Aşk şarabının sarhoşuyum; her ne kadar ağzım mana fıskiyesi ise de, ilham gelmeyince söyleyemem.

Ne kadar güzel ve anlamlı bir cümle... Yazı da çok güzeldi... Teşekkürlerimi bir borç bilirim historianlady.

Baki?ye göre, aşkı her önüne gelene sormak ve bundan bir cevap ummak faydasızdır. Çünkü, aşık olmayan, onun derdini, sıkıntısını çekmeyen, ateşinde yanıp kavrulmayan, bu derdin nasıl bir bela olduğunu nereden anlasın?.. Aşk bir kal değil; bir hal hadisesidir. Ateşi gözle görmek, ayne'l-yakin; anlatılan şeylere, söylenen sözlere, kitaplarda defterlerde yazılanlara dayanarak anlamaya çalışmak ilme'l-yakin; onu, içine girerek, yanarak, kavrularak tanımaya çalışmak ise hakka'l-yakindir. İşte aşk da ancak hakka'l-yakin idrak edilebilecek böyle bir ateştir. Onu da tanımak, bilmek ve hakikatine vakıf olmak için bizzat o ateşin içine girilmesi ve doğrudan hissedilmesi gerekmektedir. O halde, aşk derdi yabancılara değil; yine aşık olanlara, bu dertle yanan yakılanlara, onun ateşinde kavrularak ağlayıp inleyenlere sorulmalıdır.

Şeyh Galip

Keşke benim gibi gönlü kırığın bin canı olsaydı da, her biri ile sana bir kez feda olsaydım.

Ah mine'l-aşkı ve halatihi

Kangısın alsam güli ya camı yahud ki seni

Aşık-ı sadık benem mecnunun ancak adı var

Aşk bir nakkaşdur kim suret-i uşşakda

Ne recayı vasla gayret ne firaka kudretüm var

Bir elinde gül bir elde cam geldün sakıya

Sensüz geçen zaman-ı hayarun kazası yok

beytinde dediği gibi:

Kılma derman kim helaküm zehri dermanundadur (10)

Aşığın gönlünde sakladığı aşk o kadar değerli bir sır ve emanettir ki; aşık onu bir divane olan gönlüne bile açmamaktadır. Aşığa göre, bu yolda, gönlü bile kişinin düşmanıdır ve aşk sırrı ondan dahi gizlenmelidir.

Bir şu'lesi var ki şem'-i canun

Aşkın gamım almak için sakın canını verme! Çünkü, aşk, canın afetidir. Aşkın can için bir afet, bir bela olduğu, herkes tarafından bilinen bir gerçektir.

Viran kaluruz eğer ki abad olsak,

Senin lal dudaklarının övgüsünü yapmak, benim ağzıma şeker olarak yeterlidir.

Ey Fuzuli ah eğer senden sorulsa bu hisab

"Ders-i aşkın müşkilin Yahya nice halleylesin

Baki'nin aşağıdaki şiiri de aynı duygu ve düşüncelerle kale me alınmıştır:

Sanman ki taleb-i devlet ü cah etmeğe geldik

Şeyh Galib, sevgilinin bedeni ile ilgili olarak güzellik üzerine güzellik katmakta ve önce saflık, arılık ve duruluk servisine benzettiği bu bedeni, ardından bir de gül tohumundan bitmiş olmakla sıfatlandırmaktadır. Gül, bilindiği gibi, şekil ve koku olarak güzelliğin, manevi olarak da sevgi ve muhabbetin sembolüdür. Gül, bir de divan şiirinde ahlak güzelliğini ifade için kullanılmaktadır. Şeyh Galib, bu benzetme ile, sevgilinin bedeninin ve varlığının güzellik, sevgi, muhabbet, saflık, arılık duruluk ve ahlak güzelliğinden meydana geldiğini söyleyerek onu yüceltmektedir.

Şair, beyitte işte bu duygu ve düşünce çerçevesinde hayata bakmakta; gökyüzünün de mutlak sevgilinin aşkı ve şevki ile dönüp durduğunu söylemektedir. Şaire göre, gökyüzü, içinde ilahi aşk şarabı bulunan kocaman bir kadehtir. Bu gökyüzü kadehi, sevgilinin arzu ve neş'e meclisinde devredip durmaktadır. Şafağın kızıllığı ise bu kadehin içinde kalmış bir yudumcuk aşk şarabıdır. Burada, eski gökyüzü bilgisine göre, dünyanın değil, dünyanın etrafında soğan kabukları gibi üst üste sıralanmış bulunan dokuz kat feleğin döndüğünün kabul edildiğini hatırlamamız gerekmektedir.

Can misafirdür bugün yarın göçer ey aşk sen

Tohm-ı gülden bitme bir serv-i safadur kametün (23)

Reh-güzar-ı ehl-i aşk üzre kılın medfen bana(8)

İnletip bülbülleri ta subh-u güya eyleyen"

Vasf-ı la'l-i nabun agzumda benüm şekker yeter (27)

Öyle mest oldum ki gayrun merhabasın bilmedüm

Ey sevgili! Güzelliğinin meclisine bedenim kandil olmuştur; gönlüm ise pervane... Bu kandilin içinde yanan, benim canımın fitili ile yüreğimin yağıdır.

Gördüğün genc-i nihan mahzen-i virana geçer (24)

Ki anda ruz u şeb aşk ateşi rurmaz yanar tenha (21)

Selametle...

Aşığım ama; yine, fikrimin el değmemiş bakiresine... Ben Cebrail'im; düşünce ve hayal Meryem'i benim mahremimdir.

Dert sahipleri, aşk elbisesi olarak ateşten bir gömlek giydiklerine göre, onların gönüllerinin derununda nasıl bir ateş yandığını varın hesap edin!

Klasik edebiyatın temelinde bulunan tasavvufi anlayışta akıl-aşk çatışması kuvvetli bir şekilde kendini hissettirir. Buna göre, hakikate akıl yolu ile değil; aşk vasıtası ile ulaşılabilir. Mutlak gerçeğe varmada akıl eksik bir vasıta, güvenilmez bir araçtır. Hakikat yolunun yolcusu, aklı terk edip ruhunu ve gönlünü bütünü ile aşka teslim etmelidir. Ancak o zaman kapılar açılacak, vuslat gerçekleşecektir.

Zati, yukarıdaki beyitte, Miraç hadisesine telmih yaparak bu akıl-aşk karşıtlığı konusunu muhteşem bir üslupta işlemektedir. Zati'ye göre, Hak yolunun yolcusu olan salik eğer akıl Cebrail'ini yolda terk edip aşk Refref?ine binerse, ancak o zaman Hakk'ın vuslatına erecek ve ilahi tecellilere mazhar olacaktır.

Aşk, tenimi yaksa, gam ve derde günah olmaz. Bu, muhabbet şehridir; burada vezir ve padişah bulunmaz.

Var olan herşeyi yok etmektir adı aşk

Bir peri-suret görünmüş bir hayal olmuş sana

Arslanlar bile kahrımın pençesinde tir tir titrerken; felek beni bir ahu gözlü güzelin karşısında aciz hale getirdi.

Yoksa ömrüm varı sensiz n'eylerim dünyayı ben

Ten zahir ü tende can nihandur (11)

Beni bir gözleri ahuya zebun itdi felek

Ey Fuzuli! Ömrünün bütün nakdini put uğruna harcadın... Ah, eğer senden bunun hesabı sorulursa ne yapacaksın?

Nesimi

Avni, beyitte, hazinelerin viranelerde gizlendiği inancına telmihte bulunmaktadır. Aşığın gönlü viraneye; onun içinde bulunan aşk ise, viranede gizlenmiş bulunan hazineye benzetilmiştir. Nasıl, viraneleri ehemmiyetsiz görmeyip, içindeki gizli hazineyi düşünmek icap ederse ; aşıkların da perişan hallerine, yıkık gönüllerine hor gözle bakmayıp, o gönüllerin içinde bulunan aşk adlı gizli hazineye nazar etmek gerekmektedir. Burada ayrıca sofilerin kutsi hadis saydıkları, ancak sahih hadis kitaplarında bulunmayan "Ben gizli bir hazine idim; bilinmemi sevdim..." sözüne de telmih vardır.

Evet, aşk, divan edebiyatı içerisinde en temel unsur olarak yer almaktadır. Bütün yolların Roma'ya çıktığı gibi, divan şiirinde de aşk bütün ırmakların döküldüğü deniz, bütün çayların aktığı ulu ırmak ve bütün yolların açıldığı agora konumundadır.

Geçme ey ruh-i revan ömr-i şitabum gibi

Nazdan sus pus olmuşsun... Ama istesen, dilin bile duymadan, kaşınla bin destan söylersin.

3. Sadık:doğru, varolan

Bu yıkık ve viran gönlüme hor bakma da, aşka nazar kıl! Çünkü, gördüğün o gizli hazine, yıkık, viran mahzenin içerisinde bulunmaktadır.

Dastanlar şerh idersün bir nigah-ı naz ile

Ol murg-i cefa-perest-i işkiz biz kim,

Dünyayı hiçe satmaktır adı aşk

Vücudı fani itmekdür adı?ışk

EŞREFOĞLU RUMİ

Sevgilinin gözleri ezelde canıma bir merhaba sundu... Ben, bu merhaba ile öyle sarhoş oldum ki; ondan başkalarının sunduğu merhaba asla tanıyamadım.

Aşık oldur kim kılar canın feda cananına

Mostarlı Ziyai'nin şu beytinde de aşk, aynı şekilde ateşten bir gömleğe benzetilmiştir. Ziyai'ye göre, aşk elbisesi, dert ehli için ateşten bir gömlektir. Aşıkların gönüllerinin derinliğinde ise daha şiddetli bir ateş yanmaktadır:

Kalbin akarsuya benzetilmesinin sebebi, saflık ve akıcılık; aşkın alevli bir ateşe teşbihinin sebebi ise, kalpte yakıcı ve kavurucu bir etki bırakmasıdır. Yalnız, akarsuyun üzerinde olduğu halde ateşin sönmemesi ve hararetle yanmaya devam etmesi aşkın şiddetini ve asla sönmeyen alevli bir azap olduğunu anlatmaktadır.

Arif-i agah serhoş vakıf-ı esrar mest

Alemi pervane-i şem'-i cemalün kıldı aşk

Sevincimden nice yıllar geçipdür görmedim uyku?

Anda mecnun bidler divane cular var idi

O ay yüzlü sevgilinin gece adım adım gelişi, dünyalar dolusu bekleyiş sıkıntısına değmez mi?

Yanmaktan usanmamak, yanarken susamak SENİ...

Kimden istifsar idem keyfiyyet-i aşkı aceb

Biz bülbül-i muhrik-dem-i gülzar-ı firakuz

Ne reca-yı vasla gayret, ne firaka kudretim var.

İtibar etmezdik laf ü güzafa. Mısraları nakış nakış işleyen, kalemi kağıda yar eyleyenlerimiz vardı.

alıntı

Ateşde karar eyledi gerçi ki semender

AKIL CEBRAİL'İ; AŞK REFREFİ

Bezm-i hüsnüne vücudum şem'dür pervane dil

Mahzun oluruz kaçan ki dilşad olsak,

Şeyh Galib'in aşağıdaki beytinde de aşk ile ilgili olarak ilginç benzetmeler yapılmıştır:

18. yüzyılın büyük aşk şairi Şeyh Galib de bu aşk ve akıl çatışmasını konu edinmekte ve teatral bir üslupla, bir gönülde aşk ile aklın birlikte bulunamayacağı hususunu işlemektedir:

Nazdan hamuşsun yoksa zebanun duymadan

Bu dizede şair kendini mecnundan daha büyük aşık olarak gösterirken aslında kendini değil, bu yolla sevgilisinin güzelliğini övüyor. Sen öyle güzelsin ki, sana aşık biri ancak bu kadar aşık olabilir, Mecnun aşkı felan senin güzelliğine az gelir anlamlarını veriyor. Bu dizede sadık kelimesi iki anlamda kullanılıyor. Birinci olarak bildiğimiz sadık yani sadakatle bağlı, sözünden çıkmayan, sevgilisinin her dediğini yapan anlamında ; ikinci olarak ise Mecnunun varlığının zahirliği karşısında kendisinin varolduğunu ve doğruluğunu, aşkının hikaye değil gerçek olduğunu kastediyor.

Murabbalar, muhammesler, terkib-i bendler ve daha neler neler söyledik. Sözü aştık, kelamı meşk ettik aharlı sayfalara. Kamış kalemimizde mürekkep kurumadı hiç.

Aşk, ilahi hikmet nurudur ve her şeyin anlaşılmasını, hakikatinin kavranılmasını sağlayan bir bilinç kaynağı olduğu için, bilinmezliğin karanlığını aydınlatan ebedi bir ışıktır. Mutlak güzelliğe ve olgunluğa vurgun gönüllerin sahibi aşıklar ise, işte bu ebedi ışığın etrafında hiç durmadan dinlenmeden dönen pervanelere benzerler. Aslında bu dönüşleri hem o ışığa muhtaç oluşlarından; hem de o ışığın içine girip, belki o ışığın ve ateşin ta kendisi haline gelme arzularından kaynaklanmaktadır. Nihayet bu pervaneler, bu muttasıl dönüşlerin bir türlü sonunun gelmediğini görerek o ateşe canını vermek, canını vererek o ateşle bütünleşmek gerektiğini anlamakta ve bu arzu ve şevk dolu alışverişe bir divane gibi seve seve feda oluşun güzelliğini yaşamaktadırlar.

Bedenim, ana rahminde şekil aldığında, put gibi güzel bir sevgilinin hatırına aşk ve muhabbet zünnarı bağladı.

Ona kendini atmaktır adı aşk

Ey Nedim! Bu şehir içerisinde senin tarif ettiğin bir güzel yok... Senin gözüne bir peri yüzlü görünmüş, sana bir hayal olmuş!.

DEMİRDEN KUŞ KAFESİ

DERD-İ AŞK

Bar-ı bela-yı aşka heves kılma Bakiya

Ben geda sen şaha kul olmak yok amma neyleyim

Gerçi yanur yakılur aşık veli altun olur (4)

Çünkü aşıklar, aşkın ve ayrılığın acısı ile öylesine perişan olmuşlardır ki; bir deri bir kemik kalmışlar, yerlere serilmişler ve bu sararmış yüzleri ve neredeyse görünmez hale gelmiş bedenleri ile eceli hatırlatır hale gelmişlerdir. İşte bu safran gibi sararmış yüzleri ve iğne ipliğe dönmüş bedenleri, onların suretlerinde aşk nakkaşının resmettiği ecelin ürkütücü şeklidir.

Şeyhülislam Yahya

-Avni-

Bezm-i şevkün içre devr eyler felek bir camdur

Ateş kesilür geçse saba gülşenimüzden

Nef'i

Ya Rabbi! Gam meclisinde bağrımı derd şişi ile delip ney gibi inletme! Yoksa aşkının sırrı aleme faş olacak.

Canını canane vermekdir kemali aşıkın

Aşk bir ahen kafes ben tuti-i guyasiyem

Nakd-i ömr ü hasıl-i dünya heman bir yar imiş

Yanar odı bir akar su üzre tasvir eyledüm (12)

Nefi, bu ayrıcalıklı ve aşırı yanını aşk konusunda da gösterir ve mesela yine kendine, kendi fikrinin ve düşüncesinin gü zeline aşık olduğunu açıkça ilan eder. Nefi' deki bu ileri, aşkın ve aşın iddialar, onun şiirini doğru anlayabilmek için şiirlerinin aynı zamanda psikoloji ve psikiyatri bilim dalının verilerinden de yararlanılarak şerh edilmesi gereğini gündeme getirir.

Divan şairlerimiz arasında Nef i'nin özel bir yeri ve konumu vardır. O da, şairlerin kendilerini, sanatlarını ve şiirlerini beğenmeleri hususunda Nef i'nin oldukça ileri bir noktada bulunduğu gerçeğidir. Nefi, bu kendini beğenme halini o kadar ileri noktalara götürmüştür ki; onun şiirlerini okuyanlar, zaman zaman Nefi'nin, kendini peygamberlerle, büyük meleklerle, ilahi güçlerle ve hatta Tanrı ile kıyas ettiğini hayretle izlerler.

Aşk padişahı hangi gönül şehrine gelse, onun maiyeti ve hatta ordusunun askerleri olarak sıkıntı, gam, bela ve keder de birlikte gelir ve aşığın kalp şehrini istila ederler. Aşık ise bu istiladan son derecede memnundur ve karşılığında canını ve başını bu padişaha hediye olarak sunmaktan büyük keyif almaktadır.

AŞK: SULTAN

La'l-i yar ağzında amma vapesin olmuş nefes

Bu yanan canum fitilidür yüregüm yağıdur (22)

Aşkın, ateşin ve ışığın mucizevi ressamı Şeyh Galib'in bir beyti vardır ki, aşkı ondan daha güzel anlatan, ondan daha muhteşem bir tablo halinde gözlerimizin önünde resmeden bir tasvire rastlamak mümkün değildir:

Aşık gerçi gümüş tenli sevgililer için dert ve ayrılık potasında yanar yakılır ama. altın olmuş olur.

2. Bilim ve felsefe,

Zati, aşkı bir kafese; bir şair olarak kendisini de kafesin içerisinde bulunan papağana benzetmek suretiyle, şairin, aşk tarafından kuşatıldığı için mucizevi bir şekilde konuştuğunu, yani bu benzersiz şiirleri aşk sebebi ile söylediğini anlatmak istiyor. İçi dışı aşkla dolan şair, artık ilahi ilhamla konuşmakta ve üst bir dille şiir söylemeğe başlamaktadır. Çünkü aşk, fıtratın, ilahi alemin ve meleklerin dili ve mantığıdır.

Aşkın belalı meyvesine heves etme ey Baki! Çünkü bu ağır yükü taşıyamayacağından korkarım.

Cebrailim Meryem-i endişe mahremdür bana (30)

Vermiyen can itiraf etmek gerek noksanına

Kendisi hocam olur. Gerçekten değerli bir bilim adamıdır 4 yıl derslerine girmek gerçekten güzeldi. Divan Edebiyatındaki yorumları haz vericidir. Sanırım divan edebiyatı beğenisi kazanmamızda katkısı büyüktür. Tabi sevgili Kemal Yavuz hocamızı da unutmamak gerek :)güzel günlerdi.

Benim bildiğim aşk sahrası böyle renksiz, cansız, hareketsiz değildi; orada mecnun olmuş salkım söğütler, deli divane akarsular vardı.

Ey Eşrefoğlu Rumi gerçek olarak şunu bil ki

Su uyur düşman uyur haste-i hicran uyumaz

Elinize, yüreğinize sağlık diyerek bir beyitle daim olmasını diliyorum başlığın dolayısıyla yazılarınızın...

Libas-ı aşk derd ehline pirahendür ateşden

O aşk ki, sadece bu dünyaya ait hususların bilinmesini, aydınlanmasını sağlamakla kalmıyor; daha da ötelere uzanarak mutlak gaybın karanlıklarına da ışık oluyor.

Sevgiliye, vuslat için bahaneler aradığımı duyurmuşlar... Ara bozuculuk yapmışlar, ama, manen himmet etmişler, yardımda bulunmuşlar.

Yok bu şehr içre senün vasf etdigün dilber Nedim

AŞK: ŞARAP

Ömrlerdir eylerim ahval-i dünya imtihan

Vahdet vadisi, hakikatte aşk makamıdır. ki, o vadide dilenciler, padişahlardan ayırt edilmezler.

Cihan cihan elem-i intizara değmez mi

Semender, ateşte yanmadığına, hatta ateştin içinde yaşadığına inanılan efsanevi bir hayvandır. Bu beyitte de semenderin ateşten çıkmaması, onun ateşten daha yakıcı olan aşk elbisesini giymek istemediği yolundaki hayali sebebe bağlanmış ve hüsn-i ta'lil yapılmıştır. Şair burada, mücerret bir kavram olan aşkı, can ve gönül yakan bir hırkaya benzetmiştir. Fatih Sultan Mehmed'in şiir sahasındaki gücünü açıkça gösteren bu beyit lafız ve anlam ilişkileri bakımından tam bir berceste mısra özelliği taşımakta ve divan şiirinin en güzel örneklerinden birini oluşturmaktadır.

Ne beyan-ı hale cür'et, ne figana takatim var.

?Lütfedip bir gece rüyana gireceğim diyen sevgilinin bu vaadine sevinmekten uyku uyuyamayan? bir maşuk...

Ey Fuzuli! Bu canım bedenimden çıksa da, aşk yolundan asla ayrılmam. Bana , aşıkların gelip geçtiği yol üzerinde bir mezar yapın.

Vasl-ı dilberdir hemin bu dar-ı dünyadan murad"

Ol peri aşkın dimezven gönlüme divanedür

Benim gibi bir dilencinin senin gibi bir padişaha kul olması uygun değil ama; ne yapayım ki, aşk ve arzu beni olmayacak düşüncelerin vadisinde şaşkın şaşkın dolaştırıp duruyor.

Şu Ziyai şevke gelmiş ve artık gönlü bir hikmet fanusuna dönmüştür. Öyle bir fanus ki, onda gece gündüz sadece ve sadece durmaksızın aşkın ateşi yanmaktadır.

Nitekim bu dünya evinden maksat da dilber sevmektir

Aşıkla alay etmek olmaz o bir defa tutulmuştur aşka, neylesin? İnsanın aşka yakalanması bir beladır, neylesin?

Mahabbet şem'i kim yağı yüreklerden alınmışdur

Adene mihr-i mahabbet bir beladır neylesin

Aşkın şeklini gönlümün sayfasına işledim ve bir akarsu üzerinde alevli bir ateş resmi çizdim.

Söz vardı.

Fuzuli'ye göre aşk, hayatın gayesi, varlığın tek amacı ve hatta ölümden sonraki hayatın bile yegane uğrağı ve durağıdır. Büyük şair ve aşık Fuzuli, aşk tarikinden asla çıkmayacağını, hatta canı bedenini terk etse bile, bu yoldan ayrılmayacağını haykırmaktadır.

Min can olaydı kaş men-i dil-şikestede

Aşk, demirden bir kafes; ben ise onun içindeki mucize dilli papağanım...

Aşk, beden binasının temellerini yıktı ve can evini abad etti... Aşk, ayrılığın taşları ile gönülde güçlü bir bina kurdu.

Anı yine aşık-ı nalane söylen söylesun (7)

Şirler pençe-i kahrumdan olurken lerzan

15. yüzyılın orijinal şairi Tacizade Cafer Çelebi de bu can-aşk veya can-gam karşıtlığı ile ilgili şu güzel beyti kaleme almıştır:

Mest-i cam-ı aşkım ilham olmayınca söylemem

Şekl-i aşkı gönlümün levhinde tahrir eyledüm

Derun-ı ehl-i derdün var kıyas it niçedür narı

Bakıya kankı gönül şehrine gelse şeh-i aşk

Sevgilinin boyu öylesine arı duru, öylesine düzgün ve güzeldir ki; bu haliyle saflık, anlık ve duruluk servisine benzemektedir.

Ana kendüyi atmakdur adı?ışk

Ana göz nurıdur şu'le fetile rişte-i canlar

3. Tarih ve gündelik hayat,

CAN AFETİ

Alemi mest etse ey Nef'i n'ola eş'arumuz (29)

1. Din ve tasavvuf,

Aguyı kendü yutmakdur adı?ışk

Zira tahammül itmeyesün ihtimaldür (16)

Camda bir cür'adur aşkun şarabından şafak (5)

İlginiz için teşekkür ederim. Ben de yazıyı büyük bir haz ile okudum. Muhammed Nur Doğan hocamız gerçekten çok güzel bir çalışma yapmış. Zaten en güzel eseri olan Leyla ile Mecnun'u da okuyup yazıyorum muhteşem...

Şairin tabiatı , aşk şarabı ile dolu bir küptür. İşte, şairin söz ve mana güzelliği açısından baş döndürücü özellikteki şiirleri bu aşk şarabının küpü olan gönlünün derinliğinden çıkmakta ve kadeh kadeh şarap gibi, okuyan ve dinleyen herkesi adeta sarhoş etmektedir.

Aşıka ta'n etmek olmaz mübteladır neylesin

Refref-i aşk ile vasl-ı Hakka irer o didük (17)

1. Füzun: fazla

Aşıklar seni dünyaya, aşkının elemini bütün aleme vermez; ayrılığınla geçen bir anı, bin ömre bile değişmezler.

Ey Nefi! Şiirlerimiz alemi sarhoş etse buna şaşılır mı? aşk şarabına küp olmuş bir tabiattan çıkmaktadır.

15. yüzyılın hanım şairi Mihri de aynı sistem içerisinde düşünmekte ve aşığın vücudunu kandile ; gönlünü ise bu aşk kandilinin etrafında dönüp duran pervanelere benzetmek tedir.

Arzu sergeşte-i fikr-i muhal eyler beni

Gitme andan incinüp billah derunumdan benüm (3)

Sen, o tatlı dilli gözlerin yardımı ile bin dilden konuşuyor sun; bir nazlı bakışınla destanlar şerh ediyorsun.

Düzde zindan olur ol dar ki mihman uyumaz (18)

Aslında klasik edebiyatımızın temelinde bulunan anlayış ve aşk ile ilgili kavrayışa göre; aşıklar, aşkın gamını ve sıkıntısını alabilmek için canlarını bedel olarak vermeye hazırdırlar. Çünkü bu gam, aşığın bedenini yıkıp toprağa karıştıracak; ancak can ve gönül evini mamur hale getirecektir. Bu hususu Necati şu beytinde oldukça güzel bir şekilde dile getirmektedir:

Bela gökten yağmur gibi yağsa

Gel gel berü ki savm u salarun kazası var

Düşmeninden razı la-büd kişinün pinhan gerek (25)

NOT : Konu uzun olabilir ama her gün biraz okumanızı öneririm.

Felek, seni arzulamanın meclisinde dönüp dolaşan bir kadehtir. Şafağın kırmızılığı ise, senin aşkının şarabından o kadehin dibinde kalmış bir yudumdur.

Bu?alem sanki oddan bir denizdür

Ne olursun gel, gel ki; orucun, namazın kazası oluyor; ama sensiz geçen zamanın kazası olmuyor.

Ey tabibi Ben aşk derdinden memnunum; beni iyileştirmeye çalışma!... Bil ki, senin vereceğin bu derman, asıl benim helakimi hazırlayan zehir olacaktır.

Dame düşeriz kafesten azad olsak.

Büyük şair ve mutasavvıf Fuzuli bu beyitte de aşkın tasavvuf felsefesi içerisindeki yerine işaret etmekte ve onun mistik boyutta yüklendiği anlamı dile getirmektedir. Fuzuli ye göre vahdet, yani mutlak birlik vadisi, hakikatte aşk makamıdır Aşk makamına yükselmeyen, o seyr ü süluka girmeyen, vahdetin hakikatini anlayamaz ve kesretin dalaletinde kala kalır. Aşktır ki, bütün bu varlığın sırlarına insanı aşina kılar, hayatın amacını, zamanın, mekanın esrarını, hayatın ve ölümün hakikatini ayan beyan gösterir. İşte o zaman, aşk makamına yükselen, vahdet sırrına eren kişi için artık ayrılık gayrılık, zenginlik-fakirlik, varlık-yokluk, sultanlık-dilencilik ayrımının anlamı kalmaz ve her şeyin bir ve mutlak varlığın tecellileri olduğu şuuru gerçekleşmiş olur.

Hiç aşktan başka bir şey, söz mücevherini harcamaya değer mi?

16. yüzyılın orijinal şairlerinden biri olan Mostarlı Ziyai de, Şeyh Galib'den asırlar önce aynı düşünce çerçevesi içinde şu güzel beyti kaleme almıştır:

Divan edebiyatı da denilen Klasik Türk edebiyatı, üç büyük dilin müşterek söz varlığı ile kendini ifade eden, ortak bir medeniyet havzasının tarihi, coğrafi, kültürel, dini, felsefi ve sosyal birikimini estetik düzlemde yansıtan oldukça zengin ve kudretli bir sanat geleneğidir.

AKARSU ÜZERİNDEKİ ALEVLİ ATEŞ

Aşk, insanın başına, gökten inen yıldırım gibi ansızın ve haber vermeden gelir. Bundan sakınmaya çalışmanın bir faydası yoktur. O geldi mi, göz açıp kapayıncaya kadar geçen kısa bir zaman içerisinde gelir ve yapacağını yapar. Aşkın çaresi, ona razı olmak ve birlikte getirdiği gam, mihnet, çevir, eziyet ve kedere katlanmak, hatta onları lütuf olarak bilmektir.

Za'feran ile gelür şekl-i ecel tasvir ider (13)

Gelicek gam mülkine can karşu çıkar

Cebreil-i aklı ol salik ki Zati yolda kor

! Benim bu dünyanın eziyet ve cefasını çekmem, hep senin içindir... Yoksa, ey ömrümün varı, sensiz bu dünyayı ben ne yapayım?

Hiç aşkdan özge şey reva mı

Sevgilinin lal renkli dudağı ağzında, ama neredeyse son nefesini vermek üzere... Hasta aşığı gördüm; can verip, can almaktaydı.

Aşk, bu sefer karşımıza elinde kıldan fırçası ve safrandan boyası ile resimler yapan bir nakkaş olarak çıkmaktadır. Bu aşk nakkaşının, üzerine safran boyası ile resim yaptığı levha ise, aşıkların yüzleri ve bedenleridir. Yaptığı resim de ecelin ta kendisidir.

Dört ana başlık altında toplayabileceğimiz divan şiirinin dünyasına ait bu maddi ve manevi değerler, söz ve anlam sanatlarının verdiği imkanlar ile oldukça gelişmiş hendesi bir sistem çerçevesinde şaşırtıcı parıltılarla beyitler, gazeller, kasideler ve mesneviler içerisinde yerini almış ve asırların kalıcılık sınav dan başarı ile geçerek evrensel şiir anıtlarına dönüşmüştür.

Merhabadan sonra,

Ey aşk! Can misafirdir; bugün yarın göçer gider... Allah için, incinip de benim gönül evimden sakın gitme!

Nifak itmişler amma ma'nevi himmet buyurmışlar

Bende mecnundan füzun aşıklık istidadı var

Aşık seni dünyaya gamın aleme vermez

Bade-i aşka hum olmuş bir tabiatdan çıkar

Öyle bi-huş ol kemal-i mesti-i vuslatla kim

Tıp kitabı yazdık şiirle, astronomik mısralar dizdik, tarihi şairane anlattık, vezn ile ilan-ı aşk ettik ma?şuka. Naat ile kokladık gülü, mersiye ile dağladık matemi, bülbüle nisbet gazel okuduk gülistanda.

İlm bir kil ü kal imiş ancak

Aşk ilahi bir kandildir; ben ise onun etrafında dönen parvaneyim... Şiddetli arzu, bir zincirdir; gönlüm ise ona bağlanmış bir divanedir.

Şevk bir zencirdür gönlüm anun divanesi (19)

Dilde seng-i hecr ile saldı ağır bünyad aşk (15)

Fuzuli, Leyla ve Mecnun adlı aşk destanında, hikayenin akışı içerisinde aşk ile ilgili önemli bir gerçeği dile getirmekte ve aşık olacakları uyarmaktadır: "Eğer büyük felaketlere, inanılmaz sıkıntı ve belalara tahammül etmeye hazır değilsen; sakın aşkın gamını satın almak için canını vermeye kalkma!.."

Yazımızın sonuna yaklaşırken biraz da aşk ve şairlik arasında mevcut olan ilgi çekici ilişkiden ve divan şairlerinin bu konudaki dikkatlerinden bir nebze bahsedelim ve beyitlerden bir kaç örnek sunalım.

Yenişehirli Avni

Tenüm aşk ateşi yaksa gam ü derde günah olmaz

Aşk bir taraftan beşeri ilişkilerin karmaşık yapısı içerisinde en cazibeli konuyu oluştururken; bir taraftan da güçlü ve zayıf yanlan, felsefi endişeleri, ahlaki kaygıları ve dini hassasiyetleri ile insanı ve bütün katmanları ile toplumu mistik ve metafizik arayışlar zemininde buluşturan, kaynaştıran, olgunlaştıran bir kesişme noktası, bir var oluş bilincidir.

Biz, meramımızı alelade laflarla değil, en güzide kelimelerle beyanı marifetten bilirdik. Sonra sözler yetmedi. Şiir ile sözün fevkine çıkarak kelama cevelan etti ifademiz. Belki aşağıdan yukarı bir akış da değildi, taştık, fışkırdık. Kalbimiz sığmadıkça kabına, sözümüz yetmez oldu.

Görüldüğü gibi, Şeyh Galib beyitte bir tiyatro sahnesi kurmuş ve kelimelere ustalıkla yüklediği anlamlarla karakterlere rollerini dağıtmıştır. Bu sahnede mekan, eve benzetilen gönül ; zaman ise gecedir. Sahnede rol alan karakterler de, aşk ile akıldır. Akıl, eve girmeye çalışan bir hırsızı oynamakta; aşk ise evin sabaha kadar uyumayan konuğunu temsil etmektedir. Akıl, bir hırsız gibi gönül evine girmeye çalışmakta; ancak, orada aşk adlı misafir uyumadığı için buna bir türlü fırsat bulamamaktadır. Misafirin uyumadığı ev nasıl hırsıza zindan olursa; içinde aşkın misafir olduğu gönüle de akıl hırsızı girmeyi başaramayacaktır.

Bilgi sahibi arifler sarhoş; sırlara vakıf olanlar mest... aşkın ne olduğunu acaba kimden sorup öğrensem?

Baki'ye göre aşk, öyle bir padişahtır ki, gönül ülkesinin mutlak hakimidir. O, şair Necati'nin de

Açıklamasını yaptığımız bu beyitlerden sonra sizi sadece nesre çevirisini sunduğumuz ve yer sorunu sebebi ile açıklamasını yapamadığımız beyitlerle baş başa bırakalım:

Fuzuli

Onlar ki yandılar, aşk ile şevk ile söylediler. Mananın esrara kalbolduğu zamanede, onlardan çok fazla, onların kelamına muhtacız.

Hor bakma dil-i viranuma aşka nazar it

Başından sonuna kadar okudum çok büyük bir haz alarak;paylaştığınız için teşekkür ederim. Diğer başlıklarınız gibi uzun ömürlü olsun.

Ne güzel visalinle gülmek, firakınla ağlamak,

... GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ...

Pute-i hicran içinde sim-tenler aşkına

"Aşk mıdır ki bivefa güller elinden geceler

Her dem düşünmek, her dem hayal etmek SENİ

Miraç hadisesi ile ilgili bilgi veren kaynaklara göre, Hz. Muhammed göklere yükselirken Sidretü'l-münteha denilen mevkie kadar Melek Cebrail ile birlikte yol almış; ancak bu sınıra varıldığında Cebrail bundan sonra kendisine yoldaşlık yapamayacağını söylemiştir. Hz. Muhammed, buradan itibaren de Refref isimli manevi bir binit yardımı ile yolculuğuna devam etmiş ve böylelikle ilahi huzura çıkmıştır. Beyitte akıl, Cebrail'e; aşk da Refref e teşbih edilmek sureti ile, menzili maksuda varmada aklın yetersizliği; aşkın ise güvenilir tek vasıta olduğu hususu vurgulanmaktadır.

AŞK, ATEŞ VE IŞIK

Zati, bu beytinde de yine özenle seçtiği kelimeler yardımı ile gözlerimizin önünde bir tablo çizmekte ve aşkı en trajik çizgilerle resmetmektedir:

Şair, aşk kadehi ile sarhoş olmuştur ve ilham gelmesini beklemektedir. Her ne kadar ağzı mana fıskiyesi ise de, ilham gelmeyince mana ve şiir suyu bu fıskiyeye ulaşamadığı için, şiir suyunun fışkırması mümkün olamamaktadır. Mana fıskiyesi olan ağızdan şiirin fışkırabilmesi için gönle aşk ve ilham suyunun ulaşması gerekmektedir.

Ney gibi inletme ya Rab sırr-ı aşkun faş olur

Zehiri kendi yutmaktır adı aşk

Kadem kadem gice teşrifi o mehün

Yazımızın konusu ve insanoğlunun ezelden ebede kadar vazgeçemediği temel meselesi olan aşk da bu edebiyatta en güçlü ve merkezi temalardan biri olarak yerini almış ve hayatın her alanı ile olan tayin edici alakası sebebi ile, neredeyse bu edebiyatı bir aşk edebiyatı haline getirmiştir.

Ey Fuzuli çıksa can çıkman tarik-i aşkdan

"Ayıttı ol peri bir gün düşüne girüren bir şeb

Divan şiirinde aşk bütün bu tezahürleri ile oldukça önemli bir yere sahiptir. Klasik edebiyatta, bütün müşahhas ve mücerret unsurların oldukça zengin bir estetik sistem içerisinde man tıki benzetmeler ve güçlü tasvirlerle tarif edildiği gibi, aşk da son derecede gelişmiş bir anlayışla çeşitli benzetmelere, tasvir e teşbihlere konu olmuştur. Çok gelişmiş bir benzetme yönü sistematiği içinde gerçekleştirilen bu teşbihler, istiareler ve tasvirler, divan şiirinin en renkli yanını teşkil eder. Denilebilir ki, aşk, divan şiirinde olduğu kadar hiçbir edebi gerekte bu kadar zengin çağrışımlara, beşeri ve mistik açılımla birlikte yansıtma başarısına konu olamamıştır.

Cihanı hiçe satmakdur adı?ışk

Gerçi kim fevvare-i ma'na dehanumdur benüm (28)

Şeyh Galib'e göre, insanın hayatiyetini sağlayan can, yani ruh, ışıl ışıl yanan bir kandil, bir mum gibidir. Can kandilinin bütün karanlıkları aydınlatan, bütün bilinmezleri bilinir hale getiren öyle bir alevi vardır ki; şu haşmetli gökyüzü fanusuna bile sığmayacak, dokuz kat feleğin çemberini bile delip ötelere geçecektir. İşte can kandilinin, gökyüzünün fanusuna bile sığmayacak derecede yakıcı ve parlak alevi, aşktan başka bir şey değildir.

Şimdi diyoruz ki; ?Gök kubbenin altında söylenmemiş hiçbir söz kalmamıştır.?

Divan edebiyatında "aşk" başkadır, bu kalemler susmasın ey dostlar!...

Şair Baki de aşkın ağır ve belalı bir yük olduğuna inanmakta ve buna heves edenlere kendi şahsında şöylece nasihat etmektedir:

Aşk-ı İlahi

Büyük Fuzuli'nin dünya çapında bir aşk destanı olarak yazdığı Leyla ve Mecnundan aldığımız bu güzel beyit, aşkı bütün gerçeği ile tarif etmektedir. Fuzuli'ye göre, aşıklar muhayyel bir vücudun hücreleri ve organları hükmündedir. Bütün aşıklar ancak bir araya gelince yaşadıklarını, canlı bir vücudun parçaları olduklarını idrak etmektedirler. Ancak bu dağınık parçaları, bu perişan ve avare unsurları birleştiren, canlı varlık haline getiren ise, sevgili, daha doğrusu sevgiliye karşı duydukları aşk ve iştiyaktır. Vücudun canlılığını sağlayan, onun hücre ve organ yığınına dönüşmesini engelleyen ruh ne ise; aşıkları da manada bir araya getiren ve hatta yaşatan sevgili de odur. Bu sebeple aşıklar topluluğu tene; sevgili ise cana, ruha benzetilmiştir. Yine nasıl beden, açıkta, görünür halde iken; ruh bedenin içinde gizlenmiş ise; aşıklar da bütün perişanlıkları, neredeyse toprak olmuş halleri ve rüsvaylıkları ile herkesin gözünün önünde bulunuyorken; sevgili ise gözlerden uzak, naz ve istiğna perdesi arkasında gizli ve ancak -tabii, yalnız hayali ile- aşıkların gönülle rinde nihandır.

Semender, gönlü ve canı yakan gömleğini giymemek için ateş içinde yaşamaya karar verdi.

MAKAM-I AŞK

Bağban-ı aşk su vermiş şarab-ı işveden

Kim müşahhas olmaz ol vadide sultandan geda (9)

Can kandilinin öyle bir alevi var ki; şu gökyüzünün fanusu bile onu kuşatamaz.

Eğer gönülde aşk varsa, orada akıl karar edemez. Çünkü misafirin uyumadığı ev, hırsıza zindan olur.

Derd-i aşkı gayrıdan sorman ne bilsün çekmeyen

Nef i, bir önceki beyitte ifade ettiği düşüncelerini bu beyitte de başka bir tablo halinde tekrarlamakta ve şiirin kalbe aşk sayesinde geldiğini ifade etmektedir.

Şaire göre, aşk yolunda çekilen ayrılık acısı bir pota gibidir. Aşık, gümüş tenli sevgililer uğrunda çektiği bu ayrılık ve aşk acılan içinde yanar, kavrulur. Ancak bu yanma yakılma, onu pişirmiş, olgunlaştırmış ve özündeki cevheri açığa çıkarmıştır. Burada cevherden altın elde etme işlemine telmihte bulunulmaktadır. Bilindiği gibi, altın cevheri, tozu toprağı, çeri çöpü ile potaya konulur; yüksek ateş altında tutulup içindeki madenin eriyerek açığa çıkması sağlanır. İşte şair buna göndermede bulunarak, aslında toprak, et, kan ve su gibi basit unsurlardan ibaret olan insanın, aşk yoluna girip, gam ve ayrılık acısı ateşinin potasında eriyerek altın gibi değerli bir varlık haline gelebileceğini söylemektedir.

Ecdad, belagat ve fesahatın ustaları. Şair-i azamlar. Ne çok anlatsak bitmez, ne çok yazsak eksilmez ki onlar.

Ta her biriyle bir kez olaydum feda sana

"Aşk derdidir cihanda aşıka maksud olan

Nasıl izzet itmesün memleket sultanıdur

Ziya'i şevke geldi gönli bir fanus-ı hikmetdür

Biz aleme bir yar için ah etmeğe geldik

GİZLİ HAZİNE

Cafer Çelebi'nin, her bir mısrası tam anlamıyla berceste özelliği taşıyan bu beyti, aşka olan ihtiyacı ne güzel dile getirmiştir! Şaire göre, can, bedende misafirdir. Bir gün muhakkak ölümle bu evi terk edip gidecektir. Aşk ise, aslında bu viran evin, bu yıkık sarayın gerçek sahibidir. Ancak, gönül sarayının sultanı olan aşkın orada durması için, canın çekip gitmesi gerekmektedir. Can, orada bulunduğu sürece, evin asıl sahibi olan aşk, rahatsız olacak ve belki de gitmeyi düşünecektir. İşte bu durumda aşık, gönlünün sahibi olan aşka hitap ederek, canından incinip derunundan gitmemesi ricasında bulunmaktadır.

Ne beyan-ı hale cür'et ne figana takatüm var

Ana rahminde tenüm şol dem ki suret bağladı

Aşk afet-i can olduğı meşhur-ı cihandur (14)

Rızadur çaresi aşkun görinmez bir bela ancak(6)

Necati'ye göre aşk, gönlün derununda yanan bir kandil veya mumdur. Bu kandilin yanmasını sağlayan yağ ise yüreklerden alınmıştır. Bu kandilin alevi göz nuru olup; fitili ise can ipliklerinden yapılmıştır.

Biz, ayrılık gülzarının yakıcı nefesli bülbülüyüz... Eğer saba gül bahçesinden geçse, ateş rüzgarına dönüşür.

Aşk imiş her ne var alemde

TARİK-İ AŞK

Bende Mecnundan kat kat fazla aşık olma yeteneği var, o belki bilinen en büyük aşık ama benle aşk konusunda yarışa bile giremez, hem zaten onun doğruluğu bile meçhul ne zaman nerde yaşamış kim görmüş kim işitmiş hakkındakiler dilden dile yayılarak gelmiş ama gören bilen yok ama ben öylemiyim, tüm varlığımla karşındayım bana dokunabilir beni görebilirsin, mecnunun sadece adı, var hepsi bu...

Mahabbet mülkinün sultan-ı ali-şanıyuz cana (1)

GÖRÜNMEZ BELA

Vuslatın mutlak sarhoşluğu ile öylesine kendinden geç ki; sevgili, kucağında uyuduğu halde ne bedenin ne de canın bundan haberdar olmasın.

Baki, ta ezelden beri, yani elest bezminde, en yüce sevgili olan Allah'ın fermanına baş eğen aşığın, bu teslimiyeti ile basit bir canlı varlık kategorisinden kurtularak yüceldiğini ve sevgi muhabbet ülkesinin anlı şanlı sultanı haline geldiğini söylüyor.

ECEL RESSAMI

Başını ana dutmakdur adı?ışk

Ezelden şah-ı aşkun bende-i fermanıyuz cana

Ey Zati! Diyoruz ki; kim akıl Cebrail'ini yolda bırakıp, aşk Refref?ini yoldaş edinirse, Hakk'ın vuslatına ancak o erecektir...

Aşk, aslında, sevgili ile buluşma, ona kavuşma arzusunun, ama buna bir türlü muvaffak olamamanın insan ruhunda uyandırdığı çelişik ve karmaşık duyguların beslediği bir fırtınadır. Sevgiliye kavuşamayan aşığın ruhu ve zihni giderek bu tutku ile dolacak ve bu ayrılık derdi, yani aşk hastalığı garip bir haz haline dönüşecektir. Artık aşık, her ne kadar vuslatı çok arzuluyor görünse ve bu talebini sevgiliye yana yakıla iletse de; vuslatın, hicran acısının, gam ateşinin şarap ve afyon alışkanlığına benzeyen keyfini yok edeceğinden, onu bu aşk ve ayrılık acısı neş'esinden uzak tutacak vesilelerden de korkmaktadır. İşte bu, vuslat arzusu ve ayrılık acısının tutkuya dönüşmüş garip keyfi arasında sıkışan aşığın sürekli yaşadığı bir paradokstur.

Fanusına sığmaz asumanun (20)

Aşağıdaki beyitlerde işte bu aşk, ilham, söz ve şiir arasındaki ilişki konu edinilmiştir:

DİVAN ŞİİRİNDE AŞK

Gel de, sinemde canım gibi bir an olsun karar kıl... Ey, benim akıp giden ruhum ; koşup giden ömrüm gibi böyle geçip gitme!

Bile enduh u bela hayl ü haşem gibi gelür (2)

Can verme gam-ı aşka ki aşk afet-i candur

Ne sevgiliye halimi arz etmeye cür'etim, ne ağlayıp inlemeye takatim var... Ne vuslat ricası için bir gayretim kaldı; ne de ayrılık sıkıntısını çekmeye kudretim...

Fuzuli'nin "Can verme gam-ı aşka ki aşk afet-i candur" derken, amacı, aşk için her şeyini vermeye hazır olanlara engel olmaya veya aşıkları bu yoldan döndürmeye çalışmak değil; bu ağır imtihana tahammül edemeyeceğinden endişe duyduğu aşıkları dostça uyarmaktır.

Ten esasın yıkdı kıldı can evin abab aşk

Nef i'ye göre, aşk, kendini Cebrail gibi melek tabiatlı biri haline getirmiştir. Bu haliyle artık endişe Meryem'inin mahremi olmuştur. Nefi, istediği zaman düşünce ve söz Meryem'inin yanına girmekte, ona nefesi ile üfleyerek şiir İsa'sının doğmasına sebep olmaktadır. Nefi bu beyitte, Kur'an'daki Hz. İsa kıssasına telmihte bulunmaktadır. Bilindiği gibi, melek Cebrail, Allah'ın izni ile, Bakire Meryem'in yanına girmiş ve ona ilahi ruhu üfleyerek, Hz. İsa'nın babasız olarak dünyaya gelmesini sağlamıştır...

Meyl-i canan etmesin her kim ki kıymaz canına

İstesen bin dastan söylersün ebrularla sen

AŞK ATEŞİ

Alemde var olan şey, aşkdan başka bir şey değilmiş. ilim, ancak bir dedikodudan ibaret imiş.

Devamı da bir o kadar hikmetli değil mi?

Su uyur, düşman uyur; ama, aşk ve ayrılık hastası asla uyumaz.

Ey saki! Bir elinde gül, bir elinde ise kadeh, çıkageldin... Ben şimdi hangisini alsam; gülü mü, kadehi mi, yahut seni mi?

Mevlam ateş-i aşkınızı ziyade eylesin,

Bir sanem yadına zünnar-ı mahabbet bağladı

Aşık-ı bimarı gördüm can virüp can almada

Vadi-i vahdet hakikatde makam-ı aşkdır

Mahabbet şehridür bunda vezir ü padişah olmaz

Evrenin yoktan varlık sahnesine çıkarılışı, tasavvufa göre aşk sebebi iledir. Cemal-i mutlak ve kemal-i mutlak olan Tanrı, gizli bir hazine iken, bilinmeyi sevmiş ve kendi güzelliğini görmek ve göstermek arzusu ile ayna hükmünde, varlığa vücut vermiştir. Mutasavvıflar, Tanrı'nın bu kendini görme ve gösterme arzusunu "aşk-ı mut lak" olarak izah etmişler ve her sevgi ve aşk çabasının bu mutlak aşkın bir tezahürü olduğunu kabul etmişlerdir. İşte bu aşk sebebi ile vücut bulan kainat, mutlak güzellik ve kemal sıfatları ile muttasıf olan Tanrı'nın aşkı ile varlığını sürdürmekte, canlı ve cansız bütün varlıklar bir an bile o aşktan kendilerini ayrı görmemektedirler. Hava, su, toprak, ateş, yer, gök, cemadat , nebatat , hayvanat ve insan hep o aşkın şevki ve neş'esi ile hayatiyetini sürdürmekte; yerler, gökler, yıldızlar, ağaçlar, ay ve güneş hep O'nun aşkı ile dönüp durmaktadır.

Cananı benim sevdiğimi can bilir ancak

İşte bu sebeple aşk, bir taraftan gündelik hayatı, insanlar arası ilişkileri oluşturan tarih ve sosyal hayat kaynağını ilgilendirdiği kadar; diğer taraftan da, klasik edebiyatımızın kaynakları arasında saydığımız din ve felsefe bahsini de doğrudan alakadar etmektedir. Aşk, bir taraftan beşeri ve tabii bir ilişki ; diğer taraftan da hayatın ve varlığın oluş nedenine metafizik ve mistik boyutta açıklama getiren bir felsefe, bir dünya görüşü durumundadır.

Ancak Fuzuli üstadın bir beyitini paylaşabilirim.. Kendini Mecnun'dan daha üste koyan bir Fuzuli

Ah, aşkın elindeb ve onun hallerinden; ateşiyle kalbimi yaktı yandırdı...

Döküp varlığı gitmekdür adı?ışk

Aşk bir şem'-i ilahidür benim pervanesi

Aşk derdiyle hoşem el çek ilacumdan tabib

Canuma bir merhaba sundı ezelde çeşm-i yar

Bin ömre firakunla geçen bir demi vermez

Divan şiirinin üstündeki o ince külü savurup, altında asırlardır yanan koru alazlamalı ve korkmadan elimize almalıyız.

Divan şiirinin güçlü ve orijinal temsilcilerinden biri olan Zati'nin bu beyti, aşkın en temel unsurlarını tablo halinde gözlerimizin önüne sermektedir:

Bu edebiyatın tek tek sayılamayacak kadar çok zengin kaynak listesini dört büyük başlık altında toplamak mümkündür:

4. Estetik değerler sistemi.

Varlığa vücut veren asıl sebep olan aşk, sözün , edebiyatın ve şiirin de kaynağıdır. Şiirsel ilhamı şairin kalbine indiren, şairin kalbini sözün ve anlamın mucizevi an kovanına dönüştürerek şiir balının vücuda gelişini sağlayan şey de aşktır.

Beyitte, yağın "yüreklerden" alındığının ifade edilip, fitil için de "rişte-i canlar" terkibinin kullanılması, bu kandilin tek bir yüreğin yağından ve tek bir can ipliğinden değil; çok sayıda yüreğin yağından ve sayısız can ipliklerinden meydana gelmiş olduğunu anlatmaktadır. Evet, hayatın ve ölümün mutlak sırlarını aydınlatan ve bilinmezleri bilinir hale getiren bu büyük aşk kandilinin -ki, Şeyh Galib'e göre bunun alevi, gökyüzünün fanusuna bile sığmamaktadır- yağı, bütün aşıkların yüreklerinden alınmıştır ve onun fitili ise, aşıkların can ipliklerinin bir araya gelmesi ile oluşmuştur. Yani yeryüzünde gam, keder ve hicran müptelası olarak avare avare gezen bütün aşıkların yüreklerinin yağı, onların ipliğe dönmüş canlarının bir araya gelerek oluşturdukları fitilin ucunda arzu ve şevk ateşi ile yanmakta ve böylelikle aşkın büyük kandili vücut bulmaktadır.

Divan?ında ve Hüsn ü Aşk adlı ölmez eserinde karşımıza bir ateş ve ışık mimarı olarak çıkan Şeyh Galib, bu beytinde aşkı, ilahi bir kandile ; kendini ve dolayısıyla bütün aşıkları ise, mutlak hakikatlerin aydınlatıcısı olan bu kandilin etrafında dönüp duran ve hatta sonunda kandilin alevine düşerek canını feda etmekten çekinmeyen pervanelere benzetmektedir.

Dünyaya gelişimiz ne mevki ve makam, ne de mal ve mülk peşinde koşmak için.. Biz buraya bir sevgili için ah etmeye geldik, o kadar...

Bütün varığı döküp gitmektir adı aşk,

Ahraka kalbi bi-hararatihi

Bu dünya sanki ateşten bir denizdir

Bela yagmur gibi gökden yagarsa

AŞK GELİNCE AKIL GİDER

Başını altına tutmaktır adı aşk

Dilde ger aşk ola akl eyleyemez anda karar

Cihanda aşıka gereken şey, aşk derdidir.

Aşk kandilinin yağının yüreklerden alınmış olması, aşkın madde, çıkar ve geçici arzulardan değil; ruhun, mutlak güzelliklerin ve maneviyatın kaynağından beslendiğini anlatmaktadır. Kalbe ait haller, ilahi marifet ve muhabbet, bütün karanlıkları aydınlatan aşk kandilini yakmakta ve bu kandil etrafa göz nuru şeklinde alevler yaymaktadır. Bu göz nuru, aslında basiret demektir. Basiret, gözün görme kabiliyeti, ruhun, aklın ve düşüncenin gerçeklere nüfuz etme kudreti demektir. Yağını kalpten alan aşk kandilinin fitili ise can ipliklerinden yapılmıştır.

Böyle bi-halet degüldi gördüğüm sahra-yı aşk

Elinde sükkeri ayruga sunup

Sarf etmeğe gevher-i kelamı

Burada sevgili ve aşk kavramları kozmik boyuta taşınmış ve evrenin oluşumunda ve devamında aşkın üstlendiği kilit role göndermede bulunulmuştur.

yad etmek SENİ

Aşk derdini başkalarından sormayın; onu çekmeyen ne bilsin?.. Siz onu yine, ağlayan inleyen aşığa sorun da o söylesin.

Gam ve telaş sizlerden uzak olsun da huzur bulasınız efendim...

Sih-i derd ile delüp gam meclisinde bağrumı

Aşıkım amma yine duşize-gan-ı fikrüme

Burada "gam"dan kasıt, aşktır. Çünkü gam, aşk sebebiyle çekilen acıların adıdır. Bu yüzden gam, şiirde çoğunlukla aşk yerine kullanılmıştır. Necati'ye göre, aşk sultanı, maiyeti olan gam, sıkıntı, bela ve mihnet ile birlikte gönül ülkesini istila ettiği zaman, can onu karşılamak için kapıya çıkar. Çünkü gam bir memleket sultanıdır ve onu saygı ile karşılamak gerekmektedir. Bu "karşu çıkar" ibaresinde, çıkıp gitmek, bir yeri terk etmek anlamı da bulunmaktadır. Yani aşk bir kalbe geldiği zaman can artık orda duramayacağını anlar ve bedeni terk edip gider.

Sn. Muhammet Nur DOĞAN'ı bir sempozyumda seyretme ve dinleme fırsatım olmuştu ve çok verimliydi benim için. Şimdi bunları ağzından dinlemek vardı...

Mazide kalan diye bir şey yoktur ki. Zaman akıp gidiyorsa, uçurum değil aramızdaki.

Hep senünçündür benüm dünya cefasın çekdügüm

Aşk öyle bir kandildir ki, yağı yüreklerden alınmıştır. Onun alevi göz nuru; fitili ise, can iplikleridir.

Aslında aşk, geçici bir hal olmanın ötesinde bir yaşam tarzı, bir oluş durumu ve kapsamlı bir dünya görüşüdür. Bu sebeple bazı sofiler aşk için "din" tanımlamasını kullanmışlar ve tasavvufu "din-i aşk", yani "aşk dini" olarak görmüşlerdir. İşte Fuzuli vahdet-i vücut tasavvufu içerisinde önemle yer alan bu anlayışı dile getirerek her hal ve şartta asla aşk yolundan ayrılmayacağını ifade etmekte; hatta canının bedeni terk etmesi durumunda bile aşkın yolundan uzak kalmayacağını söylemektedir. Bunun mümkün olabilmesi için de Fuzuli'nin dramatik bir teklifi vardır: Büyük şair, ölse bile, mezarının aşıkların gelip geçtiği yol üzerine yapılmasını istemektedir. Böylelikle o, öldükten sonra da aşk yolundan ayrılmamış olacak, hatta o yoldan gelip geçen aşıkların ayaklarının tozu olarak bu yolda yaşamaya devam edecektir.

Bin zeban söylersün ol çeşm-i sühan-perdaz ile

Elindeki şekeri başkasına sunup

Gönül, hayatın acı tatlı binbir tezahürünü rengarenk nakış lar ve canlı resimler halinde yansıtan bir levhadır. Hayal nakkaşı, bu gönül sayfasına her renkten, her çeşitten nakışlan ve tasvirleri kazımakta ve adeta onu bir fanus-ı hayale benzetmektedir. İşte bu hayal nakkaşı, aşığın gönlünün levhasına bu sefer aşkın şeklini işlemiştir. Bu tabloda hayal nakkaşı, gönülü bir akar su olarak çizmiş ve kalpteki aşkı da bu akar suyun üzerinde yanan alevli bir ateş olarak resmetmiştir.

Nakd-i ömrün bir sanem uğrunda sarf etdün temam

Biz bu yazımızda "aşk" fenomeninin divan şiiri içerisindeki yerini ve konumunu en güzel şekilde yansıtan seçme beyitleri ele alacak, onların metnini, arkasından anlaşılabilir bir şekilde düz yazıya çevirisini verip, daha sonra da bu beyitlerin açıklamalarını yapmaya çalışacağız.

Işığın, ateşin, güzelliğin ve aşkın mucizevi ressamı Şeyh Galib, burada da kalmamakta ve Hind üslubunun en güzel örnek lerinden biri olan beytinde çizdiği bu tabloya bir kat daha derinlik katmaktadır. Şeyh Galib'e göre, aşk bahçevanı da sevgilinin gül tohumundan bitmiş bir arılık duruluk servisi olan bedeninin ağacını naz ve işve suyu ile sulamıştır. Bu da, gerek vücuda gelişinde ve gerekse varlığında taşıdığı özellikler itibariyle sevgili ile aşk, arzu ve işve unsurlarının ayrılmaz birlikteliğini vurgulayan bir husustur. Ayrıca beyitte "gül tohumu", "su verme" ve "işve şarabı" gibi unsurların birlikte kullanılması, Şeyh Galib'in, tevriye çerçevesi içerisinde erotik anlama gelebile cek unsurları da kullandığını göstermektedir.

Şimdi diyoruz ki; o marifet ehlinin söylenmiş sözlerini yeniden anlamaya muhtacız.

Aşk öyle bir ressamdır ki; elinde safran ile gelip, aşıkların yüzlerinde ecelin şeklini resmeder.

Senin anlık duruluk servisi olan boyun, gül tohumundan bitmiştir. Aşk bahçevanı da o serviyi işve şarabı ile sulamıştır.

Ey Baki! Aşk padişahı hangi gönül şehrine gelse, sıkıntı, gam ve bela da maiyetindeki görevliler gibi onun yanında beraber gelirler.

2. İstidat:yetenek

Ey can! Ezelden beri aşk-padişahının emir kuluyuz... , sevgi ve muhabbet ülkesinin anlı şanlı sultanıyız.

O peri soylu güzelin aşkından gönlüme bahsetmiyorum; zira o bir çılgındır. İnsanın da zaten sırrını düşmanından saklaması gerekir.

Nefi bu beyitte, aşık olduğunu ifade etmekte; ancak, bu aşk duygusunun yine kendi fikrinin el değmemiş bakiresine, yani bikr-i fikrine yönelik olduğunu haykırmaktadır.

Aşk, ateş ve ışık kavramlarının harika buluşmalarından birisi de Necati'nin şu güzel beytidir:

Behane-cuy-i vuslat olduğum yare duyurmışlar

Yar aguşunda yatsun cism ü canun duymasun

Var Eşrefoğlı Rumi bil hakikat

Teşekkür ederiz başlık sahibine.

Böyle güzel kelamlara ne denilebilir ki?..

Aşk mefhumu ile ateş, güneş, ay, mum, fanus, kandil gibi hararetli ve ışıklı şeyler arasında tabii bir ilişki vardır. Çünkü insanın gönlünde yer alan aşk bütün bedeni ve ruhu yakan bir ateş ve varlığın yokluğun, hayatın mematın, zamanın mekanın, ruhun ve maddenin hakikatini aydınlatan ezeli ve ebedi bir ışıktır. İşte bu husus klasik edebiyatımızın şairlerine aşk-ateş-ışık ilişkisi çerçevesinde enfes beyitler yazdırmıştır. Şimdi bunlardan bir demet sunalım ve açıklamalarını yapmaya çalışalım:

AŞKIN BERCESTE MISRALARI

Suz-ı dil ü can ruk'asına olmaya hamil (26)

Gönlüm dileğin dünyada canan bilir ancak

Söyleyenler kendini bilmez bilenler söylemez.

Aşıklar ten; sevgili ise candır... Ten görünür; can ise tenin içinde gizli olandır.

Kaza-yı asmaniden sakınmak sud-mend olmaz

Aşk görünmez bir bela olduğu için; bunun çaresi, razı olmaktan ibarettir. Gökyüzünden yıldırım gibi inen kazadan sakınmanın ne faydası var?.

Sinede bir lahza aram eyle gel canum gibi

Uçsuz bucaksız aşk ummanından alarak küçük sayılabilecek bir yazının kabına sığdırmaya çalıştığımız bir damla ile, okuyucuya divan şiirinin kalbinde yer alan aşk anlayışını duyurmaya çalıştık. Aslında bu yazı, ilerde kaleme almayı düşündüğümüz ve klasik Türk edebiyatındaki aşkı bütün boyutları ile ele alacak olan Aşk Kitabı'nın bir dibacesidir.

Can-ı alemsün feda her lahza bin candur sana

Elbette küçük bir grup ile koca bir maziyi canlandıramayız ve lakin?her şey küçük bir adımla başlar? ve divan şiiri sevenler olarak, belki Baykara meclisleri, musiki fasılları, helva sohbetleri yapamayacağız ama; gönlümüzün aktığı, kalemimizin yazdığı müddetçe paylaşmak, bildiklerimizden istifade etmek, kendimizce söylemek, söyleşmektir muradımız.

Gam, kendi ülkesi olan gönüle geldiği zaman, can karşı çıkar. Can nasıl saygı göstermesin ki, o , bir memleket sultanıdır.

Aşk, alemi senin cemalinin kandiline pervane yaptı... Sen alemin canısın; her lahza sana bin can feda olsa, yerindedür.

Uşşak ten ü habib candur

Şimdi sözü aşka ve aşkın mucize dilli papağanları olan divan şairlerine bırakabiliriz:

Varımı yok ettim, sevgilinin yüzüne öykünerek. Ebedi zevk dedikleri şey, sevgilinin yüzünü görmekmiş meğer!..

Muhammet Nur DOĞAN