Erİk fİdani ve yetİŞtİrİcİlİĞİ Erik soğuk ılıman iklim bolgelerde, hatta bazı kış soğuklama ihtiyacı duşuk erik ceşitleri, subtrobik iklim bolgelerinde yetiştiği soylenebilir. Tur sayısının cok olması yanında ulkemizde farklı ekolojik bolgelerin sağladığı olanaklar nedeniyle erik ceşitlerini 4 5 ay sure ile pazarda gormek mumkundur. Olgunlaşma durumları goz onune alınırsa erikler 15 Nisan 30 Eylul gibi uzunca bir donem de pazara sunulurlar. P. ceresifera turune ait can erikleri 15 Nisan dan itibaren pazara cıkarlar. Bunları P. salicina turune ait japon erikleri izler. P. domestica grubu erikler ise 20 Temmuz'dan sonra olgunlaşır. Ulkemizde erik ağacları genellikle diğer meyve ağacları arasında karışık olarak bulunmaktadır. Ancak son yıllarda Ege ve Akdeniz'in kıyı bolgelerinde turfanda yeşil konusu onem kazanmış ve bu amacla kapama bahceler kurulmaya başlanmıştır. Ozellikle karışık olan bahcelerde hastalık ve zararlılarla savaş, gubreleme ve gereği gibi yapılmamaktadır. Avrupa ulkeleri arasında başta Almanya olmak uzere Fransa, İtalya ve İspanya'da erik uretimi yapılmaktadır. Dunya erik uretimi 6.350.000 tondur. Dunya uretiminde Rusya (1.150.000 ton), Romanya (750.000 ton) ve A. B. D (601.000ton) ile ilk uc sırayı almaktadır. Erik plantasyonuna uygun arazilerde kapama erik bahcelerinin tesisi verimli ve kaliteli ceşitlerin yetiştiriciliğe onem verilmesi, kurulmuş bahcelerde bakım işlemlerinin tekniğine uygun şekilde yapılması durumunda Turkiye'nin dunya erik uretimine katkısı cok daha fazla olacaktır. DOLLENME BİYOLOJİSİ Erik cicekleri o yılın surgunleri veya yaşlı spurlar uzerindeki lateral tomurcuklarda oluşurlar. Oluşum zamanı, yaz sonu olmakla birlikte en erken 5 temmuz ve en gec Eylul'dur. Her tomurcuktan 1 veya 3 cicek meydana gelir. Yaprak meydana gelmez. P. cerasifera ceşitlerinden bazıları kendine verimli, coğuda kendine kısırdır. Avrupa erikleri ise kendine verimlilik yonunden uc gruba ayrılmaktadır. P. domestica kultur ceşitlerinin bazıları kendine verimli, bazıları kısmen kendine verimli, diğerleride kendine kısır ceşitlerdir. Kendine verimli ceşitlerin kendi cicek tozu ile tozlanmaları durumunda meyve tutumu % 30' a kadar yukselmektedir. Kendine kısır ceşitler ise kendi cicek tozları ile tozlandıkları zaman meyve tutumu % 1.5 civarında olmaktadır. d'Agen, Reine Claude, German Prune gibi bazı ceşitler değişik yetiştirme bolgelerinde kendine verimlilik bakımından farklı durum gostermişlerdir. Japon erikleri arasında kendine verimli olanlar yoktur. Bunların bir kısmı kısmen kendine verimli, bir kısmı da kendine kısırdır. Kendine kısır olanların sayısı fazladır. Genellikle Avrupa erikleri ile japon erikleri birbirine uyuşmazlar. Eriklerde morfolojik kısırliğa da rastlanmaktadır. Morfolojik kısırlık gosteren ceşitlerde dişi organ normal gelişmemekte, dumura uğramaktadır. İKLİM İSTEKLERİ Erik turlerinin iklim istekleri birbirinden farklıdır. Mevcut turler icerisinde değişik iklim koşullarına en iyi uyabilen P. cerasifera'dır. Avrupa erikleri kışı nisbeten soğuk gecen soğuk ılıman iklim meyvesidir. Japon erikleri soğuk gecmeyen bolgelerde iyi sonuc verir. Kış mevsiminde soğuklara dayanıklı olan eriklerde soğuğa olan dayanıklılık ilkbaharda havaların ısınmasıyla azalmaya başlar. Ciceklenme devresinde duyarlılık iyice artar. Eriklerde tac yaprağının ucu gorulen kapalı tomurcukların 3.1 ile 1.1 0C ye; acmış ciceklerin 2.2 ile 0.6 0C ye ; genc meyvelerin 1.1 ile 0.6 OC ye dayandığı bilinmektedir. Kış dinlenme suresi bakımından Avrupa erikleri +7.2 OC 'nin altında 1000 saatten fazla bir soğuklama suresi isterler. japon eriklerinde ise bu sure 600 saat kadardır. DİKİM ŞEKLİ VE ZAMANI Kendine verimli ceşitlerle bahce kurulacağı zaman eğer bahcede birkac ceşidin yer alması isteniyorsa her ceşit bir blok halinde bahceye yerleştirilmelidir. Kendine kısmen verimli veya kendine kısır ceşitlerle bahce kurulacağı zaman ceşitlerin birbirini tozlayacak şekilde dikilmesi zorunludur. Tozlayıcı oranı 1/9 oranında olmalıdır. İkiden fazla ceşitlerle kurulacaksa ceşitler 2'şer 3'er sıra halinde dizilmelidir. En uygun tozlayıcı ceşit secilirken ceşidin iyi ozellikleri yanı sıra cicek acma zamanlarının birbirlerini tozlayacak şekilde uygun gelmesine, cicek tozlarının yuksek cimlenme gucune sahip olmasına ve karşılıklı tozlanma sonucu yuksek oranda meyve tutumu meydana getirecek ceşitlerin secilmesine ozen gosterilmelidir. Tozlayıcı sayısı, tozlayıcı ceşidin ekonomi ve pazarlama yonunden amaca uygun bir ceşit olup olmamasına gore ayarlanmalıdır. Amaca uygun bir ceşidin tozlayıcı olarak kullanılması halinde, 2 sıra ana ceşide 1 sıra tozlayıcı yeterlidir. Uretim amacına uygun olmayan bir ceşidin tozlayıcı olarak kullanılması zorunluluğu varsa 8 ana ağaca 1 tozlayıcı olacak şekilde bahce kurulmalıdır. Ayrıca bahce kurulurken tek ceşit kapama bahce yerine birden fazla ceşit kullanılması meyve miktar ve kalitesini olumlu yonde etkilediğinden her zaman tercih edilmelidir. Kışı ılıman gecen ve en fazla yağışlı olmayan bolgelerde fidanlar Kasım Aralık ayından itibaren dikilebilirler. Dikim ilkbahar gelişme devresinin başlamasına kadar devam edilebilir. Kışı yağışlı veya soğuk gecen bolgelerde ise dikim ilkbahar mevsiminin başında yapılır. TOPRAK İŞLEME Yağışlı bolgelerde cayır bitkileri kullanarak bahcelerde devamlı bir ortu bitkisi bulundurulur. Ortu bitkisi buyuyunce bicilirler. Yağışı az bolgelerde, erik bahceleri devamlı olarak temiz tutulmaya calışılır. Boyle bolgelerde bahceler sonbaharda surulur. İlkbaharda toprak tava gelince Şubat sonu veya mart icinde ikinci kez surulur. Mayıs ayında yapılan ucuncu surumden sonra sulama kanalları acılır. Ağacların dipleri capayla işlenir. Sulama nedeniyle yazın bahceler otlanırsa sulama kanallarını bozmamak icin toprağı surmek yerine ot bicimi tercih edilmelidir. Erik kokleri toprak yuzeyine yakın bir kısımda yayılmış olduğundan derin toprak işlemesinden kacınılmalıdır. SULAMA Yıllık yağış miktarı 750 mm'yi gecen bolgelerde erikleri sulamadan da yetiştirilebilirler. Yağış miktarı bu rakamın altına duşen yerlerde sulamanın yapılması zorunludur. Erikler sacak koklu olduklarından ve kokler yuzeysel geliştiklerinden bunların su istekleri derin koklu meyve turlerine gore daha fazladır. Mevcut turler arasında P. cerasifera turleri kuraklığı en fazla dayanır. Ege bolgesinde erik bahceleri mayıs ayının ikinci yarısından itibaren sonbahar yağışlarına kadar gecen sure icinde 8 12 gunde bir sulanır. Sulama ceşitli şekillerde yapılır. Sulama karık, canak, tava yontemi veya karık canak, kombinasyonları şekillerinden birisi kullanılır. Sulama sistemi toprağın ozelliğine, su kaynağının zenginlik durumuna gore secilir. Damlama sulama ve mini yağmurlama sistemleri de gunumuzde uygulamaya girmiştir. GUBRELEME Erik ağaclarına verilecek gubre miktarı, topraktaki besin maddeleri durumuna, toprağın tipine, ağacların yaşına, alınan urun miktarına, ekolojik bolgeye ve ağacların gelişme durumuna gore değişir. Verilecek gubre miktarının yaprak ve toprak analizine gore belirlenmesi en uygun yontemdir. Azotlu gubreler kış sonunda ilkbahar gelişmesi başlamadan once verilmelidir. Erik ağacları azotun hem sulfat, hem de nitrat formuna cevap verirler. Gubreyi secerken fiyat etmeni de goz onunde bulundurulmalıdır. Ancak pH'sı 6.5'un altında olan topraklarda amonyum sulfat kullanmaktan kacınmak gerekir. Ure ise toprak pH'sı 5.0'in altında olan topraklarda kullanılmalıdır. Azotlu gubrenin haziran ortasından sonra uygulanması onerilmez. Gec uygulamalar meyvede renk oluşmasını azaltır, sonbaharda surgunlerin uzamasına neden olur ve kış soğuklarından zararlanmayı arttırır. Genc ağaclarda ağac başına her yaş icin 113 226 gr aktif azot uygulanır. Bu miktarlar arzu edilen buyume durumuna gore azaltıp coğaltılabilir. Meyve veren ağaclarda 8.5 11.2 kg/dekar aktif azot uygulaması onerilebilir. Fosforlu ve potaslı gubreler kış başında, meyve veren ağaclarda sıralar arasına, genc ağaclarda ise tac izduşumleri cevresine gelecek şekilde verilmelidir. Kimyasal gubrelerin yanı sıra 2 yılda bir ağac başına 50 kg iyi yanmış ciftlik gubresi verilmelidir. Ayrıca yeşil gubreleme yapılması yararlıdır. ANACLAR Anac kalem uzerine; ağac şekli ve buyukluğu, ceşitli toprak ve iklim şartlarına adaptasyonu, mahsule yatma ve mahsul kalite ve kantitesi, ceşitli hastalık ve zararlılara dayanıklılık yonunden etki etmektedir. Meyve yetiştiriciliğinde kullanılan anaclar uretilme şekline gore generatif ve vejatatif olarak iki grupta toplanır. Erikler icin anac olarak muhtelif erik turlerinin coğur ve klon anacları ile şeftali, kayısı ve badem coğur anacları kullanılmaktadır. Erik Coğur Anacları: P. ceresifera : Kokeni Kafkasya ve bunun dolaylarındaki Asya ve Avrupa memleketleridir. Anadolu'da buyuk bir form zenginliği gosterir. Yurdumuzda ve Dunya'da geniş olcude kullanılan erik anacıdır. Ozellikle Avrupa grubu erik ceşitler icin istenen anac olmakla beraber Japon grubu erikler icin uygundur. Ancak President, Kelsey gibi bazı ceşitlerin bu anac ile tam uyum gosteremediği belirtilmektedir. P. ceresifera anacları ABD ve Avrupa'da Myrobolan erikleri diye tanınmaktadır. Yurdumuzda ise can eriği olarak tanımlanmaktadır. Değişik toprak ve iklim şartlarına uyabilmektedir. Kok ur nematoduna hassas fakat kok boğazı curukluğune mukavimdir. Hafif, kumlu topraklarda cok iyi gelişir. Kuvvetli bir anac olup, bu anac uzerine aşılı fidanlar 7x7 m gibi ebatlara dikilmelidir. P. besseyi : Japon ve Avrupa grubu eriklerle uyuşur. Cok bodur bir anactır. 1 1.5 m boyunda ağaclar meydana getirir. Aşıdan sonra ilk yıl urun vermeye başlar. Kumlu topraklara uyumu iyidir. P. persica : Kumsal, hafif ve daha fazla derin olmayan topraklarda eriğe anac olarak kullanılmaktadır. Yarı kuvvette ağaclar oluşturur ve erkencilik sağlar. Nematodun sorun olduğu yerlerde tercih edilmelidir. Japon eriklerinin hemen hepsi ile iyi uyuşma gosterir, ancak Avrupa eriklerinin bazıları ile uyuşmalık gorulebilir. En cok kullanılan şeftali anacları; Prunus persica Nemaguard S 37 Eğer erik bahcesi daha once şeftali bahcesi olarak kullanılmış bir arazide kurulacaksa şeftali anacı kullanılmamalıdır. P. armeniaca : Nematotlu bolgelerde kumsal topraklar icin kullanılabilecek bir anactır. Kultur ceşitleri ile uyuşması değişiktir. Japon erikleri ile Avrupa eriklerine nazaran iyi uyuşma gosterir. Bu anac kullanılacağı zaman kalem anac ilişkilerinin onceden bilinmesi gerekir. Kayısı anacı erik icin ancak nematodun soz konusu olduğu durumlarda duşunulmelidir. P. amygdaus : Kumsal topraklarda erik yetiştiriciliği yapılacağı zaman bu anaclar tercih edilir. French gibi bazı erik ceşitleri badem anacı uzerine başarılı bir şekilde yetiştirilmektedir. Tum ceşitlerle iyi uyum sağlamayabilir. Badem uzerine aşılı erik ceşitleri erken meyveye yatar. Bol verimli yuksek kaliteli meyve veren ağaclar oluştururlar. Meşe kok mantarı, vertisilyum solgunluğuna ve nematoda duyarlıdır. Bakteriyel kansere orta derecede dayanıklıdır. P. salcia: Japon ve Avrupa grubu eriklerle uyuşur, bodur ağaclar meydana getirir. Kumlu topraklara adapte olduğu icin bu tur topraklarda bodur erik anacı olarak kullanılabilir. Erik Klon Anacları Myrobolan B: Kirecli, ağır, drenajı kotu, hafif, kuvvetli ve zayıf gibi ceşitli topraklara iyi uyum sağlar, uretilmesi kolaydır. Kuvvetli ve verimli ağaclar oluşturur. R. C. d'Althan, Stanley, Prune Martin, R. C. Quillus ceşitleri ile uyuşmazlık gosterir. Nematot, bakteriyel kanser ve vertisulyuma duyarlı, kok boğazı curukluğune orta derecede dayanıklıdır. Myrobolan Gl.931 6: PH yuksek topraklardaki yetiştiricilik icin kullanılan bir anactır. Diğer anacların iyi sonuc vermediği asitli topraklarda iyi sonuc vermektedir. Myrobolan 29 C: İlk yıllarda kokleri yuzeysel gelişir, sonraki yıllarda derinlere gider. Kuvvetli ağaclar oluşturur. Nematoda dayanıklıdır. Kok boğazı curukluğu, vertisilyum ve bakteriyel kansere orta derecede duyarlıdır. Marianna: Prunus cerasifera ve Prunus munsoniana'nın tozlanması sonucu elde edilmiş ve vegetatif olarak uretilebilen bir anactır. Ağır ve cok rutubetli topraklarda kullanılabilir. Kok ur nematoduna bağışık olup, kok boğazı curukluğu ve kok kanserine dayanıklıdır. Avrupa ve Japon grubu erikleri ile uyuşmaktadır. Marianna anaclarının değişik klonları vardır. Marianna GF8 1; Kuvvetli ağac oluşturur, vegetatif olarak uretilmesi kolaydır. Cok değişik topraklara rahatlıkla uyum sağlar. R. C. d'Althan ceşidi ile uyuşmamaktadır. Marianna 2624 Klonu; Uretilmesi kolaydır. Değişik toprak tiplerine uyumu iyidir. Kokleri ilk yıllarda yuzeysel gelişir. Orta kuvvette ağaclar oluşturur. Nematoda dayanıklı, kok boğazı curukluğune ve vertisilyuma orta derecede dayanıklı, bakteriyel kansere ise cok duyarlıdır. Prunus domastica: Bu anaclar İngiltere'de kullanılmaktadır. Bodurda kuvvetliye kadar değişik tipte konları vardır. Brompton Klonu; Yarı kuvvetli ağaclar oluşturur. Ağaclar kaliteli ve bol meyve verirler. Kultur ceşitleri ile uyuşması iyidir. Vegetatif olarak uretilmesi zordur. Bu durumun hormonla ve sisleme ile duzeltilmesi halinde cok iyi bir anactır. Common plum Klonu; Yarı bodur ağaclar oluşturur. Daldırma ve odun celikleri ile kolaylıkla uretilebilir. Her ceşitle uyuşması iyidir. Pershore Klonu; Orta kuvvette ağac oluşturur. Ceşitlerle uyuşması iyidir. Vegetatif olarak uretilmesi zordur. Ancak dip surgunleri ve daldırma ile coğaltılabilir. Brussel klonu; Yarı kuvvetli ağac oluşturur. Uretimi ancak daldırma ile yapılabilmektedir. Hastalıklara duyarlıdır ve pek cok ceşit ile uyum gostermektedir. Gunumuzde hemen hemen kullanılmamaktadır. Prunus instita: Bu turun değişik klonları da eriğe anac olarak kullanılmaktadır. Common mussel klonu; İyi toprakları sever ve kuvvetli ağac oluşturan bir anactır. Odun ve kok celikleri ile kolaylıkla uretilebilmektedir. Pek cok ceşit ile başlangıcta iyi bir uyuşma gostermesine rağmen ilerki yıllarda bazı ceşitlerle olan kombinasyonunda ağacın gelişmesi durmakta ve meyveler iyi gelişememektedir. Bazı ceşitlerle olan kombinasyonunda gozlenen bodurluk gercek ve sağlıklı bir bodurluktan cok, fizyolojik zayıflık nedeni ile gelişme yetersizliğinden ileri gelen bodurluktur. Black damas klonu; Değişik toprak tiplerine kolaylıkla uyum sağlayabilen ve kuvvetli ağac oluşturan bir anactır. Kulturel bir ceşidi ile uyuşması iyidir. Saint Julien A klonu; Bu anac yarı bodur ve bol verimli ağaclar oluşturur. Bu ağaclar erken meyveye yatar. Değişik toprak tiplerine, ozellikle kirecli topraklara uyumu cok iyidir. Bir cok ceşit ile uyuşması iyidir. Sıcak iklimlerde gelişmesi iyidir. Vegetatif olarak uretilmesi zordur. Pixy; İngiltere'de East Malling Araştırma İstasyonu tarafından St. Julien d'Orleans klon populasyonu arasında bodur anac olarak elde edilmiştir. Vegetatif olarak uretilen bu anac uzerine aşılı erik ceşitleri erken meyveye yatmakta, daha iri meyveli ve şeker oranı yuksek meyve oluşturmaktadır. Pixy, St. Julien anacına gore % 30 oranında bodurluk sağlamaktadır. Ferlanin (P.2038): Fransa'da elde edilmiş melez bir anac olup, vegetatif olarak uretilebilir ve Pixy anacı kadar veya ondan biraz daha bodurdur. Verim, erkencilik ve meyve iriliği yonunden oldukca iyidir. Nematot ve kok kanserine dayanıklıdır. Kış soğuklarına dayanıklı bir anac olup, d'Agen haric tum ceşitlerle aşı uyuşması iyidir. Ferciana/Ishtora: St. Julien A ile aynı buyuklukte olup, verim erkencilik ve meyve iriliği yonunden uzerine aşılanmış olan ceşide olumlu etkisi vardır. Nematodlara dayanıklı, Armillaria'ya toleranslı ve kirecli topraklara hassas olup, vegetatif yolla coğaltılmaktadır. MEYVE SEYRELTMESİ Japon erikleri ile bazı can eriklerinde bir cicek tomurcuğundan 1 3 cicek meydana geldiğinden aşırı yuklenme olmaktadır. Seyreltme elle yada kimyasal maddelerle yapılır. Erik meyveleri kucuk olduğundan elle seyreltme oldukca masraflıdır. Gec olgunlaşan ceşitlerde elle seyreltme haziran dokumunden sonra uygulanır. Diğerlerinde ise genc meyve dokumu sona erince yapılmalıdır. Yeşil olarak tuketilen can erikleri de ağaclardaki meyveler aralıklı olarak hasat edildiğinden her meyve toplama, seyreltme yerine gecer. Eriklerde kimyasal maddelerle seyreltme elmalardaki kadar başarılı olamamıştır. Kimyasal maddelerin bir kısmı DNOC'li bileşiklerdir. Bu etkili maddeye sahip Elgetol, ağaclara %70 80 ciceklenme devresinde puskurtulur. Bundan başka bu amacla kirec sulfur de denenmiştir. Bu kimyasal madde %6 7 konsantrasyonunda ve % 50 60 ciceklenme safhasında ağaclara atılır. HASAT En iyi toplama olgunluğu; meyvelerin ağacta tam iriliklerini, renklerini aldıkları, tam tatlılaştıkları ve eti gevrek olduğu zamandır. Ana ağac uzerinde olgunluğun bu kadar ilerlemesi yakın pazarlar icin toplanacak meyvelerde soz konusudur. Uzak pazarlar icin ise hasat daha erken yapılmalıdır. Eriklerde hasat zamanı, ust ve zemin renkteki değişime meyve eti sertliğine, suda eriyen kuru madde miktarına bakılarak veya tam cicekten hasada gecen sureye bakılarak tayin edilir. Kurutmalık erik meyveleri ise ağaclar uzerinde aşırı derecede olgunlaşıp bir miktar suyunu ucurup, buruştuktan sonra hasat edilirler. Buruşan eriklerin bir kısmı ağacların dibine duşer. Bunlar yerlerden toplanır. Ağacta kalan meyvelerde elle veya makine ile hasat edilirler. DEPOLAMA Erikler en uygun olarak 00C veya 0.5 0C'de saklanırlar. Bu sıcaklık derecesinde Avrupa eriklerini 3 4 hafta, Japon eriklerini de 7 8 hafta saklamak mumkun olur. Duşuk sıcaklık derecesinde ic kararması yapan erikleri kontrollu atmosfer koşullarında 4 8 0C de yukarıda belirtilen surelerde saklamak mumkundur.