Sulama Suyu Kalitesi Sulama projelerinde, toprak kaynaklarının sulamaya uygunluk dereceleri kadar su kaynağının da sulama icin uygunluk derecesi oldukca onemli bir etken olmaktadır. Cunku sulama projesinde sağlanacak yarar ve projenin omru suyun kalitesi etkenine bağlı bulunmaktadır. Sulama sularının yıllarca kullanılmaları sonucu kapsamındaki tuzlar nedeniyle toprakların fiziksel ve kimyasal ozelliklerine arzu edilmeyen etkide bulundukları ve bunun sonucu olarak da projeden beklenen yararların sağlanmadığı ve proje omrunun beklenilenden cok kısa olduğu yapılan bilimsel inceleme ve gozlemler sonucunda ortaya cıkmış bulunmaktadır. Su ve toprak kaynaklarının geliştirilmesi icin meydana getirilen sulama projelerinin başarılı bir bicimde işletilmesi ve uzun omurlu olması sadece tarım arazilerinin sulama suyunun sağlanması değil bunun yanında tuzluluğun ve sodyum durumunun kontrol edilmesine bağlı bulunmaktadır. Proje alanındaki tarım arazilerinin tuzluluk ve sodyum durumunun kontrolu ise en az uygulanan sulama yontemleri ve arazilerin drenaj durumları kadar sulama suyunun kalitesi ile ilgili bulunmaktadır. Orneğin, başlangıclarda tuzlu olan topraklarda meydana getirilen sulama projelerinde yeter miktarda su sağlanmasının yanında aynı zamanda zaten fazla olan tuzların topraktan uzaklaştırılmasına ve bazı hallerde de kimyasal ıslah maddelerinin kullanılmasına gereksinme duyulabilir. Bunun aksine toprak başlangıcta fazla miktarda tuz bulunmayan topraklar, uygun bicimde uygulanmayan sulama ve toprak işleme yontemleri veya uygun olmayan drenaj koşulları nedeniyle zamanla arzu edilmeyen fazla miktarda tuz veya sodyumun birikmesi suretiyle giderek devamlı verimsiz hale gelerek kullanılmayacak bir bicime donuşebilir. Yukarıda acıklanan nedenlerle başarılı bir sulu tarımın surekliliğini sağlamada toprak, tuzluluk ve sodyum durumuyla ilgili olarak bazı temel prensipleri goz onunde bulundurmak ve bunları uygulamak zorunluluğu bulunmaktadır. Bu temel prensipler aşağıda maddeler halinde ana cizgiler icerisinde acıklamışlardır. Bitkilerin gelişmeleri, yetiştikleri toprak eriyiğinin ozmotik basıncı ile toprak taneleri rutubet tansiyonun toplamından oluşan toplam rutubet geriliminin bir fonksiyonudur. Bu temel prensip oldukca onemli bir unsurdur. Bilindiği gibi toprak eriyiğinin ozmotik basıncı, eriyik icerisinde bulunan tuz miktarı ile doğru orantılıdır. Bu nedenle ozmotik basıncın duşuk tutulması istendiği hallerde toprak eriyiğinde bulunan tuzların yıkama yapılarak dışarıya atılması zorunluluğu bulunmaktadır. Toprak tanelerinin rutubet tansiyonu ise toprağı oluşturan kum, silt ve kil tanelerinin etrafında bir film halinde bulunan suyun taneler etrafından tutulma gucudur. Bitki kok bolgesi derinliğinde toprak rutubet tansiyonunun duşuk tutulması ancak doğal yağışlarla ve sulama yontemlerine bağlı bulunmaktadır. Diğer bir değişle bunu, yapılacak sulamalar ile kontrol altına alma olanağı vardır. Boylece ozmotik basınc ve rutubet tansiyonunda oluşan toplam toprak rutubet gerilimi değeri, yukarıda acıklanan yıkama ve sulama işlemleri ile bitkilerin normal olarak gelişmelerini sağlayacak bicimde tutulmak suretiyle arzu edilen en iyi bitki gelişmesi sağlanabilir. İkinci temel prensip ise toprak icerisinde suyun doymuş ve doymamış koşullar altında Darcy kanununa gore hareket etmesidir. Bilindiği gibi bu kanun, toprak icerisinde hareket eden suyun akım hızının hidrolik eğimle doğru orantılı olduğunu ve akım yonunun hidrolik yukteki en fazla azalmanın meydana geldiği yonde olduğunu acıklamaktadır. Kısaca formule edilmesi halinde: h v = k. i = k. L v = suyun akım hızı k = hidrolik gecirgenlik i = hidrolik eğim h = hidrolik yuk L = soz konusu noktalar arasındaki yatay mesafe değerlerini gostermektedir. Bu prensip, yer altı su kaynağının ve ekim yonunun belirlenmesinde ve ozellikle tarım arazilerindeki drenaj sorunlarının cozumlenmesinde oldukca yarayışlıdır. Ucuncu temel prensip, eriyebilir tuzların toprak icerisinde universal cozucu olarak bilinen su ile bir taraftan diğer tarafa iletilmesidir. Tarımsal amacla kullanılan arazilerde tuzluluğun kontrol edilmesinde onemli olan etkenlerden biri olduğu belirgin bir bicimde gorulmektedir. Toprak icerisinde tuzun hareketi ancak su vasıtasıyla olmaktadır. Arazilerin sulanmasında kullanılan suyun hareketinin kontrol edilmesi halinde toprak tuzluluğu da kontrol edilmiş olacaktır. Toprak eriyiğindeki eriyebilir tuzların konsantrasyonu, topraktan buharlaşma ve bitkilerden transpirasyon suretiyle toprak suyunun tuketilmesiyle fazlalaşır. Bilindiği gibi gerek buharlaşma ve gerekse terleme suretiyle topraktan kaybolan su damıtık su olarak uzaklaşmaktadır. Geriye sulama suyunun icerisinde bulunan tuzlar kalacağından toprak eriyiğinin konsantrasyonu gerekli onlem alınmadıkca fazlalaşacaktır. Buharlaşma ve terleme sonucu topraktan atmosfere suyun gecmesi suretiyle toprak yuzeyi kuruyacak ve alt katmanlardan su ve tuz yukarıya doğru hareket edecektir. Yukarıya doğru olan bu hareket sonucunda da ozellikle yer altı suyunun tuzlu ve toprak yuzeyine yakın olması halinde genellikle toprakların tuzlulaşması sorunu ortaya cıkacaktır. Bitkilerin yetiştiği toprak kok bolgesi derinliğinde tuzların azalması veya coğalması, sulama suyu ve diğer kaynaklarla toprağa giren toplam tuz miktarının az veya cok olmasına bağlıdır. Bu prensip giderek topraklarda tuz dengesi denilen oldukca onemli bir sorunu acıklamaktadır. Topraktaki tuz dengesi, yukarıdaki acıklamadan da anlaşılacağı gibi sulama suyunun kalitesi ve miktarına olduğu kadar yapılacak yıkama işlemine ve meydana getirilecek drenajın yeterlilik ve etkinliğine bağlıdır. Toprağa giren tuzların cıkan tuzlardan fazla olması kok bolgesinde tuz miktarının artmasına aksi de azalmasına neden olur. Toprak eriyiğinde bulunan katyonlar ile toprak tanelerince adsorbe edilen katyonlar arasında denge reaksiyonları meydana gelmektedir. Bu prensip tuzlu toprakların ıslah edilerek tarımda kullanılma olanaklarının yaratılmasında oldukca yarayışlıdır. Orneğin, toprakların değişebilir katyon durumunu değiştirmek icin kullanılacak ıslah maddelerinin secimi tamamen bu denge reaksiyonlarına bağlıdır. Toprak komplekslerince fazla miktarda sodyumun adsorpsiyonu toprakların fiziksel ozelliklerinin bozulmasına ve bitkiler icin de toksik etkilerin doğmasına neden olur. Son prensip ise toprak tanelerinin kumelenmeleri veya kumelerin dağılması toprağın değişebilir katyon durumuna ve toprak eriyiğinin iyon konsantrasyonuna bağlı olduğudur. Toprak tanelerinin kumelenmesi olayına flokulasyon, ve kumelerin dağılması olayına da dispersiyon denilmektedir. Flokulasyon daima arzu edilen bir ozellik, dispersiyon ise arzu edilmeyen bir ozelliktir. Genellikle fazla iyon konsantrasyonu nedeniyle tuzlu olan topraklar flokule haldedir ve suyu gecirme ozellikleri iyidir. Bu tuzların yıkanması halinde disperse olarak suyu gecirmeyen bir ozellik gosterirler. Kaynak : Adnan SULLU Ziraat Muhendisi