Buğday Hastalıkları Buğday Rastık Hastalığı Hastalık Tanımı : Hastalık, buğday ve arpa bitkilerinde ciceklenme devresinde gorulur. Butun başak siyah bir toz yığını haline donuşur. Bu siyah tozlar 5 8 mikron capında olup etmenin sporlarıdır. Once ince bir zarla ortulu olan başaklardan, sonradan bu zarın yırtılması ile serbest kalan sporlar, ruzgar, yağmur v. s. ile cevreye dağılarak, buğday ve arpa başakları cicekleri uzerine gelirler. Yumurtalığın ust tabakalarında bulunan sporlar uygun koşullarda (Buğdayda: 5 37 C, ""Optimum 20 26 C"", Arpada: 5 30 C, ""Optimum 18 20 C"" sıcaklık derecelerinde ve % 60 90 orantılı nemde) cimlenerek misel oluştururlar. Bu miseller tohum taslağını deler ve embriyoya kadar ilerleyerek yerleşir. Bu nedenle enfeksiyon cicek veya embriyo enfeksiyonu olarak isimlendirilir. Embriyoları enfekteli taneler dış gorunuşleri ile sağlamlardan ayırt edilemezler. Bu hastalıklı taneler ekildiğinde tohumlar cimlenirken, embriyo icindeki misellerde gelişmeye başlar ve bitkinin sapı icinde onunla birlikte buyuyerek başağa ulaşır. Sağlam bitki başakları ciceklenme devresine geldiği zaman, rastık hastalığına yakalanan başaklar siyah toz yığını halinde gorulurler. Hastalık etmenleri bu şekilde hayat devrelerini tamamlamış olurlar. Yaşayış : Ciceklenme devresinde buğday ve arpa ekiliş alanlarına gidildiğinde rastık hastalığına yakalanmış başaklar siyah toz yığını halinde kolayca gorulebilir. Sağlam bitki başakları cicek devresinden sonra olgunluğa giderken, rastıklı başaklardaki sporlar da cevreye dağılır ve geride sadece cıplak başak ekseni kalır. Genelde boyle olmakla birlikte, bazen bir başaktaki tum başakcıkların hastalığa yakalanmadığı gorulebilir. Yine rastıkla enfekteli bir taneden oluşan kardeşlerin hepsi hastalanmayabilir. Rastık hastalığı etmenleri uygun cevre koşullarına, konukcuların duyarlılığına, rastık ırklarına bağlı olarak değişik oranlarda urun kaybına neden olurlar. Ulkemizde buğday rastığından oluşan zararın bazı buğday ceşitlerinde % 19.6' a kadar cıktığı, buna karşın dış ulkelerde bazı senelerde % 50'ye kadar zarara neden olduğu tespit edilmiştir. Hastalık etmenleri gerek yurdumuzda gerekse diğer memleketlerin buğday ve arpa uretimi yapılan butun bolgelerinde yayılmıştır. Fakat esas zararlı olduğu alanlar orantılı nemin yuksek olduğu kıyı ve gecit bolgeleridir. Kulturel Onlemler : Bolgesel veya yoresel olarak buğday veya arpa ekilişlerinde yapılacak inceleme sonucuna gore hastalığın hic gorulmediği veya eseri olarak saptandığı (% 0,1) tarlalardan alınan urun tohumluk olarak kullanılırsa, hastalığın zarar oranı asgari duzeyde tutulabilir. Hastalığın belirtilen orandan daha yuksek olduğu tarlalardan alınan urun tohumluk olarak kullanılmamalıdır. Tohum alınan tarlada olduğu gibi cevre tarlalarda da en az 100 metre uzaklığa kadar rastıklı bitki olmamasına ozen gosterilmelidir. Dayanıklı buğday ve arpa ceşitleri ekilmelidir. Olanaklar olcusunde kışlık buğdayların ekimi gec, yazlık buğdayların ise erken yapılmalıdır. Buğday ve arpa acık rastığına karşı yapılacak tohum ilaclaması cihazı calışan selektor veya ilaclama bidonlarında yapılmalıdır. İlac tohum miktarına gore onerilen dozda kullanılmalıdır. Aksi halde duşuk dozda etkisizlik ortaya cıkmakta, yuksek doz ise bazen tohum cimlenmesine olumsuz etki yapabilmektedir. İlaclanmış tohumluk, ilaclanmadan ekime kadar gecen sure icinde kuru yerlerde saklanmalı, polietilen vb. gibi hava gecirmeyen maddelerden yapılmış ambalajlarda asla saklanmamalıdır. Herhangi bir nedenle o yılın ekim mevsiminde ekilemeyen ilaclanmış tohumluk bir sonraki yılın ekim mevsimine kadar normal depolama koşullarında, cuvallarda, bez torbalarda, temiz ve kuru yerlerde yığılı olarak muhafaza edilmelidir. Kimyasal Mucadele : Tohum ilaclaması uygulanır. Ulkemizde bugun adı gecen her iki rastık hastalığına karşı onerilen Carboxin 75 ile buğday rastığına karşı onerilen Triadimenol 7.5 ve Te buconazole 2 etkili maddeli ilaclardan biri ile buğdaylarda yapılacak ilaclama surme hastalığını; aynı ilaclarla arpada yapılacak ilaclama ise arpa kapalı ve yarı acık rastıklarını da onlemektedir. Bu nedenle soz konusu hastalıklara karşı ikinci bir ilaclama yapılmasına gerek kalmaz. İlaclama Zamanı : Ekimden once tohum ilaclaması yapılır. Buğday Surme Hastalığı Hastalık Tanımı : Surme, memleketimizde kor, karadoğu, karamuk gibi isimlerle de anılan bir başak hastalığıdır. Surme hastalığını iki etmen oluşturur. Bunlardan biri Tilletia foetida diğeri ise Tilletia caries'dir. Bu iki turden başka bunların melez formu olarak da Tilletia intermedia Gassner saptanmıştır. Bu turlerin hastalık belirtileri, biyolojileri ve mucadelesi birbirlerine benzemekte, ayrımları ise sporların mikroskopta incelenmesi ile yapılmaktadır. T. foetida 'nin sporları oval, duz ve kenarları kalın zarlıdır, boyutları 15 27X15 18 mikrondur. T. caries 'in sporları ise yuvarlak veya ovala yakın, uzeri bal peteği gibi desenli, kenarları duzgun dişlidir. Boyutları 14 16X21 25 mikrondur. T. intermedia 'nın sporları ise daha cok T. caries 'in sporlarına benzemekte, fakat bal peteği gibi desenleri daha kucuk, daha sık ve kenarlarındaki cıkıntılar daha az belirgindir. Her iki turun, dunyada olduğu gibi Turkiye'de de buğday ceşitlerini hastalandırma gucu birbirinden farklı ırkları mevcuttur. Ulkemizde, 68 adet T. foetida, 20 adet T. caries ırkı tanımlanmıştır. Buğdayın gen merkezi olan yurdumuzda bu sayılar daha da artabilir. Saptanan ırkların bir kısmı butun bolgelerde yaygınlık gosterirken, bir kısmı ise bolgesel niteliktedir. Buğday surmesi enfeksiyonlarında ilk kaynak kor adı verilen hastalıklı tanelerdir. Hasat, harman sırasında ezilen bu kor tanelerden cıkan sporlar sağlam tanelere ve toprağa bulaşır. Bulaşık tohumlar ekildiğinde, uygun koşullarda, tohumla beraber, sporlarda cimlenir ve oluşturdukları hifle, tohumun genc surgununu delerek en fekte ederler. Boylece bitki bunyesine giren misel, onunla birlikte sistemik olarak gelişir, cicek devresinde başağa kadar ulaşır. Burada coğalır ve tanenin ici surme sporları ile dolar. Tohum uzerinde bulunan sporların enfeksiyonu yanında, toprağa karışanların da bitkiyi hastalandırması mumkundur. Ancak, memleketimiz icin onemli gorulmemektedir. Surme hastalığının oluşmasında bir cok etken soz konusudur . Bu etkenler icinde en onemlileri toprak sıcaklığı ve nemidir. Toprakta sporların cimlenmesi icin en uygun sıcaklık 10 15 C, buğdayın ise 20 C' dir. Fakat en iyi enfeksiyon 5 10 &

Buğday Hastalıkları Buğday Rastık Hastalığı Hastalık Tanımı : Hastalık, buğday ve arpa bitkilerinde ciceklenme devresinde gorulur. Butun başak siyah bir toz yığını haline donuşur. Bu siyah tozlar 5 8 mikron capında olup etmenin sporlarıdır. Once ince bir zarla ortulu olan başaklardan, sonradan bu zarın yırtılması ile serbest kalan sporlar, ruzgar, yağmur v. s. ile cevreye dağılarak, buğday ve arpa başakları cicekleri uzerine gelirler. Yumurtalığın ust tabakalarında bulunan sporlar uygun koşullarda (Buğdayda: 5 37 C, ""Optimum 20 26 C"", Arpada: 5 30 C, ""Optimum 18 20 C"" sıcaklık derecelerinde ve % 60 90 orantılı nemde) cimlenerek misel oluştururlar. Bu miseller tohum taslağını deler ve embriyoya kadar ilerleyerek yerleşir. Bu nedenle enfeksiyon cicek veya embriyo enfeksiyonu olarak isimlendirilir. Embriyoları enfekteli taneler dış gorunuşleri ile sağlamlardan ayırt edilemezler. Bu hastalıklı taneler ekildiğinde tohumlar cimlenirken, embriyo icindeki misellerde gelişmeye başlar ve bitkinin sapı icinde onunla birlikte buyuyerek başağa ulaşır. Sağlam bitki başakları ciceklenme devresine geldiği zaman, rastık hastalığına yakalanan başaklar siyah toz yığını halinde gorulurler. Hastalık etmenleri bu şekilde hayat devrelerini tamamlamış olurlar. Yaşayış : Ciceklenme devresinde buğday ve arpa ekiliş alanlarına gidildiğinde rastık hastalığına yakalanmış başaklar siyah toz yığını halinde kolayca gorulebilir. Sağlam bitki başakları cicek devresinden sonra olgunluğa giderken, rastıklı başaklardaki sporlar da cevreye dağılır ve geride sadece cıplak başak ekseni kalır. Genelde boyle olmakla birlikte, bazen bir başaktaki tum başakcıkların hastalığa yakalanmadığı gorulebilir. Yine rastıkla enfekteli bir taneden oluşan kardeşlerin hepsi hastalanmayabilir. Rastık hastalığı etmenleri uygun cevre koşullarına, konukcuların duyarlılığına, rastık ırklarına bağlı olarak değişik oranlarda urun kaybına neden olurlar. Ulkemizde buğday rastığından oluşan zararın bazı buğday ceşitlerinde % 19.6' a kadar cıktığı, buna karşın dış ulkelerde bazı senelerde % 50'ye kadar zarara neden olduğu tespit edilmiştir. Hastalık etmenleri gerek yurdumuzda gerekse diğer memleketlerin buğday ve arpa uretimi yapılan butun bolgelerinde yayılmıştır. Fakat esas zararlı olduğu alanlar orantılı nemin yuksek olduğu kıyı ve gecit bolgeleridir. Kulturel Onlemler : Bolgesel veya yoresel olarak buğday veya arpa ekilişlerinde yapılacak inceleme sonucuna gore hastalığın hic gorulmediği veya eseri olarak saptandığı (% 0,1) tarlalardan alınan urun tohumluk olarak kullanılırsa, hastalığın zarar oranı asgari duzeyde tutulabilir. Hastalığın belirtilen orandan daha yuksek olduğu tarlalardan alınan urun tohumluk olarak kullanılmamalıdır. Tohum alınan tarlada olduğu gibi cevre tarlalarda da en az 100 metre uzaklığa kadar rastıklı bitki olmamasına ozen gosterilmelidir. Dayanıklı buğday ve arpa ceşitleri ekilmelidir. Olanaklar olcusunde kışlık buğdayların ekimi gec, yazlık buğdayların ise erken yapılmalıdır. Buğday ve arpa acık rastığına karşı yapılacak tohum ilaclaması cihazı calışan selektor veya ilaclama bidonlarında yapılmalıdır. İlac tohum miktarına gore onerilen dozda kullanılmalıdır. Aksi halde duşuk dozda etkisizlik ortaya cıkmakta, yuksek doz ise bazen tohum cimlenmesine olumsuz etki yapabilmektedir. İlaclanmış tohumluk, ilaclanmadan ekime kadar gecen sure icinde kuru yerlerde saklanmalı, polietilen vb. gibi hava gecirmeyen maddelerden yapılmış ambalajlarda asla saklanmamalıdır. Herhangi bir nedenle o yılın ekim mevsiminde ekilemeyen ilaclanmış tohumluk bir sonraki yılın ekim mevsimine kadar normal depolama koşullarında, cuvallarda, bez torbalarda, temiz ve kuru yerlerde yığılı olarak muhafaza edilmelidir. Kimyasal Mucadele : Tohum ilaclaması uygulanır. Ulkemizde bugun adı gecen her iki rastık hastalığına karşı onerilen Carboxin 75 ile buğday rastığına karşı onerilen Triadimenol 7.5 ve Te buconazole 2 etkili maddeli ilaclardan biri ile buğdaylarda yapılacak ilaclama surme hastalığını; aynı ilaclarla arpada yapılacak ilaclama ise arpa kapalı ve yarı acık rastıklarını da onlemektedir. Bu nedenle soz konusu hastalıklara karşı ikinci bir ilaclama yapılmasına gerek kalmaz. İlaclama Zamanı : Ekimden once tohum ilaclaması yapılır. Buğday Surme Hastalığı Hastalık Tanımı : Surme, memleketimizde kor, karadoğu, karamuk gibi isimlerle de anılan bir başak hastalığıdır. Surme hastalığını iki etmen oluşturur. Bunlardan biri Tilletia foetida diğeri ise Tilletia caries'dir. Bu iki turden başka bunların melez formu olarak da Tilletia intermedia Gassner saptanmıştır. Bu turlerin hastalık belirtileri, biyolojileri ve mucadelesi birbirlerine benzemekte, ayrımları ise sporların mikroskopta incelenmesi ile yapılmaktadır. T. foetida 'nin sporları oval, duz ve kenarları kalın zarlıdır, boyutları 15 27X15 18 mikrondur. T. caries 'in sporları ise yuvarlak veya ovala yakın, uzeri bal peteği gibi desenli, kenarları duzgun dişlidir. Boyutları 14 16X21 25 mikrondur. T. intermedia 'nın sporları ise daha cok T. caries 'in sporlarına benzemekte, fakat bal peteği gibi desenleri daha kucuk, daha sık ve kenarlarındaki cıkıntılar daha az belirgindir. Her iki turun, dunyada olduğu gibi Turkiye'de de buğday ceşitlerini hastalandırma gucu birbirinden farklı ırkları mevcuttur. Ulkemizde, 68 adet T. foetida, 20 adet T. caries ırkı tanımlanmıştır. Buğdayın gen merkezi olan yurdumuzda bu sayılar daha da artabilir. Saptanan ırkların bir kısmı butun bolgelerde yaygınlık gosterirken, bir kısmı ise bolgesel niteliktedir. Buğday surmesi enfeksiyonlarında ilk kaynak kor adı verilen hastalıklı tanelerdir. Hasat, harman sırasında ezilen bu kor tanelerden cıkan sporlar sağlam tanelere ve toprağa bulaşır. Bulaşık tohumlar ekildiğinde, uygun koşullarda, tohumla beraber, sporlarda cimlenir ve oluşturdukları hifle, tohumun genc surgununu delerek en fekte ederler. Boylece bitki bunyesine giren misel, onunla birlikte sistemik olarak gelişir, cicek devresinde başağa kadar ulaşır. Burada coğalır ve tanenin ici surme sporları ile dolar. Tohum uzerinde bulunan sporların enfeksiyonu yanında, toprağa karışanların da bitkiyi hastalandırması mumkundur. Ancak, memleketimiz icin onemli gorulmemektedir. Surme hastalığının oluşmasında bir cok etken soz konusudur . Bu etkenler icinde en onemlileri toprak sıcaklığı ve nemidir. Toprakta sporların cimlenmesi icin en uygun sıcaklık 10 15 C, buğdayın ise 20 C' dir. Fakat en iyi enfeksiyon 5 10 °;C' de olmaktadır. Hastalığın duşuk sıcaklıkta cok gorulmesi buğdayın duşuk sıcaklıkta gelişmesinin yavaş olması nedeni ile uzun bir sure enfeksiyonla karşı karşıya bulunmasından ileri gelmektedir. Tohum cimlenmesi sırasında toprak sıcaklığı yuksekse (20°; C civarı) buğday cimi hızla gelişip, enfeksiyondan kurtulmaktadır. Surme sporlarının cimlenmesine en uygun toprak nemi % 23 30 dur. Cok kumlu ve cok killi topraklarda enfeksiyon az olmaktadır. Surme sporlarının topraktaki canlılıklarını 3 5 yıl surdurebildikleri kaydedilmiş olmakla beraber, bu sure tarlanın işlenmesine, toprak nemlilik derecesine gore değişmektedir. Tohumlar uzerinde ve laboratuar koşullarında kalmış sporların 10 15 yıl canlılıklarını koruyabildikleri saptanmıştır. Yaşayış : Hastalığa yakalanmış buğday bitkileri, başaklar sut olum donemine gelinceye kadar sağlamlardan ayırt edilemezler. Tarlada hasta bitkiler, sağlamlara nazaran biraz kısa boyludur ve daha uzun sure yeşil kalırlar. Hastalıklı başakların renkleri mavimtırak yeşil olup sağlamlara nazaran daha hafif olduklarından dik dururlar. Buğday ceşitlerinin bir coğunda surmeli başakların kavuzları acılarak kirli gri renkte kor daneler gorulur. Bazı ceşitlerde ise, bu daneler dıştan hic belli olmaz. Bu nedenle pratik teşhis, kor danelerin parmaklar arasında ezilmesi ile olur. Parcalanan kor dane icinden siyah kahverenginde mantarın sporları cıkar. Bunlar da icerdikleri trimetil amin maddesi nedeni ile balık kokusuna benzer koku yayarlar. Buğday surmesi, memleketimizin buğday yetiştirilen tum yorelerinde bulunmaktadır. Ceşitli bolgelerde yapılan inceleme ve sayımlara gore, mucadele yapılmadığı takdirde ortalama % 10 20 urun kaybı ortaya cıkmaktadır. Bu kayıp cevre koşullarına ve buğdayın ceşidine gore yaklaşık olarak % 70 95'e kadar yukselebilmektedir. Hastalığın bu nicel kaybı yanında birde tohumluğun kalitesini duşurerek nitel zarara neden olmaktadır. Kor danelerin ezilmesi, parcalanması sonucu sağlam danelere bulaşan sporlar onların, rengini ve kokusunu değiştirerek un kalitesini etkilemektedir. Esmer renk alan unlarla beslenen insanlarda ve bulaşık dane ve saman yiyen inek, koyun, domuz ve kumes hayvanlarında sindirim sistemi bozukluklarının oluştuğu bildirilmektedir. Hastalık dunyada ve ulkemizde buğday yetiştirilen her yere yayılmıştır. Memleketimizin tum illerinde toplanan surme orneklerinin incelenmesi sonucunda T. foetida 'nin % 95, T. caries 'in % 5 oranında yaygın olduğu saptanmıştır. T. foetida 'mn butun illerde, T. caries 'in ise Guneydoğu Anadolu Bolgesinde daha yaygın olduğu gorulmuştur. Bazı illerde ise her iki tur birlikte bulunmaktadır. Kulturel Onlemler : Buğdayın ekim zamanı ile hastalıklı bitki yuzdesi arasında yakın bir ilişki vardır. Duşuk sıcaklıklarda (5 15 °;C) bitki gelişimi yavaşlamakta, fakat surme sporlarının cimlenmesi artmaktadır. Buna karşın toprak sıcaklığının yuksekliği sporların cimlenmesini olumsuz yonde etkileyerek, hastalık cıkışını azaltmaktadır. Bu nedenle guzluk ekimler erken, yazlık ekimler ise gec yapılabilirse, hastalık daha az oranda kendini gosterir. Tohumluğun selektor veya triyorlerden gecirilerek yabancı maddeler yanında surmeli tanelerden temizlenmesi, hastalığın bulaşma kaynağını azaltma bakımından onemli olmakla beraber, sporların tohumlara bulaşması esas olarak harman sırasında meydana geldiğinden, hastalıkla mucadelede yeterli bir yol değildir. Bu hastalığa karşı en iyi korunma caresi dayanıklı ceşit yetiştirilmesidir. Ancak bu, suratli ve kolay cozumlenememektedir. Cunku etmenlerin buğday ceşitlerini hastalandırma gucu birbirinden farklı ırkları bulunmaktadır. Kimyasal Mucadele : Bu hastalıkla mucadelede en etkin yol kuru tohum ilaclamasıdır. Tohumun yetiştirildiği tarladaki hastalık oranı ve surme sporları ile bulaşıklılık derecesi ne olursa olsun, ilaclanması gerekir. Cunku tarlada eseri surmeli bitki bulunsa bile, harman sırasında sporlar sağlam tohumlara bulaşır. Bir kor tanede yaklaşık 1 9 milyon spor bulunduğu ve bir surme sporunun uygun koşullarda bir bitkiyi hastalandırmaya yeterli olduğu dikkate alındığında tohumluk bulaşıklılık derecesine bakılmadan ilaclanmalıdır. Tohumluğun ilaclama duzeni olan selektorlerde ilaclanması tercih edilmelidir. Selektor bulunmayan veya selektor merkezlerinden uzakta olan yerlerde ise kolla cevrilen ici paletli ilaclama bidonları kullanılmalıdır. Memleketimizde imal edilen bu ilaclama bidonlarının 50 ve 100 litre hacminde iki tipi vardır. Bu olanaklardan yoksun ciftcilerimizin uyguladığı kurekle karıştırılarak yapılan ilaclamada ise tohumluğun her tarafı ilacla kaplanmadığından, coğu kez hastalık gorulmektedir. Tohum ilaclamasında, ilacların onerilen dozlarda kullanılması ve her bir tohumun homojen bir şekilde ilac zerreleri ile bulaşmasını sağlamak esastır. Eğer doz onerilenin altında uygulanmışsa, ilaclamanın başarısı azdır, daha yuksek ise tohumluğun cimlenme ve cıkma gucunde zararlar oluşur. Ayrıca kullanılan ilaclar, tohum uzerindeki sporlara temas yoluyla etki yaptıklarından her bir tohumun butun yuzeyi ilacla kaplanmamışsa ilaclamaya rağmen coğu kez hastalık cıkabilmektedir. Tohum ilaclamasında % 99 100 başarı elde etmek icin, selektorlerde ilaclamaya başlamadan once, ilaclama aygıtının tohuma gereken oranda ilac verecek bicimde ayarlanmasına ozen gosterilmelidir. Selektorlerde yabancı ot tohumları ile birlikte kor taneleri temizlenen tohumlar, ilaclama cihazında seri halde ilaclanarak ekime hazır hale gelirler. İlaclama bidonlarında yapılacak ilaclamalarda, 50 litrelik bidonlara 25 30 kg. 100 litreliklere ise 50 kg tohum konulabilmektedir. İlacın tohumluğa homojen bir şekilde bulaşmasını sağlamak amacı ile bidonun kolu en az 40 50 kez cevrilmelidir. İlaclama bidonlarının kapasiteleri kucuk olması nedeniyle, ilaclama zaman alıcıdır. Ancak istenilen doz ve nitelikte bir tohum ilaclamasına olanak verdiğinden, ozellikle kucuk yetiştiriciler icin guvenle kullanılabilecek bir ilaclama yontemidir. Memleketimizin selektor ve ilaclama bidonları bulunmayan yorelerinde tohumluğun yere yığılıp kurekle karıştırılması şeklinde ilaclama yapılmaktadır. Ancak bu uygulamada tohumluğun her tarafı ilacla kaplanmadığından, coğu kez hastalık gorulmektedir. Bu nedenle kurekle ilaclama yapmaktan kacınılmalıdır. Ancak başka bir olanak bulunmayan durumlarda tohumluk temiz bir yere yığılıp uzerine ilac serpildikten sonra kurekle 8 10 kez, bir taraftan diğer tarafa aktarılarak, ilacın tohumların her tarafına bulaşması sağlanmalıdır. Tohumluğun ilaclandıktan sonra hemen ekilmeyip bekletilmesi gerekirse, kuru ve serin bir yerde saklanmasına ozen gosterilmelidir. Quintozen 'li ilaclarla ilaclanmış tohumluklar bekletilmeden ekilmelidir. Ancak, zorunlu durumlarda bu sure daha once de belirtildiği gibi l.5 ayı gecmemelidir. İlaclanmış tohumluğun, cimlenme ve cıkma gucunu aynı zamanda hastalıktan koruyuculuk etkisine zararlı olmayan depolama sureleri; ilacın ceşit ve dozuna, tohumun nemine, depolama tipine, depo sıcaklık ve orantılı nemine, havalandırma ve aynı zamanda tohum ceşit ve niteliklerine gore gore değişmektedir. Kombine ilaclanmış tohumluğun depolanması ile ilgili calışma sonuclarına gore, Ege Bolgesi koşullarında, ambar zararlarına karşı Malathion % 2 Dust Surmeye karşı Mancozeb ve Carboxin 37.5 + Thiram 37.5 ile kombine ilaclanmış % 12 civarında nem iceren buğday tohumluğunun 5 ay, % 13 16 nem iceren tohumluğun ise l ay sure ile depolanması sonucu olumsuz bir etki saptanmamıştır. Orta Anadolu koşullarında Malathion % 2 Dust'in Mancozeb aktif maddeli bir ilacla birlikte kullanılmasından sonra K) ay sure ile acıkta depolanmasında bir sakınca gorulmemiştir. Surme hastalığına karşı ilaclamanın, ambar zararlılarına olduğu gibi, toprak altı zararlılarına karşı da kombine uygulanması mumkundur. İlaclama Zamanı : Tohumlar ekim oncesi onerilen tohum ilaclarından herhangi biri ile metoduna uygun olarak ilaclanırlar. Buğday Mozaik Virusu Hastalık Tanımı : Hastalığın etmeni toprak kokenli buğday mozaik virusudur. Buğdayda bu virus bitki ozsuyu ile birlikte taşınmaktadır. Polymyxa graminis fungusu, topraktaki virusun vektorudur. Doğal enfeksiyon serin şartlarda (12 15 C) ve yuksek toprak neminde artış gostermektedir. Hastalığın inkubasyon devresi uzundur (40 90 gun). Bu nedenle kışlık ekilen buğdaylarda belirti gorulmekte, ilkbaharda ekilenlerde gorulmemektedir. Virus?un kil zerreleri tarafından tutulup daha sonra herhangi bir organizma yardımı olmaksızın bitkiyi enfekte edebileceği kayıtlıdır. Yaşayış : Sonbaharda ender gorulen mozaik lekeleri, daha cok ilkbaharda kendini gosterir. Benekler ve lekeler, uzunluk ve genişlikte değişen, yaprak damarı boyunca uzanan duzgun olmayan cizgiler halindedir. Lekeli yapraklar bazen normal yeşil zemin uzerinde acık yeşil izler halinde gorulurler. Coğu zaman da acık yeşil zemin uzerinde koyu yeşil lekelidirler. Bazı varyetelerde de yapraklarda acık sarı şekiller ve devamlı olmayan cizgiler meydana gelir. Mozaik lekeleri yaprak kını ve kavuzlarda da gorulur, mozaik lekelerine ek olarak bazı varyetelerde bodurlaşma, cuceleşme ve proliteration'a neden olur. Rozetleşme diye tanımlanan bu durum tarlada bircok veya tek bitkiden oluşan obekler halinde gorulur. Eskişehir'de Kırac 66 ve Kose buğdaylarında rozetleşme ve cuceleşme şiddetlidir. Rozetleşmiş bitkilerin yaprakları daha sonra mozaik lekelerini maskeleyecek şekilde koyu yeşile doner. Toprak kokenli buğday mozaik virusu, Kansas'ta % 25, Missouri'de % 50 verimi azaltmaktadır. Hastalığın elverişli yıllarda, zararı daha da artmaktadır. Ulkemizde, Eskişehir'de hastalığın epidemi yaptığı yıllarda, bulaşık tarladan hic urun alınmamaktadır. Eskişehir'de Alpu'da yaygındır. Kulturel Onlemler : Hastalıktan korunmak icin dayanıklı veya toleranslı varyeteler kullanmak gereklidir. Virus toprakta uzun yıllar (6 yıl) kalabilmektedir. Toprak 50 60 °;C ısıtıldığında bulaşıcı ozelliğini kaybetmektedir. Ancak toprağı ısıtmanın pratikte bir değeri yoktur. Eskişehir'de 1977 1979 yılında yapılan calışmada, Ak 702 ve Zincirli buğdayları, Buğday Mozaik Virusu?ne dayanıklılık gostermiştir. Bulaşık olan tarlalara daha verimli ceşit bulunana kadar Ak 702 buğday ceşidi ekimi onerilmektedir. Kimyasal Mucadele : yoktur İlaclama Zamanı : yoktur Buğdayda Başak Yanıklığı Latincesi : Fusarium culmorum Sacc. Hastalık Tanımı : Buğday başak yanıklığına Fusarium spp. neden olmaktadır. Ancak bunlar icerisinde Fusarium graminearum Sacc. ve F. cuî;morum Schvvabe en onemlileridir. Bu funguslar mısır ve diğer buğdaygillerin bitki artıklarında misel, konidiospor, klamidospor veya eşeyli spor halinde kışlar, ilkbaharda nemli hava şartlarında ruzgar ve su ile taşınarak hububat bitkisinin başaklarına ulaşır. Enfek­;siyon icin en uygun şartlar; 48 72 saat suren nemli hava, 23 25°;C sıcaklık olmakla birlikte nemli havanın 72 saati gecmesi durumunda daha serin havalarda da enfeksiyon oluşturabilir. Fungus sporları tanenin icinde, dış kabuğunda ve başağın diğer parcalarında gelişmekte olup, uygun şartlar oluştuğu takdirde hastalık yıldan yıla artabilir. Hastalık etmenlerinden F. culmorum'un makrokonidiyumları kısa, renksiz, enli veya şişkin, bir tarafı duzgun kıvrılmış, diğer tarafındaki apikal hucresi ise ayırt edilebilir şekilde ayak hucresi ile kıvrılmıştır. Konidiospor genellikle 3 5 bolmeli ve 26 40x4 6 um boyutlarındadır. Sporodokiyum oluştururlar ancak mikrokonidi yum ve perites oluşturmazlar. Klamidosporları oval, kure biciminde, duzgun veya puruzlu duvarlı, tekli, zincir şeklinde veya kume şeklinde olup hif boyunca aralıklarla bulunur. F. graminearum''dan oldukca homojen, kısa, ayırt edilebilir bolme, kalın duvar ve enli makrokonidiyumları ile ayırt edilebilir. F. graminearum'un makrokonidiyumları belirgin ayak hucreli ve genellikle 5 6 bolmeli olup, 35 62x2.5 5 um boyutlarında hafifce kıvrık ve duz şekillidir. Tek veya zincir halinde klamidospor oluştururlar. Yaşayış : Hastalık ciceklenme doneminden sonra buğdayın bir veya birden fazla başak cığının beyazlaşması veya vaktinden once olgunlaşması ile tanınabilir. Başaklar sut olum devresine geldikten sonra hastalıklı başakların acık sarı bir renk alması, geri kalan sağlıklı başakların yeşil ve sağlıklı gorunumde olması cok belirgin olarak hastalığın ayırt edilmesini sağlar. Enfekteli başakların kaidesinde ve devamında, acık pembe veya pembemsi renk meydana gelmesi ve fungusun misellerinin başağı sarmasıyla hastalık tipik bir hal alır. Bu renklenme yaz donemindeki fungus sporlarının yoğunluğuyla ilgilidir. Şiddetli enfekte olmuş başaklardaki taneler grimsi beyaz, pembemsi veya kırmızımsı renk alır. Suni besi ortamında bu renk daha bariz şekilde gorulur. Coğunlukla kotu bir şekilde buzulmuş ve bukulmuştur ve tohum kabuğu dik­;kati cekecek şekilde sertleşmiş, pul pul olmuştur. Hasat zamanında eğer fungusun gelişmesine elverişli şartlar oluşmuşsa ilk bulaşmalardan sonra başaklarda benek­;ler, mavi siyah kısımlar oluşur ki, bu sporları taşıyan yapılardan kaynaklanmak­;tadır. Hastalığın şiddetinin artmasında ozellikle ciceklenme donemindeki yağış­;ların etkisi buyuktur. Buğdaydan sonra mısır ekimi yapılan alanlardaki başak yanıklığı, buğdaydan sonra diğer hububat bitkileriyle rotasyona gore daha fazla olabilmektedir. Hastalıktan dolayı onemli miktarlarda başaktaki tane sayısı azalmakta, bin tane ağırlığı duşmekte ve tane kalitesi bozulmaktadır. Hastalık ulkemizin Akdeniz ve Marmara bolgelerinde gorulmektedir. İklim koşullarının hastalığın lehine gelişebileceği ciceklenme devresindeki uzun sureli yağışlar ve hava sıcaklıklarının duşuk seyretmesi durumlarında, hastalığın her yıl dikkatle gozlenmesi ve onlemlerin alınması gerekir. Kulturel Onlemler : ? Etmenler hem tohum hem de toprak kokenli funguslar oldukları icin mucadelesi zordur. Mucadele icin mutlaka kulturel onlemlere uyulmalıdır. ? Dayanıklı ceşitlerin ekimi tercih edilmelidir. Erkenci ceşitler, hastalıklara gecci ceşitlerden daha fazla duyarlıdır. ? İyi bir toprak işlemesi uygulanmalı, ekim derinliği ve toprak tavı uygun olmalıdır. ? Ekimden once topraktaki yeşil bitki ve bitki artıkları, toprak işlemesi yada herbisit uygulaması ile ortadan kaldırılmalıdır. ? Toprak analizi yapılarak analiz sonuclarına gore gubreleme yapılmalı, ozellikle aşın azot kullanımından kacınılmalıdır. ? Hastalığın yoğun gorulduğu alanlarda 2 3 yıllık ekim nobeti uygulanmalıdır. Kimyasal Mucadele : Kimyasal mucadele icin ruhsatlı bir ilac mevcut değildir. İlaclama Zamanı : Kimyasal mucadele icin ruhsatlı bir ilac mevcut değildir. Tahıl Kullemesi Latincesi : Erysiphe graminis ""DC."" Wint.) Hastalık Tanımı : Fungus konukcu uzerinde yuzeysel mycelium ortusu oluşturur. Miseller epidermis hucrelerine emeclerini gonderirler. Epidermiste el şeklinde dallanan ve beslenip buyuyen miseller conidiophore oluştururlar. Bunların ucunda teşbih tanesi gibi uc uca eklenmiş conidium'lar meydana gelir. Olgunlaşan konidiler ayrılarak yeni enfeksiyonları meydana getirirler. Konidiler 12 15 mikron genişlikle 24 30 mikron uzunlukta olup elipsoit şeklindedir. Konukcu sararmaya başladığı zaman misel yığınlarında cleistothecium'lar meydana gelir. Cleistothecium 152 251 mikron capında kure veya oval şekildedir. Her cleisto thecium'da ortalama 30.4 mikron genişlikte 77.4 mikron uzunlukta oval veya silindir şeklinde 15 20 adet ascus bulunur. Ascuslar icinde dinlenme devresinden sonra belirli koşullarda 4 8 askospor meydana gelir. Bunlar hububatı enfekte ederek hastalığın meydana gelmesini sağlarlar. Etmen ılıman bolgelerde kışı bitkiyi enfekte etmiş misel halinde gecirdiği halde diğer bolgelerde kışı cleistothecium halinde gecirir. Bitkilerin sararması ile birlikte oluşan cleistothecium'lar kışı kurumuş bitki yapraklarında gecirirler. Havaların ısınmasıyla birlikte ilkbaharda ascus ve askosporları meydana getirerek primer enfeksiyonu sağlarlar. Ancak bu tarz fungusun kışlamasında onemli bir yol değildir. Genellikle primer enfeksiyonları sonbaharda enfeksiyona uğramış tahıl yapraklarında bulunan miseller meydana getirirler. Misellerden oluşan konidiler ruzgarla cevreye dağılarak sekonder enfeksiyonların meydana gelmesini sağlarlar. Konidilerin optimum cimlenme sıcaklığı 10 °;C (0 35°;C)' dir. Enfeksiyonlar icin ise 15 20°; C en uygun sıcaklıktır, inkubasyon suresi bir haftadır. Yaşayış : Yapraklarda onceleri nokta halinde beyaz gri renkte pustuller halinde gorulur, sonra esmerleşir. Uygun koşullarda pustuller birleşir yaprağı tamamen kaplayabildiği gibi, sap ve başak'a da intikal eder. Bitki uzerinde yuzeysel bir tabaka oluşturan misel ortusu ruzgar, yağmur ve surtunmelerle silinebilir. Hastalığa yakalanan bitkiler yatmaya daha elverişli olduğundan dolayı mahsul kaybına sebep oldukları gibi, nekrozlar meydana getirerek ozumleme yuzeyini azaltmakla da verimin duşmesine sebep olur. Kulturel Onlemler : Hastalıkla mucadelede en guvenilir yol dayanıklı ceşitlerin yetiştirilmesidir. Nispi nemin yuksek olduğu yerlerde sık ekimden ve fazla azotlu gubre vermekten kacınılmalıdır. Kimyasal Mucadele : Hastalığa karşı etkili ilaclar vardır. Ancak hastalık gorulduğu her tarlada ekonomik bir zarar oluşturmaz, bu nedenle ilaclamadan once uygulamanın ekonomikliği yonunden zarar meydana gelip gelmeyeceğine karar vermek gerekir. İlaclar onerilen dozlarda yaprakların alt ve ust yuzeylerinin kaplanmasını sağlayacak şekilde uygulanmalıdır. Hastalığı yoğunluk ve devam etme durumuna gore, pyrazophos ile yapılan ilaclamalardan 1 hafta, diğerlerinde ise 15 gun sonra ikinci bir ilaclama yapılmalıdır. İlaclama Zamanı : Hastalık belirtileri gorulmeye başlandığında veya bitki ve tarlada fazla bir yoğunluk kazanmadan ilaclamaya başlanmalıdır. Buğdayda Septorya Yaprak Lekesi Latincesi : Septoria tritici Rob. in Desm. Hastalık Tanımı : Ozellikle buğdayı enfekte eden S.triticfmn neden olduğu bu hastalık, uygun koşullarda triticale ve cavdarı da enfekte edebilir. Bazen arpa ve bazı yulaf turleri uzerinde de gorulur. S.tritici, enfekteli urun artıklarında ve kendi gelen buğday uzerinde yaşamını surdurur. Enfekteli artıklar, şayet derin surulmemişse ve curumemişse 3 yıldan fazla canlı kalabilir ve spor uretebilirler. Yağışlı hava suresince, enfekteli anız veya urun artıkları uzerinde, toprak yuzeyin­;de sporlar urer. Buğday yaprakları uzerine yağmurla veya ruzgÃrla gelen sporlar, yaprak uzerinde ıslaklık en az 6 saat sureklilik gosterdiğinde cimlenir ve yaprağı enfekte ederler. Yapraklar 2 3 gun sureyle ıslak kaldığında enfeksiyon oranı yukselir. Hastalığın yaprakta gelişmesi sonucunda piknitler oluşur. Piknitler gri kahverengi ve kuremsi olup, yaprak dokusu icinde gomulu olarak bu­;lunurlar. Olgunlaşan piknitlerden nemli ortamlarda beyazdan devetuyu rengine kadar değişen renkte spor kitlesi dışarı akar. Enfekteli boğumlar uzerin­;de bazen koyu renkli ve dokuya gomulmuş noktalar şeklinde piknitler gorulur S.tritici konidiosporlannın cimlenme sıcaklıkları optimum 20 25°;C'dir. Hastalık etmeninin 5°;C, den 35°;C'ye kadar geniş bir sıcaklık isteği vardır. Havanın sıcak ve kurak donemleri veya kış soğukları hastalık gelişmesini durdurur. Enfeksiyonlar, uygun sıcaklık ve birbirini takip eden yağışlı havalar suresince devam eder. Hastalığın ilk belirtileri yapraklarda bulaşmadan 14 21 gun sonra gorulmekle birlikte, orantılı nemin yuksek olduğu durumlarda 5 6 gun sonra da gorulebilir. Yaşayış : Hastalığın ilk belirtileri, yaprak uzerinde damarlar ile sınırlandırılmış, kucuk, duzensiz, kırmızımsı kahverengi lekeler şeklindedir. Hastalık, kul rengi lekelerin merkezinden gelişir. Bu lekelerin genişlemesi ve birleşmesi sonucunda yaprağın tumu lekelerle kaplanır. Daha sonra lekeler uzerinde kucuk koyu noktalar şeklinde piknitler gorulur, bu nedenle hastalık "benekli yaprak lekesi" olarak da bilinir. Bazen aynı bitkide diğer yaprak hastalıkları da gorulebilir. Bu nedenle hastalıklar karıştırılmamalıdır. Hastalık, ilk olarak alt yapraklarda gorulur. Daha ust yapraklara yayılma hızı, cevre koşullarına ve ceşidin duyarlılığına bağlı olarak değişir. Hastalığın şiddeti, bitki olgunluğa yaklaştıkca azalmaktadır. Septorya yaprak lekesi, Ege, Marmara ve İc Anadolu Bolgelerinde de gorulmekle birlikte ozellikle Akdeniz Bolgesinde zaman zaman epidemilere neden olarak ekonomik onemde zararlar meydana getirir. Kulturel Onlemler : Duyarlı ceşitlerin ekiminden kacınılmalı, dayanıklı ceşitler ekilmelidir. ? Ekim nobeti uygulanmalıdır. ? Derin surum yapılarak, bitki artıklarının toprağa gomulmesi sağlanmalıdır. ? Analiz sonuclarına gore dengeli gubreleme yapılmalı, ozellikle gereğinden fazla azotlu gubre kullanmaktan kacınılmalıdır. ? Sık ekimden kacınılmalı, mibzerle ekim tercih edilmelidir. Kimyasal Mucadele : Eğer iklim koşulları hastalığın gelişmesine uygun gidiyorsa ve epidemik bir durum olasılığı varsa yeşil aksam ilaclaması uygulanır. İlaclama oncesi kullanılacak su miktarı kalibrasyonla saptanmalıdır. Erken donemde , oluşabilecek epidemik durumlarda ilac karışabilirliği dikkate alınarak yabancı ot mucadelesi ile birleştirilebilir. İlaclama Zamanı : Genel olarak ilaclama icin en iyi zaman bayrak yaprağının tamamen acıldığı kın doneminin sonu veya başak cıkışı oncesidir. Erken donemde bitkinin ust kısımlarına doğru tırmanan bir enfeksiyon icin bayrak yaprağının cıkması beklenmemelidir. Aynı şekilde, tarla bulaşıksa ve başaklanma doneminde yağışlı havalar devam ediyorsa ekonomik zarar soz konusu olabileceğinden ilaclamaya gerek duyulabilir. İlaclamanın tekrarlanması gerektiği durumlarda, bitki koruma urunlerinin etiketinde belirtilen etki sureleri dikkate alınmalıdır. Arpa Sarı Cucelik Virusu Latincesi : Barley Yetlow Dwarf Luteovirus Hastalık Tanımı : Buğday sarı cucelik virusu olarak da bilinir. Erken enfeksiyonda kayıplar buyuk olur. Partikulleri, izometrik yapıda ve 25 30 nm capında olup, yuvarlaktır. Tek sarmal RNA icerir. Partikullerin nukleik asit oranı %28, protein oranı ise %72'dir. Bitki ozsuyunda stabildir. Virus, mekanik olarak, bitkilerin birbiri ile temasıyla, tohumla ve polenle taşınmaz. Pek cok yaprak biti, virusu persistent olarak taşır. Bu vektorler virusu bir kez vucuduna aldığında, hayatı boyunca virusu bunyesinde bulundurur ve yayılmasını sağlar. Virusun beş farklı ırkı vardır ve bunlar da vektorlerine gore iki alt gruba ayrılmıştır. 1. alt grup: BYDV MAV ırkı genellikle Macrosiphum avenae ile, nadiren de Rhopalosiphum padi , Rhopalosiphum maidis ve Schizaphis graminum ile taşınır. BYDV PAV ırkı genellikle R. padi ve Macrosiphum avenae ile, nadiren de R. maidis ve Schizaphis graminum ile taşınır. BYDV SGV ırkı S. graminum ile nadiren de M. avenae, R. padi ve R. maidis ile taşınır. II. alt grup: BYDV RMV ırkı duzenli bir şekilde R. maidis ile ancak nadiren de R. padi, M. avenae and S. graminum ile taşınır. BYDV RPV ırkı R. padi ile nadiren de S. graminum, R. maidis ve M. avenae ile taşınır. Yaşayış : Bu virusun oluşturduğu belirtiler, konukcu bitkinin genotipi, yaşı ve fenolojik durumu kadar, virusun ırkı ve cevresel koşullara gore değişebilir. Tarladaki belirtileri kolaylıkla besin veya su noksanlığı ile karıştırılabilir. Belirtiler mevsimden mevsime değişir veya enfeksiyondan hemen sonra kaybolur. Fakat pek cok konukcudaki en yaygın belirtisi, boğum aralarının kısalmasına bağlı olan cuceleşmedir. Cuceleşme, baş oluşturamayacak kadar şiddetli olabilir veya bulaşık olmayan bitkilerden cok dikkatli bakılmadıkca ayrılamayacak kadar hafif olabilir. Bulaşık bitkilerdeki en dikkat cekici belirti, daha cok yaşlı yapraklarda gorulen yeşil rengin kaybolmasıdır. Renksizleşme, enfeksiyondan 1 3 hafta sonra başlar. Diğer belirtileri arasında yaprakların sertleşmesi, yukarı doğru kıvrılması, testere dişli yapraklar, başaklanma ve ciceklenmede azalma, kısırlık, daneierin dolmaması, az ve kucuk dane oluşumu ve dolayısıyla urun kayıpları yer almaktadır. Hastalıktan dolayı urun kaybı, %5 20'dir. Kayıplar ekilen ceşide, ekim zamanına ve bulaşık bitkilerin sayısına bağlı olarak değişmektedir. Ceşitli konukculardaki belirtileri aşağıdaki gibidir: Yulafta: Yapraklarda kırmızımsı mor renk değişimi, bazen tum bitkinin sararması ve sertleşmesi, tohum başının yanması en yaygın gorulen belirtiler arasındadır. Ozellikle erken sonbaharda yem icin ekilen yulaflarda daha yaygındır. Buğday ve cavdarda: Yapraklar sararır ve yaprak ucu kutleşir. Bulaşık alanlarda buğday dikleşir, sararır ve olgunlaşma sırasında renksizleşir. Arpada: Yaprak uclarında ve kenarlarında hızla tum yaprağa ilerleyen acık sarı renk değişimi gorulur. Bu sararma N eksikliği belirtileri ile kanştınlabilir. Ancak N eksikliği bitkide daha homojen dağılırken, virusle bulaşık bitkilerde dağınıktır. Celtikte: Yapraklarında sarı turuncu renk değişikliğine neden olur. BYDV belirti gostermeksizin de bitkilerde bulunabilir. Cim ve cavdar ve mısır bitkisi buna ornektir. Virus, Ulkemizde konukcularının yetiştirildiği alanlarda, yaprak biti populas yonuna bağlı olarak gorulmektedir. Kulturel Onlemler : ? Tolerant veya dayanıklı ceşit kullanılmalıdır. ? Kış ve ilkbahar ekimlerini, yaprak biti populasyonlarının yoğun olduğu do­;nemlere denk getirmemeye dikkat edilmelidir. Bunun icin sonbahar ekimi mumkun olduğunca gec, ilkbahar ekimi mumkun olduğunca erken yapılmalıdır. ? Vektorlere karşı ilgili Teknik Talimatta belirtilen mucadele metotları kullanılmalıdır. Kimyasal Mucadele : Ulkemizde bu hastalığa karşı kimyasal mucadele onerilmemektedir. İlaclama Zamanı : Ulkemizde bu hastalığa karşı kimyasal mucadele onerilmemektedir.