs yukarıda içtihadın şartları olarak saydığımız içtihadın aletleri durumundaki vasıfları haiz olsa bile, içtihadın aletini bilse, öğrense bile müetehid olamaz. Çünkü içtihadın aleti olan bu şartlar, fıtri ic-tihad kabiliyeti ve istidadıyla bir arada insanda bulunmazlarsa şahsı müetehid kılamazlar, müetehid yapamazlar. Bu görüşümüzde garabet ve tuhaflık yoktur. Mesela insanda fıtri bir şiir istidad ve kabiliyeti yoksa Arab Dilini öğrenmesi, Arab Dili ilimlerini iyi kavraması, şiir vezinlerini güzelce hafızasına yerleştirmesi o insanı şair yapamaz, işte ietihadda durum böyledir, ileri gelen, sivril-miş müetehidler, diğerlerinden daha fazla ictihad ilimlerini, ietihad vesile ve aletlerini bilen insanlar değillerdi. Fakat diğerlerinden daha fazla ietihad kabiliyetine ve fıtri ictihad istidadına sahib idiler!...

bunlardan hükümlerin çıkarılma yollarını, lafızların manalarına delalet tarzlarını, bu delaletlerin kuvvet nisbetini, hangisinin hangisinden önce geldiğini, deliller arasındaki tercih kaidelerini ve diğer Fıkıh Usulü timinin tedkik ettiği mevzuları bu ilim ile öğrenir ve bilir, ilk ve son zamanlarda alimler bu ilme dair birçok eserler te'lif buyurmuşlardır. Bu Fıkıh Usulü ki tablan, alimlerin işbu ilmin mevzulanna ve kaidelerine kolayca vakıf olmalarını temin eylemiştir.

Ashab-ı Tahriç: Bu zatlar, içtihat iktidarına sahip olmayan mukallitlerdir. Bunlar kendi mezhep imamlarından nakil olup da bir kaç cihete ihtimali olan tam belirgin meseleleri tefsir ve açıklamaya muktedir olan fakihlerdir. Mesela: Cessas, Ebu Bekir er Razi gibi meşhur zatlar.

tşler. aynı fikirdeyim.

İçtihadın Şartları

Alimler taklidi müdafaa şeklinde olsun, taklide hücum tarzında olsun, taklid mevzuuna dair çok kelam etmişler, taklid müdafileriyle taklid aleyhdarlan arasında münakaşa, tenkid ve cebheleşme şiddet kazanmıştır.

2- Müçtehid-i fi'l-Mezhep: İçtihatta tabi olduğu mezhep imamlarının takdir ettiği yöntem ve kurallar üzerine hareket eden müçtehitlerdir; İmam-ı Ebu Yusuf, İmam-ı Muhammed gibi.

Şcriatte aslolan taklidin zemmolunmasıdir, yerilmesidir. Çünkü taklid delilsiz, huccetsiz olarak uymak ve tabi olmak demektir. Aynca taklid, mukallid-ler yani taklidde bulunanların teşkil ettiği zümreler arasında me. zmum bir taassuba yol açar.

herneyse tartışma veya konun akşışı bu minvalde devam etmesin nitekim benim için faydalı ve güzel bir başlık olmuştur..

A- Nasslardan Hüküm Çıkarma Ve Kaideleri

Ama hükmü hakkında sübutu ve delaleti zanni veya ikisinden birisinde zanni bir nas varid olan hadise ve hakkında ne bir nas ne de icma bulunmayan hadiseler, işte bunlar içtihada mahal meselelerdir.

Biz, nasslardan hüküm çıkarma konusunu üç bölüm halinde inceleyeceğiz:

Sayın hakka sarıl şu devirde bir müctehid var mıdır?yukarıdaki şartları okuyunca gerçekten böyle bir alim kişi yoktur gibi geliyor bana. Müçtehid diyebilecegimiz kişiyi de diger alimlerin desteklemesi gerekiyor mu?mesela bir kişi cıktı ben kuranı arapcayı sünneti mükemmel biliyorum dese ve de ispat etse bu onun için yeterlimidir.

Zikrettiğimiz her kısmı, müstakil bir bahiste ele alacağız.

Bunun için kıyamete kadar ictihad bakidir; şahısta içtihadın vesileleri ve şartlan tekemmül etme kaydıyla herkese mubahtır. Ondan dolayı bu dereceye, bu şerefli mertebe ve mevkie ancak, gerçekten ictihad ehliyetine sahib zatlardan başkası yükselemez. Şu halde ictihad muayyen bir zümreye, muayyen bir sülaleye, muayyen bir memlekete, muayyen bir zamana tanınmış, verilmiş bir imtiyaz değildir; şartlarıyla bütün kullara mubahtır. Çünkü Allah'ın şeri"ati bütün beşeriyet için teşri" kılınmıştır. Bütün beşeriyetin Allah'ın Dininin hükümlerini anlamak, öğrenmek, bu hususta düşünmek mecburiyeti vardır. Yüce Allah şöyle buyuruyor

içtihadın şartlanndan biri de şeri"atin sarahaten beyan etmediği hükümleri kıyas yahut maslahat ve beşeri münasebetlerde örf haline gelmiş bulunan, insanlann maslahatlarım tahakkuk ettiren adetlere dayanarak istinbat edebilmek için insanların maslahatlarım, Şeriatin maksad ve gayelerini, hükümlerin illetlerini bilmektir. Bundan dolayı insanların örf ve adetlerini ihata etmek, insanların maslahatlarını dikkate alıp bunlara binaen hüküm istinbatı için şarttır. Çünkü insanların örf ve adetlerini nazarı dikkate almak, insanların meşru maslahatlarını dikkate almaktır.

şimdi içtihadın şartlarını sıralayacağım. şimdi bunları okuyun ve bana söyleyin günümüzde müçtehid varmıdır.

1-"Ictihad farzdır, müctehid me'curdur."

(Mütercim der ki: Bu tercememi Rabbim, salih amelden başka bir şeyin fayda vermediği mahşer gününde ameli salihimden kılsın; ve o müdhiş ateşiyle ben acizin, hocalarımın ve ebeveynimin arasında bir mania yapsın. Son sözüm dir. Erzurum, 3 Mart 1978 Cuma.)

İctihad Ehliyeti veya Şartları

Islami ve şer"i hükümlerin hepsinde ietihadda bulunulamaz. Onun için bazı Usul alimleri şöyle demişlerdir:

3- İstinbata ehil olmayan halkın, olayların hükmünde ilim ehline müracaatı ve taklidi dinen zorunludur.

a) Hakkında zaten nas bulunmayan,

Fıkıh alimlerinin içtihada girmemelerinin sebepleri:

bakın imamı gazalinin sözünü naklediyorum gerisini varın siz düşünün

388) İçtihadın Tecezzüü

1. Manevi metodlarla,

2. Lafzı metodlarla.

yada şöyle diyelim bu şekilde yapıldığında ortada kafa karışıklığından başka ne kalır

Kur'an-ı Kerim pek çok ayetinde içtihadı vacib kılmıştır. Mesela: "Hakikat, biz sana kitabı -Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmetmen için- hak olarak indirdik." (Nisa: 4/105) ve "Ey akıl sahipleri ibret alın" (Haşr: 59/2). Sünnet de müctehid her hal ü karda ecir alır diyerek içtihada teşvik etmiştir. Müctehid içtihadında isabet ederse iki ecir alır: Birisi içtihadının ecri, diğeri içtihadında isabet etmenin ecridir. Hata ederse ictihad etmesinin karşılığı olarak bir ecir alır. Rasulullah şöyle buyurmuştur: "Hakim hüküm vereceği zaman ictihad eder de isabet ederse ona iki ecir, ictihad eder hata ederse bir ecir vardır."

İctihad zannedildiği gibi her insanın cüret edeceği herkese şamil bir hak değildir. İctihad ancak muayyen vasıflan haiz, şeriat dairesi içinde bütün ilmi cehdini son haddine kadar harcıyarak şer'i hükmü delilinden istinbat etme meleke ve kudretine sahip, ulemadan az bir zümreye nasip olan hakikaten ince bir ihtisastır

Ebu Zehra'nın da buyurduğu gibi, "Olaylar sonsuzca meydana gelir. Mevcut ayetler ise sınırlıdır. O halde mevcut ayetlerin ışığı altında hakkında ayet bulunmayan hususlara dair hükümler çıkarmak bir zorunluluktur."

evet böyle birisi günümüzde yok. alimler vardır onlarda baştacımızdır ama içtihat meselelerinde alimler bir konu hakkında içtihat yapamaz çünkü o selahiyete sahip değildir.

6) Mukallidin zemmolunmuş, yerilmiş mezheb taassubundan kendini arındırması lazımdır. Çünkü mezhebler islamın parçacıkları değildir, tslamın hükmünü fesheden birer din değillerdir. Mezhebler şcri"atin tefsiri ve anlaşılma şekilleri, tarzları, şcri"ate doğru bakan pencereler, tedkik, anlayış ve inceleme usulleri, metodlan, hüküm çıkarmanın ameli şekilleridir; hepsi de Allah'ın indirdiğine ve teşri" kıldığına varmak istemektedirler.

İmam-ı Ebu Hanife, İmam-ı Malik, İmam-ı Şafii, İmam-ı Hanbeli gibi zevattır.

zorunlu hallerde diğer mezheplerin içithatlarını kullanma selahiyeti bizlere verilmişitir

selametle.

buyrun şartları birlikte inceleyelim.

böyle yapanlar aslında dine zarar verdiklerinin farkına varmalılar.

olan mü'minler şöyle) derler: Ey Rabbimiz, bizi ve iman ile daha önden bizi geçmiş olan kardeşlerimizi yarlığa. İman etmiş olanlar için kalblerimizde bir kin bırakma. Ey Rabbimiz, şübhesiz ki sen çok esirgeyicisin, çok merhametlisin)] .

1) Fıkhi islam mezhebleri, şeri"atin nasslarım tefsir eden, bu nasslardan hüküm çıkaran medreseler dir. Yani bu mezhebler istmbatta ve hüküm çıkarmadaki fıkhi esaslar dır; yeni bir şeri"at ve Islamdan gayrı bir şey değillerdir.

391) Mezhebierin Taklid Edilmesi

Tabaka-i fukaha yedidir.

4- Resulullah da istinbat ile sorumludur.

Müçtehit kendi akıl, hayal ve hissiyatından mesele istihraç edemez. Ancak bütün gücünü kullanmış olmak şartıyla, şer'i deliller içinde saklı olan ve dinin itikatla ilgili olmayan fer'i meselelerini istihraç edebilir; aksi halde mesul olur.

Fıkıh metodolojisi alimlerinden Muhammed Seyyid Efendi, Medhal adlı eserinde bu mesele hakkında geniş açıklamalarda bulunmuştur. Bu açıklamaların kısa bir özetini bu günün Türkçesiyle aktarmakta fayda görüyorum.

Usulcülere göre lafız manaya nisbetle ve mana ile alakası bakımından dört kısma ayrılır:

5- Üzerinde icma vaki olmuş meseleleri bilmelidir ki icmanın hilafına fetva vermesin.

İctihad zannedildiği gibi her insanın cüret edeceği herkese şamil bir hak değildir. İctihad ancak muayyen vasıflan haiz, şeriat dairesi içinde bütün ilmi cehdini son haddine kadar harcıyarak şer'i hükmü delilinden istinbat etme meleke ve kudretine sahip, ulemadan az bir zümreye nasip olan hakikaten ince bir ihtisastır. Onun için dünyadaki diğer ilmi ihtisaslarda olduğu gibi ictihadda da muayyen şartların bulunması zaruridir. Bunları şu şekilde özetlemek mümkündür:

1. Lafızların manaya va'zları : Bunlar, hass, amm, müşterek ve müevvel kısımlarına ayrılır.

"Hakkında ietihad edilebilecek hususlar, hakkında kati delil olmayan her şer"i hükümdür." Yani hakkında kat'i delil bulunan şer"i hükümlerde ietihadda bulunulamaz; bu hükümlerde ihtilaf edilemez. Bunlar, haklannda kat'i nass-lann bulunduğu, durumlan intişar edip yaygınlaşmış, alim ve cahilin aynı ölçüde bilip tanıdığı, hiç kimsenin bilmemekle mazur görülmediği; namazın ve orucun farzlığı, zinanın haramlığı ve benzeri gibi hükümlerdir.

biz imamı azam gibi bir deryayı tanıdıkmı okudukmu bitirdikm ki farklı alanlara yöneliyorz

İkincisi; içtihat ve istinbatın şer'i delil olmasıdır.

"Kendisinde içtihat yapma ehliyet ve yetkisi olmayan kimse, karşısına fer'i bir mesele çıktığı zaman, ya esas olarak hiçbir şey yapmayacak ve kulluk görevini aksatacaktır. Bu ise icmaya aykırı bir davranış olur. Ya da bir şeyler yaparak, kulluk görevini yerine getirmeye çalışacaktır. Bu da ya ortaya çıkan yeni meseleyle ilgili hükmü tespit eden delili bulup, ona bakarak hareket etmek, ya da bir müçtehidi taklit etmek suretiyle olur. Birincisi herkes için katiyen mümkün değildir.

lia. hkami 1-kur'an ismini verdiği tefsir, altıncı hicri asır fakihlerinden Tabrasi nin mecma"u lbeyani fi tefsiri 1-kur'an adındaki tefsiri de bu eserlerdendir. Bu ve benzeri kitablar hali hazırda müctehidin ahkam ayetlerine müracaatını, ayetlerin delalet ettiği mana ve hükümleri anlayıp idrak etmesini kolaylaştınr.

Fevatihu'r-Rahamut: 2/364; Şerhü'l-Adud: 2/290; İhkam: 3/140.

ilmiyle amel eden alimlere günümüzde ihtiyaç duyarken birileri kendilerini müçtehid yerine koyabiliyorlar. bazıları imamı azamın içtihadını değiştirirken bazıları ise icmaya muhalefet edebiliyor.

l- Müçtehid-i fi'ş-şer'ia: Buna müçtehid-i mutlak denir. Asıl ve ayrıntıda bir başka müçtehidi taklide mecbur olmayan

İşte müçtehitler Kur'an-ı Kerim'de üstü kapalı ya da işareten mevcut olan ikini derece hükümleri çıkararak insanlık aleminin istifadesine sunmuşlardır. Nitekim kainat kitabında bulunan gizli ve perdeli hakikatler da, ilgili fen alimlerince keşfedilmişlerdir. Bu zatlar da kainat kitabının müfessirleri ve müçtehitleri hükmündedirler.

Delalet bakımından -zanni olan hükümlere gelince: ictihad bunlarda, lafzın manaya delalet kuvvetini, bir delaletin başka bir delalete tercih anlayışıyla, bu hükümlerden maksadın ne olduğunda teksif olunur. Fakihler lafızların delaletleri, bazılannın bazılanna tercihi hususundaki ölçü mahiyetinde olan kaideler ve umumi kıstaslarda ittifak etseler de, bu meselelerde ihtilaf etmekte, hatta bazen bu kıstas ve ölçülerde de ihtilafa düşmektedirler. Bunun neticesinde de ıstınbatta ve hüküm çıkarmakta geniş bir görüş farklılığı hasıl olmaktadır. Mesela emrin ve nehyin mucebi, "ammın ferdlerine delaletinin -zanni mi yoksa -ka-t"i mi olduğu, mu-tla-kın mu-kayyedle alakası ve diğer mahallinde işaret ettiğimiz mevzular hep bu cinstendir.

1. Nasslar : Bunlar, Kur'an ve sünnettir.

2. Tearuzu '1-edille.

Beşinci Şart: Üzerinde icma" Hasıl Olmuş Mevzuları Bilmek

8) Bu muhtelif fıkıh mezhebi müetehidlerinin değerlerini itiraf etmemiz, onlara ihtiram duymamız, tebcilde bulunmamız, onlara karşı edcbli ve terbiyeli olmamız, onlara hayır duada bulunmamız, görüşlerinde isabetli de olsalar, hatalı da olsalar sevab ve ecre müstehak olduklarına inanmamız ve izzet, celal sahibi Allah'ın bize öğrettiği gibi şöyle dememiz vazifemizdir: [(Bunların arkasından gelenler (gelmiş ve gelecek

3. Lafızların, vaz olundukları lügat ve ıstılah manasında veya bir münasebetle başka bir manada açık veya kapalı bir halde kullanılması. Bunlar; hakikat, mecaz, sarih ve kinaye kısımlarına ayrılır.

1- Olayların hükümleri içinde, doğrudan ayet ile malum olmayıp, içtihat ile bilinecek olanlar da vardır.

:)mezhebe bağlıları holiganizmle suçlamaması ve küfürbaz olmamasıda benim maddelerim olsun olsunda bu senin başlığın bekası için pek hayırlı olmaz..

Biz, dini hükümleri, Kur'an-ı Kerim'in mukaddes nazmından ve Sünnetin mübarek lafızlarından, ibarelerinden anlayabiliriz. Bu cihetle lafızlar hakkındaki bir takım lisan kaidelerini, bilgilerini nazari itibare almaya mecburuz. Bu lisan kaidelerine, ilimlerine vukuf sayesinde yalnız Kur'an ve Sünnet değil, her türlü yazıların, konuşmaların, kanun ve yönetmelik hükümlerinin inceliklerine de ilmi bir tarzda muttali olmuş oluruz.

Böylece usulcüler, Kur'an ve Sünnetin nasslarından istinbat edebilme maksadıyla yukarıdaki hususlarla ilgili kadileri tesbit etmişler ve bunları Usul-i Fıkıh kitaplarına almışlardır. İşte bu kaideler sayesinde fakih, istinbat yollarını, zahirde birbiriyle çatışır gibi görünen nassları birleştirmeyi ve dinin zaruri olarak bilinen hükümlerinin toplamına aykırı düşen nassların nasıl te'vil edileceğini bilir. Kısaca fakih, istinbat için konan bu kaidelere uyarsa, hüküm çıkarırken hataya düşmekten korunmuş ve ilk kaynağı teşkil eden nasslardan islam'ın neler kas-detmiş olduğunu bilmiş olur.

Şu halde delillerden hüküm istinbat yolları ve kaideleri; lisanla ilgili usul kaidelerinin, teşri'in umumi maksat ve gayelerinin, deliller arasındaki tearuzun kaldırılması, bazılarım diğerlerine nasıl tercih edildiği ile ilgili kaidelerin ve nasıh-mensuhun bilinmesine dayanmaktadır.

5- Ashab-ı Tercih: Halkın örfünü, adetini ve zamanın ihtiyacını dikkate alarak mezhebindeki muhtelif rivayetlerden en uygun olanını tercih iktidarına sahip olan ulema-i kiramdır. Mesela: Meşhur "Kuduri" sahibi Ebu'l Hasan, Hidaye Sahibi Şeyh-ül İslam Merğinani gibi.

İctihad: Şeriatte, şer'i hükümleri tafsili delillerinden istinbat etme ameli-yesidir. İctihad her asır ve zamanda meşrudur ve matlubdur. Bir hadise hakkında hüküm beyan edecek bir başkası bulunmazsa var olan müctehid üzerine bu farz-ı ayın olur, bulunursa farz-ı kifaye olur. Birisi ifa ederse diğerlerinden bu vazife düşer, hiç birisi yapmazsa hepsi günahkar olur.

dinimizdeki dört delilden ikisini kabul etmeyip sadece "Kitab ve sünnet" diyorlar. Hatta bazıları, son zamanlarda daha ileri gidip, sünneti de kabul etmiyorlar. Tek kaynak Kur?an diyorlar. , dindeki dört delilden üçü inkar edilince, herkes kendi anladığını doğru kabul edecek, herkesin anladığı din olacak. herkesin kendi anladığı kendi yorumladığı bir din. peki bu şekilde ortada bir din kalır mı

Bundan öneki bölümlerde delil ve hükümlerden bahsetmiştik. Bu bölümde ise, bir müctehidin delillerden hüküm çıkarırken uyması gerekli kaidelerden söz edeceğiz.

Karşılaştığı ve hakkında ietihadda bulunduğu meselelerde icma"a aykırı harekette bulunmamak için müetehidin, hangi mevzu ve meseleler üzerinde icma" hasıl olduysa onları bilmesi mecburidir.

B. Lisana Ait Usul Kaideleri:

o komisyondan bana bir tane imamı azam söyleyebilirmisin.

imamı azamdan vazgeçtim bir tane ebu bekir errazi göster. bak errazi ne yapıyormuş

4) Bu mezheblere tabi olmayı caiz kılan unsur, bu mezhebierin, mensublarına şeri"atin hükümlerini öğretme, tanıtma ma-zınneti oluşlarıdır. Yani bu mezhebler, Allahca indirilmiş Kur'an yahut Sünnetteki hükmü bize öğretme ve tanıtma hususunda ma-zınnettirlcr . Eğer bir meselede falanca mezhebin hatalı olduğu tebeyyün eder ve iyice anlaşılır, o mesele hakkında başka bir mezhebin -savab ve doğru olduğu kafi olarak belli olursa, o başka mezhebin doğruluğu kafi derecede zahir, ayan beyan belli olursa, bu meselede mezheb mensubunun doğru ve sevab olan mezhebe tabi olması lazımdır.

Usulcüler içtihadın sahası hakkında "Mevrid-ı nasda içtihada mesağ yoktur" kaidesini koymuşlardır. Yani hükmü hakkında delaleti kat'i bir nas bulunan meselede içtihada mecal yoktur. Mesela kelime-i şehadeti söylemek, beş vakit namazın, orucun, zekatın, haccm farziyeti, zina, hırsızlık, içki içme, adam öldürmenin haramlığı, şer'an bunlara takdir edilen cezalar, zekat ve öşürdeki şer'i ölçüler; hata ile öldürme, zıhar ve yemin keffareti gibi miktarı tesbit edilmiş keffaretler... Bütün bu hükümler naslann, başka her hangi bir manaya ihtimal bırakmayacak şekilde açıkça delalet ettiği hükümlerdir. Bu naslar ya Kur'an'daki sigaları veya sünnetin beyan etmesi sebebiyle açıktır, dolayısıyle içtihada ihtiyaç olmadığı gibi mesağ = cevaz da yoktur.

Evvela içtihat yapmak büyük bir ilim ve özel yetenek işidir, herkesin karı değildir. Çünkü şer' i hükümler binlerce hatta on binlercedir. Bunların delilleri ise sınırsızdır. Bütün bu hükümleri o sayısız delillerden çıkarmak herkes için mümkün olmaz. Diğer taraftan, bütün Müslümanların içtihat yapacak derecede alim oldukları farz edilse bile bunların içtihat için çalışmaları halinde dünyevi hiçbir meslek icra edilemez olur. Bu iki mühim sebepten dolayı avam, müçtehitleri taklit etmekle mükelleftir.

2- Fıkıh usulü ilminden haberdar olmalıdır. Çünkü usul içtihadın ana direği ve ictihad binasının temelidir. Zira şer'i hükme delalet eden tafsili deliller emirler, nehiyler, umumlar, hususlar, mutlaklar, mukayyedler gibi muayyen bir keyfiyetle varid olmuştur. Kişi istinbat esnasında bunların herbir çeşidinin hükmünü, maksadı ifade yolunu bilmek zorundadır. Bu da ulemadan ancak nadir insanların ulaşabildiği bir seviyedir.

ellerinize sağlık

Ameli ve şer"i hükümlerde taklidin caiz olup olmadığı alimler arasında ihtilaflıdır. Bir kısım alimler hiçbir şekilde taklidin caiz olmadığı, mükellefin ictihad vesilelerini öğrenerek ietihadda bulunmak zorunda olduğu, bunun mükellef üzerine vacib olduğu görüşündedirler. Diğer bir kısım alimler de laklidin herkes için caiz bulunduğu, içtihada muktedir olanın da, ietihaddan aciz olanın da taklid ile amel edebileceği görüşündedir. Diğer bir kısım alimler de, ietihaddan aciz olanlar için taklidin caiz, müetehid olanlar için taklidin haram olduğu görüşündedirler.

buyurmaktadır. Şu halde istisnasız her mükellefe farz olan Allah'a ve Peygamberine itaattir. Bu farz, celal ve izzet sahibi Yüce Allah'ın Kur'anda yahut ASSÜ Muhterem Peygamberimizin diliyle teşri" buyurduğu şeylerin mutlaka bilinmesini icab ettirmektedir. Allah'ın teşri" buyurduğu şeylerin öğrenilmesi, bilinmesi sadece Kur'an ve Sünnet nasslanna müracaat ve onlar ile neyin kasdedildiğini anlayıp kavradıktan sonra onlardan hükümlerin çıkarılmasıyla olur. Mükellef bu nasslarda sarih olarak hükmü bulamazsa, şeri"atin emri üzre içtihada müracaat eyleyerek şeri"at çerçevesinde, seri"atin umumi esasları ışığında, şeri"atin maksad, gaye ve mefhumları istikametinde ietihadda bulunur. Hükümlerin anlaşılıp öğrenilmesinde sağlam yol budur. Şübhesiz bu yolu takibedip bu yolda yürümek muayyen bir ölçüde malumatı ve idraki icabettirir. Bu da şahsın ilmi ve beşeri haline göre az veya çok olabilir. Nihayet şahıs, kendisini yüce ictihad makamına ehil kılacak seviyeye ulaşır. Eğer mükellef bu yol ile hükümleri anlamaktan aciz kalırsa, hükmünü bilmek ve anlamak istediği meseleyi, kendisine Allah'ın da emrettiği üzre ilim ehlinden ve alimlerden sorar ve aldığı cevaba göre amel eder. Yüce Allah şöyle buyuruyor: . Mükellefin muayyen bir alime bu suali sorması, suali sormak için bir muayyen alimle kayıtlı olması lazım değildir. Çünkü Allah mükellefi bununla ilzam eylememiştir. Islami ve şer"i bir ilzamın bulunmadığı hususda iltizam yoktur. Ayet mükellefe sormasını emretmiş, muayyen bir alime sormasını emretmemiştir. Fakat mükellefe düşen, tanınmaya ve bilinmeye göre, en alimi, en faziletliyi, en fazla "adi olanı ve en çok vera" ve takva sahibi olanı, böyle bir suali sormak için seçmektir. Mükellefin kudreti b una yeter

Hz. Ömer'in mirasla ilgili bir meseledeki hükmü de bunu teyid eder: Bir şahıs vefat ederken mirasçı olarak bir hanım, anne, anne bir erkek kardeşler ve ana-baba bir erkek kardeşler bıraktı. Hz. Ömer, asabe oldukları için ana-baba bir kardeşlerin mirastan mahrum olduklarına hükmetti. Daha sonra benzeri başka bir meselede ana bir kardeşlerle ana-baba bir kardeşlerin mirasın üçte birini aralarında eşit olarak taksim edeceklerine hükmetti ve "O önce verdiğimiz hükme göre idi, bu ise şimdi hükmettiğimize göredir" diyerek önceki içtihadını nakzetmedi, öylece bıraktı.

içtihadı bir zaman ve bir mekan kayıtlamaz. Yani ictihad sadece bir zamana ve sadece bir mekana mahsus değildir. Çünkü istinad ettiği şey, şahısta şartlarının bulunmasıdır. Bu ise her zaman mümkin olan bir şeydir. Onun için içtihadı sadece bir muayyen zamana inhisar ettir mek caiz değildir. Allah'ın fazıl ve keremi geniştir; sadece ilk müslümanlara inhisar etmiş, son zaman müslümanlan hakkında Allah'ın fazıl ve keremi yoktur denemez, ilim ehli, Rabblerinin insanlara gönderdiği, ASSÜ Muhammed Efendimizin insanlara tebliğ ettiği şeyleri onlara beyan eden müetehidin her zaman mevcud olduğunu sarahaten ifade buyurmuşlardır. Bazı alimlerin ietihad kapısının kapandığı tarzındaki fetvalarının sebebi, bu alimlerin seri"atin muhafazasına, kendilerinin müctehidliklerini iddia eden cahillerin şeri"atle oynamalarına çalışmalarıydı. Bu fetva ictihad

dört imamın içtihatlarına uyabilmek biz sıradanlar için nimet.. farklı arayış yada yaklaşımları şu dönemde kabullenmek risk almaktır.. her dönemde olduğu gibi ahir zaman ümmetinin arasında da fitne fesat çıkarıp gereksiz tartışmalarla kafa karışıklıklarına meydan veren kişiler mutlaka olacaktır.. bizim sıradan ilmimiz bu insanların ayırdımını yapmaya yetmez deyip kendi açımdan bu konuya noktayı koyuyorum...

Birincisi; hakkında açıkça ayet olmayıp da içtihat ile bilinenlerdir.

"İctihad benzerini nakzetmez." kaidesine gelince, bu amel ile mahkeme kararlan ile ilgilidir. Mesela bir müctehid zanni bir meselede ictihad etse ve içtihadının muktezası ile amel etse veya hakim olarak ictihadıyle o mesele hakkında hükmetse, sonra ileride kendisine buna benzer bir hadise gelse, içtihadı onu bu defa başka bir hükme götürse, bir müctehidin hükmü bir başka müctehidin muhalif hükmünü nakzetmediği gibi, bu son hükmü de öncekini nakzetmez. Çünkü ikinci içtihadı öncekinden daha tercihe şayan değildir. Aynı şekilde müctehidlerden hiçbirinin içtihadı diğerinin içtihadından uyulmaya daha layık değildir. Zira içtihadın nakzedilmesi hakimlerin hükümlerine karşı güvenin sarsılmasına ve hükümlerin istikrarsızlığına sebep olur ki bu da sıkıntı ve meşakkat getirir.

İctihad tecezzi kabul etmez diyenlere göre ise ictihad melekesinin varlığı ancak bütün meselelerde içtihada kadir olması ile düşünülebilir. Çünkü ictihad bir meleke ve ehliyettir ki müctehid onunla naslan anlayabilir, o naslardan şer'i hükümleri istinbat edebilir, hakkında nas olmayan meseleler hakkında hüküm istinbat edebilir, şeriatın esaslarına ve teşri'in ruhuna vakıf olabilir. İctihad belagat gibidir. Nasıl ki bir insan söz sanatlarının her çeşidinde mahir olmadan edip sayılmazsa her meselede ictihad yapamayan da müctehid sayılmaz. Bu görüş sahihtir. Bu hakikatte ve özde çoğunluğun görüşüne de muhalif değildir

günün şartlarına göre bir kişinin ictihad edeceği seviyeyi ilim dünyası fersah fersah aştı. bugün ictihad müessesesi kişilerin tekelinden ziyade bir komisyon tarafından yürütülebilir ancak. komisyon üyeleri ise din ilimlere vakıf olan ve bununla birlikte alanlarında en yetkin olan şahsiyetlerden seçilir. meselenin boyutları veya kapsamı dahilinde alanın uzmanları görüşlerini orataya koyarlar. ilimlerin kasamının gelişmesi ve artık bölümlerin bile alt bölümlere ayrılması bunu zorunlu hale getirmiştir...

mecburiyetindedir. Bir meselede şer"i delilin İcabına uymak, o meseledeki şer"i delillerin İhata edilmesine bağlıdır. Delillerin ihatası ve delilin icabına uyabilmek ise Fıkıh Usulüne ve icablarına ciddi vukuf olmadan temin edilemeyecek bir kabiliyet-tir.)

4. Lafızların ne gibi manalara delaletleri ve hangi maksatlarla söylenmiş olduklarına işitenlerin vukufları itibariyle taksimi: Bunlar, dal bil-ibare, daİ bil-işare, dal bid-delale, dal bil-iktiza kısımlarına ayrılır. İleride de görüleceği gibi sözlü delalet iki kısma ayrılır: Mantuka, Mefhume.

b) Nas bulunup da kat'i olmayan meseleler. Hakkında kat'i nas bulunan meselede ictihad olmaz.

Müctehidin Sünnetten nelerin sahih, nelerin zayıf olduğunu, hadis ravilerinin hallerini ve durumlarını, ne nisbette "adalet sahibi olduklarını, -dab-t, takva, vera" dereceleriyle fakihlik seviyelerini, Mütevatir, Meşhur ve a. had Sünneti bilmesi, hadislerin manalarını anlaması, vürud sebeblerini kuvvet ve sıhhat bakımından hadislerin derecelerini, hadisler arasında tercih yapma kaidelerini, hadislerin nasih ve mensuh olanlarını bilmesi şarttır. Müctehidin bütün hadislerin hepsini bilmesi şart değildir; sadece ahkam hadislerini bilmesi kafidir. Bu hadisleri bilmiş olmak için, onları ezbere bilmek lazım değildir. Müctehidin sahih hadis ve Sünnet kitablarına sahib olması, ahkam hadislerinin bu kitablardaki yerlerini bilmesi kafidir. Keza ravilerin hal ve durumlarını bilmiş olmak için, hadis imamlarının te'lif ettiği cer. h ve ta"dil kitablarına müctehidin malik olması kafidir. Biz burada kafidir diyoruz. Zira müctehidin, zikrettiğimiz şekilde Sünnet bilgisine sadece tek başına hali hazırda ulaşabilmesi çok zor olduğundan hadis alim ve imamlanna istinad edip, onlara müracaat etmesi şarttır.

Fahrettin Atar, ?Fıkıh Usulü?, s.305

5) Mezheb mensubu bir meseledeki şerTatin hükmünü, mezhebinden olmayan bir fakihe sorup kendisine verdiği fetva ile amel edebileceği gibi, bütün ictihadlarda mezhebine bağlı kalmak mecburiyetinde olmadığından bazı meselelerde başka mezhebe göre amel edebilir. Ancak bu bazı meselelerdeki diğer mezhebe intikalin sebebinin, şer"i bir delil olması şarttır. (Yani bazı meselelerde başka mezhebe tabi olmanın şartı, bu tabi olmayı şer"i bir delilin icabettirmesidir. Şahıs, mensub olduğu mezhebden başka bir mezhebe bazı meselelerde uyabilmesi için şer"i bir delilin icabına uymak

Giriş'te de zikrettiğimiz gibi Fıkıh Usulünü bilmek her müctehid ve fakih için zarurettir. Çünkü müctehid şeri"atin delillerini, kendilerine müracaattaki sıralarını,

Bizim görüşümüze göre mesele açıktır ve kolaydır; uzun söz ve münakaşaya vesile olmaya deymeyecek kadar basiddir. Şöyle ki: Her mükelleften matlub olan şey Allah ve Peygamberine itaattir. Birçok sarih nasslar bunu ifade etmektedir. Mesela Yüce Allah

örneğin 4 mezhep imamının icması olan konularda bile gnümüzde çıkıp efendim bu böyle değil şöyledir diyebiliyorlar. şimdi hani diyelimki imamın birisi hata yaptı. 4 birden mi aynı hatayı yapıyor. biz herhangi insanlardan bahsetmiyoruzki. müçtehidlerden bahsediyoruz.

V. ZUHAYLİ

SAYIN URANYUM

İslam Hukukunda şer'i delilleri, nass olup-olmaması açısından iki kısma ayırıyoruz: