Levrek Biyolojisi ve Yetiştirme Teknikleri LEVREK (Dicentrarchus labrax Lin., 1758) BALIĞININ BİYOLOJİSİ VE YETİŞTİRME TEKNİKLERİ Yrd. Dc. Dr. Kurşat FIRAT & Şahin SAKA Ege Universitesi Su Urunleri Fakultesi Yetiştiricilik BolumuYetiştiricilik Anabilim Dalı İskele Urla, 35440 İZMİR GİRİŞ Su urunleri yetiştirme teknolojisinin gelişimi ile beraber levrek kulturu uzerindeki calışmalarda yoğunlaşmıştır. Ulkemizde onceleri cipura balığının besiye alınması ve daha sonrada larva uretimine gecilmesini takiben, levrek larvalarının kultur calışmalarında yoğun artışlar gozlenmiştir. İlk defa Fabre Domerque (1905) tarafından levreklerin yapay yolla uretilebileceği bildirilmiş olup, Barnab&

Levrek Biyolojisi ve Yetiştirme Teknikleri LEVREK (Dicentrarchus labrax Lin., 1758) BALIĞININ BİYOLOJİSİ VE YETİŞTİRME TEKNİKLERİ Yrd. Dc. Dr. Kurşat FIRAT & Şahin SAKA Ege Universitesi Su Urunleri Fakultesi Yetiştiricilik BolumuYetiştiricilik Anabilim Dalı İskele Urla, 35440 İZMİR GİRİŞ Su urunleri yetiştirme teknolojisinin gelişimi ile beraber levrek kulturu uzerindeki calışmalarda yoğunlaşmıştır. Ulkemizde onceleri cipura balığının besiye alınması ve daha sonrada larva uretimine gecilmesini takiben, levrek larvalarının kultur calışmalarında yoğun artışlar gozlenmiştir. İlk defa Fabre Domerque (1905) tarafından levreklerin yapay yolla uretilebileceği bildirilmiş olup, Barnabé; (1971) levreklerin hormon mudahelesi ile kontrol altına alınabileceğini rapor etmiştir. Aynı araştırmacı (1972) levrekleri juvenil hale kadar getirmeyi başarmış ve bugun Avrupa ulkelerinde yumurtadan pazar boyuna kadar geniş bir endustri kolu haline gelmesine onculuk etmiştir. Ulkemizde ise levrek larva yetiştiricilik calışmaları 1984 yılında ozel bir işletme ve E. U. Su Urunleri Fakultesi'nde başlamıştır. 1980'li yılların sonunda uretimlerini binli rakamlar ile ifade eden akuakultur tesisleri gunumuzde yıllık larva uretimlerini milyonlara dayanan rakamlar ile ifade etmektedirler. Levrek larva uretiminde sağlanan bu gelişim, yeni turlerin aquakulturune de onculuk etmektedir. LEVREK(Dicentrarchus labrax, L. 1758) BALIĞININ BİYOLOJİSİ Morone labrax ve Roccus labrax sinonimleri ile de adlandırılan levrek, Phylum : Vertabrata Subphylum : Pisces Classis : Osteichthyes Subordo : Percoidei Familia : Serranidae Genus : Dicentrarchus Species : labrax (Linneaus, 1758) şekliyle sistematikteki yerini almıştır. Levrek balıkları, tum Akdeniz'den, İngiltere'nin kuzey sahillerine ve Kanarya Adaları'na kadar yayılım gosterir. Deniz fenogramlarının bulunduğu kumlu, camurlu sığ biotoplarda, sıcaklığa ve tuzluluğa karşı gosterdiği toleransı ile nehir ağızlarında ve laguner bolgelerde yaşayan bir littoral bolge balığıdır. Havaların soğuması ile birlikte kışlamak icin derin sulara goc ederler. Karnivor bir tur olan, bazen yalnız bazen de kucuk suruler halinde dolaşan levreklerin genc donemlerinde eklem bacaklılardan Crangon, Gammarus ve Ligia gibi kucuk karidesleri, ergin donemlerinde kucuk balıklardan ozellikle Sardina turunu, kafadanbacaklılardan Sepiola ve Loligo'yu, eklembacaklılardan Carnicus, Crangon sp. ve Macropipus turlerini tercih ettiği yakalanan bireylerin mide iceriklerinden alınan orneklerden ortaya cıkmaktadır (FAO, 1991). Vucudu lateralden hafif yassılaşmış olan levrek balığının derisi ktenoid pullarla kaplıdır. Sikloid pullar ense ve yanaklar uzerindedir. Yanal cizgi uzerinde 65 80 arası pul bulunur. Birinci solungac yayı uzerindeki brankiospin sayısı 18 27 arası değişir. Dorsal yuzgec araları geniştir. Dorsal yuzgecte 8 10 adet diken ışın mevcuttur. II. dorsalde 1 diken ve 10 14 adet yumuşak ışın bulunur. Muzoda pul yoktur. Operkulumda gri siyah leke mevcuttur. Preoperkulum ve operkulum uzerinde sert diken ışınlar vardır. Renk dorsalde koyu gri esmer, ventralde beyazdır. Goz kemiğinin ustunde siyah lekeler mevcuttur. Ağız geniş, dişler damakta ve dilde bulunur. Renkleri sırt kısmında koyu gri esmer, yanlarda gumuşi, karın bolgesinde beyazdır. Ergin bireylerin sırt kısmı lekesiz koyu renkte olurken, genclerde bazen siyah lekeler olabilir. 1 m'ye kadar uzayabilen boyu ortalama 50 cm. olup, ağırlığı da 12 kg' a ulaşabilir (Ucal ve Benli, 1993). Tatlı sularda buyuyebilirler, fakat ureyemezler. Levrekler 5 28 °;C arası sularda yaşayıp 12 14 °;C arasında yumurta bırakırlar. Doğal ortamda 1 kg'lık bir dişinin 293.000 358.000 adet yumurta bırakabildiği bildirilmişlerdir (Kennedy ve Fitzmaurice, 1972). Tuzluluk değişimlerine karşı dayanıklı olup, 3 tuzluluktan 50 tuzluluğa kadar yayılım gosterir. 0 tuzluğa adapte olabilir. Levreklerin duşuk tuzluluk şartlarına adaptasyonu uzerine bircok calışma yapılmış olup, bunlar adaptasyon teknikleri, duşuk tuzlulukta beslenmeleri ve gelişimleri uzerinedir (Loy ve ark., 1996, Dendrinos ve Thorpe, 1985, Johnson ve Katavic, 1984). Levrek balıkları 1 yaşına gelene kadar gonadlarında bir gelişim gozlenmez. 13 15. aylarda testikullerde ve ovaryumlar da farklılaşma başlar. Doğal şartlar altında levrekler hayatlarının ikinci yılında sperm salgılayabilirler. Ancak RGS değeri duşuktur. 3. yılda ise ergin bir birey gibi yuksek oranda sperm sağlayabilirler. Ovaryumlardaki farklılaşma, erkeklerde olduğu gibi 13 15 aylar arasında başlar ve nispeten daha uzun surer (Brusle ve Roblin, 1984). Dişiler doğal şartlar altında ancak 3. yılda yumurta bırakabilir. Buyume hızı bir yaş grubu bireylerinde en fazla durumdadır. Cinsi olgunluk donemlerinde ağırlık artışının dişilerde erkeklerden daha fazla olduğu saptanmıştır. Ucuncu yaştan sonra alınan besinler gonad gelişiminde kullanılır. Akdeniz'de erkekler 2 3 yaş 25 30 cm boyda, dişiler 3 5 yaş, 30 40 cm boyda, Atlantik'te ise erkekler 4 7 yaş ve 32 37 cm boyda, dişiler ise 5 8 yaş ve 38 42 cm boyda cinsel olgunluğa ulaşırlar (Alpbaz, 1990). Levrek balıkları Akdeniz' de Ocak Mart ayları arasında yumurta bırakırlar. LEVREK BALIĞI YETİŞTİRİCİLİĞİ Anaclar ve Yumurtlama Anaclarının tutulduğu tanklar, anacların buyukluğune ve stok yoğunluğuna bağlı olarak değişim gosterir. Akuakultur unitelerinde buyuk, orta ve kucuk hacimli anac havuz sistemleri kullanılmaktadır. Buyuk sistemler yoğun olarak Japonya ve kuzey doğu Asya ulkelerinde 50 100 m3 hacimlerde kullanılmakta ve tesis dışında kurulmaktadır. Orta buyuklukte hacime sahip tanklar Avrupa ulkelerinde kullanılmakta olup tesis icinde yer almaktadır. Tankların hacimleri 15 30 m3 arasındadır. Bunların ayrıca filtrasyon, ısıtma ve soğutma sistemleri de mevcuttur. Kucuk hacimli sistemler ise 10 20 m3 arasında olup Akdeniz sahasındaki ulkelerde kullanılmaktadır (Licas, 1988). Bu tankların tum sistemleri cevresel şartlara karşı kontrol altındadır. Tanklar genellikle koyu renkte olup yuvarlaktır. Anac bireyler yetiştiricilik yolu ile yada doğal ortamdan ceşitli avlama metodları ile yakalanabilir. En ideali paraketa ile yapılan avcılıktır. Ağ ile yakalanan bireylerde adaptasyon donemin de yoğun olumler gorulur. Anac bireyler yumurtlama doneminden once yuksek kalitede taze yem ile kalamar, subye ve karides etine dayalı pelet yemlerle gunde 1 3 kere vucut ağırlığının %1 1.5'ğu kadar beslenmelidir. Verilen yemler %50 55 protein ve %10 15 deniz orijinli canlıların yağlarından oluşan iceriğe sahip olmalıdır. Yağlar en az %5 n 3 HUFA icermeli ve temel olarak 22:6n 3 tipinde olmalıdır. Bu durum yumurta kalitesini doğrudan etkiler. Balıklar 10 15 kg/m3 olacak şekilde stoklanır. Dişi erkek oranı anac balığın durumuna gore 1:1, 1:2 veya 2:3 kg olacak şekilde ayarlanır. Tanklara saatte %10 20 arası debi uygulanır. Su sıcaklığı 14 15 0C olmalıdır. Tanklarda doğal deniz suyu tuzluluğu kullanılır. Yumurtaların pelajik yapısından dolayı tankların su cıkışları yuzeydendir. Bunun icin tankların ust cıkışına 500 mikron goz acıklığına sahip tank icine yerleştirilmiş rekuparator sistemleri konulur. Anac bireylerden doğal yollarla, sağım yontemiyle ve hormon mudahalesi ile yumurta temin edilebilir. Sağım yontemi yumurtaların kucuk olmasından ve dollenme oranının duşukluğunden dolayı uygulanmamaktadır. Yumurtaların doğal periyot icinde hormon mudahalesi olmadan alınması kaliteyi olumlu etkiler. Bunun yanı sıra doğal ortamdan yakalanan bireylerin yumurtlamaya teşvik edilmesinde hormon kullanımı oldukca başarılı sonuclar vermektedir. Ayrıca levrek anaclarına fotoperiyot uygulanması ile doğal yumurtlama zamanları değiştirilerek yılın ceşitli donemlerinde yumurta sağlanabilir. Levrek balıkları hormon uygulamalarına karşı hassastır. HCG ile teşvik edilen anaclarda kuvvetli bir bağışıklık sistemi oluşur. Hipofizden gonadotrapin salgılanmasındaki başarısızlıktan dolayı daha onceden kullanılan anaclarda yumurtlama ve yumurtaların oluşumu sırasında sorunlar oluştuğunu saptanmıştır. HCG enjekte edilen anaclarda hipotalamus hipofiz eksenindeki eksilme sonucunda, anaclarının yumurtalarını oluşturmasında azalma gorulur. Bunun sebebi hipofizde gonadotropin seviyesinin artmasına rağmen dolaşım sistemine salgılanmamasıdır. LH RH ve LH RHa'nın ceşitli turlerin plazmalarındaki gonadotropin duzeyini yukselttiği ve HCG hormonuna gore daha avantajlı olduğu saptanmıştır (Alvarino ve diğ., 1992a, 1992b). Bu hormonların HCG hormonuna gore avantajları şunlardır. 1. GnRH balığın kendi GtH uretimini sağlar. 2. Kucuk molekulludur. GnRH kolayca sentezlenebilir ve saf olarak temin edilebilir. 3. Yumurtlama sırasında kullanılan miktar azdır. 4. GnRH turlere gore duşuk miktarda kullanılabilir. 5. Kucuk polipeptidlidir ve bağışıklık yapmaz. Levreklerde LH RH'ın uygulanmasında yumurta capının 650 mm civarında olması istenir. Bu donemde yani vitellogenesis safhasında toplam 10 mgr/kg olacak şekilde, 12 saat ara ile uygulanması sonucunda ilk 48 saat icinde ovulasyon gorulebilir. Uygulamanın gunduz başlaması ovulasyonun hızını artırırken, gece başlaması yuzdesini etkiler. Levrek balıklarında yapılan calışmalarda HCG 500 1800 IU, LHRH 1 20 mgr/kg olacak duzeyinde kullanılmasının yumurta kalitesi ve kantititesi uzerinde olumlu etkisi olduğu saptanmıştır (Barnabé; ve Paris, 1984, Barnabé; ve Barnabé; Quet, 1985, Alvarino ve diğ., 1992a,1992b). Anaclarda Yumurta ve Sperm Olgunlaşması Ureme donemine giren levrek balıklarının gonadlarında yumurta hucrelerinin oluşması ve atılması dort temel periyotta olur. a) Pregametik Periyot: Haziran ve Ekim aylarında gonadlarda olgunlaşma yoktur. b) Gametogenesis: Ekim ve Ocak aylarında oosit sitoplazmasında yağ damlacıkları, az sayıda yağ globulleri ve kortikol alveolleri gorulur. Kasım Aralık aylarına kadar yağ damlasında buyume gorulmekle birlikte erkeklerde sperm elde edilmesi mumkundur. c) Yumurtlama Periyodu: Ocak ayında başlar, Mart ayında biter. Bu donemde yumurtalar dışarı atılır. d) Dinlenme Periyodu: Nisan Mayıs ayları arasında gozlenir. Ovaryumlar da atretik oosit'ler, testislerde artık yapılar gozlenir. Levreklerin ovaryumlarındaki yumurta hucresinin gelişimi ise 12 temel aşama ile acıklanır. 1. Aşama: İlkel yumurta hucresi cok kucuk bir yapıdadır. Fakat buna nazaran buyukluğu diğer hucrelerden daha fazladır. Hucrenin capı 10 12 μ; arasındadır. Hucrelerde mitoz bolunme ile coğalma gorulur. 2. Aşama: Yumurta hucrelerinin capları 12 20 μ; ulaşır. Her yumurta hucresinin etrafında folikul oluşmaya başlamıştır. Folikul hucrelerin ikinci katını oluşturur. 3. Aşama: Bu donemde sitoplazmanın homojenliği bozulmuştur. Hucre cekirdeğinin bolumlenmesi ile cekirdeğin dış kısmının şekillenmesi başlamıştır. Hucre cekirdeğinin capı 5 8 μ; arasındayken, hucrenin bu aşamada capı ise yaklaşık 20 μ; civarındadır. 4. Aşama: Hucre icerisinde stoplazmik uc zon birbirinden ayrılmıştır. Bunlar kortikal zon, granuler yapılı orta zon ve tanecikli prinuller zon dur. 5. Aşama: Bu donemde ilk oosit zarı farklılaşmaya başlamıştır. Ayrıca yumurta sarısının meydana gelmesi ve toplanması olarak bilinen previtellogenesis'in de ilk başlangıcı bu aşamada gorulur. Bu sırada hucre capı 30 50 μ; arasındadır. 6. Aşama: Cekirdek zarında ilk yağ damlacıkları ve cekirdek cevresinde loplar meydana gelmeye başlar. Bu olay yumurta capı yaklaşık 100 μ; olduğunda başlar ve yumurta 300 350 μ; gelinceye kadar devam eder. 7. Aşama: Vitellusun iki farklı yapısının belirginleşmeye başladığı bu donemde yumurta zarının şekillenmesi de başlamıştır. Yaklaşık 100 μ; capındaki yumurta hucresinde yağ damlacıkları ve yumurta sarısı uretimi hızla devam eder. 8. Aşama: Yumurtanın capı yaklaşık 200 μ;'dur ve vitellusun iki karışımı gorulmektedir. 9. Aşama: Bu aşamada yağ damlacıkları yumurta sarısı tarafından hucre kenarına doğru itilir ve vitellusun uc karışımı izlenebilir. 10. Aşama: Yumurta capı 350 400 μ; civarında olup vitellogenesis sona ermiş ve cekirdek kutba doğru yonelmiştir. 11. Aşama: Yumurta 500 550 μ; boya ulaşmış ve mikropil deliği bu aşamada meydana gelmiştir. Yumurta icinde vitellus, hucre duvarı ve yağ damlası net şekilde gorulmektedir. 12. Aşama : Yumurtanın gonadlardaki bu gelişiminden sonra yumurta herhangi bir değişime uğramaksızın 1 2 ay bekler. Dışarıya doğru cıkıntı yapmasına neden olurlar. Boylece folikul tekasındaki kasların kontraksiyonu ile ovulasyon meydana gelir. Eğer biotik ve abiotik şartlar uygun değilse folikullerin deformasyonu ile yumurtaların emilimi ortaya cıkar. Levrek balıklarında spermlerin gonadlarda ki gelişimi spermatogoniumların aktif şekilde testis kanalları duvarlarında coğalması ile başlar. İlk once spermatogoniumlardan primer spermatozitler, onlardan da sekonder spermatozitler meydana gelir. Testikuler kanal boşluklarında toplanan ve burada uygun şartlar oluşuncaya kadar bekleme pozisyonuna giren spermler, gonadotropin etkisi ile dışarı atılmaya hazır hale gelir. Testislerde hareketsiz halde bekleyen spermler su ile temasa gecince hareketlenirler. Yumurta Ozellikleri ve Kalite Kriterleri Kemikli balıkların yumurta boyları turlere ve turlerin kendi icindeki bazı koşullara gore değişiklik gosterir. Turun yumurta capı buyudukce yumurta sayısı azalır, cıkan larvanın boyu ve yaşama oranı artar. Dollenmiş yumurtalar pelajik, kuresel ve saydamdır. Yumurtanın kalitesi, yumurtanın yuzebilirliği, yağ damlası sayısı, acılım oranı ve normal yapıdaki larva miktarı ile orantılıdır. Levrek yumurtalarında biri merkezi konumlu olmak uzere ortalama 4 5 adet yağ damlası bulunur. Levrek yumurtalarının capları ortalama 1150±;85 μ;, yağ damlalarının capı ise 360 420 μ; arasındadır. Yumurta capları bolgelere gore değişim gosterir. İngiltere kıyılarında yumurta capları 1.07 1.32 mm arasında olculmuştur. Akdeniz kıyıları boyunca yumurtaların capları daha kucuk (1.02 1.296 mm) olarak tespit edilmiştir. Kuzey Denizi'nde ise bu değerler 1.386 mm'ye kadar ulaşmıştır. Yumurta capı su sıcaklığı ve besin iceriği ile ilişkilidir. Kış aylarındaki duşuk sıcaklıkta doğal ureme periyodunda alınan yumurtaların diğer zamanlarda sabit sıcaklıklarda elde edilen yumurtalara gore daha buyuk olduğu saptanmıştır. Aynı tur icindeki yumurtaların boyutları arasındaki farklılıklar anacların beslenmesine, buyukluğune, yumurtlama zamanına, hormon uygulamalarına, ortam koşullarına, genetik faktorlere ve bolgesel farklılıklara bağlıdır. Bunlar aynı zamanda kaliteyi ve kantiteyi etkileyen faktorler arasında yer almaktadır. Yumurtalarda morfolojik ve genetiksel bozukluk yok ise inkubasyon koşulları aynı olduğunda yumurtanın buyuk veya kucuk olması larva cıkış oranını değiştirmez. İnkubasyona alınacak yumurtaların kaliteli olması ileride cıkacak larva kalitesi icin cok onemlidir. Bu bozukluklar inkubasyon oncesinde ve inkubasyon suresince belirlenmelidir. Rekuparatorlerden alınan yumurtaların %40'tan fazlası olu ise bu grup uretime zorunlu kalınmadıkca alınmamalıdır. Blastomer bolunmelerinin eşit olmasına dikkat edilmeli, eksik bolunmelerin olup olmadığı tespit edilmelidir. Cok sayıda yağ damlası iceren yumurtalar yine zorunlu kalınmadıkca uretime alınmamalıdır. Yumurta icinde nokta şeklinde parcacıklar gorulmesi ve blastoporun cıkıntı yapması embriyonik gelişim esnasında meydana gelen olumsuzluklardan kaynaklanan diğer bozukluklardır. Yumurtaların İnkubasyonu Uygun ortam şartlarında anaclar tarafından bırakılan yumurtalar rekuparatorlerden hassas bicimde toplanır. Yumurtalar toplama, tartım ve canlı olu ayrılması aşamalarında hava ile mumkun olduğunca az temas ettirilmeli ve cok miktarda yumurtanın ust uste birikmesi engellenmelidir. Yumurtalar uzun sure nakil edilecekler ise 15 20 litrelik plastik kaplar kullanılır. 24 saatlik bir taşıma icin litreye 20.000 adet, 6 saatlik bir taşıma icin ise litreye 80.000 adet yumurta konulur. Taşıma işlemi dollenmeden sonraki ilk 24 saat icinde yapılmalıdır. Taşıma kapları icerisindeki suyun oksijen değeri 9 11 mg/lt' ye yukseltilmelidir. Plastik kabın 3/2'sine su ve yumurta konulur. Kabın 3/1'ne ise saf oksijen basılır. Taşıma işlemi sonucunda acılım oranı %50 70 arasında değişmektedir. Yumurtalar inkubasyona alınmadan once gerek duyulursa dezenfeksiyon işlemine tabi tutulmalıdır. Bunun icin %5' lik Iadophor cozeltisinden bir litre deniz suyuna 10 ml konur ve yumurtalar icinde 8 10 dakika bekletilir. Ayrıca bu işlem icin cinko icermeyen Malahit yeşili ile de 5 mg/lt oranında 40 60 dakika arası uygulama yapılarak tatbik edilir. Canlı yumurtalar temin edildikten sonra bunların inkubasyona alma işlemi başlar. İnkubatorlerin konulacağı havuzlar değişik yapıda olabilir. Yumurtaların inkubasyonu icin en uygun sistem race way tipinde olan havuzlara inkubatorlerin yerleştirilmesidir. Ayrıca larva tankları veya diğer yapıdaki tanklarda da bu işlem yapılabilir. Hassas bir calışmanın yapılabilmesi ve kontaminasyonun engellenmesi icin akuakultur tesisinde inkubasyon unitesinin ayrı olması gereklidir. Bu unitenin buyukluğu ve ekipmanları tesis icin gerekli yumurta miktarına gore dizayn edilir. İnkubatorlerin konulacağı tankların ic kısımları koyu renkli ve jel kot kaplıdır. Kullanılan inkubatorlerin hacimleri 50 200 lt arasında değişebilir. İnkubatorler polyesterden yapılmış olup silindir koniktir. Silindir kısmı 300 m'luk plankton bezi ile kaplı olup konik kısım polyesterdir. Her inkubatore alttan ayrı su girişi yapılabildiği gibi, bunların yerleştirildiği havuzlara da su giriş ve cıkışı direkt olarak yapılır. Tanklara gelen su once 5 m' luk, sonrada 1 m'luk kartuş filtrelerden gecerek U. V. filtreye giriş yapar. Buradan da tanklara dağılır. Yapılan calışmalarda levrek yumurtalarının 29 47 tuzlulukta catladığı gorulmuştur. Fakat iyi bir yumurta acılımı icin tuzluluğun hem levrek hem de cipura yumurtaları icin 34 38 arasında olması gerekir. 34 tuzluluğun altında yumurtalar semi pelajik ozellik gosterirler ve 33 tuzluluğun altında da tamamen cokerler. Levrek yumurtaları icin en iyi inkubasyon sıcaklığı 14 16 0C arasındadır (Freddi, 1985). Temin edilen yumurtalar alındıkları ortamla aynı sıcaklıktaki inkubator tanklarına yerleştirilmelidir. Sıcaklık farkı ±;0.5 0C dereceyi gecmemelidir. Yumurtalar inkubatorlere ortalama 3000 5000 adet/lt olacak şekilde konulur. İnkubasyon suresince ışık kullanılmaz. İnkubatorlerin bulunduğu tanklarda saatte %40 60 su değişimi uygulanır. Su değişimi olmadan yapılan inkubasyonlar da acılım oranları %30 40 olarak tespit edilmiştir. Normal akışkanlı suda ise acılım %75 85 arasında olmaktadır. Yumurtaların Embriyolojik Gelişimi Spermin yumurtaya girmesi ile başlayan dollenme olayı, inkubasyon suresi adı da verilen embriyonun yumurtadan cıkışına kadar devam eden surec ile son bulur. Tablo 1' de 15 ve 17 0C de levrek yumurtalarının embriyolojik gelişimleri diğer araştırmacılar ile birlikte verilmiştir. Tablo 1. Levrek yumurtalarının embriyolojik gelişim safhaları. 1. Saka ve diğer., 1999, 2. Salvatorelli ve diğer.,1989, 3. Jennings ve Pawson 1991, 4. Ucal 1985, 5. Devauchelle ve Coves. 1988, 6. Barnabé; 1976, 7. Marino ve diğer. 1991. SAFHA 1 2 3 4 5 6 7 SICAKLIK 15 17 13 13.6 15 13 14 13 2. Blastomer 1:25 1:10 1:30 4. Blastomer 1:50 1:45 2:00 8. Blastomer 2:40 2:30 16:00 2:15 2:30 Morula 5:05 4:30 8:20 4:30 7:10 Blastula 9:30 8:30 8:30 Gastrulasyon Başlangıcı 13:40 13:00 26:00 20:00 24:00 Gastrulasyon 1⁄2; 23:35 18:30 36:00 35:00 Gastrulasyon 3⁄4; 26:50 20:30 40:00 Embriyo Taslağı 27:20 21:50 40:00 31:30 Gastrulasyon 4/4 28:35 22:55 24:00 48:00 Neural Tup Oluşumu 32:00 25.00 Somit Oluşumu 38:50 29:00 55:00 36:00 Yağ Damlasının Birleşimi 41:10 29:50 Kupfer Cisimciği 42:00 30:30 Pigmentasyon Gorulmesi 42:40 31:00 72.00 80:00 69.00 Kalbin Gorulmesi 43:50 33:30 55:00 Embriyo 2/3 47:20 35:00 78:00 Embriyo 3⁄4; 51:30 41:00 86:00 90:00 Optik Bolge Oluşumu 58:50 49:10 80:00 40:45 Primordial Yuzgec Oluşumu 60:30 50:20 85:00 Kalp Atışı 65:30 53:30 74:00 62:30 Cıkış ( % 10 ) 84:25 63:40 87:00 Cıkış ( % 100 ) 87:10 68:00 110:50 108:00 104:00 115:00 110:00 93:00 Levreklerde Larval Donem Yumurtaların embriyolojik gelişimlerinin tamamlanması ve yumurta kapsulunu terk etmesi ile birlikte larval safhaya gecilir. Prelarval Evre Levrek larvalarının yumurtadan cıktıklarında ağız ve anusleri kapalıdır. Larvalar pasif durumdadır, baş aşağı dururlar ve kendi vitellus keselerinden sağladıkları enerji ile hayatlarını surdururler. Yumurtadan cıkan levrek larvalarının boyları 3.4 3.6 mm arasındadır. Vitellus kesesi boyu 1.1 1.3 mm uzunluğundadır. Yağ damlası capı ise 0.5 0.7 mm arasındadır. Ağız ve anus kapalı olduğundan dışarıdan besleme soz konusu değildir. Larvanın sadece vitellus kesesinden beslendiği bu doneme lecithotrophik periyot adı verilir. Vitellus kesesi vucudun anteriorunda yer alır. Yağ damlası ise vitellus kesesinin posteriorundadır. Anus vucudun yaklaşık olarak ortasında yer alan 14 15. miyomerler altında yer alır. Su sıcaklığı vitellus kesesinin tuketiminde ve ağız ile anusun acılmasında en onemli faktordur. Pigmentasyon burunda, besin kesesinin on kısmında, kuyruğun ventralinde, bağırsağın ustu boyunca, ağız bolgesinde ve anusun ust tarafında yıldızsı yapıda belirginleşmeye başlamıştır. Pektoral yuzgecler oluşmuştur, fakat kullanılmaz. İlk 24 saat icinde spazmadik yuzme vardır. İlk gun sonunda larvanın baş bolgesi yukarı doğru kalkar. Vitellus absorbsiyonu devam etmektedir. Tuzluluğun duşurulmesi suresince ve vitellusun absorbsiyonu ile larvalar tank ortamında yukarıdan aşağıya doğru homojen şekilde dağılırlar. Yumurtadan cıkmış prelarvaların davranışsal tepkileri esas olarak koklama duyusuna, ikincil olarak ise yanal cizgiye dayanır. Koku alma plakoidleri inkubasyonun 80. saatinde epidermal hucre katları icinde kabarcık şeklinde gorulur. 65. saat civarında başın yan tarafında neusomast'lar gorulur. Yumurtadan cıktıktan sonra vucut yuzeyinin yan tarafında 8 neuromast gorulur. Yanal cizgideki neuromastlar baştakilerden daha buyuktur. Operkulum kenarlarında, gozlerin arasında ve kuyruk yarım dairesinde bulunurlar. Yanal cizgide de serbest neuromastlar mevcuttur. Larvanın tum vucudunu saran bir primordial yuzgec bulunur. Yuzgec başın hemen arka kısmından başlayıp tum kuyruğu gecer ve besin kesesinde son bulur. Yuzgec ışınsız bir deri kıvrımı şeklindedir. Bu sayede larva suda hem yuzebilirliğini hem de gerek duyduğu O2 ihtiyacını karşılar. Yumurtadan henuz cıkmış larvaların ağız epitelyumu duzensiz bir şekilde ve yassı hucrelerden meydana gelen tek bir tabakadan oluşur. 3. gune doğru yer yer iki sıra hucreye rastlanır. Sindirim tupu duz bir boru şeklinde ve 10 m kalınlığındadır. Sindirim tupunun dorsalinde pankreas, ventral bolgesinde karaciğer farklılaşmamış kucuk tomurcuksu yapıdaki hucrelerden oluşur. Mide bu donemde bir kıvrım ve bir boğum ile belirlenir. Bağırsağın capı mideninkinden daha fazladır. Bağırsak ceperi yumurtadan cıktıktan itibaren duz bir form izler. 1 ve 2. gunlerde tek bir tabaka hucre vardır. 3. gun yoğun bir mitoz bolunme ile bu hucreler iki uc tabaka haline gelir. Ağzı acılmamış larvanın bağırsak hucre capları 40 hm dan daha kucuk lipoprotein partikullerinin taşınımını ve sentezini yapabilir (Diaz ve diğ., 1997). Lecithotropik donemin sonunda larva bağırsak hucreleri fonksiyonel olmasına rağmen gelişim yavaştır. Vitellus bol ve ana yağları icermesi ile temel besleyici rol oynar. İlk beslemeden sonra bağırsak hucreleri 200 hm caplı lipoproteinleri sindirebilir. Lecithotropik donem boyunca ic rezervler yavaş yavaş azalır ve sindirim kapasitesinin artması ile lecithoexotropik periyot denilen hem ic hem de dış besleme başlar. Bağırsak, larvada bir kapakcıkla postvalvular ve prevalvular bağırsak olmak uzere iki bolgeye ayrılır. Karaciğerdeki hepatik hucreler ilk gunle beraber gorulmeye başlar ve 10 m kalınlığındadır. 3. gunden itibaren epetetial kanal ile larvaların sindirim tupune bağlanırken boyuda 110 m'a ulaşmıştır. Bu donemde pankreasta gelişim proksimal, karaciğerde ise distal yondedir. 2. gunde sindirim tupu 50 derecelik bir acı ile donme hareketi yapar. Bununla beraber karaciğer sol laterale kayarken, pankreasta sağ laterale yerleşir. Safra kesesi karaciğer tarafından sarılır. Sindirim tupunun dorsal bolumunde hava kesesinin ilk oluşumu başlar. Pankreas mesodermik hucre katmanları tarafından cevrilir. Hucre yapısı pyriformdur. Karaciğerde ise ucuncu gunle beraber hepotoblast polirizasyon sonucu değişim redukte olunur. Bu donemde henuz larva icinde organ oluşumları olduğundan sindirim olması soz konusu değildir. 3. gunle beraber gozlerde pigmentasyon acıkca gorulur. Hareket hala su debisi ile beraber olup larvalar 20 30 sn' de bir 2 3 sn yuzme hareketi yapar. Postlarval Evre Postlarval evre 15 16 0C 5. gunde sonunda ağız ve anusun acılması ile başlar. Bu donmede ağız icinde mukositler oluşur. Bunlar ilk once mukusla kaplanmış epitelium cukurları gibidir. Seluler ceperleri incedir. 7. gune doğru cene kıkırdakları ve kasları oluşmaya başlar. Salgı bezleri tam oluşmadığından sindirim mekanizması mukemmel değildir. Sindirim tupu epitel yapıda dort altı sıra hucreden oluşur ve kalınlığı 45 mikrondur. 8. gune doğru hucre sıra sayısı altı sekiz adete ulaşır. Bu sırada bağırsak emici hucreleri işlevlik kazanmıştır. Bu donem icinde 10 11. gunlerde phanin dişlerin ilkel formları oluşmaya başlar. Mide bu donemde daralmış bir yapı izleyerek boğumlaşmıştır. Bağırsaklara gecişi sağlayan valf mevcuttur. Midesel alt mukozayı cevreleyen kas dokusu bu gunlerde iyice belirginleşmiştir. 12 15. gunlerde rectum epitel hucrelerinin gorulmesi proteinlerin yavaş yavaş emilmeye başlandığını gosterir. Protein emilimi pinoitosis ile hucre zarından yapılır. Yağların emilimi prevalvular bağırsaktan yapılmaktadır (Deplano ve ark., 1991). Karaciğer 13 14. gunle beraber glikojeni depolayacağı bolgeyi oluşturur. 20. gunle birlikte sindirim kanalı 60 μ; boyuta ulaşır. Doğal olarak bu donmede larvanın canlı yemler ile beslenmesi gerekir. Besin kesesinin coğu absorbe olmasına rağmen az miktarda yağ damlası mevcuttur. Larva bu donemde 60 derecelik acı icerisindeki besinleri gorup algılayabilir. İki gozun kesiştiği bolgedeki yansıması algıladıktan sonra 5 7 mm geri cekilme yaparak yılanvari şeklinde bir hareket ile avına saldırır ve tek hamlede yutar. Koku sistemleri ve yanal cizgi avlanmada diğer yardımcı faktorlerdir. Hava kesesi ilk dolumu da bu gunlere rastlar. Hava kesesi oluşumu ve gelişimi, levrek larvalarında yaşama yuzdesini ve gelişimi sınırlayıcı temel fizyolojik yapıdır. Levrek genel olarak fizoglist turler icinde gosterilse de hava kesesi ile sindirim tupunu birbirine bağlayan duktus pinomatikus'un post larval donemde kopması ile parafizoglist turler icinde yer alır (Chatain, 1986). Levreklerde hava kesesi sindirim tupunun dorsal diverkulunden koken alır. Ucuncu gunde elektron mikroskobu ile hava kesesinin gelişen yapısı gorulebilir. Larva 5.2 mm boya geldiğinde pankreasın sol tarafından gelişmeye başlar. Bu donemde hava kesesi duktus pinomatikus ile sindirim tupune bağlıdır. Bu gelişim su sıcaklığıyla doğru orantılı olarak 5 6. gunlerde şekillenir. Pankreas sağ taraftan hava kesesini sararken kese sindirim kanalının ustunde horizontal ve vertikal yapıda gelişmesine devam eder. Larva 5.8 mm boya ulaştığında vertikal buyume acıkca gorulur. Hava kesesinin gelişimi esnasında vitellus kesesi ve yağ damlası hacimlerinde kuculme olur(Fırat, 1995). 5.2 6 mm boylarda hava kesesi icinde ilk hava kabarcığı gorulur. Larva su yuzeyinden ilk hava kabarcığını yutarak kesesini şişirir. Hava kesesi hacim olarak buyumuş ve uzerinde peritenium parcaları şekillenmiştir. Hava kesesinin şişmesi iki safhada meydana gelir. Birinci safhada kendi icinde iki bolumde acıklanır. İlk donem kırılgan bir hava kabarcığının olduğu şişme donemdir. Hava kabarcığı kese hacmiyle sınırlanmamıştır. İkinci donemi ise, ilk şişme olmadığında kesenin icinin loş ve karanlık bir yapı gostermesiyle tanımlanır. Bazen kese şişme gosterdiği halde icinde hava kabarcığı gozukmez. Bu şişme gibi gozuken yapı kese hucre duvarının kalınlaşmasından kaynaklanır. Bu anormal keseler lumenlerinde gaz yerine eosinofil jelatinoz madde icerir(Paperna ve diğ., 1977). Epitelyum hucrelerinin hipertrofisinin bileşimi ile oluşmuştur. İlk şişme olmadığı taktirde kese gelişimi şişmeden onceki donemde durur ve fonksiyonelliğini kaybeder. Bu aşamadan sonra kesenin gelişimi imkansızdır (Chatain ve Dewavrin, 1989). Kese uzunluğu larva uzunluğunun % 3 5' i kadardır. İlk şişmenin gercekleşebileceği maksimum. boy 6.5 mm' dir. 10.5 mm boyda kese icinde hava kabarcığı cok net bir şekilde gorulurken, larva 11 12 mm boya ulaştığında ilk hava kabarcığının arkasında birincisinden daha kucuk bir hava kabarcığı gorulur ki buda ikici safhayı oluşturan bolumdur. Bu hava kabarcığı fizyon yoluyla ilk hava kabarcığı ile birleşerek keseye elipsoidal bir goruntu kazandırır ve keseyi arkaya doğru uzatır. Hava kabarcığı artık tek bir yapı gosterir. Bu donemde kese boyu total uzunluğu 14 mm olan larva boyunun %10 12' si kadardır. 13 15 gunlerde duktus pinomatikus dejenere olarak sindirim tupunden ayrılır. Bundan sonra hava kesesinin doldurulması gaz bezi ve retya mirabilya ile gercekleşir. Levrek Larva Yetiştirme Donemleri Yumurtaların embriyolojik gelişimini tamamlayıp larvaların cıkması ile birlikte larva yetiştiriciliği de başlar. Larva yetiştiriciliği biyotik, abiyotik ve yabancı biyotik faktorlerin kontrol altına alındığı akuakultur tesislerinde yapılmaktadır. Larva yetiştirme periyodu larval donem, sovraj ve on buyutme olarak uc bolumde gercekleşir. Larval Donem Prelarval donemde, larvalar yoğun uretim koşullarında 80 200 adet/lt, olacak şekilde larva tanklarına yerleştirilir. İdeal stok yoğunluğu 100 125 adet/lt'dir. Tanklar silindir konik yapıda olup polyester malzemeden uretilmiştir. Hacimleri uygulanan tekniğe gore 2 m3'ten 15 m3'e kadar değişim gosterebilir. İdeal larva tankları 4 6 m3 hacmindedir. Havuzların ic yuzeyleri gel coat ile kaplı olup koyu renklidir. Larvaların kolay izlenmesi icin tanklara lomboz acılmalıdır. Havuzların etrafı rahat calışmaya elverişli olmalı, alttan ve ustten su cıkışları mevcut olmalıdır. Bu tankların secimi uygulanacak larva yetiştirme tekniği ile ilgilidir. Levrek larva yetiştiriciliğinde acık devre ve kapalı devre sistemler kullanılmaktadır. Acık devre sistemlerde su kriterleri larvanın gerek duyduğu şartlara gore ayarlanır ve uretim tanklarına gonderilir. Balıklar tarafından kullanılan su daha sonra deşarj edilir. Saatte %5 değişim ile başlayan su debisinin larva donem sonunda saatte %50 cıktığı duşunulduğunde kullanılan su miktarına bağlı enerji tuketiminin fazlalığı ortaya cıkar. Kapalı devre sistemlerde ise tanklarda kullanılan su once toplama tankına gelir. Burada gerekli su yenilenmesi yapıldıktan sonra tuzluluğu tekrar ayarlanır. Buradan kum filtresine gecer ve beraberinde getirdiği suspansiyon haldeki partikul maddelerden ayrılarak ultraviyole filtreye gonderilir. Bu işlem sırasında bunyesindeki tum canlı organizmalardan arınarak biyolojik filtreye girer. Balık dışkıları yem atıkları ve olu balıklardan dolayı yukselen amonyak miktarı bu aşamada aerobik bakteriler tarafından once nitrite daha sonrada balıklar icin zararlı etkisi olmayan nitrata indirgenir. İşlemleri tamamlayan su havuzlara geri donmek uzere sistemi terk eder. Ancak havuzlara ulaşmadan once bunyesinde getirdiği azot gazı fazlasını atmak ve oksijence %100 doygunluğa ulaşmak icin saturasyon kolonlarından gecerek havuzlara gelir. Saturasyon kolonlarına girmeden once suyun oksijen değeri 1.8 2.3 mg/lt'ye kadar duşmektedir. Bu sayede suyun O2 değeri tekrar 5 6 mg/lt'ye ulaşmaktadır. Ayrıca saturasyon kolonlarının icinde havalandırma sistemleri de mevcuttur. Kimi kapalı devre sistemlerde ultraviyole filtreler biyolojik filtrelerden sonra kullanılsa da havuzlarda gelişen patojen veya patojen olmayan mikroorganizmaların biyolojik filtrelere yerleşerek zaten zayıf yapıda olan aerobik bakterilerin yerini alması sistemin calışmasını olumsuz etkiler (Timmons ve Losordo, 1994). Kapalı devre sistemler, suyun ısıtılmasında veya soğutulmasında kullanılan enerji acısından avantajlıdır. Bunun yanı sıra kapalı devre sistemlerde, larvalar icin tehlikeli olan suyun fiziksel ve kimyasal değişimleri ani farklılıklar gostermez. Deniz ortamında ozellikle yazın planlanan uretimlerde gorulen bakteri patlamalarına karşı uretimi korur. Ozellikle levrek larva yetiştiriciliğinde kullanılan duşuk tuzluluk tekniğinin uygulanması ve tatlı su tasarrufu sağlanması yonunden avantajlıdır. Bununla birlikte kapalı devre suyunun her gun analizleri yapılarak amonyak miktarı kontrol edilmelidir, aksi halde ani olumler gorulebilir. Yetiştiricilikte sistem farkı gozetilmeksizin larva icin gerekli olan fiziksel kimyasal koşullar ve besleme ozellikleri optimum duzeyde olmalıdır. İlk on gunde ağız ve anusun acılması, sindirim tupunun faaliyete gecmesi ve hava kesesi doldurulması gibi cok onemli fizyolojik gelişimlerin olması ve larval başarıyı direkt olarak etkilemesi acısından yuksek sıcaklıkta calışılmaktan kacınılmalıdır. Su sıcaklığı ilk donem 15 16 0C olup ortam karanlıktır (Bertolini ve diğ, 1991) (Tablo 2). Levrek larva yetiştiriciliğinde uygulan tuzluluk duşurme tekniği yaşama oranının olumlu yonde etkilemektedir (Johnson ve Katavic, 1986). Bunun yanı sıra hava kesesi oluşturma yuzdesini arttırması ve buna paralel olarak deformasyonun azalması bu tekniği daha da kullanılır hale getirmiştir. Tuzluluk ilk gunden itibaren tedrici olarak duşurulur ve 5. gunde doğal deniz suyu tuzluluğundan 26 tuzluluğa ulaşılır. 5 17. gunler arasında bu tuzluluk değerinde sabit kalınır. 17 23. gunler arasında aynı şekilde tuzluluk kademeli olarak arttırılarak doğal deniz suyu tuzluluğu duzeyine cıkarılır. Tuzluluk artırımında hava kesesi hipertrofisi ile karşılaşıldığında 26 tuzluluğa geri donulmelidir(Saka, 1995). Oksijen değeri 5 6 mg/lt'dir. Turbitite miktarı 8.5 12 ITU'yu aşmamalıdır. Larva tanklarında nitritin (NO2) 0.013 0.016 mg/lt, nitratın (NO3) 0.062 0.068 mg/lt arsında olması uretim icin idealdir (Equınoxe, 1990). Tablo 2. Levrek larva uretim protokolu Gun Sıcaklık (°;C) Tuzluluk Debi Işık Suresi Işık Şiddeti Besleme 1. 15 16 36 5 0 0 BESLEME YOK 2. 15 16 34 5 0 0 BESLEME YOK 3. 15 16 30 5 0 0 BESLEME YOK 4. 15 16 28 5 0 0 BESLEME YOK 5. 15 16 26 5 12 50 R= 8 adet/ml 6. 15 16 26 5 12 60 R= 8 adet /ml 7. 15 16 26 5 12 80 R= 8 adet /ml 8. 15 16 26 5 12 100 R= 6 adet/ml AF=0.5 adet/ml 9. 15 16 26 5 12 120 R= 6 adet/ml AF=0.5 adet/ml 10. 15 16 26 10 12.5 140 R= 6 adet/ml AF=0.6 adet/ml 11. 17 26 10 13 140 R= 4 adet/ml AF=0.6 adet/ml 12. 17 26 10 13 140 R= 4 adet/ml AF=0.6 adet/ml 13. 17 26 10 13 240 R= 2adet/ml AF=0.8adet/ml 14. 17 26 10 13 450 R= 2 adet/ml AF=0.5/ml EG=0.5 adet/ml 15. 17 26 15 14 450 R= 2 adet/ml AF=0.5/ml EG=0.8 adet/ml 16. 18 26 15 15 450 AF=0.4 /ml EG=0.6/ml EG1=0.1/ml 17. 18 28 15 16 920 EG=1.2 adet/ml EG1=0.3 adet/ml 18. 18 30 15 16 920 EG=1.2 adet/ml EG1=0.3 adet/ml 19. 18 32 15 16 920 EG=1 adet/ml EG1=0.5 adet/ml 20. 19 34 20 25 16 920 EG=1 adet/ml EG1=0.5 adet/ml 21. 19 36 20 25 16 920 EG=1 adet/ml EG1=0.5 adet/ml 22. 20 38 20 25 16 920 EG=1.2 adet/ml EG1=0.8 adet/ml 23. 20 38 20 25 16 920 EG=1.0 adet/ml EG1=1.0 adet/ml 24. 20 38 20 25 16 920 EG=0.8 adet/ml EG1=1.2 adet/ml 25. 20 38 30 35 16 920 EG=0.6 adet/ml EG1=1.4 adet/ml 26. 20 38 30 35 16 920 EG=0.4 adet/ml EG1=1.6 adet/ml 27. 20 38 30 35 16 920 EG1 = 2 adet/ml 28. 20 38 30 35 16 920 EG1 = 2 adet/ml 29. 20 38 30 35 16 920 EG1 = 2 adet/ml 30. 20 38 40 16 920 EG1 = 2 adet/ml 31. 20 38 40 16 920 EG1 = 2 adet/ml 32. 20 38 40 16 920 EG1 = 2 adet/ml 33. 20 38 40 16 920 EG1 = 2 adet/ml 34. 20 38 40 16 920 EG1 = 2 adet/ml 35. 20 38 40 16 920 EG1 = 2 adet/ml 36. 20 38 40 50 16 920 EG1 = 2 adet/ml 37. 20 38 40 50 16 920 EG1 = 2 adet/ml 38. 20 38 40 50 16 920 EG1 = 2 adet/ml 39. 20 38 40 50 16 920 EG1 = 2 adet/ml 40. 20 38 40 50 16 920 EG1 = 2 adet/ml 15 16 0C su sıcaklığında levreklerde prelarval donem 5. gunde sona erer ve postlarval donem başlar. Ağız acılmadan once tankların uzerinde biriken yağ tabakasının temizlenmesi icin yuzey temizleyicileri tank yuzey alanına gore 1 veya 2 adet olarak yerleştirilir. Bu hava kesesi gelişimi icin cok onemlidir. Larvalara uygulanan aydınlanma suresi ve yoğunluğu larvaların gelişimini, hava kesesi oluşumunu ve yaşama oranının etkiler (Cerqueria ve Chatain, 1991). Larva gelişimi artan aydınlatma koşullarında artarken, surekli aydınlatma balıkların yaşama gucunu duşurur. Larva tanklarına prelarval evrede ışıklandırma uygulanmaz. Işıklandırma suresi ve şiddeti 5. gunde 12 saat 50 luks, 11. gunde 13 saat 140 lux, 17. gun ve sonrasında 16 saat920 lux olarak ayarlanmalıdır (Equipe Merea, 1990). Larval donem beslemede canlı yem kaynakları olan rotifera ve ceşitli orijine sahip artemiaların nauplii ve metanauplii formları kullanılır (Barnabé; ve Guissi, 1993). Dunyanın ceşitli bolgelerinde farklı orijinlere sahip artemia yumurtaları temin edilmektedir. Bunların acılım oranları, besin icerikleri, bir gramdaki yumurta sayıları ve acılım sonrası nauplii boyları değişim gosterir. Artemia Systems'in urettiği ve larva uretim tesislerinde yoğun olarak kullanılan AF tip artemiaların nauplii boyları yaklaşık 460 480 μ olup, 10 mg/gr'dan daha fazla miktarda HUFA icerirler. Bu artemiaların enleri 165 175 μ arasında değişim gosterdiğinden ağız acıklığı 400 420 μ olan levrek larvalarında ilk gunden itibaren de kullanılabilir. Fakat bir haftalık donemde rotifer ile besleme yapılması yaşama oranını olumlu etkiler. AF tip artemia naupliilerinin protein oranları %48 52, yağ oranları %19.3 21, karbonhidrat oranları %12 13, kul miktarları %8.1 8.7 ve nem oranları %4.8 5.2 arasında değişim gosterir. İkinci aşamada yine yoğun olarak kullanılan EG tip artemia naupliileri ise daha duşuk oranda protein miktarına (%45 47) ve daha az doymamış yağ asitleri (5 7 mg/g HUFA) oranına sahiptirler. Ayrıca boyutları daha buyuk olup 500 520 μ arasındadır. 16. gunden itibaren EG1 olarak kullanılan artemia formları ise EG tip artemia naupliilerinin 24 saat boyunca SELCO turevli zenginleştirici maddeler ile beslenerek buyutulmesi ile elde edilir. SELCO urunleri yuksek oranda HUFA (200 mg/gr), vitamin, antioksidan ve yağ (%60 65) icerdiklerinden larva gelişiminde onemli rol oynarlar. 24 saat sonunda metanauplii formuna gelen artemiaların boyutları 700 750 mikron arasındadır (Artemia Systems, 1991). Larvalara verilen canlı yemlerin tipleri ve mililitredeki oranları Tablo 2'de gosterilmiştir. Larval donem sonunda yumurta kalitesine de bağlı olarak uygulanan yetiştirme tekniklerine gore başarı oranı %40'a kadar ulaşabilir. Sovraj Donemi Larval donemin tamamlanması olarak kabul edilen 38 42 gunler arasında larvalar canlı yemden mikropartikul yeme adapte olacakları sovraj bolumune alınırlar. Bu bolumde işletmenin kapasitesine gore belirlenmiş sayıda 10 15 m3;'luk tanklar kullanılır. Tankların dip kısımları koniktir. Su cıkışları merkezi ve diptendir. Balıkların yaşına bağlı olarak su cıkışlarına yerleştirilen krepinler goz acıklıkları 500, 1000 ve 2000 mikron arasında değiştirmektedir. Havuzlarda 1500 2000 lux aydınlatma şiddeti sağlayacak ışıklandırma sistemleri mevcuttur. Unitede aydınlatma suresi 16 saat olup otomatik zamanlayıcılar yardımıyla ayarlanmaktadır. Mikropartikul yemlerin dağıtımında otomatik yemlikler kullanılmaktadır. Bu bolumde de acık devre ve kapalı devre sistemler kullanılabilir. Ortama girilen toz yem su kalitesini cok hızlı değiştirdiğinden kapalı devre sistemlerde su kalitesinin surekli kontrolu sağlanmalıdır. Hastalık risklerinin azaltılması yonunden acık devre sistemlerin bu aşamada kullanılması daha faydalı olmaktadır. Tanklara verilen su mutlaka kum ve ultraviyole filtreden gecirilerek larvalara verilmelidir. Bunların yanı sıra tanklarda saf oksijen girişi, debi metre, saturasyon kolonları ve yuzey temizleyicilerinin bulunması uretimi olumlu yonde etkiler. Mikropartukul yeme alıştırma donemi, balıkların ortalama 19 21 mm total boya ve 35 40 mg ağırlığa ulaştıkları 38 42 gunlerde başlar. Bu donemde havuzlardaki balık yoğunluğu litrede 10 12 adettir. Saf oksijen kullanıldığı durumlarda bu oran 18 20 adet/lt'ye kadar cıkabilir. Mikropartikul yeme geciş doneminde kullanılan Artemia'lar metanauplii II formunda olup HUFA bakımından larval donemde metanauplii I formunda olduğu gibi zenginleştirilir. Levrek balıklarının sovrajında kullanılan mikropartikul yemler ilk donem 80 150 mikron buyuklukten başlayarak larva gelişimine gore 500 mikron buyukluğe kadar kullanılır. Sovraj uygulaması 15 16 gun devem eder. Larvalara gunluk verilen artemia miktarı azaltılırken mikropartikul yem miktarı arttırılır. Bu donemde mikropartikul yem besleme oranı canlı ağırlığın %8 10 kadardır. Sovraj boyunca su sıcaklığı ortalama 20 0C olup, tanklarda su debisi %50 100 arasında değişim gosterir. Olumler sovrajın ilk gunlerinde toz yeme adapte olamamaya bağlı olarak artma eğilimindedir. Larva yaşama oranı normal şartlar sağlandığı taktirde ortalama % 80 90 arasında değişim gosterir (Equipe Merea, 1990). Sovrajı tamamlayan larvalar ortalama olarak 350 400 mg ağırlığa kadar bu bolumde kaldıktan sonra on buyutme unitesine alınır. On Buyutme Bu sistemde kullanılan tankların teknik ozellikleri sovraj unitesinde kullanılan tanklar ile aynıdır Gelişim ozelliklerine gore 70 80. gunlerde sovraj unitesini terk eden yavrular boylanarak, hava keseli ve hava kesesiz bireyler birbirinden ayrılır. On buyutmede kapalı devre sistem kullanılmaz. Balıklar burada ağ kafeslere cıkarılmak icin gerekli olan 1.5 2 gram ağırlığa kadar buyutulurler. Ancak ulkemiz koşullarında yavru bireyler 0.5 1 gram arasında da kafes sistemlerine cıkarılmaktadır. On buyutme unitesinde balıklar surekli gozlenerek, hastalık risklerine karşı gerekli onlemler alınmalıdır. On buyutme unitesinde de hacimleri 10 15 m3 arasında değişen silindir tanklar kullanılmaktadır. Su sıcaklığı 19 21 °;C olup 16 saat ışıklandırma uygulanır. Tanklarda doğal deniz suyu tuzluluğu kullanılır. Tanklara 3000 5000 adet/m3 arasında yavru stoklanabilir. Su değişimi balık buyukluğune ve stok yoğunluğuna gore saate %80 150 arasında değişmektedir. Yemleme oranı %6 başlayıp %4 kadar duşme gosterir. Yaşama oranı hastalık cıkmadığı sure icinde %90 95 arasında değişim gosterir. Tablo 3. Levrek balıklarına sovraj ve on buyutme doneminde balık ağırlığına ve sıcaklığa gore uygulanan besleme oranları ve yem buyuklukleri. Donem Yem Boyutu Balık Ağırlığı Su Sıcaklığı (0C) Besleme Oranı Sovraj 80 200 0.03 0.125 19 20 8 10 150 300 0.125 0.165 8 10 300 500 0.165 0.420 6 8 On Buyutme 300 900 0.420 0.640 19 21 5 6 500 900 0.640 0.950 4 5 500 1250 0 950 1.200 4 5 Buyutme Akuakultur tesislerinden veya doğal ortamdan temin edilen levrek yavruları porsiyonluk boyuta getirilmek uzere karasal ve denizel ortama kurulan tesislerde farklı teknikler kullanılarak buyutulur. Ekstansif Yetiştirme Yontemi Bunun icin sahil şeridinde bulunan, dalyan ve golet gibi doğal alanlardan yararlanılır. Buralarda yavru temini tamamen doğadan olup, ortamda diğer turlerle birlikte polikultur yapılmaktadır. Bahar aylarında daha bol besin iceriğine sahip olan dalyan alanlarına giren yavrular, yaz sonunda suların soğuması ile birlikte sıcaklığı sabit olan derin sulara goc ederler. Bu sırda dalyan sahasının cıkışına kurulan kuzuluklardan yakalanırlar. Yeterli pazar boyuna gelmeyen bireyler dalyan sahalarında yada kafes unitelerinde besiye alınabilir. Bu amacla dalyan alanları kendi icinde bolunerek derinleştirilir ve motopomplar ile su değişimi sağlanır. Ozellikle İtalya sahillerinde yoğun olarak bu tur sistemlere rastlanmaktadır. Valikultur adı verilen bu teknikte dışarıdan besin takviyesinde de bulunulmaktadır. Bu tur alanlarda yatırım maliyetleri duşuk olmasına rağmen sistemin kontrol zorlukları ve birim alandan alınan urun miktarının az olması sistemi olumsuz yonde etkiler. Ancak ulkemizde dalyan sahalarında ortalama 20 50 kg/hektar olan verim, bu tur yapılarda hektar başına ortalama 200 kg olmaktadır. Su kalitesinin ve besleme tekniklerinin yukseltilmesine bağlı olarak 500 kg/hektar urune kadar cıkılabilmektedir. Yarı Entansif Yetiştirme Yontemi Bu sistemler karasal alanlarda kurulu olan toprak veya beton havuz sistemleri ile portatif olarak kullanılan branda havuzları kapsamaktadır. Havuzların şekilleri ve buyuklukleri değişik yapılarda olabilir. Bu sistemlerde su değişimi ve beslenme kontrol altındadır. Su kalitesini arttırma icin sistemlere oksijeneratorler eklenebilir. Ayrıca toprak havuzlar jeo membran madde ile kaplanmakta ve su gecirmeyen ozelliğe sahip olmaktadırlar. Bu sayede su debisi yukseltilmesi ile stoklama yoğunluğu arttırılmaktadır. Toprak havuzlarda hektar başına 1 4 ton arası urun alınabilir. Bu oran beton havuzlarda ve ic yuzeyi kaplı toprak havuzlarda 2 5 kg/m3 arasında değişmektedir. Entansif Yetiştirme Yontemi Dunyada ve ulkemizde yoğun olarak kullanılan bu yontemde yuzer ağ kafes yapılarında yetiştiricilik yapılmaktadır. Akuakultur calışmalarının gelişmesine paralel olarak birim alandan daha cok verim almayı sağlaması acısından su icerisinde yetiştirme sistemleri ağırlık kazanmıştır. Gunumuzde kıyısal alanlarda, acık denizlerde ve okyanuslarda bile guvenlik icinde kurulabilecek sistemler planlanmaktadır. Gunumuzde kıyı otesi kafeslerde 2500 6000 m3' arası değişen hacimlerde tek bir sistemde yıllık 150 ton uretim yapılabilmektedir (Ozden ve diğ., 1998). Kafes sistemleri sabit kafesler, yuzer kafesler, dalgıc kafesler ve doner kafesler olarak 4 ana grupta toplanır. Ağ kafeslere kurulduğu yerin ozelliklerine ve su kalitesinin durumuna gore 15 30 kg/m3 arasında stoklama yapılabilir. Balıkların gelişiminde besleme ve su sıcaklığı onemli rol oynar. Besleme rejimlerinde yem kalitesinin yanı sıra balıkların ağırlıkları ile su sıcaklığı değerleri dikkate alınarak gunluk besleme yapılmalıdır. Buyutme doneminde levreklerde kullanılan yemlerde protein %46 52, seluloz %2 3, ham kul %12 13, ham yağ % 10.5 11.5 kalsiyum % 1.6 2.2 ve fosfor %1.4 1.5 arasında olması, bunun yanı sıra vitaminler ve iz elementlerin yeterli miktarda kullanılması gelişimi olumlu yonde etkiler. Tablo 4. Levrek balıklarının buyutulmesinde balık ağırlığına gore kullanılan yem boyutları, besleme oranları ve ağ goz acıklıkları. Yem Boyut Balık Ağırlığı Su Sıcaklığı (0C) Besleme Oranı Ağ Goz Acıklığı 0.9 1.2 1 3 16 25 5 3 4 1.25 1.5 3 8 2.6 4.1 6 1.5 8 15 2.2 3.5 8 2 15 30 1.5 2.75 12 3.2 30 80 1.2 2.1 15 4.5 80 250 1.1 1.8 20 6 250? 0.4 0.9 24 Ege Bolgesi koşullarında 4 aylık sureyi akuakultur tesislerinde geciren levrek yavrularının ağ kafeslere cıktıktan itibaren 14 15 aylık surede 3 4 gram ağırlıktan 370 420 gram ağırlığa ulaşmaktadırlar. Bu sure ve ağırlık artışı yetiştirme ortamının ekolojik şartlarına, kullanılan yemin iceriğine, balık stok yoğunluğuna, hastalık etkenleri ve larva kalitesi gore değişim gosterebilir. SONUC Kompleks bir yapı izleyen levrek yetiştiriciliğinde meydana gelen sorunlar canlının gelişiminin yeteri kadar bilinmemesinin yanı sıra yonetim ve uretim tekniklerinin eksikliklerinden de meydana gelmektedir. Uretimlerde temin edilen yumurta ve larvaların kalitesi uygun şartlar sağlanarak kontrol altında tutulmalıdır. Cinsiyet kontrolu calışmaları, suni seks donuşumu icin ideal periyodunun tayini ve ploidlik manuplasyonları icin uygun deneysel şartlar uzerinde calışılması gereken konulardır. Bu calışmalara, premature dişilerin varlığının engellenmesi, deformasyon oranlarının azaltılması ve gelişimin yukseltilmesinin eklenmesi ile yeni ufuklar acılacaktır. Ayrıca, soy ve yumurtlamanın kalitesi uzerine anac beslemenin etkileri ile ilgili calışmalar oldukca hızlamıştır. Bu calışmaların direkt sonucu, yumurta ve larval uretimin etkisini net bir şekilde arttıracaktır. Bunun yanı sıra ileri genetik calışmalara hız verilerek, anac secim programları, ciftleştirme ozellikleri ve yuksek kalite yem formulasyonları uzerine calışmalar planlanmalıdır. Yetiştiricilik kalite ve kantititesinin arttırılması gelecekte uygulanacak bu tekniklerin başarısı ile ilgilidir. LİTERATUR Artemia Systems, 1991. User's guide Artemia Systems N. V. Belgium Alpbaz, A., G., 1990. Deniz Balıkları Yetiştiriciliği. E. U. Su Urunleri Y. O. No: 20 Alvarino, J. M. R., Carrillo, M., Zanuy, S., Prat, F., Mananos, E., 1992a. Pattern of sea bass development after ovarian stimulation by LHRHa. Jour. of Fish Bio., 41, 965 70. Alvarino, J. M. R., Zanuy, S., Prat, F. Carrillo, M.,&Mananos, E., 1992b. Stimulation of ovulation and steroid secretion by LHRHa injection in the sea bass : effect of time of day. Aquaculture, 102, 177 86. Barnabé;, G., 1971. Bases biologiques et ecologiques de l'aquaculture. Lavoisier Tec. Doc. 55 pp. Barnabé;, G., Rene, F., 1972. Reproduction Controlle du Loup Dicentrarchus labrax et Production en Masse D'alevins. C. R. Acad Sci, 275: 2741 2744. Barnabé;, G. 1976. Chronologie de la morphogenese chez le loup ou bar Dicentrarchus labrax obtenu par reproduction artificielle. Aquaculture 8 : 351 363. Barnabé;, G., Paris, J., 1984. Ponte avancé;e et ponte normale du loup Dicentrarchus labrax a la Station de Biologue Marine et Lagunaire de Sé;te. In L'Aquaculture du Bar et des Sparidé;s (eds. G. Barnabé; & R. Billard), pp. 63 72. INRA, Paris. Barnabé;, G., Barnabé; Quet, R., 1985. Avancement et amé;lioration de laponte induite chez le loup Dicentrarchus labrax a l'aide D'un analogue de LHRH injé;cte. Aquaculture, 49, 125 32. Barnabé;, G., Guissi, A., 1993. Combined effect of diet and salinity on European sea bass Larvae D. Labrax. J. World Aqua Soc. 24 (4) :439 450. Bertolini B., Boglione G., Cataudella S., Finoia M. G., Marino G., Monaco G., 1991. Temperature induced developmental anomalies in sea bass embryos and larvae. Acta Embryological Morphological Exp., 12 (1):77 79. Brusle, J., Roblin, C., 1984. Sexualite du loup Dicentrarchus labrax en condition d'elevage controle. In l'Aquaculture du bar et des Sparides. /eds Cerqueria, V. R., Chatain, B., 1991. Photoperiodic effects on the growth and feeding rhythm of European sea bass , larvae in intensive rearing. Larvi' 1991 Fish and Crustacean larviculture symposium, 15: 304 306. Chatain, B., 1986. La vesie natoire chez Dicentrarchus labrax et Sparus auratus. aspects morphologiques du developement. Aquaculture 53: 303 311. Chatain, B, Dewavrin, G. 1989. Influence des anomalies de development de la vessie natatoire sur la mortalite de D. labrax au cours du sevrage. Aquaculture 78:55 61 Dendrinos, P., Thorpe, J. P., 1985. Effects of Reduced Salinity on Growth and Body Composition in the European Bass D. labrax . Aquaculture 49(1985) 333 858, 25p. Deplano, M., Connes, R., Diaz, J. P., Barnabe, G., 1991. Variation in the Absorption of Macromolecular Proteins Larvae of the Sea Bass Dicentrarchus labrax L. During transition to the Exotrophic Phase. Marine Biology 110, 29 36 (1991). Devauchelle, N., Coves, D. 1988. The characteristics of sea bass eggs: Description, biochemical composition and hatching performances. Aquatic Living Resourch. 1 : 223 230. Diaz, J. P., Guyot, E., Vigier, S., Connes, R., 1997. First event in lipid absorption during post embryonic development of the anterior intestine in gilthead sea bream. Journal of Fish Biology, Vol.51, No.1, pp.180 192. Equinoxe, 1990. Le magazine des reources vivan les de la mer. No.31 IFREMER Nantes France pp.42 43 Equipe Merea, 1990. L' elevage intensif du loup, Dicentrarchus labrax. Tec. Rapor. Chemin de Maguelone Palavas France. Fabre Domerque, B., 1905. Introduction a l'etude de la pisciculture marine, In ''Travail du Laboratoire de Zoolpgie Maritime de Concarneau''. Vuibert et Nony Ed. Paris, 205 243 FAO, 1991. Fiches FAO d'identification des especes. Zone de Peche 37. Medit. et M. noire Fırat, K. 1995. Levrek Larvalarında (0 45 gun) Hava Kesesi Oluşumu ve Larval Gelişim Uzerine Olan Etkileri. Doktora Tezi. E. U. Fen Bil. Ens. Freddi, A., 1985. Sea bass and gilthead sea bream larval rearing. FAO. Projet Regional Mediterraneen de Developpement de L'aquaculture, 62 pp. Jennings, S., Pawson, M. G., 1991. The Development of sea bass, Dicentrarchus labrax, eggs in relation to temperature. Journal of Marine Bilogie 71: 107 116. Johnson, D. W., Katavic, I., 1984. Mortality, Growth and Swim Blader Stress Syndrome of Sea Bass Larvae Under Varied Environmental Conditions. Aquaculture 38(1984) 67 68. Johnson, D., Katavic, I., 1986. Survival and growth of sea bass larvae as influenced by temperature, salinity and delayed inital feeding. Aquaculture. 52 : 11 19. Kennedy, M., Fitzmaurice, P., 1972. The biology of the sea bass (Dicentrrachus labrax, in Irish waters. Journal of Marine Biological Association of the UK, 52, 557 597. Licas, D., 1988. Marine hatchery technology Systems Reviews. In aquaculture Engineering Technologies for the Future. IchemE Symposium Series No: 111, pp. 65 76. EFCE Publication Series No: 66, Stirling, UK. Loy, A., Cataudella, S., Corti, M., 1996. Shape Changes During of the Sea Bass, in Relation to Different Rearing Conditions. Envir. Biol. Fish. New York. Marino, G., Boglione, C., Finoia, M. G., Bronzi, P., Monaco, G., Bertolıni, B.& Cataudella, S. 1991. Effect of incubation temperature on embriyonic development and hatching of Dicentrarchus labrax eggs. Larvi '91 Fish and Crustacean Larviculture Symposium, EAS, 15 : 230 232. Ozden, O., Guner, Y., Alpbaz, A. G., Altunok, M., 1998. Kıyı Otesi Ağ Kafes Teknolojisi. E. U. Su Urunleri Fakultesi Dergisi. Cilt:15 Sayı:1 2 Paperna, I., Colorni, A., Gordın, H., Kıssıl, G., 1977. Disease of Sparus aurata in Marine Culture at Elat. Aquaculture, 10: 195 213. Saka, Ş. 1995. Levrek Larva Yetiştirme Teknolojisinde Tuzluluk Değişimlerinin Uretime Etkileri. Doktora Tezi. E. U. Fen Bil. Ens. Saka, Ş., Fırat, K., Kamacı, O. 1999. The Development Of European Sea Bass Eggs In Relation To Temperature. TUBİTAK Turk Veteriner ve Hayvancılık Dergisi Timmons, M., B., Losordo, T. M., 1994. Aquaculture Water Resue Systems: Engineering Design and management. Elsevier Science B. V., New York Salvatorelli, F. B. G., Santulli, A., D' Amelio, V., 1989. Otogenetic variation of same enzymes in Dicentrarchus labrax. Boll. Zool. 56. 1 6. Ucal, O. 1985. Levrek biyolojisi ve fingerling seviyesinde yetiştirilmesi. Doktora Tezi. E. U. Fen Bil. Ens. Ucal, O., Benli, H. A., 1993. Levrek balığı ve yetiştiriciliği. Tarım ve Koy İşleri Bakanlığı Su Urunleri, Araştırma Enstitusu Mudurluğu. Bodrum. Seri A, Yayın No. 9, 72 s.