Tahir efendi bize kelp demiş

Bu kaside ve bundan sonra sunduğu kasidelerle Nef?i, padişahın iltifatını kazanmış, hatta 1611 (1020)?de Sultan Ahmed I?in Edirne?ye gidişinde yanında bulunmak şerefinede ermiştir. Edirne?de sunduğu,

Kaldı hayretde acep biçare düşdü gönlümüz

Matla?lı kasidesini Sultan Ahmed için yazıp sunmuştur. Bu kasidede Padişahın himayesini isteyerek, Osmanlı sultanlarının şairleri kokrumasının ananeden olduğunu, Kanuni Sultan Süleyman nasıl koruduğu Baki?nin şiiri ile sonsuza kadar yaşayacaksa;

Nefi, dönemindeki başbakan konumundaki vezirazam da dahil, bütün yöneticileri taşlamıştır. Bu yüzden üst tabaka yönetimi ona düşman olmuştur.

Zügürt olursam olaydım ne çare kail idüm

Aşık olmakdır yine evlası amma derd bu

Kimi söger pedere kimisi güler Hane

Yabana söyleme verme varup keder Hane

Tab'-ı yaran gibi dükkançe-i sahhaf değil

. Murat ve Nef'i

nerde biz nefi gibi yazamayız:)

Nef?i, babasının Kırım hanlarına yakınlığının da etkisiyle Kırım hanı Canıbek Giray Han?ın takdirini kazanmış ve onun yardımıyla, o sıralarda Celali isyanlarını bastımakla görevlendirilen Kuyucu Murad Paşa?ya tanıtılmıştır. Bu olayda genç şairi şiirleriyle tanıyıp beğenen Erzurum defterdarı Ali?nin de etkisi olabilir. Nef?i Kuyucu Murad Paşa?nın yardımıyla Sultan Ahmed I. Devrinde İstanbul?a gönderilmiş ve Divan-ı Hüyun?da Maden kalemine katip olarak atanmıştır. İstanbul?da Sultan Ahmed I (1618-1622), Sultan Mustafa (1617, üç ay), Sultan Osman II (1618-1622), tekrar Sultan Mustafa (1622, beş ay) ve Sultan Murad IV (1623-1640) devirlerini yaşamıştır.

Çak çak ede meğer ahı dil-i sad-paresin

Mecnun ne bilir kaaide-i naz u niyazı

Nef'nin oklarına sadece Mehmet Paşa'nın hedef olduğu sanılmamalı. Divan edebiyatının bu dev ismi, elden ele gezen kasidelerinde dönemin önde gelen pek çok yöneticisine saldırdı. Örneğin Kemankeş Ali Paşa, Ekmekçizade Ahmet Paşa için yazıp 'Siham-ı Kaza'da topladığı dizelerden bazıları şöyle:

Ey dil hele alemde bir adem yoğ imiş

Yoklamazsın hiç var mı dilde dağın yaresin

Gamzen dili rüsva-yı cihan eyledi

Hüsn-i hulk-ı şah-ı meh-didara düşdü gönlümüz

Hazret-i Sultan Murad Han-ı kerimü'ş-şan kim

Bayram Paşa da Nefi'yi öldürtmesi için Boynueğri unvanlı Çavuşbaşı Mehmet'e teslim etmiş ve bu arada arkasından 'Gittiğin yerde babama selam söyle!' demiştir.

Farz eyle ki el'an yine alem yoğ imiş

İtikadımca kelp, tahirdir

Yazıklar kim anı akil beni divane yazmışlar

Ne gune kaldi meded devlet-i Al-i Osman

Eyleme gel bizimle yok yere ceng

Ah ile derdi bilinmez aşık-ı biçarenin

Tevekkül eyle cenab-ı Hudaya ahvalün

Akla uyduk bir garib avare düşdü gönlümüz

Meded tuyurmasun ana gelince zer hane

Şevkımız yok zevk-i cam-ı la'l-i nab-ı dilbere

Eleştiri yüzünden canından olan ozanlardan birisi de Nefi'dir (1582-1635).

Padişahlar Dönemlerinin mürekkep yalamış aydınları sayılan insanların nice alaylarına, tenkitlerine hatta hakaretlerine gülüp geçtiler. Örnek pek çok...

Kanaat eyle baban gibi olma pes cerrar

Atışmalar

Gürci hınzırı a samsun-ı muazzam a köpek

Görünce halimi şetm-i galiz eder pedere

Müzahrefatun o dürr ü güher satar hane

Aleme bez-i güher eylesem itlaf değil.

Ehl-i dildir diyemem sinesi saf olmayana

İki kaside komışdı ekabiri cer içün

Soyardı nalini ölmemiş eşelerün yolda

Ağyare nigah etmediğin naz sanırdım

Nefi, Siham-ı Kaza adlı kitabındaki gibi yergiler yüzünden öldürtülünce, arkadan şu beyt ile duruma tarih düştüler:

Yoksa sözünü hep senin i'caz sanırdım

Tahir, temiz anlamına geldiğinden Nefi, bu sözcüğü, tevriyeli (çift anlamlı kullanarak; köpeğin, tahir olduğunu belirtirken aynı zamanda rakibi Tahir'in köpek olduğunu da söyleyerek intikamını alıyor.

Tulum tulum kumuzı pişkeş çeker hane

Onu ölüme yollayan Padişah 4. Murat, kan dökücülükte çılgınlık düzeyine yükselmişti. İstanbul'da tütün yasağı, kahve yasağı gibi gerekçelerle binlerce insanı sorgusuz sualsiz katlettiren bu padişah; kendi otoritesine direnen bir ozanı elbette kabul edemiyordu.

Siham-ı Kaza'dan

arıldıkça yarın ruz-ı cezaya

Çavuşbaşı, Nefi'yi boğmak için götürürken; 'Gel hele Nefi Efendi, gel! Odunlukta da hiciv düzeceğin bir kişi var!' demiş. Nefi, bu kaba saba adamın önünde dik durmuş ve 'Bire hödük, yürü; elinden geleni arkana koyma!' demiş.

Saadet ile nedim olalı peder hane

... ımdan hele bir kıl kopar kadirsen/İzni hak olmayıcak kasdine munzam a köpek/ Hak götürdü 'arabı' gitti hele dünyadan/ Kim götürse akabince seni bilmem a köpek/File naçar meğer yüklerler tabutun/Çekemez cife-i murdarını adem a köpek..."

Kırımı Han sana verse babandan artar mı

Yazanlar peykerim destimde bir peymane yazmışlar

bu hayretile varup geldügümce ahbaba

Ne kişver-i Leh ü Çeh ne Kırım yeter Hane

Dua ederdi felekten feriştler Hane

Ne caize ne sıla var bu yerde meddaha

Zülfüne bend etmesin ya n'eylesin Mecnun gibi

?bize kafir demiş müftü efendi

"Nef'i'nin Siham-ı Kaza'sı çoşkun, yaramaz ve dehasıyla sarhoş şairin hicivlerini topluyordu. kaynağı öfkeydi bu şiirlerin, öfke ve enaniyet. Nef'i oynuyordu: haysiyetle, gururla ve kendi hayatıyla. Babasından başlıyordu hicve; sonra devlet adamları ve san'atçılar kaza oklarına hedef oluyordu. Su testisi su yolunda kırıldı ve Nef'i-i ateşzeban, "Gökten nazire indi Siham-ı Kazasına / Nef'i diliyle uğradı Hakk'ın belasına" mısralarının anlattığı gibi katlettirildi."

Gam çekme hakikatde eğer arif isen

Koymaz anınçün elinden gamzeler gaddaresin

Fırsati sen bu semti bilmezsin

Sen kadar düşmen-i devlet mi olur a hınzır

Nefi diliyle uğradı hakkın belasına'

Dönemin divan katibi Tahir Efendi, Nefi'ye kelp diye saldırmış. Ozanımız şu dörtlükle cevap vermiş:

Nezaketile bunı kim sual eder hane

Sattınız iki soysuz bir olup hanlığı

Gönül ne gök ne ela ne laciverd arıyor

1572-1635) ünlü 17. yüzyıl Divan şairi. XVII. yüzyıl ve bütün Türk edebiyatının en büyük kaside şairi olarak tanınan Nef'i, bu yüzyılın başında yaşamış, kasidede gerçek bir varlık göstermiş ve gerek kendi zamanında, gerekse sonraki yüzyıllarda kaside yazan bütün şairlere etki etmiş bir şairdir.

Peder bu mısraı hod kendi söylemişdi bilür

Sözde mazmun gerekir a pezeveng?

Verürdi nan ü piyaza konunca her Hane

Ne can bedende gam-ı firkatinle rahat olur

Niçe nedim olur öyle leim-i har Hane

Bela budur ki riayet ederse Han bize ger

Hatın resmin beyaz-ı dide-i giryane yazmışlar

Maliki mezhebim, zira

Cüst ü cu etdik alem-i endişede

Denaetinden eger bir latife nakl etsem

Niçün deyince hemen hande-nak olup der kim

Kendi İstanbul'a sığamaz devletle/Babası Edirne şehrinde gezer sa'il iken/ Çehresi s.. gibi zerd olduğunun vechi budur/Y... ğa aşyerür imiş validesi hamil iken..."

Ve Nefi cevap veriyor:

Hüsn ile seni meh gibi mümtaz sanırdım

Seyr eylemesem ayinede aks-i cemalin

Baş agrıdur der isem lik serbeser Hane

İbnül Kays kendidir, kafir

Yazınca nüsha-i şi'rin kalemler yane yazmışlar

Olmaya sahibi bir Asaf-ı kerem a köpek

İtikadımca kelp tahirdir."

Bir mülayim afet-i mekkara düşdü gönlümüz

Ma'mur idügin bilmez idim böyle harabat

Bir mezar taşı dahi nasip olmadı üstada.

Tuti-i mu'cize-guyem ne desem laf değil

Benim aşık ki rüsvalıkla tutdu şöhretim şehri

Çerh ile söyleşemem ayinesi saf değil.

Vay ol devlete kim ola mürebbisi anun

"Sol t... ğı o idi Sümbül Ali'nin sağı bu/ Birbiriyle ol kadar hem reng-ü dengadeng idi

Dediğini kısaca açıklayalım: Müftü Efendi bana kafir demiş; ben de ona Müslüman diyeyim. Lakin öbür dünyaya varınca ikimiz de yalancı çıkacağız.

Girdi miftah-ı der-i genc-i ma'ani elime

Levh-i mahfuz-ı suhandir dil-i pak-i nef'i

Böyle mi gözler güzeller aşık-ı biçaresin

Tutalım ben diyem ona Müselman

Ah bu gönül bu gönül kendine derd arıyor

Anda kasr-ı padişahi cennet-i a?la mıdur

Babana bin deve sana da bir keçi verse

Bana teklif-i zühd etmezdi idrak olsa zahidde

Barekallah zihi atıfet-i rabbani

4. Murad gibi hiddetinin ölüm emri manasına geldiğini herkesin bildiği hükümdarın veziri Gürcü Mehmet Paşa için Nef'inin yazıp Siham-ı Kaza adlı mecmuada topladığı onlarca beyit arasında şunlar var: "Sattınuz iki... suz bir olup hanlığı/ Kimseyi etmediniz bu işe mahrem a köpek/ Paymal eylediniz saltanatın ırzını hem/Yok yere oldu telef ol kadar adem a köpek/Sen kadar düşman-ı devlet mi olur a hınzır/Ne tutar saltanatın sahibi seni bilsem a köpek/

Arz-ı rumu ede teshir Abaza hem a köpek

Diyor ki : Nefi; İslam öncesindeki Arap ozanlarının en büyüğü sayılan İbnül Kays düzeyinde bir ozandır. Bunu derken, kafir sözcüğünü hem övgü, hem de dinsiz anlamında kullanıyor.

Yine oldı zeminün lutfi galib asuman üzre

Dua-yı hayr eder olmaz hem ol kadar Hane

Kande sen kande nigehbani-i alem a köpek

Kanuni Sultan Süleyman?ın yaptığı gibi diğer padişahların da söz erdabını korumaları gerektiğini söylemiştir.

Bahar erdi yine düşdi letafet gülistan üzre

Böyle kalur mu soysuzlar elinde devlet

ikimizde çıkarın anda yalan?

Nice zahirdir ey Nef'i sözünden dildeki suzun

Meger idem yine varınca ber-güze hane

Zabta kadir olmayan aşık-ı dil-avaresin

Matla?lı kasidesinin nesib kısmında Edirne şehrinin güzelliğini anlatmış, sonra padişahı övmüştür.

Çeşmi bir zahm urdu tiğ-ı gamze-i bürran ile

İltifatı bu sözde zahirdir.

Var ise de ehl-i dile mahrem yoğ imiş

Olaydı baş sokacak denlü muhtasar hane

Vermese hurşide n'ola revzen-i nezzaresin

Nefi, Erzurum kökenli bir insan olarak İstanbul'da zor koşullarda yaşamış; yeteneği ile Saray'ın duvarlarından içeri girmişti.

Edirne şehri mi bu ya gülşeni me?va mıdur

Sözleri Seba-i Muallaka'dır

peder de mi acep imsak Handa mı bilmem

Biri birin yine tenhada hem geçer Hane

Gel gör ki saray adamlarını yerden yere vurmuştur. Bu hicivleri Siham-ı Kaza adlı kitabında toplanmıştır.

Kimseyietmedünüz bu işe mahrem a köpek

/Nice makbul olmasın Kara s.. yanında kim/Hem kayın baba idi ol ana hem pezeveng idi...

Bir senin gibideni cehl-i mücessem a köpek

Olurdı tuhfe-i makbul ma-haazar Hane

Mezhebim Malikidir zira,

Yazanlar kıssa-i Mecnunu hep yabane yazmışlar

Benüm züğürtlük ile ellerüm taş altında

Ki Han sevaba girep babanı katl itse

Gerçek ismi Ömer olan Nef'i, kaynaklarda Nef'i Ömer Bey adıyla anıldığı gibi mührüne kazdırdığı beyitte de Ömer adı görülmektedir.

Sana kaç kere dedim anlamadın

Ne gün ki kaametini görmesem kıyamet olur

Aşık mı sanır kendin o meczub-ı muhabbet

Halka-i zülfünden eyler dil temaşa ruhların

Kim götürse akabince seni bilmem a köpek

Çekemez cife-i murdarunu adem a köpek

Hiç hanlık satılır mı hey edebsiz hain

'Gökten nazire indi Siham-ı Kaza'sına

Fariğ olsak n'ola dilber sevmeden Nef'i gibi

Tuyarsa gitdiğim ardumca can atar Hane

Ki şeh-i aleme olmış ezeli erzani

Tutalım olmamış ol fitne muazzam a köpek

Bir fürumaye koca ayuyı akdem a köpek

Yok yereoldı telef ol kadar adem a köpek

Hak götürdü arabı gitti hele dünyadan

Peder degül bu bela-yı siyettür başuma

Daha küçük yaşlardan itibaren güçlü bir eğitim gördü. Öğrenimini Hasankale'de yapmış, sonra Erzurum'a gelerek devam ettirmiştir. Burada Fars edebiyatının ünlü eserlerini okudu, Arapça ve Farsça öğrendi. Nef'i Erzurum'da öğrenimini sürdürürken genç yaşında şiir yazmaya da başlamıştır. İlk mahlası Zarri "zararlı"dır. 1585 Erzurum defterdarı olan Gelibolulu Müverrih Ali, şiirlerini görmüş, beğenmiş ve bu genç şaire Nef'i "nafi, yararlı" mahlasını vermiştir.

Gördüğün öldürmedir karı o huni gözlerin

Anı dahi bana ver diyü göz kapar Hane

Nef?i, Sultan Ahmed?e sekiz kaside sunmuştur. Bunlar içinde,

Giderdüm ah veli korkardım ki ammüm de

Rüzigar ise deni dehr ise sarraf değil.

Hidmet-i devlete sair vüzeradan göreler

Görüp mest-i mey-i aşk olduğum mestane yazmışlar

Gandhi ve Nef'i aynı terazi kefesinde nasıl olsun üstadım?

Yahya Kemal ise "Nef'i, Türkün ayranının kabarmasıdır" der. Yalnız üstadın eklemesi gereken bir husus vardır: Türkün ayranı çoğunlukla kabarıktır. Nef'i konuşmuş, konuşmakla kalmayıp dahiyane eserler vermiştir hicviye açısından.

Hakkın sesiydi

Filler de çekemezse ne acep laşeni kim

Derdin izhar etmek ister da'ima Nef'i sana

Bize kelp demiş Tahir Efendi

Huda bilur ki sözüm sert eser hakikatdür

O demde kim peder-i nabekar-ı sifle-nihad

Nigah-i hasretile reng ü fer koma bilürem

Şevk-i medhiyle garib efkara düşdü gönlümüz

Beni garib koyup oldı hem-sefer Hane

Bindürüp sırtına teşhir edersem a köpek

... de tek verme derd-i ser Hane

Minare üstine laklak çıkar yapar hane

Yine endişe bilir kadr-i dür-i güftarım

Ne ihanetdür o sadra bu zamanda ki anun

tutalım ben diyen ana müselman

Var mı bir sencileyin div-i mülahhem a köpek

Varıldıkta yarın Ruz-ı Ceza'ya

Ne tende can ile sensiz ümmid-i sıhhat olur

Ne şeb ki kuyine yüz sürmesem ölürüm

İstanbul?a gelir gelmez şiirleriyle kendisini çabucak tanıtan Nef?i, çeşitli fırsatlarda Sultan Ahmed I?e kasideler sunmaya başlamıştır. Divan?ında ilk övgü kasidesi olan:

Çok lutf imiş ol aşıka ben az sanırdım

Sen soysuz eşek ol Kirliorospu yaraşur

Nefi, divan şairidir.

Peder gibi buradan ben de arz-ı cer hane

Ne denlü var ise cerrar azm eder Hane

İkimiz de çıkarız orda yalan

Dönemin büyük ozanı Şeyhülislam Yahya, Nefi'yi över gibi yapıp şöyle hicvediyor:

Hey yazuk hey ne musibet bu ne matem aköpek

Andırup zinde kılan nam-ı Süleyman Hanı

Anunla toldı yine şahr içinde her hane

Birisi Mir Şeref'dür kadimi ahbabun

Sen de lutf et yokla bir gün dilde dağın yaresin

Padişah 4. Murat, bu kitabı okurken yanına yıldırım düşünce bunu, kitabın uğursuzluğuna vermiş; Nefi'yi çağırtıp bir daha hiciv yazmayacağına dair yemin ettirmiştir.

Buna da hısset olur mı ki günde bin tatar

Ne mercümek görür oldı gözüm ne tarhane

Eger müsaade etmezse bir tulum yağa

Mestaneleri hane-ber-endaz sanırdım

İki tulum kumuz olsun nedür zarar hane

Öldürürlerse eğer can-be-cehennem a köpek

1572 yılında Hasankale'de doğdu. Bundan dolayı devrin kaynakları Nef'i'den Erzenü'r-Rumi diye söze ederler. Babası ülkesinin eşrafından Sipahi Mehmed Bey diye anılan bir kişidir.

Döner yemin eder ardınca hem natar Hane

Şi'r-i hakan-ı şeker-güftara düşdü gönlümüz

Göz yumup açınca yüz bin pare düşdü gönlümüz

Söylentiye göre, bir gün ozanımızı çağırtan 4. Murat alttan alarak, onun yergi yazıp yazmadığını sormuştur. O da Vezirazam Bayram Paşa'yı taşlayan bir şiirini okumuştur. Bunun üzerine, padişah, ; ozanı, düşmanı olan Bayram Paşa'ya teslim ettirmiştir.

Bela bir iken üç olurdı başına Hanun

Ehl-i dil düşmeni din yoksulu bir melunsun

Paymal eylediniz saltanatın ırzını hem

Haşre dek ab-ı hayat-ı suhen-i Bakidür

Gazel

Züğürtlük afetüm oldı acep midür etsem

Bir şair, bir delidolu insan. Nef'i. Bakınız Cemil Meriç Nef'i ve eseri Siham-ı Kaza hakkında ne yazıyor

Üçi de cerr-i muvafık ederdi birbirine

Aşık olduk dam-ı zülf-i yare düşdü gönlümüz

Iztırari vadi-i inkara düşdü gönlümüz

Gamdan azad olmağa bilmem ne çare eylesek

Matla?lı ünlü?bahriye?si de vardır.

Bu denlü asker-i cerrara memleket lazım

File nacar meger yükledeler tabutunu

Billah ben ol afeti hem-raz sanırdım

Ne turur saltanatun sahibi bilsem a köpek

Bize kafir demiş Müfti Efendi

İltifatı bu sözde zahirdir

Değildir gözlerinde saye-i müjganı uşşakın

Ederdi her biri bir güne arz-ı cer Hane

Sihr etdiğini senden işitdim yine Nef'i

Ne şeri ahere arz eyle ne Tatar Hane

Sözüm yirinde n'ola güç gelürse ger Hane

Nefi, durumu anlamış; cevabı yapıştırmıştır. 'Cehenneme gitmiyorum ama ananızın yanına uğrayacağım...'

Ehl-i dil birbirini bilmemek insaf değil.

Bu mahlallerde ki Bagdadı ala şah-ı Acem

noldu ya gayret-i şahenşeh-i azam a köpek

Padişah 1. Ahmed zamanında İstanbul'a geldi. Devlet hizmetine girdi ve bir süre farklı memurluklarda çalıştı. Daha sonraları 2. Osman ve 4. Murad dönemlerinde yıldızı parladı ve sarayla yakın bir ilişki kurdu. Hicviyeleri ile ünlü olan Nef'i yazdığı hicivlerle dönemin birçok isminin nefretini ve öfkesini üstüne çekti. Yine de uzunca bir süre 4. Murad tarafından korundu, daha sonraları 4. Murad kendisinden hiciv yazmamasını rica etti. Her ne kadar Nef'i padişah 4. Murad'a bu konuda söz verse de, kalemini durduramayıp Vezir Bayram Paşa hakkında bir hicviye kaleme aldı. Bu hicviyesinden ötürü, 1635 yılında, sarayın odunluğunda kementle boğularak öldürüldü. Sonra cesedi İstanbul boğazı'nda denize atılmıştır