Arkdaşlar uzun bir yazı ama inanın okumaya değer. Psikiyatrist Kemal Sayar'ın bir röportajı. Özgüvenimizi kazanmalıyız M. Aşır Karabacak ve M. Yetim'in Kemal Sayar ile yaptığı röportaj. Söz Ola: Efendim, bugün cemiyetimizde bir 'özgüven' problemi müşahede ediyoruz. Muazzam bir tarihi arka plana ve muhteşem bir dine sahip olunmasına rağmen gerek psikolojik, gerekse sosyolojik veya daha başka tesirler dolayısıyla pek çok kimsede bir tutukluk göze çarpıyor. İnsanlar kendilerini sanki kırk yerinden bağlı hissediyorlar. Çok rahatça yapabilecekleri şeyleri bile yapamayacaklarını zannediyorlar. İşte bu gerçeği ele almak, o kırk bağı çözmeye vesile olmak maksadıyla size geldik. Önce isterseniz 'özgüven'in ne olduğundan söze başlayalım. Sizce nedir özgüven? M. Kemal Sayar: Özgüven ilk etapta ferdi bir hadisedir. Yani kişinin kendisine güven duyması hadisesidir. Hepimiz bu dünyada onaylanmak isteriz; hepimiz bu dünyada kendimizi güçlü ve sevilen kişiler olarak görmek isteriz. Bu, insanın en temel ihtiyacıdır. İnsan yeryüzünde alaka arayan bir varlıktır. İnsanı sadece doyursanız, yedirseniz, içirseniz onun dışında onunla hiç konuşmasanız, onunla bir alaka kurmasanız o insan kendini mutlu hissetmeyecektir. Bir başkasıyla tanışmak, ona kendisini anlatmak, onu dinlemek, yarenlik etmek ister. Bu yarenlik etme çabasının arkasında da bir taraftan onaylanma ihtiyacı vardır. Yani hepimiz bu dünyada kendi var oluşumuza verdiğimiz anlamın bir başkası tarafından te'yid edilmesini bekleriz. "Ben doğru mu yapıyorum, acaba hayata dair sorduğum sorular doğru mu, verdiğim cevaplar doğru mu?" İşte bu ilişkilerde bu te'yidi, bu onayı ararız biraz. Özgüven, daha hayatın ilk aylarından, ilk yıllarından başlayarak kişide oluşan, gelişen bir şeydir. Çocuk iyi bir şey yaptığı zaman annesinin gözlerindeki o ışıltıyı görmek ister. Koşar annesine, "Bak anneciğim!" der, "Ben ne kadar güzel bir şey yaptım, iki tane şeyi üst üste koydum ne kadar büyük bir eser meydana getirdim!" Ve anneden bir sempati, bir sıcaklık, bir coşku görmek ister. Eğer o coşkuyu göremezse büyük bir hayal kırıklığı yaşar. İşte çocuk olumlu şeyler yaptığı zaman annenin, babanın gözlerinde o pırıltıyı görüyorsa kendisinde yavaş yavaş bir özgüven duygusu teşekkül eder. "Ben yapabiliyorum! Ben, bazı şeylerin üstesinden gelebiliyorum! Demek ki benim bir yeteneğim, bir kabiliyetim ve bir kudretim var. Tek başına bir şeyler yapabilen bir varlığım ben!" demeye başlar çocuk. İşte özgüven, hayatın o ilk dönemlerinde de yürüme çabasıyla tecrübe edilir. Çocuk, önce iki adım atar sonra hemen gelir annenin kucağına kendini bırakır, değil mi? Neden? Çünkü: "Acaba dış dünyayı keşfedecek kadar yeterli miyim, acaba üç beş adım atarsam geri gelemezsem ne olur?" gibi soruları kendisine sık sık sorar. Olgunlaştıkça, büyüdükçe, o özgüven duygusu oluştukça artık adım atabileceğini, annenin-babanın emniyet dairesinden dışarı çıkabileceğini ve kendi başına var olabileceğini görür. Ondan sonra da, yani o güven oluştuktan sonra da yürümeye başlar zaten. İşte özgüven duygusu, çocuğun yapıp ettiklerinin onaylanması, te'yid edilmesiyle oluşan ve fertte, zorlukları, hayatta karşılaşabileceği sıkıntıları kendi iç kaynaklarına dayanarak, kendi gücüne, kendi kabiliyetine, kendi zekasına dayanarak aşabileceği yolundaki kanaatidir. Özgüven eksikliğine gelince, özellikle çok fazla eleştirel olan anne-babalar çocuğun özgüven duygusunu çok zedeleyebilir. Sadece anne baba değil, çocuğu ya da genci çok fazla sukut-ı hayale uğratan çevre de ciddi bir özgüven örselenmesine, özgüven aşınmasına yol açabilir. Bir de buna daha geniş manada içtimai çevreyi de ekleyelim. Yani demek ki çocuk özgüven duygusunu ailede, yakın çevresinde, mesela okul, akraba çevresi gibi ve daha geniş manada da toplumsal çevrede edinir ve sürdürür. Buralarda bazı arızalar meydana gelebilir. Mesela, çocuk iyi bir şey yaptığını düşündüğü anda bile anne-baba onu kınayabilir, onu eleştirebilir, ona değersizlik duygusu verebilir. Halbuki tam tersine, anne-babanın çocuğu, en ufak şeylerde dahi pohpohlaması, -tabii olumlu şeylerde- ne kadar iyi yaptığı duygusunu vermesi gerekir. Eğer bu hissi vermezseniz çocuk bir değersizlik duygusuyla beraber büyüyecektir. Ama anne-babanın da tabii iyi ve doğru değerleri çok iyi özümsemiş olması lazım. Şimdi, diyelim ki bir çocuk gidip bir başka çocuğa zarar verdi, yumruk attı ve öbür çocuk ağladı. Anne-baba, "Aferin oğlum, erkek oğlum, çok iyi yapıyorsun!" derse bu çocuk saldırganlık yönünde pekiştirilmiş olacaktır. Bu çocuğun özgüvenine belki bir katkıda bulunacaksınız ama yarın-birgün bu çocuk bu saldırganlıkla hayatta çok darbe yiyebilir. O yüzden iyi özelliklerin, uyum sağlayıcı özelliklerin özendirilmesi anne-babanın görevidir. Diğer taraftan okulda bir öğretmen çok sert ve acımasız davranabilir çocuğa. Ve onun özgüven duygusunun oluşumunda engelleyici bir rol oynayabilir. Ya da içtimai hayatta çocuk ya da genç, çok çalıştığı, çok çabaladığı halde hak ettiği yerlere gelemeyebilir. Toplumsal ortam, adaletli bir ortam değilse kişiye ihtiyaç duyduğu adaleti sağlayamıyorsa kişinin özgüven duygusu yara alabilir. Demek ki özgüven ihtiyacını sadece çocukluk döneminde oluşmuş bir şey olarak görmüyoruz. İnsanın hayatı boyunca -maddi ve manevi anlamda- desteğe ihtiyaç duyduğunu kabul ederek, özgüven duygusunun bir hayat boyu süren ve hayat boyu örselenebilen, hayat boyu da pekiştirilebilen, oluşturulabilen bir süreç olarak görüyoruz. Sorunuza dönersem toplumların kendilerine duyduğu özgüven, hakikaten ferdi özgüvenle çok paralellikler gösterir. Toplum olarak çok daha güçlü, çok daha muktedir olduğumuz dönemlerde padişahların Fransa kralına, Macaristan kralına yazdığı mektuplara bir bakın. Çok yukarıdan bir tonla yazarlar mektuplarını. "Ben ki; Osmanlı ülkesinin padişahı Kanuni, sen ki Françesko'sun&#65533;" deyip bir küçümseme edasıyla onun saltanatını aşağılar, kendi mülkünü ise büyülterek takdim eder. Burada lüzumsuz bir şişinmeden ziyade sahip olduğu varlıklara güvenme ve kendi devletine, kendi saltanatına inanma görülmektedir. Yani burada daha ziyade kendi elinin altındaki varlığın verdiği güvenle konuşma yani bir özgüven var. Bunun tam tersi de, özgüven az olduğu için kişinin gereksiz bir şişinmecilik içine girmesidir ki biz ona ego şişmesi diyoruz. Yani narsistik şişme. Aslında kendine hiçbir surette güvenemiyor, kendisiyle ilgili çok ciddi kuşkuları var ve onu telafi etmek için aşırı bir büyüklenmecilik içine giriyor. Osmanlı'daki özgüven böyle değil, çok sıhhatli bir özgüven. Çünkü, o var. Maddi anlamda da var, manevi anlamda da var. Şimdi biz, Batı'yla olan etkileşimimiz içinde maddi anlamda mağlup olduk. Bunu da kabul etmek mecburiyetindeyiz. Manevi anlamda belki kudretimiz yerinde duruyor ama, oradan güç devşirecek mekanizmalarımızı, ayağa kalkacak, yeni bir diriliş meydana getirecek imkanlarımızı kaybettik. Orayla irtibat kuracak, köklerimizle irtibat kuracak zihin ve ruh sağlığını kaybettik aslında. Dolayısıyla ne oldu; biz toplumca bir mağlup psikolojisi içinde bulunuyoruz bugün. Ve zaman zaman az önce söylediğim sıhhatsiz, narsistik büyüklenmeler uç veriyor. Ne diyoruz, mesela bir maç oluyor, bir futbol takımı kazanıyor, hemen bizde böyle neredeyse bir emperyal bilinç boy veriyor ve diyoruz ki, "Avrupa, Avrupa duy sesimizi! Bu gelen, Türklerin ayak sesleri!" Şunu söylemek istiyoruz aslında. "Biz en az sizin kadar muktediriz, sizinle her alanda boy ölçüşebiliriz!" Ama onu söyleyebileceğimiz maddi şartlarımız oluşmamış. Dolayısıyla bir futbol maçı bile bu özlemimizi dışa vurmamız için bir zemin teşkil ediyor. Ama bu sıhhatli bir şey değil. Çünkü kültürel anlamda ortaya bir varlık koyamazsanız, insanlarınıza adaletli bir toplum sunamazsanız, sadece bir futbol maçıyla şişinmenizin, gururlanmanızın, böbürlenmenizin bir manası yoktur. Toplumsal alanda ciddi bir özgüven eksikliği yaşadığımız aşikar. Bu da zannediyorum Türk toplumunun adaletle yönetilmeyişinin, çok fazla sukut-ı hayale uğramasının, çok fazla yenilgiye uğramasının, Batı karşısında yaşadığımız bu büyük travmanın etkilerini kendi içimize dönüp yeni bir silkinişle, yeni bir dirilişle atmaya çalışacağımız sırada; idareci olarak seçtiğimiz insanların yolsuzluk hikayeleriyle, milleti topyekün arkadan bıçaklamasıyla bir kez daha katmerlendiğini; içimizden, -Cengiz Aytmatov'un ifadesiyle- 'mankurt'laşan kimselerin bu topraklara, bu tarihe ihanet etmesiyle ciddi bir özgüven bunalımı yaşadığımız kesin. Söz Ola: Bu özgüven meselesi, gençlerde daha belirgin. Talebelik ve hayata geçiş serüveni dolayısıyla da adeta yıpratıcı bir iç mücadele. Bu durum, pek çok genci yıldırıyor ve atabileceği nice adımlardan vazgeçiriyor. Siz bu fotoğrafı nasıl görüyor ve değerlendiriyorsunuz? Değerlendirmeleriniz çerçevesinde gençlere özgüven mücadelesini kazanmaları için neler tavsiye etmek istersiniz? M. Kemal Sayar: Günümüzün gençliğini bu ülkenin kurbanları olarak görüyorum. Gençliğimizi fütursuzca kurban ediyoruz. Şu televizyon programlarında millete verilen mesajlara bakın. Hicab ediyorum ben, çoğu televizyon programına bakmaya utanıyorum. Ve bizim insanımız maalesef yazılı kültürle de ünsiyeti az olduğu için ve akşamları insanların en büyük eğlencesi televizyon karşısında eğlenerek zaman harcamak olduğu için kültürün aktarıcısı durumunda olarak karşımıza televizyon çıkıyor. Ve bu televizyon dediğimiz vasıta özellikle gençlerde kendi başına, kendine has bir kültür oluşturuyor. Gençler, bir bakıyorsunuz, televizyon dizilerinin replikleriyle, sözleriyle birbirleriyle konuşmaya başlıyorlar. Oradaki karakterleri model alıyorlar. Türkiye, bugün anlamsız, hayatında ciddi bir anlam problemi olmayan, hayatına yön tayin edemeyen, niye yaşadığını bilmeyen, içindeki anlam sızısını dindirememiş gençler üretiyor. Ve bu gençlerin fevkalade ben-merkezci olduklarını görüyorsunuz. Biz bunu müşahede ediyoruz kendi klinik ortamımızda. Bu ben-merkezciliği dışarıdaki dünyaya hiçbir zaman iltifat etmeme, yani onların da bir değeri olabileceğini, onların da yaşanmaya değer ülküler sunabileceğini kabul etmeden sadece kendi sufli arzuları için yaşamak olarak tarif edebiliriz. Ve bu şekilde düşünmeden yaşayan bir gençlik görüyoruz. Hayatın nedenini ve nasılını da sorgulamayan bir gençlik görüyoruz. Bu ben-merkezcilik, aslında az önce örneğini verdiğim gibi sıhhatli bir özgüven duygusundan neş'et etmiyor, çok kırılgan benliklerimiz olmasından neş'et ediyor. Bir genç, evinde iyi anne-babalık görmezse, okulunda kendisine model olabilecek öğretmenler görmezse, buna mukabil toplumda kendisine model olarak alması gereken insanlar olarak futbolcular, şarkıcılar gösterilirse yani tabii fıtratın kabul edeceği sağlam, ahlaklı, erdemli insan modellerinden, örnek alabileceği bu tür modellerden mahrum yetişirse, bu insanların manevi savrulmalar yaşamaları çok normaldir. Bu manevi savrulma dediğimiz şeyler de, çeşitli iptilalara meftun olmak, fanatik futbol taraftarlığına duçar olmak, aile ilişkilerinde bozulmalar, arkadaşlık ilişkilerinde sürekli iniş-çıkışlar gibi birtakım belirtilerle ve sürekli bir boşluk duygusuyla kendisini gösterebilir. Gençlerimiz ben-merkezciliğe savruluyor dedim. Bence bu, kırılgan bir benlik duygusunun göstergesidir. Kırılgan benlik duygusu şu demek; en basit şey sizi kolayca incitebilir. İçinizde, yaslanabileceğiniz sağlam kaynaklarınız yoksa, güç alabileceğiniz sağlam birtakım referans noktalarınız yoksa hayatta her şey sizi çok kolaylıkla incitebilir. Mesela, bir arkadaşınızın giydiği kot markasının sizin markanızdan daha çok tutuluyor veya daha pahalı olması sizin derin benliğinizde, kendinize duyduğunuz güvende bir kırılmaya yol açabilir. Bir insan eğer, kendine güven duymanın kaynaklarını, içinde değil de dışarıdaki birtakım şeylerde aramaya başlamışsa işte orada incinebilir bir nefisten, incinebilir bir benlikten bahsediyoruz demektir. İşte bu, tam günümüzde yaşadığımız durum. Gençlere bakıyorsunuz, korkunç bir marka tutkusu var. 'Sahip olduğun' şeyle övünüyorsun, 'olduğun' şeyle değil. 'Olmak' veya 'Sahip olmak'. Ben bir şey olarak, hayatta bir şeyler başararak, bir taşın altına elimi sokarak, bir zorluğu alt ederek mi kendimi göstereceğim, kendimi başkalarına ispat edeceğim yoksa giydiğim 'kot'un, kullandığım arabanın markasıyla mı kendimi başka insanlara göstereceğim. Eğer geliştirici kaynaklarım yeterince oluşmamışsa, aynileşeceğim insan figürleri yoksa hayatta, elbette dışarıdan kolaylıkla alacağım birtakım hayallere sığınacağım. Bu da benliğimde asla istikrarlı bir oluşum sağlamayacak. Çok kolaylıkla incinebilir, kolaylıkla imaj değiştirebilir bir hüviyet kazanacağım. Günümüzün gençliğinin temel problemi, onları, sağlam bir benlik duygusuna ulaştırabilecek, kendilerine özgüven duymalarını sağlayacak, istikrarlı rol modeli olacak insanların olmaması. Gençler çok başıbozuk bir biçimde yetiştiriliyorlar ve dolayısıyla çok savruk bir biçimde yetişiyorlar. Maalesef eğitim sistemimiz de gençlerin şahsiyetli insanlar olarak yetişmesini engelliyor. Onları sadece, bilgi doldurulacak birer beyaz sayfa olarak görüyor. O insanların bir ruhu, bir emniyet ihtiyacı olduğunu fark edemiyor. Bu noktada da tabii olarak onlara iyilikten ziyade kötülük yapıyor. Söz Ola: Özgüvenin bir sınırı var mıdır? Yoksa doğru-yanlış demeden her hususta ileriye fırlamak da özgüven olarak düşünülmeli midir? Bu çerçevede Doğu ve Batı toplumları arasında bir özgüven anlayışı farkından bahsetmek mümkün mü? Kısacası hangi öz, hangi güven?.. M. Kemal Sayar: Bu çok önemli bir konu. Özgüven dediğimiz şey aslında iyi bir şeydir ama güvenin sınırları diğer insanlarla, içtimai hayatla uyumumuzu bozacak kerteye varmamalıdır. Hepimiz kendimize güvenmek konusunda mazuruz, hepimiz kendimize güvenelim, daha çok güvenelim. Zorlukları alt edebileceğimiz duygusunu her an yanımızda taşıyalım, her an beraberimizde taşıyalım. Her zaman zorlukla beraber bir kolaylık olduğu bilincini içimizde taşıyalım. Bunun metafizik bilgilerini her zaman zihnimizde, kalbimizde gezdirelim. Ama, eğer benim kendime duyduğum aşırı inanç ve aşırı güven, başka insanları değersizleştirmeme neden oluyorsa, eğer ben kendime duyduğum aşırı inanç ve aşırı güven yüzünden başka hiçbir insana kıymet vermiyorsam işte orada patolojik bir alana, marazi, hastalıklı bir alana giriyorum. Ruhi açıdan sakıncalı, hem kendime hem başkalarına zarar verebileceğim bir alan. İşte bu alan, daha ziyade bizim kişilik bozuklukları diye tarif ettiğimiz bir dizi rahatsızlıkla kendini fazlaca gösterir. Narsisistik kişilik bozukluğu dediğimiz bir hadise var. Burada kişi, başka insanları sadece kendisi için bir enstrüman olarak görür. Kendi özgüvenini devşirebileceği zavallı yaratıklardır onlar. Yani öyle ilişkiler kurar ki: "Sen sadece, bana iyilik duygusu verdiğin sürece ben seninle ilişki kurarım" der. Yine: "İçimdeki sevilme, onaylanma ihtiyacını karşıladığın sürece benim için varsın, sen; yoksa senin benim gözümde sıfır değerin var." da der narsistik kişi. Kendimizi sevmemiz en doğal ihtiyacımızdır. Ama başka insanları yok etme, ezme pahasına kendimizi seviyorsak o zaman orada durmamız ve kendimizi siğaya çekmemiz gerekir. Yani, Taptuk'un Yunus'u siğaya çektiği gibi bizim de kendi nefislerimizi her an siğaya çekmemiz, büyüklenmeci tavırlardan uzak durabilmemiz gerekir. Özgüveni kendi başına patolojik bir şey saymıyoruz fakat kendine aşırı güven, diğer insanlara güvensizlik ve sevgisizlik şeklinde kendini gösteriyorsa orada marazi, psikopatolojik bir durumdan söz etmiş oluyoruz. Söz Ola: Doğu toplumlarıyla, Batı toplumları arasında özgüven anlayışında bir farklılık var mı? M. Kemal Sayar: Elbette. Batı toplumlarında insanlar çok girişkendir. Girişkenlik özendirilir. Başka insanların sırtına basma pahasına yükselmek özendirilir. Orada, "kişisel gelişim" üzerinde çokça durulan bir kavramdır. Yani öne atılma, öne çıkma. Fakat bunun maliyeti hiçbir zaman önemli değildir. Başka insanlara ödettiğiniz bedel o toplumda sorgulanmaz. Ne pahasına olursa olsun ilerle prensibi işler. Oralarda insanlar atak oldukça, öne çıktıkça, iş yerinde terfi ettikçe kendilerini daha iyi hissederler. Yani uyumlu bir dünyada yaşama prensibinden ziyade giderek maddi anlamda geliştiğin, diğer insanların tepesine çıktığın, daha muktedir, daha güçlü olduğun oranda mutlusundur. Özellikle Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika toplumlarında agresiflik, saldırganlık iş hayatının vazgeçilmez düsturlarından birisidir. İnsanlar birbirleriyle konuşurken muhataplarının gözlerinin ta içine bakarlar. "Benim sizden sakındığım hiçbir şey yok, sizi alt edebilirim her an!" mesajını verirler. Mesela Japonya'da insanların birbirlerinin gözünün içine bakması biraz ayıp kabul edilir. Orada "Acaba rahatsız mı ediyorum!" şeklinde düşünülür. Doğu toplumlarında homohiyerarşi insanından bahsediyoruz. Herkes bir üst hiyerarşiyi geçmek için çaba harcamaz. Orada esas olan, beraberce uyum içinde yaşamaktır. Oralar sosyosentrik toplumlardır. Batı toplumları ise egosentrik toplumlardır. Sosyosentrik toplumlarda beraber yükselme hedeftir. Yani ben, arkadaşlarımla, cemaatimle, toplumumla yükseleyim, yükseleceksem. Onları alt ederek, onları ezerek yükselmeyeyim. Hepimiz bir grup olarak kendimize güven duyalım, özgüven duygumuz artsın. Yani, çevreyle uyumlu bir değişim anlayışı var. Batı toplumları çok ferdiyetçidir, doğu toplumları ise daha ictimaidir. Toplumsal olarak ilerlemeye ferdi ilerlemeden daha fazla önem verirler. Doğu toplumlarında bir kişi özsaygısını, özgüvenini kendi içinde bulunduğu toplumun ilerlemesiyle sağlar. Dolayısıyla da, asla bir başkasının sırtına basarak çıkmayı düşünmez, haydi beraber yapalım der. Bu yönüyle de doğu toplumları, batı toplumlarından daha faziletlidir. Söz Ola: Bir gençte özgüvene tesir eden müsbet ve menfi hususların neler olduğuna temas edebilir miyiz? Mesela eğitim-öğretim, içtimai hayat, tasavvuf , ilim , tarih, edebiyat, ahlak vs. açılardan&#65533; M. Kemal Sayar: Tarih şuuru çok önemli. Gençleri hayatın anlamından mahrum bıraktığınız zaman, yolunu şaşırmış karınca sürüsü gibi olurlar. Hangi ayağın altında, hangi zalim, hangi müstebit kudretin altında ezilecekleri belli olmaz. Gencin "Ben bu dünyada varım!" diyebilmesi için geriye dönüp tarihini görebilmesi gerekir. Bütün milletlerin gençleri bunu yaparlar, bunu yapmak zorundadırlar. Bugün adına "küreselleşme" denen, ABD'den bu yöne doğru esen ve neredeyse bütün dünyayı aynı renge boyamaya sıvanan o tek tipleştirici kültür akımı, milli şuurumuzu gerçekten ciddi bir biçimde tehdit ediyor. Milli şuur derken ırkçı bir manayı kastetmiyorum. Bu toprakların üzerinde bizden önce yaşamış insanların hayat hikayelerini bilmeyi kastediyorum. Eğer gençlerimiz iki nesil, üç nesil önce yaşamış insanların hikayelerini bilmeden yetişiyor fakat buna mukabil küresel rüzgarın önümüze attığı birtakım aktörlerin hayat hikayelerinin en ince detayını dahi biliyorlarsa işte bizler yönünü şaşırmış insanlarız demektir. Yönünü şaşırmış karınca sürüsüyüz demektir. Geleneksel dünyada insanlar önceki nesillerin hikayeleriyle büyürlerdi. Bizler dedelerimizin hikayelerini bilirdik. Bugün dedelerimizin hikayelerini bilmiyoruz, televizyondan aktarılan hikayeleri biliyoruz sadece. Ve o hikayeler de o kadar kısa ömürlü ki, bugün geçerli yarın yok. Dolayısıyla nesiller arasındaki süreklilik çok ciddi bir kopuş yaşıyor. Dedelerimiz, onların dedelerinin hikayelerini biliyordu. Böylece bütün bir ailenin hikayesi bize anlatılabiliyordu. Ve biz o süreklilik duygusunu, yani biz bu topraklarda yüzyıllardır varız, biz gücümüzü üzerinde yaşadığımız topraklardan alıyoruz duygusunu kaybediyoruz. Tarih şuuru olmazsa bir millet yok olur. Yani o tarihe bakmayı bilmezsek biz, bu toprağın altında yaşayanları bilmezsek yönümüzü birgün kaybederiz. Belki şu anda çoktan kaybetmiş durumdayız, bilmiyorum. Bir milleti millet yapan dinamikleri çok iyi hesap etmek, çok iyi bilmek zorundayız, onları hayatımıza intikal ettirmek mecburiyetindeyiz. Bu toprakların büyük değerlerini tanımak zorundayız. Mevlana'yı, Hacı Bektaş'ı, Hacı Bayram-ı Veli'yi, Yunus'u, Eşrefoğlu Rumi'yi, Aziz Mahmud Hüdayi'yi bilmek zorundayız. Bu insanların bu topluma söylediği çok önemli şeyler var. Açıp baktığınız zaman bir Yunus şiirinde hala sizin gönül telinizi titreten, sizi ta içinizden yakalayan, size büyük bir var oluş sevinci veren, var oluş istikameti veren o kadar çok şey var ki. Buraları keşfetmek zorundadır genç adam. Genç adam, genç insan buraları keşfetmezse bir boşluğa düşer. Ve boşluğa düşen insan elbette bu boşluğu birtakım sun'i şeylerle doldurur. Mesela tüketim kültürüyle doldurur, ruhi hastalıklarla doldurur, uyuşturucu müptelalığıyla doldurur vs. Kimlik meselesi genç için en önemli meseledir. O kimliği de vuruşarak, çarpışarak edinmelidir genç insan. Vuruşmak, çarpışmak demek lafzi anlamda vuruşmak çarpışmak demek değil, kitaplarla vuruşmak, harflerle boğuşmak, geçmiş dünyanın büyük verimlerini okuyarak, Mevlanaları, Eşrefoğlu Rumileri, Dostoyevskileri, Tolstoyları okuyarak kendini geliştirmelidir. Ve kendi yolunu, kendi istikametini tayin edebilmelidir. Bunu yaparsa genç insan bir özgüven duygusu geliştirir. En azından bir şeylerin uğruna mücadele etmiştir. Yoksa özgüven duygusu, dışardan size böyle hop diye konulan bir şey değildir. Dışardan beyninizi açıyorlar, birisi enjektörle size özgüven duygusu şırınga ediyor. Böyle bir şey yok. Özgüven duygusu nasıl oluşur biliyor musunuz? Özgüven duygusu büyük bir cehdle uğruna çarpışarak, vuruşarak, savaşarak, kitap okumak için uykusuz geceleri göze alarak, derslerde başarılı olmak için gece gündüz çabalayarak, bu dünyanın varlığına, anlamına dair çok çetin soruları kendinize çekinmeden sorarak cevaplar arayan çalışmalarla oluşur. Yoksa dışardan birisi sizin sırtınızı sıvazlayıp "Sen yiğitsin, sen harikasın!" demek suretiyle sizde kalıcı bir özgüven duygusu oluşturamaz. Sizin bir çaba göstermeniz, bir şeyleri göze almanız lazım. Ancak çabayla, cehdle oluşan özgüven duygusudur ki zamanın yıpratıcılığına karşı koyar. Öbür türlü "Sen aslansın, sen yiğitsin!" diye sırtınızı sıvazlayanlar sırtlarını size döndükleri zaman o özgüven duygusu da uçar gider. Söz Ola: Peki tasavvufun nasıl bir tesiri var özgüven duygusunun oluşumunda? M. Kemal Sayar: Tasavvuf çok derin bir düşünce sistemi. Bunun ruhta çok iyi kavranabilmesi lazım. Kişinin oradaki hazineyi doğru bir biçimde içine alabilmesi lazım. Eğer orayla sağlıksız bir ilişki kurarsa bu, kişinin aleyhine olur. Dolayısıyla oradaki hazineyi doğru bir gözle, doğru görüp kendi ihtiyaçlarını oradan doğrudan alabilmesi lazım. Geçmişe baktığımız zaman orada büyük bir hikmet görüyoruz, büyük bir zenginlik görüyoruz. O zenginliği biz içimize taşıdığımız zaman, insan ilişkilerimizden okul yaşantımıza, oradan aile hayatımıza kadar her yer güzelleşecektir. O güzelleşmeyi, o estetiği bizler insan olarak yaşadığımız zaman elbette ki yüksek bir özgüven duygumuz da oluşacaktır. Meşhur hikayedir. Hazret-i İsa birgün havarileriyle gidiyorken; birisi demiş ki: "Şurada bir köpek leşi var, bakın ne kadar da kötü kokuyor!" Hazret-i İsa ise: "Dişlerinin beyazlığı ne kadar da güzel!" demiş. İşte bakın, peygamberi bakış budur. Orada, çirkin gibi görünen o şeydeki güzelliği fark etmektir. Bizler hayatımızda güzeli görmeye ayarlı bir bakış geliştirirsek o zaman diğer insanlardan tehdit algılamayacağız, onlardaki güzelliği fark edeceğiz. O güzelliği fark ettiğimiz zaman özgüven duygumuz da elbette yüksek olacaktır. Başka insanlar beni tehdit edici unsurlar değillerse, onlar benim dostumsa, yarenimse; ben kendime güveneceğim, onlara güveneceğim, kendimi seveceğim, onları seveceğim. Yaralanmayacağım onların hareketleriyle. Tasavvuf, işte bize güzelliği görmeyi mümkün kılan bir pratiktir, bilim nazarında. Hayata sinmiş güzelliği, hayata sinmiş ürpertiyi, yaratıcının kudretini her gün hayretle, şaşkınlıkla, yeniden keşfetmeyi mümkün kılan bir düşünce sistemidir. İşte böyle bir şeye ayarlayabilirsek kendimizi, böyle bir bakışa, böyle bir ince düşünüşe kendimizi ayarlayabilirsek, her gün o yeniden tazelenişi yaşayacağız ve elbette kendimize duyduğumuz güven de eksilmek yerine her gün artacaktır. Söz Ola: Son olarak eklemek istediğiniz bir şey var mı? M. Kemal Sayar: Adalet meselesi önemli. Bugün ben bir psikiyatri uzmanıyım, üniversitede psikiyatri hocasıyım. Gündelik hayatımızda, özgüven problemleriyle gelen insanların sosyal adaletsizlikten çok fazla incinen insanlar olduğunu görüyorum. Türkiye'de adaletin yeniden ihya edilmesi lazım. İnsanlar gerek birbirlerinden ve gerekse kamu kuruluşlarından hakkaniyetli bir tutum görmediklerinden çok fazla yakınıyorlar. Bizler birbirimize zulmetmeye başlayan bir toplum olduk. Birbirimize haksızlıkla mukabele eden, haksızlıkla davranan bir toplum olduk. Ve insanın insana zulmü kadar, insanın insana faşizmi kadar tehlikeli bir şey yoktur. Özgüven duygumuz gündelik hayatta adaletsizliklere toslaya toslaya yıpranıyor. Halbuki hepimiz bu hayatı emniyetli bir şekilde yaşamak istiyoruz. İnsanın, dünyada emniyet içinde var olma hakkı en temel hakkıdır. Bize bir kötü söz ilişmeden, birisi işkence etmeden, birisi bizi coplamadan, birisi dövmeden, yaşama hakkı. Bunlar çok önemli haklardır. Gündelik hayatta insanlar haksızlığa uğradıklarında, adaletsizliğe uğradıklarında, hem sosyal hayata duydukları inanç zedeleniyor hem de içinde yaşadığımız toplum, artık bir kurallar manzumesi içinde hareket eden uygar insanların oluşturduğu bir toplum olmaktan çıkıyor ve vahşi bir ormana dönüşüyor. Vahşi ortamlarda insanlar hak ve hukuka riayet etmez. Herkes benim hakkım der, öne çıkar. Çünkü öbür türlü ezileceklerini düşünürler. Özgüven duygusu öyle zedelenmiştir ki "Başkasını ezmezsem o beni ezer" diye düşünür insanlar. Hepimizin toplumumuzda fert fert hoşgörülü, edepli, erdemli bir yapının yeniden kaim olması için çalışmamız gerektiğini düşünüyorum. Bugün Türkiye'ye bakıyorsunuz, Türkiye'de maalesef baştacı edilen insanlar kaba kuvvet sahipleri, kaynağını bilemediğimiz yerlerden büyük servetlere ulaşmış kişiler, yaptıkları, icra ettikleri mesleklerin hiçbir geçerliliği, hiçbir hüviyeti olmadığı halde ve insanlığa da hiçbir yararı olmadığı halde sürekli ekranlardan bize önemli kişilermiş gibi takdim edilen kimseler. Bizler bu gidişi tersine çevirmeliyiz. Türkiye toplumunun giderek içi boşaltılıyor. Yani sorumlu, müdrik insanın yapması gereken şey, sahneye o özgüveni taşıyarak çıkması ve "Hayır, biz yanlış yapıyoruz, doğru bir istikamette gitmiyoruz!" demesidir. Tarihe bakabilen, tarihi şuur içinde yaşayabilen, bu milletin bir ferdi olmaktan her zaman sevinç duyan gençlere bir şey tavsiye ederim: Hiçbir zaman boyunlarını bükmesinler. Hiçbir zaman başlarını önlerine eğmesinler. Her zaman o tarihi, o şuuru arkalarında hissetsinler, içlerinde taşısınlar ve bu millete yönelen her türlü suikastı, kötü niyetli davranışı göğüslesinler. "Biz buradayız!" desinler. Başka şansımız yok bizim. Ya millet olarak mahvolacağız, yok olacağız ya da millet olarak ayakta duracağız. Suret-i haktan gibi görünen pek çok şey olabilir. Yani bu millete darbe vuran pek çok şey suret-i haktan görünebilir. Çok dikkatli olmak, feraset sahibi olmak ve bu milleti yaşatmak zorundayız. Bizim millet olarak yaşamamız, inandığımız değerlerin de yeryüzünde yaşaması demektir. O yüzden benim gençlere, genç dostlarıma tavsiyem, asla yılmasınlar. Bizler tohumu toprağa atmakla mükellefiz. Onu yeşertecek olan daha yüce bir iradedir. İnsanlar tohumu toprağa atacak iradeyi, özgüveni gösterebilmelidir. Yani ben genç bir adam olarak tarihimden aldığım hızla, büyük bir milletin parçası olmaktan aldığım özgüvenle alt edemeyeceğim bir zorluk olmadığını bilmeliyim. Ve o şuurla hareket etmeliyim. Unutmamalıyım ki, benden önce bu topraklarda yaşamış nesiller çok daha az imkanlarla çok daha fazla işler başardılar. Ben şu anda elimde her türlü imkanla çok daha fazlasına talibim, yapabilirim. Eğer beni bir hayvandan, bir bitkiden ayıracak bir özelliğimin olmasını istiyorsam, hayatımın bir yönü, bir anlamı olmalı. Ve elbette bu varsa da benim özgüvenimin tam manasıyla yerinde olması ve sağlam olması gerekir. Eski mutasavvıfların güzel bir sözü var: "O'nu bulan neyi kaybetmiştir, O'nu kaybeden neyi bulmuştur!" diyor. Eğer insan Allah'ını bilirse, hayatına istikamet veren O Yüce Kudreti fark edebilirse, bir şeyleri kaybetse bile neyi kaybetmiştir ki. Ne değeri vardır onların. Özgüven duygusu biraz da Yüce iradeyle kurduğumuz ilişkinin sağlamlığıyla alakalı. Son söz şu ki; özgüven duygusunu bizlerin, bizden sonraki nesillere her zaman taşıması gerekir. Üzerinde bulunduğumuz topraklar bize bunu emrediyor. Bu tarih, bu birikim, arkamızdaki on binlerce, yüz binlerce şehit bize bunu emrediyor. Başka şansımız yok. Söz Ola: Teşekkür ederiz efendim. M. Kemal Sayar: Ben teşekkür ederim.