ISSN: 1309 4173 1309 - 4688 Volume 5 Issue 1, p. 157-179, January 2013 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı Menemen Incident in the Official Documents and the Press Dr. Barış Ertem İstanbul Teknik Üniversitesi - İstanbul Öz: Polis, mahkeme ve Meclis kayitlarina dayanarak yazilan makale, ye Turkiye nin Menemen Olayı (1930) nedeniyle cok partili siyasi hayata gecme deneyimini 15 yil ertemek zorunda kaldigi tezini sunmaktadir. 23Aralık 1930 günü gerçekleşen Kubilay Olayı ya da Menemen Olayı Türkiye tarihindeki en önemli olaylardan birisidir. Şeriat ilan ettikleri iddia edilen 6 esrar bağımlısının gerçekleştirdiği olayda Mustafa Fehmi Kubilay adlı bir yedek subay ve iki bekçi şehit olmuş ve olayı gerçekleştiren gruptan da 3 kişi öldürülmüştür. Olaydan sonra bölgede sıkıyönetim ilan edilmiş, Divan-ı Harp mahkemesi kurulmuş ve suçlu bulunan 28 kişi idam edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Serbest Cumhuriyet Partisi, Menemen Olayi, Cumhuriyet Halk Partisi Abstract :Relying on police, court and parliament records, this article argues that the Menemen Incident of 1930 caused Turkey to delay its transformation to multi-party politics for fifteen years. The Kubilay Incident or Menemen Incident on December 23, 1930, is one of the most significant events in the history of Turkey. Launched by six hashish addicts, who allegedly declared Sharia, military officer Kubilay Mustafa Fehmi and two night guards were killed along with three of the attackers. After the incident, martial law was declared in the region and a special court tried and punished 28 culprits with the death penalty. Key Words: Liberal Republican Party of Turkey, Menemen Incident, Republican People s Party Giriş 1930 yılı, Türkiye için ve dolayısıyla ülkeyi yöneten İsmet Paşa Hükümeti için zor bir yıl olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası nın Şeyh Sait Ayaklanması yla ilişkilendirilerek henüz kurulmasının üzerinden bir yıl bile geçmeden 3 Haziran 1925 tarihinde kapatılması, aynı günlerde başlamış olan Takrir-i Sükun Kanunu nun 4 yıllık kısıtlayıcı uygulamaları, 1930 yılında kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası nın ise yalnızca 100 gün kadar hayatta kalarak aynı yıl kapatılmış olması gibi olaylar; 1930 yılına gelindiğinde toplumda bir gerginlik ve tepkinin ortaya çıkmasıyla sonuçlanmıştır. Ağrı daki isyan hareketinin halen devam ettiği 1930 yılının diğer bir önemli olayı ise 23 Aralık ta Menemen de gerçekleşmiştir. Olay Öncesi Şartlar 4 Mart 1925 tarihinde kabul edilmiş ve 4 Mart 1929 tarihine kadar tam 4 yıl sürmüş olan Takrir-i Sükun Kanunu nun baskıları, halkın toplumsal huzursuzluğu ifade etmesine olanak verilmemesi, kişi özgürlüklerinin azlığı, İsmet Paşa Hükümeti nin reform politikaları Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 158 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 ve gittikçe artan ekonomik sıkıntılar, toplumda Cumhuriyet Halk Fırkası Hükümeti ne karşı hoşnutsuzluğa neden olmuştur. (Zürcher, 1995: 259-260) 1920 li yılların sosyal ve ekonomik sorunlarıyla birlikte; sanayileşme siyaseti, alkollü içkiler, sigara, şeker, tuz ve deniz nakliyatının devlet tekeline alınmış olması toplumdaki hoşnutsuzluğu daha da arttırmıştır. CHF Hükümeti nin uyguladığı devletçi ekonomi politikası, ekonomik durgunluğa neden olmuştur. 1928-1929 yıllarında az mahsul alınmıştır. Arazi ve Ağnam Vergisi gibi vergileri ödemekte zorlanan köylüler, tefecilerden borç almak zorunda kalmış ve genellikle borçlarını ödeyemediklerinden tefeciler tarafından arazilerine el koyulmuştur. Demiryolu inşasına yapılan harcamalar nedeniyle tarıma verilen hükümet desteği yetersiz kalmıştır. Tüm bunlara, 1929 Ekonomik Buhranı nın etkileri de eklenince, İsmet Paşa Hükümeti ne karşı tepkiler sürekli büyümüştür. (Ertem, 2010: 72) Aynı yıllarda, ekonomik sıkıntılarla birlikte, CHF Hükümeti nin halkla arasında da kopukluk vardır. Halk, istek ve düşüncelerini parti yönetimine aktaramamaktadır.(Öz, 1992: 103) Eleştiriden uzak olan Cumhuriyet Halk Fırkası ile halk arasında büyük bir mesafe açılmıştır. CHF hakkındaki ciddi yolsuzluk ve suistimal iddiaları, kendini ifade etme olanağı bulamayan ve ekonomik sıkıntı içerisindeki halk ile CHF arasındaki bu mesafeyi daha da açmıştır. (Kandemir, 1955: 4) Bu nedenle, halkın hükümete yönelik eleştirilerini Meclise taşıyacak muhalif bir partiye ihtiyaç vardı. Toplumdaki bu tepkileri azaltmak, sorunlara çözüm bulabilmek ve İsmet Paşa Hükümeti üzerinde denetim sağlayabilmek gibi amaçlarla, Mustafa Kemal Paşa nın talimatıyla 12 Ağustos 1930 tarihinde muhalif Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulmuştur (Türkiye de Siyasi Dernekler, 1950: 23; Yarın, 12 Ağustos 1930). Yeni kurulan bu muhalif partiye en büyük destek ise, ekonomik sıkıntıların yıpratmış olduğu Batı Anadolu dan gelmiştir. Partinin kurucusu ve genel başkanı Ali Fethi Bey in diğer yöneticilerle 3-13 Eylül 1930 tarihinde düzenlediği Batı Anadolu gezisi büyük ilgi görmüş, Alsancak Stadyumu ndaki İzmir Mitingine 50 bin kişi katılmıştır. Yoğun ilgi ve desteğe paralel olarak, partinin en güçlü teşkilatlandığı bölge de Batı Anadolu olmuştur. Parti, Menemen in de bağlı olduğu İzmir deki teşkilatlanmasını Eylül 1930 da tamamlamıştır. (Yarın, 14 Eylül 1930) 1930 Belediye Seçimlerine de katılan Serbest Fırka, seçime katıldığı 37 ilde, toplam 502 seçim bölgesinden 31 ini kazanmayı başarmıştır. CHF yetkililerinin seçim süreci boyunca sık sık mürtecilerin partisi olmakla suçladığı Serbest Fırka nın seçim kazandığı bölgeler de ağırlıklı olarak Batı Anadolu dadır. Bu bölgelerden birisi de, İzmir in Menemen Kazası dır. Cumhuriyet Halk Fırkası nın seçimler boyunca Serbest Fırka ile ilgili en sık yaptığı eleştiri irtica olmuştur. Halk Fırkası na göre, Serbest Fırka mürteci dir. Serbest Fırka yetkilileri, partinin yaklaşık 100 gün süren kısa siyasi yaşamı boyunca, kendilerini en çok mürteci eleştirisine karşı savunmak zorunda kalmışlardır. Bu eleştirilerin ve savunmaların en şiddetli örneği ise, Belediye Seçimlerinden hemen sonra, 15 Kasım 1930 günü Meclis te yaşanmıştır. Söz alan Fethi Bey, tamamlanmış olan Belediye Seçimleriyle ilgili değerlendirmeler yaparken, partisine yapılan mürteci eleştirilerine de tekrar yanıt vermiştir: Eğer en ileri gelen şehir ve kasabalarımızda bu derece vasi mikyasta irtica hareketleri mevcut idise o yerlerin idare amirleri belediye intihabatından evvel böyle bir hareketi neden sezmediler ve Hükümet merkezini neden ikaz etmediler? 159 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 O zamanlar Hükümetten memnun olan bu halk belediye intihabında neden birdenbire mürteci oluverdi? Hakikat bu kadar az bir zamanda bu kadar zıt iki çehre nasıl gösterilebilir? Bu irtica denilen hareket nasıl tecessüm etti? Halk layık kanunları istemiyoruz, Halifeyi istiyoruz mu dedi? Hayır efendiler. Bin kere hayır. İrtica o demektir, başka ne demektir, irtica diye tefsir olunan bu hareket halkın reyini serbestçe ve istediği taraf lehine kullanmak istemesinden başka hiçbir suretle tecelli etmemiştir. (Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre 3, Cilt 22, 1930: 16-20; tutanakların tamamı için 16-76)&#61482; Ali Fethi Bey in konuşmasına karşılık için söz alan CHF li vekiller, SCF ile ilgili irtica suçlamalarını ısrarla sürdürmüşlerdir. Hatta, CHF Muğla Milletvekili ve Dahiliye Vekili Şükrü Bey e göre, irtica, Serbest Cumhuriyet Fırkası için mukadder birşeydir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 22, 1930, s.50) Serbest Cumhuriyet Fırkası nın kurulduğu günlerden beri sürekli tekrarlanan irtica eleştirileri, olaylı Batı Anadolu gezisi ve Belediye Seçimleri ile gerilen siyasi ortamda, Mustafa Kemal Paşa yla karşı karşıya gelme ya da getirilme riskinin olduğunu anlayan Fethi Bey, 17 Kasım 1930 günü partisini feshetme kararı almıştır. (Yarın, 18 Kasım 1930) Serbest Cumhuriyet Fırkası kendisini feshetmiştir; ancak, kazanmış olduğu belediyelerde halen Serbest Fırkalı başkanlar görev yapmaktadır. İsmet Paşa Hükümeti içerisinde, Serbest Fırka dan rahatsız olan kişilerin Menemen deki gibi Serbest Fırkalı belediyelerden de rahatsızlık duymaları şaşırtıcı değildir. Divan-ı Harp Mahkemesi Tutanaklarına Göre Olayın Gerçekleşmesi Divan-ı Harp Mahkemesi tutanakları ve esas hakkındaki iddianameye göre, olayın failleri, yaklaşık 4 aylık bir hazırlık sürecinden sonra toplandıkları Manisa da, olayı nasıl gerçekleştireceklerini ve olayda kullanacakları silahları nasıl tedarik edeceklerini planlamışlardır. İddianamedeki bu bilgi doğru kabul edilirse, olayın hazırlık süreci, Serbest Fırka nın kurulduğu ve Menemen i de kapsayan Batı Anadolu gezisini gerçekleştirdiği Ağustos-Eylül aylarına rastlamaktadır. Planlar yapıldıktan ve kararlar alındıktan sonra; Giritli Mehdi Mehmet, Şamdan Mehmet ve Sütçü Mehmet ten oluşan grup, kendilerine Piçakçı Mustafa tarafından çuval içerisinde verilen iki silahı da alarak, 6 Kanunuevvel 1930 Cumartesi akşamı Manisa dan Paşa Köyü ne doğru yola çıkmışlardır. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:74, Sıra No.58) Bir gün sonra Paşa Köyü ne ulaşan Mehdi Mehmet, Şamdan Mehmet ve Sütçü Mehmet e, burada Emrullahoğlu Mehmet, Alioğlu Hasan, Nalıncı Hasan ve Çakıroğlu Ramazan da katılmıştır. Paşa Köyü nde Mehdi Mehmet in bacanağı olan Ahmet in evinde kalan grup, gece yarısı Paşa Köyü nden ayrılarak Bozalan Köyü ne doğru hareket etmiştir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:75) Grup, Bozalan Köyü yolunda 11 saat yürüdükten sonra Sünbüller Köyü nde bir çamlıkta geceyi geçirmeye karar vermiştir. Burada, grubun uyuduğu sırada, durumun ciddiyetini anlayan Çakıroğlu Ramazan, kaçarak Manisa ya geri dönmüştür. Uyandığında Ramazan ın kaçtığını anlayan Mehdi Mehmet, gruptaki diğer kişileri baskı altına almış, kaçmaları durumunda kendilerini öldüreceğini söyleyerek tehdit etmiştir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:75) &#61482; Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, çalışmanın geri kalan kısmında kaynak gösterilirken TBMMZC şeklinde kısaltılacaktır. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 160 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Yola devam eden 6 kişilik grup, Sütçü Mehmet in köyü olan Bozalan Köyü ne vardıktan sonra, Sütçü Mehmet in akrabalarının sağladığı bir odada barınmıştır. Burada muhtar dahil köyün tamamı grubun Bozalan da olduğunu öğrenmiş, hatta bazıları Emiralem Karakolu nu basıp jandarmanın silahlarını alarak Menemen de kendilerine yardım edecekleri konusunda teminat bile vermiştir. Mehdi Mehmet de, Mehdiliğini burada ilan etmiştir. Grup, Bozalan Köyü nde bir hafta kadar konaklamış ve bu süre içerisinde sürekli esrar kullanmıştır. Sonunda, 23 Aralık 1930 Salı günü Menemen e gitmeye karar vermişlerdir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:75) Pazartesi yi Salı ya bağlayan gece yola çıkan grup, Hasanlar Geçidi ni, uyandırdıkları Kayıkçı Mehmet in kayığıyla geçerek 23 Aralık 1930 Salı sabahı Menemen e ulaşmışlardır. Menemen e girmeden önce yine Mehdi Mehmet in verdiği esrarı çekerek sarhoş olan grup, saat 06.20 de cemaatin sabah namazını kılmakta olduğu Müftü Camii ne girmişlerdir. Burada, Nalıncı Hasan, camide bulunan yeşil bayrağı almış, Mehdi Mehmet ise, camiye gelenleri ve camide bulunanları dine davet etmiştir. Kendisinin Mehdi olduğunu iddia eden Mehmet in Mehdiliğine gösterdiği kanıt ise Kıtmir adını verdiği köpeğidir (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:75).1 Mehdi Mehmet e göre, akşama kadar yeşil bayrağın altında toplanmayanlar, Menemen e girecek olan 70 bin kişilik ordu tarafından kılıçtan geçirilecektir. Grup, namazdan sonra, kendilerine katılan bazı kişilerle birlikte belediye meydanına doğru yola çıkmıştır. Yolda ayrılan grup, belediye meydanında tekrar birleştikten sonra Menemen i dolaşmaya başlamıştır. Grup, Menemen de dolaşırken; hükümetin artık söz sahibi olmadığını, herkesin dükkanlarını kapatarak kendilerine katılması gerektiğini ve top, tüfek bütün kuvvetin mehdi huzurunda duracağını söylemişlerdir. Menemen de dolaşırken evinin önünde Hoca Saffet Efendi yle de karşılaşan grup, kendisiyle konuşmadan, yalnızca selam vererek yoluna devam etmiş ve sonunda halktan kendilerine katılan Ramiz, Harputlu Mehmet ve Şımbıllı Mehmet ile birlikte belediye binasının önüne, belediye meydanına gelmiştir. Belediye binasının önünde duran grup, burada Arabacı Hüseyin isimli bir belediye işçisine zorla çukur kazdırtmış ve camiden aldığı bayrağı bu çukura dikmiştir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 76) Kısa bir süre sonra olaya müdahale etmek için emrindeki acemi askerlerle birlikte gelecek olan Öğretmen Asteğmen Kubilay ı korkunç sona götürecek olan bir dizi ihmal ve yanlışlar burada yaşanmıştır. Menemen de jandarma yazıcısı olarak görev yapmakta olan Ali Efendi, olayları duymuş ve silahlı 4 jandarma eri toplayarak belediyenin önüne gelmiştir. Mehdi Mehmet e ne istediğini soran Ali Efendi, git komutanına haber ver, o gelsin, bana top, kurşun işlemez yanıtını alınca Mehmet in istediğini yapmış ve Jandarma Bölük Komutanı Fahri Bey e haber vermiştir. Bu sırada halen evinde bulunan Bölük Kumandanı Yüzbaşı Fahri Bey, olaydan haberdar edilmesi üzerine belediye binasının önüne gelmiş ve Mehdi Mehmet e tam bir asker 1 Ashab-ı Kehf le birlikte uykuya dalan ve yıllar sonra onlarla birlikte tekrar uyanan köpeklerinin adının Kıtmir olduğu söylenir. Buradan yola çıkarak, sözde Mehdi Mehmet, Mehdiliğine sözde kanıt olması için yanında gezdirdiği köpeğine Kıtmir adını vermiştir. Köpeğin adıyla ilgili bilgiye savcılık iddianamesinde de yer verilmiştir. 161 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 tavrıyla ve hükümetin şerefine yakışan surette 2 ne istediklerini sormuştur. Mehdi Mehmet ten Ben Mehdiyim, şeriatı ilan ediyorum, kimse bana mukavemet edemez, çekil! yanıtını alan Yüzbaşı Fahri Bey, hiçbir tepki göstermeden ve karşılık bile vermeden, üstelik Ali Efendi nin getirmiş olduğu silahlı 4 jandarma erini de alarak meydanı terk etmiş ve hükümet binasına çekilmiştir. Sanıkların mahkemede verdikleri ifadelere göre, daha sonra Mustafa Kemal Paşa nın ve İsmet Paşa nın en çok tepki gösterdikleri konu olan Menemen halkının olayı alkışlamış olması, Fahri Bey in bu hareketi nedeniyle gerçekleşmiştir. Fahri Bey in olaya müdahale etmeden, üstelik askerleri de alarak çekilmesi, olayın başından beri bana kurşun işlemez, top, tüfek huzurumda durur diyen Mehdi Mehmet ve yanındaki 5 sarhoşu cesaretlendirmiş, çevrede toplanmış olan kalabalığın da Mehdi Mehmet e inanmasına hatta ondan korkmaya başlamasına neden olmuştur. Olayla ilgili olarak daha sonra hazırlanan Emniyet-i Umumiye Raporu nda Yüzbaşı Fahri Bey in davranışı şu şekilde değerlendirilmiştir: Yüzbaşı Fahri Efendi yalnız üç büyük silah taşıyan şakilere silah adedince dahi ve daha ilk andan beri tevakkufu var idi. Onlar açıkta, kendileri ise duvar arkasında ve pusuda idi. Yapılacak bir teslim ihtarı bir yaylım ateş halkı dağıtmak ve bizzat halk tarafından bunların bağlattırılması mümkün idi. Ve bunun için de şahsen gösterilecek bir celalet kafi gelirdi. Bir taraftan da asker kumandanlığından yardım istenebilirdi. Bu husus ki bizzat telefonla kendisine verdiğim bir iki dakika içerisinde bunlara ateş açarak izale etmediğimiz takdirde bu vaziyetin vahametini ve ağır mesuliyetini düşününüz demiştim. Ve bunu deruhte etmişti. Buna rağmen yapamadı ve Dahiliye Vekili ile Ordu Müfettişi hazretlerinin huzurlarında dahi bunu itiraf eyledi. Kendisine evle ve ahil amir ve müessir olan zihniyet en nihayet askeri müfreze ile olan irtibatını bile düşünemeyecek derecede iradesini sarsmış ve sonuna kadar bunu yürüterek elinde daima düşmanı bir hamlede kıracak kuvveti de mefluç tutmuştur. Kendisinin muhafazakar olarak halk ile şakilerin birleştikleri fikirlerini dahi doğru telakki etsek yine bunun tarzı halli vardı. Kuvvetini toplu tutar, hakim ve başlarında bulunur, telefondan askeri müfreze ister, irtibatını derhal tesis için bir iki bekçi gönderir, askeri müfreze ile bir arada hareketini tanzim eder ve buna intizaren daima yine vaziyete hakim olur ve düşmanını gözü önünden ayırmazdı. Binaenaheyl, asabı ve iradesi tamamıyla bozuldu. İlk düşüncesinde ihtiyatkar bir mülahaza daha olsa ve bunda isabet dahi gösterilse iradesizlik bu neticeyi verdi. Jandarma neferleri dahi bu iradesizlik yüzünden mefluç kaldı. 3 Yüzbaşı Fahri Bey, olaydaki bu hatalı davranış ve kararları nedeniyle, önce Sıkıyönetim Amiri Fahrettin Paşa tarafından şahsen sorgulanmış, görevden alınmış ve tutuklanmıştır (Cumhuriyet, 29 Kanunuevvel 1930). Daha sonra mahkeme tarafından da yargılanmıştır. (Anadolu, 24 Şubat 1931) Görevine ise vekaleten Ödemiş ten bir teğmen atanmıştır (Hizmet, 1 Kanunusani 1931). Hükümet binasına çekilen Yüzbaşı Fahri Bey, Asteğmen Kubilay Bey ve emrindeki askerlerin zaten Menemen e doğru yola çıktığından habersiz olarak İzmir deki alaydan destek istemiştir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 76) İddianamede yer verilmemiş olmasına karşın, sanık ifadelerine göre Fahri Bey in alaydan yardım istediği sırada bir yüzbaşı daha 2 Daha sonra yapılan soruşturmalarda tamamen yanlış olduğu anlaşılan bu değerlendirme, Divan-ı Harp Mahkemesi savcısının iddianamesinde yer almaktadır. 3 Raporun tamamı için bkz. Ankara: T. C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Araştırma ve Koordinasyon Daire Başkanlığı Yayın No. 129, Polis Arşiv Belgeleriyle Gerçekler: 150 likler, Kubilay Olayı, 1998; özet için bkz. Nilüfer Kas (2005), Menemen de Aslında Ne oldu? , Tempo, no.41, 11 Ekim, s.51-52. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 162 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Mehdi Mehmet ve arkadaşlarının yanına gelerek ne istediklerini sormuş ve kısaca şeriatı getiriyoruz, çekil! yanıtını aldıktan sonra hiçbir müdahalede bulunmadan hükümet binasına çekilmiştir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 15). Emrine verilen acemi askerlerle birlikte destek için gönderilmiş olan Asteğmen Kubilay Bey4, kısa süre sonra belediye meydanına ulaşmıştır. Emrinde bulunan 26 askere5 süngü tak emri verdikten sonra belediye meydanlığındaki kahvenin önünde bırakan Kubilay Bey, tek başına Mehdi Mehmet ve arkadaşlarına yaklaşmış ve esrarın etkisiyle sarhoş durumda bulunan Mehdi Mehmet i yakasından tutup sarsarak derhal dağılmalarını istemiştir.6 Esrarın etkisindeki Mehmet, itişme sırasında silahını ateşlemiş ve Kubilay Bey i ağır şekilde yaralamıştır. Olay sonrası Kubilay ın da görevli olduğu 43. Alay ın hekimi tarafından hazırlanan rapora göre, sağ kol altından madeni para büyüklüğünde bir delik açarak giren kurşun, sol kürek kemiğinin 3 parmak kadar altından avuç içi büyüklüğünde bir yara açarak çıkmıştır. Çıkış yarası çevresinde akciğer ve kemik parçaları bulunmaktadır.7 Kubilay Bey, yere düştükten 10-15 saniye kadar sonra kalkarak belediye binasına doğru hareket etmiş, ancak binanın kapalı olması nedeniyle camiye doğru yöneldikten sonra aldığı ağır yaranın etkisiyle cami avlusuna düşmüştür. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:76). Şahitlerin ifadelerine göre, Kubilay Bey 20 dakika kadar cami avlusunda bu şekilde kalmıştır.8 Bu 20 dakikalık süre içerisinde gerek 1000-1500 kişilik kalabalıktan (Hür Adam, 31 Kanunuevvel, 1930), gerek resmi görevlilerden, gerekse askerlerden hiçbir yardım alamamıştır. Kubilay Bey in yanında getirdiği ve meydanda süngüleri takılı şekilde beklettiği yirmiden fazla askerden hiçbir yardım alamamış olmasının nedeni ise, askerlerin Kubilay Bey vurulduktan sonra hiçbir tepki vermeden dağılarak olay yerinden kaçmış olmalarıdır. Olay sonrası hazırlanan Emniyet-i Umumiye Raporu nda bu askerlerle ilgili şu değerlendirme yer almaktadır: Kolordu Kumandanlığınca tahkik ve tespit buyrulan amiller altında ateş etmeksizin ve yaralanan zabitlerine hiçbir alaka göstermeksizin vak a mahallini terk edip dağılmışlar ve bundan 4 1906 Adana Kozan doğumlu ve öğretmen olan Mustafa Fehmi Bey, Kubilay ismini kendi tercihiyle kullanmaktaydı. 5 Asteğmen Kubilay Bey in emrindeki asker sayısı resmi kaynaklardan değil, konuyla ilgili yazılmış olan şu makaleden alınmıştır: Aslan Tufan Yazman (1973). Devrimlere Karşı Bir Direniş: Menemen Olayı, Nedenleri ve Gerçek Yüzü, Sigorta Dünyası Dergisi, Cilt 14, No. 158, s.19. 6 Olayın tanıklarından Mustafa Oktar ın ifadesine göre, Asteğmen Kubilay Bey grubun yanına giderek ne istediklerini sormuş, biz Şeriat istiyoruz yanıtını aldıktan sonra ben size Şeriatı göstereceğim demiş ve yine olayın tanıklarından Mustafa Şengönül ün ifadesine göre gruptan birisine tokat atmıştır. Tanıkların ifadeleri için bkz. Can Dündar, Gölgedekiler, Ankara: İmge, 2005 (11. bsk.), s.71. 7 http://www.tsk.tr/8_TARIHTEN_KESITLER/8_2_Arsiv_Belgeriyle_Menemen_Olayi/resimler/b/mene men-04. jpg 8 Olaydan sonra yazılı ifadesi alınan Telgraf Memuru Hüseyin oğlu Nail Efendi, ifadesinde Kubilay Bey in yaralı olarak 15-20 dakika kadar hareketsiz kaldığını ve maalesef yardımına gelenin olmadığını söylemiştir. Genelkurmay Başkanlığı nın Resmi Internet Sitesi nde yayımlanmış olan yazılı ifadenin metni için bkz. http://www.tsk.tr/8_TARIHTEN_KESITLER/8_2_Arsiv_Belgeriyle_Menemen_Olayi/resimler/b/meneme n-06. jpg 163 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 dolayıdır ki zabitlerinin uğradığı vahşet ve akibetten dahi haberdar olamamışlardır. 9 Bu ifade, Menemen Olayı ile ilgili yapılmış olan çalışmalarda sık sık tekrarlanan, askerlerin silahlarında tahta tatbikat mermileri olduğu ve bunlarla ateş ettikleri için Mehdi Mehmet in zarar görmediğinden bana kurşun işlemiyor diyerek cesaretlendiği ve bunun üzerine Kubilay Bey in başını kestiği şeklindeki anlatımı da çürütmektedir. Çünkü Emniyet-i Umumiye Raporu na göre Kubilay Bey in emrindeki askerler, ateş bile etmeden kaçtıklarından, tüfeklerinin namlularından tahta bile olsa hiçbir mermi çıkmamıştır. İddianamede de vurgulandığı gibi, Mehdi Mehmet ve yanındakileri cesaretlendiren; askerlerin kaçmış ve yaralı durumdaki Kubilay Bey le aralarında hiçbir engelin kalmamış olmasıdır. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 76). Mehdi Mehmet, yanındakilerle bir süre konuştuktan sonra, Ali oğlu Hasan ve Şamdan Mehmet ile birlikte yaralı Kubilay ın yanına gitmiş ve Hasan ın torbasından aldığı bıçakla halen canlı olan Kubilay ın başını gövdesinden ayırmıştır. Ayırdığı başı, belediye meydanına dikmiş oldukları bayrağın direğine takan Mehmet, direğin ve başın düşmesi üzerine orada bulunanlardan Yusuf oğlu Kamil den bir ip alarak başın halen takılı olduğu bayrak direğini elektrik direğine bağlamıştır. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 76).10 Bu sırada, Hasan ve Şevki isimli iki bekçi olay yerine gelerek grupla çatışmaya girmişlerdir. Aynı anda, İzmir deki alaydan gönderilen askeri birliklerin de olay yerine ulaşması ve makineli tüfek ateşi açması ile kısa süreli bir çatışma yaşanmıştır. Çatışma sona erdiğinde; Mehdi Mehmet, Şamdan Mehmet ve Sütçü Mehmet öldürülmüş, Emrullah oğlu Mehmet ise yaralı olarak yakalanmıştır. Nalıncı Hasan ve Ali oğlu Hasan ise kaçmayı başarmışlardır. Çok geçmeden, 26 Aralık ta, Menemen yakınlarındaki Ahiler Köyü nde yakalanacaklardır. (Son Posta, 26 Kanunuevvel 1930) Bekçi Hasan ve Bekçi Mehmet şehit olmuştur. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 76) Diğer şehit ise, Gazez Camii nin sol tarafında, bahçede, kasaturası kılıfından çekik, sırt üstü ve başı boynundan ayrılmış olarak yatan, 25 yaşlarındaki orta boylu, kumral benizli, saçları az beyazlamış11 Asteğmen Kubilay Bey dir. Olayla İlgili Yapılan İlk Tespitler ve Olayın Meclis ve Basında Tartışılması Olaydan 2 gün sonra, 25 Aralık 1930 günü, İzmir Valisi Kazım Paşa Dahiliye Vekaleti ne olayla ilgili ilk bilgileri içeren bir rapor göndermiştir. Kazım Paşa nın belirlemelerine göre, olayın sorumlusu Nakşibendi Tarikatı dır. Manisa da yaşayan ve Derviş Mehmet üzerinde etki sahibi olan Şeyh Hafız Hasan, Şeyh Hacı Hakkı ve Hacı Hilmi Efendi isimli şahıslar Derviş Mehmet i yönlendirmişlerdir. Yaralı olarak ele geçirilen Emrullah oğlu Mehmet ve kaçtıktan iki gün sonra Manisa da yakalanan Nalıncı Hasan, bu şahısların Menemen le olan irtibatlarını sağladıklarını söylemişlerdir. Derviş Mehmet in Menemen de 9 Raporun tamamı için bkz. Ankara: T. C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Araştırma ve Koordinasyon Daire Başkanlığı Yayın No. 129, Polis Arşiv Belgeleriyle Gerçekler: 150 likler, Kubilay Olayı, 1998; Nilüfer Kas, a. g. m. , s.52 10 İpi getirdiği için idam edilen Yusuf oğlu Kamil, iddianameye göre ipi kendi isteğiyle, koşarak getirmiştir. Diğer bazı kaynaklara ve kendi ifadesine göre ise ip Kamil den silah zoruyla alınmıştır. Olayın tanıklarından Mustafa Şengönül ün ifadesine göre ise Kontracı Kamil, istek üzerine ipi kendisi getirmiştir. Can Dündar, a. g. e., s.72. 11Asteğmen Kubilay Bey in ölümüyle ilgili keşif raporuna, Genelkurmay Başkanlığı nın resmi Internet sitesinden ulaşılabilir:http://www.tsk.tr/8_TARIHTEN_KESITLER/8_2_Arsiv_Belgeriyle_Menemen_Olayi/resimler /b/menemen-04. jpg Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 164 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 destek alacağı kuvvet ise ayak takımı ve kopuklardır. İlk belirlemelerini bu şekilde yapan Vali Kazım Paşa, tahkikatı genişletmek için polisten dört kişilik bir tahkik heyeti oluşturularak Menemen e gönderildiği bilgisini de raporuna eklemiştir.12 Menemen deki durum ve Ankara ya gönderilen ilk bilgiler böyleyken, 27 Aralık 1930 Cumartesi günü Mustafa Kemal Paşa, Başbakan İsmet Paşa, Fevzi Paşa, 2. Ordu Müfettişi Fahrettin Paşa ve Dahiliye Vekili Şükrü Bey, Dolmabahçe Sarayı nda olayla ilgili bir toplantı düzenlemişlerdir. (Cumhuriyet, 28 Kanunuevvel 1930) Bu toplantıda, Menemen de gerçekleşen olayla ilgili neler yapılacağı, alınacak önlemler ve seçenekler görüşülmüştür. Bu toplantıdan bir gün sonra, Mustafa Kemal Paşa nın Kubilay Olayı ile ilgili orduya taziye mesajı yayımlanmıştır: Gazi nin Orduya Taziyetnamesi, Menemen de ahiren vukua gelen irtica teşebbüsü esnasında Zabit Vekili Kublay Beyin vazife ifa ederken duçar olduğu akibetten Cumhuriyet ordusunu taziyet ederim. Kublay Beyin şahadetinde mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen deki ahaliden bazılarının alkışla tavripkar bulunmaları, bütün cumhuriyetçi ve vatanperverler için utanılacak bir hadisedir. Vatanı müdafaa için yetiştirilen, dahili her politika ve ihtilafın haricinde ve fevkinde muhterem bir vaziyette Türk zabitinin mürteciler karşısındaki yüksek vazifesi vatandaşlar tarafından yalnız hürmetle karşılandığına şüphe yoktur. Menemen de ahaliden bazılarının hataları bütün milleti müteellim etmiştir. İstilanın acılığını tatmış bir muhitte genç ve kahraman zabit vekilinin uğradığı tecavüzü milletin bizzat cumhuriyete karşı bir sui kast telakki ettiği ve mütecasirlere müşevvikleri ona göre takip edeceği muhakkaktır. Hepimizin dikkatimiz bu mes eledeki vazifelerimizin icabatını hassasiyetle ve hakkile yerine getirmeğe matuftur. Büyük ordunun kahraman genç zabiti ve Cumhuriyetin mefkureci muallim heyetinin kıymetli uzvu Kublay Bey, temiz kanı ile Cumhuriyet hayatiyetini tazelemiş ve kuvvetlendirmiş olacaktır. Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal 13 30 Aralık 1930 tarihinde, Cumhuriyet Halk Fırkası Meclis Grubu; irtica sahasında bir aylık örfi idare, maznunların Divan-ı Harp e verilmesi, ihmalkar idare memurlarının tecziyesi ve Cumhuriyeti ilelebet koruyacak tedbirlerin alınması gündemiyle toplanmıştır. (Cumhuriyet, 30 Kanunuevvel 1930) Ertesi gün toplanan İcra Vekilleri Heyeti , Anayasa nın 86. maddesine göre, Menemen deki olay nedeniyle Menemen İlçesi ile Manisa ve Balıkesir Merkez İlçelerinde 1 Ocak 1931 tarihi itibariyle 1 ay süreyle sıkı yönetim 12 Kazım Paşa nın raporu için bkz. Polis Arşiv Belgeleriyle Gerçekler: 150 likler, Kubilay Olayı, s.61- 62 (Belge No.13212/5-2). 13 Ayın Tarihi, Cilt 20, s.6891-6892. 165 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 ilan edilmesine karar vermiştir (TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931: 2; Ayın Tarihi, Cilt 20, s.6889-6903). Bakanlar Kurulunun almış olduğu sıkıyönetim kararı, T. B. M. M. nin 1 Ocak 1931 Perşembe günü yapılan oturumunda, Başvekil İsmet Paşa tarafından Meclisin onayına sunulmuştur: Teşkilaı-ı Esasiye Kanunun 86. maddesinde Vatan ve Cumhuriyet aleyhinde kuvvetli ve fi li teşebbüsat vukuunu müeyyit kat i emaret görüldükte İcra Vekilleri Heyeti müddeti bir ayı tecavüz etmemek üzere umumi ve mevzii idarei örfiye ilan edebilir denilmiş olmasına ve Menemen de 23. XII.1930 tarihinde irtikap edilen cürmün hazırlık tahkikatında bu cürmün Cumhuriyet aleyhinde şümullü bir tertip olduğu hakkında kat i emareler görünmüş bulunmasına binaen Menemen kazası ile Manisa ve Balıkesir merkez kazalarında 1 Kanunusani 1931 tarihinden itibaren bir ay müddetle idarei örfiye ilan olunmasına İcra Vekilleri Heyetinin 31. XII.1930 tarihli içtimaında karar verilmiştir. Keyfiyeti Büyük Meclisin tasdikina arzeylerim efendim. Başvekil İsmet 14 Aynı oturumda, Denizli Milletvekili Mazhar Müfit nun vermiş olduğu sözlü soru önergesi üzerine (TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931, s.4) Başvekil İsmet Paşa nın yaptığı konuşmanın içeriğinde Kubilay Bey in başının kesilerek şehit edilmesinin yanında, halkın bu irtica hareketine tepki göstermemiş hatta bazı kişilerin katılmış olması, Menemen gibi ülkenin ekonomi ve eğitim alanlarında ileri sayılabilecek bir bölgesinde bu olayın nasıl gerçekleşebildiği, İsmet Paşa Hükümeti ne muhalefetin ve muhalif basının bu olaydaki rolleri konuları geniş yer almıştır. Hatta Meclisteki tartışmalarda zaman zaman Kubilay ın şehit edilmesi konusu geri planda kalmış, muhalif basın, genel olarak muhalefet ve yaklaşık 2 ay önce kapatılmış olan Serbest Cumhuriyet Fırkası nın Menemen ve diğer bölgelerde kazandığı belediyeler ile ilgili tartışmalar öne çıkmıştır.(TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931, s.3-9) İsmet Paşa nın konuşmasındaki bazı bölümler şöyledir: Ayni zamanda nazari dikkatimizi celbetmiş olan şey, hadisede hazır bulunan halkın ilk raporlara göre kayıtsız ve hissiz bir halde seyirci kalmasıdır. Bir muhit ne kadar zehirlenmiş olmak lazımdır ki insanlar temiz tefekkür ve muhakeme kabiliyetinden bu kadar aşağı dereceye düşsünler. Hikayesine tahammül edemediğimiz manzaraların fiilen vukuunu bu kadar soğuk kanlılıkla seyredebilsinler. Menemen gibi memleketin gerek umran ve bilhassa irfan itibarile ileri olan bir mıntıkasında bu teşekküller nasıl işleyebiliyor? İnsana hüzün veren şey budur. Menemen hadisesinde mücrim ve mürettiplerin maksatları için bu derece cesurane hareket ikaına kendilerinde kuvvet hissetmeleri devlet kuvvetlerinde ve hükümet işlemesinde bir nevi zaiflık görüldüğünün farzolunduğunu reddetmek müşküldür. Hakikaten böyle bir hava ve böyle bir manayi müfsitler ve fesat müstaitleri ahvalden çıkarmış olabilirler. Hadisenin verdiği derslerden vatandaşların, hepimizin esaslı olarak istifade edeceğimizi ümit ediyoruz. Bilhassa ümit ediyoruz ki namus ticareti, şantaj ve devlet otoritelerini kasteden neşriyat ve hava, adli takibatla vatandaşlara hangi hudutlar dahilinde hareket etmek lazım geldiğini fi li ve ameli olarak öğretmiş olacaktır. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931, s.3-6) 14 TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1.1.1931, s.2. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 166 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 İsmet Paşa dan sonra söz alan Denizli Milletvekili Mazhar Müfit ise, Menemen dekine benzer olayların tekrarlanmaması için güvenlik tedbirlerinin alınması, idari memurlarının görevlerini daha özenli yapmalarının sağlanması ve bu olayların meydana gelmesini sağlayan yapının yok edilmesi gerektiğini ifade ettikten sonra, bölgede sıkıyönetim uygulamasının doğru olacağını söylemiştir. Mazhar Müfit Bey e göre, Menemen de olaya tanık olup tepki vermeyen binlerce halkın, Cumhuriyet, inkılaba ne kadar gayızları varsa bu feci ve hunrizane hareketlerile muhterem ordumuza karşı kin ve gayızları o derece hainanedir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931: 7) Mazhar Müfit Bey den sonra, eski bir SCF li olan Kars Milletvekili Ağaoğlu Ahmet Bey söz almıştır. Konuşması sık sık gürültülerle ve müdahalelerle kesilen Ağaoğlu Ahmet Bey, İsmet Paşa nın konuşmasından basın özgürlüğünün tehdit edilmeyeceğini anladığını ve bundan memnuniyet duyduğunu ifade ettikten sonra, asıl korkulması gerekenin Kubilay şehit edilirken halkın seyirci kalması olduğunu söylemiştir. Ağaoğlu Ahmet Bey e göre, İsmet Paşa nın sözünü ettiği tedbirler geçici idari tedbirlerdir. Bu olayın tekrarlanmamasında en önemli görev aydınlar, eğitimciler, gazeteciler, sanatçılar gibi topluma yol gösteren kesimlere düşmektedir. Ağaoğlu Ahmet Bey konuşmasına devam ederken, diğer vekillerin müdahalesi, sözü bir anda muhalefete, muhalif basına ve Serbest Cumhuriyet Fırkası na getirmiştir. Konuşmanın kalan kısmının tutanakları, Menemen de altı esrar bağımlısının gerçekleştirdiği olayın tahkikat ve yargılama sürecinin sadece bu kadarla sınırlı kalmayacağı, muhalif basına, İsmet Paşa Hükümeti ne olan muhalefete ve mürtecilere doğru genişletileceğinin sinyallerini vermesi açısından önemlidir: Ağaoğlu Ahmet Bey: Bu tedbirler mihanikidir, idaridir. Öteki devin kırk başı var, kırk bin başı var. Bu başların birini kesersek öteki çıkar. Asıl mesele devi, o menhus öldürmektir. Bunu öldürecek hükümet değildir. Muallimdir, muharrirdir, şairdir, mütefekkirdir, ediptir. Yahya Galip Bey : Muhalifleri de unutmayınız. Ağaoğlu Ahmet Bey: Muhalifler bu ruhu öldürmek için çalışıyorlar. Ali Saip Bey : Muhterem arkadaşlar, Ahmet Beyefendi vazifemizi yapmadık, yapmıyoruz, hepimiz mes ulüz dediği için söz almak mecburiyetinde kaldık. Efendiler, hadise çıkan Menemen de Ahmet Bey, bundan üç ay evvel seyahat etmişti.&#61482; Hadise çıkan yerlerde o şehidin kafasına takılan bayrak onları istikbal etmişti. Ben istedim ki, Ahmet Bey kürsüye çıktığı zaman; efendiler, bu teşkilat yapılırken etrafımıza toplanan, bizi bayrakla karşılayanlar mürteciler imiş, bize çok eyi yaptınız, çok eyi bir teşkilat yaptık, Cumhuriyeti muhafaza edeceğiz diyen adamlar, meğerse kana susamış vatandaşların kanını içmek istiyormuş. Binaenaleyh bu kürsüye geliyorum, sizden af diliyorum, beni affedin deselerdi kendisinin elini öpecektim. &#61482;Ali Saip Bey in sözünü ettiği seyahat, Serbest Cumhuriyet Fırkası nın yoğun ilgi gördüğü olaylı İzmir gezisi ve mitingidir. 167 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Ağaoğlu Ahmet Bey: Senden mi af dileyeceğim? Ali Saip Bey : Hayır benden değil, milletten af dileyeceksin! Efendiler; Ahmet Bey, yalnız matbuat hürriyetine dokunulmayacağı için Başvekil Paşaya teşekkür etti. Efendiler; matbuat hürriyeti diyoruz, rica ederim, müsaade ederseniz size ufak bir hikaye arzedeyim, ondan sonra maruzatıma devam edeyim. Efendiler, bu günkü gazetelerin vaziyeti budur. Beş kuruşa Milliyet satılır. Beş kuruşa Vakit, Akşam, Cumhuriyet satılır. Rejimi kuvvetlendiren bu gazeteler beş kuruşa satılır. Hakimiyet okunmaz, fakat işitiriz ki falan yerde Yarın gazetesini&#61482; kapışmışlar, yüz kuruşa satılmış. Bunun akibeti budur. 31 Martı bunlar çıkardılar, mütarekede İstiklal Harbinde aleyhimize kuvvet sevkedenler bunlardır. Bu günkü Derviş Mehmed i de bunlar çıkardılar. Binaenaleyh efendiler asıl bunlara çare bulmak lazımdır, yoksa Ahmet Beyin dediği gibi bunlara dokunulmadığı için teşekkür ederim demek doğru birşey değildir. Muhterem arkadaşlar; ben hürriyeti matbuatın düşmanı değilim, gazetecilerin düşmanı değilim. Gazeteciler, rejimi müdafaa eden insanlar, bizim dilimizdir, kafamızdır, dimağımızdır. Rejimi müdafaa ediyorlar. Asıl benim düşmanlığım, rejimi yıkmak isteyen hain gazetecilerdir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931: 9) Urfa Milletvekili Ali Saip Bey in yaklaşık 2 ay önce kapatılmış olan Serbest Cumhuriyet Fırkası nı suçladığı ve bazı muhalif gazete ve gazetecileri hain olarak nitelendirdiği bu sert konuşmasından sonra, Menemen İlçesi ile Manisa ve Balıkesir Merkez de 1 ay süreyle sıkıyönetim uygulanması teklifi Meclisin oyuna sunulmuştur. Oylama sonucunda teklif kabul edilmiş ve Menemen İlçesi ile Manisa ve Balıkesir Merkez de 1 Kanunusani 1931 tarihinden itibaren 1 ay süreyle sıkıyönetim ilan edilmesine karar verilmiştir. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931: 9; T. C. Resmi Gazete, 1 Kanunusani 1931, no.1688) Sıkıyönetim amirliğine İkinci Ordu Müfettişi Birinci Ferik Fahrettin Paşa atanmıştır. Sanıkların yargılanması için görevlendirilen Divan-ı Harp Mahkemesi ne atananlar ise şunlardır: Reis: Birinci Kolordu Kumandan Vekili Mirliva Mustafa Paşa&#61482;&#61482; Aza: Topçu Alay (26) Kumandanı Miralay Ata Bey Aza: Birinci Kolordu Şube (7) Müdürü Miralay Demirşah Bey Aza: Alay (176) Kumandan Muavini E. K. Kaymakamı Yusuf Ziya Bey Aza: İkinci Kolordu Şube (2) Müdürü Kaymakam Bahattin Bey &#61482; Arif Oruç ın çıkarttığı Yarın Gazetesi, SCF nin basındaki en büyük destekçisi olmuştur. Arif Oruç, 1931 yılında çıkartılan Matbuat Kanunu ndan sonra Yarın ın yayınına son vermiş ve yurt dışına çıkmıştır. &#61482;&#61482; Divan-ı Harp Mahkemesi Reisi olarak atanan ve sonraki yıllarda 3. Ordu Müfettişliğine kadar yükselecek olan Mustafa Muğlalı Paşa nın askeri kariyerinde iki önemli olay dikkat çekmektedir. Bunlardan birisi Kubilay Olayındaki mahkeme reisliği, diğeri ise Muğlalı nın 3. Ordu Müfettişi olarak görev yaptığı 1943 yılında Van-Özalp te gerçekleşen ve gözaltında bulunan 32 kişinin hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan olaydır. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 168 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Aza Mülazimi: Fırka (57) Satınalma Komisyonu Reisi Binbaşı Hüsnü Bey Aza Mülazimi: Topçu Alay (29) Tabur (2) Kumandanı Binbaşı Neş et Bey15 Menemen deki olayı Serbest Cumhuriyet Fırkası ile ilişkilendirme eğiliminin örnekleri, yalnızca Meclis te değil basında da görülmektedir. Vakit Gazetesi nde 25 Aralık 1930 tarihinde yer alan ve Menemen deki yeniçeri usulü tecavüze Türk inkılabı tahammül edemez! ifadesiyle başlayan yazının bir kısmı şöyledir: Fırkacılık namı altında memleketin muhtelif yerlerine atılan fesat tohumları Menemen de filiz verdi. Şeriat bayrağını açan müfsitler biri muallim, biri zabit, biri bekçi olmak üzere üç vatan evladının kanına girdi. (Vakit, 25 Kanunuevvel, 1930) Olayla ilgili Milliyet Gazetesi nde 25 Aralık 1930 tarihinde Demokrasinin Başı başlığıyla yayımlanan yazı ise muhalefete ve Serbest Fırka ya karşı çok daha serttir: -Gençlik fırkalar istemektedir. -Bize üçüncü fırka da lazımdır. Amerikan çocukları yahut İngiliz bunakları ile kendimizi kıyas mı edeceğiz? Fakat bu sırada hiç ikiye ayrılmayan şeriat fırkasının yeni bir adamı bir küçük zabitin kanını akıttı. Bir muallimin kafasını kesti, bayrak demirine geçirdi ve helaldir diye müritleri avuç avuç bedbaht gencin kanını içtiler. Gerçi etraflarına yalnız birkaç yobaz toplayabilmişler. Çünkü Garp Anadolusu memleketin en ileri yerlerindendir, bir; Şeyh Sait ve Ağrı Dağı birbiri üstüne Ankara nın sert sillesini yemiştir, iki. Biz Serbest Fırka nın Balıkesir de gizli zikirler ve Tekbirlerle karşılandığını bilmiyor değil idik. Akhisar daki yeşil bayrağı, Yarın lar, Son Posta lar. Bizim demokrat, layık, liberal muhalefet çocuğunu Balıkesir de bir tekkede yatırıp kaskete yarım keçekülah biçimi veren müridler büyütmeye çalışmadılar mı? (Milliyet, 25 Kanunuevvel 1930) Muhalefeti ve Serbest Fırka yı suçlayan benzer yazılar, daha sonraki günlerde de devam etmiştir: Bunun gibi mefsuh S. Fırkanın gafil müdürlerindeki sakat hareketleri şeametle tavsif ederken onların himmetile zamanın meşimesinde tekevvün etmeye başlayan fesat cenini ayanbeyan farkediyorduk. Mağşuş fikirli, aslı nesli bozuk birkaç hergelenin matbuat hürriyeti namına hergün kustukları hezeyandan tabii böyle neticeler çıkacaktı. Bunda şaşılacak hiçbir cihet yoktur. Şeyh Sait İsyanının ihzarında suiistimal olunan matbuat hürriyetinin alakası tevsik edilmedi mi? (Cumhuriyet, 26 Kanunuevvel 1930) Fethi Beyin Serbest Fırkası faaliyette bulunduğu, hususile belediye intihabatı mücadeleleri olduğu sıralarda şurada burada yeşil bayrak çektirmek, din perdesi altında 15 T. C. Resmi Gazete, 1 Kanunusani 1931, no.1688; Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi , 30.11.1.0/60.38.19; BCA 30.11.1.0/60.38.20. 169 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 propaganda yapılmak şeklinde bazı şikayetler gazete sütunlarına kadar aksetmişti. Fakat fırka mücadeleleri arasına karışan bu şikayetler sırf fırkacılık gayretile icat edilmiş uydurma sözlerden ibaret olmak üzere gösterilmek istenilmişti. Halbuki şimdi ortada müsbet bir hakikat, her türlü şüphelerden azade bir hadise vardır. Şimdiye kadar el altından hükümet aleyhine dinsizlik propagandası yapan adamlar ellerine silah alarak meydana çıkmak ve devletin inzibat kuvvetlerine müsellahan karşı gelmek cesaretini göstermişlerdir. Bu vaziyeti çok dikkatli ve ehemmiyetle mütalaa etmek ve ona göre tedbirler almak zarureti vardır. (Vakit, 26 Kanunuevvel 1930) Bu yazılardan, olayın sorumluluğunun kendilerine de yükleneceğini anlayan muhalif gazetelerde ise; basın özgürlüğüne, muhalefetin demokrasilerdeki önemine vurgu yapan ve olayın muhalif basınla ilgisi olmadığını iddia eden savunma yazıları yayımlanmıştır. Hür Adam Gazetesi nde 27 Aralık 1930 tarihinde yer alan yazı bunlara bir örnektir: Bazı gazeteler irtica irtica diye, kasti hissini veren, suni gibi görünen, pürtelaş bir feryat kopartıyorlar. Memlekette irtica varmış, bazı neşriyattan ve muhalefetten cüret ve kuvvet bulmuş! Bühtan! Bu istimdat, olsa olsa bir pusuya benzer. Bir pusu ki, memleketin nura aşık evlatlarına suikast için yapılıyor. Birkaç hür kalemi kırmak, beş on fikri ezmek için. Bu basit oyuna, bütün millet önünde, açıkça nefret! Hayır efendiler, memlekette irtica yoktur. Memleket baştan aşağıya kadar cumhuriyetçidir, medeniyete, hürriyete susamıştır. Bir köyde, bir kasabada cüretkar üç beş sefile, bir esrarkeş derviş kafilesine tesadüf edilebilir. Fakat, sağlam bir bünyede ufak bir sivilce gibi, hükümet onu dağlar, yakar. Memlekette irtica var telaşını ika edenler, hariçten üstümüze dikilmiş dost ve düşman gözlerini mülahazaya alamayanlardır. Vaveylaların, bütün gayretimize rağmen hüsnü niyetlerine inanamıyoruz. Çünkü, ilk sözleri hürriyeti matbuata tecavüzdür. İlk tezahürleri, muhalefetinden, tenkidinden ürktükleri kalemleri kırmak arzusudur. Bunlar, olsa olsa itirazsız ve murakabesiz sıcak koltuklarında bol bir yaşayışa alışmış olanlardır. Hayır efendiler! Bu memlekette cumhuriyet vardır, demokrasi vardır, hürriyeti matbuat vardır, muvafakat vardır, muhalefet vardır, fikir de vardır, mukabil fikir de vardır. Bu irtica bahanesi; üç beş kişinin azması, bütün milletin boynuna sükut zincirini geçirmeye sebep teşkil edemez. (Hür Adam, 27 Kanunuevvel, 1930 Olayla ilgili tartışmalar sürerken, sıkıyönetim amirliğine atanan Fahrettin Paşa, atanmasından bir gün sonra, 2 Ocak 1931 günü İstanbul a gelmiş ve Dolmabahçe de Mustafa Kemal Paşa ile görüşmüştür. Mustafa Kemal Paşa, görüşmede hazır bulunan Dahiliye Vekili Şükrü Bey den Menemen deki irtica hareketi ile birlikte ülkedeki tarikatlar ve bunların mensupları ve bu tarikatların İstanbul, İzmir, Manisa, Alaşehir, Balıkesir ve Antalya da yoğun faaliyetleri ile ilgili ayrıntılı bir rapor almıştır. (Cumhuriyet, 3 Kanunusani 1931) Dolmabahçe deki bu toplantının ardından, Mustafa Kemal Paşa, bu kez Ankara da Çankaya Köşkü nde konuyla ilgili bir toplantı düzenlemiştir. (Halk Dostu, 7 Kanunusani 1931) 7 Ocak 1931 tarihli bu toplantıda Fahrettin Paşa, Başvekil İsmet Paşa, Dahiliye Vekili Şükrü Kaya Bey, Meclis Başkanı Kazım Paşa ve Milli Müdafaa Vekili Zekai Bey Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 170 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 hazır bulunmuşlardır. Fahrettin Paşa nın kendisine bir talimat olarak gördüğü için dikkatle aldığı ve anılarında yer verdiği notlarına göre, toplantıda şu başlıklar öne çıkmıştır: &#61623; Vaka, irticai, mürettep ve siyasidir. Umumi ve ya mıntıkavi midir? (Bölgesel ya da genel midir? &#61623; Nazarımız yalnız bir mıntıkaya münhasır kalmayacaktır. &#61623; Alakası tebarüz edenler tecziye olunacaktır. Kesif muhitler dağıtılarak temizlenecektir. &#61623; İdam cezaları beklemeksizin kısım kısım derhal tatbik olunmalıdır. 16 &#61623; Menemen ve alakadar köylerin sorumlu ilan edileni ve gayrimeskun hale konması için hususi kanun çıkartılacaktır. &#61623; Kadın mensuplar mühimdir, müsamaha olunmamalıdır. &#61623; Bu meseledeki esas siyaset bütün alakadarlara lüzumu gibi anlatılmalıdır. &#61623; Üçüncü maddenin ikinci fırkası için şu manada kanun maddesi ve onun tatbiki lazımdır: Örfi Divanıharp lüzum gördüğü kimseleri memleketin bir mahallinden diğer mahalline muvakkat ve ya daima olarak tedip eder uzaklaştırır. Mahal tayininde hükümetle mutabık kalır. &#61623; Şeyhlik ve müridliğe fiilen müdavim oldukları sabit olanlar hakkında ağır ceza tatbiki için kanun. &#61623; Son Posta, Yarın, Köroğlu, Hür Adam, Yeni Asır gibi gazetelerin tesir dereceleri aranmalı ve ona göre muamele yapılmalıdır. Kazım in Hür Adam a makale yazması şayanı dikkattir. (Altay, 1970: 438-439) Fahrettin Paşa İstanbul da Mustafa Kemal Paşa ile görüşürken, Divan-ı Harp Reisi Mustafa Paşa da heyetiyle birlikte 6 Ocak ta Menemen e ulaşmıştır. Heyet, Menemen de, adı daha sonra Kubilay Mektebi olarak değiştirilen Zafer İlkokulu na yerleşmiştir. (Cumhuriyet, 7 Kanunusani 1931) 7 Ocak ta yayımlanan İdare-i Örfi Kararnamesi ile sıkıyönetim bölgesindeki sivil memurların çoğunun görev ve yetkileri ordu mensuplarına devredilmiştir. (Cumhuriyet, 8 Kanunusani 1931)17 Menemen de uygulanacak olan sıkıyönetimin şartları ise şu şekilde belirlenmiştir: Menemen de halkın akşam saat 8 den sonra dışarıya çıkmaları menedilmiştir. Bu karar, halka tellallar vasıtasıyla ilan edilmiştir. Menemen e bugünden itibaren kaymakamlıktan alınacak vesika ile gidilebilecektir. Menemen den çıkmak da aynı suretle vesikaya tabidir. Manisa ve Balıkesir de de aynı usul tamim edilecektir. Sansür talimatnamesine nazaran muhaberat, para, emanet irsalatı sansüre tabidir. İstasyon postanesi ilga edilmiştir. Mektuplar kısa yazılacak, postaya açık verilecektir. Türkçe den başka bir 16 Fahrettin Altay Paşa nın anılarına göre, İsmet Paşa, görüşme sırasında Divan-ı Harp e Meclisin onayı gerekmeden idam cezası uygulama yetkisinin verilmesini istemiştir. Ancak, Mustafa Kemal Paşa nın son sözüyle idamların Meclis tarafından onaylanmasına karar verilmiştir. Fahrettin Altay (1970). 10 Yıl Savaş ve Sonrası: 1912-1922, İstanbul: İnsel, s.437. 17 BCA 30.18.1.2/17.1.1. 171 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 lisanla mektup yazmak memnudur. İfade; açık, işaretsiz ve şifresiz olacaktır. Bunlara riayet etmeyenler hakkında işlem yapılacaktır. Akşam saat 8 den itibaren heryer kapanacak, sokaklarda devriyelerden hiçkimse dolaşmayacak, görülüp de ihtarı dinlemeyenler kurşuna dizileceklerdir. Sünnet, düğün, doğum gibi sebeplerle bile olsa bilumum içtimalar memnudur. Sansürün bugünden itibaren tatbikine başlanmıştır. İstasyonlarda polisler, gelen giden yolcuların nüfus tezkerelerini mühürlemektedirler. (Cumhuriyet, 9 Kanunusani 1931) Yargı Süreci ve Kararlar Divan-ı Harp Reisi Reisi Mustafa Paşa, yargılamalara olaya doğrudan karışmış olanlarla başlanmasını uygun bulmuştur. (Cumhuriyet, 15 Kanunusani 1931) Yargılama süreci, 15 Ocak 1931 günü başlamış ve ilk gün Emrullah oğlu Mehmet Emin, Nalıncı Hasan, Küçük Hasan, Çoban Ramazan ve Tatlıcı Hüseyin in yargılamaları yapılmıştır. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:5, Sıra no.58; Cumhuriyet, 16 Kanunusani 1931, Ayın Tarihi, Cilt 20, s.6902) Sanıkların yargılama sırasındaki ifadeleri birbirine benzerdir. Genel olarak; Mehdi Mehmet in kendilerini kandırdığını, esrar içirerek kontrol ettiğini, Cumhuriyet rejimine düşman olduğunu, kendilerinin Mehdi Mehmet yüzünden olaya karıştıklarını ve Mehdi Mehmet in İstanbul Erenköy de yaşayan Erbilli Şeyh Esat Efendi nin emrinde Nakşibendi Tarikatı için çalıştığını söylemişlerdir. Gerek mahkeme heyetinin sorduğu sorularda, gerekse sanıkların verdikleri yanıtlarda bunların dışında öne çıkan bir konu yoktur. İddianameye göre, İstanbul da oturmakta olan Şeyh Esat Efendi nin Menemen deki faaliyetleri için görevlendirdiği kişi ise Laz İbrahim Hoca dır. Manisa da hastane ve tabur imamlığından emekli olan Laz İbrahim Hoca, bu görevleri sayesinde Manisa da taraftarlar sağlamış, hatta daha fazla taraftar toplayabilmek için bir cami yaptırarak burada vaazlar vermiştir. Emekli olduktan sonra, Manisa dışında da faaliyet göstermiş, Karadeniz sahili, Bursa, Kayseri, Balıkesir ve Bergama yı dolaşmıştır. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:78) İddianameye, Laz İbrahim Hoca nın Şeyh Esat Efendi yle bağlantısını gösteren iki mektup eklenmiştir. Olayın Mecliste ve basında tartışılması sürecinde olduğu gibi, yargı sürecinde de olayla Serbest Cumhuriyet Fırkası arasında bağlantı aranmıştır. Hatta, mahkemede dinlenen sanıklar kendilerini savunurlarken CHF li olduklarını, diğerlerini suçlarlarken de suçladıkları kişilerin SCF li olduklarını söylemişlerdir. Bu durumun bir örneği, olayın sanıklarından Raşitoğlu İbrahim in yargılanması sırasında yaşanmıştır: -Reis : Bu adam hangi fırkanın mensubininden idi? -Şahit: Efendim, Serbes Fırka arasında bulunuyordu. -Reis: Fırka nümayişlerinde bu da o alayın içerisinde mi idi? -Şahit: Evet, Serbes Fırka taraftarları tezahürat yaparken bu da onların arasında istasyona gittiler dedi. -Maznun : Efendim, ben o gün burada değildim. Fethi Beyin geldiğinde değil ondan sonra yani belediye intihabatı olurken idi. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931, Sıra no.58, s.36) Başka bir duruşmada ise, sanıklardan Hacı Hilmi Efendi, kendisini şöyle savunmuştur: Her türlü menfi cereyanlardan beriyim. Bendeniz hüviyetimi bütün Manisalılarla isbata muktedirim. Bendenizi Halk Fırkasından ve Türk Ocağından sorunuz. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, Sıra no.58, s.72) Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 172 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Mahkeme tutanaklarında, sanıkların diğer sanıkları ya da şahitleri SCF li olmakla suçladıkları birçok örnek bulunmaktadır. Divan-ı Harp Mahkemesi, 15-24 Ocak 1931 tarihleri arasında olayla ilgili gördüğü 105 sanığı yargılamıştır. Olayın tanıklarından Sabahat Erkal ın ifadesine göre sanık hocalar, mahkemeye kollarına ipler bağlı olarak ikili sıralar halinde getirilerek yargılanmışlardır. (Dündar: 2005; 74-75) Yargılama zamanla genişletilmiş ve sanıkların sayısı artmıştır. Olayın tanıklarından Sami Özyılmaz, yargılanacak sanıkların belirlenmesi ile ilgili şunları söylemiştir: Orda soruyorlar: Bu kim? Var mıydı? Bakıyor herif, vardı diyor. Ve gitti içeri. Başka kim vardı? Getiriyorlar bir tane daha. Bu var mıydı? Vardı. Yoktu-vardı diye topladılar birkaç kişiyi (Dündar: 2005; 75) 24 Ocak 1931 tarihinde, Divan-ı Harp Mahkemesi Savcısı Ali Fuat Bey tarafından hazırlanan esas hakkında iddianame, karar için mahkemeye sunulmuştur. Savcının iddianamesini inceleyen mahkeme, 25.1.1931 tarihinde, o güne kadar yargıladığı 105 kişi hakkında kararını vermiştir. Toplam 606 kişinin yargılandığı (Cumhuriyet, 1 Mart 1931) Divan-ı Harp Mahkemesi nin hazırladığı kararnameye göre, idama ve idama bedel hapis cezasına çarptırılan sanıklar şunlardır: Manisa dan Kahveci Çırağı Mustafa Manisa dan Terzi Talat Manisa dan Topçu Hüseyin Manisa dan Tatlıcı Mustafa Hüseyin Manisa dan Eskici Hüseyin Ali Manisa dan Keçeli Köyü nden Himmet oğlu Süleyman Manisa dan Paşa Köyü nden Kahya Ahmet oğlu İsmail Manisa dan Mutaf Süleyman Manisa dan Manifaturacı Osman Manisa dan Hafız Cemal Manisa dan Tabur İmamı İlyas Hoca Manisa dan Ali Paşazade Ragıp Bey Manisa dan Şeyh Hafız Ahmet Manisa dan Giritli İbrahim oğlu İsmail Menemen den Bozalan dan Koca Mustafa Menemen den Bozalan dan Hacı İsmail Menemen den Bozalan dan Hacı İsmail oğlu Hüseyin Menemen den Bozalan dan Göriceli Adbülkerim 173 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Menemen den Cum ai Balalı Ramiz Menemen den Çıtaklı Molla Süleyman Menemen den Yahya oğlu Hüseyin Menemen den Çingene Memet oğlu Ali Menemen den Hayim oğlu Jozef Menemen den Şımbıllı Ali Osman oğlu Memet Menemen den Arnavut Yusuf oğlu Kamil Menemen den Kerim oğlu İbrahim Menemen den Selim oğlu Boşnak Abbas Ala Şehir den Şeyh Ahmet Muhtar Esat ın oğlu Mehmet Ali Manisa Hastanesi İmamlığından mütekait Laz İbrahim Hoca Manisa dan Emrullah oğlu Memet Manisa dan Nalıncı Hasan İdama bedel (24) sene hapis. (20) yaşında Manisa dan Çoban Ramazan İdama bedel (24) sene hapis. (20) yaşında Manisa dan Giritli Küçük Hasan İdama bedel (24) sene hapis. (17) yaşında Menemen den Harputlu Ömer oğlu Memet İdama bedel (24) sene hapis. (65) i müteceviz İzmir den Laz Memet Ali Hoca İdama bedel (24) sene hapis. (65) i mütecaviz Erbilli Şeyh Es at İdama bedel (24) sene hapis. (65) i mütecaviz. (TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931:1-2) Divan-ı Harp Mahkemesi Reisi Mustafa Paşa, kararname hazırlandıktan 3 gün sonra, 28 Ocak 1931 günü, beraat eden sanıklara kendi aleyhinde en ufak bir hareket göstermek isteyenlere karşı hükümetin şiddetle hareket edeceğini ve suçluların kanunun pençesine çarpacağını söyledikten sonra, hepsinin bu memlekete hayırlı olmalarını ve nur yolunu takip etmelerini tavsiye etmiştir. (Cumhuriyet, 29 Kanunusani 1931) Divan-ı Harp Kararnamesi, 31 Ocak 1931 günü Meclis gündemine gelmiştir. Aynı gün Adalet Komisyonunda görüşülen karar, 2 Şubat 1931 de Genel Kurula gönderilmiştir. Karar, Adalet Komisyonundan geçtiği şekliyle aynen kabul edilerek kesinleşmiştir.(T. C. Resmi Gazete, 3.2.1931, no.1716) İdamına karar verilen Göriceli Abdülkerim ve idama bedel 24 yıl hapse mahkum edilen Erbilli Şeyh Esat Efendi nin cezaları, gözaltındayken vefat etmeleri nedeniyle infaz edilememiştir. Manisa dan Mehdi Mehmet le birlikte yola çıkan ancak daha sonra durumun ciddiyetini anlayarak Sünbüller Köyü nde grubun yanından kaçarak Manisa ya geri dönen Ramazan da, olaya doğrudan karışmış olan Küçük Hasan, Nalıncı Hasan, Emrullah oğlu Mehmet kadar suçlu kabul edilerek idama bedel 24 yıl hapse mahkum edilmiştir. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 174 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Adalet Komisyonunun vermiş diğer bir ilginç karar ise, Divan-ı Harp Mahkemesi tarafından kendilerine idam cezası verilmiş olan iki kişi ile ilgilidir. Komisyon, Divan-ı Harp Mahkemesi nin olayın gerçekleştiği 23 Aralık 1930 gününe yakın günlerde Çırak Mustafa nın kahvehanesinde Nalıncı Hasan, Emrullah oğlu Mehmet, Giritli Küçük Hasan ve Çoban Ramazan la toplanarak olayın planlanmasına karıştığı ve olay sırasında da alkışlayarak destek verdiği gerekçesiyle idama mahkum ettiği Terzi Talat ile olayı alkışladığı için idama mahkum edilen Kahya Ahmet oğlu İsmail in idam cezalarını kaldırmış, yalnızca iki yıl hapis cezasına çevirmiştir.18 Aynı suçtan dolayı haklarında idam kararı verilmiş diğer mahkumların cezalarını aynen onaylayan komisyonun, bu iki kişinin idam cezalarını neden iki yıl hapse çevirdiği ile ilgili bir gerekçe ya da açıklama ise bulunmamaktadır. İnfazlar, 4 Şubat 1931 de sabaha karşı 2.30 da gerçekleştirilmiştir. Mehmet Emin, Jozef, Manisalı Hacı Paşazade Ragıp, Manisalı Şeyh Hafız Ahmet, Alaşehirli Şeyh Ahmet Muhtar, Manisalı Tatlıcı Hüseyin ve Şeyh Esat ın oğlu Mehmet Ali Hükümet Meydanında asılmışlardır. Menemenli Ramiz, Menemenli Yahya oğlu Hüseyin, Menemenli Manifaturacı Osman, Manisalı İbrahim oğlu İsmail, Laz İbrahim Hoca istasyonda; Bozalanlı İbrahim oğlu Koca Mustafa, Bozalanlı Hacı İsmail oğlu Hüseyin, Şımbıllı Mehmet, Menemenli Kerim oğlu İbrahim, Tabur İmamı Hoca İlyas, Manisalı Topçu Hüseyin, Manisalı Süleyman Çavuş, Bozalan dan Hasan oğlu Hacı İsmail, Menemen den Çıtaklı Molla Süleyman, Menemen den Boşnak Abbas, Manisa dan Süleyman, Manisa dan Hafız Cemal, Manisa dan Kahveci Mustafa ve Manisa dan Eskici Hüseyin oğlu Ali ise Tuzpazarı ve Bedesten de asılmışlardır. (Cumhuriyet, 4 Şubat 1931) İdam sehpasından kaçarak, önce Menemen çevresindeki dağlarda saklanan, daha sonra soğuk havaya dayanamayarak Manisa nın Akgedik Köyü ne giden Bozalanlı Hüseyin, 17 Şubat 1931 günü köylüler tarafından yakalanmıştır. (Cumhuriyet, 18 Şubat 1931) 18 Şubat ta Menemen e getirilen Hüseyin, sabaha karşı 4.20 de asılmıştır. (Cumhuriyet, 19 Şubat 1931) Hüseyin i yakalayan köylüler, hükümet tarafından nakit para ve şeref madalyası ile ödüllendirilmişlerdir. (Cumhuriyet, 18 Şubat 1931) İdam edilenlerin yafta asılmış cesetleri hemen toplanmamış, bazıları saat 9.30 a bazıları ise saat 12.00 a kadar bekletilmişlerdir. (Cumhuriyet, 4 Şubat 1931) Daha sonra ise olayın tanıklarından Sami Özyılmaz ın ifadesine göre cesetler kamyonla toplanarak mezara götürülmüşlerdir. (Dündar; 2005: 76) Olayın tanıklarından Mustafa Şengönül, infazlardan sonra Menemen deki atmosferi şöyle anlatmıştır: Hepsini astılar gece. Sokağa çıkma yasağı vardı. Sabahleyin kalktım. Caminin yanından kabak pazarı dediğimiz yere kadar 8-10 kişi vardı. Ondan sonra tren istasyonunda da 7 kişi vardı. İpi veren Kamil istasyonda asılmıştı. Tren yoluna böyle boydan boya asılmışlardı. Hepsini gördüm. (Dündar; 2005: 76) Menemen Divan-ı Harp Mahkemesi nin görevini tamamlamasının ardından amirlerine bir telgraf çeken Mahkeme Reisi Mustafa Paşa nın ise durumdan memnun olduğu 18 Adliye Encümeni tarafından Ölüm cezasına mahkum edilen Manisa dan Terzi Talat ve Paşaköyü nden Kahya Ahmet oğlu İsmail in cezalarını ikişer sene hapis cezasına tahvili madelete muvafık olacağı... şeklinde ifade edilen kararın neden alındığıyla ilgili herhangi bir gerekçeye yer verilmemiştir. 175 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 anlaşılmaktadır. Telgrafında amirlerine Vatani görevlerini başarmaktan doğan manevi gururun etkisi ile mütehassis olduğunu bildirmiştir: Devrim tarihimizin Menemen de açılan acı ve elemli bir safhası, Harp Divanı nın sona eren icraatı ile bugün kapanmıştır. İki ayı geçen bir zaman, geceli gündüzlü devam eden çalışma sırasında, sizlerin kıymetli uyarma ve yardımlarınızdan ilham alan Harp Divanı Heyeti, bu hissin ve vatani görevlerini başarmaktan doğan manevi gururun etkisi ile mütehassis olarak buradan ayrılıyorlar. (Hallı, 1972: 364) Menemen İlçesi ile Manisa ve Balıkesir Merkez İlçelerinde 1 Ocak 1931 tarihinde başlatılan sıkıyönetim uygulaması, Manisa ve Balıkesir de 28 Şubat 1931 tarihinde kaldırılmıştır.(TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931: 56) Menemen de ise sıkıyönetim uygulamasına 8 Mart 1931 tarihinde son verilmiştir. (Cumhuriyet, 8 Mart 1931) Olayın Menemenlilere ve Cumhuriyet Halk Fırkası Politikalarına Etkisi ve Sonuç Olayın yargı süreci bitmiş ve İdare-i Örfiye kaldırılmış olsa bile, Kubilay Olayı Menemen halkı için hemen kapanmamıştır. Olaydan bir yıl sonra, 11 Mart 1931 tarihli Cumhuriyet Gazetesi nde, Yunus Nadi nin yurtdışında öğrenim görmekte olan oğlu Nadir Nadi nin Cumhuriyet kurbanı Kubilay Bey anısına Menemen de büyük bir anıt dikilmesi için öneride bulunduğu mektubu yayımlanmıştır. (Cumhuriyet, 11 Mart 1931) Zaten kendisi de CHF Muğla Milletvekili olan Yunus Nadi nin bu konuyla ilgili hükümete yaptığı öneri olumlu karşılanmış ve anıtın dikilmesi işleriyle ilgilenmesi için Kazım başkanlığında, İş Bankası Müdürü Celal Bey in de yer aldığı bir komisyon oluşturulmuştur. (Vakit, 12 Mart 1931) İş Bankası nda açılan Kubilay Abidesi Hesabı na yatırılan ve banka dışında yapılan bağış kampanyalarında toplanana paranın toplamda yeterli miktara ulaşmasıyla birlikte, Ocak 1933 de anıtın yapımına başlanmıştır. Heykelin yapımı için 19 Aralık 1933 de yapılan yarışmada Ratip Aşir Bey in projesi seçilmiştir. 9 bin liraya ihale edilen19Menemen in en yüksek noktalarından birisi olan Yıldıztepe ye dikilen Kubilay Abidesi, 26 Aralık 1934 de, CHF Genel Sekreteri Recep Peker in de katıldığı büyük bir törenle açılmıştır. (Yeni Asır, 27 Kanunuevvel 1934) Açılışından itibaren bu abidede her yıl törenler düzenlenerek bu üzücü olay sürekli hatırlanmış, hatırlatılmıştır. Bu törenler, ancak çok partili sisteme geçilmesi ve Cumhuriyet Halk Partisi nin halkoyuyla iktidarını kaybetmesinden sonra, 1951 yılında sona erdirilmiştir. Her yıl tekrarlanan bu törenlerin dışında, Mustafa Kemal Paşa nın Menemen e olan tepkisi de Menemenliler için üzücü olmuştur. Babası Menemen de posta müdürlüğü görevi yapan ve olayı yaşayanlardan birisi olan Sabahat Erkal, bu durumu söyle ifade etmiştir: Sonradan duyduk ki, Atatürk; Manisa, Menemen çevresinden trenle geçerken penceresini bile açmazmış. Biz istasyona giderdik onu görelim diye, göremezdik. (Milliyet, 25 Aralık 2005) Olayı yaşamış olan başka bir Menemenli Sami Özyılmaz ise, olayla ilgili karşılaştıkları tavrı şu şekilde anlatmıştır: Olaydan sonra bizi caminin önüne topladılar. Birkaç sivil kişi vardı, bir de alay komutanı paşa. Orada gözlüklü bir sivil Menemen i toprak halinde görseydim, iftihar ederdim dedi. (Milliyet, 25 Aralık 2005) 19 Halkın Sesi, 21 Kanunuevvel 1933. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 176 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Diğer bir Menemenli Mustafa Şengönül ise, olaydan dolayı kendilerine duyulacak kızgınlıktan duydukları korkuyu ve her yıl tekrarlanan mitinglerde söylenenlerden duydukları üzüntüyü, bunlara nasıl katlanmak zorunda kaldıklarını anlatmıştır: Sonradan emir gelmiş, Menemen i yakın diye. Onu duydum. Korktuk tabii. Manisa dan her sene otobüslerle gelip miting yapmaya başladılar. Çok şeyler söylediler bize, ama katlandık. Çünkü Menemenlilerin bu işte zerrece günahı olmadığını onlar da bilmiyordu. (Milliyet, 25 Aralık 2005) Bununla birlikte, henüz bir ay kadar önce kapatılmış olan muhalif Serbest Cumhuriyet Fırkası nın Menemen de büyük destek görmüş ve buradaki belediye seçimlerini kazanmış olması da İsmet Paşa Hükümeti nin dikkatini çekmiştir. Özellikle Meclisteki tartışmalarda, olayla Serbest Fırka arasında bağlantı kurulmuş, Serbest Fırka nın irtica hareketlerini cesaretlendirdiği iddia edilmiştir. SCF deneyimi ve bu partiyle ilişkilendirilen Kubilay Olayı, Türkiye nin henüz çok partili demokratik sisteme hazır olmadığı düşüncesini güçlendirmiş ve bu düşünce, Cumhuriyet Halk Fırkası nın politikasında etkili olmuştur. Menemen deki yargılama sürecinin bitmesinin hemen ardından, 5 Mart 1931 tarihinde Meclise sunulan önergenin 268 oyla kabul edilmesiyle milletvekili seçimlerinin yapılmasına (TBMMZC, Devre 3, Cilt 26, 1931:19) ve 26 Mart 1931 tarihli oturumda TBMM nin seçimlere kadar tatile girmesine karar verilmiştir (TBMMZC, Devre 3, Cilt 26, 1931:125). Böylece, Üçüncü TBMM çalışmalarına son vermiştir. Genel Seçimlerde, SCF den milletvekili olanların ve 1930 Belediye Seçimlerinde SCF nin kazandığı bölgelerde milletvekili bulunanların aday gösterilmemesi, 1930 yılının tüm izlerinin silinmek istendiğini göstermektedir.20 Ali Fethi Bey de tekrar aday gösterilmeyen vekiller arasındadır.21 Aynı günlerde, partinin genel sekreterliğine otoriter yapısıyla bilinen Recep Bey getirilmiştir.22 10-18 Mayıs 1931 tarihleri arasında toplanan CHF nin Üçüncü Büyük Kongresi de, CHF deki bu değişim sürecinin çok önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Kongrede görüşülen 6 Ok, 14 Mayıs günü yapılan toplantıda kabul edilen 1931 Programı na dahil edilmiştir. Devletçilik ve devlet müdahalesi fikirleri öne çıkmıştır. Bu devletçilik fikri, yalnızca ekonomi alanıyla sınırlı değildir. Dahili idarede ve adliye cihazında kuvvetli devlet otoritesi ve kuvvetli hükümet mefhumlarını artırmak amacını da taşımaktadır.23 Aynı kongrede alınan kararla, Türk Ocakları kapatılarak tüm mal varlığı CHF denetimindeki Halkevleri ne devredilmiştir. Kubilay Anıtı için yardım da toplanan kongrede, Menemen 20 İzmir de 3, Balıkesir de 6, Bursa da 4, Samsun da 4 ve Kars ta 3 milletvekili yeniden aday gösterilmemiş ve seçilmemişlerdir. Buna karşılık, SCF nin Aydın Teşkilatının başkanı olan Ali Adnan Bey, bu seçimlerde CHF Aydın Milletvekili olarak Meclis e girmiştir. 21 Ali Fethi Bey, aday gösterilmesi yönünde istek geldiğini, ancak Mustafa Kemal Paşa SCF deneyiminde tarafsız kalmadığı için yeni seçimlerde de aday olmak istemediğini söylemiştir. Son Posta, 9 Mayıs 1931. 22 Cumhuriyet, 11 Mart 1931. Daha ılımlı yapısıyla bilinen Saffet Bey in yerine görevlendirilen ve Haziran 1936 ya kadar CHF Genel Sekreterliği görevinde kalan Recep Peker, CHF otoritesinin ve etkisinin artması amacıyla birçok yenilik yapmış, partinin yapısını bu doğrultuda büyük oranda değiştirmiş, görevde kaldığı dönemde parti çerisinde etkili olmuştur. 23 İsmet Paşa nın 1931 Genel Seçimleri sonrasında kurduğu yeni hükümetinin programı ile ilgili TBMM de yaptığı 9.5.1931 tarihli konuşmasından alıntıdır. TBMMZC, Devre 4, Cilt 1, 1931, s.22. 177 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Olayı nın akıllardan çıkmamış olduğunu, delegelerden Alaattin Bey in şu sözlerinden anlamak mümkündür: Ülkede tüm inkılapları yapmış olan bu fırkaya gelişigüzel kişilerin alınmaması, bir Kubilay ın yanında bir Şeyh Mehmet in bulunmaması, fırkaya girecek olan kişinin belirli ideolojiye sahip olması gerekir. (Cumhuriyet, 19 Mayıs 1931) Ülkenin en geniş teşkilata sahip kurumlarından olan Türk Ocakları nın CHF denetimine alınmasından sonra, 8 Ağustos 1931 tarihinde çıkartılan Matbuat Kanunu (T. C. Resmi Gazete, 8 Ağustos 1931, no.1867) ile basın kontrol altına alınmış, muhalif gazeteler kapanmış ya da kapatılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti nin henüz çok partili sisteme hazır olmadığı düşüncesi ve CHF nın 1931 yılından itibaren tek parti otoritesini daha da güçlendirmesi, yaklaşık 16 yıl boyunca&#61482; başka bir muhalefet partisinin kurulmasına imkan tanımamıştır. CHF nin muhalefet ihtiyacı ise az sayıdaki bağımsız milletvekilli ve daha sonra parti içerisinde kurulacak olan Müstakil Grup la giderilmeye çalışılmıştır. Menemen de bu üzücü olayın yaşanmasından ancak 16 yıl sonra iki farklı partinin milletvekilleri Mecliste yer alabilmişlerdir. Menemen Olayı, yalnızca geçmişte vahşi ve acı bir iz bırakmakla kalmamış, Türkiye de çok partili siyasi sistemin kurulmasını ve milletin gerçek iradesinin sandığa yansımasını 1950 li yıllara kadar geciktiren etkenlerden birisi olmuştur. Kaynaklar Arşiv Belgeleri Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi BCA 30.11.1.0/60.38.19; BCA 30.11.1.0/60.38.20 BCA 30.18.1.2/17.1.1 Resmi Yayınlar Ayın Tarihi, Cilt 20 Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi , TBMMZC, Devre 3, Cilt 22, 1930 TBMMZC, Devre 3, Cilt 24, 1931 TBMMZC, Devre 3, Cilt 25, 1931 TBMMZC, Devre 3, Cilt 26, 1931 TBMMZC, Devre 4, Cilt 1, 1931 T. C. Resmi Gazete, 1.1.1931, no.1688 T. C. Resmi Gazete, 3.2.1931, no.1716 &#61482; Demokrat Parti den önce, 18 Temmuz 1945 de Nuri Demirağ tarafından Milli Kalkınma Partisi kurulmuştur. Ancak, bu parti de kısa ömürlü olmuş ve etkisiz kalmıştır. Resmi Belgeler ve Basında Menemen Olayı 178 H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 T. C. Resmi Gazete, 8.8.1931, no.1867 Kitaplar ve Makaleler ALTAY, F. (1970). 10 Yıl Savaş ve Sonrası: 1912-1922, İstanbul: İnsel DÜNDAR, C. (2005). Gölgedekiler, Ankara: İmge (11. bsk.) ERTEM, B. (2010). Siyasal Bir Muhalefet Denemesi Olarak Serbest Cumhuriyet Fırkası, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Cilt 1, no.2, s.72 HALLI, R. (1972). Türkiye Cumhuriyeti nde Ayaklanmalar: 1924-1938, Ankara: Genelkurmay Basımevi KANDEMİR, F. (1955). Siyasi Dargınlıklar 4: Serbes Fırka Nasıl Kuruldu, Nasıl Kapatıldı?, İstanbul: Ekicigil ÖZ, E. (1992). Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım: 1923-1945, Ankara: Gündoğan Polis Arşiv Belgeleriyle Gerçekler: 150 likler, Kubilay Olayı, Ankara: T. C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Araştırma ve Koordinasyon Daire Başkanlığı Yayın No. 129, 1998 Türkiye de Siyasi Dernekler II, Ankara: T. C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü, 1950 YAZMAN, A. T. (1973). Devrimlere Karşı Bir Direniş: Menemen Olayı, Nedenleri ve Gerçek Yüzü, Sigorta Dünyası Dergisi, Cilt 14, No. 158, Şubat 1973, s.19 ZURCHER, E. J. (1995). Modernleşen Türkiye nin Tarihi, İstanbul: İletişim Gazeteler Anadolu, 24 Şubat 1931 Cumhuriyet, 26 Kanunuevvel 1930 Cumhuriyet, 28 Kanunuevvel 1930 Cumhuriyet, 29 Kanunuevvel 1930 Cumhuriyet, 30 Kanunuevvel 1930 Cumhuriyet, 3 Kanunusani 1931 Cumhuriyet, 7 Kanunusani 1931 Cumhuriyet, 8 Kanunusani 1931 Cumhuriyet, 9 Kanunusani 1931 Cumhuriyet, 15 Kanunusani 1931 179 Barış Ertem H i s t o r y S t u d i e s Volume 5 Issue 1 Ocak/January 2013 Cumhuriyet, 29 Kanunusani 1931 Cumhuriyet, 4 Şubat 1931 Cumhuriyet, 18 Şubat 1931 Cumhuriyet, 19 Şubat 1931 Cumhuriyet, 1 Mart 1931 Cumhuriyet, 8 Mart 1931 Cumhuriyet, 11 Mart 1931 Cumhuriyet, 19 Mayıs 1931 Halk Dostu, 7 Kanunusani 1931 Halkın Sesi, 21 Kanunuevvel 1933 Hür Adam, 27 Kanunuevvel 1930 Hür Adam, 31 Kanunuevvel 1930 Hizmet, 1 Kanunusani 1931 Milliyet, 25 Kanunuevvel 1930 Milliyet, 25 Aralık 2005 Son Posta, 26 Kanunuevvel 1930 Son Posta, 9 Mayıs 1931 Vakit, 25 Kanunuevvel, 1930 Vakit, 26 Kanunuevvel 1930 Vakit, 12 Mart 1931 Yarın, 12 Ağustos 1930 Yarın, 14 Eylül 1930 Yarın, 18 Kasım 1930 Yeni Asır, 27 Kanunuevvel 1934

Nette araştırma yaptım ve bu belgeye ulaştım açıklayıcı ve uzun bir yazı fakat resmi belgeleri barındırıyor. Paylaşmak istedim. http://www.historystudies.net/Makaleler/317719692_9-Bar%C4%B1%C5%9F%20Ertem.. pdf sedulu Hey seksi

Olayın aslı ve "resmi" tüm gerçekler... Sanmıyorum ama okumak isteyen okur anlar.. K. ıçı kırık ne idüğü belirsiz gazete küpürleriyle tarihte bir yere varılmaz.. Son düzenleyen: Moderatör: 28 Ocak 2014 sedulu Hey seksi