BUyUk baŞ hayvan irki siĞirlar ve Ozellİklerİ TURKİYEDE BUYUK BAŞ HAYVAN IRKI SIĞIRLAR VE OZELLİKLERİ ŞOYLE. A) SUTCU SIĞIR IRKLARI: I) SİYAH BEYAZ ALACA : Dunyada en fazla yayılma alanına sahip kultur ırkı Siyah Alacadır. Anavatanı Hollanda'nın Frizya bolgesi olan bu ırkın yer yuzundeki mevcudu 100 milyondan fazladır. Sutcu ırkların en iri ornekleri iki verim yonludur. Bu orneklerin erkekleri hızlı gelişir ve oldukca kaliteli karkas verirler. Bu nedenle ırkın et uretiminde de onemli bir yeri vardır. Siyah Alacalarda renk siyah beyazdır. Siyah ve beyaz kısımların oranı hayvandan hayvana buyuk değişiklik gosterir. Sut verimi ulkelere gore farklılıklar gostermekle birlikte 10 tonun uzerinde verime sahip ineklerin sayısı oldukca yuksektir. Siyah Alaca'dan ulkemizde de yılda 5000 7000 kg sut elde eden işletmeler mevcuttur. Sut verimi oldukca yuksek olan bu ırkın yağ oranı %3 3.5 civarındadır. Beside gunluk canlı ağırlık artışı 1000 1400 g arasında değişen bu ırkın erkeklerini 12 15 aylık yaşta kesim ağırlığına ulaştırmak olasıdır. Ayrıca ozellikle Avrupa ulkelerinde Siyah Alaca erkek buzağılar, hızlı gelişmeleri nedeniyle buzağı eti uretiminde kullanılırlar. Bu amacla bir araya getirilen ve beslenen buzağılar, yaklaşık 14 16 haftalık yaşta 120 180 kg ağırlığa ulaştıklarında kasaba sevk edilirler II) JERSEY: Adını, İngiltere ile Fransa arasında yer alan kanal adalarından biri olan Jersey adasından almıştır. Dunyanın bircok ulkesine buradan yayılan Jersey ırkı, sutte yağ oranı en yuksek sutcu ırk olarak bilinir. Bunun yanında kucuk cusseli bu ırkın erkeklerinin besi yeteneği son derece geridir. Entansif beside gunluk canlı ağırlık artışı 600 700 g civarındadır. Bu nedenle yetiştiriciler erkek buzağıları en kısa zamanda ve masrafsız bir şekilde elden cıkarma yoluna giderler. Hatta Turkiye'de bazı bolgelerde Jersey erkek buzağılarının doğumu takiben oldurulmesi dahi soz konusudur. Jersey ırkının ortalama sut verimi 3000 kg, sutte yağ oranı %5 civarındadır ve sutunun rengi diğer ırkların sutune gore daha sarıdır. Rengi acık kirli sarıdan koyu kahveye kadar değişen Jerseylerin onemli bir ozelliği de diğer ırklara gore dış etkenlere hızlı ve aşırı reaksiyon gostermeleridir. B) KOMBİNE VERİMLİ KULTUR IRKLARI: I) ESMER IRK : Anavatanı İsvicre'dir. Siyah Alaca kadar olmasa da oldukca geniş bir alana yayılmıştır. Turkiye'ye getirilen ilk kultur ırkıdır. Esmer ırkın rengi gumuşi griden siyaha yakın koyu kahve ve koyu kul rengine kadar değişir. Burun ucu acık renkte olan bu ırkta, sırt boyunca uzanan ve ester cizgisi olarak tanımlanan acık renkli bir bolge vardır. Gec gelişen bu ırk en yuksek sut verimine de gec ulaşır. Sığır eti ve sut danası olarak Siyah Alaca ırkına yakın bir değer gosterir. Ortalama yeteneği oldukca iyidir. Kombine verimi bir ırktır. II) SARI ALACA : Esmer ırk gibi kombine verimli iki verim yonlu ırk olan Sarı Alaca'da İsvicre kokenlidir. Renk sarı beyaz veya kırmızı beyaz alacadır. Baş genellikle beyazdır. Oldukca sağlam yapılı ve iri cusseli bir ırk olan Sarı Alaca ineklerin canlı ağırlığı 650 800 kg'yi bulur. Sut verimi 4000 5000 kg civarındadır. Erkeklerin besi yeteneği yuksektir. Sutcu ırkların dişileri Sarı Alaca boğalarla ciftleştirildiklerinde besiye oldukca uygun kasaplık materyal elde edilebilmektedir C) ETCİ SIĞIR IRKLARI: I) HEREFORD: İngiltere'de geliştirilmiş bir ırk olan Hereford, gunumuzde ABD'de yaygın olarak yetiştirilmektedir. Hereford ırkında renk kırmızı beyazdır. Fakat beyaz rengin dağılımı oldukca tipiktir. Baş tamamen beyazdır ve bu ozellik dominanttır. Başa ek olarak bacakların uc kısımları, karın altı, kuyruk ve sırt cizgisi de beyaz renklidir. Boynuzlar uzundur. Fakat gunumuzde boynuzsuz Hereford yetiştiriciliği de yapılmaktadır. Yurume ve adaptasyon yeteneği ile dişlerinin analık ozelliği oldukca iyi olan Hereford ırkı 1958 yılında Turkiye'ye getirilmiş, Doğu Anadolu'daki devlet işletmelerine goturulen bu ırk oralarda hem saf olarak yetiştirilmiş hem de melezleme calışmalarında kullanılmıştır. Ne var ki, ekonomik acıdan yeterli bulunmadığı icin yetiştiriciliği surdurulmemiştir. II) ABERDEN ANGUS: Angus başlıca etci sığır ırklarından biridir. İskocya'dan koken almış olup, ilk resmi tescili 1835 yılında yapılmıştır. ABD'de ise 1873 yılında tescil edilmiştir. Şu anda ABD'de etci ırkların % 60'ını Angus ırkı oluşturmaktadır. Halen sayısal olarak birinci sıradaki tescilli etci ırk yine Angus' tur. Karkas kalitesi ve mermerleşme yonunden tercih edilen bir ırk olduğu gibi, ticari melezlemeler icin de idealdir. Ticari melezlemelerde anne olarak ozellikle Angus ineklerinin secilmesi kolay doğum acısından onem taşır. Yardımsız doğumda kendini ispatlamış, yuksek randıman veren, genetik olarak boynuzsuz, kotu koşullara dayanıklı, kolay uyum sağlayan, erken gelişen bir ırktır. Bakımı kolaydır. Sert iklimlerden kotu yonde etkilenmez. Angus ırkı gelişmesi ve diğer ozellikleri kadar lezzetli etiyle de unludur. Son yıllarda " Angus Eti" olarak ozel damgayla satılan etleri, ozellikle ABD et endustrisinin gozde urunlerinin başında gelmektedir. Angus ırkında ortalama doğum ağırlığı 39 kg, erkek danaların 205 gunluk canlı ağırlıkları 315 kg, bir yaşına geldiklerinde canlı ağırlıkları 545 kg olmaktadır. Angus ırkı tipik siyah bir ırktır. Tamamen siyah olması bu ırkın en onemli ozelliğidir. Ancak bazı soylarda bulunan resessive kırmızı geni kullanılarak sonraki yıllarda Kırmızı Angus ırkı elde edilmiş ve ilk defa 1954 yılında tescillenmiştir. Red Angus ırkı yetiştiricileri Siyah Angus'tan ayrı bir ırk olarak orgutlenmiş olup, "Red Angus" sıcak bolgelerde " sıcağa dayanıklı ırk" olarak değerlendirilmektedir. Red Angus ve Siyah Angus aynı kokenden ırklar olup, Kırmızı Angus' un doğum ağırlığı, 205 ve 365 gunluk ağırlıkları da Angus'a yakındır. III) GALLOWAY: Engebeli yuksek alanlarda yetiştirilen sağlam yapılı bir ırktır. Boynuzsuz ve siyah renkli bir ırk olan Galloway kaba gorunuşludur. Guney Batı İskocya'da geliştirilmiş olan bu ırk, hayvanlara fazla ozen gosterilmeyecek alanlarda et sığırı suruleri kurmak icin onerilebilir. IV) ŞAROLE : Fransa'da geliştirilmiş beyaz renkli, boynuzlu ve gorece kucuk kafalı bir ırktır. Ergin boğaları 1000 1300 kg gelen bu ırk sutcu surulerden kasaplık buzağılar elde etmeye yonelik melezleme calışmalarında geniş olcude kullanılmaktadır. V) LİMOUSİN: Fransa kokenli bir ırktır. Adını Fransa'daki Limousin bolgesinden almıştır. Limousin sığır ırkının tarihinin Avrupa kıtası kadar eski olduğu soylenmektedir. Irkın ilk resmi kabul tarihi 1854 yılıdır. Limousin ırkında baş kucuk, boyun kısa, ancak vucut uzundur. Kalcalar ozellikle kaslıdır. Renk altın sarısından, kırmızıya kadar değişir. Merme ve goz cevresi daha acık renktedir. Orijinal olarak boynuzlu bir ırktır. İnce uzun vucut yapısı buzağılarda cok belirgin olup, genellikle guc doğum meydana gelmez. Et/ kemik oranı mukemmeldir. Besi sonu randımanı gayet yuksektir. Her turlu melezlemeye uygun bir ırktır. Adaptasyonu kolay, dış koşullara dayanıklıdır. Limousin ırkı inekler, boğalara gore biraz daha acık renkli olurlar, boynuzları ve tırnakları acık renklidir. Uyum sağlamak icin soğuk iklimlerdekiler uzun tuylu, ılıman iklimlerdekiler kısa tuyludurler. Doğum ağırlığı erkek buzağılarda 39 kg, dişi buzağılarda 35 kg civarındadır. Limousin ineklerinin canlı ağırlığı 550 kg civarında olup, gunde 9 10 kg sut verirler. İneklerin cidago yuksekliği 137 cm, boğaların cidago yuksekliği 145 cm kadardır. Erkek buzağıların 210 gunluk canlı ağırlıkları 310 kg'a, 1 yaşındaki canlı ağırlıkları 530 kg'a ulaşır. Limousin ırkı Veal uretimine uygundur. Fransa'da ozellikle Veal uretimi icin tercih edilir. Besi yerlerinde yemden yararlanma acısından unlu olmuş ırktır. Eti yumuşak, ince liflidir. Limousin ırkının en onemli ozelliklerinden biri yumuşak başlı bir ırk olmasıdır. Uysallık, sakinlik anlamına gelen veya Docility olarak adlandırılan bu ozellik bir cok ticari besicilik yapanların melezlemede kullandığı bir ozelliktir. Sevk ve idareyi kolaylaştıran DOC ozelliğinin kalıtım katsayısı yuksektir. Boylece melezlere de gecen bu uysallık geni diğer yandan etlerin yumuşak ve yeme kalitesinin yuksek olmasını sağlar. Tuketici panellerinde DOC ozelliğiyle, yeme kalitesi ve yumuşaklık arasında bir pozitif ilişki olduğu saptanmıştır. Kırmızı renk ve boynuz Limousin icin baskın karakterler olduğu halde, resessif genlerle siyah ve boynuzsuz Limousin elde etmek ve geliştirmek mumkun olmuştur. VI) PİEDMENTOSA: Piedmentosa etci sığır ırklarından biridir. Ana vatanı kuzey İtalya'da Alp dağlarıdır. Ancak ataları Pakistan kokenli sığırlardır. Diğer etci sığır ırklarına gore inekleri daha sutludur. Yılda 2 2,5 ton civarında sut verirler. Hatta İtalya'nın bazı bolgelerinde sadece piedmentosa ineklerinin sutleriyle yapılan spesiyal peynirler uretilir. Daha onceleri cift amaclı, yani et ve sut yonunden yetiştirilen piedmentosa'lar daha sonra et yonunden ıslah edilmişlerdir. Cunku etlerinin cok onemli bir ozelliği keşfedilmiş olup, dunyada sağlıklı et ile "piedmentosa" ırkı birlikte anılmaya başlanmıştır. Piedmentosa sığırları beyaz ve gri beyaz renklerde olur. ABD'de 1976 yılından beri etci sığır ırkları tablosunda yer alan Piedmentosa ırkının en buyuk ozelliği " cift kas" lı olmasıdır. Cift Kas kalcalarda oluşur. Bu ırkın etinin " sağlıklı et" olmasını sağlayan taşıdığı bir gendir. Yağsız, duşuk kolesterollu, duşuk kalorili etin ve cift kasın ozel bir gene bağlı olduğu keşfedilmiştir. Bu gen "myostatin" genidir. Myostatin geniyle piedmentosa ırkı tamamen doğal bir farklılığa sahip olmuştur. Eti protein iceriği acısından diğer, normal etlerden yuksek, kolesterol, toplam yağ, kalori ve yağdan gelen kalori acısından ise cok duşuktur. Kolesterol ve yağ oranında sadece bilinen sığır etlerinden değil, hindi etinden, derisi alınmış tavuk etinden, solomon ve kılıc balığından da duşuktur. Protein değeri olarak normal etlerden ve balık etlerinden yuksek, hindi etiyle kalori, protein, toplam yağ yonunden eşit değerlerdedir. Ancak; kolesterol değerinin hindi etine gore yarı yarıya olması yine de bir ustunluk sağlamaktadır. Etlerde yumuşaklık, lezzet ve usare ile marbling yani mermerleşme arasındaki ilişki bilinmekle beraber, ilginc bir şekilde tamamen yağsız olan piedmentosa eti yumuşak, lezzetli ve usarelidir. Piedmentosa eti ucte bir oranında daha cabuk pişer. Değerleri ABD Kalp Derneği tarafından onaylanmış olup, " Kalp Sağlığına Dost" yiyecek olarak anılmaktadır. Piedmentosa ırkının F1 ve F2 melezlerinin bile etteki kolesterol oranları geleneksel etlerin yarısı değerindedir. Diğer yandan ineklerin sutundeki b laktoglobulin ve K kazein iceriklerinden dolayı peynir elde etme oranı yuksek, peynirleri mukemmel kalitededir. Myostatin geniyle bu ilginc ozellikleri bunyesinde bulunduran Piedmentosa ırkı kolesterol ve yağ iceriğinden dolayı doktorların "tuketimini azaltın" dediği kırmızı etten kacışı onleyebilecek bir ırktır. Kalp dostu kırmızı et olarak pazara sunulabilecek bu ırk, aynı zamanda cift kas ozelliğiyle hızlı canlı ağırlık artışı sağlayan, ekonomik beslemeye uygun bir ırktır. Erkek buzağıları 41 43 kg, dişi buzağıları 39 kg civarında doğan bu ırkta, guc doğum soz konusu değildir. Cunku ince, uzun yapılı doğan buzağılar guc doğuma sebep olmadıkları gibi, hızlı buyume ozelliğine sahiptirler. Piedmentosa ırkının boğaları 1198 kg'a, inekleri ise 600 kg'a ulaşabilirler. Piedmentosa her turlu iklime kolay uyum sağlar. Sevk ve idaresi kolay, annelik ozellikleri yuksek bir ırktır. Etin kemiğe oranı ve randımanı yuksektir. İyi annelik ozellikleri, uzun omurluluk, yuksek fertilite gibi iyi ozelliklere de sahip olan bu ırktan ulkemizi sığır yetiştiricilerinin ve et sanayimizin yararlanması gerekir.