Soma AŞ ile 2012 yılında yapılan yeni sözleşme sonrasında üretim miktarı ve ton başına ödenen paranın birdenbire ikiye katlanması dikkat çekici. Soma Holding e ait 301 madenciye mezar olan Eynez deki maden faciasına dair soruşturma kazadaki ihmallere kilitlenmiş durumda. Ancak Soma AŞ nin kısa süredeki hızlı yükselişi hala büyük bir soru işareti olarak duruyor. Şirketin kendi verileri, Ege Linyit İşletmeleri nin ve Sayıştay ın raporlarında facianın gerçekleştiği madende 2012 den sonrası büyük sıçrama olması dikkat çekiyor. İşte 301 işçinin yaşamını yitirdiği madenin hızlı yükselişinin öyküsü: Türkiye Kömür İşletmeleri , Eynez deki madenin işletilmesi için 27 Temmuz 2006 günü Park Teknik AŞ ile sözleşme imzaladı. 11 Ağustos 2006 günü ise maden firmaya teslim edildi ve üretim başladı. Alım garantili rödevans sözleşmesine göre, Park Madencilik 2015 yılına kadar madenden 15 milyon ton kömür çıkaracağını taahhüt etti. Buna göre, 2006 da 500 bin ton, 2007 de 1 milyon ton sonraki yıllarda da 1.5 milyon ton kömür çıkarılacaktı. Ancak Park Madencilik, madendeki taahhüdü yerine getiremeyeceğini belirterek bölgeyi 2009 da Alp Gürkan a devretti. Gelelim anlaşmadaki kömürün alış fiyatına. Ciner le yapılan sözleşmeye göre, baz kalori değeri 2.600 Kcal/kg olan kömürün tonunu devlet 24.75 liradan satın almayı taahhüt etti. Bu fiyat her yıl üretici fiyatları endeksi oranında zamlanacaktı. Dolayısıyla devlet kömürün tonunu 2006 da 24.75 ten, 2007 de 26.22 den, 2008 de ise 28.35 liradan satın aldı. Ciner, 2009 da madeni Gürkan a devrettiğinde de yine bu anlaşma geçerliliğini sürdürdü. Maden Gürkan a geçtikten sonra devletin aldığı fiyat şöyle gelişti: 2009 da 30.03, 2010 da 32.69, 2011 de 37.05. Anlaşma devam etseydi 2012 deki fiyat da 37.96 lira olacaktı. Ama ne olduysa bu tarihten sonra değişti. Hem üretimde hem de fiyatta dikkat çekici bir fiyat artışı yaşandı. 2012 yılında TKİ, Gürkan ile yeni bir anlaşma imzaladı. Bu yeni anlaşmada üretim miktarı yıllık ortalama 2.6 milyon tona kadar yükseldi. Ve baz kalori değeri 2.600 Kcal/kg olan kömürün tonunun fiyatı da birden 44.34 liraya fırladı. Dolayısıyla mevcut sözleşmeye kıyasla yeni sözleşme yüzünden devlet yüzde 17 fazla bedel ödemeyi taahhüt etti. Oysa Sayıştay raporuna bakılırsa eski sözleşme devam etseydi eğer ÜFE artışı da dikkate alındığında fiyat bugün en fazla 38 lirayı bulacaktı. Sayıştay raporuna göre ise birtakım maliyetler de eklenerek 2012 de Soma AŞ ye ton başına ödeme 44.79 liraya kadar çıktı. 2012 yılı içerisinde programlanan üretim 1 milyon 513 bin tondu. Yeni anlaşmada üretim 2.6 milyon tona çıktı. Soma AŞ nin 2012 deki fiili üretimi ise 3 milyon 800 bin tonu buldu. Tamamı devlet tarafından alındı. Yani 1.2 milyon tonluk bir üretim fazlası gerçekleşti. 2013 ve 2014 yılındaki üretim miktarı ise 2.5 milyon tonun altına hiç inmedi. Facia gerçekleştiği günlerde yapılan açıklamalarda Soma AŞ nin üretiminin 2.5 milyon ton olduğu belirtildi. Üretimdeki bu sıçramanın facianın nedeni olup olmadığı ise şimdi büyük bir tartışma konusu. Uzmanların yaptığı araştırmalar, facianın nedeni olarak bu yüksek ölçekli üretimi işaret ediyor. Üretim ölçeği artmasına karşın üretim yönteminde değişikliğe gidilmemesi adeta bu tür facialara davetiye çıkarıyor. ODTÜ Maden Mühendisliği