Osmanlı İmparatorluğunda Tarım Osmanlı İmparatorluğunda Tarım 14. yuzyıl ile birlikte 600yılı aşkın sure tarihte onemli bir yer almış olan Osmanlı İmparatorluğu 'nda tarım ağırlıklı bir iktisadi hayat varlığını surdurmuştur. Başlangıcta konar gocer bir hayat yaşayan toplum im para torluğun gelişmesi ve idari duzenin yerleşmesi ile yerleşik hayata gecmiştir. Tum sanayi oncesi toplumlarında gorulen ortak ozellik im para torlukta da yaşanmıştır. Osmanlı doneminin sosyal, kultur el ve ekonomi k tarihi hakkında bilgi veren Tahrir Defterlerindeki kayıtlar nufusun %80 90'ının tarımsal faaliyetlerden gelir elde ettiğini gostermektedir. Bu tur istatistiklerin hangi yıllarda tutulduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte, im para torluktaki mevcut ve potansiyel vergi nufusunun belirlenmesi icin 14. yuzyılda defter tutulmaya başlandığı ileri surulmektedir (Oz, 2000a). 1520 1530 yılları arasında da tahriri defterlerinden elde edilen bilgiler de tarım nufusunun yuksekliği hakkında bilgi vermektedir (Oz, 2000b). 1.1. Klasik ve Gelişme Doneminde Osmanlı Toprak Duzeni Klasik Osmanlı doneminde (15 ve 16. yuzyıl) ciftciler sahip oldukları uretim aracına gore adlandırılmış ve buna gore katagorilere ayrılmıştır. Koyluler tasarruflarındaki arazi buyukluğune gore cift, nî;m cift, bennÃk, c ab a, mucerred gibi sınıflara ayrılarak vergilendirilmişlerdir (Oz, 2000b). İm para torlukta tarımsal faaliyetler buyuk olcude devletin kontrolu altında deva m etmiştir. Devlet mulkiyetine dayalı bu toprak sistemine mir i arazi denilmektedir. Mir i arazi rejiminde toprağın cıplak mulkiyet hakkı devlete aittir. Mir i arazi rejiminde doğrudan yonetim tarafından oluşturulmuş ve hiyerarşik bir mulkiyet sıralaması getirilmiştir. Buna gore Toprakta en buyuk pay sahibi olan padişahtır. Bunu, sadrazam, vuzara, umera, beylerbeyi, sancakbeyi ve askeri gorevler icin dirlik verilen sipahiler izlemektedir (Gurbuz, 1989). Koylu ırsi ve ebedi kiracı olarak toprağı işlemektedir. Koylu topraktaki tasarruf hakları karşılığında devlete vergi odeme yukumluluğune sahip olmuştur. Bu vergilerin toplanması makam ya da kişilere belirli gorevler karşılığında bırakılmıştır. Bu kişiler sahibi i arz olarak anılmıştır. Fethedilen Topraklar mir i rejim uyarınca dirliklere ayrılıp buralarda sahibi i arz'lar gorevlendirilmiştir. Sahibi i arz, bu gorevleri karşılığında devlete silahlı asker yetiştirmek, donatmak ve gerektiğinde savaşa katılmakla mukellef olmuşlardır (Dinler, 1996). Osmanlı mir i rejimi 3 farklı toprak sistemini icinde barındırmıştır. 1. Has Geliri 100.000 akceden fazla dirlikler olup ust duzeydeki idarecilere tahsis edilmişlerdir. Has sahipleri tımardan farklı olarak her beş bin akce icin 1 asker hazırlamakla yukumlu olmuşlardır. Has goreve bağlı olarak verildiği icin sahipleri de sık sık değişmiştir. 2. Zeamet Geliri 20.000 100.000 akce arasında olan ikinci derecedeki emirler, beyler ve sancak beylerine verilen dirliklerdir. Zeamet sahipleri de her beş bin akce icin 1 asker hazırlamakla yukumlu olmuşlardır. Tımar sahipleri gibi topraklar cok sınırlı bir şekilde ve kuculerek izinle b ab adan oğula gecmiştir. 3. Tımar Ekonomi k acıdan toprakları rasyonel bir şekilde işleterek Hububat uretiminin ara verilmeksizin surdurulmesini amaclayan tımar sistemi Osmanlı tarımının temelini oluşturmuştur (Yucel, 1997). Bu sistem, Selcuklu toprak duzeni olan "askeri ikta" sistemini esas almıştır. İkta sistemi Hz. Omer zamanında istila sonucu sahipsiz kalan Toprakların devlete vergilerinin odenmesi şartı ile şahıslara verilmesi yontemi ile başlamıştır (Dinler, 1996). Tımar sistemi, bilindiği gibi, devletin birtakım gelirlerini hizmet karşılığında dirlik sahibi denilen ve genellikle askeri ve idari gorevler yuklenen kişilere verilmesine dayanmaktadır. Tımar geliri 3.000 20.000 arasında olan dirliklerdir. Daha cok savaşta yararlılık gosteren askerlere ve sipahilere surekli toprakların başında durma zorunluluğu ile tahsis edilmiştir. Tımarlı sipahiler her uc bin akce karşılığında bir asker besleme, donatma ve savaşa hazırlama yukumluluğunde olmuşlardır. Devlet tımar sistemi ile vergi gelirlerini toplamak icin buyuk bir mali orgut kurup bunun deva mını sağlama yukumluluğunden kurtulmuş, aynı zamanda vilayetlerde duzeni sağlamış ve savaşlar icin de buyuk bir askeri guc oluşturmuştur. Merkezi yonetim anlayışına sahip Osmanlı sistemi acısından, bu duzenin Sağlık lı bir şekilde işleyebilmesi, tımar sistemine t ab i topraklardan sağlanacak vergilerin doğru tespit edilmesine bağlı olduğu icin kayıt sistemine ihtiyac duyulmuş ve tahrir defterleri oluşturulmuştur. Devlet bu yolla, vilayetlerdeki vergiye t ab i olacak nufusu ve tahmini vergi gelirlerini tespit etmiştir. Tahrir, tımar sisteminin yururlukte olduğu sancaklarda uygulanmıştır. Tahrir defterleri bir cok tarih araştırmacısı tarafından, Osmanlıların "klasik devri" denilen asırlarda, tımar sistemini uyguladıkları bolgelerde, vergi mukelleflerine ait ceşitli bilgileri , bunların yaşadıkları yerlerden toplanması beklenen vergileri, bu vergilerin hangi kişi veya kurumların tasarrufunda bulunduğunu tespit eden ve genelde sancak esasına gore duzenlenen resmi belgeler olarak tanımlanmaktadır (Oz, 2000a). Tımar sisteminde toprak sınırlı da olsa kuculerek b ab adan oğula gecebilmiştir. Bu da batı toplumlarında yaşanan ve bir sınıf farkı y arat an derebeylikten farklı olduğu icin uzun sure sistemin işlemesine olanak sağlamıştır. Mir i arazi sistemi, koyluyu her turlu doğal ve toplumsal tehlikeler karşı da koruyan bir sistem olmuştur. Toprağı kiralayan ve işleyen ciftciye de tanınan haklar Osmanlı toprak duzeninde en onemli konulardan biri olmuştur. Tımarından memnun olmayan bir reaya şikayet etme hakkın sahip olmuştur. Bir reayanın olumunde toprak belirli onceliklere gore mirascılarına belirli bir olceğin Altına duşurulmeden yada genişletilmeden devredilmiştir. Ancak, koylunun toprağını terk edemez yukumluluğu ile bir anlamda ozgurluğu sınırlandırılmıştır, terk ettiğinde ise geri getirilmiştir. Aynı zamanda toprağını nadas dışında 3 yıl ust uste işlemeyen ciftciden "cift bozan" veya "leventlik akcesi" adı altında toprağın boş kalmasından doğan zararları odemek icin vergi alınmıştır. Koyluye verilen arazi parcalanamaz olduğu gibi bir ciftci Ailesinin gecimini sağlayacak miktarda tutulmuştur. Osmanlı kanunnamelerine gore buyukluk toprağın yetiştirme k ab iliyetine gore değişmek uzere verimli yerlerde 60 80, orta verimli yerlerde 80 100 ve kırac yerlerde ise 100 150 dekar olarak sınırlandırılmıştır. Arazi kullanımına karşılık toprağın verimliliği de dikkate alınarak elde edilen urunden 1/10 ile 1/50 arasında ayni "aşar/oşur" vergisi alınmış ve her yıl 33 36 akce arasında değişen "ciftci akcesi" adı altında devlete arazi kiralamadan dolayı vergi odenmiştir. Bunların dışında pazarda satılan mallardan "baş", topraksız veya az topraklı ciftcilerden bennak adı ile vergiler de alınmıştır (Demirci ve Ozcelik, 1990). En onemli urunler Tahıllar olmuştur. Tahrir defterleri uzerinde yapılan araştırmalara gore toplam uretimin %90'ınını aşan bir oranda Tahıl urunleri uretildiği saptanmıştır (Oz, 2000b). Bu donemde yasak olmasına rağmen ozellikle Mısır, Venedik ve Trakya'dan yapılan Buğday ihracatından yuksek kazanc sağlandığı belirlenmiştir. Pirinc, pamuk, kendir, kenevir ve tutun onemli pazar oluşturan urunler olmuştur. Ayrıca sebze tarımı, ozellikle koyunculuk ve başta bağcılık olmak uzere meyve yetiştiriciliği de onde gelen tarımsal faaliyetler arasında yer almıştır. Bağcılığın ve meyveciliğin gelişmesindeki nedenlerin başında bu alanların yetiştiricilik gereği cift ile cevrilmesinden doğan mir i arazinin mulk araziye donuşturulmesidir. Ciftci arazisine bu amacla yaptığı yatırım ile araziyi imar ederek mulk hakkını elde etmiştir (Demirci ve Ozcelik, 1990). Meraların geniş olması, et tuketiminin fazla olması, deri işleme sanat ının yaygın olması ve geleneksel yaşam tarzının deva mlılığı ve gecimlik uretim yapan ciftcilerin varlığı koyunculuğun artışındaki temel etkenler olmuştur. 1.1.1. Toprak Duzeninin Bozulması Toprak rejiminin Osmanlı İm para torluğu'nun gelişmesinde rolu onemlidir. Mir i arazi sistemi ile yetiştirilen buyuk bir askeri gucle uzun yıllar uc kıtada hukum surmesini sağlamıştır. Ancak, duraklama donemi ile de toprak duzeni yani mir i arazi duzeni bozulmaya başlamıştır. Rejimin bozulması birbiriyle ilişkili nedenlere bağlı olmuştur. Tarım urunlerinin fazlası devletce alındığı icin bu işleyişi bozacak ve toplumsal gelişimi hızlandıracak hicbir c ab aya izin verilmemiştir. Kominal olan bu yapı değişime ve yeniliğe direncli bir yapıya donuşmuştur (Gurbuz, 1989). Ote yandan geniş Topraklara sahip Osmanlı da deva m eden seferler nedeni ile ordu yorulmuştur. Modern olmayan tekniklerinin kullanılması da savaşta onemli yenilgilere ve fetihlerden gelen ganimetlerin azalmasına neden olmuştur. Dağınık ve birbirinden h ab ersiz olan Osmanlı ordusu icin bu tekniklerin kullanılması kısa surede mumkun olmamıştır. Bu nedenle, ordunun yeniden duzenlenmesi yoluna gidilmiştir ve kapı kulu askerleri artırılmıştır. Ancak, bu artış askerlerin harcamasını da artırdığı icin yeni gelir kaynakları arayışına yoneltmiştir. Ordunun ateşli silahlar ile tanışması tımar sahiplere olan ihtiyacı da azalmıştır. Bu nedenlerle daha az onemli olan tımarlar sipahilerden alınmış ve ihale yontemi ile multezim adı ile anılan kişilere devr edilmiştir. Multezimler, daha cok Kar elde etmek amacı ile padişaha ihalede odedikleri uru usulu vergiden daha fazlasını reayadan almak icin her turlu baskıyı uygulamış ve koylunun yoksullaşmasına neden olmuştur. İlk olarak 3 yıllık donemler icin ihale edilen dirlikler daha sonraları nufuzlu kişilere 10 yıl hatta omur boyu peşin, kira, acık artırma ile devredilmiştir. Bu uygulama eski kucuk işletmeleri feodal bir yapıya donuşmenin başlangıcı olmuştur. 16 yuzyılın ortalarına kadar 150 200 bin arasında olan cebeliler yuzyılın sonuna doğru 8 bine duşmuştur (Dinler, 1996). Askeri sistem toprak sisteminden Beslenme si bu hızlı duşuşu y arat mıştır. Genişleyen im para torlukla birlikte artan nufus, fetihlerin durması ile istihdam sorunu yaşatmaya başlamıştır. Bu sorunla karşı karşıya olan nufus belirli buyuklukteki ciftliklere dağıtılmış ve surekli vergi artışı ile yoksullaşan koyluyu giderek yoksullaştırmıştır. Multezimlik tarımda modernleşmesini engellemiş, h ab erleşme ve ulaşım olanaklarının yetersizliği de eklenince ciftci ice donuk uretime yonelmiştir (Tokgoz, 1995). İdari ve siyasi bozulmalarla ekonomi k sıkıntılar aynı donemde yoğun olarak yaşanmaya başlamıştır. Bu idari bozukluk kapı kulu askerlerinin dahi dirlik sahibi olması ve devlet kademesinde ruşvetin yaygınlaşmasına neden olmuştur. Gecim sıkıntısı icinde olan ve yuksek vergi ile daha zor duruma duşen koylu, tefecilere yonelmiştir. Borcların odenememesi de toprağın tefeciye devredilmesi sonucunu doğurmuştur (Demirci ve Ozcelik, 1990). Ayrıca, ruşvet ve burokratik baskılar buyuk ve verimli arazilerin belirli kişiler elinde toplanmasına neden olmuş ve hepsine ortak olarak "ayan" denilen yeni toprak sahipliği ortaya cıkmıştır. Oncelikle Avrupa'da toprak duzeninin ferdi mulkiyete gecmesi ile modern tekniklerin kullanılması gelir artışını sağlamıştır. Ekonomi k ustunluk bir cok avantajı da sağlamıştır. Tarım dışı faaliyetlerin gelişmesi, tum alanlarda teknoloji nin kullanılması mumkun olmuştur. Gelişen ticaret yolları Akdeniz'in dolayısı ile Osmanlı mulkunun gelirini geriletmiş, Avrupa'da yaşanan enflasyon Osmanlı İm para torluğunu ucuz gıda Maddesi ve hammadde ithal edilen bir pazar durumuna donuşturmuştur. Bu da batıya hammadde ureten bağımlı bir yapı ortaya cıkarmıştır (Gurbuz, 1989). III. Selim, II. Mahmut ve Ab dulmecit'in ıslahat denemeleri de sonucsuz kalmıştır. 1.2. Tanzimat Fermanı ve Cumhuriyete Kadar Yeni Toprak Duzeni Giderek belirli kişilerin ellerinde toplanan tımar sahipleri guclerini de artırmışlardır. Bu da padişahlık makamı icin bir tehlike olmaya başlamıştır. Merkezi idarenin de zayıfladığı bu donemde ayanlar koyluye iyi davranmadıkları gibi odemekle yukumlu oldukları vergileri de odememişlerdir. 1808 yılında ayanlar II. Mahmut'a "sened i ittifak" imzalatmış ve daha da guclenmişlerdir. Bu ittifakla ayanlar, vergi imtiyazlarını ve ırsi hukumranlıklarını k ab ul ettirmişlerdir. 1812 yılından sonra II. Mahmut geniş bolgelerde hukum suren bu ayan sınıfını ortadan kaldırmayı başarmış ancak koy ağaları daha dağınık yarı feodal unsurlar olarak varlıklarını gunumuze kadar surdurmuşlerdir (Dinler, 1996). Bitlis ve Diyarbakır'da 51 dekar ve daha buyuk toprağı işleyenler egemen olurken, Batı Anadolu'da ise işletme buyuklukleri kuculmuştur (Tokgoz, 1995). Gerileme donemi ile birlikte toprak duzeni de yenilenemeyince tımar sistemi de Tanzimat Fermanı (1839) ile kaldırılmıştır. Bu yıldan sonra multezim uygulaması sona erdirilmiş ve vergilerin devlet gorevlileri tarafından alınması k ab ul edilmiştir. Ancak bu da beklenen başarıyı gosteremediği icin 1841 yılında yeniden multezim uygulamasına gecilmiştir. Tanzimat yıllarında ozel mulkiyet haklarının uygulanması buyuk ciftliklerin oluşmasına da neden olmuştur. 1847 yılında cıkarılan bir tebliğ de toprak parcalanmasının ilk adımı olarak tarihe gecmiştir. Bu tebliğ de toprağın miras yolu ile yalnızca b ab adan uygun olan oğula gecmesi kaldırılmış ve kız evlatların da mirastan pay alması k ab ul edilmiştir. Boylece topraklar parcalanarak daha da kuculmuş, optimum sınırların altında kalmıştır. Bu cuceleşmeye verim artırıcı tarım tekniklerinin kullanılmaması da eklenince tarımsal gelir giderek duşmuştur. Bu tehlikeler karşısında 1858 yılında Ahmet Cevdet Paşa, Mehmet Ruştu Paşa, Arif Bey ve Tahsin Bey'den oluşan bir kurul tarafından arazi kanunnamesi cıkarılmıştır. Kanunname eski kanunnameler, fetvalar, gelenek ve goreneklerden hareket ederek hazırlanmış (Demirci ve Ozcelik, 1990) olsa da ilk ciddi ve ayrıntılı toprak kanun calışması olmuştur. Kanun 138 maddeden oluşmuştur ve ulke toprakları 5 gruba ayrılmıştır (Dinler, 1996). 1. Mulk Topraklar : Tasarrufu ve geliri tamamen mulk sahibine ait olan topraklardır; Koy ve kas ab a icinde ve civarında olan yarım donumu gecmeyen topraklar Mir i araziden satın alınan topraklar Oşurlu arazi: Savaşı kazanan muslumanlara bırakılan ve oşur adında vergilendirilen mulk niteliğindeki topraklardır. Haraclı arazi: Savaşı kaybeden hıristiyan h alka oz mulk niteliğinde bırakılan topraklardır. Ayni ve nakti vergi yukumlulukleri vardır. Mevat araziden ihya edilen topraklardır. 2. Mir i Topraklar: Cıplak mulkiyeti devlete ait olan ve reayanın işlediği, devlet adına multezimlerin vergi topladığı topraklardır. 3. Vakıf Toprakları: Mulk topraklar ozelliğini taşıyan ancak, tum gelirleri dini amaclı olan ve mulkiyet ile ilgili her turlu değişiklikler hapsedilmiş topraklardır. 4. Kamu Toprakları: Kamunun ya da belirli bir koy/kas ab a halkının ortak kullanımına verilmiş, pazar, panayır, mera, yaylak, kışlak gibi mulkiyet ya da tasarruf hakkına sahip olunmayan topraklardır. 5. Olu Topraklar: Tasarrufu kimsede bulunmayan corak, dağlık ve ormanlık topraklardır. 1858 arazi kanunnamesine gore mir i toprakların mulkiyeti devlette tasarruf hakkı da koyluye verilmiştir. Kanunname koyluye topraktan yararlanma hakkını devretmeyi de mumkun kılmıştır. Boylece mir i toprakların ozel mulkiyete gecişi de başlamıştır. Ayrıca, daha once tasarruf hakkı dirlik sahibi tarafından dağıtılırken kanun ile bu gorev mal memurlarına devredilmiştir. 1874 yılında tapu orgutu kurulmuş ve 1911 tarihinde de cıkarılan kanun ile koylunun tasarrufunda bulunan mir i araziyi ipotek edilebilir, borc karşılığı satıl ab ilir hale getirilmiştir. Bu kanunlar ile Cumhuriyet oncesi ozel mulkiyeti getirmiş ancak adil olmayan bir toprak duzeni oluşmuştur. 1913 yılında derlenen bilgilere gore ciftci ailelerinin %5 toprakların %65'ine sahip iken, ciftci ailelerinin %8'ini oluşturan 80.000 Ailenin de topraksız olduğu belirlenmiştir (Dinler, 1996). 1.2.1. Tanzimat Donemi Tarımsal Yapı 19. yuzyılın 2. yarısından itibaren Osmanlı İm para torluğunda dış ilişkiler artmış ve yeni uretim faaliyetleri icin ilk girişimler başlamıştır (Demirci ve Ozcelik, 1990). İlk olarak şeker pancarı uretimi icin c ab alar başlamış ancak 1913 yılına kadar başarılı olunamamıştır. 1913'de ıslah edilmiş şeker pancarı tohumları ithal edilerek Bursa, Canakkale, Elazığ, Sivas, Ankara ve Şam'da denemeler başarılı sonuclandığı icin uretime başlanmıştır. Ancak, onceki yıllarda başarısız olan şeker f ab rikasının kurulması cumhuriyet donemine kadar mumkun olamamıştır. 1861 ve 1862 yılları pamuk tarımı teşvik edilmiştir. Ancak dokuma sanayinin gelişmemiş olması diğer ulkelerle rek ab et şansını azaltmış ve yalnızca ham pamuk ihracatı yapılarak gelir sağlan ab ilmiştir. Pamuk veriminin geliştirilmesinde once İngilizler sonra da Almanlar etkili olmuşlar ve ticaret yetkilerini ellerinde tutmaya calışmışlardır (Tokgoz, 1995). 1862 yılında yine ipek uretiminin artırılması icin dutluk alanlara yonelik muafiyetler benimsenmiş ve ipek ihracatı yapılmaya başlanmıştır. İhracat şansı olan urunler icin ceşitli teşvikler yapılmıştır. Onemli ihracat urunleri arasında olan tutun ekim alanları bu donemde 4 kat artış gostermiş ve 8 bin hektara yukselmiştir. Yine, incir ve uzum uretiminde de 2 kata varan artış sağlanmıştır. Tanzimat fermanı ile teşvik edilemeye başlanan diğer bir urun de merinos yetiştiriciliği olmuştur. Ancak, kaputulasyonlarla ic pazar gumruksuz ithal mallar acık olduğu icin ureticiler rek ab et edememiş ve bu uretim dalından beklenen sonuc yeterince alınamamıştır. Kaputulasyon altında olan ulke, 1878 1913 yılları arasında her yıl ortalama 75 bin ton Un, 65 bin ton Pirinc ve 10 bin ton buğday ithal etmek zorunda kalmıştır. Bu nedenle her yıl yaklaşık 12 milyon Altın lira odenmiştir (Tokgoz, 1995). Bu donemde alt yapı yatırımları icin de adımlar atılmış, bir kısım sulama calışmaları tamamlanmış fakat, savaş nedeni ile onemli olan bazı nehir ıslahı calışmalarına başlanamamıştır. Ureticiye tohumluk dağıtılması, ureticinin kredilendirilmesi calışmaları, tarım okul larının acılması gibi atılımlar da bu yıllarda başlamıştır.

Osmanlı İmparatorluğunda Tarım Osmanlı İmparatorluğunda Tarım 14. yuzyıl ile birlikte 600yılı aşkın sure tarihte onemli bir yer almış olan Osmanlı İmparatorluğu 'nda tarım ağırlıklı bir iktisadi hayat varlığını surdurmuştur. Başlangıcta konar gocer bir hayat yaşayan toplum im para torluğun gelişmesi ve idari duzenin yerleşmesi ile yerleşik hayata gecmiştir. Tum sanayi oncesi toplumlarında gorulen ortak ozellik im para torlukta da yaşanmıştır. Osmanlı doneminin sosyal, kultur el ve ekonomi k tarihi hakkında bilgi veren Tahrir Defterlerindeki kayıtlar nufusun %80 90'ının tarımsal faaliyetlerden gelir elde ettiğini gostermektedir. Bu tur istatistiklerin hangi yıllarda tutulduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte, im para torluktaki mevcut ve potansiyel vergi nufusunun belirlenmesi icin 14. yuzyılda defter tutulmaya başlandığı ileri surulmektedir (Oz, 2000a). 1520 1530 yılları arasında da tahriri defterlerinden elde edilen bilgiler de tarım nufusunun yuksekliği hakkında bilgi vermektedir (Oz, 2000b). 1.1. Klasik ve Gelişme Doneminde Osmanlı Toprak Duzeni Klasik Osmanlı doneminde (15 ve 16. yuzyıl) ciftciler sahip oldukları uretim aracına gore adlandırılmış ve buna gore katagorilere ayrılmıştır. Koyluler tasarruflarındaki arazi buyukluğune gore cift, n&