Yavrularımız, yüreklerimizde umutla büyüttüğümüz çiçeklerimiz!... Allah'ın bize sunduğu en büyük nimet ve lütuflardan sadece birisi... Ve ilk hesaba çekileceğimiz ahiret sermayelerimiz... Nasıl ebeveynin çocuk üzerinde hakları varsa, çocukların da anne-babaları üzerinde hakları vardır. Kendilerine güzel isimler konulması, İslam'ın güzelce öğretilmesi, helalinden rızıklarla beslenmesi... gibi. Bunların en başında geleni de şüphesiz "din eğitimi"dir. Aslında çocuk anne karnındayken, hatta rahme düşmeden evvel bu eğitim başlamış olur. Anne ve babanın her hal ve hareketi, psikolojileri, yedikleri-içtikleri, ibadet ve hayat şartları; doğumdan önceki çocuğun bile dünyasını şekillendirmeye başlar. Hamilelikte de, annenin psikolojisi, dışardan gelen en küçük sesler bile çocuk tarafından hissedilir ve onu etkiler. Günümüz modern tıbbı da bunu tesbit etmiştir. Eskiden büyükler, hamile kadına güzele bakmasını ve sesli olarak Kur'an-ı Kerim okumasını tavsiye ederlerdi. Bu tavsiyeleri dikkate alan anneler, doğumdan sonra da çocuklarını mümkün mertebe abdestliyken emzirmeye çalışır, yine emzirirken yavrusunun yüzüne baka baka Yasin-i Şerifi okurlarmış. Ailece, çocuğun ilk sözünün Allah olmasına itina gösterilir ve ezberine alacağı ilk şeylerin, günümüzdeki gibi boş ve malayani şeyler değil, kısa sureler veya dualar olması istenirmiş. Çocukların en verimli ve kalıcı bilgiler öğrenecekleri yaşlar, hayata yeni yeni intibak gösterdiği yıllardır. Nitekim yapılan araştırmalar, 3 yaşındaki bir çocuğun, ayrı dili diksiyonlarıyla beraber öğrenip konuşabilecek zeka ve hafıza kuvvetine sahip olduğunu göstermektedir. Bu kabiliyet, zamanla azalmakta ve 20 yaşına ulaşan bir genç, kapasitesinin beşte dördünü kaybetmektedir. Bu gerçeğin farkında olan ecdadımız, çocuklukta öğrenilenlerin "mermere kazınan yazılar" gibi olduğunu düşünmüşlerdir. Bu sebeple çocukların, 4 yaş, 4 ay, 4 günlük olmalarıyla şenlik edasıyla dini bir merasim yaparlardı. "Bed-i besmele" veya "amin alayı" da denilen bu merasime, aile ve komşular hep birlikte iştirak ederler ve çocukları büyük bir coşku içinde Kur'an-ı Kerim ile tanıştırırlardı. Bu özel günde çocukların güzel hatıralar eşliğinde Kur'an-ı Kerim öğrenmeye başlaması için adeta bir seferberlik havası estirilirdi. Günümüzde unutulmaya yüz tutmuş bu adeti, tekrar hatırlamanın faydalı olacağını düşünüyoruz. Osmanlı'da Mahalle Mektebleri Müslümanlık, kadın-erkek diye ayırmaksızın herkesi dinini öğrenmeye teşvik ediyordu. Ayetler ve hadislerle ve diğer şer'i delillerle de te'yid edilen bu mükellefiyet dolayısıyla Osmanlı İmparatorluğu'nda, hemen hemen her cami ve mescid bitişiğinde veya yakınında yüksek kubbeli tavanları olan mektebler inşa edildiği gibi, hayır sahipleri tarafından da yadedilmelerine ve sevab kazanmalarına vesile olmaları maksadıyla mektebler yaptırılmış ve bunların hizmetlerini devam ettirmeleri için gelir kaynakları vakfedilmiştir. Ekseriyet itibariyle taştan yapıldıkları için "taş mekteb" ismi ile de zikredilen bu mekteblerin daha ziyade "mahalle mektebi" şeklinde isimlendirildikleri görülmektedir. Nitekim resmi vesikalarda "sıbyan mektebleri " olarak geçen bu mekteblerin esas gayesi İslam dininin adab ve erkanını, bu cümleden olmak üzere Kur'an okumayı, yazı yazmayı, namaz kılmayı ve ilmihal bilgilerini öğretmekti. İsteyene tecvid de öğretilirdi. Tecvid kitaplarından bugün de halk arasında mu'teber tutulan ve okunan taşbaskı "Karabaş Tecvidi" isimlisi tercih edilirdi. Mektebe başlayan çocukların sırasıyla halk arasında "supara" da denen Elifba cüzü, Amme cüzü, Tebareke ve diğer bazı cüzler ve bu arada mevlid ve en sonunda da Mushaf "Kur'an" okutulurdu. Çocuğun Kur'an okumaya başlaması ayrı bir sevinç vesilesi olur ve "Mushafa çıkmak" diye isimlendirilirdi. Hocanın nezaretinde Mushafı sonuna kadar okuyup bitirmeye "Hatim indirme"denir ve bilebildiğimiz kadarıyla sadece kız çocukları için "Hatim Duası"yapılırdı. Bu merasimlere de çocuğun ailesi, komşuları ve hatta mahalle sakinleri tarafından çok ehemmiyet verilirdi ki, bu adet günümüzde de küçük yerlerde hemen hemen aynı canlılıkla yaşamaktadır. Kız ve erkek çocuklarının mektebleri çoğu defa ayrı oluyor, karışık olarak devam edilen mekteplerde ise kız ve erkek çocukları ayrı birer sıra teşkil ediyorlardı. Çocuklar yere, sıraların veya evden getirdikleri rahlelerin önüne, yine evden getirdikleri minderlerin üzerine oturuyorlardı. Derslerin bir kısmı müştereken, yani bütün çocukların katılmasıyla sesli bir şekilde, bir kısmı da ayrı ayrı yapılır ve okunan dersin sonuna hoca balmumu parçası yapıştırırdı. Ertesi gün tekrar oradan derse başlanırdı. Konuşmamızın kesildiği yeri veya son söylediğin sözü unutma manasına gelen "Sen buna bal mumu yapıştır" sözü buradan kalmış olsa gerektir. Bevvab adındaki hizmetli her sabah "Haydi Mektebe!.." davetiyle çocukları toplar ve omuzunda taşıdığı uzun bir sırığa yiyecek çantalarını asarak onları mektebe iletirdi. Akşamları da yine aynı şekilde evlerine dağıtırdı. Mahalle Mektebine Başlama Merasimi Mahalle mektebine başlama merasimi ailelerin varlıklarıyla mütenasib bir şekilde yapılıyordu. Orta halli ailelerde çocuk giydirilip kuşatılır; erkek ise fesine, kız ise saçlarına süsler takılır, yakın akraba ile mektebe gidilir, derse başlatılarak hocaya dua ettirilirdi. Bundan sonra çocuklara birer ikişer kuruş dağıtılır, hoca ile kalfaya da mendil ucuna bağlanmış bir kaç mecidiye hediye edilirdi. Anadolu'da ise çocuklara para verilmez, simit ve şeker dağıtılırdı. Yüksek tabaka arasında "Bed-i Besmele" halk arasında da "Amin Alayı"diye isimlendirilen bu merasimler, hali vakti yerinde aileler tarafından bir düğün kadar ciddiye alınırdı. Amin alaylarının bazı kaynaklarda "Dua Alayı"şeklinde de zikredildiği görülmektedir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi bir çocuğun mektebe başlaması aile, mekteb ve hatta mahalle için mühim bir hadise olarak kabul edilirdi. Evde hazırlıklar yapılır, varsa sandıklardan yeni giysiler çıkarılır veya çarşıya gidilerek satın alınırdı. Yumuşak ve güzel bir minder doldurulur, sade veya imkanı olanlar tarafından mor kadife üzerine sarı sırma kılaptan işlemeli, "kar-ı kadim" , bir cüz kesesi çocuğun sağ omuzundan sola doğru çapraz bir şekilde boynuna asılmak için hazırlanırdı. Yine çocuk için bir elifba cüzü temin edilirdi. Bunların sarı soluk kağıtlara basılmış olanları da bulunduğu gibi, çocuğu okumaya özendirmek için altın yaldızlı basılanları da olurdu. Bazı ailelerde elifba cüzlerinin müzehheb el yazmalarına da rastlanırdı ki, bunlar iyi muhafaza edilir ve nesilden nesile devredilirlerdi. Merasimden önce hocaya haber verilir ve uygun bir gün tesbit edilirdi. Bu günün kandil günlerine ve daha ziyade Pazartesi veya Perşembeye rastlanmasına itina edilirdi. Mektebin ilahici takımı haberdar edilir veya başka mekteblerin daha güzel sesli ilahici takımları tutulurdu. Çocuk yeni kıyafetiyle, zihin açıklığını ve hayatının yeni safhasında muvaffak olmasını sağlamak hususunda himmetlerini istemek için ailesi tarafından evliya türbelerine ve bu arada ekseriya Eyüp Sultan'a götürülürdü. Çocuk bundan sonra da ailenin büyüklerine, yakın ve hatırlı dostlarına el öpmeye, dua almaya sevkedilir, nihayet merasim günü gelir çatardı. Merasim günü çocuklar, o gün için daha çok itina göstererek giyindikleri temiz kıyafetleriyle mektebe toplanırlar, önlerinde hocaları, kalfa ve bevvabları olduğu halde, ilahicibaşının idaresindeki ilahici takımını takib ederek ve işaret edilen yerlerde "Amin" diye bağırarakçocuğun evine gelirlerdi. Bu safhadan sonra da merasimin iki şekilde yapılabildiği görülüyor. Evinin, durumu ve hali vakti müsait olanlar merasimi evde yaptırıyorlardı. Eve gelen mekteb çocukları, yeni başlayacak olan çocuğu alarak tekrar ilahilerle yola düzülüyorlar ve bu defa amin alayına daha büyük bir kalabalık katılıyordu. En önde hoca ve başının üzerinde rahleyi taşıyan bevvab yürüyor, rahlenin üzerinde çocuğun minderi ile cüz kesesi bulunuyordu. Bunların yanı sıra erkek misafirler, bir faytona veya iki yanında birer kişinin yürüdüğü midilliye bindirilmiş olan çocuk, peşi sıra da bir ilahici başının idaresindeki ilahici takımı ve diğer çocuklar yürüyordu. En arkada ise kadınlar gelirdi. Adet olduğu üzere ilahilerle şehir içinde karar dairesinde dolaşan alay tekrar eve dönerdi. Burada da ilahiler okunur ve mekteb gülbankı çekildikten sonra alay sona ererdi. Bundan sonra alaya iştirak edenler minderler ve seccadelerle döşenmiş, öd ağacı ve buhurlar yakılıp havalandırılmış odada otururlar ve hocanın çocuğa ilk dersi vermesini beklerlerdi. Misafirler arasında ulemadan birisi varsa ilk dersi vermesi için hoca yerini ona terkederdi. Minderine oturup rahlesinin üzerine elifba cüzünün ilk sayfasını açan çocuk eline odun, kemik, pirinç, gümüş veya altından yapılmış "hilal" adlı çubuğu alarak hocanın vereceği işareti ve söyleyeceği sözleri beklerdi. İlk derste çocuğa elifba cüzünün en başındaki dua kısmı ile bir kaç harf ve çok kere sadece elif harfi okutulurdu. Böylece ders sona erer, bundan sonra da: "Yarabbi ilmimi ve aklımı ve anlayışımı artır." manasına gelen "Rabbi zidni ilmen ve aklen ve fehmen" veya "Rabbi yessir..." duası çocuğa tekrar ettirilirdi. İlk ders şu şekilde yapılırdı: Hoca: Euzubillahi mineş-şeytani'r-racim. Çocuk: Euzubillahi mineş-şeytani'r-racim Hoca : Bismillahirrahmanirrahim Çocuk: Bismillahirrahmanirrahim Hoca : Rabbi yessir Çocuk: Rabbi yessir Hoca : Ve la tuassir Çocuk: Ve la tuassir Hoca : Rabbi temmim Çocuk: Rabbi temmim Hoca : Bilhayr Duayı takiben çocuk, hocasının ve diğer misafirlerin ellerini öper, bu esnada hafız talebeler tarafından Kur'an okunur, daha sonra hoca veya bir başkası tarafından dua edilerek merasim sona erdirilir. Bundan sonra kurulmuş olan sofraların başına geçilerek yemek ve lokma yenilirdi. En sonunda törene katılan bütün çocuklara birer, ilahicilere ikişer, ilahicibaşına üç kuruş; hoca, kalfa ve bevvaba münasip miktarlarda para ile mintanlık ve cübbelik kumaş verilirdi. Merasimin ikinci bir şekli daha vardı ki, bu da evin darlığı veya başka bir mahzur sebebiyle mektebde yapılanı idi. Mahalleyi dolaşan alayla mektebe gelinir, ilahiler okunduktan ve gülbank çekildikten sonra içeri girilerek merasim yapılırdı. Bu sırada davetliler ve çocuğun yakınları da hazır bulunur ve sonunda lokma yenilerek hediyeler dağıtılırdı. (Ali Birinci, "Mahalle Mektebine Başlama Merasimi ve Mekteb İlahileri", II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri-IV, Ankara 1982, s: 37-57) Evet, muhterem Ebeveynler, Görüldüğü gibi, Osmanlılar, Kur'an-ı Kerim'i minicik kalplere böyle sevdirdi. Yüreği Kur'an ve İslam sevgisiyle büyüyen çocuklar, dünyada vatanına, milletine, ailesine ve dinine hizmet eden şuurlu birer fert oldular; ahirette de hem kendi kurtuluşlarına vesile ameller işlediler, hem de ebeveynine "sadaka-i cariye" olacak hayırlar gönderdiler. Biz de ecdadımızın bu güzel adetlerini yaşatarak, yavrularımızı merasimlerle ve tatlı hatıralarla yad edeceği şekilde Kur'an-ı Kerim'le tanıştırmalı ve onların gönüllerinin derinliklerine bu ulvi muhabbetin tohumlarını ekmeliyiz. Kaynak: Sadakatforum