Zerre-i naçiz iken oldu meh-i taban-ı Hak

Bu söyleyişlerdeki halk şiirine yaklaşış, kullanılan Türkçe'nin sadeliği ve samimiliği Dede gibi bir musiki ustası için çok önemlidir. Uzaktan uzağa bir Mustafa Çavuş şiirinin kokusu seziliyor. Bu tür şiirlerinden başka, Divan şiiri biçiminde aşıkane ve Farsça şiirleri de vardır.

Laiz-i bişnev'le doğan debdebe-i manayız

Yanmakta yürek, pür yare gönül,

Yaktın bendeni.

Dil sevdi seni,

Bilmemki nice tutmaz sözünü,

"Gece teravih namazı kılınırken, dördüncü dört rekattan sonra evc makamından ilahi okunduğu sırada karar gereğince, Sultan Mahmud tarafından gönderilen biri, müezzinlerin yanına giderek, Dede Efendi'ye acem makamını değil şevkefza makamını kullanmasını emrini tebliğ eder. O zamana kadar şevkefza makamından hiçbir ilahi yapılmamış olduğundan ne yapacaklarını şaşıran müezzin efendiler, Dede Efendi'nin yüzüne hayretle bakarlarken, içlerinden biri Dede Efendi'nin işareti üzerine bu makamdan tekbir getirmeye başladığı gibi, imamın da Fatiha-i Şerif'i şevkefza makamında okumakta olduğunu anlamışlar Dede Efendi "Hele bir namazı kılalım da bakalım." demiş ve dört rekat teravih namazı kılınıncaya kadar şevkefza makamından bir ilahi bestelemiş ve selam verilir verilmez ilahiye başlayıvermiş. Arkadaşlarının hemen hepsi musiki ilminde birer üstad olduklarından, Dede Efendi'ye kulak vererek ağız kalabalığı ile ilahiyi güzelce okuyup bitirmişler ve padişahın takdirlerini kazanmışlardı."

Dil bir güzele

Uslanmayacak hiç çaresi yok;

Bir gonca-femin yaresi var ciğerimde

Aman, aman sevdiğim,

Görmüşse dahi terbiye muhal,

bir yandan da musikiye karşı olan ilgisi kendisini, pazartesi ve perşembe günleri Yenikapı Mevlevihanesi şeyhi Ali Nutki Dede'nin derslerini izlemeye itiyordu. Burada ayin dinliyor, bilgisini ilerletiyor, sanat yolun da ilerlemeye çabalıyordu. Bu dersler ve memuriyet hayatı da yedi yıl sürdü. Sonunda 18 Mayıs 1797 ( 18 Zilhicce 1212) Perşembe günü resmen ''Mevlevi'' oldu. Sema meşkini ise 1798 (15 Sefer 1213) tarihinde tamamladı. Sultan III. Selim'in Dede'yi saraya çağırması ve fasıllara katılmasını emretmesi üzerine, Ali Nutki Dede'nin izniyle, 1001 günlük ''Çile'' süresini tamamlamadan 1799 (20 Şevval1213) tarihinde ''Dedeler safına'' katıldı.

Dede Efendi'nin evi

2 -Neva Ayin: Dede Efendi'nin bestelediği ikinci ayindir. 17 Nisan 1824 (17 Şaban 1239) tarihinde icra edildi.

HAMMAMİZADE İSMAİL DEDE-EFENDİ (1778-1845)

manisi ile Dede'nin şu şiirinin benzerliği dikkat çekicidir:

BESTEKARLIĞI

1 -Saba Ayin: ilk kez 1823 (17 Cemaziyelahır 1239) Yenikapı Mevlevihanesi'nde okundu.

Edasına yandığım.

Ruhu Şad Olsun...

Her Iahza hayali duruyor didelerimde

"Ey kaşı keman tir-i müjen canıma geçti" mısraı ile başlayan Beste'yi,"Bir dilber-i nadide, bir kamet-i müstesna" ve "Bu gice ben yine bülbülleri hamuş etdim" sözleri ile başlayan ağır ve yürük semaileri besteledi. Tanburi Musahib Zeki Mehmed Ağa da güzel bir peşrev ile saz semaisi yapmış ve bestelenen bu eserler geceli gündüzlü çalışılarak hanende ve sazendelere geçilmişdi. Nihayet beklenen gece geldi. Serdap Kasrı o gece rengarenk fenerlerle, kandillerle donatılmıştı. Sultan Mahmud, yanında Damad Said Paşa olduğu halde memnun, sevinçli, heyecanlı kasra geldi. Musahib Said Efendi'nin bazı güzel fıkra ve hikayeleri padişahı bir kat daha neşelendirdi. Nihayet adet olduğu üzre serilen ehramlar üzerinde hanende ve sazendeler yerlerini aldılar ve o gece ferahfeza faslı peşrevi ile, kar'ı ile, beste, ağır ve yürük semailer, şarkılar ve saz semaisiyle en güzel, en mükemmel şekilde çalındı, söylendi. Sultan Mahmud bundan son derece memnun olmuştu. Dede'yi yanına çağırarak göğsüne kendi eli ile Murassa İftihar Nişanı'nı taktı. Dede'ye yetişenlerden işitildiğine göre, kendisi bu nişanı törenlerde ve Akbıyık Mahallesi'nde hediye edilen konakta musiki meşkleri yaptığı günlerde göğsünden çıkartmazmış. Hatta Merhum Zekai Dede, hocası Eyyubi Mehmed Bey'le ilk defa meşke gittiği gün Dede'yi bu nişanla gördüğünü anlatır ve "Göğsünde atnalı gibi mürsağ koca bir nişan olduğu halde köşeye oturup çubuk içerken gördüğüm Dede'nin hayali hiç gözümün önünden gitmez" dermiş.

Her nasılsa işin farkına varan Dede Efendi bu makamın seyir ve karakterini kavramış, kendisi de bazı eserler bestelemişti. Nihayet beklenen gün geldi. Fasla önce başlayan Dede Efendi, bu makamdan eserler okuyunca Şakir Ağa şaşırıp kaldı. Söz konusu olan makam ferahnak makamı idi. Durumu anlayan II. Mahmud'un Şakir Ağa'ya Dede ile boy ölçülemeyeceğini, onun musikide bir "Canavar" olduğunu söylemesine, Dede'nin çok üzüldüğü söylenir.

"... 111. Selim'in yenileşme isteklerini takip eden Tanzimat devrinin, Garp Musikisi ile temas eden bestekarlardan hem an'aneye bağlı, hem de yeni temayülü iyi duymuş olanların başında gelir. O zamanlar saraya yeni gelen Italyan musikişinasları ile Batı'dan esen sanat esintilerine kulağını tıkamamış, bu etki ile Kar-ı Nev ve "Yine bir gülnihal" güfteli eserleri bestelemiştir. Buna göre Dede'nin iki mühim cephesi vardır: Biri Klasik Mekteb'i kudretle devam ettiren, birisi de yeni ve Garp'ten gelen havayı zamanın şartları içinde yadırgamadan teneffüs eden Dede..."

Haşrolamam dedikçe ben ferdalara saldın beni

güfteli, bayati makamındaki bestesini bu olaydan sonra besteledi. Üzüntü ve kederi bununla da bitmedi; 1808'de annesini, 1810'da küçük oğlu altı yaşındaki Mustafa'yı yitirdi. Bu acılı yıllarda ortaya koyduğu eserler bir keder ve elemin izlerini taşır. Sonradan üç kız çocuğu dünyaya geldi. Bunlardan Tanburi Şirin Arif Ağa ile evlenen büyük kızı Hatice Hanım'dan Ferdane, Rifat , Lutfiye ve Saniye adında dört torunu oldu. Mustafa Nezih Albayrak, Dede'nin kız tarafından torununun oğludur. İkinci kızı Fatma Hanım, Ahmed Dürri Bey'le evlendi; bu evlilikten hanende Şevket Bey doğdu. Tanburi Dürri Turan'la Dede'nin bir kan bağı yoktur; Dürrü Turan, Dede'nin damadının yeğeninin torunudur. Üçüncü kızı Ayşe ise on üç yaşında ölmüştür.

Daha önceleri, çileye ilk girdiği zamanlarda babasının ölümü üzerine hamamı satan Dede'nin, bu parayı harcadığı, annesinin dervişlere yedirdi diye üzüldüğü ve şikayet ettiği söylenir. Rauf Yekta Bey'in Nuri Şeyda Bey'den naklen verdiği bilgiye göre, saraydan bir kese altını alan Dede, annesine uğrayarak altınla rı vermiş, üzüntüsünün yersiz olduğunu söyledikten sonra akşam vakdi yaklaştığı için acele ile tekkeye dönmüş. Saray'a ilk gelişinin 1793 tarihine rastladığını ileri sürenler vardır.

Hazret-i Farabi-i sani müezzinbaşı kim

Bakmasını bilirsek Mevlana`dan Dede Efendi'ye, Dede Efendi'den bugüne gelen o ebedi ruh ışığını görebiliriz... Yeni nesillerin harf ve dil engelleri dolayısıyla eski Türk kültürüne girmeleri biraz güçtür fakat mimari ve musikinin kapıları, duyan ve düşünen herkese açıktır. Eski ile yeni arasında köprü kurmak isteyenlere Dede Efendi, büyük bir dost ve yol gösterici olabilir.

Güfte arşivi yaptığım zaman rastlamıştım bu dizelere ve sevgiliye sitemini çok ince bulup "ahhhhh ah" diye de bir iç geçirmişliğimiz vardı.

İsmail Dede gibi isimlerle anılan bu dahi musikişinasımız, 9 Ocak 1778 ( 10 Zilhicce 1191 ) tarihinde İstanbul'un Şehzadebaşı semtinde doğdu. Babası Süleyman Ağa, o zamanlar bir Osmanlı imparatorluğu ili olan Manastır'ın Görice sancağına bağlı, Kesriye kasabasından kalkarak İstanbul'a gelmiş ve memuriyete girişmişti. Süleyman Ağa, Suriye eyaleti sınırları içinde bulunan Sayda valisi Cezzar Ahmed Paşa'nın bir süre sır katipliğini yaptı. Paşa'nın halka yaptığı haksız muamelelere ve zulmüne dayanamayarak istifa etti ve İstanbul'a döndü. Şehzadebaşı'nda bulunan ''Acemoğlu'' hamamını satın alarak işletmeye başladı. Bu sıralarda Rukiye Hanım'la evlendi; bir Kurban Bayramı günü Dede Efendi doğdu. Bu nedenle çocuğa İsmail adı verilmiştir.''Hamamizdde'' sıfatı buradan kaynaklanır. Ismail Dede dört yaşında iken babası bu hamamı sattı Altımermer'de Kurusebil mahallesinde Çavuş Hamamı ile bir ev aldı. İlerinin büyük musikişinası, sekiz yaşında iken bu mahallede, ''Çamaşırcı Mektebi''nde ilk öğrenimine başladı.

Aklımı yağmaya verib fikrimi şaştım,

Yakar isen beni yak,

H. İsmail Dede'nin kendi el yazısı ile Hüzzam Ayin'den bir nüsha.

Fehm olur bundan makam-ı kurbe aheng ettiği

Dede'nin bestekarlığı konusunda Rauf Yekta Bey'in sözlerini biraz sadeleştirerek şöyle özetleyebiliriz: "... Dede Efendi'nin eserleri uslub açısından oldukça asil ve kibardır. Büyük bestekarımızın ustalığında her şeyden önce göze çarpan özellik, Türk Musikisi'nde Itri'lerin ve buna benzer ustaların gayreti ile yüzyıllar dan beri gelişmiş olan geleneksel biçim ve tavrın titiz bir koruyucusu olmasıdır. Bununla birlikte Dede Efendi'nin bu özelliği eserlerini, kendinden öncekilerin gösteremediği yeniliklerle süsleyerek bestelemesine engel olamamıştır. Hiç çekinmeden söyleyebiliriz ki, son yüzyılda XIX. yüzyılda yetişen Türk bestekarları içinde Dede Efendi derecesinde hem klasik usluba bütünü ile sadık kalmış, hem de bu uslubun kaide ve şartlarından dışarı çıkmamak kaydı ile yeni nağmeler bulmakta ve yenilikçi eser ortaya koymayı başarmış bir bestekar daha gösterilemez. Bir de şurası dikkat çekicidir ki, Dede Efendi bazı bestekarlarımız gibi, daha çok yalnız bir tür eserin bestelenmesinde ihtisas sahibi olan ustalardan değildir."

Taciz ediyor iki gözümü.

Almış aşıkı koluna,

Dede Efendi'nin hayatında hiç şüphesiz en önemli olay, Sultan 3. Selim'in 1807'de tahttan indirilmesi ve 1808'. de öldürülmesidir. Bundan sonra IV. Mustafa'nın tahta oturması, türlü siyasi kargaşa, ''Kabakçı Mustafa İsyanı'', ''AlemdarMustafa Paşa vak'ası'', Sultan 11. Mahmud'un padişah olması, saraya Batı musıkisının yerleşmeye başlaması, eski zevk ve sanat anlayışının kalmaması gibi nedenlerle inzivaya çekildi. Zaten musıki ile uğraşılacak huzur ve neşe ortamı da yoktu. işte bu yıllarda musıki ve öğrencileri ile uğraşarak birbirinden güzel eserlerini bestelemeye koyuldu.

Uslanmayacak hiç çaresi yok.

şiirine suznak besteyi yapmış bu sanatkar padişaha teşekkür etmişti. Bu sıralarda, 180 1 yılında bir saraylı hanımla evlendi. Akbıyık mahallesinde kiraladığı bir eve yerleşti. Bir yandan evinde öğrencileri ile uğraşıyor, mevlevihanedeki görevini sürdürüyor, bir yandan da padişahın her gün biraz daha dikkatini çekiyordu.

HAYAT HİKAYESİ

Huyunu benzettim hele huri, meleğe,

ESERLERi

Yar sevende derd olmaz,

Etdi nigeh-i atıfetin bendeni ihya

Bakmaz sağına, soluna,

5 -Hüzzam Ayin: Önce 1. Selam olarak bestelenmiş, bu selam'ın sonuna saba makamındaki ayininin diğer selam'ları eklenmiştir. ilk okunuş tarihi 1830'dur. Daha sonra Dede Efendi bütün selam'ları aynı makamdan besteleyerek eseri tamamlamıştır.

Dede Efendi'nin "Hat" sanatı ile ilgisini, Etem Ruhi Ungör'ün bir araştırmasından öğreniyoruz. İlgili araştırmaya gore Sultan III. Selim Çamlıca'da Sarıkaya civarında yaptırdığı bir sarayı annesine tahsis etmiş. Annesinin ölümünden sonra da Esma Sultan'a vermiş. İsmail Dede yazdığı bir kasideyi kendi yazısı ile hazırlayarak tezhip ettirmiş. Eserin altında "Ketebehu el-fakiyr Derviş İsmail'ul-mevlevi musahib-i Hazret-i Sultan Mahmud Han-ı Gazi" imzasının bulunduğu bildiriliyor. Düz yazıda da başarılı olduğu Yenikapı Mevlevihanesi "Ayin Defteri"ndeki yazılarından anlaşılıyor.

Gönlümü vermiştim sana geri almaya,

Seni sevdim odur benim günahım

7 -Ferahfeza Ayin: Bu ayini Sultan 11. Mahmud'un istegi üzerine bestelemiştir. Dede Efendi bu eserini beğenmediğini, sipariş üzerine bestelemek zorunda kaldığından yakınırmış. Ayinin ilk icra tarihi 3 Nisan 1839'dur (18 Muharrem 1255).

3 -Bestenigar Ayin: Bu ayin 1. Selam, 3. Selam ve ''Hezar aferin''e kadar bestelenmiş, buna saba makamındaki ayininin 2. Selam'ı eklenmiştir. ilk kez 1832'de Yenikapı Mevlevihanesi'nde okundu.

Meyletti hele,

Yakma bütün alemi.

Yar sözümü dinlemez,

4 -Saba-Buselik Ayin: ilk okunuş tarihi 14 Kasım 1833'tür. Ayini 1. Selam olarak besteleyen Dede Efendi, buna neva makamındaki ayininin 2., 3., 4. Selam'larını eklemiştir.

Razı oluyor azare gönül.

Dede Efendi'nin başlıca öğrencileri şu ünlü musikişinaslardır: Eyublu Mehmed Bey, Mutaf-zade Hacı Ahmed Efendi, Yaglıkçı-zade Bursalı Ahmed Efendi, Vahib Efendi, Çilingir-zade Ahmed Aga, Halim Bey, Dellal-zade İsmail Efendi, Hoca Zekai Dede Efendi, Nikogos Ağa, Azmi Dede, Hafız Hamdi Bey, Yeniköylü Hasan Efendi, v. b.

Hocası onun geleceği ile de ilgilendi; ailesinin geçimine yardımcı olur düşüncesi ile onu Maliye Nezareti Başmuhasebe Kalemi'ne ''Katip Muavini'' olarak yerleştirdi. Bir yandan memuriyete ve hocasının derslerine

Yak mı dedim alemi"

Senin aşkın elemi,

Türk Sanat Musikisi çevrelerinde Derviş İsmail, Dede, Dede Efendi, Hammamizade İsmail Dede Efendi

Tek etme feda sen bu kulunu,

Ey çeşm-i ahu hicr ile tenhalara saldın beni

Bu büyük musiki ustamız da, kendinden önce yaşamış ve çağdaşı olan büyük bestekarlarımız gibi halk şiirinin zevkine varmış, bu şairlerimiz gibi şiirler söylemeye çalışmıştır. Bütün bunlara rağmen Dede'nin, bestekarlığı ve musikişinaslığı ölçüsünde bir şair olduğu söylenemez. Bu şiirlere giydirdiği melodiler, güftelerin şiiriyetinden çok daha değerlidir. Bu şiirlerinden bir kaç örnek vermekle yetiniyoruz:

Sevdim ben seni.

Sende kaldı gece, gündüz nigahım

B -Saz Eserleri:

hocam ortam sakinse derin bir nefes alıp, kapayın gözlerinizi... dinlemenize gerek yok, yüreğinizde duyacaksınız zaten neyin inleyen nağmelerini...

güfteli, buselik şarkısı, çağının musiki sevenleri tarafından çok beğenildi. Bu eseri dinlemek, öğrenmek, bestekarı olan Derviş İsmail'i tanımak için tekkeye gelenlerin sayısı gün geçtikçe artıyordu. olayın akisleri 3. Selim'in kulağına ulaşınca, mevlevihaneye bir saray görevlisi gönderilerek Derviş İsmail'in saraya gelmesi emredildi. Çileye giren dervişlerin akşam ezanından sonra tekke dışında kalmaları adet olmadığından, bu şartlar altında gidebilmesi için şeyhi izin verdi ve bu durumun padişaha duyurulmasını gelenlerden rica etti. Padişahın huzurunda ve onun isteği ile eserini iki kez okudu; çok beğenilerek bir kese altınla ''taltif'' edildi.

Bir dahi gül koklamayım nadan elinden,

Dede Efendi, ününü daha ''Çile'' de iken duyurmaya başlamıştı. Bu sıralarda bestelemiş olduğu,

"... Büyük yerlerin hepsinde teravih namazının ayin ve ilahilerle kılınması adet olduğundan, her dairenin mevcut olan imamından başka bilhassa Ramazan ayı için, Kur'an-ı Kerim'i güzel okuyan imam ve musikide ihtisası olan güzel sesli beşer altışar da müezzin seçip alırlardı."

Kebş-i canın kıldı İsmail Dede kurban-ı Hak

Pertev-i şems-i hakikatten kılub kesb-i kemal

Aldandı gönül fendine,

Ahu gözlerin, gözlerin.

Ruşen Ferit Kam ise şunları söylüyor:

Sultan II. Mahmud'un ölümü üzerine tahta geçen Sultan Abdülmecid, babasının derin bir sevgi ve saygı ile bağlı olduğu bu değerli musıkişinastan ilgisini esirgemedi; müezzinbaşılık görevini sürdürdü. Ancak Enderun değer ve önemini iyice yitirmeye başlamış adı ''Muzika-i Humayun'' olmuş, saray teşkilatı değiştirilmiş, batılı musikişinaslara rağbet artmış, padişah, operet ve opera parçaları dinler olmuş, Osmanlı Sarayı'nı Batı sazları istila etmiş, Avrupa'dan piyanolar getirtilmiş, orkestra ve bando takımları kurulmuştu. Sayılı bir kaç ustanın dışında yüzyılların geleneklerine pek aldırış eden yoktu. Abdülmecid bile, Türk musıkisi'ni iyi bilmediğinden, Dede Efendi'den basit ve sanat değeri olmayan eserler istiyordu. Bütün bunlar Dede gibi bir musıki ustasının katlanacağı şeyler değildi. Nitekim bu duygu ve düşüncelerin etkisi ile, öğrencisi Dellal-zade İsmail Efendi ile Saray'ın bahçesinde dolaşırken ''İsmail, bu oyunun tadı kaçtı'' demişti. Bu olanların etkisi ve yaşının ilerlemesi nedeni ile çoktan beri Hac'ca gitme niyetini açığa vurarak padişahtan izin aldı. ileri yaşında acele olarak Hac'ca gitmeye karar vermesi bu kırgınlığa bağlanır. Dellal-zade İsmail Efendi ve Mutaf-zade Ahmed Efendi ile böylece yola çıktı. O yıl Mekke'de kolera hastalığı salgını vardı. Mekke'de bu hastalığa yakalanan Dede Efendi, Hac ''farizesi''ni yerine getirdikten sonra 29. Kasım.1845 Mina'da, Kurban Bayramı' nın birinci günü, öğrencisi Mutaf-zade'nin kolları arasında, hayata gözlerini kapadı. Cenazesi Hazreti Hatice'nin mezarının ayakucuna defnedildi. Dede'nin ölümü İstanbul'da olduğu kadar bütün İslam dünyasında da derin bir üzüntü yarattı. Kazım Paşa'nın tarih şiiri şudur:

Mesud Cemil, Dede'yi şu şekilde yorumlamış:

Diğer dini eserlerden ilahi, savt, durak ve tevşih'ler bestelemiştir. Yalnız savt'larının sayısı yirmiyi bulur. Özellikle ilahileri çok sanatlıdır. Son dini eserinin, sözleri Yunus Emre'ye ait olan, hac yolculuğu sırasında bestelediği, ''Yürük değirmenler gibi dönerler'' güfteli ilahisi olduğu ileri sürülüyor.

"Eski bestekarlarımız eserlerinin sözlerini Divan Edebiyatı şairlerinin eserlerinden veya kendilerinin bu gibi şiirlerinden seçtikleri halde, Dede bu geleneğin dışına çıkarak bazı eserlerinde halk şairlerinin, hatta kendi söylemiş olduğu şiirleri seçmiştir. Görsem seni doyunca, Yüzündür Cihan'ı münevver eden sözleriyle başlayan ve bunlara benzeyen başka eserlerini Batı Musikisi'nin etkisiyle bestelemiştir. İtalyan musikisi ile kulaktan meşgul olan Dede, bu musikinin çok sesli yönü ile ilgilenmemiş olsa bile, melodi kuruluşunu, sonra bizim sengin ve yürük semailerimizi hatırlatan üçlü ritm ve dinamizmi benimseyerek bir takım ağır vs hafif eserler bestelemiştir. Mesela, yeni kar demek olan kar-ı nev şekil ve ritm özellikleriyle kendinden öncekiler den ayrılır eser iki bölümdür: Birinci bölümde rast makamı, orta seslerle karar perdesinden pest tarafa uzatılmış sesler arasındaki melodik hareketlerle karakterlendirilmiş, bu bölüm iki zamanlı ritimle bestelenmiştir. İkinci bölümde yine rast makamı, tiz taraftaki sesler arasında yapılan melodik hareketlerle karakterlendirilmiş ve bu bölüm iki zamanın birleşiği olan üç zamanlı ritimlerle bestelenmiştir ki, bu da Dede'nin Batı'dan gelen üçlü ritmik dinamizmi ile ilgili anlayışlı, başarılı bir örneğidir."

Bilinenleri peşrev ve saz semaisi olmak üzere üç eserden ibarettir.

Aşina-yı her makam etmişdi kalb-i nigehin

Ben seni sevdim seveli kaynayıb coştum,

"Minarenin alemi

Divane gönül, biçare gönül.

Aha gözlerin, gözlerin,

Zülfündedir benim baht-ı siyahım

Ben seni sevdim seveli döndüm deliye,

Rakiyble gezme,

"... Klasik sanatı büyük bir kudret ve selahiyetle devam ettirenlerin başındadır. Harikulade bir istidal, feyizli bir ilhamın coşkunluğu ile vücude getirmiş olduğu Mevlevi ayinlerinden ilahiye, kar'dan şarkıya kadar dini ve dindışı besteleri, nevilerinin her bakımdan en güzelleri, en mükemmellerindendir. Eserlerindeki renkler, onun sanatkarlığından süzülerek klasik bestelerimize aksetmiş olan bu renkler, Dede'nin sanat dehasının en parlak ışıklarıdır."

Dede Efendi'yi, Yahya Kemal ve Tanpınar'ın yaptığı gibi, çevre ve kültüre yerleştirince daha iyi anlar ve eserlerini dinlerken onlarda hayatın gizli akislerini ve yankılarını buluruz." "musikiyi anlamak için onu içinde duymak ve yaramak lazımdır. Yahya Kemal'in "İsmail Dede'nin Kainatı" başlıklı şiiri ile Ahmed Hamdi Tanpınar'ın "Yaşadığım Gibi" adlı kitabına alınan yazı, Dede'nin duyanlara ne gibi duygular ve hayaller telkin ettiğini çok güzel gösterir. Kültür bir süreklilik ve yeniden doğuştur.

Gözlerin süzme,

Bundan büyük derd olmaz.

Ruyünde beni,

Metin içinde sözünü ettiğimiz bestelerin sözleri ile saba makamındaki ayininin "Olduk yine biz secde ber-i nar-ı muhabbet" ve III. Selam'daki "Ey maksad-ı aşıkıyn olan Mevlana" ile "Men biser-ü samanem" rubaileri, daha bir çok bestelerinin sözleri Dede'nin şairane tabiatından kaynaklanmıştır.

Dede Efendi, dini Musıkimizin en büyük beste formlarından biri olan Mevlevi Ayinlerinden yedi tane besteledi. Ali Nutki Dede'ye ait olduğu bilinen şevk-u tarab makamındaki ayinin Dede Efendi'ye ait oldugu hakkında kuşkular vardır Bestenigar makamındaki ayininden söz ederken yedi ayininin olduğunu söylemesi Ali Nutki Dede'nin başka bir Musıki eseri bestelememiş olması bu kuşkuyu güçlendirecek mahiyette olduğu ileri sürülüyor. Dini eserlerinin bilinenlerinin sayısı elli kadardır:

Şu mesai saatinde nereden bulup dinlerim şimdi ben Dede Efendiyi...

Bağlandı zülfün bendine,

Dede Efendi dedin yüreğimi pare pare eyledin gamze...

C -Dindışı Eserleri:

Ol sim gerdeni,

Ediyye-i hayrın dil-ü canımda hüveyda

Ağlar göricek gül ruhlarını,

Sultani-yegah, neveser, saba-buselik, hicaz-buselik, araban-kürdi makamlarını tertip eden Dede Efendi, bir musiki dehası olarak ses sanatımızda derin izler bırakmış, bestekarlık yolunda her genç sanatkara öncülük ve ustalık etmiştir. Hacı Arif Bey ayrı tutulursa, şarkı formunda Dede Efendi çapında bir başka beste kar yetişmemiştir. Yukarıdan beri anlatıldığı gibi, eserlerinin pek çoğunun bestelenişi bir nedene dayanıyor. Ferahfeza makamındaki eserlerinin bestelenişinin de ilginç bir hikayesi vardır

HATTATLIĞI VE ŞAİRLİĞİ

Çün nafe bağrım hun edüb sevdalara saldın beni

güfteli bestesinden sonra ünü büsbütün arttı. Herkes bu eseri öğrenmek, her ne şekilde olursa olsun elde etmek istiyordu. Saray

ÖĞRENCİLERİ

Dil sevdi seni.

Bin türlü sitem, bin türlü melal,

(1O Zilhicce 1262)

Ey kamet-i serv-i semen salınmada ellerle sen

Yar sevmeyen merd olmaz,

"Meşhur Kırımlı Ahmed Kamil Efendi'den sonra Sultan 11. Mahmud'un imamlığına tayin olunan Abdülkerim Efendi ile, o aralık Sultan Mahmud'un müezzinbaşılığında bulunan meşhur musiki üstadı Dede Efendi arasında kırgınlık varmış. Bir Ramazan günü Abdülkerim Efendi Padişah'a, Acemlerin saltanatınız hakkındaki ihaneti herkes tarafından bilinmekte bulunduğu halde, Dede Efendi bunu düşünerek teravih namazın da, acem makamından ilahiler okumamak ve buna karşılık şevkefza makamını tercih etmek lazım gelirken, kendisinin şevkefza makamını kullanmaya bilgisi kafi gelmemesi bu davranışına sebep olmaktadır cevabını verince, Padişah Dede Efendi'nin sanatındaki iktidar derecesini bildiği için ve ayrıca kendisi de musikişinas olduğu cihetle, bu hususta bir kanaatı da mevcut bulunduğundan bir gece bir imtihan yapılmasına karar verir. Fakat, bu karar Dede Efendi'ye duyurulmaz."

Mesrur ede Hak kalb-i humayununu daim

On altıdır yaş,

"Teravih için her akşam konakların geniş divanhanelerinde halılar ve seccade serilir. beşizli şamdanlar salonun münasip yerlerine yerleştirilirdi, Şehzade dairelerinde, sultan saraylarında, bazı büyük konaklarda harem ile selamlık arasını ayırmak için sofalara büyük kafesler çekilir, kafesin arka tarafından da hizmetçiler için yere sırmalı seccadeler serilirdi. Müezzinler, yatsı vakti olunca çifte ezan okurlar, misafirler ağır ağır kollarını sıvayarak abdest almaya başlarlardı. Müezzin efendiler, arka safta cemaatın toplanmasını beklerler saflar yavaş yavaş dolar, ilahiler ve ayinlerle namaz kılınırdı. Yatsı namazında belirli bir beste takip edilmezse de teravih namazının her dört rekatı kılındıkça, müezzinler tarafından ilahiler ve ayinler yüksek sesle okunurdu. İlk dört rekat bitince saba ve dügah veya bestenigar, ikinci dört rekatta hüzzam, üçüncü dört rekatta ekseriye ferahnak, dördüncüde mutlaka evc, beşincide de acem makamından ilahiler okumak, imamın da mihrapta okunan ilahinin bestesine uygun olarak okumaya devam etmesi şarttı. Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, şeyhülislam bulunduğu müddetçe fetva başında ve oradan ayrıldıktan sonra da yalısında bu şekilde iftar ve teravih adetlerini devam ettirmişti."

"Sultaniyegah makamı Dede'nin tertiplediği bir makamdır. Bildiğimiz yegah makamının sesleri arasındaki aralık orantılarını buselik makamına göre değiştirmiş ve bu yeni ses demeti içindeki melodik seyir ve harekete, buselik ve nihavend makamından ayrı yeni bir karakter getirmiştir. Bu makamdan bestelediği iki murabba ile ağır ve yürük semaileri, Sultan II. Mahmud'a sunmuştur."

Zatına olmuşdu ilm-i musıki ihsan-ı Hak

Saye-i Molla'da lutf-ü himmet-i merdan-ı Hak

Kırıldım küstüm incindim gücendim...

Kar, kar-ı natık, beste, ağır semai, yürük semai, şarkı, türkü, köçekçe olmak üzere beş yüzden çok eser bestelediği halde, bunlardan iki yüz seksen kadarı biliniyor.''Dede'nin rast makamında bestelediği kar-ı natık elimizde bulunanların en güzellerindendir. Makamlar şunlardır: rast, rehavi, nikriz, pençgah, mahur, neva, uşşak, bayati, nişaburek, nihavend, nühüft, saba, dügah, hüseyni, hisar, muhayyer, buselik, hicaz, şehnaz, rahatülervah, bestenigar, ırak, evc ve sonunda daha hareketli bir tempo içinde yine rast makamı.

Bağrımı ezme,

Sana güzel dedimse

Bu mutlu günler uzun sürmedi; Dede'yi derinden yaralayan bir çok üzücü olay birbirini izledi. önce, büyük sevgi ve saygı ile bağlı olduğu şeyhi Ali Nutki Dede 1804 yılında öldü. Bundan bir yıl sonra sevgili oğlu Salih, 1805'de öbür aleme göç etti.

Bu son ayinin okunacağı tarih daha önceden Padişaha haber verilmiş, o gece Yenikapı Mevlevihanesi ağzına kadar dolmuştu. Herkes heyecanla padişahı beklerken, saraydan gelen bir görevli hastalığı nedeni ile padişahın gelmesinin kuşkulu olduğunu bildirdi. Bulunanların neşesi kaçmakla birlikte semahaneye girildi. Na't okunduğu sırada padişah dergaha gelmişti. Yeniden neşelenen heyet ayini coşkun bir şekilde icra etti. Mukabele'nin sonunda 11. Mahmud Dede'yi ''Mahfil''e çağırtarak, ''-Hasta idim, gelemeyecektim... İyi etmişim... Adeta iyileştim'' gibi sözler söyleyerek ''ihsanlarda'' bulunmuştu.

Samur gibi kaş,

Gel eyleme faş,

"Bu açıdan bakılacak olursa, Dede Efendi'nin her tür musiki eseri bestelemekte gösterdiği olağanüstü başarıyı takdir etmemek imkansızdır. Dini musikideki ayinleri, ilahileri, durakları ile Dede Efendi adı, musiki tarihimizde adeta eskileri gıpta ettirecek bir yer elde etmiştir. Klasik musiki alanında Dede'nin bestelediği karlar, murabbalar, nakışlar, semailer değer ve sanat açısından eskilerin eserlerinden aşağı olmadığı gibi, bazı noktalardan eskileri bile geçmiştir. Şarkılarına gelince, o yüzyılda hayatta olan musikişinaslar arasın da Dede Efendi'nin şarkılarından daha parlak ve daha ustalıkla şarkı yapan bir bestekara rastlanmadığını kesinlikle söyleyebiliriz. Özetle Dede Efendi, yaşadığı sürece Türk Musikisi dünyasının hiç bir rakibi olamayan zirvesiydi."

Yahya Kemal İsmail Dede'nin Kainatı adlı, şiirinde bu süreklilik ve yeniden doğuşu güzel bir beyitle ifade eder:

Gerçi bilirim ettiklerini,

Sor güle bülbül ne çeker harın elinden,

musikişinasları eseri öğrenerek, 111. Selim'e sundular. De de yeniden saraya çağrılarak, beste kendisinden dinlendi, ''ihsan ve ;İltifatlara garkoldu'' aynı zamanda yapılan Küme Fasılları'na katılması emredildi. Bundan sonra saraya dahil olan Dede Efendi, Enderun'da hocalık yapmaya başladı. Padişahın bu kıymet bilirliliğine karşılık olmak üzere,

" .. 1249 Hicret yılının Ramazan ayının ilk günü, 1834 Miladi sene Ocak ayının on birinci gününe rastlamıştı. Bu kış ramazanının bir gecesinde Hamami-zade İsmail Dede ile arkadaşları, Topkapı Sarayı'nın arkasındaki Serdap Kasrı'nda toplanmışlar, Padişah Sultan Mahmud'un huzurunda arazbar-buselik faslı yapmışlardı. Fasıl bittikten sonra Sultan Mahmud, sazende ve hanendeleri şu sözlerle tebrik ve teşvik etmişti: (Bu gece pek tatlı bir vakid geçirdim kendimi adeta Cennet'te sandım... Arazbar-Buselik faslı şimdiye kadar bu derece parlak okunup çalınmamıştır ancak, Mevsim-i Nevruz erişdi geldi eyyam-ı bahar sözleriyle başlayan kar, Amcam Sultan Selim'in tahta çıktığı yılın baharında, Çağlayan Kasrı'na gittiği gün okunmak üzere bestelenmiş bir eser olduğundan böyle kış ortalarında okunması bana biraz mevsimsiz gibi geldi. Dedem Ferahfeza makamında bu kasr için kar'ı ile beraber senden mükemmel bir fasıl isterim. Haydi göreyim seni Bayram ertesine kadar hazır olsun İnşallah yine burada dinlerim..."

Sen bakma yine ey ruhları al.

İncitirmiş seni meğer ki ahım

Faş etme ele,

Şeb-i lahutta manzume-i ecram gibi

A -Dini Musıki Eserleri:

Aşk ateşine yaktı özümü,

Çor tekbirin çeküb Kazım Dedi tarihini

Devlet yönetimi düzene girdikten sonra, kendini hatırlayarak saraya davet eden Sultan 11. Mahmud'a musahip oldu. İkinci kez saray hizmetine giren Dede Efendi, sanat açısından en verimli yıllarını bu dönemde yaşadı (1812). Bu yıllar onun en güzel, en sanatlı bestelerini yaptığı yıllardır. Bundan kısa süre sonra da ''Müezzinbaşı'' oldu. Kendini çok takdir eden padişah, yalnız devlet adamlarına verilen bir nişanı bizzat takmış, Ahırkapı'da bir konak ''ihsan'' etmişti.

Müştak-ı cemalin gece, gündüz dil-i şeyda

Nerede mesken tutayım dilber elinden?

Şirin sözlerin, sözlerin.

6 -Isfahan Ayin: ilk kez 1836'da (25 Ramazan 1252) okundu. Bir selam olarak bestelenmiştir. Bundan sonrasında ya saba ya da dügah ayinin 2. Selam'ından sonrası okunurdu.

Dede Efendi, Yenikapı Mevlevihanesi'ne devam ettiği yıllarda tekkenin neyzenlerinden, özellikle Abdülbaki Nasır Dede'den ney çalmasını öğrenmişti. Bestekarlığı ile hanendeliğinin yanında neyzenliğinin pek önemi yoktur. Gerek mensubu bulunduğu mevlevihanede, gerekse sarayda uzun yıllar sürdürdüğü hanendeliği güzel bir ses ve uslub güzelliğini gerektirir. Dr. Suphi Ezgi, hocası Zekai Dede'den naklen sesinin ince ve cılız olduğunu ileri sürer. Sadeddin Nüzhet Ergun ise Zekai Dede'nin onun ileri yaşlarında öğrencisi olduğuna değinerek, "Lataif i Enderun"u kaynak gösterdikten sonra sesinin güzel olduğunu belirtir. Rauf Yekta Bey, kendinden önce yaşamış olan büyük bestekarların dini ve dindışı alandaki değerli eserleri iyi bildiğini söylüyor. Bir ömür boyunca her Pazartesi ve Perşembe günleri dergaha giderek ayin okur ve na'thanlık ederdi. Yine Rauf Yekta Bey'in değindiğine göre, o gün hangi ayin okunacaksa Itri'nin rast makamındaki na'tini irticalen bu makamdan okurdu. Can'lar ayinin hangi makamdan okunacağını sormaya çekinirler, na'tin okunduğu makamdan ayine başlarlardı. Şu hikayede anlatılan olay bunun en güzel bir örneğidir:

Kara kaşın kalemi

Aşık olalı sen yare gönül,

Eser yirmi üç makam ve bu makamların melodik özelliklerini gösterir. Bu kar-ı natık başından sonuna kadar sema denen üçlü ritimle bestelenmiş ve her makamın melodik karakteri dörder ölçülük tek cümle, bazıları sekizer ölçülük çift musiki desenleriyle ifade edilmiştir.''

Aklımı yağmaya verib fikrimi şaştım.

"Ramazan'ın yarısı geçmişti kaybedilecek vakit yoktu. Dede bayram ertesi istenileceği şüphesiz olan ferahfeza kar için önce bir güfte hazırladı. Bunu besteledikten sonra,"

Dede Efendi'den bugüne kadar uzanan, zaman zaman sönen ışıklı ve renkli sanat köprüsünü görebilir, bunları ulusal benliğimizde duyabilirsek, aşağıdaki satırlarda belirtilen gerçekleri kabul etmemiz gerekir. Eğer bir eleştiri yapmadan sırtımızı döner ve görmek istemezsek, bugün içine düştüğümüz çarpık durum ve musiki sanatımız adına işlenen cinayetlerle karşılaşırız. Bu nedenle şu satırları sık sık anmakta yarar vardır: "

Yakıyor hep alemi,

Hac edüb Mina'do oldu vasıl-ı gufuran-ı Hak

Türk Musikisi'nin yetiştirdiği en güçlü bestekarlarımızdan biri olan Dede'nin kişiliğinde musikimiz en üst düzeye ulaşmıştır. Dini ve dindışı musiki eserleri ile başlı başına bir "Ekol" olmuş ve kendinden sonra gelen leri tartışılmaz bir biçimde etkilemiş, daha sonra gelen bestekarlar bu etkinin sürekliliğini sağlamıştır. "Geleneksel musikimize eşsiz renkteki melodik akislerle yeni bir uslub ve kimlik kazandırmıştır. " Ritm-melodi-güfte ilişkisinde erişilmez bir üstünlüğü vardır mesela, "Mahur makamındaki beste'nin dörder vuruşlu ölçülere bölünmüş A ve C bölümlerini, bu dört vuruşlu usulün birleşiği olan (12/8 birleşik ölçü anlayışı ile bestelemiştir. "

Dindışı Musıki eserleri ile dini Musıki eserleri karşılaştırılırsa, her iki türün özelliklerini hakkiyle kavramış olduğu mistik duyuş ve heyecanı dindışı eserlerine yansıtmadığı görülür. Sadeddin Nüzhet Ergun bunlardan bir tanesi için, suzidil makamında bir bestesini dinleyen Sultan 11. Mahmud'un ilahiye benziyor demesi üzerine aynı eseri ilahi şeklinde yeniden bestelediğini söylüyor.73 Dede Efendi bir ömür tükettigi mevlevihanenin mistik atmosferi içinde, havayı teneffüs ede ede yetiştiğinden ve kendinden önce yaşamış olan bestekarların dini eserlerini en doğru şekilde bildiğinden bestelerinde harikalar yaratmasını bilmiştir. Dini Musıkimizi Ali Nutki Dede ile Abdülbaki Nasır Dede'den öğrenmiş olması bile onun bu yoldaki sanatı hakkında yeterli kanıyı verir.

Sana ey canımın canı efendim

Ateş dökülürse yeridir ah serimde

ŞARKI

Mecnun-i sergerdan olub dağlara düştüm,

T akdire nedir çare bu varmış kaderimde

Kul etti beni kendine,

Dedeler arasına katıldıktan sonra kendine ayrılan hücre- ye yerleşti; artık ünü bütün İstanbul'a yayılmıştı. ''Mukabele'' günleri hücresi, sanattan anlayanlar ve musiki heveskarları ile dolup taşıyordu. Hele hicaz makamından bestelemiş olduğu,

Bir söylentiye göre de Dede Efendi ile Şakir Ağa arasında bir rekabet başladığından, özellikle Şakir Ağa Sultan Mahmud döneminde, Dede'nin yeniden saraya alınmasını çekemiyordu. Musiki anlayışından ve parlak bir hanende olduğundan çok emin olan Şakir Ağa, bu dedikodulardan daha çok etkileniyordu. Bu durum hanendeler arasında da sık sık konuşuluyordu. Dede Efendi'nin sesinin çok parlak olmamasına rağmen, erişilmesi güç bestekarlık kabiliyeti ve okuyuş uslubu ile kendisine üstünlük sağlayacağından emindi. Bu düşüncelerin etkisi ile bir tertip düşündü. Bir fırsatını bularak padişahın huzurunda Dede'yi güç durumda bırakmayı aklına koydu. Niyeti yeni bir makam düzenleyerek gizlice eserler bestelemek ve bunları huzurda okuyarak Dede'yi utandırmaktı. Evc makamına yeni bir çeşni vererek ve yeni bir makam bulduğunu zannederek ki Meragalı Hoca Abdülkadir bu makamı tarif etmişti bir fasıl besteledi. Bu fasıl için Zeki Mehmed Ağa'ya bir peşrev, Kemani Ali Ağa'ya da bir saz semaisi ısmarlamıştı.

Girdi gönül aşk yoluna,

İCRAKARLIĞI

Daha o yıl Musikiye karşı ilgisi ve sesinin güzelliği dikkati çekerek okul öğrencileri arasında ''İlahicibaşı'' oldu. O yörede oturan Anadolu Kesedarı Uncu-zade Mehmed Emin Efendi'nin oğlu da aynı yıl bu okula başlamıştı. Bu nedenle Mehmed Emin Efendi çocukla ilgilenmeye, ilahiler bestelemiş bir musikişinas olarak ona ders vermeye başladı. Böylece aradan yedi yıl geçti; Dede Efendi on dört yaşına basmıştı.

Bunlardan da anlaşıldığı gibi İsmail Dede bir Kurban Bayramı'nda doğmuş, yetmiş bir yıl sonra yine bir Kurban Bayramı'nda ölmüş oluyordu. Dr. Suphi Ezgi kaynak göstermeden üç kez Hac'ca gittiğini ileri sürmüştür. Sadeddin Nüzhet Ergun, Türk musıkisi Antalojisi adlı eserinde Sultan 11. Mahmud'la iki kez Gelibolu'yo giderek mevlevihanede ayine katıldıklarını, Ahmed Celalleddin Dede'nin babası Azmi Dede'den işittiğini kaydediyor.