§: 52- Hanefi Usulcülerin Metodu Hakkındaki Görüşümüz:

I- KİTAB.. 1

3- Sübutu zanni olan, ki buna "ahad Sünnet" adı verilir. Sünnetin hükümlere delaletine gelince, bazen bu, yoruma ihtimal vermediğinden kat'i olmaktadır. Mesela, Hz. Peygamberin "Yirmidörde kadar her beş deveden bir koyun zekat gerekir. Deve sayısı yirmibeşe ulaştığında iki yaşma girmiş bir dişi deve yavrusu gerekir. hadisindeki , ve lafızları, manalarına kesin olarak delalet etmektedir, başka manaya ihtimalleri yoktur. Bazen de Sünnetin delaleti, yoruma açık lafızlar ihtiva ettiğinden dolayı zanni olmaktadır. Mesela, Rasulullah'm hadisi ile, -fakihlerin çoğunluğunun anladığı üzere- namazda Fatiha okumayanın namazının "sahih" olmayacağı manası kasdedilmiş olabileceği gibi, -Hanefi bilginlerin anladığı şekilde- namazda Fatiha okumayanın namazının "kamil " olmayacağı manası da kasdedilmiş olabilir. Şu halde Sünnet, delalet bakımından Kitab gibidir. Çünkü her ikisinin de delaleti bazen kat'i bazen zanni olabilmektedir. Sübutu yönünden ise Sünnet Kur'an'dan farklıdır. Kur'an'ın tamamı sübut yönünden kat'i olduğu halde, Sünnetin bir kısmı kat'i bir kısmı zanni'dir.

Abdullah b. Mes'ud'dan gelen bu kıraai, tefsir kabilindendir. Açıklama sadedinde okunması caizdir; lakat Kur'an tilaveti olarak okunması caiz değildir. Nitekim tbnü'l-Arabi de benzer bir durum İçin Miyle elemiştir: Sahih bir rivayete göre Hz. Peygamber ayetini şeklinde de okumuştur ki. bu, tefsir kabilinden bir kıraattir. Kur'an tilaveti ise, mushaf hattında mevcut olanın okunmasıdır. Abdullah b. Mes'ud'un mushafmda yer alan ayetinıieki ilavesi de, böyle tefsir ve izah kabilinden zikredilmiş kelimelerdendir. Bu ilavenin tefsir ve izah kabilinden olduğu şüphesizdir; çünkü bu, bütün ümmetin üzerinde icma ettiği mushaflara aykırıdır. el-Cezeri bu durumu şöyle açıklamıştır: "Sahabe bazen kıraatlere, izah ve beyan sağlamak üzere (efsiri de dahil etmişlerdir. Çünkü onlar Rasulüllah'tan Kur'an olarak aldıklarını çok iyi muhafaza etmekte ve birbirine kanşmayacağından emin idiler. Bazıları bu tefsiri, kendisi için yazdığı mushafa da kaydetmekteydi; mesela Hz. Ayşe'nin mushafı böyleydi."

§: 50- Mezhep İmamlarının Ahad Haberlerle Ameldeki Met odları: 12

a) Kitab'm "mücmel'1 " nasslarım tefsir eden veya "müşkil" lafızlarını açıklığa kavuşturan Sünnet. Mesela, namaz vakitlerini ve rekatlarını, namazda neyin nasıl okunacağını, zekatı verilmesi gerekli olan ve olmayan malları, zekat miktarını ve zekata ait nisap miktarlarını belirleyen hadisler bu türdendir. Çünkü bunlar, Kur'an'da yer alan "Namazı kılın, zekatı verin." mealindeki mücmel ayetten maksadın ne olduğunu açıklamış olmaktadır. Müşkil lafıza açıklık getiren hadislere örnek olarak, ' 'Sabahın beyaz ipliği siyah ipliğinden ayırdedilinceye kadar yiyin, için" mealindeki ayette yer alan kJ-\ lafızlarından maksadın gündüzün beyazlığı ve gecenin karanlığı olduğunu açıklayan hadisi zikredebiliriz. Bu ayet inince Sahabeden biri lafızlarını gerçek anlamda "iplik" olarak anlamış, biri beyaz diğeri siyah iplik alıp yastığının altına koymuş, bunları görebileceği ve birini diğerinden ayırdedebileceği vakte kadar yemeye-içmeye devam etmişti. Sonra, Hz. Peygamber'e bunların anlamını sorunca, o, kendisine ayetteki bu lafızlardan maksadın, gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığı olduğunu açıklamıştır.

§: 58- Hz. Peygamber'in Fiillerinin Kısımları:

Rasulullah'ın fiilleri üç kısma ayrılır:

Bende de İslam Ansiklopedisi var, 30 cilt, bir başlık da ben mi açsam senin gibi, hepsini yapıştırıp yapıştırıp, doldursam ortalığı, ha ne dersin?

§: 24- Mushaf-ı Osmani'nin Yazılışında İzlenen Yol: 9

S: 34- Fiili Sünnet 3

§: 15- Bütün Delillere Ait Ortak Bilgiler:

1- Kaynaklık vasfı açısından Sünnetin Kitab'a göre yeri: Kur'an ve Sünnetten herbirinin kaynak değeri.

en-Nisa 4/11.

2- Şer'i deliller: Kitab, Sünnet... vb.

Kavli Sünnet, Hz. Peygamber'İn değişik münasebetlerle söylemiş oiduğu sözlerdir. Şu hadisleri misal kabilinden zikredebiliriz:"Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese niyetinin karşılığı vardır: Kim Allah ve Rasulü uğruna hicret ederse onun hicreti gerçekte Allah ve Rasulü 'nedir. Kim elde edeceği bir dünyalık veya evleneceği bir kadın uğruna hicret ederse onun da hicreti, uğrunda hicret ettiğinedir. "Kim bir mü'minin bir dünya sıkıntısını giderip ona ferahlık sağlarsa, Allah da kıyamet günü karşılaşacağı sıkıntılardan birinde ona ferahlık verir. Kim eli darda olan birine ödeme kolaylığı gösterirse Allah ona hem dünyada hem ahirette kolaylık verir. Kim bir müslümanm ayıbını örterse Allah da onun dünyada ve ahirette ayıbını örter. Bir kul, kardeşinin yardımına koştuğu sürece Allah da o kuluna yardım eder. Kim ilim elde etmek için yola koyulursa, Allah onun bu yoldan cennete ulaşmasını kolaylaştırır. Allah 'm evlerinden birinde Allah'ın Kitabını okumak ve Kur'an ilmiyle meşgul olmak üzere toplanan bir cemaate mutlaka sükunet ulaşır, o cemaati rahmet kaplar, melekler kuşatır ve Allah onları kendi yanındakilerin içinde zikreder. Ameli kendisini gerilerde bırakan kişiyi, soylu oluşu ileriye götüremez.

Daha sonra Hz. Ebubekir, hafızasının güçlü olduğu herkesçe bilinen hafızlan topladı. Aralarında Ali b. Ebi Talib, Übey b. Ka'b ve Osman b. Affan da bulunuyordu. Bunlar peşpeşe toplantılar yapmaya ve Hz. Peygamber'in dikte ettiğine göre yazdıklarını getirmeye başladılar. Sonra Kur'an'ı okumaya ve okudukları ile önlerinde yazılı olarak bulduklarını karşılaştırmaya çalıştılar. Nihayet Hz. Peygamber'den aldıkları şekil ve tertibe göre Kur'an'ı yazdılar. Bu, Yüce Allah'ın mü'minlere nasip ettiği ve hiçbir başarı ile denk tutulamayacak ölçüde büyük bir sonuç idi. Çünkü bununla Kur'an korunmuş ve Kur'an'm asılları tek bir yerde birleştirilmiş oluyordu. Hz. Ebubekir devrinde yazılan bu sahifeler Hz. Peygamber'in önünde yazılan sahifelerden alınmış olmakla-hafızlardan hafızlara intikalden sözlü mütevatir sened nasıl muttasıl İse- yazılı senedin ittisali de sağlanmış oluyordu. Böylece Kur'an hem ezber hem yazı yoluyla mütevatir olmuş bulunuyordu. Cem' işi tamamlandıktan sonra bu sahifeler Hz. Ebubekir'in, onun vefatından sonra Hz. Ömer'in ve daha sonra da Hz. Ömer'in vasiyeti üzerine kızı ÜmmüM-mü'minin Hz. Hafsa'nin yanında kaldı. Hicri 45 yılında Hz. Hafsa vefat edince bunları Abdullah b. Ömer aldı. Bir süre onun yanında kaldı ve nihayet Muaviye b. Ebi Süfyan'dan önce Medine valisi olan Mervan b. el-Hakem bunları aldı ve imha etti. Mervan, görüşünü müdafaa için şöyle demiştir: "Bunu ancak şu sebeple yaptım: Bu sahifelerdekiler artık "İmam Mushaf'a yazılmış ve kaydedilmiştir. Eğer daha bir süre geçerse, bazıları bu sahifelerle iigili itham ve şüpheler ileri sürebilir diye endişe ettim."

Yukarda "Din Hizmetleri " yazıyor. Bu durumda ukalalığı yapan ben değil siz oluyorsunuz.

§: 11- Mütekeüimin Metoduna Göre Yazılmış Usul Kitapları: 11

§: 41- Meşhur Sünnet : 6

Savm-i visai? , iki veya daha fazla gün arada iyiyip içmeksizin oruç tutmaktır. Hz. Peygamber (s. a. v

§: 20- Kur'an'ın Nüzulü, Tedvini ve Cem'i:

Aziz, her üç tabakada sadece iki ravi tarafından rivayet edilen veya diğer tabaka yahut tabakalarda ikiden çok olsa bile tabakalardan birinde ravi sayısı iki olan hadistir.. Müstefid ise, her üç tabakada üç veya daha çok kişi tarafından rivayet edilen hadistir. Şöyle ki: Hadisin,

"Musarrah" satış sırasında müşterinin rağbetini arttırmak maksadıyla, sütü bir süre sağılmayan' ve sun'i olarak sütü bol gösterilen hayvan demektir.

Şöyle ki: Iraklılar ile Şam'lılar Ermenistan ve Azerbeycan'ın fethi için biraraya gelmişlerdi. Şamlılar Übey b. Ka'b'm kıraatine göre, Iraklılar ise Abdullah b. Mes'ud ve Ebu Musa'l Eş'ari'nin kıraatine göre okuyorlardı. Yani heriki taraf, diğer tarafın işitmediği bir kıraate göre okuyordu ve okuyuşlar arasında harflerin mahreç ve sıfatlan ve kıraat vecihleri bakımından farklılıklar vardı. Bu durum, aralarında çekişmeye yol açtı. İhtilaf ve çekişme şiddetlendi. Taraflarbirbirini hatalı gösteriyordu. Huzeyfe b. el-Yeman bu durumu görünce endişelendi. Medine'ye vardığında, daha evine ayak basmadan doğruca Hz. Osman'a gitti ve ona şöyle dedi:

3- islam hukukçularının aynı olay hakkındaki görüşleri arasında mukayese yaparak delil yönünden en güçlü ve istidlal yönünden en doğru olanı tercih etmek. Zira değişik görüşler arasında iyi bir mukayese, ancak fakihlerin çeşitli şer'i hükümlerin tesbiti sırasında dayandıkları delilleri çok iyi bilmek, bu delilleri Ölçüp tartmakve aralarından en kuvvetlisini seçmekle mümkün olur. Bu noktaya ise usul kurallarını bilmeden ulaşılamaz.

Kaynaklar, bilginlerin bu ayetten, cuma günü zeval vaktinden sonra hatibin minberde bulunduğu esnada alış-verişin yasak olduğu anlamını çıkarmada fikirbirliği ettiklerini göstermektedir. Fıkhı hüküm olarak, Hanefiier bu davranışın "tahrimen mekruh", cumhur "haram" olduğu Sonucuna varmışlardır. Akdin geçerli olup olmadığı hususu ise, daha çok meselenin haram-li-aynihi ve haram-li-ğayrihi kavramları açısından değerlendirilmesi ile ilgilidir. Bu konuda Hanefi ve Şafıi mezheplerinde akdin geçerli, Maliki ve Hanbeli mezheplerinde ise geçersiz olduğu fikri hakimdir, bkz. İbn. Rüşd , Bidayetü'l-müctehid, Kahire, 1952, H/167-168; Vehbe Zühayli. el-Fıkh cl-islami ve edilletüh, Şam, 1985, 11/263-264. 307, IV/240.

AUü Imran 3/92.

Müslümanlar arasında hiç ihtilafsız kabul edilmektedir ki, Kitab'da mevcut hükümle amel etmek farzdır ve kendisinde, hükmü bilinmek istenen olayın hükmü bulunduğu sürece onu bırakıp başka delile yönelmek caiz değildir. Çünkü müslümanların -doğruluğu şüphe götürmez- inancına göre Kur'an, önünden ve ardından batılın yaklaşamayacağı Allah kelamıdır; engin hikmet sahibi, en güzel övgülere layık Yüce Allah tarafından indirilmiştir. Allah onu insanları hakikate ve doğru yola ileten bir düstur olsun diye indirmiştir.

§: 8- Fıkıh Usulü Alanındaki İlk Tedvin: 6

Hanefi usulücülerin çoğunluğunun benimsediği ve usul eserlerinde yer verdikleri bu metod, kanaatimizce iki bakımdan isabetli görünmemektedir:

el-hıcr, 15/9

deza12 öncellikle Ctrl+C ve Ctrl+V teşekkürler.

§: 57- Gerek Kur'an Gerek Sünnette Yer Alan Hükümler Açısından Sünnetin Kitab'a Göre Yeri:

el-Haşr 59/7.

§: 36- Takriri Sünnet'in Nevileri:

Dördüncü şekil: Sünnet, Kur'an'da hükmü bulunmayan meseleler hakkında hükümler getirir. Bu durum için pek çok Örnek zikredilebilir. Bu nevi hükümlerden birkaç tanesini şöyle sayabiliriz: Seferi halde değilken de rehin sözleşmesinin yapılabileceği, bir tek şahit ile birlikte davacının yeminine dayanılarak hüküm verilebileceği, ninenin miras hakkına sahip olduğu, fıtır sadakasının ve vitir namazının vacip oluşu, "muhsan" zaninin recm edileceği, "akile"nin diyete katılmakla mükellef olduğu, evlenme akdinde şahitlerin gerekliliği, şuf a hakkının meşru bir hak olduğu, deniz hayvanlarının ölüsünün yenebileceği. Şayet "Sünnete ait bu özellik, daha önce geçen "Allah'ın, Kur'an'ı herşey için bir açıklama kıldığı" ifadesi ile nasıl bağdaşır?" denecek olursa, cevap şudur:Kur'an'ın herşeyi açıklayıcı bir kaynak olma niteliği ile, bazı hükümlerin Sünnette yer alıp Kur'an'da yer almaması durumu, arasında çelişki yoktur. Çünkü -daha önce belirttiğimiz gibi- Kur'an'ın hükümleri açıklaması, hep "tafsil" şeklinde olmamıştır. Bu açıklama kah "tafsil" şeklinde kah "icmal" veya genel kural koyma şeklinde olmuştur. Kur'an'ın koyduğu temel kurallardan biri de Sünnet'e uyma ve onun gerektirdiği şekilde amel etme mecburiyetidir. Nitekim Kur'an-ı Kerim 'de ' 'Peygamber size ne vermişse onu alın, size neyi yasaklamışsa ondan sakının'' buyurulmuştur. Hz. Peygamber'e itaatin gerekliliğini ve ona itaatin Allah'a itaat sayılacağını ifade eden daha pek çok ayet vardır. Şu halde Allah Rasulünun Sünnetinde yer alan her hüküm, Kur'an-ı Kerim'de detayı ile bulunmasa bile, yine Kur'an nassları içinde yer almış ve Kitab, hükmünü bu yolla açıklamış kabul edilir. Abdullah b. Mes'ud ile bir kadın arasında geçen şu konuşma bu hususu desteklemektedir. Bir kadın Abdullah b. Mes'ud'a gelmiş ve şöyle demiştir: "Duydum ki, sen şöyle şöyle yapanları lanetiiyörmüşsün ve 'Allah, güzellik için Allah'ın yarattığını değiştirip vücudunda dövme yapan ve yaptıran, kaş alan ve aldıran, dişlerin arasını törpüleyen kadınları lanetlemişiir' diyormuşsun. Oysa ben mushafın iki kapağı arasındakileri okudum, böyle bir şey göremedim". Abdullah b. Mes'ud ona "Şayet okuşa'ydm bunu bilirdin" demiş, kadın "Bunu nerede bulabilirim?" deyince şu cevabı vermiştir: "Allah Teala'nm 'Peygamber size ne vermişse onu alın, size neyi yasaklamışsa (fndan sakının' ayetinde". Bu da açıkça göstermektedir ki, Hz. Peygamber'in sünnetinde bulunan bütün hükümler, bu ve benzeri ayetler mesela "O, heves ve arzuya göre konuşmaz. O kendisine bildirilen vahiyden başka birşey değildir"' mealindeki ayet uyarınca, Allah'ın Kitab'ında yer almış gibi kabul edilecektir.

Kitab'a müstenit icmaya, fakihlerin, "Analarınız size haram kılındı" ayeti ile sabit olan nine ile evlenme yasağı hakkındaki icması örnek gösterilebilir. Zira ayetteki fi dan maksat '"asıl" dır. Nine de ana gibi asıldır. Sünnet'e müstenit icmaya örnek: Muğire b. ' Şu'be'nin rivayet ettiği "Hz. Peygamber'in nineye altıdabir pay verdiği"ni bildiren hadise dayanarak Sahabenin, ninenin miras payının altıdabir olduğuna dair icması. Kıyasa mütenit icmaya örnek olarak, Hz. Peygamber'in Hz: Ebubekir'i namaz imamlığında başkalarına tercih etmesine kıyasla. Sahabenin onu halifelikte de başkalarına takdim hususunda icma etmesi zikredilebilir. Nitekim onlar şöyle demişlerdi: Allah'ın Rasülü onu din işimizde tasvip etmişken biz dünya İşimizde tasvip etmez miyiz? Aynı şekilde, Sahabenin ninenin miras payının ;ıaltıdaıbir (ildugunii dair icması. Kıyasa müstenit icmaya örnek olarak, icmaya örnek gösterilebilir.

cn-Nur24/63. , -

Hanefiyye metodunun özelliği ise, mezhep imamlarının ictihad ederken ve fıkhi meselelerin hükmünü verirken takip ettiklerine kanaat getirilen usul kurallarının tesbit edilmesidir. Bu metoda göre usul yazanların bu kuralları tesbit ederken dayandıkları esas malzeme, mezhep imamlarından nakledilen fıkhi çözümlerdir. Hanefi bilginlerinin bu metodu takip etmelerinin temelinde yatan sebep şudur: Hanefi mezhebinin imamları onlara, Şafii'nin kendi talebelerine bıraktığı gibi derli-toplu bir kurallar kolleksiyonu bırakmış değildi, sadece çok sayıda ve çok çeşitli fıkhi meselelere ait çözümler ve bu çözümlerin içine serpiştirilmiş bazı kurallar bırakmışlardı. İşte Hanefi bilginler bu çözümlerin üzerine eğildiler, birbirine benzeyenlerini biraraya getirdiler ve bunları özümleyerek bir takım kurallar ortaya çıkardılar. Gerek imamlarından nakledilen çözümleri desteklemek, cedel ve münazara meclislerinde bu çözümlerin müdafaasında silah olarak kullanmak, gerekse mezhep imamlarından nakledilen İctihadların ele almamış bulunduğu yeni olayların hükümlerini çıkarırken kendilerinden yararlanmak üzere bu kuralları mezheplerinin usulü haline getirdiler. Bu tutum onları, bazen şu sonuca götürüyordu: Önce mezhep imamlarından nakledilmiş çözümlerin gerektirdiği şekilde usul kuralları koyuyorlar, sonra koydukları bir kuralın mezhep içinde yerleşmiş furu çözümlerinden biriyle çatıştığını görüyorlar ve usul kuralını değiştirip ona. bu fıkhı çözümle uyuşan bir şekil veriyorlardı. Bu duruma açıklık getirmek üzere iki örnek vereceğiz. Birincisi, gerek mütekellimin gerekse Hanefiyye metodunun usul kurallarını nasıl koyduklarını açıklamış, yani usul kurallarını koyarken ikincilerin mezhep imamlarından nakledilen çözümlere dayanmasına karşılık birincilerin şer'i delillere dayanmakta olduklarını göstermiş olacaktır. İkinci örnek ile ise, Hanefilerin usul kuralını koyduktan sonra onu, muhtelif fıkhi çözümlerle uyuşacak şekilde değiştirmelerini açıklamış olacağız.

§: 29- Kitabın Hükümleri Açıklayış Üslubu: 14

Al-ü Imran 3/180.

el-Maide 5/38:

§: 30- Sünnet'in Tarifi:

et-Tevbe 9/34.

§: 13- İttifak Edilen Deliller: 1

§: 43- Meşhur Sünnetin Hükmü:

Ahmed b. Hanbel, V, 72 .

a) Şari'in bir fiili emretmesi, yüceltmesi, fiili veya failini Övmesi, fiili veya failini sevdiğini ifade etmesi yahut bir fiili doğru veya kutlu olarak nitelendirmesi, bir fiil veya faili üzerine yemin etmesi vb. durumlar, bu fiilin ya "vücub"unu ya da "nedb"ini gösterir. Şayet Arap dilindeki kullanılışa göre tek başına bu sıyga fiilin kesin olarak yapılması gerektiğini gösteren bir sıyga ise ya da fiilin yapılmasının kesin tarzda istendiğini gösteren başka bir unsur bu sıyganın yanında yer almışsa, fiilin hükmü "vacib" dir; aksi takdirde "mendub"tur.

c) Sünnet'in Kitab'a Göre Yeri

e]-Tevbe 9/100.

§: 48- Sünnetin Kaynak Değeri: 8

§: 32- Yapısı Bakımından Sünnet'in Nevileri:

c) Kur'an-ı Kerim'in "mutlak"im "takyid" eden Sünnet. Mesela "Hırsızlık yapan erkek ve hırsızlık yapan kadının ellerini kesin mealindeki ayette sağ mı yoksa sol elin mi kesileceği, yine elin nereden kesileceği belirtilmemiştir. İşte Sünnet mutlak tarzda yer alan bu hükmü, sağ elin kesilmesi ve bilekten kesme şeklinde kayıtlamıştır.

§: 11- Mütekeüimin Metoduna Göre Yazılmış Usul Kitapları:

1- Sübutu kat'i olan. ki buna "mütevatir Sünnet" denir.

§: .55- Hanbelilerin Metodu:++++

§: 44- Ahad Sünnet 7

el-Bakara 2/180:

el-Bakara 2/43

Burada, Kur'an'ın nasıl nazil olduğu ve bize ulaşmadan önce nasıl tedvin ve cem'edildiği hakkında birkaç söz söylememiz uygun olur. İlahi hikmet, Kur'an-ı Kerimdin önceki kitaplar gibi topluca indirilmeyip, yirmiüç yıllık peygamberlik süresi içinde olaylara göre ve yeri geldikçe kısım kısım indirilmesini gerekli kılmıştır.

§: 31- Sünnet'in Nevileri: 2

Mütevatir Sünnet, Hz. Peygamber'den normalde yalan üzerine birleşmeleri alken mümkün olmayacak sayıda bir Sahabe topluluğunun rivayet ettiği, daha sonra bu nluluktan Tabİun ve Etbau't-Tabiin devirlerinde de aynı özellikteki toplulukların rivayet Mtisii haberdir. Tevatürde, yalan üzerine birleşmeleri aklen mümkün olmayacak sayıda topluluk şartı bu üç devir için sözkonusudur. Daha sonraki devirlerde bu şartın gerçekleşmiş olması dikkate alınmaz. Çünkü Sünnet'in nakil ve tedvinini gerektiren amiller çoğaldığından, bu devirlerden sonra ahad haberlerin pek çoğu tevatür ve şöhret derecesinde nakledilmiştir. Kendisiyle tevatürün gerçekleşmiş sayılacağı toplulukta, -bilginlerin tercih ettiği görüşe söre- beş veya on gibi belirli sayı şartı aranmaz. Şayet aklen, normalde bir raviler gurubunun yalan üzerine birleşmelerinin imkansız olduğuna hükmediliyorsa, belirli sayı şartı aranmaksızın o topluluğun rivayeti mütevatir sayılır. Bu hüküm şüphesiz, olayın özelliğine, ravilerin içinde bulunduğu şartlara ve haberin nakledildiği kişilere göre değişebilir.

B"hari. İlim, 38; Müslim, Zühd, 72 .

a) Kur'an'ın "mücmel''ine açıklık getirmek üzere yaptığı fiiller. Bu nevi fiiller, Kur'an'ın tamamlayıcısı sayılırlar ve hangi mücmeli açıklamışlarsa onun hükmünü alırlar. Şayet Kur'an'daki mücmel ayet vacip bir hüküm ihtiva ediyorsa onu açıklayan Peygamber fiilinin de hükmü vaciptir; Kur'an'daki mücmelin hükmü mendup İse, onu açıklayan fiil de menduptur. Bir fiilin beyan görevi yaptığı ancak delil ile anlaşılır. Delil bazen sözlü bazen karine-i hal şeklinde olur. Hz. Peygamber'in "Ben namazı nasıl kılıyorsam siz de öyle /a/m hadisi sözlü delile örnek olarak zikredilebilir. Zira bu söz, Hz. Peygamber'in namazla ilgili fiillerinin "namazı kılın" ayeti için açıklayıcı nitelikte olduğunu göstermektedir. Yine Rasulüllah'ın "Hacc ibadetinizin usullerini benden alın hadisi, onun hacc ile ilgili fiillerinin "yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır" mealindeki ayeti beyan ettiğini belirtmektedir. Karine-i hal tarzındaki delile örnek olarak, hırsızlık suçunun cezası yerine getirilirken, bilekten kesme şeklinde uygulama yapılmasını sağlamasını hatırlatabiliriz. Yine, teyemmümde Hz. Peygamber'in dirseklere kadar mesh verme uygulaması bu nevi beyana örnek teşkil edebilir. Fakat bu örnekler, esasen, hırsızlık ve teyemmüm ile ilgili ayetleri "mücmel" ayetler olarak kabul eden bilginlerin kanaatine göredir. Oysa bu ayetleri "mücmel" değil, "mutlak" olarak düşünmek ve Sünnetin bunları "takyid" ettiğini söylemek daha doğru olur; bu yöndeki açıklamamız yukarıda geçmiştir.

Bu dört delilden birinin delalet ettiği her hüküm, vacibuM-ittiba'dır; bu hükme uymak gerekir. Şu var ki, bu delillerin hepsi, hükümlere delalette aynı derecede değildir. Bunlar şöyle bir sıraya tabidir: Kitap, Sünnet, icma, kıyas. Bir hükmü öğrenmek İsteyen kimse için, bu deliller içinde Kitab ilk delil, başvurulacak ilk kaynaktır. Eğer karşılaşılan meselenin hükmünü burada bulursa, başka delile yonelmez. Burada çözümü bulamadığı takdirde, Sünnet'ten araştırır. Mesele ile ilgili bir Sünnet hükmü de bulamazsa icmayı inceler. İcmada yoksa kıyasa başvurur. Kıyas ise, yukarıda zikredilen bütün delillerin sonuncusudur. Muaz b. Cebel'den rivayet edilen hadis de bu sıralamanın doğruluğunu göstermektedir:Hz. Peygamber Muaz'ı Yemen'e, oranın halkına Kur'an'i ve dini hükümleri öğretmek ve aralarında yargı görevini ifa etmek üzere gönderirken, kendisine sormuştu: Önüne bir uyuşmazlık getirildiğinde neye göre hüküm vereceksin?

İhtilaf konusu olan delilleri kimi bilginler hüküm için delil saymış, kimi bilginler ise delil saymamıştır.

el-Bakara 2/259.

Sahabe, Hz. Peygamber'in vefatından sonra ona nisbetle rivayet edilen hadisleri, bunların Rasulullah'a ait olduğundan iyice emin olmadıkça kabul etmezlerdi. Bu hususun tesbitinde farklı metodlar takip ediyorlardı.

Bazı iafız farklılıkları ile. bkz. Darimi, Zekat. 6: Nesai, Zekat, 5 ve 10; ibn Mace. Zekai. 9.

Buharı, cenaiz, 32.

et-En'am 6/164:

§: 56- Kaynaklık Vasfı Açısından Sünnetin Kur'an "a Göre Yeri:

§: 23- Mushaf-i Osmani:

"Teheccüd"', gece vakti yatsı namazından sonra olmak üzere kılınan bir namazdır. Böyle teheccüd namazı kılma, şu ayetlerden de anlaşıldığı gibi, Hz. Peygamber 'e farz idi: "Ey Örtünüp bürünen ! Geceleyin kalk..." fel-müzemmil 73/1-4) "Gecenin bir kısmında uyanarak, sana mahsus bir nafile olmak üzere namaz kıl." (el-İsra' 17/79) Rasülüllah'ın adeti, teheccüdü onbir veya onüç rekat Şeklinde kılma yönündeydi. Fakat bunların tamamını peşpeşe kılmazdı. Önce dört veya altı rekat kılar, sonra yatağa gider, daha sonra tekrar namaza kalkardı. Hz. Peygamber, bazen gecenin yarısında bazen ise gecenin yarısından az önce veya sonra kalkardı.

Asıl aJi Abdullah b. Ömer olup, Hanefi mezhebinin en büyük fakihlerİndendir. Muhakeme gücü ve görüşlerini delillerle desiekleyebilme hususunda, darb-ı mesele konu olacak kadar tanınmış ve kuvvetli bir bilgin idi. "İlm-i hilafı ilk onaya koyan odur. En önemli eserleri arasında el-Esrar ve Takvimü'I-edille?nkredilebilir. Hicri 430 yılında vefat etmiştir.

§: 13- İttifak Edilen Deliller:

Yapısı bakımından Sünn^t'in nevilerini gördük. Şimdi Hz. Peygamber'den rivayeti yani bize ulaştırılış şekli bakımından nevilerini göreceğiz. Önce Hanefilerin taksimine göre konuyu inceleyecek, sonra diğer mezheplere ait taksimin farklılığını göstereceğiz. Hanefilere göre, rivayeti bakımından Sünnet üç nevidir: Mütevatir Sünnet, Meşhur Sünnet, Ahad Sünnet.

ayrıca öğrenmek istiyorum sen dimilli Misin? bizim dilde deza dost demektir.

en-Nahl 16/97.

Buna şu ayetler örnek gösterilebilir:-el-Bakara 2/29: "O, yeryüzünde ne varsa hepsini sizin için yarattı.-ez-Zuhruf 43/12:". Ve size, bineceğiniz gemiler ve hayvanlar varetti. el-Mülk 67/15: "Yeryüzünü size boyun eğdiren O'dur. Haydiyerin sırtlarında dolaşın ve Allah'ın rızkından yiyin.

§: 3- Tarifin Açıklanması:

el-Maide 5/92.

Mesela Hz. Peygamber'in ' 'Bir müslümanm malı onun gönül hoşnutluğu olmaksızın helal değildir" anlamındaki hadisi, Kur'an-ı Kerim'in "Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız sebeplerle yemeyin. Karşılıklı rızaya binaen yapılan ticaret olursa başka. " mealindeki ayetin getirdiği hükmün aynısını ifade etmektedir. Yine Hz. Peygamber'in "Kadınlar konusunda Allah'tan sakının. Ziraoniar sızın hakimiyet ve himayeniz altındadır. Onları Allah 'm emaneti olarak aldınız, onlarla birlikte yaşama hakkını Allah'ın emri ve müsaadesi ile elde ettiniz" anlamındaki hadisi, Cenab-i Allah'ın "Kadınlarla iyi geçinin" mealindeki sözü ile aynı hükmü taşımaktadır. Hz. Peygamber'in "Allah zalime mühlet verir, verir; sonunda onu bir cezalandırdım! artık iflah olmaz" anlamındaki sözü ile Allah Teala'nın "İşte Rabbin zulmeden beldeleri yakaladığı zaman böyle yakalar. Çünkü O'nun yakalaması çok acı ve çetindir. " mealindeki ayeti arasında da böyle bir teyit ilişkisi vardır.

Ahad Sünnet "ilim" ifade etmez, "zann" ifade eder. Bu yüzden itikadi hükümlerde ahad habere dayamlamaz. Fakat, "Mezhep imamlarının ahad haberle ameldeki metodlan" başlığı altında açıklayacağımız şartları taşıyorsa, ameli hükümler konusunda ahad habere uyulur.

Bu kural Hanefilere göredir. Bkz. § 267.

§: 44- Ahad Sünnet

§: 8- Fıkıh Usulü Alanındaki İlk Tedvin:

Fıkıh usulünün tarifine geçmeden şu ön bilgiyi vermemiz faydalı olur:

Bazı lafız farklılıkları ile, bkz. Buhari, Eyman nü/ur. 15, Savın. 26: Tirmizi. Savm. 26.

A|-u Imran 3/159

§: 47- Sübut ve Delalet Yönlerinden Kitab İle Sünnet Arasında Bir Mukayese:

Bu deliller şunlardır: Mesalih-i mürsele, istihsan, istıshab, Örf, şer'u men kablena , sahabi kavli.

3- İcma',

1- Müctehidlerin çıkarmış oldukları hükümleri tam-manasıyla kavramak ve bu hükümleri gönül rahatlığı ile kabullenmek. Şöyle ki: Kişi bu ilmi öğrenince, müctehidlerin kendi şahsi görüş ve arzularına göre hüküm vermediklerini, bilakis bu konuda asla bir yana bırakmadıkları bir takım şer'i kaynaklara dayandıklarını, ietihad ve hüküm istinbatı sırasında belirli kural ve prensiplere uyduklarını anlar.

en-Nahl 16/89:

Münlcka'l-Ahbar ve Neylü'l-Evtar. IV. 319.

- Allah'ın Kitabında yoksa?

- Sen ne düşünüyorsun? Şu cevabı verdi:

§: 41- Meşhur Sünnet :

Al-u Imran 3/31.

b) Usul kurallarının sağlam temellere dayalı olduğunu gösterip buna dair deliller getirmek. Bu bilginlerden mesela İbnü's-Sa'ati diye meşhur Muzafferuddin Ahmed b. Ali (v. 694/1294) "Bedi'u'n-nİzam el-cami' beyne kitabey el-Bezdevi ve'1-ihkam" adlı eseri kaleme almıştır. Yine, Sadru'ş-Şerf a Ubeydullah b. Mes'ud (v. 747/1346) "et-Tenkih" isimli eserini yazmış, sonra bunu "et-Tavdih" adıyla kendisi şerhetmİştir. O, bu eserinde Pezdevi'nin "el-Usul"ünü, Razi'nin "el-Mahsul"ünü ve İbn Hacib'in "el-Muhtasar"ını telhis etmiştir. Tacuddin Abdülvehhab İbnü's-Sübki (v. 771/1369), "Cem'u'l-cevami" adlı eserini yazmış ve eserinin başında, bu kitabını yaklaşık yüz müellifin yazdıklarından derlediğini ifade etmiştir. rbn'ül-Hümam diye bilinen Muhammed b. Abdülvahid de (v. 861/1456) "et-Tahrir"isimli kitabı yazmış, bunu talebesi Muhammed İbn Emiri'1-Hacc el-Haiebi (v. 879/1474)'et-Takrir ve't-tahbir" adıyla şerhetmİştir. Nihayet, Muhibbullah İbn Abdişşekur (v19/1707), son devir usul eserlerinin en incelerinden olan "Müsellemü's-sübut"u telifetmiştir. şu kadar yar ki, son devirlerde bu eserleri yazanlar, bunları çok incelikler taşıyanir dille ve öz ifadelerle kaleme aldıklarından, bunlardan ancak bu tür eserleri okumaya alışmış ve kitapan bu ilmin kurallarını öğrenip kavramış olanlar faydalanabilir. Bu gerçeği yakından görmek isteyen, mesela bir İbn Humam'in "et-Tahrir"ine veya t ibn Subki'nin "Cem'u'l-Cevami"ine bakmalıdır. Şerhine bakmadan sırf bu kitaplarıokuyan kişi, müellifin ne kasdettiğini anlayamaz. Şerhiyle birlikte okuyan -kafayı yorduktan ve iyice düşündükten sonra- biraz birşeyler anlayabilir. Sonra şuna işaret etmeliyiz ki, sonraki bilginler, usul ilmini cedel, münazara ve lafzi münakaşa meydanı haline getirdiler. Onu asıl gayesinden yani şer'i delillerden hüküm çıkarma vasıtası olmaktan uzaklaştırdılar. Aynı şekilde onlar bu ilimde, usul İlmi ile ilgisi olmayan ve usul ilminin ortaya konuş gayesine dahil olmayan birçok meselelerden sözetmeye yöneldiler. Örnek oiarak bu tür meselelerden bir kaçına işaret edilim: Lisanlar birer terim midir, yoksa bir anlam verilmesi için özel delil mi bulunması gerekir? İbaha bir mükellefiyet hükmü müdür değil midir? Hz. Peygamber, Peygamberliğinden önce bir dine göre amel ediyor muydu, yoksa etmiyor muydu? İşte az veya çok usul ilmiyle ilgisi olmayan bu gibi meseleler bu ilimde münakaşa konusu edilmiştir. Bununla birlikte biz, o bilginlerin üstünlüklerini, İslam hukukuna ve din ilimlerine yaptıkları hizmeti, bunları koruma uğrunda kendilerini yok edercesine harcadıkları emeği inkar etmiyor, bu konudaki haklarını eksik göstermek istemiyoruz. Gerçek şu ki, şayet Yüce Allah onlara bu şerefli işin başarılmasını lütfetmiş olmasaydı, biz, şu anda şiddetle ihtiyaç duyduğumuz önemli bir servetten mahrum bulunacaktık.

FIKIH USULÜNE DAİR GENEL BİLGİLER

Nevevi ei-Mecmu'da (c. III, s. 279) şöyle diyor: "Mezhebimize göre , namazda veya namaz dışında, kişi arapça okuyabilsin okuyamazın, Kur'an1 ınarapçadan başka bir dilde okunması caiz değildir. Kişi namazda Kur'an yerine onun tercümesini okursa ister arapça olarak okuyabiliyor ister okuyamıyor olsun- namazı geçersizdir. Bilginlerin çoğunluğu, ezcümle Malik b. Enes, Ahmed b. Hanbel ve Davud ez-Zahiri bu görüştedir.

§: 58- Hz. Peygamber'in Fiillerinin Kısımları: 22

: Buhari, Rehn, 6. Şehadat, 20: Müslim, İman, 221. Buhari ve Müslim, el-Eş'as b. Kays'ın şöyie dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adamla benim aramda bir kuyu İhtilafı vardı. İhtilafımızı Hz. Peygamber 'e götürdük. Rasülüllah: "Senin iki şahidin veya onun yemini." dedi. Ben "iki şahidim yok" dedim. "Onun yemini senin lehine delil olur" dedi. "O yemin eder, hiç rahatsız da olmaz" dedim. Bunun üzerine Hz. Peygamber. "Senin İçin başka bir yol yok; ya senin iki şahidin veya onun yemini." buyurdu.

Kur'an-ı Kerim şer'i hükümleri açıklarken, muhataplarını aciz bırakması, hüsnü kabul görmesi ve severek uyulmasının sağlanması için kendine has belağatinin gerektirdiği çeşitli üslublar kullanmıştır. Vacib hükmünü koyacağı her yerde "vücub" ifadesini, haram hükmünü koyacağı her yerde "hürmet" ifadesini ve fıkıh kitaplarında gördüğümüz diğer ifadeleri kullanmamıştır. Kur'an bazen "Size verdiğimizrızıktan harcayın. ?Size karşı savaşanlarla siz de Allah yolunda sa-vaşm. ayetlerinde olduğu gibi bir davranışın yapılmasını isteyen "'emir sıygası" "Allah'ın yasakladığı cana haksız yere kıymayın. "Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. ayetlerinde olduğu gibi bir davranıştan sakındıran "nehiy sıygası" kullanılır. Bazen de aşağıdaki ayetlerde olduğu gibi, bir davranışın "yazılmış", ''farz kılınmış", "helal", "haram", "hayırlı", "iyiye götürücü", "şerli", "iyi sayılamayacak nitelikte" olduğunu bildirerek fıkhı hükümleri göster. Çünkü namaz, mü'minlere vakitleri belirli bir farzdır. "Kuşkusuz biz, eşleri ve ellerinin altında bulunan hakkında mü'minlere neyi farz kıldığımızı biliriz. )Bu gün s/ze iyi ve remiz şey/er he/a/ kılınmıştır. Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal, sizin yiyecekleriniz de onlara helaldir. "Analarınız, kızlarınız... size ha-ram kılındı. "Sana yetimler hakkında soru soruyorlar. De ki; Onları düzeltmek hayırlıdır. "Sevdiğiniz şeylerden harcama-dıkça, iyiye asla ulaşamazsınız. Allah'ın, eminden kendilerine verdiğini cimrilik edenler, sanmasınlar ki o kendileri

İttifak ve ihtilaf konusu olan delillerin herbirini müstakil başlıklar altında ele alacağız. Ancak ifade edelim ki, esasen bütün bu delillerin fonksiyonu, Yüce Allah'ın, elçisi Hz. Muhammed vasıtasıyla kullarını mükellef tuttuğu ilahi hükümlerin gösterilmesi ve tanıtılmasıdır. İşte biz. bu itibarla bütün delillere şamil olan bazı ortak bilgilere başta yer vermek istiyoruz:

Şu dört eser, mütekellimin metodunun temel kitaplarıdır:

Hud, 11/102:

Takriri Sünnet, Hz. Peygamber'İn müslümanlarm söylediği bir söz veya yaptığı bir davranıştan haberdar olduğu halde buna karşı çıkmamasıdır. Bu nevi Sünnet, şu düşünceye dayanır: Hz. Peygamber İslamiyeti öğretmek ve ona ay kın düşen şeylerin yanlışlığım göstermek üzere gönderilmiştir. Şu halde Rasulullah bir müslümanın söylediği sözden veya yaptığı davranıştan haberdar olduğu halde bunu reddetmemiş ise, bu durum, onun bu söz veya davranışı tasvip ettiğini, bunun meşru' ve caiz olduğunu gösterir.

Takriri Sünnet iki nevidir:

§: 49- Sahabenin Ahad Haberlerle Amel Konusunda Takip Ettikleri Metodlar:

§: 57- Gerek Kur'an Gerek Sünnette Yer Alan Hükümler Açısından Sünnetin Kitab'a Göre Yeri: 19

için hayırlıdır; aksine o kendileri için şerlidir. "İyi olan , evlere arkalarından girmeniz değildir. Asıl iyi olan, Allah 'tan korkan (, n davranışıdır. Evlere kapılarından girin. Bazen ise Kur'an, bir davranışa dünyada veya ahirette "hayır", "şer", "fayda" veya "zarar" bağlayarak fıkhi hükümlere delalet eder. Bu üslup için aşağıdaki ayetleri örnek gösterebiliriz.'Namazlarında huşu içinde olan mü'minlergerçekten kurtuluşa ermişlerdir.

Şu ayette olduğu gibi: el-Haşr 59/16: ' tıpkı şeytanın durumuna benzer. Çünkü şeytan insana 'İnkar et" der; İnsan inkar edince de 'ben senden uzağım, ben alemlerin Rabb'i olan Allah'tan korkarım' der.

el-Maide. 5/89.

II- SÜNNET.. 1

İkinci örnek: Hanefiler "usut'Ierinde şöyle bir kurala yer vermişlerdir: "Müşterek lafız kapsamaz". Önce "müşterek" lafızı kısaca açıklayalım. Başta bir mana için vazedilmiş bir lafız sonra başka birpana veya manalar için de vazedilmiş olursa buna "müşterek" denir. Mesela "mevla" kölesini azad eden efendi demektir. Fakat azad edilen köle için de "mevla" lafzı kullanılmıştır. Herikisi için de mevla kelimesi kullanılır olmuş, birbirinden ayırdetmek için ilkine "mevla a'la ikincisine "mevla esfel denmiştir. Yine, "aynl afzının birçok manası vardır. Bunlar arasında altın, görme rganı olan göz, casus manaları sayılabilir. İşte yukarıda zikrettiğimiz kural demek istemektedir ki, "mevla" ve "ayn" gibi müşterek lafızlar, aynı söz içinde bu manalarından sadece biri için kullanılır. Mesela: dediğiniz zaman, hem casus, hem altın, hem görme organı olan göz gördüğünüzü kasdetmiş olamazsınız. Mezhep imamlarından herhangi biri bu kuralı böyle açık bir şekilde İfade etmiş olmayıp, Hanefi bilginler bazı fer'i çözümlerden bu kuralı çıkarmışlardır. Mesela vasiyet bahsindeki şu hüküm bu çözümlere örnek gösterilebilir: "Hem esfel hem a'la gurubundan mevlaları olan bir kimse mevlalan lehinde vasiyette bulunsa ve herhangi bir açıklamada bulunmadan vefat etse vasiyet batıl olur." Böyle bir durumda musinin "mevla" kelimesi ile kendisini azad eden mevlayı mı yoksa kendi azad ettiği mevlayı mı kasdettiği, dolayısıyla musa-lehin kim olduğu bilinemez. Sonuç olarak vasiyet her iki nevi mevlaya teşmü edilmemekte, bunlardan sadece birisinin kasdedilmiş olması gerekeceği, fakat bunun da bilinmediği düşünülerek vasiyet geçersiz sayılmaktadır. Bu fer'i hükümden hareketle, bilginler, "Umumu'l-müştrekin kabul edilemeyeceği" yani müşterek lafzın, konduğu bütün manaları aynı anda kapsamayacağı sonucunu çıkarmış ve bunu bir usul kuralı olarak vazetmişlerdir. Fakat bazı Hanefi bilginler, bu şekliyle kuralın, mezhep içinde yer alan diğer bazı fer'i çözümlerle uyuşmadığını gördüler. Mesela, yemin bahsindeki şu hüküm böyleydi: "Bir kimse, birine "vallahi senin mevlanla konuşmayacağım" dese ve muhatabının her iki neviden mevlası bulunsa, bunlardan biriyle konuştuğunda yeminini bozmuş olur." Çünkü bu durumda yemin edenin, iki neviden herhangi bir mevla ile konuşması halinde yemininin bozulabilmesi, ancak burada "mevla" lafzının her iki manada birden kullanılmış olması ile mümkün olabilirdi. Binaenaleyh bu hüküm, "müşterek" lafız hakkındaki yerleşik kurala -mevcut şekil içinde- ters düşmekteydi. Bunu farkeden bazı bilginler kuralı şu şekilde değiştirdiler:"Müşterek kapsamaz; ancak nefiyden sonra ise kapsar". Artık zikredilen fer'i olayda "mevla" lafzı nefiyden sonra yer aldığı İçin, aynı sözde geçen müşterek lafzın her iki manasının birden kasdedilmesi geçerli oluyordu. İşte işaret edilen bu durumlardan ötürü Hanefiler, usul eserlerinde furu-i fıkha ait çözümlere çokça yer vermiş oldular. Onlar, hernekadar bunları, fer'i çözümlerin usul kuralları üzerine bina kılındığını göstermek üzere zikrediyorlar idiyse de, -gerçekte- bu kurallar o furu' hükümleri uğruna konmuştu. Bu başlıkta Özelliklerinden sözettiğimiz bu iki metoddan herbirine göre yazılmış birçok usul esbri bulunmaktadır. Şimdi bunların önemli örneklerini zikredeceğiz.

§: 39- Mütevatirin Nevileri:

koruduğu ilk devirlere has bir hüküm olduğunu, sonraları ise İltibas endişesinin ortaya çıktığım belirtmekte;

Mütevatir iki nevidir: Lafzi mütevatir ve manevi mütevatir. Lafzı mütevatir, bütün ravilerin rivayetinin gerek "Kim bilerek bana yalan söz isnad ederse, cehennemden yerini hazırlasın. hadisini rivayet edip başka sahabinin de aynı lafızla bu hadisi rivayet etmesi ve böylece ravilerin sayısının tevatür sayısına ulaşması halinde, bu hadis lafzi mütevatirdir diyoruz. Manevi mütevatir ise, lafız ve mana bakımından farklılıklar taşımakla beraber, bütün ravilerin rivayetinin ortak bir manada birleşmesi halindeki mütevatir haberdir. Dua sırasında ellerin kaldırılması hadisi bu nevi mütevatire örnek gösterilebilir. Gerçekten, Hz. Peygamber'in dua sırasında ellerini kaldırdığına dair yüz kadar hadis rivayet edilmiştir; fakat bunlar değişik olaylarla ilgilidir, değişik şekillerde ve farklı ifadelerle nakledilmiştir. Her bir olay hakkında lafzi tevatür gerçekleşmemiştir, ama bütün rivayetlerin birleştiği ortak bir mana var ki, o da dua sırasında ellerin kaldırılmış olduğudur. Ameli Sünnetler arasında bol miktarda mütevatir Sünnet mevcuttur. Mesela abdestin nasıl alınacağı, namazın nasıl kılınacağı, haccın nasıl ifa edileceğine dair ve dinin nişanesi sayılabilecek diğer hükümlerle ilgili olan birçok haber böyledir. Bunlara büyük müslüman kitleleri muttali olmuş, sonra bunlar yine tevatür sayısının altına düşmeyen topluluklarca nesilden nesile nakledilegelmistir. Kavli Sünnetler içinde mütevatir Sünnetin bulunup bulunmadığı konusu ise bilginler arasında ihtilaflıdır. Bazıları bu nevi Sünnetin mevcudiyetini kabul etmemiş, bazıları azda olsa böyle hadislerin mevcut olduğunu savunmuştur. Sünnet üzerindeki dikkatli İncelemeler, ikinci görüşün üstün olduğunu göstermektedir. Çünkü kavli Sünnetleri bir taramaya tabi tutan kimse, birçok mütevatir Sünnet örneği ile Karşılaşmaktadır. Bu cümleden olmak üzere, yüzden fazla sahabi tarafından rivayet edilmiş bulunan 'hadisini ve on iki şahabının rivayet etti hadisini zikredebiliriz.

- Re'yimle ictihad ederim ve vazgeçmem. Bu konuşmayı naklettikten sonra Muaz şöyle demiştir: Bunun üzerine Hz. Peygamber fs. a. v) eliyle göğsüme vurdu ve "Allah Rasulünün elçisini, Allah Rasulünün hoşnut olduğu muvaffak kılan Allah'a hamdolsun" dedi. Beğavi de Meymun b. Mehran'ın şöyle dediğini nakletmiştir: Hz. Ebubekir'in önüne hasımlar geldiğinde, o Allah'ın Kitabına bakar, aralarındaki uyuşmazlığa çözüm getiren bir hüküm bulduğunda onunla hükmederdi. Allah'ın Kitabında bulamazsa Rasulullah'ın Sünnetine bakar, eğer" orada uyuşmazlığa çözüm geriten hüküm bulabilirse onunla hükmederdi. Rasulullah'ın Sünnetinde de çözüm bulamazsa toplumun ileri gelenlerini ve seçkinlerini toplar onlarla istişare ederdi. Onların görüşü bir noktada birleşince, bu görüşe göre hükmederdi. Hz. Ömer de aynı şekilde davranıyordu: Şayet Kur'an ve Sünnet'te çözüm bulamazsa, Hz. Ebubekir'in bu konuda bir hükmü var mı diye araştırırdı. O'na ait bir hüküm bulursa onunla hükmeder, bulamazsa, toplumun ileri gelenlerini toplardı. Bir noktada birleşirlerse ona göre hüküm verirdi.

Meryem 19/24.

a) Sünnet'in:

Gabin, akitte karşılıklı edimler arasında önemli bir dengesizliğin bulunmasını ifade eder. Bunun kriteri hususunda fakihler farklı görüşler ileri sürmüşlerdir, .

Usulcü, Kitap, Sünnet ve diğer delilleri inceler. Bu delillerin durumlarına, amm, hass, emir, nehiy, mutlak ve mukayyed gibi değişik şekillerden hangi hal üzere bulunabileceklerine bakar ve bunlardan herbirinin hükmünü açıklayan. kurallar koyar. Mesela, Kitap ve Sünnet'te mevcut "emir'Meri inceler ve bunların hangi hükmü gösterdiğini araştırır. Araştırma sonunda anlar ki, "emir" "me'murun bih"in vacip olduğunu göstermektedir. Böylece "emir vücuba delalet eder" kuralını koyar. Yine, hangi hükmü gösterdiğini tesbit etmek üzere Kitap ve Sünnet'te mevcut "nehiy"leri inceler ve incelemenin sonunda bunların "menhiyyün anh"in haramlığını gösterdiği sonucuna ulaşır. Böylece"nehiy haram kılmaya delalet eder" kuralını koyar. Aynı şekilde, usulcü, şer'i delillerde yer alan "umum" sıygalarını inceler, bunların neye delalet ettiğini tesbite çalışır ve niyahet "umum" sıygasının, bütün fertlerini kesin bir şekilde kapsadığı sonucuna varır. Bunun üzerine "amm bütün fertlerini kesin bir delaletle kapsar" kuralını koyar. İşte usulcü, şer'i delilin diğer nevileri hakkında da bu şekilde bir faaliyet gösterir.

"Rabbinize kulluk edin, İyilik yapın ki kurtuluşa eresiniz." el-Hacc 22/77.

Tercüme , bir dildeki sözü başka bir dil İle ifade etmektir. Kur'an'ın tercümesi de, Kur'an'ın manalarının arapça dışındaki bir dilin İafızlarıyla ifade etmek demektir. Tercüme, a) Harfi lercüme, b) Gayrı harfi tercüme olmak üzere iki kısma ayrılır. Harfi tercüme de iki nevidir: aa) Mİsli harfi tercüme, bb) Gayrı mİsli harfi tercüme. Misil harfi tercüme, değiştirilen lafzın yakın ve uzak delaletlerini, asli ve lebe'i delaletlerini ve musiki, kulağa hoş gelme, gönülleri etkileme gibi hususlarda sahip olduğu seçkin vasıflarını korumak suretiyle bir lafzı aynı manaya gelen başka bir lafızla değiştirmek demeklir. Gayri misli harfi tercüme ise, tebe'i manalar ve diğer seçkin vasıflar dikkate alınmaksızın, bir lafzı geneli itibariyle aynı veya yakın bir mana taşıyan başka bir lafız ile değiştirmeyi ifade eder. Gayrı harfi tercümeye gelince, bu, lafız veya cümleden anlaşılan manaları başka bir dilin lafızlanyla ifade etmek demektir. Böyle bir tercümede mütercim, sözgelimi Kur'an'dan bir cümleyi tercüme ediyorsa, zihninde o cümlenin manalarını genellikle kullanılan lafızlara göre toplar; sonra bu lafızları, -sözkonusu cümlenin manalarını topluca ifade edecek tarzda olmak üzere- ingilizce, faransızca gibi dillerdeki

cl-Bakara 2/195..

Usul kitapları müelliflerinin belirttiğine göre, Hanefi mezhebinin imamları ahad haberle amel için üç şart ileri sürmüşlerdir:

Cebrail Aleyhisselam bir ayet veya sure getirip onu Rasulüllah'a tebliğe başladığında, Hz Peygamber bir taraftan vahyedileni ezberleyebüme aşkı, diğer taraftan bir kısmını kaçırma endişesiyle Cebrail ile birlikte hızlı hızlı okumaya koyulurdu. Allah Teala şu ayetle ona böyle acele etmeyi yasakladı ve Kur'an'ı nasıl alacağını öğretti: "Sana vahyedilmesi henüz tamamlanmadan Kur'an'ı acele etme: "Rabbim ilmimi artır" de. Şu ayetle de Allah, kendisine indirilen Kur'an'ın hep ilahi koruma altında bulunacağını ve kendisi tarafından anlaşılmasının sağlanacağını va'detmiş oluyordu: " Onu çarçabuk almak için dilini kımıldatma. Onu toplamak ve okutmak bize aittir. O halde onu okuduğumuz zaman sen onun okunuşunu takip et. Sonra bilmelisin ki onu açıklamak da bize aittir. Artık Hz. Peygamber kendisine Cebrail geldiğinde onu dinliyor, vahiy bittiğinde onu kendi öğrettiği şekliyle Cebraile okuyor, sonra yanında bulunan mü'minlere tebliğ ediyor ve onlardan bunu ezberlemelerini istiyordu. Onlar da hemen ezberleyip onu titizlikle koruyorlardı. BHahere, Hz. Peygamber'den dinlediklerine uygunluğunu kontrol etmek üzere ezberlediklerini onun huzurunda okuyorlardı. Hz. Peygamber, bununla yetinmiyor, Allah'ın Kitabının kayda geçmesi ve muhafazası konusunda fevkalade ihtimam ve ihtiyat göstererek, vahyin nüzulü vaktinde birkaç vahiy katibi çağırıyor ve gelen vahyi yazmalarını istiyordu. Cebrail Aleyhisselam, Kur'an'ın, sırasına göre ezberlenmesi için, indirilen surenin yerini Hz. Peygamber'e açıklıyordu. Hz. Peygamber de katipleri uyarıyor, indirilen ayetlerin hangi surede yer alacağını onlara gösteriyordu. Vahiy katipleri Sahabenin ileri gelenleriydi. Hz. Ebubekir, Ömer, Osman, Ali, Zeyd b. Sabit, Abdullah b. Mes'ud ve Übey b. Ka'b bunlardandır. Bu katipler kendilerine dikte edilen ibareyi o zamanlar yazıda kullanılan malzemelerin üzerine yazıyorlardı. Bunlar özel olarak işlenip yaprak şekline getirilen hurma dallan, kürek ve eğe kemikleri, düz ve ince taşlar ve diğer deri veya kağıt parçaları idi. Sonra bu yazılanlar Hz. Peygamber'in evine konuyor ve emin bir yerde muhafaza ediliyordu. Ramazan ayında Cebrail her gece Hz. Peygamber'e gelir, o da kendisine o zamana kadar indirilmiş olan Kur'an ayetlerini arzederdi. "Arz" metodu, önce Cebrail'in okuması, sonra Cebrail'in okuduğunu Hz. Peygamber'in okuması şeklinde cereyan ediyordu. Rasulullah'ın hayatının son senesinde Kur'an tamamlandıktan sonra iki defa Cebrail'e arzedildi. Ve Hz. Peygamber Kur'an'ın son şeklini aldığı bu "arz"a göre onu bir de mü minlere okudu. Sahabeden birçokları bu son arzın tertibine göre Kur'an'i ezberledi. Zeyd b. Sabit, Übey b. Ka'b, Muaz b. Cebel, Osman b. Affan, Ali b. Ebi Talib ve Abdullah b. Mes'ud bunlar arasında bulunuyordu. İşte henüz Hz. Peygamber hayati iken, Kur'an-ı Kerim'in tamamı bu şekilde, sureleri ve ayetleri Rasulullah'ın gösterdiği tertibe göre hafızalarda kayıtlı, gönüllerde mahfuz ve yukarıda sözünü ettiğimiz hurma dalı, kemik, taş ve benzeri malzemeler üzerinde yazılı idi. Hz. Peygamber ancak bu noktaya gelindikten sonra Rabb'ine kavuştu. Şu var ki Kur'an ayetleri Hz. Peygamber'in vefatı sırasında tek bir mushaf içinde toplanmış değildi. Cem' işi Hz. Ebubekir'in halifeliği zamanında gerçekleşti. Şöyle ki: Hz. Ömer müslümanlarla Müseylemetü'l-Kezzab'm dinden dönmüş adamları arasında cereyan eden ve bazılarının tahminine göre beşyüz kadar Kür'an hafız ve kari'inin şehadetine yolaçan Yemame Savaşından sonra (H. 12 yılında) Hz. Ebubekir'in yanına çıktı ve ona şöyle dedi:

§: 18- Mütevatir Olmayan Kıraatin Kaynak Olarak Kabul Edilip Edilemeyeceği Hususunda İmamların İhtilafı: 4

3- Hadisi rivayet eden ravi, fıkıh bilgisi ve ictihad ehliyeti ile tanınmış bir kimse deeUse, hadis, kıyasa ve şer'i esaslara aykırı olmamalıdır. Diyelim ki bir sahabi hadis rivayet etmiştir ve bu hadiste yer alan hüküm kıyasa ve er'i esaslara aykırı düşmektedir. Şayet bu hadisi^ rivayet eden ravi; dört halife gibi, Abdullah b. Abbas veya Abdullah b. Mes'ud gibi hem hadis rivayeti ile hem defıkıhta ve ictihaddaki ehliyeti ile tanınmış biri ise hadis makbul sayılır ve onunla amei edilir. Fakat Enes b. Malik veya Bilal gibi sadece hadis rivayeti ile tanınan, fıkıha vukufu ve ctihada ehliyeti ile tanınmayan birisi ise, bu hadis kabul edilmez ve onunla amel olunmaz. Bu şartı birçok usul bilgini zikretmiştir. Onlar bu şartın koşulmasına gerekçe olarak, raviler arasında "mana ile rivayet" usulünün çok yaygın bulunduğu vakıasını göstermişlerdir. Bu düşünceye göre, mana ile rivayet ortamında, eğer ravi fıkha vukufu ve içtihada ehliyeti ile bilinen bir kişi ise, Hz. Peygamberin söylediği kelimenin yerine başka bir kelime kullansa bile, bunun Hz. Peygamber'in kullandığı keiime ile aynı manayı taşıyacağını gönül huzuru ile kabullenmek mümkündür; ama ravi Öyİe değilse bu mümkün değildir. Bundan ötürü, belirtilen nitelikte olmayan ravinin rivayet ettiği kıyasa ve şer'i esaslara aykırı hydis. ile amel edilmez, o konuda kıyasa veya İslam hukukunun genel prensiplerine göre hüküm verilir. Sözkonusu usulcüler, fıkha vukufu ve içtihada ehliyeti ile tanınmayan raviler arasında Ebu Hüreyre'yi, Enes b. Malik'i, Selman-ı Farisi'yi ve Bilal-i Habeşi'yi de zikretmişlerdir. Bu şartı koştuklarından, Hanefiler, "musarrah" hadisi ile amel etmemişlerdir. Ebu Hüreyre'nin Hz. Peygamber'den rivayet ettiği bu hadisin anlamı şudur: '?Develerin ve koyunların memelerini sun'i olarak şişirmeyin. Birisi bu durumda bir hayvanı satın almışsa ve sütü sağmışsa iki şeyden birini seçmekte serbesttir:

. Buharı, Vasaya, 6; Ebu Davud, Vasaya, 6.

§: 5- Fakihin Faaliyet Tarzı: 4

4- Kıyas,

İbn Mace, Rühun, 3 . Hadisin tamamı hakkında b'lgi için bkz. Zeyla'i, Nasbu'r-Raye. IV, 319-321.

Düşündüm de az bile demişim. Fakat doğru söylüyorsun, sana verilecek en güzel cevap susmaktır. Hani Bediüzzaman demiş ya...

§: 54- Şafiüerin Metodu: 17

ikincisi: Şura ile ilgili nasslar. Yüce Allah bu nasslarda Rasulune " işlerde onlara danış, diye emretmiş ve işlerinde şura prensibini esas alanları "Onların işleri, aralarında istişare iledir. diyerek övmüştür. Her iki ayet, genelliğin ve yumuşaklığın en son sınırına kadar uzanan genel ve yumuşak bir ifadeye sahiptir. Öyle ki her zamanda, mekanda ve durumda uygulanmaya elverişlidir. Bu ayetlerin "şura"yı bir prensip olarak kabul etmesi ve bunu gerçekleştirme safhası için gerekli kuralları ele almayıp her toplumun, zamandan zamana, mekandan mekana ve toplumların ulaştığı medeniyet seviyesine göre kendisine uygun düşen şura türünü seçebilmesi için insanlığa bir genişlik sağlaması, bu uygulanabilme yumuşaklığının en açık belirtisidir. Buna göre Kitab'tan hüküm çıkarırken sırf Kitab ile yetinmek doğru olmaz, onun açıklayıcısı olan Sünnet'e de mutlaka bakmak gerekir. Şayet bir ayetin açıklaması sadedinde Sünnefte bir şey bulunamazsa, ilim ve ahlakı ile tanınan İslam'ın ilk nesillerindeki bilginlerin tefsirine başvurmak gerekir. Çünkü onlar Kitab'ın tefsirini en iyi bilen kişilerdir. Eğer onlardan gelen haberlerde de bir şey bulunamazsa, bu sahada ihtisas sahibi olanlar için arapça metinleri iyi anlama melekesine sahip olmak yeterlidir.

Buhari, Nikah, 27; Müslim, Nikah, 37-38 . Hadisin tamamı hakkında bkz. Zeyla'ı, Nasbu'r-Raye, III, 169-170.

Mısır, 1957, I, 379-380 Imam Malik'İn bu sözlerini ve benzen bazı sözleri naklettikten sonra, Zerkeşi, bunun ilmin canlılığını

II- SÜNNET

§: 33- Kavli Sünnet 2

"Müşkil" ister hepsinde ister bir kısmında?'hakikat"' olmak üzere iki veya daha çok manaya gelen lafızdır.

§: 6- Usul İlminin Konmasında ve Usul İncelemelerinde Güdülen Gaye:

§: 2- Fıkıh Usulünün Tarifi:

- Allah'ın Kitabındaki ile.

Denebilir ki: Kıyası müstakil bir hukuk kaynağı olmaktan alıkoyan gerekçe icma "hakkında da geçerlidir. Zira -usul bilginleri arasında tercih edilen görüşe göre-, icma edenlerin icmalarını dayandıracaktan Kitab'tan, Sünnet'ten veya kıyastan bir senede ihtiyaç vardır halde niçin icma da kıyas gibi bağımlı bir kaynak sayılmıyor?Bunun cevabı şudur: İcmanın iki safhası vardır. Biri icmanın oluşması ve ortaya çıkması safhasıdır. Diğeri hükme varırken kendisine delil olarak dayanma safhasıdır. İcma, sadece oluşma safhasında "sened"e muhtaçtır. Kendisiyle istidlal edilmesi safhasında ise buna ihtiyaç yoktur. İstidlal eden kimse, "Bu hükmün delili şu icmadır" dese ve bu icma da sabit ise, icmanın senedini zikretmemiş bile olsa hükmün isbatı için bu kadarcığı yeterlidir. Kıyasda ise durum böyle değildir. Zira gerek kıyasın oluşturulması safhasında gerekse onunla istidlal safhasında, hükmün konuş gerekçesi olan "illet"in bilinmesine ihtiyaç vardır. İstidlal eden kimsenin "Bu hükmün delili şu kıyastır" demesi yetmez. Hükmün isbatı için, hükmü Kitab, Sünnet veya icma ile sabit olan ve kendisine kıyas etmek istediği "asl"ı zikretmesi ve hükmün konuş gerekçesini açıklaması gerekir. İşte, kendisi ile istidlal safhasında, kıyasın bir başka şeye muhtaç olmasına karşılık icmada buna ihtiyaç bulunmadığı için, icma bağımsız, kıyas ise bağımlı birer kaynak sayılmıştır.

§: 24- Mushaf-ı Osmani'nin Yazılışında İzlenen Yol:

Şu halde, bu değişik üsluplardan ve farklı sıygalardan şer'i hükümleri istinbat edecek kişilerin bu sıygalarla birlikte bulunan va'd ve va'idleri gözönünde tutması, bu sıygaların kullanılması konusunda Arap örfünden faydalanması gerekir. Konu ile ilgilenenlere bu hususta takip edilecek yolu tanıtmak üzere, bir davranışın şer'an yapılmasının istendiği veya yasaklandığını ya da mubah kılındığını anlamada yardımcı olacak birkaç kurala aşağıda yer vereceğiz:

Bazı lafız farklılıkları ile, bkz. Buharı. Tefsiru'l-Kur'an. (Sure: 11/ Hüd) 5; İbn Mace, Fitetı, 22.

el-Hacc 22/78:

el-Maide 5/5: "Bugün size iyi vetemiz şeyler helal kılınmıştır. Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helaldir; sizin yiyecekleriniz de onlara helaldir.- el-Hacc 22/39:"Kendileriyle savaşılanlara , zulme uğramış olmaları sebebiyle izni verildi. Şüphesiz Allah onlara yardım etmeye kaadirdir,- el- Bakara 2/235: "Böyle kadınlara evlenme istiğinizi üstü kapalı biçimde bildirmenizde veya onu içinizde gizli tutmanızda size günah yoktur,- en-Nur 24/61; el-Feth 48/17: "A'mayavebal yok, topala vebal yok, hastaya da vebal yok."- el-Bakara 2/173: ". Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmadan ve haddi aşmadan günah yoklur."

Mesela yüce Allah şöyle buyurmuştur: el-A'raf 7/32: "De ki: Allah'ın kulları İçin çıkardığı süsü ve temiz rızikları kim haram kıldı?"

Yüce Allah, insanları boş yere, gayesiz-hedefsiz yaratmamış ve onları başıboş bırakmamıştır. Bilakis onlara mükellefiyetler yüklemiş, onların herbir fiiline, vücub, hürmet, kerahet, sıhhat, fesad vb. şer'i hükümler bağlamış; bu hükümlerin kendilerinden çıkarılacağı deliller koymuştur. Ancak bu delillerden bazıları bilginlerin büyük çoğunluğuna göre hüccet sayılırken, bazıları hakkında bilginler ihtilaf etmişlerdir.

Bu ilmin kurallarını müstakil bir eser halinde İlk defa biraraya getiren kimse Hicri 204 yılında vefat eden İmam Muhammed b. İdris eş-Şafıi'dir. Şafii, usul alanındaki meşhur "Risale"sinde özellikle şu konulan incelemiştir: Kur'an ve Kur'an'ın hükümleri açıklayış şekilleri, Sünnet ve Kur'an'a nisbetle Sünnet'in yeri, Sünnet'e uymanın Kitab'ın emriyle farz kılınmış olduğu, nasih ve mensuh, hadislerin illetleri, haber-i vahid, icma, kıyas ve istihsanın hüccet olarak kullanılıp kullanılamayacağı, hangi durumlarda ihtilafın caiz olacağı ve hangi durumlarda caiz olmayacağı. Böylece İmam Şafıi, hüküm çıkarma metodlarını ve kurallarını ilk defa biraraya getiren bilgin olmuştur. Şu var ki bu metodları ilk defa ortaya koyan o değildir. Çünkü bunlar daha önce oluşmuştur. Herbir imamın, ictihad ederken takip ettiği kendine has metodu vardı. Bu metod, imamın, İslam hukukunun kaynakları üzerindeki araştırmaları sonucu özümlediği birtakım kurallara dayanıyordu. Şafii'den sonra başka bilginler bu ilmin meselelerini derlemeye devam ettiler. Mesela Ahmed b. Hanbel "Kitab'u taati'r-rasul'ü, "Kİtab'un-nasih vel'-mensuh"u ve "Kitabu'l-ıiel'M yazdı. Sonra Hanefi bilginler ve kelam bilginleri bu alanda eserler verdiler, geniş incelemelerde bulundular ve bu ilmin kurallarını sağlam esaslara bağladılar. Bütün bu. müellifler, bu ilimden maksadın "şer'i delillerinden ameli hükümleri çikarabilmeyi sağlamak" olduğu kanaatindeydiler. Şu halde ortada bir hüküm bulunması için bu hükmün delili olacak, bu delilden hükmün çıkarılması yönünde zihni bir faaliyet ortaya konacak ve delilden hükmü çıkaran bir kimse bulunacaktı. İşte bunun için usulcüler incelemelerini şu dört ayrı konu üzerinde yürüttüler:

Ahad Sünnet, gerek Hz. Peygamber'den rivayet eden ravilerinin, gerekse sonraki tabakadaki ravilerinin sayısı, tevatür sayısının altında bulunan Sünnettir. Sünnet'in büyük çoğunluğu Hz. Peygamber'den ahad yoluyla nakledilmiştir.

c) Bir topluluğun bir malın çalınmasına iştiraki ve herkesin çalınan maldan hırsızlık cezasını gerektiren miktarda payını alması halinde, topluluktakilerden herbirinin elinin kesileceğinde Sahabe icma etmiştir. Bazıları da buna kıyas ederek, bir kişininÖldürülmesine iştirak eden topluluğun tamamının öldürülmesi gereğine hükmetmiştir. Çünkü, nasıl hırsızlığa iştirak edenlerden herbirine "hırsız" denmekte ise, adam öldürme olayına iştirak edenlere de "katil" adı verilmektedir. Yine hırsızlığa iştirak durumunda, suça iştirak edenlerden herbirinin tam ceza almalarına bir mani bulunmadığı gibi, adam öldürmeye iştirak durumunda da, suça iştirak edenlerden herbirinin tam ceza almalarına bir mani bulunmamaktadır. Böylece kıyas işlemiyle, icmanın iştirak halinde hırsızlık suçu hakkında belirlediği hüküm sırf bu olaya münhasır'kalmamakta, iştirak halinde adam öldürme olayını da kapsamına almaktadır.

en-Nur 24/4: "Namuslu kadınlara zina isnadında bulunup, sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun."

§: 40- Mütevatir Sünnetin Hükmü:

- Ebubekr Ahmed b. Ali el-Cessas'm (v. 370/980) "el-Usul"ü,

§: 31- Sünnet'in Nevileri:

I- KİTAB

Hz. Peygamber'e nisbeti sabit ve sahih Sünnetin İslam hukukunun kaynaklarından olduğu ve bunun gereğine göre amel etmenin vücubu üzerinde bütün müctehidler ve bilginler ittifak etmişlerdir. Onlar bu sonuca varırken. Rasulullah'a itaati emreden, ona Allah'a itaat sayan, ona uymayı Allah'ın sevgisine erişmenin ve günahları latmanın yolu olarak gösteren, onun hükmüne rıza göstermeyenin imansız olduğunu tade eden, ona muhalefet edene şiddetli tehdidlerde bulunan ayetlere dayanıyorlardı. Pek ^kdayıdaki bu ayetlerden bir kaçını örnek olarak zikredelim: "Allah'a itaat edin, Rasul'e de itaat edin ve kötülüklerden) sakının. "Kim Rasul'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur. - De ki: Eğer Allah 'i seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınız, bağışlasın. Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir. "Peygamber size ne verdiyse onu alın ve size neyi yasakladıysa ondan sakının. Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı çetindir. "Hayır, Rabb'ine andolsun ki, onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem yapıp, sonra da senin verdiğin hükme karşı içlerinde bir burukluk duymadan tam anlamıyla teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar. 'Allah ve Rasulü bir işte hüküm verdiği zaman, artık mü 'min bir erkek ve kadının, o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Kim Allah 'a ve Rasulüne karşı gelirse, apaçık bir sapıklığa düşmüş olur.' "... Bu sebeple onun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir bela gelmesinden yahut kendilerine çok acı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar. işte bunlar ve benzeri pek çok ayet, Sünnetin hüküm teşriinde kendisine başvurulması gerekli ve bağlayıcı bir kaynak olduğunu kesin olarak göstermekteydi. Şu var ki. Sünnet Hz. Peygamber'den farklı yollardan ve çeşitli senetlerle rivayet edilerek sabit olmuştur. Ravilerİ arasında rivayetine güvenilecek kişilerin yanısıra, rivayetine güvenilemeyecek kimseler de bulunmuştur. İşte bu durum, hüküm istinbati sırasında Sünnet malzemesinin bir ayırıma tabi tutulmasını gerekli kılmıştır."Tevatür" yoluyla nakledilen Sünnet, Hz. Peygamber'e aidiyeti kesin olduğu için bütün bılginlerce kabul edilmiştir. Hanefi bilginlere göre "şöhret" yoluyla, diğerlerine göre "istifada" yoluyla nakledilen Sünnet, sübut yönünden mütevatire yakın olduğundan, aynı şekilde makbuldür. "Ahad" yoluyla nakledilen Sünnete gelince, bunu, gerek Sahabe bilginleri gerekse fıkhi mezheplerin imamları ancak bir takım kayıt ve şartlarla kabul etmişlerdir. Onların bu konuda farklı metodlara sahip olduklarını görüyoruz. Şimdi bunları açıklayacağız:

Meşhur Sünnetin hükmü, kesine yakın bir bilgi sağlamasıdır, ki buna Hanefiler?ilmu?t-tume?nine? adını vermektedirler. Binaenaleyh, nasıl mütevatir Sünnetle Kur'an'daki "anım" ifadenin tahsisi ve "mutlak" ifadenin takyidi mümkünse, meşhur Sünnet ile de Kuab'laki "amm" tahsis ve "mutlak" takyid edilebilir."Mutlak"ın takyidine örnek: Yüce Allah miras payları iie ilgili ayette " yapmış bulunacağı vasiyel (yerine getirildikken borc dan sonradır. buyurmuştur. Burada "vasiyet" lafzı mutlaktır, malın belirli bir parçası ile sınırlandırılmış değildir. Fakat, Hz. Peygamber'in. Üçtebir mi? Üçtebir de çok." buyurup üçtebirden fazla vasiyetten menettiğinedair meşhur hadisi ile vasiyet "üçtebir" şeklinde sınırlandırılmıştır."Amm"ın tahsisine örnek: "Allah, çocuklarınızın miras payı) hakkında şöyle davranmanızı istiyor..." (Nisa, 4/ın ayetindeki " lafzı "amm"dır, bütün çocuklara şamildir. Hz. Peygamber'in "Öldüren mirasçı olamaz" şeklindeki meşhur hadisi ile murisini öldüren çocuk bu umumun dışında bırakılmış, Kitab'taki amm lafız katil olmayan çocuklar şeklinde tahsis edilmiştir.

Sünnette ye. alan hükümleri inceleyip, Kur'an-ı Kerim'deki hükümlerle karşılaştırdığımızda, dört şekilden biri ile karşılaşırız:

§: 22- Kur'an Nasıl Cem'edildi?

- Yahudi ve hınstiyanların ihtilafları gibi bir ihtilafa düşmeden ümmetin imdadına yetiş!

§: 35- Takriri Sünnet

Hz. PEYGAMBER 'İN FİİLLERİ

cn-Nisa" 4/13-14.

§: 12- Hanefiyye Metoduna Göre Yazılmış Usul Kitapları: 11

c) Fiilin "helal" kılındığım, "izin" verildiğini, "günah" veya "zorluksun kaldırıldığını ifade eden lafızlar kullanılmış ise. bu fiilin "mubah" olduğunu ve kişinin bunu yapıp yapmamada serbest bırakıldığını gösterir. Allah'ın, kullarına nimet olarak verdiği şeyleri zikretmesi de bu kabildendir. Bir şeyi haram kılana karşı reddiyede bulunması veya haramdan söz etmemesi de mubahfığı gösterir/ Yine, birtakım şeyleri bizim için yarattığını haber vermesi de aynı hükme delalettir.

Darımı, Nikah. 11 .

el - akara 2/236: " kadınları, henüz temas etmeden veya onlar için mehir tayin etmeden Samışsanız size vebal yoktur. Bu durumda onlara mflt'a verin . Zengin o an kendi gücü nisbetinde, fakir de kendi durumuna göre münasip bir müt'a vermelidir. Bu, muhlin "yi davranışlı) kişiler üzerine bir borçtur."

§: 36- Takriri Sünnet'in Nevileri: 3

§: 42- Mütevatir Sünnet İle Meşhur Sünnet Arasındaki Fark:

d) Hz. Peygamberin Fiilleri

1- Bu haliyle razı olursa hayvanı kendisinde tutar , 2- Razı olmazsa hayvanı iade eder ve ayrıca bir sa' hurma verir. Bu hadisi kabul etmedikleri için, "tasriye"yi yani hayvanı suni olarak sütlü göstermeyi, ayıplı malın satıcıya iadesi muhayyerliği kapsamına almamışlardır. Onlara göre "tasriye" malın iadesine imkan veren bir ayıp sayılamaz; sadece gabin varsa alıcının satım bedelinde gabin miktarı ne ise o miktar için satıcıya rücu hakkı vardır. Hadisi kabul etmemelerinin gerekçesini ise şöyle belirtmişlerdir: Hadis Ebu Hüreyre tarafından rivayet edilmiştir. Ebu Hüreyre fıkha vukufu ve içtihada ehliyeti ile tanınmış bir sahabi değildir. Hadisin ihtiva ettiği hüküm ise İslam hukukunun genel kurallarına aykırıdır. Şöyle ki: Önce buhüküm, "tazmin misli mallarda misliyle, kıyemi mallarda kıymetiyle olur" kuralına ters düşmektedir. Zira hadis, müşterinin, satınaldığı hayvanı kendi elinin altında bulunduğu süre içinde sağıp sütünü alması karşılığında bir sa1 hurma vermesini Öngörmektedir. Oysa hurma, sütün ne misli ne kıymetidir. Şu haide müşterinin bu süt karşılığında bir sa' hurma ödeme borcu altına sokulması belirtilen kurala aykırıdır. Diğer yönden hadis, "el-Haracu bİ'd-daman" |diye ifade edilmiş olan "nefi ve hasarın dengelenmesi" ilkesi ile de bağdaşmamaktadır. Bu ilkeye göre bir şeyin tazmin sorumluluğu kime aitse o şeyin semereleri de ona ait olur. Şu halde sağdığı süt, karşılık Ödemesine gerek olmaksızın alıcıya aittir. Zira hayvanı teslim aldıktan sonra ona gelecek zarar kendi sorumluluğu altında bulunmaktadır. Hal böyle iken müşterinin bir sa' hurma vermekle yükümlü tutulması genel kurala aykırıdır.

a) Usul kurallarım fıkıh meseleleri üzerine uygulayarak ve fıkıh hükümlerini usul kurallarına bağlayarak fıkha hizmet etmek,

a) Kitab, Arap dilinde indirilmiştir. Bu özelliği ile Kur'an, Yüce Allah'ın Tevrat ve İncil gibi önceki kitaplarından ayrılmaktadır. Çünkü onlar Arap dilinde indirilmemiş, sonradan arapçaya ve başka dillere tercüme edilmiştir. Buna göre, Kur'an'ın arapçadan başka bir dile tercümesi Kur'an sayılamaz. İster harfi tercüme, ister harfi olmayan tercüme olsun, Kur'an tercümesine dayanılarak hüküm istinbat edilemez. Çünkü ayetteki maksadın ne olduğunu anlamada zaten hata ihtimali mevcuttur; bir de bu ayetleri başka bir dil ile ifade ederken daima var olacak hata ihtimalini gözönüne alırsak, tercümeden hüküm çıkarmanın doğru olmayacağı açıkça ortaya çıkar. Aynı şekilde, arapça okuyabilen bir kimsenin namazda tercüme ile yetinmesi halinde namaz sahih olmaz. Zira namazda istenen, kişinin Kur'an'dan kolayına gelen bir yeri okumasıdır. Arapçadan başka bir dilde okunan şey ise Kur'an değildir. Arapça okuyamayan kimseye gelince bunun başka bir dilden okuması Hanefılere göre caizdir ve o takdirde namazı sahih olur. Diğer fakihler ise, ister arapça okuyabilsin ister okuyamasın namazda Kur'an'ın arapçadan başka bir dilde okunmasını caiz görmezler; onlara göre bir kimse namaz kılarken Fatiha'yi başka bir dilde okusa namazı geçersiz olur. Çoğunluğu teşkil eden bu fakihlere göre, her mükellefin Fatiha'yı öğrenmesi ve yapabildiği kadarıyla Fatiha'yı arapça okuyabilmek için olanca gücünü sarfetmesi gerekir. Bunlardan Malikilere göre, eğer bunu da yapamıyorsa arapça okuyabilene uyar. Kendisine imam olacak böyle birini bulduğu halde ona uymazsa namazı geçersiz olur; fakat kendisine uyacağı bir imam bulamazsa Fatiha okuma vecibesi kendisinden düşer ve iftitah tekbiri ile rüku tekbiri arasında Allah'ı zikir ve teşbih etmesi mendup olur

§: 4- Usulcünün Faaliyet Tarzı:

Elimizdeki kaynaklarda bu kudsi hadise raslayamadık.

"Zinaya yaklaşmayın." el-İsra' 17/32.

İkinci Kısım: Hz. Peygamber'in sırf kendisine mahsus olduğu şer'i delil ile belirtilmiş olan fiilleri. Gece teheccüd namazı kılması Ramazan'da "savm-i visal" şeklinde oruç tutması' dörtten fazla hanımla evlenmesi gibi. Bu kısma giren fiiller sırf Hz. Peygamber'e hastır. Hiçbir müslüman ona has olan bu hükümlere iştirak edemez ve bu konularda ona uyamaz.

ŞER'İ HÜKÜMLERİN DELİLLERİ 1

Yapısı bakımından Sünnet üç nevidir:

Mütevatir Sünnetin hükmü, Hz. Peygamber'e nisbetinin kesin olarak sübutudur. Buna göre, mütevatir Sünnetle amel etmek farzdır ve onu inkar eden kafir olur. Mütevatir Sünnetin lafzı yoruma ihtimali olmadıkça, bu nevi Sünnetin delalet ettiği hükümlerde ihtilafa yer yoktur.

tek mesaj yazan ben olmasam bile hadi üstüme alınıp cevap vereyim.

Ebu Davud, Buyu' 71: Tirmizi, Buyu', 53;

Mesela şu ayetlerde durum böyledir:- el-Maide 5/78"İsrailoğullarııyJan inkar edenler, Davud ve Meryem oğlu İsa diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve sınırı aşmalarından ötürüdür. el-Ahzab 33/57: "Allah ve "Rasülünü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.- en-Nisa' 4/93: "Kim bir mü'mini kasden öldürürse, cezası, içinde ebedi olarak kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır."

§: 51- Hanefilerin Metodu: 12

Hz. Osman zamanında, mushaflar yazıp bunları o sırada mevcut İslam şehirlerine gönderme ve müslümanları tek bir mushafta birleştirmek için bu yazılacak mushaflardan başka sahifelerin yakılmasını emretme gereği ortaya çıkmıştı. Böylece Kur'an'da herhangi bir değiştirme, eksiltme veya İlave yapılmasına ve Kur'an'm tertibinin bozulmasına da engel olunmuş olacaktı. Bu zaruret Ermenistan ve Azerbeycan fetihleri sırasında iyice belirmişti.

§: .55- Hanbelilerin Metodu:++++. 18

Prof. Dr. Zekiyüddin Şa?ban, İslam Hukuk İlminin Esasları , Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları:

§: 46- Haneklerin Dışındaki Bilginlere Göre Rivayet Açısından Sünet'in Nevileri:

Birincisi: "Mütekellimin metodu" idi. Bu metodun böyle anılmasının sebebi, bu metoda göre yazanların çoğunluğunun kelam bilgini olmalarıdır. Bu metod "Şafıiyye metodu" diye de isimlendirilmiştir, çünkü bu metoda göre yazan ilk müellif İmam Şafii'dir.

Tirmizi, fedaiiü'l-cihad, 12.

§: 37- Hanefilere Göre Rivayet Açısından Sünnet'in Nevileri: 4

Meşhur Sünnet, Hz. Peygamber'den bir veya iki ya da tevatür sayısına ulaşamamış sayıda sahabi tarafından rivayet edilmişken, Tabiun ve Etbau't-tabiin devirlerinde tevatür sayısında ravilerce rivayet edilmiş Sünnet'tir. Mesela, hadisi meşhur Sünnet'tir. Çünkü bunu Rasulullah'tan Hz. Ömer rivayet etmiş, sonra da tevatür sayısındaki ravilerce nakledilmiştir.

Tanınmış fıkıh mezheplerinin imamları ahad haberlerle amel ve hüküm istinbatı sırasında bunlara dayanma konusunda tek bir görüş üzerinde birleşmemişlerdir. Aksine, bunlardan hangisinin kabul edilip edilmeyeceğine dair herbiri farklı görüş ve metodlara sahip olmuştur. Aşağıda bu noktaya açıklık getirmeye çalışacağız:

üstlenmesi gereken yakınları ifade eder. .

a) Delilin sahih olmaması halinde.

- Nesai. Menasik, 220: Ahmed b. Hanbel. IH, 318, 366 .

Yakın rivayetler için bkz.

§: 46- Haneklerin Dışındaki Bilginlere Göre Rivayet Açısından Sünet'in Nevileri: 7

§: 56- Kaynaklık Vasfı Açısından Sünnetin Kur'an "a Göre Yeri: 18

§: 25- Mushaf'ın Noktalanması ve Harekeleiımesi: 10

§: 19- Mütevatir Olmayan Kıraatin Kaynak Sayılıp Sayılamayacağı Konusundaki İhtilafın Pratik Sonucu:

Yakın anlamda rivayet İçin bkz. Tirmizi, Salat, 67.

"Mücmel" bir beyan yapılmadıkça kendisi İle ne kasdedildiği anlaşılamayan müphem lafızdır.

Al-ü Imran 3/97:

§: 7- Fıkıh Usulünün Doğuşu:

Birinci kısım: Hz. Peygamber'in bir beşer, bir insan olarak yaptığı fiillerdir. Yeme, içme, giyinme, uyuma, oturup kalkma gibi. Bu kısma giren fiiller, bir hukuk kaynağı teşkil etmez; bu fiillerin örnek alınması ve onlara uyulması gerekmez. Çünkü onlar Hz. Peygamber'den bir peygamber sıfatıyla değil, bir insan olması sıfatıyla sadır olmuştur. Bununla birlikte, Sahabeden, bu kısma giren fiillerde de Hz. Peygamber'in yolunu izleyen ve ona uymaya özen gösterenler vardı. Mesela, Abdullah b. Ömer, bu nevi fiillerde, Hz Peygamber'i izleyip ona uyardı. Sünnet ile ilgili kitaplarda onun bu Özelliği açıkça Hz Peygamber'in, ticaret, ziraat, harp tedbirleri, hastalık tedavisi gibi dünyevi işlerde kendi görgü ve tecrübesine dayanarak yaptığı davranışlar da bu kısma girer. Bu işler de uyulması gerekli birer teşrii tasarruf sayılmaz; zira bunlar semavi vahye değil şahsi tecrübeye dayanmaktadır. Hz. Peygamber'in kendisi de bu davranışlarını teşrii bir tasarruf olarak kabul etmiyor ve insanları bunlara uymakla mükellef tutmuyordu. Şu olay bunu açıkça göstermektedir: Hz. Peygamber Medine'lilerin hurmaları aşıladıklarını görünce, onlara aşılamamalarını tavsiye etti. Onun görüşüne uydular ve aşılamayı bıraktılar. O yıl meyve telef oldu. Hz. Peygamber bunu öğrenince "Siz dünyanıza ait işleri daha iyi bilirsiniz" buyurdu. Bir rivayete göre ise şöyle buyurmuştur: "O söylediğim şahsi kanaatten ibarettir, işe yararsa uyarsınız. Ben de ancak sizin gibi bir İnsanım; şahsi kanaat hatalı da olabilir isabetli de. Fakat size Yüce Allah lan bir şey söylersem, bilin ki asla Allah'ı yalan nisbet etmem. Bedir Savaşı sırasında da böyle bir olay meydana gelmişti: Hz. Peygamber, orduyu bir yere konaklatmak istedi. Sahabeden biri ona şöyle dedi: Bu yer sana Allah tarafından emredilmiş bir yer mi -ki şayet öyle ise biz ondan ne bir adım geri kalırız ne bir adım önüne geçeriz- yoksa şahsi görüş ve bir harp taktiği mi? Rasulullah: "Hayır! Şahsi görüş ve harp taktiği" buyurunca sahabi: "Doğrusu burası uygun bir konaklama yeri değil" dedi ve gerekçelerini açıklamak suretiyle ordunun konaklaması için uygun olan yeri Rasulullah'a gösterdi. Hz. Peygamber kendisinin de onlar gibi bir insan olduğunu, müslümanlar arasında şura usulünün esas teşkil etmesi gerektiğini ve kendisinin güzel güzel meşverete katılıp görüş beyan edecek kişilere ihtiyacı bulunduğunu belirterek o sahabinin tavsiyesini uygulamaya koydu

el-Mü'mİnun 23/1-2,11.

Hz. Ebubekir ilk önce tereddüt etti ve şöyle dedi:

- Fahru'l-İslam Ali b. Muhammed el-Bezdevi'nin (v. 482/1089) "el-Usul"ü. Pezdevi'nin eseri, bu kitapların en güzeli ve doyurucusudur. Bunu Abdüiaziz b. Ahmed el-Buhari (v. 730/1329) "Keşfu'l-esrar" adını verdiği kitabında şerhetmİştir. Bir de, gerek Hanefilerin gerek diğerlerinin müteahhirin bilginlerinden bir gurup bulunmaktadır ki bunlar, mütekellimin metodu ile Hanefiyye metodunu birleştiren ve her ikisini bir tek eserde toplayan kitaplar yazmışlar, böylece şu iki faydayı birlikte sağlamak istemişlerdir:

§: 3- Tarifin Açıklanması: 2

el-Maide5/l:

§: 49- Sahabenin Ahad Haberlerle Amel Konusunda Takip Ettikleri Metodlar: 9

dezayemın Allah tore razi bo

§: 53- Malikilerin Metodu: 16

2- Sübutu kat'iye yakın olan Sünnet. Bu, Hanefilerde "meşhur Sünnet", diğerlerinde "müstefid Sünnet" adıyla anılır.

Hanefilerin dışındaki bilginlere göre rivayeti bakımından Sünnet iki nevidir: Mütevatir Sünnet ve ahad Sünnet. Meşhur Sünnet ise, başlı başına bir nevi olmayıp ahad Sünnet kabil indendir. Çünkü meşhur Sünnette ilk tabaka ravileri tevatür sayışma ulaşmamakladır ve bu, esasen ahad Sünnettir. Bu guruptaki bilginler ahad Sünneti,

Bilginlerin, üzerinde ittifak ettikleri deliller dörttür:

en-Nisa' 4/80.

Denmiştir ki: İmam Şafıi bu "Risale"yİ Abdurrahman b. Mehdi'nin isteği üzerine ortaya koymuştur. Abdurrahman b. Mehdi, kendisinden, Kur'an'ın niteliklerini, haberlerinin kabul şartlarını, icmanın kaynak olusunu, Kur'an ve Sünnet'teki nasih ve mensuhu açıklayan bir mektup yazmasını istemişti. Şafıi bunu yazıp gönderince "Risale" diye anılır oldu. Abdurrahman b. Mehdi, hadis imamtarındandır. Hicri 135 yılında doğmuş ve Hicri 198 yılında vefat etmiştir. Şafii onun hakkında şöyle demiştir: "Dünyada onun birbenzerini tanımıyorum." Muhammed b. İdris eş-Şafii, er-Risale, tahkik ve şerh: Ahmed Muhammed Şakir.

Muhian meşru bir evlilik içinde zifafa girmiş, hür müslüman kişi- demektir. Bu durumda

§: 42- Mütevatir Sünnet İle Meşhur Sünnet Arasındaki Fark: 6

İkincisi: Hz. Peygamber'İn bir söz veya davranış karşısında sevinçli bir tarzda sükut etmesi, bu sırada o söz veya davranışı güzel karşıladığını ve ondan hoşnut olduğunu gösteren İşaretlerin görülmesi halidir.-Esasen her iki nevi, bu söz veya davranışın meşru ve caiz olduğunu gösterir. Ancak, ikinci nevinin meşruiyet ve cevaza delaleti daha güçlüdür. Birinci neviye misal: Bir gün Hz. Peygamber, kabir başında ağlayan bir kadına raslar. Ona "Allah'tan kork ve sabret!" der. Kadın Hz. Peygamber'i tanımamaktadır. Rasulullah'a şöyle cevap verir: "Benden uzak dur ! Benim başıma gelen senin başına gelmiş değil ki!". Kendisine, konuştuğu kişinin peygamber olduğu söylenince, kadın hemen Rasulullah'ın evine gider. Kapıda ne kapıcı ne de bir engel vardır. Kadın Hz. Peygamber'e "Ben sizi tanımamıştım" der. Rasululiah şöyle buyurur: "Asıl sabır, olayla ilk karşılaşmada gösterilen sabırdır. İşte bu hadiste Hz. Peygamber'İn, evinden çıkıp kabir ziyaretine giden kadının bu davranışına ses çıkarmadığı görülmektedir. Şu halde bu, erkekler gibi kadınlar için de kabir ziyaretinin caiz olduğuna dair bir takrirdir. ikinci neviye misal: Münafıklar, babası ile kendi arasındaki renk farklılığından ötürüUsame b. Zeyd'in nesebine dil uzatıyorlardı. Çünkü Üsame çok siyah, babası Zeyd ise iyice beyaz tenli idi. Birgün Üsame ve babası Zeyd mescidde uyuyorlardı. Üzerlerinde bir Örtü vardı. Ayaklarından başka bir yerleri görünmüyordu. "Kıyafet" bilgini olanin onların ayaklarını görünce: "Bu ayaklar, biribirinden olma (yani aynı soydan kişilerinbelirlenme yollarından biri olarak takriri oluyordu. Nitekim İslam hukukçularının çoğunluğu bu görüştedir. Başka bir örnek olarak Amr b. el-As tarafından rivayet edilen bir olayı zikredeceğiz Amr b. el-As anlatıyor: Zatu's-selasil gazvesine gönderildiğimde, çok soğuk bir gecede ihtİlam olmuştum. Gusul abdesti aldığım takdirde canımı kaybedeceğimden endişe duydum. Bu yüzden teyemmüm ettim, sonra arkadaşlarıma sabah namazını kıldırdım. Hz. Peygamber'e geldiğimde onlar bu durumu kendisine anlattılar. Rasulüllah bana sordu; Amr! Cünüp olduğun halde arkadaşlarına imam oldun öyle mi?! Dedim ki; Yüce Allah'ın ' 'Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir'' (en-Nisr 4/29) ayetini hatırladım, bunun üzerine teyemmüm ettim ve namaz kıldım. Rasulüllah güldü ve hiçbir şey söylemedi. İşte bu olayda Hz. Peygamber'in gülüşü, su bulunsa bile çok şiddetli soğukta teyemmüm edilebileceğine dair bir takrir idi. Muaz b. Cebei'i Yemen'e gönderirken, Hz. Peygamber'in onun söylediklerini tasvibi de bu kabildendir. Aynı neviye bir başka örnek: Hz. Peygamber Selman el-Farisi ile Ebu'd-Derda arasında kardeşlik ilan ettikten sonra, Selman Ebu'd-Derda'yı ziyaret etmişti. Bu esnada Ummü'd-Derda'yı pek eski bir kıyafet içinde gördü. Ona "Bu perişan halin ne?"-dedi. O da şu cevabı verdi: "Kardeşin Ebu'd-Derda'nın dünyada ihtiyaç duyduğu hiçbir şey yok!" Ebu'd-Derda eve geldiğinde Selman'ın önüne yemek koydu ve ona "Sen ye, ben oruçluyum" dedi. Selman "Sen yemezsen ben de yemeyeceğim" dedi. Bunun üzerine Ebu'd-Derda da yedi. Gece olunca Ebu'd-Derda namaz için kalkmaya davrandı. Selman ona "Uyu!" dedi ve uyudu. Sonra bir daha kalkmaya davrandı. Selman yine "Uyu!" dedi, uyudu. Sabah olunca Selman "Şimdi kalk!" dedi. Kalktılar, namazı kıldılar. Sonra Selman şöyle dedi: "Bilki, senin üzerinde nefsinin hakkı var, Rabb'inin hakkı var, misafirinin hakkı var, ailenin hakkı var. Her hak sahibine hakkını ver." Daha sonra Rasulullah'a geldiler ve olanları anlattılar. Hz. Peygamber şöyle buyurdu: "Selman doğru söylemiş". Burada da Rasuluilah'ın, Selman'ın söylediklerine dair bir takriri sözkonusudur.

Şurası muhakkaktır ki, Kitab, İslam hukukunun temeli ve ilk kaynağıdır. Yüce Allah Kur'an'ı herşeyin açıklayıcısı kılmıştır. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurulur: ' 'Sana bu Kitab 'ı her şey için bir açıklama, bir hidayet rehberi, bir rahmet kaynağı ve müslümaniar için bir müjde olarak indirdik. Biz o Kitab'ta hiçbir şeyi eksik bırakmamışızdır. Bu ve benzeri ayetler, Kur'an'ın, bir hidayet rehberi ve insanların iç dünyalanndaki sıkıntıları için bir şifa kaynağı olduğunu ifade etmektedir. Her şey için bir açıklama ihtiva etmiş olmasaydı, bu şekilde nitelendirilmezdi. Şu var ki, Kitab'ın hükümleri açıklayışı -genellikle- icmalidir , tafsili değildir; küllidir, cüz'i değildir. Kur'an'ı inceleyenler, tüme varım yoluyla bu sonuca kolayca ulaşırlar. Mesela, namaz, zekat ve hac farizalarının hepsi Kitab'ta zikredilmiştir; fakat onda namaz rekatlarının sayısı, namazda kıraatin nasıl olacağı, zekatı verilmesi gereken mallar ve farz olan zekat miktarı, haccın nasıl ifa edileceği hakkında açıklamalar bulamayız. Bütün bu konularda başvurulacak kaynak Sünnet'tir. Aynı şekilde, ahm-satım gibi muamelat, kısas, haddler vb. konulara da Kur'an'da temas dimis fakat bunların detaylarına ait hükümlere yer verilmemiş, bu detayları Sünnet açıklamıştır. Bununla birlikte Kitab, miras ve aile hukuku gibi sahalarla ilgili bazı hükümleri tafsilatı le ele almıştır. Zira bu hükümler ya "taabbüdi"dir, yani akli değerlendirmeye açık değildir, ya da akılla kavranabilecek hükümler olmakla beraber, bunlar zaman ve muhit değişikliği ile değişikliğe uğramayacak sabit mesalih ihtiva etmektedir. Kitab'ta hüküm teşri'inin bu şekilde yer almasındaki hikmet, nasslann ve İslam hukuku kurallarının, zaman ne kadar ilerlerse ilerlesin, toplum ne kadar gelişirse gelişsin, ve ihtiyaçlar ne kadar çok ve çeşitli hale gelirse gelsin, kıyamete, kadar insanlığın bütün ihtiyaçlarına cevap verebilecek niteliğe sahip kılınmasıdır. Çünkü ana kurallar zaman ve mekanın değişmesiyle değişmez, değişen sadece cüz'i hükümlerdir. İslam hukukundaki nasslann yumuşaklığını ve kapsamlılığını açıkça gösteren iki örnek vereceğiz:

İkinci şekil: Sünnet, açıklanmaya muhtaç Kur'an nasslarım açıklayıcı hükümler getirir. Bu da üç türlü olur:

§: 43- Meşhur Sünnetin Hükmü: 6

cl-Ahzab 33/36.

§: 10- Hanefiyye Metodu: 7

Buharı, Ezan. 18.

Mütekellimin metodunun özelliği usul kurallarının, delillerin ve burhanların gösterdiği yönde vaz'edilmesidir. Bu metoda göre yazan usulcüler, belirli bir mezhep lehinde taassup göstermeksizin ve ulaşılan usul kuralının mezhep imamlarından nakledilmiş fıkhı çözümlere uygun olup olmadığına bakmaksızın, delillerin desteklediği kuralları tesbit ve kabul etmişler, delillere aykırı düşen kuralları reddetmişlerdir. Böylece onların usulü, furu'u'l- fıkhın ffer'i fıkıh çözümlerinin) hizmetçisi değil, furu'i hükümlere hakim bir usul, bir istinbat yolu olmuştur. Bu yüzden onlar, izah ve örnek kabilinden zikrettikleri bir yana bırakılırsa, furu hükümlerine kitaplarında pek yer vermemişlerdir.

§: 27- Kitab'ın Hükümlere Delaleti:

el-Cumu'a 62/9. "Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı zaman, hemen Allah'ı anmaya koşun ve ahş-verişi bırakın. Eğer bilirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır."

Birinci şekil: Sünnet, Kur'an'daki hükümlere tam tamına uygun hükümler ihtiva eder. Bu durumda Sünnetin hükmü, Kur'an'ınkini teyit edici nitelikte kabul edilir ve aynı hüküm için iki delil bulunmuş olur: Birincisi, hükmü tesbit eden esas delil, ki bu Kur'an nassıdır; ikincisi ise teyit edeci delildir, bu da Sünnet nassıdır.

Farklı rivayetleri ile birlikte bkz. Nesai Taharet, 52, Miyah, 7. Ayrıca bkz. Buharı, Vudu\ 33; Müslim, Taharet, 89-93; Tİrmizi, Taharet, 68.

Hz. PEYGAMBER 'İN FİİLLERİ 22

§: 38- Mütevatir Sünnet 5

§: 32- Yapısı Bakımından Sünnet'in Nevileri: 2

lafızlara çevirir.

§: 14- İhtilaf Konusu Olan Deliller:

S: 34- Fiili Sünnet

2- İctihad şartlarını taşımayanlar ise, müctehidlerin hükümlere varırken dayandıkları delilleri ve o delillerden bu hükümlere nasıl ulaştıklarını Öğrenerek, onlardan nakledilen hükümleri gönül huzuru içinde kabullenmiş olacaklardı. İşte bu düşünceden hareketle, onlar, hakkında ister özel nass bulunsun ister bulunmasın, delillerin ihtiva ettiği hükümleri kavrayabilmek için uygulanan ve delillerden hüküm çıkarılmasında yardımcı olan genel kuralları ortaya koydular. islam bilginleri, bu arada delillerden hüküm çıkaracak kişi yani "müctehİd" ile ilgili kurallardan söz ettiler, içtihadı, içtihadın şartlarını ve hükümlerini, taklidi ve taklidin hükümlerini açıkladılar. Bütün bu kurallara ve sözü edilen hususlarla ilgili incelemelere topluca "usulü'l-fıkıh" adını verdiler. Şu halde fıkıh usulü için şöyle bir tarif vermek mümkündür: "Müctehidin şer'i-ameli hükümleri tafsili delillerinden çıkarabilmesine yarayan kurallar bütününe usulü'l-fıkıh denir."

Ne var ki bütün bu müellifler, incelemelerinde aynı metodu takip etmediler. Çünküayrı bölgelerde bulunuyorlardı ve bu alanda eser yazarken hepsinin güttüğü gaye aynı değildi. Böylece usul eserlerinin kaleme alınışı konusunda iki ayrı metod ortaya çıktı.

İ Yakın rivayetler İçinbkz. Buharı, Tefsirü'l-Kur'an, (sure: 59/Haşr) 4; Nesai. Zine. 26.

Bazı ilaveler ve farklı lafızlar ile, bkz. Müslim, İlim, 15, Zekat, 69; İbn Mace, Mukaddime, 14; Darimi, Mukaddime, 44; Ahmed b. Hanbef, IV, 362.

bazen ramazanda "visal" orucu tutuyor ve ashabına bu tarz oruç tutmayı yasaklıyordu. Bazıları ona "Fakal ey Allah'ın Rasülü! Sen visal orucu tutuyorsun!?" dediler. Hz. Peygmber şöyle buyurdu: "Hanginiz benim gibidir? Biliniz ki, ben geceyi geçirirken rabb'İm beni yedirir içirir." Bu hadiste visat orucunun. Rasüliillah'a has hükümlerden olduğuna ve onun dışındaki müslümanlar hakkında meşru olmadığına dair açık bir delalet bulunmaktadır. Çünkü Hz. Peygamber'in durumu başkalarının durumundan farklıdır. Hadiste sözü geçen yedirme ve içilmeden maksat İse, Yüce Allah'ın ma'rifetler aleminden ona ihsan elliği ikramlar. Yüce Ailah'a münacatın, O'na yakınlaşma arzusu, sevgisi ve özleminin verdiği haz ve gönlü besleyen manevi gıdalardır.

evet zazayım hocam dez amcaoğlu demek

FIKIH USULÜNE DAİR GENEL BİLGİLER.. 1

§: 17- Kitab'm Özellikleri: 1

Meseİa şu ayetlerde Yüce Allah; çift ve tek, mücahitlerin atları, nefs-i levvame üzerine yemin etmiştir:

Kavli Sünnet, fiili Sünnet ve takriri Sünnet.

§: 21- Kur'an'ın Kısım Kısım İndirilmesinin Hikmeti:

§: 35- Takriri Sünnet 3

en-Nisa' 4/103.

1- Ravi, Hz. Peygamber'den rivayet ettiği hadisin aksine davranmış veya bu rivayete aykırı fetva vermiş olmamalıdır. Şayet kendi rivayetine aykırı davranmış veya fetva vermişse, o zaman bu davranışı yahut fetvası dikkate alınır, rivayeti dikkate alınmaz. Onların bu konuda meseleye bakışları şöyledir: Ravi, rivayet ettiği hadisin neshedildiğini gösteren bir delil bilmese Hz. Peygamber'den rivayet ettiği bir hadise aykırı davranmaz; aksi halde bu, onun "adalet" vasfını zedeler. Şu halde, böyle bir durumda sahabtye uymak, onun rivayetine göre değil re'yine göre amel etmek gerekir. işte bu sebeple Hanefiler. Ebu Hüreyre'nin Hz. Peygamber'den rivayet ettiğiBirinizin kabını köpek yaladığı takdirde onu döksün, sonra biri toprakla olmak üzereyedi defa yıkasın' anlamındaki hadisle amel etmemişlerdir. Çünkü -ed-Darekutni'ninnvayet ettiği üzere- Ebu Hüreyre, bu hadise aykırı olarak böyle bir durumda üç defa yıkamakla yetiniyor ve bu yönde fetva veriyordu. Hanefi'ler de onun fetvasını, bu hadisin neshedilmiş bulunduğuna delil saymışlar ve bu fetvaya göre amel etmişlerdir. Yani yedi defa yıkamayı gerekli saymaksızin üç defa yıkama ile yetinmişlerdir. Aynı şekilde Haneflier, Hz. Ayşe'den rivayet edilen ve kadının kendi başına evlilik akdi yapamayacağını gösteren "Velisinin izni olmadan evlenen kadının evliliği batıldır" anlamındaki hadisle amei etmemişler ve kadının gerek kendisi için gerekse başkasını ternsilen evlilik akdi kurabileceğine hükmetmişlerdir. Zira Hz. Ayşe bu hadise aykırı davranmışttr. Şöyle ki: Hz. Ayşe, kardeşi Abdurrahman Şam'da iken onun kızını eviendirmişti. Abdurrahman döndüğünde bu duruma kızmış ve "Benim gibi birinin kızları hakkında böyle danışılmadan karar verilip işe girişilir miydi!" demişti. Fakat kendi gıyabında veya kendi İzni olmadan yapılmış olmasından ötürü Abdurrahman'in bu akdi İptal yönüne gittiğine dair bir haber nakledilmiş değildir.

Fıkıh usulü ilmi, Hicri ikinci aşırın sonlarında yani Hz. Peygamber, Sahabe ve Tabiun devirlerinden sonra ortaya çıkmış ilimlerdendir. Zira Hz. Peygamber devrinde hükümler bizzat kendisinden Öğreniliyordu. Yani hükümler ya Rasulullah'a vahyedilen Kur'an ile veya onun Kur'an'ı söz, fiil yahut takrir yoluyla açıklayan Sünneti ile sabit oluyordu. Bu durumda birtakım metod ve kurallar kullanma ihtiyacı duyulmuyordu. Hz. Peygamber'in Rabb'ine kavuşmasından sonraki dönemde İnsanlar arasında ifta ve kaza görevini Sahabenin büyükleri yürütüyordu. Bunlar, Kur'an ve Sünnetin dili olan arapçayı, ayetlerin nüzul ve hadislerin vürud sebeplerini çok iyi biliyorlar, İslam teşri'inin inceliklerine, maksat ve hedeflerine tam manasıyla vakıf bulunuyorlardı. Çünkü bu büyük sahabiler, kavrama gücü, zeka ve ahlaki meziyetler bakımından seçkin insanlar oldukları gibi, bunun ötesinde bir de uzun süre Rasulullah ile beraber yaşamış, ona arkadaşlık etmiş kişilerdi. Şer'i kaynaklarından hüküm istinbatı sırasında kullanılacak kuralları teorik bir şekilde ele almaya ihtiyaçları yoktu. Dini veya dünyevi herhangi bir olayın hükmünü tesbit ihtiyacını duyduklarında, doğrudan doğruya Allah'ın Kitab'ına müracaat ederler, burada ihtiyaç duydukları konu ile ilgili hükmü bulamazlarsa Resulullah'm Sünnetine bakarlar, orada da aradıklarını bulamazlarsa ictihad ederler, benzer olaylar araşıtrırlar, buldukları hükmü karşılaştıkları benzer olaylara da uygularlardı. Benzer olay da bulamazlarsa, İslam hukukunun koyduğu hükümlerde gözettiği menfaat ve ihtiyaçları gözönünde bulundurarak, karşılaştıkları olaya uygun olan ve maslahatı gerçekleştiren çözümü ortaya koyarlardı. Said b. Müseyyeb, Urve b. Zübeyr, Kadı Şurayh, İbrahim Nehai vb. Tabiun müctehidleri de aynı yolu takip ettiler. İlk asır. Sahabe ve Tabiun devri böylece geçtikten sonra, daha Önce mevcut olmayan yeni durumlar ortaya çıktı. Arapların Arap olmayanlarla iyice karışması bu durumlar arasında yer alıyordu. Bu karışma Arap dilinin o derece zayıflamasına yol açtı ki, artık eskiden olduğu gibi arapçanın İslam toplumunun tabii dili haline dönmesi imkansızlaştı. Müctehidlerin görüş belirtmelerini gerektiren çok sayıda olayların ortaya çıkışı da bu durumlardan biriydi. Yine, müctehidlerin çoğalması, ictihad ve hüküm istinbatında metodların çeşitliliği ve herbiriniri kendine göre doğru olan yolu takip etmesi bu yeni durumlar arasında zikredilmelidir. İşte bütün bunlar, fakih ve müctehidleri, ictihad faaliyetinin disipline edilmesi ve keyfi hüküm verme ihtimaline karşı tatmin edici bir tedbir alınması için harekte geçirdive onları şer'i delillerden hüküm istinbat edilirken esas alınacak prensipler ve kurallar belirlemeye şevketti. Onlar bu prensip ve kuralların belirlenmesinde, nasslarda yeralan ifadelerin kullanış tarzlarına ve Arap dilinin üsluplarına tümevarım metodunu uygulama yolundan faydalandılar. Sonra bu kuralları tedvin ettiler ve "Usulü'1-Fıkh" adını verdikleri müstakil bir ilmi disiplin haline getirdi.

- Rasulullah'ın ashabı ateşe doğru uçuşan kelebekler gibi savaşta ardarda yok olup gitmekteler. Korkarım ki, onlar nereye varsalar hep böyle olacak. Sonunda Kur'an hamili olan bu insanlar öldürülecekler ve böylece Kur'an zayi olup unutulacak. Kur'an'ı toplasan herhalde müslümanlarm hayrına ve menfaatine olur.

"Meclis muhayyerliği" sözleşmenin taraflarından herbirinin, sözleşme tamam olduktan sonra, akit meclisi sona ermedikçe, başka bir deyişle taraflar birbirinden ayrılmadıkça veya sözleşme konusu dışında bir konuya intikal etmedikçe, sözleşmeyi Iek taraflı olarak feshetme hakkına sahip olması demektir.

- Allah Rasulünün Sünnetinde de yoksa?

3- Delillerden hüküm çıkarma yollan, yani delillerin hükümlere delalet şekilleri.

"Analarınız size haram kılındı." en-Nisa" 4/23.

§: 19- Mütevatir Olmayan Kıraatin Kaynak Sayılıp Sayılamayacağı Konusundaki İhtilafın Pratik Sonucu: 4

Hz. Osman'ın emri ile yazılan mushaf, harekesiz ve noktasız idi. Sure isimleri ve fasıl işaretleri taşımıyordu. Şerhler ve tefsirlerden mücerret idi. Hz. Peygamber'İn huzurunda, daha Önce sözünü ettiğimiz deri parçası gibi malzemeler üzerine yazılmış olan şekle ve Hz. Ebubekir zamanında yazılmış bulunan sahifelere uygun idi. Bu şekliyle Kur'an'ın, Hz. Peygamber'den işitilen ve sahih haberle sabit vecihlere göre zorlukla karşilaşmaksızın okunması mümkün bulunuyordu. Ki bunlar, bugün kari'lerden dinlemekte olduğumuz kıraatlerin aynısıdır. Mushaf-ı Osmani nüshalarının yazılışında izlenen yol şu idi:Kıraat vecihleri değişiklik arzetmeyen lafzı tek şekilde yazıyorlardı. Kıraat vecihlerinin değişiklik göstermesi halinde ise, eğer bu lafzın bütün vecihlere ihtimal verebileceği tek şekilde yazılması mümkün değilse, bir mushafta bazı vecihlere uygun düşecek bir tarzda, başka bir mushafta da başka vecihlere uygun düşecek bir tarzda yazıyorlardı. Mesela ayetindeki fiilin okunuşu ve şeklinde iki ayrı kıraattir. Yine ayetinde kıraatinin yanisira, Mekki mushafta ilavesiyle kıraati de tesbit edilmiştir. Kıraatleri değişiklik göstermekle birlikte, harekesiz ve noktasız yazılması halinde bu değişiklik ihtimalini tek şekille göstermek mümkün olduğu durumlarda, bunu tek şekilde yazıyorlardı. Mesela, ayetindeki sonkelime noktasız olduğunda hem hem okunabilmektedir. Bu kıraatlerin her ikisi sahih kıraattir, Rasulullahtan işitilmiştir. Yine ayetındeki son kelime noktasız yazıldığında şeklinde okunabildiği gibi diye okunabilir. Birincisi "dirilteceğiz" manasına ikincisi de "topraktaki yerlerinden kaldıracağız ve vücuttaki yerlerine iade edeceğiz" manasındadır. Bu kıraatlerin her ikisi sahihtir. Aynı şekilde ayetindeki lafzı harekesiz yazıldığında harfi cer olarak ja şeklinde ve ism-i mevsul olarak şeklinde okunabilir. kelimesi de birinci halde şeklinde kesreli, ikinci halde şeklinde fethalı okunur. İşte bütün bu kıraatler Hz. peygamber'den işitildiği sabit okunuş şekilleridir. Şayet "Mushaf-i Osmani" noktalı ve harekeli yazılmış olsaydı, bunda tek kıraat tesbit edilmiş olacaktı. Hz. Osman zamanında mushaflarm yazılışında kullanılan yazı, hernekadar yazının şu anda ulaştığı duruma aykırı görünüyorsa da, "Mushaf-ı Osmani"nin hattını değiştirmek doğru olmaz; ta ki Kur'an'da tahrife yol açılmış olmasın. Çünkü yazılar değişik şekillerde olabilmektedir ve bunda değiştirme, yenilikler yapma kapısı açık bulunmaktadır. Şayet Kur'an'ın hatt-ı Osmani'den başkası ile yazılmasına müsaade edilirse, mushaflarm yazılışları farklı farklı olur ve o zaman tahrif kolaylaşır. Nitekim Malik b. Enes'e: "Mushaf, insanların sonradan çıkardıkları hica harflerine göre yazılabilir mi?" diye sorulmuş, o da: "Hayır! Sadece ilk yazılışına göre" cevabını vermiştir.

Bu şu ayetler örnek gösterilebilir:

Üçüncü Kısım: Hz. Peygamber'in teşrii nitelikteki fiilleri. Kendisine uyulması maksadı ile yaptığı bu fiilleri iki neviye ayrılır:

Ihn Mace, Ticarat, 17,

el-Bakara 2/282:

Sünnet, hernekadar İslam hukukunun kaynaklarından biri ise de, kaynaklar sıralamasında Kur'an'dan sonra gelir. Bir hükmü öğrenme ve delil getirme hususunda ikinci sırada yer alır. Hükmünü öğrenmek istediğimiz olayı cevaplayan bir nass Kitab'ta varsa, artık Sünnete başvurulmaz. Sünnetin Kitab'tan sonraki sırada yer almasının sebebi, onun sübutunun genellikle zanni, Kitab'ın sübutunun tamamıyla kat'i oluşudur. Kat'inin zanniden önce geleceği ise açıktır. Daha önce geçen muaz hadisinde de bu sıralama açıkça görülmektedir. Hz. Peygamber Muaz'a ' 'Sana hüküm vermen için bir kazai olay getirilse ne yaparsın?'' deyince, Muaz, Önce "Allah'ın Kitab'ma göre hükmederim" cevabını vermiş, Rasululiah "Ya onda bulamazsan?" deye sorunca: "O zaman Allah Rasulünün Sünnetine göre hükmederim" demiştir. Hz. Ömer'in Kadı Şurayh'a yazdığı rivayet edilen mektupta da bu sıralama göze çarpar: "Allah'ın Kitab'ında hükmünü açıkça bulabildiğin durumlarda kimseye bir şey sorma. Allah'ın Kitab'ında açıklık bulamazsan, Rasululiah 'in Sünnetine uy." Bunun benzeri ifadelere Selef-İ salihinin ve bilginlerin sözlerinde çok raslanır. Bu kurala bağlanacak en belirgin sonuç şudur: Şayet bir meselede Kitab'ta yer alan hüküm ile haber-i vahid olarak rivayet edilmiş Sünnetin delalet ettiği hüküm arasında zahiri bir çatışma görülürse, Kitab'takinin alınması ve bunun Sünnete tercih edilmesi gerekecektir. Mesela, Kur'an-ı Kerim'de: "Erkeklerinizden iki kişiyi, eğer iki erkek yoksa mavafakat edeceğiniz şahitlerden bir erkek, iki kadını şahit tutun. Ki kadınlardan biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatsın. " buyrulmuştur. Hz. Peygamber ise bir davacıya şöyle demiştir: '' Ya senin getireceğin iki şahit, veya onun yemini " Bu hadis, haber-i vahiddir ve ondan çıkan zahir anlam bir erkekle birlikte iki kadının şahitliğinin kabul edilemeyeceği yönündedir. Kur'an ayetinin bu konudaki hükmü ile bağdaşmadığına göre, Kur'an'daki hükmün esas alınması ve bir erkekle birlikte iki kadının şahitliğinin kabul edilmesi gerekir. Bu duruma bir başka örnek olarak Hz. Ayşe'nin tutumunu gösterebiliriz. Hz. Ayşe?'Ölü, ailesinin kendisine ağlamasından ötürü azap görür. " anlamındaki hadisi kabul etmemiştir. Çünkü o, bu hadisin "Hiçbir günahkar başkasının günahını çekmez" anlamındaki ayet ile çeliştiği kanaatine varmıştır. Fakat bilginlerin çoğu hadisi kabul etmişler ve onu ayetteki anlam ile çelişkili görmemişlerdir. Onlar, hadisteki hükmü, kişinin, ailesine, öldüğü zaman kendisi için ağlamalarını hatta ağıtçı kadınlar tutup yas havası oluşturmalarını vasıyetetmesi durumuna bağlamışlardır. Zira Cahiliye devrinde Arapların şöyle bir adeti vardı: Hasta, ölümünün yaklaştığını hissedince, ailesinden -öldüğünde- kendisi için ağlanmasını ister, onları yas tutmaya teşvik ederdi. Şu halde, hadiste işaret edilen ceza, ailesinin ona ağlamasından ötürü değil, kişinin ailesinden kendisine ağlamasını ve yas tutulmasını istemesi sebebiyle olmaktadır.

en-Nisa" 4/11: "Allah, çocuklarmız hakkında şöyle davranmanızı istiyor...

§: 15- Bütün Delillere Ait Ortak Bilgiler: 2

- Rasulullah'ın yapmadığı bir işi ben nasıl yapabilirim?Bu konuda bir süre tartıştılar. Nihayet Allah bu iş için Hz. Ebubekirin gönlüne bir ferahlık verdi. Hz. Ebubekir Zeyd b. Sabit'i çağırttı ve ona dedi ki:

§: 30- Sünnet'in Tarifi: 1

- Ebu'l-Hasen el-Basri el-Mu'tezili'nin (v. 463/1071) "el-Mu'temed"i ,

Meseİa şu ayetlerde durum böyledir:-es-Saff 61/4:şüphesiz Allah, kendi yolunda, bir-birine kenetlenmiş bir bina gibi saf bağlayarak savaşanları sever. el-Feth 48/18:"Andolsun ki Allah, o ağacın altında sana biat ederlerken mü'minlerden razı olmuştur. Onların kalplcrindekini bildiğinden, onlara huzur ve güven indirmiş ve onları pek yakın bir fetih ile mükafaat-laııdırmıştır.- el-En'am 6/İ53: "İşte benim dosdoğru yolum budur. Öyleyse siz ona uyun. yollara uymayın, ki sizi onun yolundan ayırmasın.

§: 14- İhtilaf Konusu Olan Deliller: 2

?'Mallarınızı aranızda haksız sebeplerle yemeyin." el-Bakara 2/188.

Kur'an-ı Kerim'in vak'alara, olaylara göre parça parça indİrilmesindeki hikmet, onu müslümanlann gönüllerine iyice yerleştirmek, ezberlemelerini kolaylaştırmak ve daha önceleri yazı yazmayı çok az bilen Araplar tarafından yazılabilmesinde kolaylık sağlamaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: '-'İnkar edenler: Kur'an, ona topluca indirilmeli değil miydi, dediler. Biz onu senin gönlüne iyice yerleştirmek için böyle ve onu tane tane okuduk.

Kısmen farklı lafızlar ile, bkz. Buharı, Bed'ül-vahy, I, İman. 41; Müslim, İmare. 155.

Yazarın, "nakli delil" ile, yapısı itibariyle vahye dayanan delili değil, -kendisinin ifade ettiği üzere-oluşumunda müctehidin katkısı bulunmayan" delili kasdettiğine dikkat edilmelidir,

İkinci ihtimal: Fiilin şer'i vasfı bilinmez. Bu halde de iki ihtimal vardır: Ya fiilde Allah'a yakınlık maksadı bulunduğu anlaşılır, ya da böyle bir maksat dışarıdan anlaşılmaz. Allah'a yakınlık maksadının bulunduğu anlaşılıyorsa -yani Allah'a yaklaşmaya vesile olan fiiller nevinden ise-, tercih edilen görüşe göre bunlara uymak müstehaptır. Devamlı olmamak üzere iki rekat namaz kılmak gibi. Alim-satım, kira, ziraat ortaklığı gibi Allah'a yaklaşma maksadının bulunduğunu gösteren türden olmayan fiiller -doğru olan görüşe göre- o işi yapmanın mubah olduğunu ifade etmiş olur. Çünkü bu durumda kesin kanaate varılabilen asgari nokta ibaha hükmüdür, buna bir eklemede bulunmak istendiğinde bunu gösteren ayrı delil bulunması gerekir. Oysa böyle bir delil yoktur.

2- Hadis, sık sık tekerrür eden ve her mükellefin hükmünü bilme ihtiyacını hissettiği olaylar hakkında olmamalıdır. Usul kitaplarında böyle durumlardan "umumu'1-beleva" diye sozedilir. Bununla, hemen herkesin karşılaştığı ve hükmünü bilmeye muhtaç bulunduğu olaylar kasdedilmektedir. tşie ahad haber bu nevi olaylardan biri hakkında olursa. Hanefiler bunu makbul saymazlar ve onunla amel etmezler. Çünkü böyle bir olayın "tevatür" veya "şöhret" yoluyla nakli için gerekli şartlar oluşmuştur. O halde, böyle bir haber ahad yolla gelmişse, bu onun Hz. Peygamber'e nisbetinin sağlam olmadığını gösterir; şayet sahih olsaydı, şöhret bulur ve ahad seviyesinde kalmazdı. İşte bu düşünce ile Hanefi mezhebi bilginleri, Abdullah b. Ömer'den rivayet edilen "Hz. Peygamber rükuya giderken ve başını rükudan kaldırdığında ellerini kaldırırdı" anlamındaki hadis ile amel etmemişler ve şöyle demişlerdir: Bu durumlarda ellerin kaldırılması, çok sık vukubulan ve herkesin hükmünü bilmeye muhtaç olduğu bir olaydır. Şayet bu konuda varİd olan Sünnet sabit olsaydı, bunu çok sayıda ravi rivayet ederdi ve insanlar bunun rivayetine ihtimam gösterirdi. Aynı şekilde Hanefiler, Hz. Peygamber hakkında rivayet edilen "O, namazda Fatiha Suresini okurken besmeleyi de yüksek sesle okurdu" anlamındaki hadise göre amel etmezler. Çünkü namazda ktraat, çok sayıda insanın bilgisi içinde olan bir olaydır. Eğer besmelenin yüksek sesle okunmasına dair Sünnet sabit olsaydı, çok sayıda ravi tarafından meşhur hadis şeklinde rivayet edilirdi. Zira olayın herkesçe bilinir oluşu bunun hükmünü belirten hadisin de meşhur hadis şeklinde rivayetini gerektirir. Bu şekilde rivayet edilmemiş ise, bu, onun sahih olmadığını gösterir. Bundan dolayıdır ki, Hanefi mezhebinde, gerek rükuya giderken gerekse başı rükudan kaldırırken ellerin kaldırılmaması ve namazda besmelenin gizli okunması hükmü benimsenmiştir.

el-Münailkun 63/10.

§: 23- Mushaf-i Osmani: 7

el-Bakara 2/228: "Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' süresi beklerler."

en-Nisa" 4/11.

a) Kur"an-ı Kerim'in ayeti ile cuma namazının kılındığı vakitte alış-veriş yasaklanmıştır. Fakihlerin çoğunluğu bu nehiyden, cuma namazı ezanı sırasında ahş-verişin mekruh olduğu manasını anlamıştır. Bu yasağın illeti ise, bu vakitteki alış-verişin namazdan alıkoymasıdır. İşte fakihler, diğer akidleri ve namazdan alıkoyan işleri de aynı illetin, yani namazdan alıkoyma gerekçesinin varlığı sebebiyle alım-satıma kıyas etmişlerdir. Şayet asıl zikredilmemiş ve aslın hükmüne ait gerekçe bilinmemiş olsa, fer'de kıyas yoluyla hüküm sabit olamazdı. Şu halde kıyas ile, asıl hakkında mevcut bulunan nassın fer'e de şamil olduğu açığa çıkmaktadır ve kıyas bu şümulü ortaya çıkarmış olmaktadır. Kıyas yoluyla varılan sonuca göre, adeta Yüce Allah "namazdan alıkoyan alım-satım, kira, rehin vb. bütün işleri terkedin" buyurmuş olmaktadır.

Ebu Davud, Ccnaiz, 39. Aynı anlamda bkz. Tİrmizi, Cenaiz. 17.

§: 16- "Kitab"ın Tarifi:

el-Umed" şeklinde okunması gerektiği hakkında bkz. Hüseyin Alay, islam Hukuk Felsefesi (Abdükehhab Hallaf'ın "İlm usüli'1-fıkh" isimli eserinin tercümesine konan giriş kısmı), Ankara, 1973, s. 83. d. n. 162.

Hanefiyye metoduna göre yazılmış usul eserlerinin en meşhurları şunlardır:

,'nin çoğuludur. Her biri bir çok cüz'inin hükmünü kapsamına alan külli kaziyeler demektir. Mesela, "Her emir vücub içindir dediğimizde bir kuralı ifade etmiş oluruz. Çünkü bu, ve ayetleri gibi emir sıygası ihtiva eden bir çok cüz'iye uygulanabilir nitelikte külli bir önermedir. Yine, "Her nehiy haram kılmak içindir dediğimizde bir kural söz konusudur. Zira bu da ve ayetleri gibi nehiy sıygası ihtiva eden bir çok cüz'iye uygulanabilecek külli bir önermedir. ifadesi ise, bu kuralların, müctehidin hükümleri anlaması ve delillerden hükümleri elde edebilmesi için birer vasıta teşkil ettiğini anlatmaktadır. Bu hususta geniş açıklamaya ileride yer verilecektir. kelimesi kelimesinin çoğuludur. Hüküm, bir şey hakkında bir durumun olumlu veya olumsuz olarak belirlenmesi demektir. Mesela, "Güneş doğmuştur" veya "Güneş doğmamıştır" dendiğinde doğma durumunun güneş hakkında varid olup olmadığı belirlenmiş olur. Hükümler bazen akıl yoluyla elde edilir ve bunlara "akli hükümler" denir. Mesela, "Bir ikinin yarısıdır" veya "İki zıt birarada bulunamaz" hükümleri böyledir. Bazen de duyu organları vasıtasıyla elde edilir, ki bunlara "hissi hükümler" adı verilir. Sözgelimi, "Ateş yakıcıdır" veya "Güneş doğmuştur" hükümlerinde olduğu gibi. Bazen ise, hükümler şer'i kaynaklar vasıtasıyla elde edilir ve bunlar "şer'i hükümler" diye anılır. "Namaz farzdır" ve "Riba haramdır" hükümleri bu neviye örnek gösterilebilir. İşte usul kuralları, şer'i delillerden elde edilecek olan bu nevi hükümler için konmuştur. Bu yüzden, akli ve hissi hükümleri bertaraf etmek üzere tarifteki "hükümler" kelimesi "şer'i J" kaydı ile sınırlandırılmıştır. Fakat şer'i hükümler de, kendi içinde ayırıma tabi tutulmuş ve bunlar için farklı isimlendirmeler yapılmıştır: Namazın ve orucun farz olduğu, alım-satım, rehin, vakıf vb. hukuki muamelelerin caiz olduğu gibi insanlar tarafından ortaya konan fiillerle ilgili olanlara "ameli hükümler"; Allah'a ve Allah'ın birliğine iman, Allah'ın meleklerini ve peygamberlerini, ahiret gününün geleceğini kabullenmek gibi inançla ilgili olanlara' 'itikadı hükümler'; doğruluğa sarılmak ve yalandan kaçınmak gerektiği gibi ruhun tezkiyesi ve. tehzibi ile ilgili olanlara ise "ahlaki hükümler" denmiştir. Usul ilminde, sadece ameli hükümlere ulaştıran kurallardan bahsedildiği için, tarifte "ameli" kelimesini kullandık ve böylece itikadi ve ahlaki hükümleri dışarıda bırakmış olduk. Çünkü bunlar usul ilminde incelenmez; itikadı hükümler "tevhid" veya "kelam" ilminde, ahlaki olanlar ise "tasavvuf" veya "ahlak" ilminde incelenir. Tarifte yer alan "tafsili deliller", cüz'i deliller anlamındadır. Cüz'i deliller ise, herbir olayla ilgili ve bu olaylardan herbirinin hükmünü gösteren deliller demektir. Mesela, ayeti, cüz'i veya tafsili bir delildir. Zira özel bir mesele ile ilgilidir ve bu mesele hakkında belirli bir hükmü göstermektedir. Yine ayeti cüz'i veya tafsili bir delildir. Çünkü özel bir mesele ile ilgilidir ve bu meseleye dair belirli bir hükmü göstermektedir. Bir de "icmali-külli deliller" vardır ki, bunlardan her biri özel bir mesele ile İlgili değildir ve belirli bir hükmü göstermez. Mesela, Kitap, Sünnet, icma ve kıyas hep birer icmali delildir. Bu delillerin "amm" ve "hass" gibi nevileri, bu nevilerin de kendi içinde "emir", "nehiy", "mutlak" ve "mukayyed" gibi ayırımları vardır. Tafsili deliller, fakihin inceleme konusudur. Zira fakihin gayesi, belirli bir fiilin caiz veya haram olması, bir sözleşmenin geçerli veya geçersiz olması gibi cüz'i hükümlere ulaşmaktır. Cüz'i hükümler ise, cüz'i-tafsili delillerden elde edilir. İşte bu sebeple, icmali-külli delilleri dışarıda bırakmış olmak için, tarifte "tafsili" kelimesini kullandık. İcmali-külli deliller, fakihin değil, usulcünün inceleme konusudur. Zira usulcünün gayesi, fakihin cüz'i hükümleri tafsili delillerinden çıkarırken faydalanacağı vc şer'i kaynaklardan hüküm elde etmeye yarayan genel kurallara ulaşmaktır. Bu kurallar ise, ancak icmali-külli delillerle ilgilidir, yoksa tafsili delillerle ilgili değildir.

§: 33- Kavli Sünnet

(Buhari, İsti?zan,13:

"Acaba bunca yapıştırılan bilginin altında ya da üstünde bir bilgi notu var mı" diye mouse'un tekerini bir aşağı bir yukarı indiriyorsunuz bir şey bulamıyorsunuz, haliyle sinirleniyorsunuz.

el-Maide 5/5.

§: 16- "Kitab"ın Tarifi: 1

Üçüncüsü: Şer'i deliller, "usul" ve İslam hukukunun kaynakları diye anılır. Şu kadar var ki bu delillerden bir kısmı kendi başına bir hukuk kaynağıdır. Bunlar Kitab, Sünnet ve icmadır. İstihsan, örf ve sahabi kavli gibi deliller de sonuç itibariyle bu kaynaklara dahil edilebilir. Kendi başına hukuk kaynağı olmayan delil ise kıyastır. ilk sayılanlar müstakil kaynaklardır, çünkü bunlarla hüküm verirken bir başkasına ihtiyaç duyulmaz. Kıyas ise kendi başına kaynak değildir. Çünkü Kitab, Sünnet veya icma'da yer alan bir "asıl''a muhtaçtır. Yine asıldaki hükmün hangi gerekçe ile konduğunun bilinmesine ihtiyaç vardır. O halde, gerçekte kıyas, fer'in hükmünü kendi başına gösteren bir kaynak değil, nassın veya icmanın bu fer'i de kapsamına aldığını gösteren bir delildir. Bilginlerin "Kıyas, hükmün muzhiridir, müsbiti değildir" sözü kıyasın bu özelliğinianlatmaktadır. Bir başka deyişle kıyas, sadece, hükmü açığa çıkarır, yoksa yeni baştan hüküm koymaz. Şimdi bu özelliği bazı örneklerle açıklayalım:

Şu ayette olduğu gibi:- el-En'am 6/120:"Günahın açığını da gizlisini de terkedin."

Sünnetin Kitab'a Göre Yeri 18

eş-Şura 42/38

Hz. Peygamber, abdest alırken topuklarının arkasını yıkamayan bir topluluk görmüş ve "Vay bu topukların cehennemde çekeceğine!" buyurmuştu. Hadis için bkz. Buharı, İlim. 3 ve 30, Vudu 27 ve 29.

el-Bakara 2/132.

en-Nisa' 4/24:

Yukarıda verilen tarif ile Yüce Kitab'ın, onu önceki semavi kitaplardan ve Hz. Peygamber'in hadislerinden ayırdeden özellikleri açıklığa kavuşmuş olmaktadır. Şayetbu Özelliklerden biri bulunmasa artık Kitab'tan ve Kur'an'dan sözedilemez. Bu Özellikler şunlardır:

Daha önceki açıklamalarımızdan anlaşılacağı üzere, bütün nevileriyle Sünnet, Kitab gibi sübutu kesin bir kaynak değildir. Bu açıdan Sünnetin üç nevi bulunmaktadır:

Birincisi: Akitler hukuku ile ilgili olan nasslar. Bu nasslar, akitleri belirli bir sayıya hasretmemiş, sadece genel bir tarzda "akitlere vefa gö$terilmesi"ni emretmiştir. Mesela: "Ey iman edenler! Akitlerin yerine getirin. ve "Ahde vefa gösterin. Çünkü verilen söz sorumluluğu gerektirir/' buyurulmuştur. Bu nasslar. hayat olaylarına uygulanabilme yumuşaklığı ve kesin sınırlar koymama konusunda çok ileri bir noktayı temsil etmektedir. Buna göre, özel bir isimle bilinir olsun veya olmasın ' 'akid'' olduğu kabul edilen her türlü sözleşmeye vefa göstermek, bir vecibedir. Bunun için, İslam hukukçuları, bu genel hükme binaen hakkında özel nass bulunmayan bir çok akdi tanımışlar, muteber saymışlardır. İslam hukukçuları, kendilerini, bazı beşeri hukukların yaptığı gibi "isimli akidler"le sınırlandırmamışlardır. Bu hukuklar, ancak modern asırlarda İslam hukukunun ulaştığı bu düşünceye ulaşabilmişlerdir.

Taha, 20/114

ŞER'İ HÜKÜMLERİN DELİLLERİ

Bu konudaki ihtilafın sonucu olarak Hanefiler, zikri geçen İbn Mes'ud kıraatindeki kelimesine binaen yemin keffaretinde gerekli olan "tetabu" şartını koşmuşlardır. Malikiler ve aynı görüşü paylaşanlar İse bu kıraati hüküm istinbatında dikkate almadıkları için, peşpeşe tutma şartını ileri sürmemişlerdir. Şu halde, kendisine yemin keffareti gereken kimse, üç günü ayrı ayrı tutsa, bu Mafikiler ve aynı görüş sahiplerine göre sahih ve yeterli olacak, Hanefilere ve onlarakatılanlara göse ise yeterli olmayacaktır.

§: 28- Kitab'ın Hükümleri Açıklayışı:

Akile, islam hukukunda, kasıüı olmaksızın adam öldürme fiilini işleyen kimsenin ödeyeceği diyeti

b) Kur'an'ın mücmeline açıklık getirmek üzere olmayıp, Hz. Peygamberin müstakil olarak yaptığı fiiller. Bunlarda da iki ihtimal vardır:

- Ebu Hamid Muhammed el-Gazzali'nin (v. 505/1111) "el-Mustasfa"sı. Daha sonra bu metodla yazılan eserler, bu dört kitabın telhisi ile meydana getirilmiştir. Mesela, Fahreddin Muhammed b. Ömer er-Razi'nin (v.606/1209) "el-Mahsul"ünü ve Seyfüddin el-Amidi'nin (v.631/1233) "el-İhkam"ını burada zikretmeliyiz. İşte bu iki kitabı daha sonraki bilginler ihtisar etmişler , ihtisarları başka ihtisarlar takip etmiştir. Birinciyi Siracüddin el-Urmevi (v. 682/1283) "et-Tahsir isimli kitabında, Tacüddin el-Urmevi (v. 656/1258) de "el-HasiP' isimli kitabında özetledi. Şihabuddin el-Karafi (v. 684/1285) bu iki kitaptan önemli gördüğü bazı temel bilgi ve kuralları iktibas ederek bunları "et-Tenkihat" adını verdiği küçük bir kitapta topladı. Kadi Abdullah b. Ömer el-Beydavi (v. 685/1286) de "el-Minhac" isimli eserinde bu işin bir benzerini gerçekleştirdi. İkincisini ise Ebu Amr İbn Hacib (v. 846/1442) "Münteha's-sü'l ve'1-emel fi ılmey'il-usul ve'1-cedel" adlı kitabında, bunu da "Muhta-sar'ul-münteha" isimli kitabında özetlemiştir. Daha sonra bu muhtasar eserleri, bunlara yazılan şerhler takip etmiştir.

§: 25- Mushaf'ın Noktalanması ve Harekeleiımesi:

Müslim, Fedai I, 141 ; aynı anlamda bkz. İbn Mace, Rühun, 15.

"Fatiha Suresini okumayanın namazı yoktur." Tirmİzi, MevakitüVSalat, 69 ve 115; İbn Mace, İkaa-met, 11.

b) Delilin, Şariİn kasdettiği şekilde anlaşılmaması halinde.

1- İctihad şartlarını taşıyanlar, öncekilerin yaptığı gibi ictihad edip karşılaşılan fıkhi olaylara hüküm bağlayabilecekler,

Usul ilmi için daha önce verilen tariften anlaşılmaktadır ki, bu ilimden maksat, şer'i-ameli hükümleri tafsili delillerinden çikarabihiıeyi sağlamaktır. Şu halde, bu ilmi öğrenen kimsede ietihad ehliyeti gerçekleşmişse, yani bu kimseye Kur'an'ı ve Sünnet'i, bunlardan birinde mevcut çözüme kıyas yapabilme şekillerini, İslam teşriinin genel gayelerini bilmek gibi ietihad şartlarını kendisinde toplamış ise, artık bu ilim ile şer'i nasslardan hükümler çıkarabilir ve hakkında nass bulunmayan durumlarda ya nasslardaki çözümlere kıyas ile veya olaya maslahatın gerektirdiği uygun çözümü bağlamak suretiyle şer'i hükmü tesbit edebilir. Bu İlmi öğrenen kimse ietihad ehliyetini taşımıyorsa, o da bu ilim sayesinde şu faydaları sağlamış olur:

- el-Fecr 89/3: "Çifte ve tek'e andolsun ki.- el-Adiyat 100/1-3:"Andolsun harıl harıl koşan lara; tırnaklarıyla çakarak kıvılcım saçanlara; sabahleyin baskın yapanlara.-el-Kiyame 75/1-4: "Hayır ! Kıyamet gününe yemin ederim. Hayır ! Kendisini alabildiğince kınayan nefse yemin ederim. İnsan zanneder mı ki, onun kemiklerini biraraya toplamayacağız? Evet. biz onun parmak uçlarını bile derleyip eski haline getirmeye kaadiriz.

§: 51- Hanefilerin Metodu:

§: 37- Hanefilere Göre Rivayet Açısından Sünnet'in Nevileri:

2- Sünnet,

İkincisi: "Hanefiyye metodundur. Bu metod Hanefi bilginler tarafından ortaya konmuş ve takip edilmiş

İkincisi: Şer'i deliller, aklı selime ters düşmez. Akli selime aykırı ve onunla çelişkili bir hüküm taşıyan sahih bir delil bulunamaz. Çelişki ancak şu durumlarda sözkonusu olabilir:

cc) Kaynak Değeri

2- Müctehİd imamlardan hakkında görüş nakledilmemiş bulunan meselelerde, onların kurallarına göre tahric yapıp hükme varmak. .

Ebu Davud, Diyat, 18; Darimi, Feraiz, 41; Ahmed b. Hanbel, 1. 49.

§: 39- Mütevatirin Nevileri: 5

Birincisi: Şer'i deliller, nakli deliller ve akli deliller olmak üzere iki nevidir. Nakli delillerin yolu nakildir, bunlann meydana gelmesinde müctehidin herhagibir katkısı yoktur. Mesela Kitab ve Sünnet'in mevcudiyetinde müctehidin hiçbir müdahalesi sözkonusu olamaz. İcma da böyledir, çünkü müctehidin onunla istidlalinden önce mevcut bulunmaktadır. Aynı şekilde, örf, şer'u men kablena ve sahabi kavlini de zikredebiliriz. Zira bütün bunlarda sonuç itibariyle sırf nakli bir duruma göre amel edilmektedir. Bunların oluşmasında müctehidin müdahalesi yoktur Akli deliller ise, oluşmasında müctehidin katkısı bulunan delillerdir. Kıyas, mesalih-i mürsele ve bazı istihsan şekilleri gibi. Bu taksim sadece, delillerin aslı ve mahiyeti bakımındandır. Hüküm çıkarmada bunlardan faydalanma bakımından ise, her iki nevi yek diğerine muhtaçtır. Çünkü nakille istidlal edebilmek için düşünmeye, kafa yormaya, kısaca akla ihtiyaç vardır. Akıl ile istidlal ise, din nazarında, ancak nakle dayandığında muteberdir; mücerred akıl hüküm teşriine müdahale edemez.

§: 18- Mütevatir Olmayan Kıraatin Kaynak Olarak Kabul Edilip Edilemeyeceği Hususunda İmamların İhtilafı:

: Buharı, Cenaiz, 33 ve 45.

Fakih, fer'i bir olayın hükmünü tesbit etmek istediğinde, sözünü ettiğimiz usul kurallarını alır, o fer'i olayla ilgili delile uygular. Böylece o delilin hangi şer'i hükme delalet ettiğini ortaya koyar.

Burada "'mürsel hadisten maksat, ravüerinden biri veya daha fazlası düşmüş hadistir. (I 17) ^ Uj; AilSU \ y

- İmamu'l-Harameyn Abdülmeiik b. Muhammed b. Abdillah el-Cüveyni'nin (v. 478/1085) "el-Burhan"ı,

1- Şer'i hükümler: Vücub, hürmet, kerahet... vb.

deza, eee ne oldu şimdi? Biz ne yapacaz bu bilgileri?

el-İsra" 17/78 "ed-Düluk", güneşin zevali ve göğün ortasından batı yönüne doğru eğilmesi; "ğaseku'1-leyl. gecenin koyu karanlığı demektir. Allah'ın "düluk"tan "ğaseku'l-leyr'e kadar kılınmasını emrettiği namazlar, öğle, İkindi, akşam ve yatsı namazlarıdır. Sabah namazını ise, Yüce Allah "ve kur'ane'1-fecr" sözü ile emretmiştir. Çünkü bu, . sabah kıraatini yerine getir, anlamındadır. Kıraatten maksat, sabah - namazıdır. Kıraat namazın bir parçası ve rüknü olduğu için, namazdan "kur'an" diye sözedilmiştir.

- Allah Rasulünün Sünneti ile.

§: 10- Hanefiyye Metodu:

§: 45- Ahad Sünnet'in Hükmü:

Hiç şüphesiz Kitab'ın aslına uygun olarak bize ulaşmış olduğu kesindir . Çünkü daha önce belirttiğimiz gibi o, tevatür yoluyla bize ulaşmıştır ve mütevatir nakil nakledilen şeyin doğruluğu hakkında kesin bilgi sağlar. Şu var ki, Kur'an'ın hükümlere delaleti bazen kafi bazen zanni olabilir. Bu da, Kitab'ın lafızlarında ıhtimali'liğin bulunup bulunmayışına göre değişir. Şayet Kitab'taki bir lafız birden fazla manaya ihtimalli değilse, Kitab'ın hükme ^aletUesindir. Miras ve haddlerle ilgili ayetlerde yer alan i4hass" lafızlar böyledir. Mesela, ve ayetlerindeki , , , lafızları, bunlar gibi taşıdığı manaya kati olarak delalet eden ve yorum kabul etmeyen diğer "hass" lafızlar bu guruba girer. Böylece lafızların delaleti hususunda içtihada ve müctehid-ler arasında anlayış ve istinbat farklılıklarına yer yoktur. Bu lafızların hükümleri değiştirme ve düzeltme kabul etmez. Bu hükümlerin değiştirilmesi, bunlara kesin ve şüphe götürmez şekilde delalet eden nassa karşı çıkmak olur ki, bu caiz değildir.

Izzuddin b. Abdisselam'a atıfta bulunarak mushafın artık İlk devirlerdeki şekle göre yazılmasının caiz

Buna şu ayetler örnek gösterilebilir:- el-Maide 5/90: "Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve şans okları, birer şeylan işi pisliktir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.- el-En'am 6/121:" üzerine Allah'ın adı anılmayan hayvanlardan yemeyin, şüphesiz bu. günahtır. Şeytanlar, dostlarına, sizinle mücadele elmeleri için telkinde bulunurlar. Eğer onlara uyarsanız, muhakkak siz de ortak koşanlardan olursunuz.- el-En"am 6/145: "De ki: Bana vahyolunanda, leş veya akıtılmış kan yahut domuz eti -ki pistir- ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş hayvandan başka yemek yiyecek kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum."

Bazı lafız farklılıkları ile bkz. Ebu Davud. Zekal, 45; Tirmizi, birr. 9.

en-Nisa' 4/19:

Amidi, el-İhkam, I, 175.

Şatibi, el-muvafakaat,111.7.

olmadığı görüşünü nakletmekledir. Bu yönde diğer bazı açıklamalarla birlikte, bkz. Zerkeşi, el-Burhan,.

4- Hüküm çıkaran kişi, yani müctehid.

- Şemsül'eimme es-Serahsi'nin (v. 483/1090) "el-Usuİ"ü,

el-Hucurat 49/6.

el-En'am 6/151.

İmam Malik, senedi sahih olan haber-i vahidle amel etme konusunda sadece bir şeyi şart koşuyordu: Hadisin Medine ahalisinin tatbikatına aykırı olmaması. Şayet hadis Medine'deki tatbikata aykırı ise, onunla amel etmiyordu. Mesela İmam Malik, "Alıcı ve satıcıdan herbiri, ayrılmadıkları sürece diğerine karşı muhayyerdir." anlamındaki hadisle amel etmemiş ve bu yüzden "meclis muhayyerliği" 'hükmünü benimsememiştir. İmam Malik -bu hadisi rivayet ettikten sonra- şöyle demiştir: Bunun ne örten bilinen bir sınırı vardır^ne de tatbikatta görülen bir durumdur. Bu sözüyle, İmam Malik, bu hükmün kendi zamanında Medine'de mevcut tatbikat ile bağdaşmadığını ve bu yüzden onunla amel etmediğini belirtmiş olmaktadır. İmam Malik'in bu metodu uyguladığı durumlara bir başka örnek verelim: Rivayete göre Hz. Peygamber ' 'Namazdan çıkmak istediğinde biri sağ tarafa diğeri sol tarafa olmak üzere "es-selamü aİeyküm ve rahmetullah" diyerek iki selam verirdi Fakat İmam Malik Medine tatbikatına dayanarak bir selamla yetinmiş ve bu hadisle amel etmemiştir. Zira Medineliler sadece bir selam veriyorlardı. imam Malik'in, Medine ahalisinin tatbikatını haber-i vahidden daha üstün tutmasınınHadisin "sened"inden maksat, hadisi sonraki nesillere ulaştıran raviler zinciridir. Bu senedin "Sahih «İması"ndan maksat ise, ravilerden birinde '"adalet" veya "zabt" bakımından bir kusur bulunmamasıdır. İslam hukuk ilminin esasları gerekçesi şudur: Medinelilierin bu tatbikatı Hz. Peygamber'den rivayet sayılır. Topluluğun topluluktan yaptığı rivayet ise, tek kişinin tek kişiden yaptığı rivayetten üstündür. Fakihlerin çoğunluğu bu konuda İmam Malike muhalefet etmiş ve Medine ahalisinin tatbikatını bir delil olarak görmemiştir. Zira, diğer İslam beldelerinde oturanların hataya düşmeleri muhtemei olduğu gibi, Medinelilerin de hata yapması mümkündür. O halde, onların tatbikatı ile diğerlerininki arasında fark gözetilmemesi gerekir. Nitekim Leys b. Sa'd İmam MaÜk'e bu hususta uzun bir mektup yazmış, mektubunda konuyu İmam Malik'le tartışmıştır. Leys bu mektubunda çok değerli ve faydalı bir tartışma Örneği ortaya koymuştur. Aynı konuda benzer bir tartışmaya İmam Şafii el-Ümm isimli eserinde yer vermiştir.

İbn Mace, Röhun, 15. ^

Olay hakkında bkz. Keltani, et-Teratibü'1-İdariyye, Beyrut, ty., II, 384. .

§: 53- Malikilerin Metodu:

Ebu Davud, Menasik, 56; İbn Mace, Menasik, 84; Ahmed b. Hanbel, V, 73. Temel hadis kitaplarında raslanmayan ikinci cümle için bkz. İbn Hişam, es-Sira en-Nebeviyye, Mısır, 1936, nşr. Mustafa es-Saka ve arkadaşları, IV, 251. .

1- Kitap,

Bazı lafız farklılıkları ile, bkz. Buharı, Vudu'- 26; Müslim. Taharet, 87 ve 88.

Birinci örnek: Namazın vücubunda vaktin sebep teşkil edişi ile ilgili. Gerek Hanefiler gerekse diğerleri ittifak etmektedirler ki, beş vakit namazdan herbirinin vakti bu namazın vücubu ve bu namaza ait borcun mükellefin zimmetinde yer tutması için "sebep"tir ve bu namazın edasının "sıhhat şartı" dır. Yani henüz vakti girmeden namaz vacip olmaz, vaktinden önce eda edilmesi halinde bu namaz geçerli değildir; vakti geçtikten sonra da eda edilemez. Aynı fakihler, namazın sebebini teşkil eden vaktin herhangi bir anında bu namazın kılınabileceğinde de birleşmişler, fakat vücub için sebep teşkil eden zaman parçası hakkında yani Şari'den mükellefe hitabın yöneldiğini gösteren işaret hakkında ihtilaf etmişlerdir. Cumhur şöyle demektedir: Sebep, vaktin ilk kısmıdır, vakit girdiği anda mükellef, bu vakitle sınırlı bulunan namazın edasından sorumludur; fakat bu vaktin dilediği bir bölümünde eda etme serbestisine sahiptir. Vaktin başlangıcında mükellefiyete ehil oian kişi için durum budur. Şayet kişi, vaktin başlangıcında mükellefiyete ehil değilse, "sebep", vaktin, maniin ortadan kalkmasından itibaren başlayan kısmıdır. Mani bütün vakti kapladığı takdirde İse, kişiye hitap yönelmemiştir ve vücub sözkonusu değildir. Hanefilerin görüşü İse şöyledir: Namazın vücubu için "sebeb", hemen peşinden eda olayı bulunmak kaydı ile vaktin ilk kısmıdır. Eğer namaz vaktin ilk kısmında eda edilmişse, namazın vücubu için sebep budur. Şayet namaz, vaktin daha sonraki parçasında eda edilmişse, "sebeb" bu kısımdır. Bu şekilde vaktin ilerlediğini ve eda edilmediğini düşünelim: Nihayet, ancak bu namazın eda edilebileceği kadar bir zaman parçası kalmışsa, artık bu kısım "sebebiyet" için belirli hale gelmiştir. Eğer namaz eda edilmeden vakit sona ererse, bu defa vaktin tamamı "sebeb"tir. Cumhur burada şer'i delile dayanmaktadır. O da Kur'an-ı Kerim'in şu ayetidir: "Güneşin dönmesinden gecenin karanlığı bastmncaya kadar namazı ki!. " Zira Yüce Allah, güneşin batıya doğru meyletmesini namazın vücubuna ve "namazı kıl" hitabının mükellefe yönelmesine "sebeb" kılmıştır. Sünnet de, vakitlerin başlangıç ve bitişlerini açıklamış ve mükellefin namazlarının edasında genişliğe sahip olduğunu göstermiştir. Cumhurun koyduğu bu kuraldan şu sonuç ortaya çıkmaktadır: Mükellef, vaktin herhangi bir bölümünde mükellefiyet manilerinden biri olmaksızın bulunmuşsa, borç zimmetinde sabit olur ve bunu eda yahut kaza etmesi gerekir; fakat manilerden kurtulmuş olarak vaktin hiçbir anına raslayamamışsa kendisine bir şey gerekmez. Hanefilere gelince, onlar bu kuralda Kitab veya Sünnet'ten bir delile değil, mezhep imamlarından nakledilmiş bulunan fıkhı çözümlere dayanmışlardır. Bu konudaki furu' hükümlerine bakmışlar ve şu çözümü bulmuşlardır: Bir kimse vaktin başlangıcında mükellef iken, sonradan bir mükellefiyet manii ortaya çıksa bu mani vakit çıkıncaya kadar devam etse, bu vakte ait namaz ona vacip olmaz. Hanefi usulcüler bu fer'i hükümden, vaktin ilk kısmının, namazın vücubu için "sebeb" olmadığı sonucunu çıkarmışlardır. Çünkü -bu anlayışa göre-, ilk kısım "sebep" olsaydı sadece sebebin varlığı ile vacib mükellefin zimmetinde borç olarak yer tutacaktı; zimmette bir borcun yer almasından sonra ise, bu borç eda veya kaza edilmedikçe sorumluluk sona ermezdi. Yine, oniar önlerinde şöyle bir fer'i hüküm bulmuşlardı: Mükellef, namazı vaktin başlangıcında eda ederse namaz sahih, olur. Bu hükümden de şu sonucu çıkardılar: Vaktin son kısmı namazın vücubu için "sebeb" değildir. Şayet "sebeb" olsaydı, vaktin başlangıç kısmında kılınan namazın sahih olmaması gerekirdi. Çünkü bu namaz, sebebi ve sıhhat şartı yani "vakit" hanüz ortada yokken eda edilmiş bir namaz olurdu. Halbuki sebebi ve sıhhat şartı gerçekleşmeden namaz sahih değildir. Aynı şekilde, Hanefi usulcüler şöyle bir fer'i hükümle de karşı karşıya idiler: Mükellef, nakıs vakit girinceye yani güneşin rengi sararıncaya kadar ikindi namazını kılmamış bulunsa ve nakıs vakitte kılsa, namazı kerahetle birlikte sahihtir. Bu fıkhi çözümden de şu sonuca vardılar: Vacib, daha önce eda edilmeyip ancak vaktin sonunda ifa edilmiş olursa, vaktin sonu namazın vücubu için "sebeb"tir. Zira nakıs vakitte namazın edasının sahih olması, vücub sebebindeki eksiklikten ötürü namazın da eksikliğiyle birlikte vacib olduğuna delildir. Bunu biraz açacak olursak, eksik vücub sebebi, kerahet vakti denen nakıs vakittir. Bu vakitte eda edilen namaz kusurlu görülmekle beraber sahih sayılmaktadır. Yani vacib oluşu nasılsa edası da aynı vasfı taşımaktadır. Onlar, bir de önlerinde şöyle bir fer'i hüküm bulmuşlardı: Mükellef ikindi namazını vakti içinde kılmasa, sonra, mesela ertesi günü nakıs vakitte kılsa, bu namaz sahih olmaz. Bu hükümden ise şu sonuca vardılar: Vacib, vakti içinde eda edilmezse, vücubunun sebebi artık vaktin son parçası değil, bütün vakittir. Çünkü, vaktin çıkmasından sonra da vaktin son kısmını vücub sebebi sayabilsek, nakıs vakitte namazın kaza edilebilmesi ve kazanın sahih olması gerekirdi. Bu takdirde vacib -yukarıdaki olayda açıklandığı şekilde: sebebindeki eksiklikten ötürü eksik bir vacib sayılırdı ve nakıs vakitte kazası da caiz olurdu. İşte bütün bu fer'i çözümleri gözönüne alarak ve kuralın bunlara uygunluğunu sağlamak üzere Hanefi fakihler şöyle demişlerdir: Namazın vücubu için "sebeb", hemen peşinden eda olayı bulunmak kaydı ile vaktin ilk kısmıdır. Şayet vaktin başlangıcında eda edilmemişse "sebebiyet", eda olayının bulunduğu sonraki kısma intikal eder... Böylece, vaktin sonuna gelinmiş ve sadece farz namazın ifa edilebileceği kadar bir zaman kalmış olursa, biliriz ki artık vaktin bu son parçası "sebeb"tir; fakat mükellef namazı eda etmeden bu parça da geçirilmiş ve vakit sona ermiş olursa, o zaman "sebebiyet" vaktin tamamına nisbet edilir.

Ayak izlerini inceleyerek kişinin babasına ve kardeşine benzerliğini tesbit eden kimseye "kaaif" denir. "Kıyafet ilmi" Araplar arasında tanınan bir ilim idi. Onlar bu konuda engin tecrübeye ve Pek geniş bilgiye sahip idiler.

Bazıları, bir hadis rivayet edildiğinde, bunu, ancak iki kişi bu hadisi Rasulu İlah'tan işittiğini ifade ettikten sonra kabul ediyordu. Mesela Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer böyle davranıyorlardı. İbn Şihab'ın Kabisa b. Züeyb'den rivayetine göre, bir nine kendisine mirastan pay verilmesini istemek üzere Hz. Ebubekir'e geldi. Hz. Ebubekir şöyle dedi: Senin için Allah'ın Kitabında bir şey bulamıyorum. Hz. Peygamber'in de nine için bir pay zikrettiğini bilmiyorum. Sonra insanlara bu konuda bildikleri bir şey olup olmadığını sordu. el-Muğire b. Şu'be kalkıp şöyle dedi: Hz. Peygamber'den nineye altıda bir verileceğini duydum. Hz. Ebubekir, "Şahidin var mı?" diye sordu. Muhammed b. Mesleme aynı şeye şahit olduğunu söyledi ve Hz. Ebubekir o kadın için bu hisseye hükmetti. Buhari'nin rivayetine göre, Hz. Ömer bir defasında Ebu Musa'l-Eş'ari'ye haber yollayıp kendisine gelmesini istemişti. Ebu Musa Hz. Ömer'in evine geldiğinde kapının dışında üç defa girme müsaadesi istedi, fakat müsaade olunduğuna dair ses gelmedi ve geri döndü. Hz. Ömer onun geri dönüp gitmekte olduğunu görünce peşinden birini gönderdi. Ebu Musa geri gelince ona "Niçin döndün diye sordu. Ebu Musa şu cevabı verdi: Geldim, kapının önünde üç defa selam verdim, cevap alamadım ve geri döndüm Çünkü Hz. Peygamber ''Sizden biriniz üç defa müsaade isteyip kendisine müsaade verilmezse geri dönsün. buyurmuşlardı. Bunun üzerine Hz. Ömer, "Bunun için mutlaka bana şahit getireceksin!" dedi. Ebu Musa şaşkın ve endişeli bir halde Ensar'dan bir gurup sahabenin topluca bulundukları bir yere gitti. "Seni endişeye düşüren nedir?" diye sordular. O da başından geçenleri anlattı. Oradakiler, "En küçüğümüz gitsin" dediler. R un üzerine Ebu Said el-Hudri Ebu Musa ile birlikte gitti ve onun lehinde şahitlik etti. Sonunda Hz. Ömer Ebu Musa'ya dedi ki: "Bil ki seni itham etmiş değilim; fekat bu, Rasulullah'tan hadis rivayetidir . bilinmekledir. Nitekim Amidi, Hz. Ali'nin bu konuda şöyle dediğini naklediyor: "Hz. Peygamber'den bir hadis işittiğimde, Allah beni ondan dilediği şekilde faydalandırırdı. Fakat başkası hadis naklettiğinde, ona yemin verir, yemin ederse o zaman kabul ederdim. Bazen ise, raviye güvenmedikleri için hadisi reddediyor ve onunla amel etmiyorlardı. Şu olayda bu durumun bir örneğini görüyoruz: Abdullah b. Mes'ud'a mehri belirlenmeden evlenmiş ve kocası zifafa girmeden önce ölmüş kadının -ki buna fıkıhta "mufavvıda" adı verilmektedir- durumu sorulmuştu. Abdullah b. Mes'ud bir ay kendini bu konuya verdi, içtihadı bir sonuca varmaya çalıştı. Sonunda dedi ki: "Bu konuda kendi içtihadıma göre hükmediyorum. Eğer doğruysa bu Allah'tandır, şayet yanlış ise bu benden ve şeytandandır; Allah ve Rasulü ondan bendir: Ben böyle bir kadının, ne eksik ne fazia, kendi emsali kadınlar için takdir edilen mehri misli hak edeceği kanaatindeyim. Bu kadın iddet bekler ve kocasına mirasçı olur." Bunun üzerine Ma'kil b. Sinan el-Eşca'i kalkıp şöyle dedi: "Ben şahidim ki, sen bu konuda Rasulullah'ın Büru' bint'ü Vaşık el-Eşcaiyye hakkında hükmettiği gibi hükmettin". O zaman Abdullah b. Mes'ud, verdiği hükmün Rasulullah'ın hükmüne uygun olduğunu öğrenmekten ötürü o güne kadar tatmadığı bir sevinci yaşadı. Fakat Hz. Ali bu hadisi reddetmiş, onunla amel etmemiş ve şöyle demiştir: "Topuğuna bevleden bir bedevinin sözü üzerine, Rabb'imizİn Kitabını bir yana barakamayız." O bu konuda, kadına mehir verilmeyeceği kanaatindeydi. Çünkü bu olayıs Kur'an'da hükme bağlanmış benzeri bir olaya kıyas ediyordu. Şöyle ki: ayetinde, mehri tayin edilmemiş ve zifaftan Önce boşanmış kadına -müt'a dışında- bir şey vermek gerekmediği hükme bağlanmıştı. İşte Hz. Ali de, zifaftan önce vefat sebebiyle ayrılığı zifaftan önce boşama sebebiyle ayrılığa kıyas ediyor, raviye güveni olmadığı için kıyası bu hadise üstün tutuyordu. Abdullah b. Mes'ud ise, bu raviye güvendiği ve hadisin sıhhatine kanaat getirdiği için, kendi re'yine göre hüküm çıkardıktan sonra da bu hadisle amel etti. O, daha söz konusu hadisi duymadan kendi içtihadına göre hükmederken başka "" kıyası uyguluyordu. Bu olayı, mehri tayin edilmeden evlenen ve kendisi ile zifafa girilen kadın olayına kıyas ediyordu. Bilindiği gibi böyle bir kadına "mehr-i misil" verilmesi gerekmektedir. İbn Mes'ud bu kıyası yaparken şöyle düşünüyordu: Evliliğin hükümlerini ve sonuçlarını doğurma açısından Ölüm, zifafa benzemektedir. Çünkü her iki olaya aynı sonuçlar bağlanmaktadır. Nitekim böyle bir kadın, bütün İslam hukukçularına göre mirasçı olur ve iddet bekler. Sahabeden bazıları, hadisin neshedilmiş olduğunu bildiği için hadisi reddediyor ve onunla amel etmiyordu. Mesela, Abdullah b. Mes'ud rükuda "tatbik" yapıyor, yani ellerini uylukları arasına kıstırıyordu. O, Rasulullah'ın böyle yaptığını söylüyordu. Fakat Sa'd b. Ebi Vakkas, Hz. Peygamberdin önceleri "tatbik" yapmakla beraber, sonra ellerini dizleri üzerine koymaya başladığını ve ashabına da dizleri tutmalarını emrettiğini, böylece önceki şeklin neshedildiğini biliyordu. Bu yüzden, Abdullah b. Mes'ud'un rivayet ettiği hadisle amel etmiyor, "tatbik" yapmayıp ellerini dizlerinin üzerine koyuyordu. Takihlerin çoğunluğu da Sa'd b. Ebi Vakkas'm rivayet ve amel ettiği bu nasih hadise göre hükmetmiştir. Abdullah b. Mes'ud ise, rüküda ellerini uylukları arasına kıstırma uygulamasından vazgeçmedi. Çünkü o, ellerin dizler üzerine konması hadisini ruhsat olarak görüyordu. Ona göre, uzun süre rüku halinde kalınca "tatbik" meşakkate yol açtığı ve bu durumda insanlar yere düşmekten korktukları için Hz. Peygamber -kolaylık olsun diye-onlara ellerini dizlerine koymalarını emretmişti. Bazıları da, kendi kanaatince daha kuvvetli olan hadisle çatıştığı için, rivayet edilen hadisle amel etmiyordu. Mesela Ebu Hüreyre'nin rivayet ettiği "Kim bir cenaze (aşırsa abdest alsın" hadisinden ilk anlaşılan, cenaze taşıyan kimsenin abdest alması gerektiğiydi ve Ebu Hüreyre de cenaze taşıyan kimsenin abdest alması gerektiğine hükmediyordu. Fakat Abdullah b. Abbas, bu hadisten ilk anlaşılan manaya göre yorum yapmadı ve cenaze taşıyan kimsenin abdest alması gerektiğine hükmetmedi. Çünkü diğer şer'ı deliller, ancak abdesti İzafe etmede etkisi olan durumlarda abdesti gerekli kılıyordu; halbuki cenaze taşımanın abdesti izale etmede bir etkisi yoktu. Onun, yukarıda zikredilen hadisi duyduğunda söylediği şu söz, bu düşünceye işaret etmektedir: "Birkaç kuru tahta taşımaktan ötürü bize abdest gerekmez. Daha kuvvetli delil ile çatışması sebebiyle hadisin reddedildiğine dair bir başka örnek: Hz. Ayşe, Ebu Hüreyre tarafından rivayet edilen ve '"Sahihayn"da yer alan "Sizden biriniz uykudan uyandığında, kaba sokmadan önce elini yıkasın. Çünkü böyle bir kimse elinin nerede gecelediğini bilemez' manasmdaki hadisi kabul etmemiştir. Zira o, büyük kaptaki suya sokmadan eli yıkama mükellefiyetinin sıkıntı ve zorluğa yol açacağı ve bu hadisin, "Allah dinde sizin için hiçbir zorluk yüklememiştir"i ayeti gibi insanlardan sıkıntı ve zorluğu kaldıran birçok nassa ters düştüğü kanaatindeydi. Ona göre. daha kuvvetli idi. O halde bu hadisle amel etmek doğru olmazdı. Hz. Ayşe'nin Jteübu noktaya işaret etmiş oluyordu: "Mihras ile bu işi nasıl yapabiliriz?" İşte Sahabenin, Sünnetle amel konusunda takip ettikleri başlıca metodlar bunlar idi. Ve bu bize, onların şerl hükümlerle ilgili ihtilaflarının çok önemli bir sebebini izah etmiş olmaktadır. Nitekim, Hz. Ali ile Abdullah b. Mes'ud arasında "mufavvıda" kadına mehir gerekip gerekmeyeceği konusunda görülen ihtilafa tekrar göz atacak olursak, bunun Hz. Ali'nin Ma'kıl b. Sinan'ın bu konuda rivayet ettiği hadise itibar etmemesinden, Abdullah b Mes'ud'un ise bu hadisi makbul saymasından kaynaklandığını kolayca anlarız. Rükuda ellerin nasıl konacağı konusunda Sa'd b. Ebi Vakkas ile Abdullah b. Mes'ud arasında bilinen ihtilaf da hadisin kabulü konusundaki ihtilafların başka bir örneği idi. Zira Abdullah b. Mes'ud ellerin uyluklar arasına sıkıştırılacağına, Sa'd b. Ebi Vakkas ise ellerin dizler üzerine konacağına hükmetmişti. Bu ihtilafın sebebi de, herbirinin Rasulullah'tan naklettikleri ayrı ayrı hadislere dayanmış olmasıydı.

Fıkıh: Müctehidlerin, tafsili şer'i delillerden istinbat ettiği şer'i-ameli hükümlerdir. Bir başka anlatımla, müctehidlerin, her bir ameli meseleyi ilgilendiren delilleri tek tek inceleyip onlardan çıkardıkları hükümlere ''fıkıh" denir. Müctehidin tafsili delillerden bu hükümleri çıkarması ise, mutlaka, kendisine yol gösterecek belli başlı kurallara ve prensiplere uymasını gerektirir. Bu gerçeği gözönüne alan İslam bilginleri, İslam hukukuna candan hizmet aşkıyla, müctehidlerin hüküm istinbatında takip ettikleri metodlan açıklamak üzere özel bir çalışma yapmışlardır. Bu çalışma ile güdülen başlıca iki gaye şunlardır:

§: 48- Sünnetin Kaynak Değeri:

§: 9- Mütekellimin Metodu:

- İnsanları tek bir mushafta toplamayı ve onun dışında kalanların yakılmasını! oanabe Hz. Osman'ın görüşüne iştirak etti. Hz. Osman hemen Hz. Hafsa'ya "Mushafibize yolla, onu istinsah edip sonra sana iade edeceğiz" diye haber gönderdi. Hz. Hafsa da yanındaki mushafı Hz. Osman'a ulaştırdı. Hz. Osman, Kur'an'ın, istinsah işini en sağlam hafızlardan ve Sahabenin ileri gelenlerinden dört kişiye verdi. Bu dört-kışi şunlar idi: Hz. Ebubekir zamanında Kur'an'ın toplanması işinde de görev almış olan Zeyd b. Sabİt ve Kureyş'li üç sahabi Abdullah b. ez-Zübeyr, Said b. el-As, Abdurrahman b. el-Haris b. Hişam. Hz. Osman bu üç Kureyşli komisyon üyesine şöyle dedi:Siz Kur'an'la ilgili bir hususta Zeyd b. Sabit ile ihtilafa düşerseniz, onu Kureyş diline göre yazınız. Zira Kur'an Kureyşlilerin diline göre inmiştir. Komisyon üyeleri "tabut" kelimesinin yazılışı dışında hiç İhtilaf etmediler. Zeyd kapalı "ta" ile diğerleri ise açık "ta" ile yazılması gerektiği kanaatindeydi. Durumu Hz. Osman'a arzettiklerinde o, açık "ta" ile yazmalarını emretti. Yazma işi bitince Hz. Osman sahifeleri Hz. Hafsa'ya iade etti. Birkaç nüsha mushaf yazılmasını emretti ve bunlardan her şehire birer tane gönderdi. Mekke'ye, Kufe'ye, Basra'ya ve Dımaşk'a birer mushaf yolladı, bir mushaf Medine'de bıraktı, diğer mushaflarm yakılmasını emretti ve herkesin istinsah edilen bu mushaflara göre okumasını istedi. Hz. Osman'ın yakılmasını emrettiği bu mushaflar, ashabdan bazılarının kendileri için yazdıkları ferdi mushaflar idi. Bunlarda, surelerin tertibine ve peşpeşe yazılmasına dikkat edilmemişti. Çünkübunlardan kimi Hz. Peygamber'e inen bir sure veya birkaç ayeti yazıyor, sonra mesela bir seriyyede görevli olarak Medine dışına çıkıyordu. Onun bulunmadığı sırada bir sure iniyor, dönünce ise döndükten sonra nazil olanları ezberlemeye ve yazmaya çalışıyor, daha sonra kendi yokluğunda iken kaçırdıklarını zaptediyor, böylece bunları kolayına geldiği şekilde toplayıp sıraya koymuş oluyor, dolayısıyla yazdıklarında takdim ve te'hirler bulunuyordu. Kimi de nesih haberi kendisine ulaşmadığından tilaveti mensuh ayetleri yazıyordu. Bazıları ise haber-i vahid ile sabit nakilleri kaydediyordu. Diğer bazıları, mushafında, Hz. Peygamber'den duyduğu bir mana açıklaması veya nasih ve mensuh hakkındaki beyan vb.'den İbaret olan tefsir ve te'villere ayetlerle birlikte yer veriyordu. Bu mushaflardan bir kısmı bütün Kur'an'ı ihtiva etmediği gibi, bazısında bulunan diğer bazısında bulunmayabiliyordu. Bu yüzden, yukarıda işaret edildiği üzere muhtelif şehirlerin ahalileri arasında kıraat ihtilafları ortaya çıktı. Übey b. Ka'b, Abdullah b. Mes'ud, Ebu Musa'l-Eş'ari ve el-Mikdad b. el-Esved'in mushaflan. bu ferdi mushaflannm en meşhurları arasında bulunuyordu. Artık bu tarihten itibaren insanlar Kur'an'ı Hz. Osman zamanında yazılan bu mushaflara göre okumaya ve mushaflannı da bunlara göre yazmaya başladılar ve öylece devam edegeldİler. Hz. Osman'ın emri üzerine yazılan mushaf, "el-İmam" ve "el-Mushaf el-Osmani" diye meşhur oldu. Hz. Ebubekir zamında yapılan cem' çalışması ile Hz. Osman zamanında yapılan istinsah çalışması arasındaki fark şu idi: Birincisi, hafızların gitgide azalmas sebebiyle ortaya çıkan Kur'an'dan bazı kısımların vok olması endişesi üzerine yapılmıştı. Çünkübir tertip ile sahifeler halinde toplanmış oldu. İkincisi ise, Alt h'ın Kitabı'nm, son "arz"da Rasulullah'tan işitilen şekli dışında okunması endişesine h'naen yapıldı. Çünkü kıraatvecihlerinde farklılıklar çoğalmıştı ki, imkan bulunabildiği "lcüde her çevre kendi diline göre okuyordu. Bu da birbirlerini hata ile itham etmelerine yol açıyordu. İşte Hz. Osman tehlikenin büyüyüp çığrmdan çıkmasından endişe etti ve Hz. Ebubekir devrinde biraraya getirilmiş bulunan sahifelerin tek mushaf halinde istinsahını emretti. Bu nüsha esas alınarak bir kaç mushaf daha yazılıp İslam şehirlerine dağıtıldı.

el-Bakara 2/245.

en-Nur 24/2: "Zina eden kadın ve zina eden erkeğin herbirine yüz değnek vurun."

b) Sahabenin ve Müctebid İmamların Haber-i Vahid İle Ameldeki Metodlan

el-En'am 6/38:

Prof. Dr. Zekiyüddin Şa?ban, İslam Hukuk İlminin Esasları , Türkiye Diyanet

§: 26- Kitab'ın Kaynak Değeri ve Kaynaklar Arasındaki Yeri:

el-Bakara 2/187:

Mütevatir Sünnet ile meşhur Sünnet arasındaki fark, mütevatir Sünnette her üç tabaka ravilerinİn tevatür sayısında olmasına karşılık, meşhur Sünnette birinci tabaka ravilerinin tevatür sayısına ulaşmamış olmasıdır. Şu halde, mütevatir Sünnetin, ravilerine nisbeti kesin olduğu gibi Hz. Peygamber'e nisbeti de kesindir. Meşhur Sünnette ise durum farklıdır: Bunun, Hz. Peygamber'den rivayette bulunan raviye nisbeti kesin olmakla beraber, Hz. Peygamber'e nisbeti kesinlik taşımamaktadır.

2- Gerek Kur'an ve gerekse Sünnette yer alan hükümler açısından Sünnetin Kitab'a göre yeri: Sünnetteki hükümlerin Kur'an'daki hükümler ile bağdaşıp bağdaşmama durumları.

yahu bu nedir böyle ya, neyin peşindesiniz?

tunci kardeş bu ansiklepodik bir bilgi değil ders notu senin ihtiyacın yok diğer arkadaşların ihtiyacı var sonra sinir olurum böyle ukalaca laflara her şeye illa bi yorum yapacaksın bak başlığa işine yarıyorsa oku yaramıyorsa okuma arkadaş...

"Ey iman edenler! Bir topluluk bir toplulukla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha iyidir. Kadınlar da kadınlara alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha iyidir." el-Hucurat 49/11.

Yazar fıkıh usulü tarifi içinde fıkıhın mahiyetini de tanıtacak unsurlara yer verdiğinden, burada "icmali, külli delilleri dışarıda bırakmak için, tafsili kelimesini kullandık" şeklinde yaptığı açıklamanın, fıkıh usulü değil fıkıh ile ilgili olduğuna dikkat edilmelidir. Nitekim aynı açıklamanın devamında ve özellikle aşağıda 4. ve 5. paragraflarda icmaii külii delilleri incelemenin fıkıh usulünün çerçevesine dahil olduğunu, belirtmektedir, .

Bu konudaki hadisler için bk?.. Zeylai. NasbıTr-Raye, 1. 430-433

"Ğarib" "azız" ve "müste-tıd " şeklinde üç kısma ayırmışlardır. Garib, her üç tabakada veya herhangi bir tabakada ravi sayısı tek olan hadistir. Mesela, hadisi bir sahabi rivayet eder, ondan bir tabii, ondan da bir tabi Vt-tabii rivayette bulunur veya hadisi iki sahabi rivayet eder, ondan bir tabii ondan ise iki tabiVt-tabii nvayette bulunur...

c) Kur'an tevatür yoluyla nakledilmiştir. Tevatür, normalde yalan üzerinde birleşmesi aklen mümkün olmayan bir topluluğun aynı Özellikteki bir topluluktan yaptığı rivayettir. Kur'an, Cebrail Aleyhisselam vasıtasıyla Hz. Peygamber'e indirildiği andan itibaren günümüze kadar geçen bütün devirlerde hem yazılı hem sözlü olarak tevatüren sabit olmuştur. Şöyle ki: Kur'an'ı Hz. Peygamber'den bir vahiy katipleri gurubu yazmış ve bu yazılanı Sahabeden yalan üzerine birleşmeleri aklen mümkün olmayan bir topluluk ezberlemiş, böylece her devirde aynı Özellikteki topluluklar birbirlerinden naklede ede, hiçbir tahrif ve değişikliğe uğratılmadan, hiçbir ilave ve eksiltme yapılmadan mushaflarda yazılı ve hafızalarda kayıtlı olarak bize kadar ulaşmıştır. Tevatür yoluyla nakil, nakledilenin doğruluğu konusunda kesin bilgi sağlar. Bu sebeple Kur'an nasslarının sübutu kesindir, bu konuda müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Buna göre, tevatür yoluyla nakledilmemiş olan bir metin Kur'an olarak isimlendİrilemez. Namazda böyle bir metin okunursa, namaz sahih olmaz ve bunun kur'an olduğunu inkar da küfrü gerektirmez. Mesela Abdullah b. Mes'ud'un yemin keffaretİ ile ilsili " bulamayan kimsenin üç gün oruç tutması gerekir' ayetine ilavesini taşıyan kıraati böyledir. Yine Abdullah b. Mes'ud'un annelerin nafakası ile ilgili İ "Mirasçı da belirtildiği şekilde mükelletir? ayetindeki "mirasçı" hakkında şeklinde bir ilave taşıyan kıraati de Kur'an'dan sayılmaz

- Kadı Abdülcebbar el-Mu'tezili'nin (v. 415/1024) "el-Umde"si

deza saol üstadım bunları buraya kopyala yapıştır yapmasaydım ben naapardım. zır cahal bir adam olarak kalırdım... saol kardeşim ...

b) Kur'an-ı Kerim'in "amm" hükmünü "tahsis" eden Sünnet. Hz. Peygamber'in şü hadisi bu duruma örnek olabilir: "Kadın, halası, teyzesi, erkek veya kız kardeşinin km üzerine nikahlanamaz. Bunu yaparsanız, akrabalık.

c) Aklın bunama gibi bir hastalığa duçar olması veya şahsi arzulara kapılması yahut bir takım bozuk görüşlere meyletmesi halinde. Bu çelişmezliğin sebebi ise şudur: Şari bu delilleri, insanlar bunları aklı selimle ölçüp tartsınlar, ikna olup kabullensinler ve gereğince uygulama yapsınlar diye göstermiş ve peygamberlerine bildirmiştir. Şayet bu deliller akla aykırı olsaydı, akıllar bunu kabullenmek İstemez ve mükellefler gereğince davranmazdı. Bu takdirde ise şer'i hükümlerin konmasında ve bunlann insanlığa tebliği için peygamberlerin gönderilmesinde bir fayda bulunmamış, bütün bunlar anlamsız kalmış olurdu. Yüce Allah ise anlamsız, boş işlerden münezzehtir.

b) Kur'an'ın gerek manası gerekse arapça olan lafızları Allah katından indirilmiştir. Hz. Peygamber'in bu konudaki vazifesi bunları Yüce Allah'tan alıp insanlara tebliğ etmek ve açıklanması gereken yönlerini açıklamaktır. Bu özelliği ile Kur'an, Hz. Peygamberden sadır olan gerek kudsi gerekse nebevi hadislerden ayrılır. Çünkü hadislerin manaları, Yüce Allah'ın Rasulüne ilhamıdır, fakat bu manaları ifade eden lafızlar Hz. Peygamber'e aittir. Hiç şüphesiz Rasulullah diğer hadislerini de kendi hevesine göre söylememiştir ve onlar da esasen vahiye dayanır. Ancak, bazen hadisin manası ve muhtevası güçlensin diye Allah tarafından hadisi kendi yüce adına izafe etmesi Peygambere emredilir. Bu takdirde Zat-ı Kudsisine izafeti sebebiyle bu hadis "kudsi hadis" adını alır. Mesela şu hadis böyledir: ' 'Allah buyuruyor ki: Ben Rahman '/m. Rahim var ya, işte onu kendi İsmimden bir isim olarak türettim. Onu bağlı tutam, ben de bağlı tutarım. Onu koparanı ben de koparırım." Şu da bir kudsi hadis örneğidir: "Cenab-ı Allah buyuruyor ki: Ben kuluma baktığımda, onda beni anma özelliğinin hakim olduğunu görürsem artık onun görülüp gözetilmesini ve işlerinin yürütülmesini ben üstelenirim; onun yoldaşı, arkadaşı ve sırdaşı olurum. Bazen ise Hz. Peygamber'e, sözün Allah Teala'ya İzafesi emredilme/ ve bu durumda hadis Hz. Peygamber'e izafe edilir ve Rasulullah'a nisbetinden dolayı "nebevi hadis" adı ile anılır. Mesela Tirmizi'nin "Sahih"inde yer alan şu hadis böyledir: İbn Abbas ve Enes tarafından rivayet edildiğine göre Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: "İki çeşit göz vardır ki bunlara cehennem ateşi dokunmaz: Allah korkusundan ötürü ağlayan göz ve Allah yolunda bekçilik yaparak geceyi geçiren göz. İşte bu özelliğinden dolayı Kur'an'ın sadece manasıyla okunması ve aynı manada da olsa lafzının bir başka lafızla değiştirilerek okunması caiz olmaz. Suyuti "el-İtkan" isimli eserinde şöyle der: Kur'an'ın sırf manasıyla okunması caiz değildir. Çünkü Cebrail Aleyhisselam onu Hz. Peygamber'e lafzıyla teslim etmeştir ve onu mana ile vahyetmesine müsaade olunmamıştır."

§: 5- Fakihin Faaliyet Tarzı:

Prof. Dr. Zekiyüddin Şa?ban, İslam Hukuk İlminin Esasları , Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları::

Kitab'ta yer alan lafız birden fazla manaya açık ise, o zaman hükme delaleti zanni olur. Mesela, ayetindekj lafzı ile gerek "hayız"m gerekse "tuhur"un kasdediimiş olması mümkündür. Çünkü bu lafız Arap dilinde her iki mana için kullanılan "müşterek" bir lafızdır. O halde bu manalardan sadece birine delaleti kat'i değil, zannidir. Burada içtihada ve müctehidlerin anlayış ve istinbat farklılıklarına yer vardır. Nitekim kimi müctehidler, "burada maksat hayızdır", kimileri de "maksat tuhurdur" demişlerdir.

§: 2- Fıkıh Usulünün Tarifi: 1

Ebu Davud, Diyat, 18: Darimi, Feraiz, 41: Ahmed b. Hanbel. I. 49.

günümüz birimleriyle hesaplanmasında İslam fıkhmdaki hakim görüş esas alınınca sonuç: 2J5! t. ve 2,172 kg. olmaktadır,

' Hadisin değişik rivayetleri için bkz. Buharı. Buyu, 42-47;

b) Sari'in bir fiilin terkini istemesi, fiili veya failini kötülemesi, fiili işleyeni hayvanlara veya şeytanlara benzetmesi, fiili dünyevi veya uhrevi lanetlemesi bir azabın sebebi olarak göstermesi, yahut gibi lafızlar kal-rak pis kötü ve çirkin olarak nitelemesi, şeytan işine ve süsüne nisbet etmesi, insanlar asında düşmanlık ve buğz sokmaya sebeb göstermesi bu fiilin ya "hürmet"ini ya da "kerahetini gösterir. Eğer Arap dilindeki kullanışa göre tek başına bu sıyga, fiilin kesin olarak terkedilmesi gerektiğini gösteren bir sıyga ise ya da fiilin yapılmamasını gösteren başka bir şiddetli tehdid ifadesi ile birliktebulunuyorsa, fiilin hükmü "haram"dır; aksi takdirde "mekruh"tur.

bkz. dipnot 16 ve 85

§: 27- Kitab'ın Hükümlere Delaleti: 11

Ahmcd b. Hanbet, II, 252 cümlelerinde yer değişikliği ile).

Birinci ihtimal: Bu nevi fiillerin vücub, nedb veya ibaha gibi şer'i vasfı bilinir. O takdirde, mü'minlerin bu konudaki durumu Hz. Peygamber'inki gibidir, yani onu örnek almak ve ona uymak gerekir. Zira Cenab-ı Allah şöyle buyurmuştur: "Andolsun ki, Allah 'm Rasulünde, sizin için, Allah 'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah 'j çok ananlar için mükemmel bir örnek vardır. Sahabe Hz. Peygamber'in bu nevi fiillerine uyma konusunda büyük titizlik göstermişler, onun yaptığı gibi yapmışlar, birçok olayda onun uygulamasını delil göstermişlerdir. Mesela, Hz. Ömer, iavaf sırasında Hacer-i Esved'i öper ve şöyle derdi: "Ben senin zararı veya faydası bulunmayan bir taştan ibaret olduğunu biliyorum. Şayet Rasulüllah'ın seni öptüğünü görmüş olmasaydım, seni asla öpmezdim.

bb) Neviie

el-Furkan 25/32

§: 40- Mütevatir Sünnetin Hükmü: 6

el-Ahzab 33/21:

Tahrif? harflerin harekelerini değiştirmek demektir. Zammeli harfi fethalı veya kesreli okumak, fethalı arfi zammeli veya fethah okumak gibi. "Tasnif ise, harflerin telaffuzunda değişiklik yapmaktır. Bir harü başka harfle değiştirmek gibi.

§: 9- Mütekellimin Metodu: 7

Mütevatir olmayan kıraatin Kur'an'dan s§: 18- Mütevatir Olmayan Kıraatin Kaynak Olarak Kabul Edilip Edilemeyeceği Hususunda İmamların İhtilafı ayılmayacağı, ihtilafsız bütün bilginlerce kabul edilmektedir. Bu konuda ihtilaf edilen nokta ise şudur: Mütevatir olmayan kıraat kaynak sayılır mı sayılmaz mı? Hüküm istinbatında buna dayanılabilir mi, dayanılamaz mı?Hanefilere göre mütevatir olmayan kıraat kaynak olarak kullanılabilir; Malikilere, Hanbelilere ve bir kısım Şafiilere göre kullanılamaz. Hanefilerin bu konuya bakışları şöyledir: Tevatüren nakledilmemiş olan kıraati sahabi yazmış ve ona mushafmda yer vermiştir. Bu durumda İki ihtimal vardır: Sahabi, ya bunu Hz. peygamber'den işitmiştir veya kendi görüşü ve içtihadı olarak ifade etmiştir. Fakat ilk ihtimal daha kuvvetlidir. Çünkü adil ve sika olan sahabi bu kıraate mushafında yer vermeye Özen gösterdiğine göre, besbellidir ki o bunu Rasulullah'tan işitmiştir ve bu Allah'ın Kitabını beyan ve tefsir etmek Üzere Hz. Peygamber tarafından yapılmış bir açıklamadır. Şu halde bu, Allah'ın Kitabını beyan ve tefsir yoluyla varid olmuş bir Sünnet'tir. Sünnetin kaynak olarak kullanılacağı ve hüküm istinbatında ona dayanılması hususu ise izaha muhtaç değildir. Karşı görüşün meseleye bakışı ise şöyle: Tevatüren nakledilmeyen kıraatin Kur'an'dan sayılmayacağı ihtilafsız kabul edilmiştir. Bu kıraat Sünnet de sayılamaz. Zira ravi bunu "Sünnet" olarak nakletmem iştir. Şu halde, ne Kur'an ne Sünnet niteliği taşıyan bu kıraat, hüküm istinbatında kaynak olarak kullanılamaz. Fakat bu görüşe şöyle karşılık verilebilir: Bir menkulün Sünnet sayılması için, ravinin, bu naklettiğinin VSünnet" olduğunu açıkça belirtmiş olması şartı aranmaz. Bilakis, bu konuda önemli olan, nakledilenin Hz. Peygamber'den sadır olmuş bulunmasıdır. Hz. Peygamber'den sadır olma niteliği ise, mütevatir olmayan nakillerde de mevzubahistir. Bu durumda Ha'nefiİerin görüşünün üstün olduğu ortaya çıkmaktadır.

İmam Şafii haber-i vahid ile ame! konusunda, ne Hanefi bilginlerin ileri sürdüğü şartlan, yani: a) Çok vuku bulunan durumlarla İlgili ise "meşhur" hadis seviyesine yükselmesini, b) Genel kurallara uygun olmasını, c) Bizzat hadisi rivayet eden ravinin uygulamasına ters düşmemesi), ne de İmam Malik'in ileri sürdüğü Medine ahalisinin tatbikatına aykırı olmaması şartını İleri sürmüştür. O bu konuda sadece senedin sahih ve "muttasıl" olmasını şart koşar. Bu sebeple o, "mürsel" hadisle amel etmez. Şu kadar var ki Said b. el-Müseyyeb in mürsellerini kabul eder. Çünkü onun mürsellerini incelemiş ve başka yollardan muttasıl olarak rivayet edildiğini görmüştür. Ya da onun güvenilir oimayan kişilerden hadis rivayet etmediği kanaatini taşıdığı için onun mürselierini kabul etmiştir. Mürsel hadis konusundaki bu tutumu sebebiyle İmam Şafıi, mesela Hz. Ayşe'den rivayet edilen şu anlamdaki hadisle amel etmemiştir: Hafsa 'ya bir yiyecek hediye edildi. O sırada ikimiz de oruçlu idik. Orucumuzu bozduk. Sonra Hz. Peygamber yanımıza girdi. Ya RasulaUabl Bize bir hediye edildi, canımız çekti ve orucumuzu bozduk, dedik. Bunun üzerine Allah 'm Rasulü buyurdu ki: Zararı yok; onun yerine başka bir gün oruç tutun. Bu hadis mürseldir, zira ez-Zühri bunu Hz. Ayşe'den rivayet etmiştir, halbuki onu Hz. Ayşe'den duymamıştır, Urve b. Zübeyr'den, duymuştur. Mürsel olan bu hadisle amel etmediğinden, İmam Şafii'ye göre, nafile oruca başlayan kimse bunu tamamlamazsa, başka bir gün kaza etmesi gerekmez. Buna karşılık İmam Şafii, Zühri'nin Said b. Müseyyeb'den rivayet ettiği hadisi kabul etmiştir, buna göre Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: " rehnedilen şey rehin bırakanın mülkü olmaktan çıkmaz. Rehnedilen şeyin erek menfaat gerek hasan rehnedene aittir Bu hadis, rehin bırakan kişinin borcunu ödeyememesi halinde, rehin alanın rehnedilen şeye malik olamayacağı hükmünü getirmektedir. Buna göre, rehnedilen şeyin mülkiyeti rehin bırakan üzerine kalmaya devam eder- Rehnedilen şeyde bir artış, bir menfaat meydana gelirse kendisine ait olur; buna mukabil rehnedifen şeyin hasara uğraması sebebiyle borcunda bir eksilme olmaz. İşte bu hadise dayandığından İmam Şafii'ye göre rehin, rehin alanın nezdinde bir emanet hükmündedir. Onun korunması hususunda kendisinin bir kast veya kusuru olmadan rehnedilen şey hasara uğrarsa rehin bırakanın borcunda bir eksilme olmaz.

muhtelif ravilerden oluşan üç veya daha fazla senedi vardır ve hiçbir tabakada ravi sayısı üçten aşağı düşmemektedir.

Mesela Yüce Allah şöyle buyurmuştur:- en-Nahl 16/5 "Hayvanları da O yarattı. Onlarda sizin için ısınmanızı sağlayan şeyler ve bir çok faydalar vardır. Onlardan bir kısmını da yersiniz. rıca, akşamleyin getirirken ve sabahleyin götürürken onlarda sizin için bir güzellik vardır. Ağırlıklarınızı, ancak binbir meşakkatle ulaşabileceğiniz yerlere taşırlar. Doğrusu Rabb'iniz çok şefkatli, çok merhametlidir "

el-Ahzab 33/50.

el-Bakara 2/220.

'Namazı kılın, zekatı verin." el-Bakara 2/43.

Üçüncü şekil: Sünnet, Kur'an'da yer alan bazı hükümleri nesheder . Mesela, Kur'an'ın "Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa, anaya, babaya, yakınlara münasip şekilde vasiyette bulunmak Allah'tan korkanlar üzerine bir borçtur mealindeki ayetinin hükmü. "Varise vasiyet yoktur" hadisi ile neshedilmiştir. Fakat bu, Kur'an'ın Sünnet ile neshini kabul eden bir kısım bilginlere göredir. Konu ile ilgili özel açıklama "Nesih" başlığında gelecektir.

§: 4- Usulcünün Faaliyet Tarzı: 3

Daha önce Hz. Peygamber'in fiillerinin Sünnetin nevilerinden olduğunu belirtmiştik. Burada bu fiillerin kısımlarını, İslam hukukunun kaynağını teşkil edenlerle etmeyenlerini açıklayacağız.

İmam Ahmed b. Hanbel'in haber-i vahid ile amel konusundaki metodu, İmam Şafii'-ninki gibidir; şu kadar var ki o, senedde ittisal şartı aramaz. Bu sebeple, o, mürsel hadislerle amel etmiş ve -Hanefilerde ve Malikilerde olduğu gibi- mürsel hadisi kıyasa tercih etmiştir. İslam hukukçularının haber-i vahid olarak rivayet edilen Sünnet ile amel konusundaki metodlarına dair verdiğimiz bu özetten, Sünnet ile amel hususunda en geniş çerçeveye Hanbelilerin sahip olduğu anlaşılmaktadır. Sünnet ile amel çerçevesi, Hanebelilerde diğerlerinden, Şafiilerde ve Malikilerde ise Hanefilerden daha geniştir. Bu hususta çerçeveyi en dar tutanlar Hanefilerdir. Burada dikkat edilmesi gerekli husus şudur ki, sözü edilen müctehidlerin hepsi Sünnetin İslam hukukunun ikinci temel kaynağı olduğunda asla farklı düşünmemişler, sadece en ihtiyatlı ve Kitab ile Sünnet arasındaki uyumun sağlanmasında en uygun metodun belirlenmesi açısından farklı görüşlere sahip olmuşlardır. Bir kısmı, İslam hukuk sistemi içinde yürürlüğü olan genel kurallara başvurmanın daha ihtiyatlı olacağını düşünmüş ve bunlara aykırı olan hadisleri reddetmiştir. Bunlar Hanefilerdir. Diğer bir kısmı ise, asıl ihtiyatlı tutumun, sırf genel kurallara aykırılık düşüncesi ile hadisleri reddetmemek olacağı kanaatine sahip olmuştur. Her bir gurubun gerek Sahabe gerek Tabiun arasında aynı düşünceye sahip selefleri mevcuttur.

en-Nisa' 4/29:

Birincisi: Hz. Peygamber'İn bir söz veya davranışı, güzei karşıladığını ve hoşnut olduğunu gösteren bir işaret bulunmaksızın sadece sükut ve reddetmeme şeklinde takriridir.

- en-Neml 27/24; "Şeyta' Buna n, kendilerine yaptık-an süslü göstermiş de, onları doğru yoldan çevirmiş. Bu yüzden doğru yolu bulamıyorlar.

bkz. İbn Abduşşekur, MüsellemüVsübut, II, 120.

1- Ebıı Hanife ve arkadaşları, bu usulcülerin söylediğinin aksi yönünde uygulama yapmışlardır. Nitekim, bu imamlar, usulcülerce fakih kabul edilmeyen Ebu Hüreyre tarafından rivayet edilmiş olan ve genel kural ile bağdaşmayan şu hadisle amel etmişlerdir: "Unutarak yiyen veya içen kimse orucunu tamamlasın. Zira onu Allah yedirmiş ve içirmiştir.'' Esasen bu hadisin hükmü oruç konusundaki yerleşik kural ile bağdaşmaz. Kural şudur: İmsak orucun rüknüdür. Şu halde bu kurala göre. ister bilerek İster unutarak olsun, orucu bozan şeylerden el çekme vakıasının ihlali ile oruç da rüknünü kaybetmiş olur ve dolayısıyla oruç bozulmuş sayılır. İmam Ebu Hanife bizzat bu hadisi rivayet etmiş ve demiştir ki: "Şayet bu konuda nakil olmasaydı, kıyasa göre hükmederdim". Bunun anlamı şudur: Şayet Ebu Hüreyre'nin rivayet ettiği ve unutarak yiyip-içmenin orucu bozmayacağını gösteren bu hadis olmasaydı, genel kurala göre hükmederdim. Bir başka deyişle, rükün ihlale uğradığından unutarak da olsa yeme ve içmenin orucu bozacağını söylerdim. Bu bize açıkça göstermektedir ki, hadisin kabulü hakkında sözünü etmekte olduğumuz bu şart, mezhep imamları tarafından ileri sürülmüş bir şart değildir.

§: 17- Kitab'm Özellikleri:

§: 52- Hanefi Usulcülerin Metodu Hakkındaki Görüşümüz: 15

Aynı anlamda rivayetler için bkz. Buharı. Ezan, 83-86.

Bu meklubu. İbn Kayyım'il-Cevziyye İ'lamü'l-muvakkrin" isimli eserinde nakletmislir. bkz. III.62.

Firdevs'e varis olan bu kimseler, orada ebedi kalacaklardır. "Kim var ki, Allah'a güzel bir borç versin de, Allah da ona kat kat fazlasını ödesin. "Altın ve gümüşü yığıp ta onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara acıklı bir azabı haber ver. O gün bu cehennem ateşinde kızdırılır ve bunlarla o kimselerin alınları, yanlan ve sırtları dağlanır: İşte kendiniz için biriktirdiğiniz Şimdi bu biriktirdiklerinizi tadın, denir. Erkek veya kadın, kim mü'min olarak iyi iş yaparsa, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız. Ve onların mükafaatlarım yaptıklarının en güzeli ile veririz. "Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, Allah onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar; orada ebedi kalırlar. İşte büyük kurtuluş budur. Kim de Allah 'a ve Peygamberine karşı gelir onun sınırlarını aşarsa, Allah onu ebedi kalacağı ateşe koyar; onun için alçaltıcı bir azap vardır. Yüce Allah kah teşvik etmek kah sakındırmak üzere ve ilahi hükümleri kullarının anlayışına yaklaştırmak için, Kitab'ında bu ve benzeri pek çok değişik üslup kullanmıştır.

b) Hz. Peygamberdin "Katil mirasçı olamaz" hadisi ile, murisini öldüren varisin mirastan mahrum olacağı hükme bağlanmıştır. Bu hükmün illeti, katilin, zamanı gelmediği halde hakkına biran evvel kavuşabilmek için haram bir fiili vasıta olarak kullanmasıdır. O da bu haktan mahrum bırakılarak cezalandırılmaktadır. Bilginler "musi"sini öldüren "musa-leh"i de buna kıyas etmişler, aynı illetin bu olayda da mevcudiyeti sebebiyle onun vasiyyetten mahrumiyetine hükmetmişlerdir. Esasen burada fer'a ait hüküm kıyasla sabit olmamaktadır. Önce asıl hakkında sabit olan hükmün ve bu hükmün konmasındaki illetin bilinmesi gerekmektedir. Ancak bundan sonra kıyas yapılabilmekte ve kıyastan sonra da hüküm asıl hakkında varid olan nass ile sabit olmaktadır. Öyleyse kıyasın görevi bunu açığa çıkarmaktan ibarettir. Kıyas işlemiyle adeta Hz. Peygamber'in şöyle buyurmuş olduğu anlaşılmaktadır: "Murisini öldürdüğünde varise mirastan, nıusisini öldürdüğünde de musa-lehe vasiyetten bir şey verilmez."

el-Bakara 2/194.

en-Nisa" 4/65.

e!-Bakara 2/233.

en-Necm 53/3-4:

Esasen Kitab tarife muhtaç değildir. Zira Kur'an denince ne kasdedildiğini herkes bilir. Ancak, usulcüler, namazda neyin okunmasının caiz olduğu ve neyin okunmasının caiz olmadığı, hüküm istinbatmda neyin kaynak sayılıp neyin kaynak sayılamayacağı ve neyi inkar edenin kafir olacağı, neyi inkar edenin kafir olmayacağı iyice belli olsun diye "Kitab"ın tarifine özen göstermişlerdir. Usulcüler, Kitab için bir çok tarif yapmışlardır. Biz bunların topunu gözönüne alarak şöyle bir tarifi tercih edeceğiz:"Kitab ya da Kur'an. Yüce Allah'ın Hz. Muhammed'e arapça olarak indirilmiş, bize kadar tevatür yoluyla nakledilmiş, mushaflarda yazılı, Fatiha Suresi ile başiayıp Nas Suresi ile sona ermiş kelamıdır".

§: 6- Usul İlminin Konmasında ve Usul İncelemelerinde Güdülen Gaye: 4

- Ebu Zeyd Ubeydullah b. Ömer ed-Debusi'nin (v.430/1038) "Takvimü'l-edille"si,

'"Allah'ın yasakladığı cana haksız yere kıymayın." cl-En"am 6/151.

- Hangi konuda?

olmaya "ihsan" denir, (müterci

el-İsra' 17/34:

Sünnetin Kitab'a Göre Yeri

§: 26- Kitab'ın Kaynak Değeri ve Kaynaklar Arasındaki Yeri: 11

Binaenaleyh bu konuda şöyle denmesi daha doğru olur: Hanefi mezhebi imamlarının"musarrah" hadisi ile amel etmemiş olmalarının sebebi, bu hadisin onlara ulaşmamış olması veya güvenmedikleri bir yoldan ulaşmış olmasıdır. Geriye bir noktanın belirlenmesi kalıyor: Haber-i vahidin kabulü ile ilgili bu şart Hanefi mezhebi imamlarınca ileri sürüimediyse, bu şartı ileri süren kimdir?Cevap şudur: Bu şartı Muhammed b. Hasen eş-Şeybani"nin öğrencilerinden ve ilk Hanefi fakihlerindcn İsa b. Eban ileri sürmüştür. Kadi Ebu Zeyd ed-Debusi bu örüşü almış ve buradan Hanefi mezhebi imamlarının "musarrah" hadisini reddettikleri sonucunu çıkarmıştır. Sonraki fakihler de genellikle bu görüşe uymuşlardır.

en-Nisa' 4/23.

el-Bakara 2/189.

Mesela, fakih namazın hükmünü tesbit etmek istediğinde, namaz ile ilgili tafsili delilleri araştırır ve "namazı kılın" ayetini bulur. Bu cüz'i delile bakar ve bu delilde namaz kılmanın "emredildiğini" görür. Bu durumda "emir vücuba delalet eder" şeklindeki emrin hükmünü açıklayan usul kuralını kullanır ve bilir ki buradaki emri, emredilen şeyin vacip kılındığını göstermektedir. Böylece fakih, namazın vücubuna hükmeder ve "namaz vaciptir" der. Yine fakih. Yüce Allah'ın sözünden hareketle zina fiilinin hükmünütesbit etmek istediğinde, bu cüz'i delili inceler ve burada zinaya yaklaşmanın "nehyedİldiğini" görür. Bu durumda, nehyin hükmünü açıklayan "nehiy haram kılmaya delalet eder" şeklindeki usul kuralını kullanır ve sözünün haram kılmaya delalet ettiği sonucuna vararak zinanın haramlığına hükmeder ve der ki: "Zina haramdır."Bu şekildeki örnekleri çoğaltmak mümkündür.

- Sen hiç birimizin itham edemeyeceği akıllı bir gençsin. Hz. Peygamber'in vahiy katibi idin ve Kur'an'm son "arz"ında hazır bulundun. Kur'an'la ilgili tetkikatmı yap ve onu cem' et.

Harflerin şekillerini tanıma ve onları birbirinden ayırma konusunda sahip oldukları meleke sebebiyle, Araplar hareke ve noktaya ihtiyaç duymuyorlardı. Bu ihtiyacı duymamanın diğer bir sebebi de şuydu: Onlar Kur'an okurken, hafızlardan şifahi olarak duyduklarına dayanıyorlardı. Onlar nasıl okuyorsa, onlardan nasıl almışlarsa öylece okuyorlardı. Fakat Arapların dışındaki kavimler, mesela İranlılar ve Bizanslılar vb.'nin de İslamiyete girmesinden sonra dilde yanlışlıklar yaygınlaştı ve bu kişiler harflerin okunuşunu birbirine karıştırır oldular. Bu durum karşısında Kur'an'ın yanlış okunmasından endişe edilmeye başlandı. Emeviler devrinde Irak Emiri olan Ziyad b. Ebih, Tabiinin büyüklerinden olan ve kıraatte ehil olduğu bilinen Ebü'l-Esved ed-Düeli'ye (v. 69/688) halk için Kur'an'ın okunuşunu kurala bağlayacak işaretler koymasını emretti. Bunun üzerine Ebu'I-Esved ed-Düeli, Mushaftaki kelimelerin sonlarını harekeledi. "Fetha" işaretini harfin üzerinde bir nokta ile, "kesre" işaretini harfin altında bir nokta ile, "zamme" işaretini harfin ortasına bir nokta ile ve "sükun" işaretini iki nokta ile gösteriyordu. Sonra onun koyduğu bu işaretler yaygınlaştı, halk onun yaptığı gibi yaptı. Fakat bu, insanların okuyuşlarını yanlışlıklardan tamamıyla koruyamadı. Bazılarının okuyuşunda tahrif ve tashif vaki oluyordu. Bu durum, harflerin noktalanmasını ve kelimelerin h m baş ve ortasının hem sonunun harekelenmesin! gerekli kıldı. Birinci işi , Haccac b. Yusuf es-Sekafi'nin emri üzere Nasr h Asim el-Leysi (v. 90/708) yaptı. İkincisini ise, H. 170/786 yılında vefat eden Halil b Ahmed gerçekleştirdi. O, Ebü'l-Esved'in koyduğu harekeleme sistemini değiştirdi. "Fetha" işareti olarak harfin üzerine yatay bir elif, "kesre" işareti olarak harfin altına bir ya ve "zamme" işareti olarak harfin üst tarafına bir vav yaptı; "medd" ve "şedde" işaretleri koydu. Böylece Halil b. Ahmed'in koyduğu harekeleme sistemi gelişerek bugünkü şekline ulaştı. Artık kari'ler ve hafızlar da "vasi" ve "fasl" işaretleri ile Kur'an tilavetinin kurala bağlı okunmasına yardımcı olan işaretler koyuyorlardı. Bu konuya gösterilen ilgi gitgide arttı, bilginler tecvid ve kıraat kurallarını ortaya koydular.. Başta devlet adamları olmak üzere müslümanlar, her devirde, Kur'an yazımının değişik hat çeşitleri ile güzelleştirilmesi ve nesilden nesile aktarılan okunuşunun en iyi şekilde gerçekleşmesi için yarış etmişlerdir. Nihayet matbaanın ortaya çıkması ile milyonlarca muhsafın önemli ve titiz bazımları yapılmıştır. Gösterilen bu ilgi ve titizlik sayesinde Kur'an her türlü tahrif ve değişiklikten korunmuş ve Yüce Allah'ın ' 'Kur'an '1 biz indirdik, onu koruyacak olan da biziz" ) şeklindeki va'di yerine gelmiştir.

olduğundan böyle adlandırılmıştır.

§: 54- Şafiüerin Metodu:

Sünnet'in, bir yapısı bakımından bir de rivayeti yani bize ulaştırılış şekli bakımından nevileri vardır. Şimdi bu iki açıdan Sünnetin nevilerini ayrı ayrı göreceğiz:

§: 47- Sübut ve Delalet Yönlerinden Kitab İle Sünnet Arasında Bir Mukayese: 8

§: 28- Kitab'ın Hükümleri Açıklayışı: 12

§: 38- Mütevatir Sünnet

§: 21- Kur'an'ın Kısım Kısım İndirilmesinin Hikmeti: 5

Müseyleme, peypmber olduğunu iddia etmiş ve onun çağrısına yüzbİn kadar insan uymuştu. Bunun üzerine Hz. Ebubekir, onunla savaş için Haüd b. Velid'in komutasında takriben onüçbin kişilik bir ordu hazırladı. Müseyleme'nin ordusu ile müslümanlar karşı karşıya gelince İslam ordusunda bir çözülme oldu. Çünkü bu orduda çok sayıda bedevi bulunuyordu. Sahabenin ileri gelen kaari'lerı Halİd b. Velid'den "Ey Haüd! Bizi bu bedevilerden temizle!" diye taleple bulundular. Sonra olardan ayrılıp üçbin kişi kadarlik bir ordu oluşturdular. Daha sonra Müseyleme ve adamlarının üzerine esaslı bir hamle yaptılar ve onlara karşı çetin bir savaş çıkarttılar. "Ey Bakara Suresi ashabı!" diye bağınşıyorlardı. Çok geçmedi ki, Allah onları muzaffer kıldı. Müseyteme'nin ordusu gerisin geriye kaçlı. Müslümanların kılıçlan onların peşini bırakmadı: Kimilerini öldürdüler, kimilerini esir aldılar. Allah müseyleme'nin canını aldı ve etrafındaki birliği dağıttı. Ondan ayrılanlar tekrar İslam > döndüler. Ne var ki, o gün müslümanlar beşyüz civarında kurrayı kaybetmiş oldular. İbn Kesir, Fezailü'I-Kur'an.

bağlarını koparmış olursunuz" Bu hadis şu ayetin umumunu tahsis etmiş olmaktadır: "Bunların dışındakiler size helal kılındı. Çünkü sözkonusu ayette, bu hadiste geçenlerle ilgili bir yasak yoktur Yine Hz. Peygamber'in "Katil mirasçı olamaz" hadisi, Kur'an-ı Kerim'in "Allah, çocuklarınız hakkında şöyle davranmanızı istiyor. ayetin-dekİ umumu tahsis etmektedir. Zira ayet, katil olup olmadığına bakılmaksızın her çocuğun mirasçı olacağı hükmünü getirmektedir. Sünnet ise bu hükmün kapsamını daraltmakta, sadece katil olmayan çocuk için miras hakkı tanımış olmaktadır.

Mesela Yüce Allah şöyle buyurmuştur:- en-Nahl 16/5 "Hayvanları da O yarattı. Onlarda sizin için ısınmanızı sağlayan şeyler ve bir çok faydalar vardır. Onlardan bir kısmını da yersiniz. Ay Bu şu ayetler örnek gösterilebilir:

Şaiibi. el-Muvafakaat, III, 7.

Özet olarak: Usulcünün görevi, icmali delilleri incelemek ve tafsili delillerden cüz'i hükümler çıkaracak olan rnüctehid için külli nitekilkte kurallar tesbit etmek ve bu kuralları şer'i delillerle isbatlayıp sağlam temellere oturtmaktır. Fakihin görevi ise, tafsili delilleri incelemek ve usul kurallarını uygulayarak bu delillerden cüz'i hükümler çıkarmaktır.

Şu ayette olduğu gibi:- Muhammed 47/1:"İnkar edenler ise, zevk u safa ederler, hayvanların yediği gibi yerler. Oların yeri ateştir." ,

§: 22- Kur'an Nasıl Cem'edildi?. 5

Prof. Dr. Zekiyüddin Şa?ban, İslam Hukuk İlminin Esasları , Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 23-24.

Fiili Sünnet, Hz. Peygamber'İn yapmış olduğu fiillerdir. RasuIullarTın abdest, namaze hac ile ilgili fiilleri, davacının yemin edip bir de tek şahit göstermesi üzerine hüküm vermesi, hırsızın sağ elinin bilekten kesilmesini emretmesi vb. davranışları gibi.

Müslim, Buyu", 11, Ebu Davud, Buyu', 46. Sa\ esasen bir hacim ölçüsü olup, buium

§: 29- Kitabın Hükümleri Açıklayış Üslubu:

§: 50- Mezhep İmamlarının Ahad Haberlerle Ameldeki Met odları:

2- "Musarrah" hadisini Buhari, Abdullah b. Mes'ud'dan rivayef etmiştir. Abdullah b. Mes'ud'un fakih olduğunu ise hiç kimse inkar edemez. Şu halde -bir an için Hanefi mezhebi imamlarmca ileri sürüldüğünü kabul etsek bile- bu şart gerçekleştiğine göre Hanefilerin bu hadis ile amel etmeleri gerekirdi; halbuki onunla amel etmemişlerdir.

§: 12- Hanefiyye Metoduna Göre Yazılmış Usul Kitapları:

el-K, yame 75/16-19:

§: 20- Kur'an'ın Nüzulü, Tedvini ve Cem'i: 5

Lügatte "sünnet", alışılmış yol demektir. Şu halde herhangibir kişiye nisbetle sünnetten sözedildiğinde, onun ister iyi ister kötü sürekli ve çokça yapageldiği davranışları kasdedilmiş olur. Mesela Hz. Peygamber'in şu hadisinde "sünnet kelimesi bu anlamda kullanılmıştır:"Kim güzel bir adeti başlatırsa, kendisine hem o davranışın hem de kıyamete kadar onu örnek alan kimselerin sevabı verilir. Yine kim kötü bir adeti başlatırsa, kendisine hem o davranışın, hem de kıyamete kadar onu örnek alan kimselerin günahı yüklenir. Fıkıh usulü terimi olarak ise "Sünnet, Hz. Peygamber'den nakledilen söz, ful ve takrirlerdir".

çok güzel bir usul kitabıdır. ama ne ilgisi var şimdi. zaten 10 tl ye satılıyor. isteyen alır

- Allah'ın Kitabı konusunda. Sonra durumu ona anlattı. Bunun üzerine Hz. Osman Sahabeyi topladı ve konuyu onlarla müzakere etti. Sonunda onun görüşünü sordular:

§: 7- Fıkıh Usulünün Doğuşu: 5

§: 45- Ahad Sünnet'in Hükmü: 7