Şairin tüm sezgileri, tüm algılayışları, tüm bakışı şaircedir. Esin gelip şiir bir taslak olarak kendini ortaya koyduğunda şiirsellik zaten belli bir ölçüde gerçekleşmiştir. Şair esinini şairce yaşamıştır, bu esin ona sözü şairce söyletmiştir. Ancak şair bundan sonra şiirini daha da şiir kılabilmek için çaba gösterecektir. Çünkü şair her ne kadar bir takım yetkinliklere, ustalık diyebileceğimiz kazanımlara ulaşmış kişi de olsa her şiirinde yeni bir yaratma çabasının içinde duyacaktır kendini. Şair olamamış bir kişinin uğraşa didine bir fikri biraz ya da biraz daha şiirsel kılabilmesi elbette olasıdır. Ancak şair nitelikleri kazanamamış bir kişinin ha deyince canını dişine takıp üst düzeyde bir şiirsel yaratıyı gerçekleştirebilmesi olası değildir. Ancak, böyle böyle şair olunduğu da doğrudur. Bunun için de en azından kişinin neyin şiir olup neyin şiir olmadığını bilecek kadar görgülü olması gerekir. Şiir olmayandan şiir olana doğru geçiş bir tür khaos'dan bir tür kosmos'a geçiş olduğuna göre kişinin en azından khaos'un nerede bitip tosmos'un nerede başladığını bilecek kadar bir duyarlılığı olması gerekir. Bu duyarlılık olmadığı zaman kişinin kendini çok yetkin şiirler yazan gerçek bir şiir ustası saymaması için hiçbir neden yoktur. Böyle bir kişi neyin şiir olduğunu neyin şiir olmadığını bilemediği için alt alta sıraladığı sözcüklerin bir şiir gücü ortaya koyduğunu sanabilir. Bu düşünmeyi bilmeyen kişinin bir iki kavramı yalapşap bir araya getirdiğinde büyük bir düşünce üretimini gerçekleştirdiği duygusuna kapılmasına benzer. Pek çok kişi üç kuruşluk bilgiyle bilgelikler üretmeye kalktığında ürününün niteliğini kavrayamamanın verdiği dağınıklıkla kendine hayran düşünür tipi çizebilmektedir. Şair olmadığını bilemeyen şair belki de dünyanın en zavallı insanıdır. Şiir piyasasında şair olmadan av yapmaya çıkmış insan bir ahlaksızdır, bir işbilirden başka bir şey değildir. Pekçok kişi para gücüne şair olur. Şair olmadığını bilmeyen şair ne kadar acınasıysa şair olmadığını bile bile şiir piyasasında av yapmaya çıkmış şair o ölçüde dayaklıktır. Ancak bu dayaklık adam şiirsiz şiirini para kuvvetine ya da başka bir şey kuvvetine pazarlamakta direndiği zaman tekkeyi bekleyen çorbayı içer yasasına göre hatta birinci sınıf şairler arasında yerini alacaktır. Bu yüzden adı şaire çıkmış, antolojilere geçmiş pekçok şair'in şair olmadığı ortadadır.

Poe?nun burada salt kibir diye yakındığı, aslında, Batının kendisi kadar gerilere dayanan çok eski bir mit, saygın bir gelenektir. Orpheus ve periler, ?tanrının ağızlığı?diye bakılan şair, onun?güzel çılgınlığı?, onun?hoşgörülen sarhoşluğu?; şiirsel süreç kavramının varlığı Platon?dan bu yana kanıtlanabilmektedir. Fakat en geç Helenizmden beri Avrupa?da ilham mitine karşı, şiir yazmanın daha çok sanatsal bir edim olduğundan söz eden, gizli bir karşı çıkış hep olmuştur. Poe, bu antitezi ileri zekasının bütün araçları ile sonuna kadar ifade eden ilk kişi olmuştur yalnızca. Savunmasının teknolojik momenti önem taşımaktadır:

Dikkat edilecek bir husus da, şiirde imge bütünlüğünü sağlamaktır. İmgeler, işlenen konuyla ilintili olmalıdır. Denizi konu seçtiğimiz bir şiirde, kırsal kesimden, bozkırdan imgelerin olması imge bütünlüğünü bozar.

Valery ile Majakovskiy?nin örtüştüğü nokta, sadece şiir teknolojisinin vurgulanmasında değildir, İkisi de, Poe?nun devamı olarak, oluşum sorusuna değinmektedir. Bu sorunun yanıtsız bırakılamayacağını düşünüyorum. Tekniğine ve doktrinine bakmaksızın, günümüzde ortaya çıkan her yapıttan, oluşum sürecini yansıtması beklenmektedir. Bunu ortaya koyan birçok kanıt var, özellikle de bu yansımanın konu edildiği yerlerde, örneğin çağdaş düzyazıda, Andre Gide?in Sahte Sikkeci?sinde, Thomas Mann?ın Bir Romanın Romanı?ında, Doktor Faustus?un Doğuşu?nda ve Uwe Johnson?un Betimlemenin Betimlemesi?nde, Arnim Hakkında Üçüncü Kitap romanında. Proust ile Joyce için pek dile getirilmiyor, fakat gözden de kaçmıyor. Şiir, Mallarme?nin Coup de Des?inden beri, kendisinden sözetme eğilimini gösteriyor. Yaratıcı edim, kendi kendini konu ediyor. Günümüz resim sanatında bu gelişim doruğuna ve en dış sınırlarına kadar vardırılıyor. ?Informel?ressamları, yapıtın, kendi oluşumundan başka bir şeyi anlatmaması gerektiğini söylüyorlar. Resim ve oluşumu böylece içice geçiyor,

Böylece yaratıcı düşüncesi, işine elverişli ortamı ve yollan ilk anda, hem de yanılma ihtimali olmadan bulabilsin diye müzisyenin önünde çalışmasına başlamadan önce her şey hazırdır. Müzisyenin malzemeyi ve araçları değiştirmesi gerekmeyecek; sadece her şeyiyle belirlenmiş ve hazırlanmış öğeleri biraraya getirecektir.

ŞAİR DUYARLILIĞI

Şiir sorunu konusunda kesin bir düşünceye, ya da en azından, bu sorunla ilgili olduğunu sandığım daha kesin bir düşünceye sahip olmaya çalıştım ve şimdi bu düşünceyi aktarma çabası içindeyim. Bugün bu düşüncelerin yaygın bir ilgi uyandırması dikkat çekicidir. Bu kadar geniş bir okur kitlesi yalnız şiirle değil, şiir kavramıyla da hiç böylesine ilgilenmemiştir herhalde. Tartışmalara katılıyorlar, eski dönemlerdeki gibi çok az sayıda amatörün ve deneycinin katıldığı çok kapalı gruplarla sınırlı olmayan denemelerin yapıldığı görülüyor; fakat işin harika yönü şu ki, çağımızda neredeyse ilahi diyebileceğimiz bu tartışmalara halkın azımsanmayacak bir bölümünün ilgi, hatta bazen tutku derecesinde bir ilgi duyduğu görülmektedir, (örnek olarak, esinlenmeyi, emeği, sezginin değeri ile sanalın çarpıtıcı değerinin karşılaştırılmasını tartışmaktan daha ilahi ne olabilir? Bu sorunlar ilahi lütuf ve yaratı sorunuyla pek güzel karşılaştırılamaz mı?

Kendimde bu açıklamayı yapacak yetkiyi görmüyorum. Bir şiir nedir? Sanat dünyayı değiştirebilir mi? Yaratıcı edimin doğası nedir? -Bilmiyorum. Hemen genel şeyler üzerinde konuşmaya yönelen kimse, özel ve somut olana karşı koyamamakla suçlanacak. Büyük soruların çekim kuvvetine karşı koyabileceğimi düşünüyorum. Fakat bunların, bir şiirin oluşumunun konu edildiği her yerde karşımıza çıktıkları da yadsınamaz. Ayrıca size, bir şiir yazmaya başladığımda, kuramsal ilgimin ortadan kalktığını da itiraf etmek istiyorum. O anda benim için daha önemli olan, bir şiirin nasıl yazıldığı, ya da nasıl yazılması gerektiği değil, belli bir sözcüğü, doğru sözcüğü bulmak, yanlış bir heceyi ortadan kaldırmaktır. Bu bakımdan rahat olabilirsiniz. Yani özel ve somut olan: ?Şiirler nasıl oluşurlar?değil, ?Bir şiir nasıl oluşur?dur.

kekliğin kafeste beslenmesi: Türk kadının toplumdaki yeri, esareti, eve hapsolması.

1. Zihinde tasarlanan ve gerçekleşmesi özlenen şey, düş, hayal, hülya.

Daha farklı çağrışımlar da sayabilriz...

Hans Magnus Enzensberger

Emre Gümüşdoğan'dan alıntı

Kusursuz Şiir

İmge:

Çeviri: Cengiz Ertem

Poe?dan bu kadar.

Bu noktada, modern çağda şairin görevinin ne derece incelik istediğini ve bu görevinde şairin ne kadar güçlükle karşılaştığını iyice anlaşılır kılmak ve belleklere yerleştirmek zorundayım. Dil herkesin kullanımına açık, ortak bir öğedir; bu yüzden zorunlu olarak kaba bir vasıtadır, çünkü herkes onu kendi gereksinimlerine göre kullanır, yönlendirir ve kendi kişiliğine uygun olarak değiştirir. Bize ne kadar yakın olursa olsun, düşünme olayı söz biçimine dönüşerek ruhumuzu ne denli yansıtırsa yansıtsın, dil yine de sayılamalı bir kökene dayanır ve salt genel kullanıma dönük bir özellik taşır. Oysa şair bu yaygın kullanıma dayanan vasıtadan özüne herkesin ulaşamayacağı bir yapıt yaratma yollarını bulup çıkarmayı kendisine sorun edinmelidir. Sizlere daha önce de söylediğim gibi şair için söz konusu olan, herkesin uyguladığı düzen ile hiçbir bağıntısı bulunmayan bir dünya, ya da bir nesneler düzeni, bir ilişkiler dizgesi yaratmaktır.

Paul Valéry

2. psikol. Duyu organlarının, dıştan algıladığı bir nesnenin bilince yansıyan benzeri, hayal, imaj.

kekliğin güzelliği: Sevgilinin güzelliği.

Bunu göstermek için elimizde iki yöntem var: dışarıdan, yabancı bir metin aracılığı ile; içeriden, metnin kendisi ile. Dışarıdan bakan ve şiiri öznel olarak yeniden oluşturmaya çalışan filolog, belli bir materyale sahiptir, Fakat bu materyal de yeterli değildir: anlattığı bu olay hakkında bir anıya sahip değildir. Bu anıya yalnızca yazarın kendisi sahiptir. Gerçekten sahip midir? Ya da anımsama yanıltıyor mu? Oluşum sürecini ancak deneyim sonrasında yaratması ve bunu, ortaya çıkmış olan şiire, belki de bilmeden, uydurarak eklemiştir. Bu tehlike, Edgar Allan Poe?da olduğu gibi, şairin bir şeyi kanıtlamaya çalıştığı zaman ortaya çıkmaktadır. Benim bunu yapmaya niyetim yok. Yazıma dayanarak bir estetik oluşturulacak olursa, bu, bana da yabancı olacaktır ve geliştirilmesi okuyucuya kalacaktır...

Aynı şekilde, şiirde de öyle sorunlar vardır ki. geleneğin saptayıp belirlediği kuralların karşısına kişisel deneyimin ya da özduygunun verileri çıkarıldığı için ilahiyat alanında karşılaştığımız, kişisel algılama ve tanrısal olayların herhangi bir aracı olmaksızın öğrenilmesi konusu ile farklı dinlerin öğretileri, kutsal kitaplardaki metinler, dogmatik biçimler konusu arasında gözlemlenen sorunlarla tıpatıp benzerlik göstermektedir...)

?İzleyicilerin, kulis arkasını görebileceği düşüncesi dahi, yani... dişlilerin ve kayışların, halatların, perdelerin, yani yüz olayın doksan dokuzunda sanatçının araç gerecini oluşturan teknik desteğin tüm deposunu görürse - bunu düşünmek dahi yazarları irkiltiyor... Bana gelince, ne yukarıda adı geçen antipatiye katılıyorum, ne de yapıtlarımın birinin nasıl oluştuğunu anımsamak zor geliyor; ve bir çözümlemeye ve yeniden oluşturmaya olan ve az önce eksiklik olarak tanımladığım ilgi, çözümlemeye konu olan nesneye ilginin var olup olmamasından bağımsız olduğu için, burada modus operandi olarak kendi eserlerimden birinin nasıl oluştuğuna değinirsem, umarım bu benim haneme zevksizlik olarak yazılmaz...

kekliğin avlanması: Kadının elde edilme süreci.

Bu bize ustalığın özel bir duyarlılığa ulaşma olduğunu gösterir. Şair elinde şiir yazmak için olanaklar bulunduran insan değildir, tüm bilincini şiir yönünde oluşturmuş insandır. Bilincimiz bir şair bilinci olduğu zaman şiirimiz gerçek şiir olacaktır. Bunun bir başka anlamı şairliğin bir yaşam biçimi olduğudur. Şairliğin bir yaşam biçimi olması kişinin şairliğini ona buna kanıtlamak için çeşitli acaiplikler yapması, boynuna kırmızı fularlar takıp kendini kasa kasa yürümesi gibi işlemleri gerektirmez. Tersine, tüm gerçek sanatçılar gibi gerçek şairler de sıra insanlarıdırlar. Şair olmak herşeyden önce şairce algılayan olmak demektir, daha sonra şairce bileşimler yapan olmak demektir. Genelde sanılır ki şair bir anlam yakaladığı zaman onu ustalığıyla şiire dönüştürür. Hayır, hiç de öyle olmaz, şair bir anlamı şairce yakalar. Evet, önce fikir vardır, sonra bu fikirden çeşitli yaratma süreçleri boyunca gösterilen çabayla yapıt oluşur. Ancak bu şiir dışı bir fikrin şiire çevrilmesi, şiire dönüştürülmesi anlamına gelmez. Şimdi fikri bulduk, tamam, eh bunu biz ağır ağır şiire dönüştürelim, şairce söylemeye başlayım, ona şiir giydirelim, onu şiire uyarlı kılalım. Şairin, gerçek şairin yaşamında böyle bir deneyle karşılaşamazsınız.

Son yıllarda, pek çok şairin, aynı sözcüklerle, aynı imgelerle şiir yazdığını görüyoruz. İmgeler ve sözcükler, kullanıla kullanıla yalama olmuş durumda, örneğin "cam kırıkları" ya da "çöl" imgesi pek çok şair tarafından ısrarla kullanılmış ve kullanılmaya devam edilmektedir.

Saf şiir, kısaca, dil ile bu dilin insanlar üzerinde yarattığı etki arasındaki o, biçimden biçime giren çeşitli ilişkiler üzerine yaptığımız öylesine önemli bir çalışmada bize yol gösteren ve genelde, şiir hakkındaki düşüncemizi belirlememize yarayan gözlemlerimizin doğurduğu bir kurgudur.

Faydalı olabildiysem eger ne mutlu ki; dün akşam net'in acizliğine uğrayıp sayfayı açamadım yoksa biraz daha açabilirim ve böylelikle değişik görüşleri de okumuş olur öğrenci arkadaşlarımız daha iyi faydalanmış olurdu. Umarım akşam evde ki nette problem olmaz devam edebiliriz.

Afşar TİMUÇİN

Ulusal dilde ortak imgeler zamanla oluşur ve ayrı bir şiir dili doğar. Bunun yanısıra, her şairin, kendine has bir imge dili de oluşur. Şair, kullanılmış imgeleri kullanmaktan kaçmalı, yeni ve kendine özgün imgelerin peşine koşmalıdır. Başka imgeleri derleyerek, ya da aynı imgeleri tekrar ederek şiirini geliştiremez.

Bir Şiir Nasıl Oluşur?

Ancak bu olup bilenler şair için nasıl bir farklılık gösterir acaba! Onun önünde şu herkesin kullandığı dil, amacına uygun olmayan, kendisi için yapılmamış olan vasıtalar topluluğu uzanıp gider. Bu vasıtaların birbirlerine uygunluklarını kendisi için belirleyebilecek bir fizikçisi yoktur; gam yapımcıları yoktur; ne diyapazonu, ne de metronomu vardır; bu bakımdan bir doğruluk güvencesine sahip değildir; elinde sözlük ve dil bilgisi gibi kaba aletlerden başka bir şey bulunmaz. Üstelik şair, müzisyenin, emirlerini kendisine zorla kabul ettirdiği, işitme gibi tek ve belli bir konumda bulunan ve zaten beklentiyi ve dikkati seven üst düzeyde organa sahip bir duyuya değil, genel ve dağınık bir beklentiye seslenmek zorundadır, ve bunu da birbiriyle ilişkisiz iç tahriklerin çok tuhaf bir karışımı olan dil vasıtasıyla yapar. Hiçbir şey dildeki özelliklerin garip bileşkesinden daha karmaşık, daha güç çözümlenebilir değildir. Ses ile anlamın ne derece ender uyuşabildiğini herkes iyi bilir; ve ayrıca bir söylemin çok farklı nitelikleri açıklayabildiğini de yine herkes iyi bilir: Bir söylem mantıklı ama her türlü uyumdan yoksun olabilir; uyumlu ama anlamsız olabilir; açık seçik ama her türlü güzellikten uzak olabilir; düzyazı ya da şiir olabilir; bütün bu birbirlerinden bağımsız değişken nitelikleri özetleyebilmek için dilin çeşitliliğini işlemek ve onu çeşitli görünümleriyle incelemek amacıyla ortaya konan bilimlerin hepsinin adını anmak yeterlidir. Dil sırayla ses ve buna eklenen ölçü ve dizem açısından yargılanabilir; bir mantıksal ve bir de anlamsal yönü vardır. Belagatı ve sözdizimini içerir. Bütün bu farklı bilim kollarının aynı metni birbirlerinden bağımsız pek çok biçimde inceleyebildiklerini biliyoruz.., İşte, demek ki şair başta karşı karşıya gelinen bu çok çeşitli ve zengin, sonunda, birbirine karıştırılacak kadar zengin niteliklerin hepsiyle bir çatışma içindedir; sanatının nesnesini, şiirsel heyecanı üreten makineyi bu çatışmadan elde etmek zorundadır; yani kolay kullanılan aleti, herhangi biri tarafından yaratılmış bulunan kaba aleti, saniyelik gereksinimler için her dakika kullanılan ve yaşayanlar tarafından her an değiştirilen aleti, duyularımıza ya da ruhumuza ilişkin sıradan yaşamımızı oluşturan ve belli bir süreye tabi olmaksızın rastlantıyla ortaya çıkan bütün durumlardan çok farklı bir heyecan durumunun cevheri olmaya zorlar; dikkatini şiire ayırdığı süre içinde yapar bunu. Sayısız koşullara ve gereksinimlere bağlı olan her mizaçtan insan onu kabul edip diğer insanlarla ilişki kurmak için kendi arzusuna ve çıkarma uygun olarak en iyi şekilde kullandığına göre, ortak dilin ortak yaşamdaki karışıklığın meyvası olduğunu abartmadan söyleyebiliriz; oysa şairin dili, bu sayılamalı karışıklığın ürettiği öğeleri zorunlu olarak kullansa bile, herkesten uzak yaşayan bir insanın herkesin bilip kullandığı kaba bir malzemeyle, yapay ve ideal bir düzen yaratmak için harcadığı çabayı gösterir.

Ben yine de, salt saptama düzeyinde kalacak, ya da basit bir akıl yürütmenin sonucu olacak hiçbir şey söylememek kaydıyla konuya geliyorum. Şu şiir sözcüğünü yeniden ele alalım ve önce bu güzel ismin farklı niteliklerde iki kavrama yol açtığını görelim. Hem?şiir?deriz, hem de?herhangi bir şiir?deriz. Bir manzaradan, bir durumdan, bazen bir insandan sözederken bunların şiirsel olduklarını söyleriz, Öte yandan da şiir sanatından söz ederiz ve?falanca şiir güzeldir?deriz. Ama birinci durumda söz konusu olan, hiç kuşku yok ki, bir tür heyecandır; birtakım koşulların etkisiyle, büyülendiğimizi, coşkuya kapıldığımızı hissettiğimiz zaman içinde bulunduğumuz durumla karşılaştırılabilecek bu kendine özgü etkilenmeyi hepimiz biliriz. Bu durumun belli bir iradeyle ortaya konan yapıtlarla bir ilgisi yoktur; ruhsal ve bedensel düzenimiz ile bizi duygulandıran koşullar arasındaki bir tür uyumdan doğal biçimde ve kendiliğinden meydana gelir. Ama öte yandan şiir sanatı, ya da herhangi bir şiir dediğimizde bir öncekine benzer bir durumu doğuracak, ya da bu tür bir heyecanı yapay olarak yaratacak vasıtaların söz konusu olduğu açıktır. Hepsi bu kadar değil. Dahası, bu durumu yaratmaya hizmet edecek vasıtaların konuşulan dilin işleyişine ve özelliklerine ait vasıtalardan olması gerekir. Sözünü ettiğim heyecan nesneler aracılığıyla yaratılabilir; dilin vasıtalarından tamamen başka, mimari, müzik v. b. vasıtalar aracılığıyla da yaratılabilir, ama gerçek anlamıyla şiirin özünde dilin vasıtalarının kullanılması yatar. Bağımsız şiirsel heyecana gelince, bunun insana ait diğer heyecanlardan eşsiz bir nitelikle, hayranlık duyulacak bir özellikle ayrıldığını belirtelim. Onun bu özelliği de bize yanılsama duygusunu, ya da bir dünyanın yanılsamasını vermesidir. Nesneler ve varlıklar -ifademi bağışlayın, müzikleştirilmişlerdir; karşılıklı yankılanır duruma gelmişler ve öz duyarlılığımızla uyum içine girmişlerdir. Bu şekilde tanımlanan şiir dünyası düş durumu ile, en azından bazı düşlerde oluşan durum ile büyük benzerlikler gösterir. Düşlerimizi belleğimizde yeniden yokladığımızda anlarız ki, bilincimiz kavrayışımızın ürünü olan sıradan oluşumlardan, kendi kanunları içinde dikkati çekecek kadar farklı, bambaşka oluşumlarla dopdolu, doyuma ulaşmış, ya da uyarılmış durumda bulunabilmektedir. Ancak, bazen düş sayesinde tanıyabildiğimiz bu heyecan dünyasına öyle istediğimiz gibi dalıp çıkamayız. O bizim içimizde kapalıdır ve biz de onun içinde kapalıyız, bu, elimizde onu değiştirmek için etkili olabilecek hiçbir olanağımızın bulunmadığını ve buna karşılık onun da bizim dış dünyaya dönük daha güçlü eylem yönümüzle bir arada yapamayacağını gösterir. Geçici bir hevesle ortaya çıkar ve keyfince kaybolup gider, ama insan bütün değerli ve geçici olgular için yaptığını, ya da yapmayı denediğini bunun için de yapmıştır: Bu keyfi durumu yeniden oluşturma, arzu ettiği zaman onu yeniden bulma ve sonunda duyarlı varlığının doğal ürünlerini yapay olarak yayma yollarını aramış ve bulmuştur. Son derece belirsiz bu oluşumları, ya da bu yapıları doğadan elde etmesini -ve kör zamanın akışından çekip kurtarmasını bir anlamda bilmiştir; bu amaçla daha önce belirttiğim bir çok vasıtayı kullanmıştır. İşte şiirsel bir dünya meydana getirme, bu dünyayı bir daha, bir daha oluşturma ve zenginleştirme vasıtalarının içinde en eskisi, belki de en saygını, bununla birlikte en karmaşık ve kullanımı en güç olanı dildir.

Konumuz, yalnızca bir garabet değil. Bir yapıtın nasıl oluştuğu sorusu, estetiğin önemli, belki de en önemli, sorusuna dönüşmüştür. Poe, makalesine The Philosophy of Composition başlığını vermekte haklıydı. Çözümleme yapmaya, kaldıracı doğru noktaya yerleştirerek başlamıştı, güzelin öğretisinin belki çözülebileceği bir noktaydı bu: biçim ve içerik hakkındaki tartışmalar, formalizm tartışmaları, ?saf şiir?ve?güdümlü şiir?arasındaki karşıtlık, şiirsel dilin doğasının araştırılması, siyasi şiir sorunu - kısacası, sanatsal konulardaki her kuramsal düşünüş, er ya da geç, konu edindiği yapıtların oluşumu ile ilgilenmek zorunda kalacaktır.

İlgi alanımdan hiç çıkmayan bu konuya ilişkin yazısını merakla ve dikkatle okudum şair Adnan Satıcı?nın (Evrensel, 20.02.1996). Bu başlıkla yayımlanan yazısındaki yerinde saptamasıyla söyleyecek olursam, has şair?yapay görkem?in değil, doğal olanın, sahici olanın peşinde olmalıdır. Ete-kemiğe bürünen, şairi olarak görünen bir şiir, kusurlu olmayı kusurdan saymaz elbette. Güzel şiir yazmanın insanı şair etme konusunda yeterli olamayacağını kimi yazılarımda , kimi konuşmalarımda yinelemiştim. Başkalarının ağzıyla usta görüneceğine, kendi ağzıyla çırak kalmayı göze alabilmeliydi şair. Yazdığı, duruşunu, bakışını, ilgi alanlarını, algı ortalamasını verebilmeliydi. Şiir en başta şairini veremiyorsa, ötekileri nasıl verebilir gibi bir soruya yanıt aramak gerekiyordu. ?Komşularını kendinden fazla sevmek sahtekarlığını? göstermemeliydi şair; ?bendeki sen?e ulaşabilmeliydi. ?Sendeki ben?i aramaktan çok, ?bendeki sen?e ulaşma macerasıdır şairlik ya da bana hep öyle gelmiştir. Kendini beğenmişlik, kendine tapınma hali, benmerkezcilik değildir bu, başka bir şeydir.

Kusursuzluk kaygısının?yapay görkem?le çakıştığı yerde şiirin şairini ara ki bulasın! Bu tür bir görkemliliğin cücelikle eşanlamlı olabileceğini görmek o kadar da zor olmasa gerektir. Şiirin, şairini estetik boyutta disipline etmesi gerektiği, şairini onarmak ya da temize çekmek gibi bir işlevi üstlenebileceği, yaşananı değil de yaşanması gerekeni vermek isteyeceği savları ileri sürebilir, şair böyle bir hakka da sahiptir denilebilir. Bu tür itirazlara benim de itirazım olamaz. Yine de bütün bu tercihler, kaygılar sonuçta şairin kişilik özelliklerinden tümüyle koparamaz şiiri. Cürmü kadar yer yakmalıdır şair, inandırıcı olmalıdır. İçtenlikli olmalıdır. Kusursuzluk çabası yapaylığa düşüldüğünde şairini zavallı eder, gülünç duruma düşürebilir. Böylesi bir kusursuzluk kusurluluğun ta kendisidir.

Saf şiir ifadesinin sakıncası ahlaki bir saflığı akla getirmesidir ve bu tür bir saflık da, saf şiir düşüncesi benim için, aksine, temelde çözümsel bir kavram olduğundan, burada söz konusu değildir. Saf şiir, kısaca, dil ile bu dilin insanlar üzerinde yarattığı etki arasındaki o, biçimden biçime giren çeşitli ilişkiler üzerine yaptığımız öylesine önemli bir çalışmada bize yol gösteren ve genelde, şiir hakkındaki düşüncemizi belirlememize yarayan gözlemlerimizin doğurduğu bir kurgudur. Daha iyisi, saf şiir yerine, belki de mutlak şiir demek olacaktı, ve o zaman bu ifadeyi sözcükler arasındaki ilişkilerden, ya da daha çok, sözcüklerin kendi aralarındaki anlayışlarının birbirleriyle olan ilişkilerinden kaynaklanan etkilerin araştınlması anlamında kullanmak gerekecekti; bu da, kısaca bize dilin egemen olduğu bütün bir duyarlılık alanının keşfedilmesini esinlemektedir. Bu keşif rastgele yapılabilir. Zaten genellikle de böyle yapılmaktadır. Ama bir gün dizgesel bir çerçeveye oturtulması da ihtimal dışı değildir.

Genelde sanat yapıtlarının, özelde şiirin kusursuzluğu hedeflediği açıktır. İlk bakışta sıkı sıkıya bağlanılacak bir düşünce tarzıdır çünkü. Ama bir kişilik sanatı olan şiirin, kantarın topuzunu kaçırmamak koşuluyla, şairinin farklı özelliklerini de taşıması, bir bakıma kusurlu olma cesaretini göstermesi gerekir. Şiirde kusurdan ne anlaşılması gerektiği üstünde, ölçüleri üstünde, başarılamaması halinde şairini yeteneksiz gösterebileceği üstünde epey kafa yormuştum. Kusurlu şiirin, şairine ilişkin temel, ayırıcı kişilik özelliklerini taşımayı başardığında kusurlu olmaktan çıkacağına, başka bir şey olacağına inanalı çok oldu. ?İlkelliğim özelliğimdir, ayırıcı yanımdır? dediği söylenir önemli bir şairimizin. Kusursuzluğu ilkellik noktasına vardırmak istemiyorum kuşkusuz. Çapından büyük görünmeme ilkesine sarılmasından tutun da, sahiciliği, içtenliği yansıtabilmek, okuruna aktarabilmek için güzel acemilik sürecini bir bakıma yaşamı boyunca sürdürme eğiliminden söz etmeye çalışıyorum elbette.

İnsanlar zor bir işi gerçekleştirmektense onun sahtesini aceleyle yapıp ortaya koymayı yeğliyorlar. Gerçekten şair olmak zor iştir. Bir şair duyarlılığı kazanmak için canınızı dişinize takacaksınız, bu duyarlılığı kazanmaya başladığınızda da şair olmayan şairlerin öldürücü oklarından korunmaya çalışacaksınız. Gerçek sanatçı gerçek olmayan sanatçılar yığınının öfkesini çekecektir. Sorun bir yetenek ya da deha sorunu olmaktan önce bir çaba sorunudur. Gelgelelim, hiç de tembellik kaldırmayacak bir alan olan sanat alanında daha çok tembeller iş tutarlar. Örneğin tiyatro hem kuramsal bilgiyi hem uygulama etkinliğini gerektiren bir sanat alanı olmakla tiyatrocuyu geniş çapta yükümlü kılar, öyle ki tiyatrocunun tiyatro düşünmekten başka bir işi olmaması gerekir. Zaten gerçek sanatçı tam anlamında adanmış kişidir. Tiyatro alanına baktığınızda orada tiyatronun ne olduğunu bilmeyen insanlarla karşılaşırsınız. Bu insanlar tiyatroyu rol kesmek olarak aldıklarından her çabalan acılı bir gülünçlüğü ortaya koyar. Bereket tiyatronun alıcıları da aynı düzeydedir de tiyatro yaratıcısıyla tiyatro izleyicisi arasındaki ilişkilerde pek sorun çıkmaz. Hatta düzey düşüklüğü bir avantaj olarak iş görebilir. Bu bütün sanatlar için geçerli bir durumdur. Şiir için de geçerlidir. Şairi tiyatrocuyla kafa kafaya vermiş olarak bir meyhane köşesinde hoşafa dönmüş bir biçimde bulabilirsiniz.

Abdülkadir Budak

Çeviri: Ensel Kayaoğlu

Yaşamında yaprağı kımıldamayan bir şairin fırtınalar estirmeye kalkması bir kişilik sanatı olan şiirin kaldıracağı bir şey değildir. Tepe bile olamayan, bu konuda en küçük umut vermeyen insanın sıradağlar gibi görünme eğilimi hangi okura, ne ölçüde gösterilebilir? Aşksızın Kerem olma hali olamaz şiir; korkağın cesur. Yaşamla kan bağı olmayan, yaldızlı ama içi boş dizeler toplamı da değildir şiir. Şairine özgü yapı/kurgu tekniğini de hissettiren, ısısını aktaran, rengini gösteren, kokusunu duyuran şiirdir esas olan. Şiirlerden değil de şairlerden konuşmak durumu bence önemlidir. Şairi şiir yazandan ayıran temel belirteç, altından imzası çekildiğinde bilinir, bulunur oluşudur. Böyle bir ölçütün çağını kapattığını, modası geçmiş bir eğilim tarzı olduğunu iddia etmek ise başarılamayan bir şeye kılıf aramaktan öte bir anlam taşımaz kanımca. İçinde şairinin gezinmediği bir şiirle okurun yeterince buluşacağı konusunda kuşkularım var. Şiirleri şairinin şiddetinden, baskısından, ipotek altına almasından kurtarmak düşüncesi ise bir şaka değeri taşır olsa olsa. Etle tırnak gibi olmalıdır şair ve şiir. Şairinin aynası olmaktan öte yüzü olmalıdır. Hadi diyelim aynası olsun; ama yüzünde sivilce varsa şairin, ayna da göstersin sivilceyi. Köse bir şair yüzüne sık sakallı bir şiir yakışmaz.

Dünyada büyük bir gürültü koptu , şu iki sözcük çevresinde büyük bir gürültü koptu dünyada: Saf Şiir. Bu gürültü patırtıdan biraz da ben sorumluyum. Birkaç yıl önce, dostlarımdan birinin şiir kitabına yazdığım önsözde, aşırı bir anlam yüklemeden ve şiire ilgi duyan düşünen insanların, bundan birtakım sonuçlar çıkarabileceklerini hesaplamadan bu sözcükleri kullanacak oldum. Bu sözcüklerle ne demek istediğimi çok iyi biliyordum, ama edebiyat meraklılarının dünyasında böyle bir yankı, böyle bir tepki uyandıracaklarını bilmiyordum. Hiçbir şekilde bir kuram ortaya atmak, hele hele bir öğretiyi tanımlamak ve bunu paylaşmayacak olanları aykırı düşünceli insanlar olarak görmek gibi bir niyetim yoktu, dikkatleri bir olgu üzerine çekmek istiyordum yalnızca. Benim gözümde bütün yazılı yapıtlar, dil ile ortaya konan bütün yapıtlar az sonra ele alacağımız ve şimdilik şiirsel olarak adlandıracağım özelliklere sahip bazı öğeler, ya da parçalar içerirler. Sözün, düşüncenin en dolaysız, yani en duygusuz biçimde dile getirilişinden bir tür sapma gösterdiği her seferinde, bu sapmaların salt kolaycı dünyadan ayrı bir ilişkiler dünyasını, bir an-lamda, duyumsattıkları her seferinde, bu alışılmışın dışındaki dünyanın büyültülebileceğini az çok kavrarız ve yetiştirilip geliştirilmeye yatkın soylu ve güçlü bir özün parçasını yakaladığımız duygusuna kapılırız; bu öz işlenip kullanıldıkça, sanatın varlığını ortaya koyan şiiri oluşturur.

Konumuz üzerinde düşünce yürütmüş yüce bir selefime dayanarak, amacımı daha kesin belirlemek istiyorum. Uzun zaman önce. Yüzelli yıl önce Edgar Alian Poe?bir şiir nasıl oluşuyor? sorusunu irdeleyen bir makale yayımladı. Bu denemenin konusu, Poe?nun en ünlü şiiri olan?Karga?dır. Başlığını çevirmek kolay değil: The Philosophy of Composition. Bunun anlamı yaklaşık olarak?şiirsel çalışmanın kuralları?gibidir. Bu küçük yazı, dolaysız bir söyleyişle, Poe?nun şiiridir. Poe?yu bu incelemeye yöneltenin ne olduğu, şu sözlerinden anlaşılıyor: ?Bir yazar, yapıtlarından birinin tüm oluşum sürecini aşama aşama anlatabilirse, bizim için ne kadar öğretici olurdu diye düşünmüşümdür çok kez. Böyle bir denemenin bugüne kadar niçin yapılmadığına yanıt bulmak zordur; bunun suçlusu sanırım özellikle yazar beylerimizin kibiridir. Çoğu yazar, özellikle de şairler, yapıtlarını güzel bir çılgınlık içerisinde, kendinden geçmişçesine ilhamla yarattıklarına insanları inandırmayı seviyorlar...?

İmge, sözcüklere yeni anlamlar çağrışımlar yükler, yoğunlaştırır demiştim. Halk şiirimizde "keklik" bir imgedir. Bir çok halk ozanı, şiirlerinde sevgilisini keklik sözcüğü ile ifade etmiştir. Keklik sözcüğünün neler çağrıştırdığına bakalım;

kekliğin sekmesi: Sevgilin yürümesi.

3. psikol. Duylarla alınan bir uyaran sözkonusu olmaksızın, bilinçte beliren nesne ve olaylar, hayal, imaj.

Hiçbir sanat yoktur ki sanatçı için özel bir duyarlılık, özel bir seziş, özel bir bakış biçimi gerektirmesin. Bunun bir başka anlamı şiir yazabilmek için şair olmanın, resim yapabilmek için ressam olmanın, tiyatro yapabilmek için tiyatrocu olmanın bir zorunluluk olduğudur, insanlar genelde sanatçıyı sanat yapmakta üst yetenekleri gelişmiş olan insan diye düşünmezler, doğuştan ya da başka bir yerden özel yetenekleri olan insan diye düşünürler. Sanatçı dünyaya hazır gelmiş bir kişi değildir, sanatçı olarak dünyaya düşmüş ya da gönderilmiş biri değildir. Bilincimiz eğilimlerimize göre gelişir, dünyayla ilişkilerimizin niteliğine göre gelişir. Şair olmak da böylesi bir gelişimin sonucudur. İnsanın önce kendini şair kılması gerekir. Şiir yazabilmek için şair olmak bir zorunluluktur. Şiir yazmak da şair olmak için zorunluluktur. Öyleyse şiir yaza yaza şair oluruz ve şair olduğumuz zaman ya da şair olduğumuz için şiir yazarız.

İsim kökenli bu sözcüğün, sözlük anlamına baktığımızda (TDK. Sözlük say. 1076) aşağıdaki açıklamalar çıkar karşımıza.

keklik: Avlanmaya müsait saf kişi...

Bir şiir nedir? Sanat dünyayı değiştirebilir mi? Yaratıcı edimin doğası nedir? -Bilmiyorum. Hemen genel şeyler üzerinde konuşmaya yönelen kimse, özel ve somut olana karşı koyamamakla suçlanacak.

Bütün bir yapıtın, duygusuz olarak adlandırdığım dilin öğelerinden oldukça farklı, oldukça ayırdedici özelliklere sahip öğeler yardımıyla meydana getirilebilmesi, -bunun sonucunda, şiirselleştirilmiş olsun ya da olmasın, bir yapıt yardımıyla, bir yandan düşüncelerimiz, kafamızdaki imgelerimiz, arasında, öte yandan anlatım yollarımız arasında eksiksiz bir karşılıklı ilişkiler dizgesinin, -yani özellikle, ruhumuzda bir coşku anının yaratılmasına uygun düşebilecek bir dizgenin varolduğu izleniminin verilebilmesi. İşte saf şiirin sorunu kabaca budur. Fizikçinin saf sudan söz ederken kastettiği anlamda saf diyorum. Sorunun, şiirsel olmayan öğelerden ayıklanarak saflaştınlmış bir yapıtın meydana getirilmesi yolunda başarılı olunup olunamayacağının bilinmesinde yattığını söylemek istiyorum. Bunun ulaşılamayacak bir amaç ve şiirin de ülküsellikten öteye geçmeyen bu duruma yaklaşmak için bir çaba olduğunu düşünmüşümdür hep ve hala da böyle düşünüyorum. Sonuç olarak bir şiir olduğunu söylediğimiz şey, bir söylemin içinde yer alan saf şiir parçalarından oluşur. Çok güzel bir dize şiirin çok saf bir öğesidir. Güzel bir dize ile bir elmas arasında yapılan bildiğimiz beylik karşılaştırma, düşünen herkesin saf bir nitelik taşımanın değerini bildiğini göstermektedir.

Bir Konferans İçin Notlar, 1927

dirim için saklanıyor...

Poe?dan esinlenmek, diğer konularda birbirine aşırı derecede zil olan yazarları, şiirin doğasına olan yaklaşımlarında birleştiriyor. Edebiyat Mühendisi sözcüğünü Majakovskiy ya da Valery de ortaya atmışhi yazarları irkiltiyor... Bana gelince, ne yukarıda adı geçen antipatiye katılıyorum, ne de yapıtlarımın birinin nasıl oluştuğunu anımsamak zor geliyor; ve bir çözümlemeye ve yeniden oluşturmaya olan ve az önce eksiklik olarak tanımladığım ilgi, çözümlemeye konu olan nesneye ilginin var olup olmamasından bağımsız olduğu için, burada modus operandi olarak kendi eserlerimden birinin nasıl oluştuğuna değinirsem, umarım bu benim haneme zevksizlik olarak yazılmaz...

İhtiyaç üzerine...

Eğer bu çelişkili sorun tamamen çozümlenebilseydi, yani şair, içinde düzyazıya ait hiçbir şeyin bulunmayacağı yapıtlar, müzikse! bir akıcılığın hiçbir zaman kesintiye uğramayacağı, anlamsal bağıntıların da uyum ilişkileriyle hep bir tutulacağı, düşüncelerin birbirleri içindeki dönüşümlerinin her türlü düşünceden daha önemli görünebileceği, yanaçlarla yapılan sözcük oyunlarının kişinin gerçeğini kapsayacağı şiirler oluşturmakta başarı sağlayabilseydi, o zaman var olan bir şeyden söz eder gibi saf şiirden söz edilebilirdi. Ama durum böyle değil; Dilin genel kullanıma, ya da günlük olaylara dayanan yönü, mantığa uygun biçimler ve alışkanlıklar ve, daha önce de belirttiğim gibi söz dağarcığında rastlanan karışıklık, usa aykırılık, bu tür mutlak şiir ürünlerinin ortaya çıkmasını imkansız kılmaktadır; ama ülküsel ya da düşsel bir duruma ait temel bilginin, ele alınabilecek her türlü şiirin değerlendirilmesinde çok yararlı olduğunu kolayca tahmin edebiliriz.

İmgeler, şiirin içindeki serseri mayınlardır, kimde neyi çağrıştıracağı belli olmaz. Bir bakarsınız okuyucuyu alır, hiç olmadık hayallere sürükler, zihninde bir ayrışma, bir çözülme yaratır, olanaksızı arzular duruma getirir. İmge, anlam değildir, bu ikisini karıştırmamak gerek. Eğer imgenin karşılığı anlam olsaydı, imgenin zihinde oluşturacağı görüntü herkeste aynı olurdu.

(Dize, Mayıs 1996)

bugün derste işlediğim ve yarın ve sonraki gün işleyeceğim konunun adıdır 'saf şiir'. paylaşım için teşekkürler

Amacım, bir şiirin hiçbir bölümünün rastlantı, ya da ilham sonucu oluşmadığını, tersine, matematiksel bir işlem gibi dize dize aynı kesinlik ve mantıkla kurulduğunu göstermektir.?

kekliğin ötüşü : Sevgilinin konuşması, sesinin güzelliği.

Poe?dan esinlenmek, diğer konularda birbirine aşırı derecede zil olan yazarları, şiirin doğasına olan yaklaşımlarında birleştiriyor. Edebiyat Mühendisi sözcüğünü Majakovskiy ya da Valery de ortaya atmış olabilirdi. Şiiri, devrimin bir aracı olarak gören ve kesinlikle bir formalist olmayan bu Rus, tümü ile Poe - Valery çizgisinde olan Şiir Nasıl Yazılır başlıklı bir makale yazdı. Amerikalının?dişli çarklar ve kayışlar? öğretisinden sonuçlar çıkartıyor ve şiirsel hammaddelerden, yarı işlenmiş ve hazır ürünlerden söz ediyor. Saf şiir?in estetiği ile Marksist tarih anlayışı bu kadar yakınlaşabiliyor, buna göre üretim güçlerinin gelişimi insanın bütün eylemlerini ve böylece şiir yazmayı da belirliyor.

?Karga?nın oluşumu hakkındaki makalesi büyük etki yarattı. Baudelaire ve Mallarme, yazarı Fransa?da tanıtmışlardı; orada Poe?nun, yeni şiirsel Credo olarak yorumlanabilen denemesi, kısa sürede sönüp gitmeyen, kuşaklan uğraştıran gerçek edebiyat olaylardan biri oldu. Çağdaş şiirin kuramı, Poe?suz düşünülemez. Valery, şairden bir?edebiyat mühendisi?diye söz ediyor, Gottfried Benn onu?sanatsal materyali soğuk tutmaya?çağırıyor; öğrencileri Pound?u?il miglior fabbro?olarak anıyor; yüzyılımızın büyük İspanyol şairleri Göngo-rizm makinesini yeniden çalıştırıyor; Brecht, yabancılaştırma etkisini şiire de uyguluyor. Burada hesap kitap yapılıyor ve parçalar birleştiriliyor, ve her yerde Poe?nun izleri görülebiliyor. Dada-babalarınm taklalarında ve sürrealistlerin rüya metinleriyle şaklabanlıklarında dahi bir hesaplanmışlık seziliyor, sanki söz konusu olan, bir makineyi yapmak yerine parçalamak olsa bile, o mühendislik sanatını bozmamak gibi.

Saf şiir düşüncesi, ulaşılamayan bir örneği, şairin çabalarının, gücünün ve arzularının gelip dayandığı son noktayı gösterir...

Şair, imge yoluyla, bozduğu gerçeğin yerine, olmasını istediği, hayal ettiğini, arzuladığını, kendi gerçekliğini, heyecanını koyar.

Şair de öbür sanatçılar da güçlerini yalnızca ve yalnızca sanatlarına uyarlı kıldıkları, sanatın koşullan çerçevesinde geliştirdikleri bilinçlerinden alabilirler. Alkolün ya da entrikanın sağlayacağı güç kişiyi sanatçı yapmaya yetmeyecektir. Sanat alanında her zaman kötü satıcılar ve kötü alıcılar vardır. Bunlar yaratıcı düzeyinde de izleyici düzeyinde de bilincini estetik hazza ulaşma yönünde geliştirememiş kişilerdir. Sözde sanatçıların ürünlerini sözde izleyiciler tüketirler. Gerçek sanatçı da gerçek izleyici de az sayıdadır. Gerçek sanatçı kötü izleyiciye ters gelir. Gerçek izleyici de kötü sanatçıya ters gelir. Sanat alanında her yaratıcı kendi izleyicisini bulacaktır, kendine uygun izleyiciye kavuşacaktır. Sanatçıya göster izleyicini söyleyeyim ne olduğunu diyebiliriz. İyi sanat gerçek bir yetkin bilinçle gerçekleştirilmiş sanattır. Onu üretmek de tüketmek de zordur. Demek ki şairin ilk işi şair olmaya çalışmak olacaktır. Şiir yazmakla şair olmayı birbirine karıştırmayalım.

Bu görevin bütün güçlüğünü kavratabilmek için başlangıç durumunu, şaire sunulan verileri, imkanları ve nesnesi yine de onunkinden çok farklı olmayan başka bir türün sanatçısıyla karşılaştıracağım. Şaire verilenler ile müzisyene verilenleri karşılaştıracağım. Ne mutlu müzisyene! Onun sanatındaki gelişme yüzyıllardan beri kendisine, tamamen ayrıcalıklı bir konum sağlamıştır. Müzik nasıl oluştu? İşitme duyusu bize gürültüler dünyasını verir. Kulağımız kendisine rastgele bir düzen içinde gelen pek çok miktarda duyumu alır ve bunları dört ayrı nitelikte değerlendirir. Oysa ilk çağlara dayanan gözlemlerimiz ve çok eski bilgilerimiz sayesinde, özellikle sade ve ayırdedilebilir ve özellikle birtakım bağdaşımları, birleşimleri oluşturmaya elverişli olan sesler dünyasını gürültüler dünyasından ayırabiliyoruz, kulak, ya da anlama yeteneği daha bu gürültüler ortaya çıkar çıkmaz bu bağdaşımların ve birleşimlerin yapısını, bağlantısını farklılıklarım, ya da benzerliklerini algılar. Bunlar saf öğelerdir, ya da saf öğelerden oluşmuşlardır, yanı ayırdedilebilirler; kesin olarak tanımlanmışlardır ve en önemlisi, aslında gerçek ölçü aletleri olan aletlerle sürekli ve birbirlerine benzer biçimde üretilme yolları bulunmuştur. Bir müzik aleti, ayarlanabilen ve belli hareketlerle hiç değişmeden belli bir sonucun elde edilebileceği biçimde kullanılabilen bir alettir. Ve işte işitme alanındaki bu düzenlenmenin sonucu: sesler dünyası gürültüler dünyasından çok ayrı olduğu için ve kulağımız da zaten bunları açıkça ayırdetmeye alışık olduğundan, sof bir ses, yani kısmen olağan dışı bir ses kendisini duyurduğunda hemen özel bir havanın doğduğu olur, duyumuz özel bir bekleyiş durumuna girer ve bu bekleyiş genel olarak oluşan heyecanla aynı türden, aynı saflıkta heyecanları doğurmaya yöneliktir neredeyse. Bir salonda saf bir ses yayıldığında, bizde her şey değişir, müziğin ürettiğini bekleriz. Şayet, bunun tersine, bir karşı durum meydana gelirse; bir konser salonunda bir parçanın çalınışı sırasında bir gürültü duyulursa o zaman bizde bir şeylerin kesintiye uğradığını, özde bir şeylere karşı gelindiğini, bilmem hangi birleşim yasasının çiğnendiğini hissederiz ; bir dünya kırılır, bir büyü dağılır.