FasUlye Bilimsel sınıflandırma Alem: Plantae Bolum: Magnoliophyta Sınıf: Magnoliopsida Takım: Fabales Familya: Fabaceae Cins: Phaseolus Tur: P. vulgaris Binominal adı:Phaseolus vulgaris L. 1. Ekonomik Onemi Fasulye, dunyada ekim alanı ve uretimi yonunden yemeklik tane baklagiller icerisinde ilk sırada yer almaktadır. Kuru tane yanında taze sebze olarak ta yaygın bir şekilde tuketilmektedir. Dunyada kuru fasulye ekim alanları yaklaşık 27 milyon ha ve uretimi 19 milyon ton dolaylarındadır (FAO,2003). Kıtalar dikkate alındığında, en geniş ekim alanı ve uretim Asya kıtasında bulunmaktadır. Ancak tane verimi en yuksek Amerika kıtasında elde edilmektedir. Ulkelere gore ekim alanı ve uretim durumlarına bakıldığında Hindistan ilk sırada yer almaktadır. Brezilya, Meksika, Cin, ABD dunyadaki diğer onemli kuru fasulye ureticisi ulkelerdir. Fasulye tarımının gelişmekte olan ulkelerde yaygın olmasına karşın verimi gelişmiş ulkelerde daha yuksektir. Ulkemizde kuru fasulye, ekim alam ve uretim yonunden nohut ve mercimekten sonra ucuncu sırada yer almaktadır. Fasulye ekim alanları 1970'li yıllarda 100 ha iken, 1990'lı yıllarda 170.000 ha ulaşmış ve gunumuze değin fazla bir değişiklik gostermemiştir. Fasulye de verim ulkemizde yıllara gore 110 155 kg/da arasında değişmiştir. Son istatistiklere gore verimin 129 kg/da olduğu bildirilmektedir. Uretim, ekim alam ve verim değişiklerine bağlı olarak yıldan yıla azda olsa değişmiştir. Gunumuzde fasulye kuru tane uretimi 225000 ton dolaylarındadır. Ulkemiz kuru fasulye uretimi ve ihracatı bakımından dunyada onemli ulkeler arasında yer almamaktadır. Ulkemizde fasulye ekim alanları en cok Karadeniz bolgemizde yaygın olup, bunu orta guney ve orta kuzey bolgelerimiz izlemektedir. İllere gore fasulye ekilisi ve uretimi en cok sırasıyla Kahramanmaraş, Samsun, Malatya ve Afyonda bulunmaktadır. 2. BesIeme Değeri ve Kullanımı Fasulyenin kuru taneleri yanında, sebze olarak olgunlaşmamış meyve ve taneleri kullanılmaktadır. Taze meyve ve tanelerinde %90 dolaylarında su bulunmaktadır. Kuru tanelerinde ham protein oranı ceşit ve yetiştirme tekniğine gore değişmekle birlikte ortalama %22 dır. Fasulye proteini Lysin, Leucine, isoleucine amino asitleri yonunden oldukca zengin, Methionin, Tryptophan ve Cystine bakımından fakirdir. Tane, yeşil olgunluk doneminde fazla, kuru olgunluk doneminde ise daha az A vitamini ve C vitamini icermektedir. 3. Kokeni ve Tarihcesi Fasulyenin kokenini bazı araştırıcılar Hindistan, bazı araştırıcılar ise Avustralya ve Afrika olarak bildirmiştir. Ancak en son olarak fasulyelerin kokeninin Amerika olduğu ileri surulmuş ve kabul edilmiştir. Bugun ki kultur fasulyesinin yabani formunun tam olarak bilinmemekle birlikte Meksika ve Orta Amerika'daki tek veya cok yıllık sarılıcı formların olduğu tahmin edilmektedir. Bodur formlarda yabani fasulye bulunmamakta olup, mutasyon sonucu ortaya cıktığı belirtilmektedir. Fasulye tarımının Meksika da cok eski yıllardan beri tarımının yapıldığı saptanmıştır. Fasulye Amerika'nın keşfinden sonra İspanyollar tarafından Avrupa'ya getirilmiş buradan da Asya'ya gecirilmiştir. Ulkemizde fasulye tarımının diğer yemeklik baklagillerden sonra başladığı ve yaklaşık 200 yıldan beri kulturunun yapıldığı tahmin edilmektedir. 4. SınıfIandırılması Fasulye Leguminosae familyasının Papilionoideae alt familyasından, Phaseolea oymağının Phaseolus cinsine bağlı bir turdur. Dunyada kulturu yapılan başlıca turleri Amerika kokenli olup, beyaz yada kırmızı cicekli, meyve ucu gagalı, kulakcıklar ince sivri ve kucuk, bitki iri yapılıdır. Başlıca turleri: 1. P. acitufolius A. Gray Tek yıllıktır. Govde yarı yatık buyur, bitki bodur formlarda 10 20 cm kadar, sarılıcı tiplerde 2 m kadar boylanabilir. Fide durumu epigeal dir. Tohum şekli yuvarlak veya silindirik, tohum rengi beyaz, sarı veya kahverengi olabilir. Ekimde dekara 3.5kg tohumluk kullanılır. Tane verimi 50 80kg/da'dır. 2. P. coccineus L. Ateş yada İspanyol fasulyesi olarak tanınır. Sarılıcı formlar cok yıllıktır. Govde 4m kadar boylanabilir. Bodur formlar tek yıllık olup bitki boyu 60 cm kadardır. Kendine ve yabancı dollenme gorulur. Sarılıcı formlar bahce tarımında, bodur formlar tarla tarımında kullanılır. Kokler yumruludur. Cicekleri genelde kırmızı renkli ve iridir. Fide durumu hypogeal dır. 3. P. lunatus Tek yıllık, 90 cm boylanır. İki formu yaygındır. Lima fasulyesi iri taneli ve bitkinin morfolojik yapısı da iridir. Lima fasulyesi daha cok sebze amaclı kullanılır. Sieva fasulyesinin morfolojik yapısı ve tanesi Lima fasulyesine gore daha kucuktur. 4. P. vulgaris Dunyada en fazla tanınan ve tarımı yapılan turdur. Sarılıcı ve bodur formları bulunmaktadır. Sanrılıcıların baklaları yeşil sebze amacıyla bahce tarımında, bodur formlar kuru tane amacıyla tarla tarımında kullanılır. P. Vulgaris değişik araştırıcılar tarafından bitkinin morfolojik ve tane ozelliklerine gore sınıflandırılmıştır. Gradınoraff P. Vulgaris'i tohum karekterlerine gore aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır. -vulgaris sp. sphaericus: Tohumlar yuvarlağımsıdır. -vulgaris sp. elipticus: Tohumlar elips şeklindedir. -vulgaris sp. oblangus: Tohumlar uzun silindirik ve bobrek şeklindedir. -vulgaris sp. subcompressus: Tohumlar uzun silindirik, bobrek şeklinde ve yassıdır. -vulgaris sp.compressus: Tohumlar basık, geniş ve uzundur. Turkiye'de yetiştirilen bodur fasulye ceşitleri Turk Standartları Enstitusu tarafından morfolojik ozellikleri ve pazar durumu dikkate alınarak fasulye ceşitleri sekiz gruba ayrılmıştır. 1. Tombul :Tane kucuk ve ovaldir. 2. Calı: Tane orta iri bobreğimsidir. 3. Dermason:Tane irice, dolgun ve yassı 4. Horoz:Tane orta iri uzunca ve silindiriktir. 5. Barbunya: Tane iri, yuvarlağımsı, oval, renk duz bej zemine alacalı, lekeli veya benekli olmaktadır. 6. Şeker:Tane iri veya irice, yuvarlağımsıdır. 7. Battal :Tane iri, bobreğimsi, ovalimsi ve yassıdır. 8. Selanik:Tane iri, yassı, uclan yuvarlakdır. Tombul ve horoz ceşit grupları P. vulgaris sp. oblangus alt turunun beyaz tohumlu formlarını icermektedir. Calı ceşit grubu P. vulgaris L. elipticus alt turunun beyaz tohumlu formlarını icerir. Dermason ceşit grubu, P. vulgaris sp. submcopressus alt turlerini icerir. Selanik ve battal P. vıılgaris sp.compressus alt turunun iri taneli formları bu gruba girmektedir. Şeker ve barbunya ceşit grubu P. vulgaris sp. sphearicus alt turunun iri beyaz formlarım icerir. 5. Bitkisel Ozellikleri Kok: Fasulyede, zayıf ve dallanan bir kazık kok sistemi bulunmaktadır. Ciceklerime donemine kadar hızlı gelişen kokun ciceklenme doneminde gelişmesi yavaşlar. Kok sistemi genellikle yuzlek olmakla birlikte ceşide ve toprak koşullarına bağlı olarak bazen derinlere de gidebilir. Fasulye koklerinde Rhizobium phaseoli bakterilerinin oluşturduğu kuresel noduller bulunur.. Nodul sayısı ciceklenme doneminde en fazladır. Govde: Fasulye govdesi otsu yapıda dik veya sarılıcı, boğumlu ve hafif tuyludur.. Govde toprak yuzeyinden ilk boğuma kadar yuvarlak, bundan sonra koşelidir. Govde sarımtırak yeşil, renkli tohumlarda genellikle kırmızımsı veya mor olabilir. Sarılıcı formlarda, ana sap ince ve sarılıcı olup, fazla dallanmaz. Bitki boyu, bodur tiplerde 20 50 cm, yan sarılıcılarda 50 100 cm. sırık formlarda, 150 300 cm arasındadır. Bodur tiplerde boğum sayısı fazla ve boğum araları kısadır. Dal uclarında suluk, yaprak koltuklarında cicek salkımı bulunur. Baklaların olgunlaşması eş zamanlı olmayan sarılıcı formlar daha cok yeşil sebze amacıyla yetiştirilen bahce tarımına uygun tiplerdir". Bodur formlarda boğum sayısı az olup bitki fazla boylanmaz. Dallanma fazla ve govde diktir. Ana sap ve yan dalların ucunda cicek salkımı bulunur. Bodur tipler dik buyumesi ve eş zamanlı olgunlaşması nedeniyle kuru tane uretimine ve makineli hasada daha uygundur. Bitki boyu, 20 50 cm arasındadır. Yaprak: Fasulyede cimlenmeden sonra kotiledon yapraklarının uzerinde, kalp biciminde karşılıklı iki adet yaprakcıktan oluşan ilk yapraklar ortaya cıkar. Daha sonra uc yaprakcıklı asıl yapraklar gorulur. Orta yaprakcık şekli ceşitlere gore değişiklik gosterip, ucu oval, sivri veya kısa olabilmektedir. Yaprak sapının dala birleştiği yerde iki, iki yaprakcığın yaprak sapına birleştiği yerde iki, orta yaprakcığın kendi sapına birleştiği yerde iki olmak uzere, her yaprakta ucgen şeklinde altı kulakcık bulunmaktadır. Yaprak tuyluluğu ceşitlere gore değişmekle birlikte yaprakların alt yuzeyi, ust yuzeye gore daha tuyludur. Bodur formlarda bitkinin ilk boğumlardaki yapraklar buyuk olup, sonraki boğumlarda giderek kuculur. Olgunlaşma sonunda, yaprak alanı az bir duşme gostermekle birlikte cok sayıda yaprak, bitki uzerinde kalmaktadır. Sarılıcı formlarda ise ciceklenmenin başlaması ile birlikte yapraklar aşagı yukarıya doğru dokulmeye başlar ve gelişmenin sonunda tum yaprakcıklar dokulur. Cicek: Cicekler yaprak koltuklarından cıkmaktadır. Cicek topluluk şekli salkımdır. Salkımdaki cicek sayısı 3 15 arasındadır. Cicek salkımları, cicek sapcıklarının salkım saplarına bağlanış durumuna bağlı olarak rozet şeklinde, salkım şeklinde ve her ikisi arasında gecit tipinde olmak uzere uc farklı şekilde olabilir. Fasulyede 5 canak, 5 tac yaprak ve 10 erkek organ bulunmaktadır. Tac yaprak 2 kayıkcık, 2 kanatcık ve 1 bayrak yapraktan oluşmuştur. Kayıkcık ucu kısmi helezon vari kıvrıktır. Cicek rengi beyaz, kırmızı, mor veya mavi olabilir. Erkek organ durumu dialdelphous'dur. Ciceklenme bitkide ve salkımda aşağıdan yukarıya doğru olur. Cicek kendine dollenmekle birlikte %l 2 oranında yabancı tozlanma gorulmektedir. Meyve: Meyve yumurtalığın dış ceperinin gelişmesi ile oluşur. Fasulye meyvesine, bakla ve fasulye de denir. Fasulye meyveleri taze iken tuketilir. Bakla kabuğunun sertliği, dikiş yerindeki liflerin kalınlığı, meyvenin etlilik durumu kaliteyi oluşturan faktorlerdir. Meyveler taze iken yeşildir. Olgunlaştıkca kahverengiye doner. Renkli tohum kabuğu olan ceşitlerde meyve olgunlaştıkca renkler, lekeler ve noktalar oluşur. Meyve rengi, şekli ceşit yanında yetiştirme tekniğinden de etkilenmektedir. Meyve uzunluğu 8 12 cm, genişliği 6.0 25.0 mm arasında değişir. Bitkide meyve sayısı ceşit ve yetiştirme tekniğine bağlı olmakla birlikte ortalama 4 23 adet arasındadır. Bodur tiplerde baklaların coğu yan dallarda bulunurken, sarılıcı tiplerde ana saptaki bakla sayısı yan dallara gore daha fazladır. Fasulyede meyve şekli duz, kıvrık ve S şeklinde olabilir. Meyvenin enine kesiti yassı, eliptik, eliptik, etli veya yuvarlak etli olabilmektedir. Tane: Dollenmiş yumurta hucresinin olgunlaşmasıyla oluşan tohumun rengi, şekli, buyukluğu ceşitlere gore değişiklik gosterir. Tohum şekli silindirik, yassı veya bobrek şeklinde olabilir. Tohumun en dışında tohum kabuğu bulunur. Tohum kabuğu( %6 9), tohum taslağında dış ortunun farklılaşması ile oluşur. Tohum kabuğunun kalınlığı fasulye tanesinin pişme kalitesini etkiler, ince kabuklu olanlar daha cabuk cimlenir ve pişer. Tane kabuğunda tohum gobeği bulunur. Hilum, tohumun meyve kabuğuna bağlandığı yerin kalıntısıdır. Hilumun altında mikropil denilen, cicek tozu borucuğunun yumurtalıktan girdiği kısmın oluşturduğu nokta şeklinde bir kısım bulunur. Fasulye tanesinde, tahıllardaki endosperm yerini alan ve besin maddelerini depolayan kotiledonlar bulunur. Endospermi olmayan bu tanelere albuminsiz tohumlar denilir. Tanede, yeni bitkiyi meydana getiren embriyo , kok , sapcık ve govde taslağı dan oluşmaktadır. Fasulye de bin tane ağırlığı ekolojik koşullara ve genotipe bağlı olarak 150 500 g arasında değişmektedir. Fasulyede verim kadar tanelerin pişme kalitesi de onem gostermektedir. Kuru fasulyede pişme kalitesini etkileyen faktorlerden en onemlisi tane kabuğudur. Tane kabuğunda phytin miktarı azaldıkca ve Ca, Mg miktarı ve lignin arttıkca pişme suresi uzamaktadır. Tane kabuğunun kalınlığının artması, suyun taneye girişini yavaşlatmakta ve pişme suresini uzatmaktadır. Yetiştirme tekniği ve ceşit ıslahı ile tane kabuğunun kalınlığı azaltılabilmektedir. Pişmeden once tanelerin ılık suda 5 6 saat bekletilmesi pişme suresini kısaltır. 6. İklim ve Toprak İstekleri Fasulye tohumu 15 20 °;C'de cimlenmekte,15°; C nin altında yavaşlamakta, 10 °;C'nin altında ve 35°;C'nin ustunde ise cimlenme cok az veya hic olmamaktadır. Cıkış ekimden sonra optimum nem ve sıcaklıkta 7 10 gun sonra olur. Cimlenme 15°; C nin altında yavaşlar. Duşuk sıcaklıklarda cıkış suresi 20 25 gun olabilir. Fasulyede fide durumu epigeal dır. Fasulyede vejatasyon suresi 70 140 gun arasındadır. Vejetasyon suresi, bitkinin sarılıcı ve bodur olmasına, erkenci veya gecci olması yanında bolgenin ekolojik koşullarına gore de değişmektedir. Bodur ceşitlerde ciceklerime 10 15 gun, yan sarılıcılarda 20 25 gun sarılıcı ceşitlerde 30 gunun uzerindedir. Bodur tiplerde vejatasyon suresi 70 80 gun, sarılıcı tiplerde 130 140 gun, yarı sarılıcı tiplerde 80 90 gun arasındadır. Toprak nemi yeterli değilse ciceklerime suresi kısalır, ciceklerime azalır. Yuksek sıcaklık ve duşuk nem cicek tozlarının cimlenmesini engellediği icin ciceklerin dokulmesine neden olur. Ozellikle 30 °;C'nin uzerinde cicekler dokulmekte ve verim oldukca duşmektedir. Erkenci ceşitler ve erken ekimle bu durum onlenebilmektedir. Ciceklenmede optimum sıcaklık 20 25°;C dir. Olgunlaşma doneminde hava kuru olmalıdır. 10°;C nin altındaki sıcaklıklar tanenin olgunlaşmasını engeller. Fasulye tınlı, PH 7 8 olan tuzluluk ve alkali sorunu olmayan verimli topraklarda iyi yetişir. Fasulye'nin cinko elementi isteği yuksektir. 7. Yetiştirme Tekniği Sonbaharda 20 25 cm derinlikte surulen toprak, ilkbaharda diskaro ve tırmık gibi ikinci toprak işleme aletleriyle hazırlanır. Ekim ve cıkış oncesi kullanılabilen kimyasallar ile yabancı ot savaşı yapılabilir. Ulkemizde son yıllarda kuru fasulye tarımına uygun Şehirali 90 , Yunus 90 , Goynuk 98 , Akman 98 gibi bazı ceşitler geliştirilmiştir. Buna karşın gunumuzde hala populasyon karekterindeki yerel ceşitlerin tarımı yaygın bir şekilde yapılmaktadır. Kuru fasulye uretimi icin ekim, Orta Anadolu bolgemizde Nisan ayının son haftasından Mayıs ayı başlarına, Doğu Anadolu da Mayıs ayı ortalarından Haziran ayı başlarına kadar, kıyı bolgelerde Mart ayı icerisinde yapılmalıdır. Fasulye sıraya veya ocak usulu şeklî;nde ekilebilmektedir. Bodur ve yarı sarılıcılarda sıraya ekim yontemi uygulanır. Ekimde sıra arası, ceşit ve yetiştirme koşullarına gore 40 60 cm, sıra uzeri 5 15 cm arasında değişmektedir. Ekimde en uygun bitki sıklığı bodur tiplerde m2 de 20 25 bitki, yarı sarılıcılarda m2 10 15 bitkidir. . Turkiye de değişik bolgelerde yapılan araştırmalarda, bodur ceşitlerde 40x5 cm( Şehrali, 1980) ve 40x10 cm( Ozcan ve Ozdemir,1996., Akdağ ve Tayyar, 1995) en uygun ekim sıklığı olarak saptanmıştır. Fasulye sıraya pulluk cizisine ekilebileceği gibi, mısır ve pamuk mibzerleri ile de sıraya ekilebilir. Fasulye yurdumuzda serpme olarak da ekilmektedir. Bu durumda cıkışlar yeknesak olmadığı gibi fazla tohumda kullanılmaktadır. Ozellikle sebze uretimi amacıyla fasulye ekim yontemi "ocak" usulu ekimdir. Sıra arası 70 80 cm, sıra uzeri 25 30 cm olacak bicimde 10 15 cm capında acılan ocaklara 4 5 tohum atılır. Cıkıştan sonra ocaklarda seyreltme yapılır. Ocak usulu ekim, sırık fasulyelerde uygulanır. Fasulye ekiminde iri tohumlar ozellikle hafif kumlu topraklarda daha derine, kucuk tohumlar ağır topraklarda yuzeye yakın ekilmelidir. Ekim derinliği hafif topraklarda ve iri tohumlarda 5 10 cm, ağır topraklarda ve kucuk tohumlarda 3.0 5.0 cm arasındadır. Tohumluk miktan ceşidin bodur veya sarılıcı olması, ekim sıklığı, ekim yontemi ve tohum iriliğine bağlı olarak değişmektedir. Sıraya ekimde kucuk tohumlu ceşitler 6 7 kg/da, orta buyuklukteki ceşitler 7 10 kg/da, buyuk tohumlu ceşitlerde ise 10 12 kg/da tohumluk kullanılmaktadır. Bir baklagil bitkisi olan fasulye, koklerindeki noduller ile havanın serbest azotundan yararlanması nedeniyle, bakteri ile tohumlar aşılandığında veya daha onceden o toprakta fasulye tarımı yapılmış ise, fazla bir azotlu gubrelemeye gerek yoktur. Koklerdeki nodullerin aktif hale gelinceye kadarki donemde bitkinin gereksinimin karşılanması icin 2 3 kg/da saf azotun taban gubresi olarak verilmesi yeterlidir. Aksi takdirde fide doneminde 8 10kg/da ilave saf azot gubresi uygulanmalıdır. Ayrıca ekimle birlikte 6 7 kg/da P2O5 uygulanmalıdır. Gubreleme ekim oncesi, toprak hazırlığı sırasında veya en iyi yontem olarak tohum sıralarının 3 5 cm uzağına ve tohum derinliğinin 4 5 cm altına bant a uygulanmalıdır. Gubrenin tohumla birlikte aynı sıraya verilmesi cimlenmeyi olumsuz etkiler. Ust gubrelemeye gerek yoktur. Konya'da yapılan calışmalarda 8 kg/da P2O5 uygulamasının ekonomik olduğu saptanmıştır (Alpturk,1983). Fasulye 4 5 yapraklı iken el veya kaz ayağı tipi aletlerle capalanır. Bu şekilde hastalıklara karşı toprağın havalanması sağlanır. Aym zamanda topraktaki bakteri calışmasına olumlu etkide bulunmuş olunur. Fasulye tarımında, cimlenme doneminde gerekiyorsa sulama yapılır. Cıkıştan sonra fide doneminde kok ve govde curukluğune neden olmayacak şekilde, ciceklenmeye kadar 1 veya 2 kez sulanmalıdır. İklim ve toprak koşullarına bağlı olarak ciceklerime doneminde ve tohum oluşturma doneminde 2 3 kez sulamaya gereksinim gosterebilir. Fasulyenin toplam 300 500 mm suya gereksinimi vardır. Fasulyede karık yada yağmurlama sulama yapılır. Sulamada hastalıkların ortaya cıkmaması icin suyun gollenmesi onlenmelidir. Sulamanın yeterli olmaması cicek sayısı ve bakla tutmayı ve tane iriliğini azaltmaktadır. Hasat baklaların saranp, tanelerin iyice sertleştiği zaman yapılmalıdır.. Erken hasatta tohumlar buzulmuş olarak kalır. Gec hasatta baklalar catlar ve tohumlar dokulur. Hasat elle yolunarak veya bicilerek yapılır. Hasat edilen bitkiler tarlada birkac gun bırakılarak kurutulur. Harman ulkemizde sopalarla dovulerek veya kucuk traktorlerle uzerinden gecilerek yapılır. . Ancak bu uygulamalar tanelerin kırılmasına ve cimlenme yeteneğinin kaybolmasına neden olur. Gelişmiş ulkelerde hasat harman kombine makinelerle yapılır. Bu durumda tanedeki nem oram % 18 20 olmalıdır. Baklalann catlamaması icin hasat sabahın eken saatlerinde hava nemli iken yapılmalıdır. Harmandan sonra elde edilen urunde olgunlaşmamış, buruşuk, bocek zararı olan taneler, kırık taneler, taş, toprak parcaları temizlenir. Temizlenen fasulye taneleri uygun koşullarda depolanırsa uzun yıllar besleme değeri ve canlılıklarını korur. Fasulye icin uygun depolama koşulları tanedeki nemin % 14 un, depolama sıcaklığının 10 C°;nin uzerine cıkmadığı ve depo hava neminin % 65 in uzerine cıkmadığı durumlardır. Bu durumda 1 yıl sureyle tohumlar iyi bir şekilde saklanabilir Depolama sıcaklığı. depo nemi ve tane nemi yukarıda belirtilen sınırların altına duştukce fasulye tohumlarını 6 7 yıl kadar canlılıklarını kaybetmeden saklamak mumkundur. Duşuk nem tanede solunumun cok az duzeylerde olmasını sağlar. Solunum fazla olursa tanelerde curume ve kuflenme ortaya cıkar. Fasulyede tane verimi ceşit, iklim ve toprak koşullarına gore 100 400 kg/da arasında değişir. 8. Cansız etmenler tarafından oluşturulan Zararlar Mekanik Zararlar : Hasat harman urun taşınması ve depolanması sırasında ortaya cıkan tane kırılması, embiryo zedelenmesi cimlenmeyi olumsuz etkilemektedir. Tanelerin cok kuru olması ortaya cıkan zararı artırmaktadır. Gubre zararı: Gubreler fazla miktarda ve tohumla birlikte aynı sıraya verildiğinde cimlenme gecikir, fide gelişmesi yavaşlar. Bunun icin gubrelerin tohumun yan tarafına banda uygulanması onerilmektedir. Guneş ve sıcaklık zararı: Cok nemli havalardan sonra ortaya cıkan fazla guneş, yaprak ve baklalarda bakteri simtomlarına benzer şekilde kahverengi ve kırmızımsı noktalar oluşturur. Bunun sonuncunda dokularda inceleşme ve kurumalar ortaya cıkar. Su ve Alkali zararı Aşın yağış veya sulamadan sonra yapraklarda sararmalar gorulur. Daha sonra ortaya cıkan kurak donemde yapraklar normal rengini alır. Fazla su tutan ağır topraklarda aşırı alkali etkisi, koklere zarar verir ve yapraklarda kurumaya neden olur. Bitki buyumesini durdurur. 9. Hastalık ve Zararlılar Fasulyenin bazı onemli hastalık ve Zaralıları: Kok curukluiğu(Fusariussp, rhizoctî;na spp, sclerotina): Kok boğazında kahverengi lekeler ortaya cıkar, bitki bodur kalır ve bunun sonuncunda kurumalar ortaya cıkar. Hastalık tohumla bulaşır. Organik cıvalı preparatlarla tohum ilaclanarak ve, hastalıksız tarladan tohum alınarak hastalığın yaygınlaşması onlenebilir. Ancak hastalığa dayanıklı ceşit geliştirmek en iyi cozum yoludur. Bakteriyel solgunluk :Govde ve yapraklarda solgunluk ve kurumalar ile baklada porsume oluşur. Hastalıksız tarladan tohumluk alınarak, hastalık gorulen tarlaya ekim yapılmayarak, tohumluk ilaclanarak hastalık kontrol altına alınabilmektedir. Pas :Yapraklarda kahverengi lekeler gorulur. Daha sonra yapraklar kurur ve dokulur. Ilıman ve yağışlı donemlerde hastalık yayılma gostermektedir. Toleranslı ceşit hastalığı en iyi kontrol yontemidir. Ancak toleranslı ceşit geliştirme hastalık etmeninin cok fazla ırkı bulunması nedeniyle oldukca zordur, hastalıklı tarlaya ekim yapılmamalı, bitki artıkları tarladan uzaklaştırılmalıdır. Hastalık fazla yaygınlaşmadan Manebli ve Zinebli ilaclar 15'er gun arayla 3 4 kez kullanılarak hastalık kontrol altına alınabilmektedir. Bununla birlikte toleranslı ceşit kullanma en etkili yoldur. Ascochyta yanıklığı: Dal bakla, kok boğazı, ve yapraklarda kahverengi yanık şekilde uzun lekeler ortaya cıkar. Hastalık nemli koşullarda yayılma gosterir. Hastalık tohum ve toprakla bulaşması nedeniyle hastalıksız tarladan tohum alınması ve hastalık gorulen tarlaya ust uste ekim yapılmamasına dikkat edilmelidir. u Fasulye Anraknozu . Ilıman, nemli ve yağışlı havalarda epidemi yapar. Fide devresinde kotiledonlarda, baklalarda kırmızı kenarlı, kahverengi lekeler oluşur ve bitki cılızlaşır. Ekim nobeti uygulaması, hastalıksız tarladan tohum alınması, bitki artıklarının tarladan uzaklaştırılması, toleranslı ceşit kullanılması, tohum ve bitki ilaclaması ile hastalık kontrol altına alınabilmektedir. Adi mozaik virusu : Yapraklarda acık yeşil ve sarı mozaik şeklinde lekeler oluşur, bitkinin ilk gelişme devrelerinde ortaya cıkarsa bitkide cuceleşme gorulur. Daha ileri devrelerde virus ortaya cıkarsa yapraklarda sararma ve kurumalar, yaprak damarlarında siyahlaşmalar gorulur, virus konukcu bitkilerden yaprak bitleri ve tohumla bulaşır. Toleranslı ceşit ve virussuz tohum kullanma ve konukcuları tarladan uzaklaştırma ile hastalık kontrol altına alınabilmektedir. Sarı Mozaik virusu : Yapraklarda san ve yeşil renkte ayrı bolgeler gorulur. Yapraklarda kıvrılmalar ve bitkide bodurlaşma ortaya cıkar. Hastalık ucgul, taş yoncası gibi konukcu bitkilerden yaprak bitleriyle taşınır. Virussuz tohum ve toleranslı ceşit kullanılarak konukcular tarladan uzaklaştırılarak hastalık kontrolu yapılabilir. Baklagil tohum boceği : Ergin dişi fasulyenin taze meyve kabuğunu delerek icine yumurtalarını bırakır. Yumurtadan cıkan larva sut olum donemindeki daneyi delerek, burada pupa oluşturur. Boylece bocek urunle depoya taşınmış olur. Erginler taneyi delerek dışarı cıkar.

FasUlye Bilimsel sınıflandırma Alem: Plantae Bolum: Magnoliophyta Sınıf: Magnoliopsida Takım: Fabales Familya: Fabaceae Cins: Phaseolus Tur: P. vulgaris Binominal adı:Phaseolus vulgaris L. 1. Ekonomik Onemi Fasulye, dunyada ekim alanı ve uretimi yonunden yemeklik tane baklagiller icerisinde ilk sırada yer almaktadır. Kuru tane yanında taze sebze olarak ta yaygın bir şekilde tuketilmektedir. Dunyada kuru fasulye ekim alanları yaklaşık 27 milyon ha ve uretimi 19 milyon ton dolaylarındadır (FAO,2003). Kıtalar dikkate alındığında, en geniş ekim alanı ve uretim Asya kıtasında bulunmaktadır. Ancak tane verimi en yuksek Amerika kıtasında elde edilmektedir. Ulkelere gore ekim alanı ve uretim durumlarına bakıldığında Hindistan ilk sırada yer almaktadır. Brezilya, Meksika, Cin, ABD dunyadaki diğer onemli kuru fasulye ureticisi ulkelerdir. Fasulye tarımının gelişmekte olan ulkelerde yaygın olmasına karşın verimi gelişmiş ulkelerde daha yuksektir. Ulkemizde kuru fasulye, ekim alam ve uretim yonunden nohut ve mercimekten sonra ucuncu sırada yer almaktadır. Fasulye ekim alanları 1970'li yıllarda 100 ha iken, 1990'lı yıllarda 170.000 ha ulaşmış ve gunumuze değin fazla bir değişiklik gostermemiştir. Fasulye de verim ulkemizde yıllara gore 110 155 kg/da arasında değişmiştir. Son istatistiklere gore verimin 129 kg/da olduğu bildirilmektedir. Uretim, ekim alam ve verim değişiklerine bağlı olarak yıldan yıla azda olsa değişmiştir. Gunumuzde fasulye kuru tane uretimi 225000 ton dolaylarındadır. Ulkemiz kuru fasulye uretimi ve ihracatı bakımından dunyada onemli ulkeler arasında yer almamaktadır. Ulkemizde fasulye ekim alanları en cok Karadeniz bolgemizde yaygın olup, bunu orta guney ve orta kuzey bolgelerimiz izlemektedir. İllere gore fasulye ekilisi ve uretimi en cok sırasıyla Kahramanmaraş, Samsun, Malatya ve Afyonda bulunmaktadır. 2. BesIeme Değeri ve Kullanımı Fasulyenin kuru taneleri yanında, sebze olarak olgunlaşmamış meyve ve taneleri kullanılmaktadır. Taze meyve ve tanelerinde %90 dolaylarında su bulunmaktadır. Kuru tanelerinde ham protein oranı ceşit ve yetiştirme tekniğine gore değişmekle birlikte ortalama %22 dır. Fasulye proteini Lysin, Leucine, isoleucine amino asitleri yonunden oldukca zengin, Methionin, Tryptophan ve Cystine bakımından fakirdir. Tane, yeşil olgunluk doneminde fazla, kuru olgunluk doneminde ise daha az A vitamini ve C vitamini icermektedir. 3. Kokeni ve Tarihcesi Fasulyenin kokenini bazı araştırıcılar Hindistan, bazı araştırıcılar ise Avustralya ve Afrika olarak bildirmiştir. Ancak en son olarak fasulyelerin kokeninin Amerika olduğu ileri surulmuş ve kabul edilmiştir. Bugun ki kultur fasulyesinin yabani formunun tam olarak bilinmemekle birlikte Meksika ve Orta Amerika'daki tek veya cok yıllık sarılıcı formların olduğu tahmin edilmektedir. Bodur formlarda yabani fasulye bulunmamakta olup, mutasyon sonucu ortaya cıktığı belirtilmektedir. Fasulye tarımının Meksika da cok eski yıllardan beri tarımının yapıldığı saptanmıştır. Fasulye Amerika'nın keşfinden sonra İspanyollar tarafından Avrupa'ya getirilmiş buradan da Asya'ya gecirilmiştir. Ulkemizde fasulye tarımının diğer yemeklik baklagillerden sonra başladığı ve yaklaşık 200 yıldan beri kulturunun yapıldığı tahmin edilmektedir. 4. SınıfIandırılması Fasulye Leguminosae familyasının Papilionoideae alt familyasından, Phaseolea oymağının Phaseolus cinsine bağlı bir turdur. Dunyada kulturu yapılan başlıca turleri Amerika kokenli olup, beyaz yada kırmızı cicekli, meyve ucu gagalı, kulakcıklar ince sivri ve kucuk, bitki iri yapılıdır. Başlıca turleri: 1. P. acitufolius A. Gray Tek yıllıktır. Govde yarı yatık buyur, bitki bodur formlarda 10 20 cm kadar, sarılıcı tiplerde 2 m kadar boylanabilir. Fide durumu epigeal dir. Tohum şekli yuvarlak veya silindirik, tohum rengi beyaz, sarı veya kahverengi olabilir. Ekimde dekara 3.5kg tohumluk kullanılır. Tane verimi 50 80kg/da'dır. 2. P. coccineus L. Ateş yada İspanyol fasulyesi olarak tanınır. Sarılıcı formlar cok yıllıktır. Govde 4m kadar boylanabilir. Bodur formlar tek yıllık olup bitki boyu 60 cm kadardır. Kendine ve yabancı dollenme gorulur. Sarılıcı formlar bahce tarımında, bodur formlar tarla tarımında kullanılır. Kokler yumruludur. Cicekleri genelde kırmızı renkli ve iridir. Fide durumu hypogeal dır. 3. P. lunatus Tek yıllık, 90 cm boylanır. İki formu yaygındır. Lima fasulyesi iri taneli ve bitkinin morfolojik yapısı da iridir. Lima fasulyesi daha cok sebze amaclı kullanılır. Sieva fasulyesinin morfolojik yapısı ve tanesi Lima fasulyesine gore daha kucuktur. 4. P. vulgaris Dunyada en fazla tanınan ve tarımı yapılan turdur. Sarılıcı ve bodur formları bulunmaktadır. Sanrılıcıların baklaları yeşil sebze amacıyla bahce tarımında, bodur formlar kuru tane amacıyla tarla tarımında kullanılır. P. Vulgaris değişik araştırıcılar tarafından bitkinin morfolojik ve tane ozelliklerine gore sınıflandırılmıştır. Gradınoraff P. Vulgaris'i tohum karekterlerine gore aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır. -vulgaris sp. sphaericus: Tohumlar yuvarlağımsıdır. -vulgaris sp. elipticus: Tohumlar elips şeklindedir. -vulgaris sp. oblangus: Tohumlar uzun silindirik ve bobrek şeklindedir. -vulgaris sp. subcompressus: Tohumlar uzun silindirik, bobrek şeklinde ve yassıdır. -vulgaris sp.compressus: Tohumlar basık, geniş ve uzundur. Turkiye'de yetiştirilen bodur fasulye ceşitleri Turk Standartları Enstitusu tarafından morfolojik ozellikleri ve pazar durumu dikkate alınarak fasulye ceşitleri sekiz gruba ayrılmıştır. 1. Tombul :Tane kucuk ve ovaldir. 2. Calı: Tane orta iri bobreğimsidir. 3. Dermason:Tane irice, dolgun ve yassı 4. Horoz:Tane orta iri uzunca ve silindiriktir. 5. Barbunya: Tane iri, yuvarlağımsı, oval, renk duz bej zemine alacalı, lekeli veya benekli olmaktadır. 6. Şeker:Tane iri veya irice, yuvarlağımsıdır. 7. Battal :Tane iri, bobreğimsi, ovalimsi ve yassıdır. 8. Selanik:Tane iri, yassı, uclan yuvarlakdır. Tombul ve horoz ceşit grupları P. vulgaris sp. oblangus alt turunun beyaz tohumlu formlarını icermektedir. Calı ceşit grubu P. vulgaris L. elipticus alt turunun beyaz tohumlu formlarını icerir. Dermason ceşit grubu, P. vulgaris sp. submcopressus alt turlerini icerir. Selanik ve battal P. vıılgaris sp.compressus alt turunun iri taneli formları bu gruba girmektedir. Şeker ve barbunya ceşit grubu P. vulgaris sp. sphearicus alt turunun iri beyaz formlarım icerir. 5. Bitkisel Ozellikleri Kok: Fasulyede, zayıf ve dallanan bir kazık kok sistemi bulunmaktadır. Ciceklerime donemine kadar hızlı gelişen kokun ciceklenme doneminde gelişmesi yavaşlar. Kok sistemi genellikle yuzlek olmakla birlikte ceşide ve toprak koşullarına bağlı olarak bazen derinlere de gidebilir. Fasulye koklerinde Rhizobium phaseoli bakterilerinin oluşturduğu kuresel noduller bulunur.. Nodul sayısı ciceklenme doneminde en fazladır. Govde: Fasulye govdesi otsu yapıda dik veya sarılıcı, boğumlu ve hafif tuyludur.. Govde toprak yuzeyinden ilk boğuma kadar yuvarlak, bundan sonra koşelidir. Govde sarımtırak yeşil, renkli tohumlarda genellikle kırmızımsı veya mor olabilir. Sarılıcı formlarda, ana sap ince ve sarılıcı olup, fazla dallanmaz. Bitki boyu, bodur tiplerde 20 50 cm, yan sarılıcılarda 50 100 cm. sırık formlarda, 150 300 cm arasındadır. Bodur tiplerde boğum sayısı fazla ve boğum araları kısadır. Dal uclarında suluk, yaprak koltuklarında cicek salkımı bulunur. Baklaların olgunlaşması eş zamanlı olmayan sarılıcı formlar daha cok yeşil sebze amacıyla yetiştirilen bahce tarımına uygun tiplerdir". Bodur formlarda boğum sayısı az olup bitki fazla boylanmaz. Dallanma fazla ve govde diktir. Ana sap ve yan dalların ucunda cicek salkımı bulunur. Bodur tipler dik buyumesi ve eş zamanlı olgunlaşması nedeniyle kuru tane uretimine ve makineli hasada daha uygundur. Bitki boyu, 20 50 cm arasındadır. Yaprak: Fasulyede cimlenmeden sonra kotiledon yapraklarının uzerinde, kalp biciminde karşılıklı iki adet yaprakcıktan oluşan ilk yapraklar ortaya cıkar. Daha sonra uc yaprakcıklı asıl yapraklar gorulur. Orta yaprakcık şekli ceşitlere gore değişiklik gosterip, ucu oval, sivri veya kısa olabilmektedir. Yaprak sapının dala birleştiği yerde iki, iki yaprakcığın yaprak sapına birleştiği yerde iki, orta yaprakcığın kendi sapına birleştiği yerde iki olmak uzere, her yaprakta ucgen şeklinde altı kulakcık bulunmaktadır. Yaprak tuyluluğu ceşitlere gore değişmekle birlikte yaprakların alt yuzeyi, ust yuzeye gore daha tuyludur. Bodur formlarda bitkinin ilk boğumlardaki yapraklar buyuk olup, sonraki boğumlarda giderek kuculur. Olgunlaşma sonunda, yaprak alanı az bir duşme gostermekle birlikte cok sayıda yaprak, bitki uzerinde kalmaktadır. Sarılıcı formlarda ise ciceklenmenin başlaması ile birlikte yapraklar aşagı yukarıya doğru dokulmeye başlar ve gelişmenin sonunda tum yaprakcıklar dokulur. Cicek: Cicekler yaprak koltuklarından cıkmaktadır. Cicek topluluk şekli salkımdır. Salkımdaki cicek sayısı 3 15 arasındadır. Cicek salkımları, cicek sapcıklarının salkım saplarına bağlanış durumuna bağlı olarak rozet şeklinde, salkım şeklinde ve her ikisi arasında gecit tipinde olmak uzere uc farklı şekilde olabilir. Fasulyede 5 canak, 5 tac yaprak ve 10 erkek organ bulunmaktadır. Tac yaprak 2 kayıkcık, 2 kanatcık ve 1 bayrak yapraktan oluşmuştur. Kayıkcık ucu kısmi helezon vari kıvrıktır. Cicek rengi beyaz, kırmızı, mor veya mavi olabilir. Erkek organ durumu dialdelphous'dur. Ciceklenme bitkide ve salkımda aşağıdan yukarıya doğru olur. Cicek kendine dollenmekle birlikte %l 2 oranında yabancı tozlanma gorulmektedir. Meyve: Meyve yumurtalığın dış ceperinin gelişmesi ile oluşur. Fasulye meyvesine, bakla ve fasulye de denir. Fasulye meyveleri taze iken tuketilir. Bakla kabuğunun sertliği, dikiş yerindeki liflerin kalınlığı, meyvenin etlilik durumu kaliteyi oluşturan faktorlerdir. Meyveler taze iken yeşildir. Olgunlaştıkca kahverengiye doner. Renkli tohum kabuğu olan ceşitlerde meyve olgunlaştıkca renkler, lekeler ve noktalar oluşur. Meyve rengi, şekli ceşit yanında yetiştirme tekniğinden de etkilenmektedir. Meyve uzunluğu 8 12 cm, genişliği 6.0 25.0 mm arasında değişir. Bitkide meyve sayısı ceşit ve yetiştirme tekniğine bağlı olmakla birlikte ortalama 4 23 adet arasındadır. Bodur tiplerde baklaların coğu yan dallarda bulunurken, sarılıcı tiplerde ana saptaki bakla sayısı yan dallara gore daha fazladır. Fasulyede meyve şekli duz, kıvrık ve S şeklinde olabilir. Meyvenin enine kesiti yassı, eliptik, eliptik, etli veya yuvarlak etli olabilmektedir. Tane: Dollenmiş yumurta hucresinin olgunlaşmasıyla oluşan tohumun rengi, şekli, buyukluğu ceşitlere gore değişiklik gosterir. Tohum şekli silindirik, yassı veya bobrek şeklinde olabilir. Tohumun en dışında tohum kabuğu bulunur. Tohum kabuğu( %6 9), tohum taslağında dış ortunun farklılaşması ile oluşur. Tohum kabuğunun kalınlığı fasulye tanesinin pişme kalitesini etkiler, ince kabuklu olanlar daha cabuk cimlenir ve pişer. Tane kabuğunda tohum gobeği bulunur. Hilum, tohumun meyve kabuğuna bağlandığı yerin kalıntısıdır. Hilumun altında mikropil denilen, cicek tozu borucuğunun yumurtalıktan girdiği kısmın oluşturduğu nokta şeklinde bir kısım bulunur. Fasulye tanesinde, tahıllardaki endosperm yerini alan ve besin maddelerini depolayan kotiledonlar bulunur. Endospermi olmayan bu tanelere albuminsiz tohumlar denilir. Tanede, yeni bitkiyi meydana getiren embriyo , kok , sapcık ve govde taslağı dan oluşmaktadır. Fasulye de bin tane ağırlığı ekolojik koşullara ve genotipe bağlı olarak 150 500 g arasında değişmektedir. Fasulyede verim kadar tanelerin pişme kalitesi de onem gostermektedir. Kuru fasulyede pişme kalitesini etkileyen faktorlerden en onemlisi tane kabuğudur. Tane kabuğunda phytin miktarı azaldıkca ve Ca, Mg miktarı ve lignin arttıkca pişme suresi uzamaktadır. Tane kabuğunun kalınlığının artması, suyun taneye girişini yavaşlatmakta ve pişme suresini uzatmaktadır. Yetiştirme tekniği ve ceşit ıslahı ile tane kabuğunun kalınlığı azaltılabilmektedir. Pişmeden once tanelerin ılık suda 5 6 saat bekletilmesi pişme suresini kısaltır. 6. İklim ve Toprak İstekleri Fasulye tohumu 15 20 &