Tam Rasyon Hazırlanması TAM YEMİN YAPILIŞI Tam rasyonun yapılışı uc aşamayı kapsar; 1 Rasyonun yapımında kullanılan yem maddelerinin, besleme gruplarına gore ayırarak hesaplanması. 2 Teknik bir şekilde bazı ozel karıştırıcı ve parcalayıcılar vasıtasıyla yem maddelerinin harmanlanması. 3) Karışımın bu aletlerle yemliklere dokulmesidir. Tam yemin yapılışında dikkat edilmesi gereken kriterler Yem Tuketimi Hazırlanacak tam yemde en onemli kriter rasyonun gunluk tuketime uygun bir şekilde yapılmasıdır. Aksi takdirde yapılan karışımın ertesi gune kalması rasyonun tazeliğinin kaybolmasına sebep olur. Bu itibarla yem maddelerinin besin iceriğini kaybetmemesi icin uzun sure (maksimum 60 gun) depolanmayıp mumkun olduğu kadar kısa surede tuketime sunulması gerekir. Yemlerin Analizi Rasyon yapılmadan once kullanılacak yemlerin analizi mutlaka yapılmalı ve bu analizler ayda bir yinelenmelidir. Bu bağlamda yapılacak analizler sırasıyla kuru madde, ham protein, sindirilebilir ham protein, Asit Deterjan Fiber , Notral Deterjan Fiber , mineral, vitamin ve anyon katyon dengesi olmalıdır. Nem Oranı Tam yem yapılırken dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de nem oranının tespit edilmesidir. Tam rasyonda nem oranının tespit edilmesi gerek sut ineklerinde gerekse diğer geviş getiren hayvanlarda kuru madde tuketiminin de kontrol altına alınmasını sağlayacaktır (6). Hazırlanacak tam yemin nem seviyesi en fazla % 50 olmalıdır. Diğer bir ifade ile soz konusu bu tip uygulamada ideal nem oranı % 35 40 arasıdır. Bu nemlilik seviyesinde hayvan en ust duzeyde kuru madde alımını gercekleştirebilir. Rasyonu daha lezzetli hale getirmek ve tozlanmayı azaltmak icin melas, yağ, sıvı besinler ve/veya su katılabilir. Ancak bu katkı maddeleri tam rasyona ilave edilirken burada nem oranı % 50 duzeyini gecmemelidir. Aksi takdirde yemin bozulması ve saklanmasında zorluklarla karşılaşılabilir. Eğer tam yem hazırlanırken nem oranının yuksekliği konusunda bir risk varsa diğer bir ifade ile rasyonun nem iceriği yuksekse bu uygulamada kuru madde oranını artırmak icin en az % 15 20 duzeyinde saman katılabilir. Parcacık Buyukluğu Tam rasyonda yer alan kuru otların parcacık buyukluğu tam yemin kalitesini etkileyen kriterlerden birisidir. Bu uygulamada yani tam yem yapılırken kuru otun parcacık buyukluğunun genelde 5 cm olması istenmektedir. Cunku, daha kucuk parcacık buyukluklerinde abomasum deplasmanı riski ortaya cıkabildigi gibi, daha buyuk parcacık buyukluklerinin de yem tuketimini ve yemin değerlendirilmesini olumsuz yonde etkiliyecektir. Rasyonda Notral deterjan fiber ve Asit deterjan fiber Oranları Tam yem yapılırken rasyondaki NDF ve ADF oranlarına da dikkat etmek gerekmektedir. NDF kaba yemin hucre duvarının ya da yapı materyalinin kapasitesini belirleyen kimyasal bir fraksiyondur. Nitekim NDF kapasitesinin artmasıyla hayvan tarafından kaba yem tuketimi azalır ve kaba yem kalitesi duşer. Rasyondaki normal NDF yuzdesindeki artış, sutverimini yaklaşık olarak % 1 2 ( 0,45 kg ) oranında duşurur. NDF yuzdesinin azalması ise sut veriminin % 1 2 oranında artışına neden olabilir. ADF ise nispeten sindirilemeyen kaba yemin temsilcisidir. ADF, NDF' ye gore kaba yemlerdeki enerji kapasitesinin en iyi gostergesidir. Rasyondaki normal ADF yuzdesinin artışı inek başına verimin yaklaşık 0,3 kg duşmesine, soz konusu bu fraksiyonun azalması ise sut veriminin artmasına sebep olmaktadır. Bu kriterlerden yola cıkarak hazırlanacak tam yemde, kuru madde bazında %27 30 NDF ve %19 21 ADF icermesi onerilmektedir. Rasyonda Anyon Katyon Dengesi Tam yemde anyon katyon dengesini ayarlamak da onem taşımaktadır. Aksi takdirde kanda bulunan H+ iyonları değişecek ve pH dalgalı bir seyir izleyecektir. Bunun sonucunda asidosis ve sut humması gibi bazı metabolik hastalıklar, iştahta azalma, sut veriminde duşme, toprak, kaya, odun, vs. maddeleri yeme, tuylerin kaba bir hal alması gibi semptomlar baş gosterecektir. Bunun yanında gebeliğin son gunlerinde aşırı tuz tuketimi memede ve vucut altında odeme sebep olacaktır. Bu gibi problemleri ortadan kaldırmak icin hazırlanacak rasyonda Na, K, S, Cl miktarı belirlenmeli ve hayvanların ihtiyacına gore bu iyonlar temin edilmelidir. Na katyon, Cl ise anyon olup tuzun yapısında sırasıyla % 40 ve % 60 oranlarında bulunmaktadır. Sut ineği rasyonunda % 0.18 Na, % 0.25 Cl bulunmalı, bu aşamada gerek Na ve gerekse Cl ihtiyacının karşılanması icin rasyon kuru maddesine %0.5 duzeyinde tuz ilave edilmesi yeterli olacaktır. Ayrıca rasyondaki katyon anyon dengesi ( 10) ile ( 15) mEq/100 gr olacak şekilde ayarlama yapılmalıdır (9,10,11). Bunu belirlemek icin de Rasyon Anyon Katyon Dengesi RAKD= formulunden yararlanabilir. Rasyondaki yapısal olmayan karbonhidratlar , rumendeki mikrobiyal protein sentezi icin gerekli olan enerjiyi sa. lamaktadırlar. Temin edilen mikrobiyal protein rumenden duedenuma gecer ve organizmada kullanılmak uzere emilmeye başlar. Rasyon ile alınan yağ ve protein mikrobiyal protein sentezi icin gerekli enerjiyi karşılayamamaktadır. Bunun yanında yuksek NSC' li rasyon ile besleme yapıldığında rumende parcalanabilir protein miktarı azalır ve dolayısıyle protein sentezi de istenilen seviyede olamaz. Ayrıca arta kalan NSC miktarı ise ruminal fermentasyonu laktik asit fermentasyonuna cevirir. Bu da sut yağının duşmesine ve metabolik asidosis oluşmasına sebep olur. Bunun icin rasyonda % 35 40 NSC, % 60 65 RDP bulundurulmalıdır. NSC nin RDP ye oranı 3/5 olmalıdır (. Tam Yemle beslenen ineklerin laktasyon donemleri ve bu donemde besin madde ihtiyacları Laktasyon donemlerine gore farklı rasyon hazırlamak buyuk onem taşımaktadır. İlk kez doğum yapanların tam rasyona adapte olabilmeleri icin ayrı bir grup olarak ele alınması gereklidir ( 12). Laktasyon grupları Laktasyon başlangıcı ( 0 21 gun ) Laktasyonun pik donemi ( 21 120 gun ) Orta laktasyon donemi ( 120 220 gun ) İleri laktasyon donemi (>220 gun ) olarak ifade edilebilir. Ayrıca kuru donem icin ayrı bir program hazırlanması gerekmektedir. Laktasyon gruplarında da belirtildiği gibi hazırlanacak tam rasyonun bu donemlerde gereken besin madde ihtiyacları tam olarak karşılayacak şekilde duzenlenmelidir. Bu aşamada hayvan faktoru, cevre ısısı, Tam rasyonda yer alacak ham maddelerin nitelikleri, kuru madde duzeyleri, kaba yemlerin parcacık buyukluğu ve depolanma durumlarının mutlaka goz onune alınması gerekir. Tam rasyon ile beslenen sut ineklerinde laktasyonun ilk donemine gore hazırlanmış rasyon orneği ve besin madde icerikleri. Tablo 1' de verilmiştir. Sut ineklerinde Laktasyon Donemlerine Gore bazı Besin Madde İhtiyacları tablo 2' de verilmiştir. Kuru donemde Tam Yemle beslenen ineklerin besin madde ihtiyacları Erken kuru donem, kuru donemin başlamasından doğuma iki hafta varken, gec kuru donem ise doğuma iki hafta varken başlar ve doğumdan iki gun sonrasına kadar gecen sureyi kapsar. Tam rasyonla beslenen kuru donemdeki ineklerin besin madde ihtiyacları tablo 3' de verilmiştir. Tam Yemin ozellikleri ve hayvanlar uzerinde etkileri Tam rasyon ile beslenen ineklerde rasyona saman katmak kısa sureli besilerde yararlı olmamasına rağmen uzun sure beslemelerde gerekli olabilir. Bu bağlamda tam rasyon hazırlanırken iyi kaliteli kaba yemlerden yararlanmak hem verim acısından hem de yemlerin hayvanlar tarafından daha iyi değerlendirilmesi acısından yarar sağlamaktadır. Diğer bir ifade ile samanın rumen pH' sını duşurmesinden dolayı Tam rasyonun hazırlamasında samanın daha az miktarlarda kullanılmasının gerekti. i duşunulebilir (14). Tam yemlerin hazırlanmasında kaba ve konsantre yemler birlikte kullanıldığından rumendeki fermentasyonları da eş zamanlı olur. Bu itibarla gerek kaba yemin gerekse konsantre yemin fazla miktarlarda verildiğinde ortaya cıkabilecek bir takım metabolizma bozuklarının onlenmesi de bir olcude gercekleşmiş olacaktır. Sutcu ineklerde yapılan bir araştırmada, tam rasyonla beslenen hayvanlarda, sut verimi ile ruminasyon sırasındaki ci. neme verileri incelenmiştir. Sozu edilen her iki parametrenin rasyonu oluşturan yemlerin parcacık buyuklu. unden onemli derecede etkilendi. i ifade edilmiştir. Nitekim gerek yonca silajının gerekse yonca kuru otunun 5 mm' den kucuk parcacıklara ayrıldıktan sonra rasyona katılması durumunda rumende mikroorganizma aktivitesi ile sut yağının olumsuz yonde etkilendiği tespit edilmiştir. Diğer taraftan yonca silajının 5 mm' den buyuk parcalara ayrıldıktan sonra rasyonlara konulması durumunda rumenin hızlı ve verimli calıştığı gozlenmiştir (14). Kaba yemlerin kucuk parcalara ayrılması hem geviş getirme icin sarf edilen zamanı hem de rumen pH'sının azalmasına neden olur (15). Sudweek ve Ark (16), yaptıkları bir calışmada, NDF ve KM' yi kullanarak selulozu yuksek olan kaba yemlerin parca buyukluğune gore ortalama geviş getirme suresini tahmin etmeye calışmışlardır. Buna gore rasyondaki parca uzunluğu kucuk olduğunda, ruminasyon icin daha az zaman aldığı, salivasyonun azaldığı ve rumene tampon yapılmasının gerekli olduğu vurgulanmıştır. Duşuk parca buyukluğunun rumendeki asetat propiyona oranının duşmesine, rumen pH' sının azalması na ve sut yağının duşmesine sebep olduğu, ruminal pH 6' nın altına duştuğunde ise, selulolitik organizmaların baskılandığı, propiyanat ureten bakterilerin arttığı ve asetat propiyonat oranının azaldığı tespit edilmiştir. Diğer taraftan parca buyukluğunun azaltılması kuru madde alımını arttırdığı, sindirim ile rumendeki sıvı olmayan parcaların geciş zamanını azalttığı belirlenmiştir. Tam Yemin Avantajları Tam yemin bırcok avantajları vardır. Bunlardan bir kısmı ise aşağıda ozetlenmiştir (5, 7) . 1. İneklerin besin maddelerini arzu edilen oranlarda verilmesini sağlar. 2. İneğin toplam kuru madde alımını arttırır. Bu, kaba yem haricinde, buyuk miktarlarda konsantre yem alımından kaynaklanan sindirim bozukluklarını duzeltir. 3. Hayvanlar tarafından besin maddelerinin eşit ve dengeli olarak alınmasını sağlar. 4. Ure gibi NPN kaynaklarının rasyonlarda daha guvenli bir şekilde kullanılmasına olanak sağlar. 5. Rasyon eşit bir karışım yaratır ve kotu kokuların gizlenmesine yardımcı olur. 6. İşcilik giderlerini azaltır. 7. Tam rasyon ile beslemek; kaba yemin ineklerde arzu edilen oranlarda tuketimini sağlar. 8. Tam rasyonla beslenen hayvanlar, buzağılamadan sonra da yuksek kuru madde alımını devam ettirirler ve dolayısıyla bunlarda sindirim problemleri, metabolizma bozuklukları minimuma inmiş olur. 9. Besin iceriklerini daha kolay kontrol etme imkanını sağlar. 10. İneklere dengeli rasyon sağlayarak, besinlerin rumen mikroorganizmalarına surekli sunulması, rumen pH' sının sabit kalması, mikroşoranın korunması, besin ve enerji yararlılığının artması ve dolayısıyla metabolik hastalıkların azalmasını sağlar. Bu itibarla surunun sağlığı daha duzenli bir hale gelir. 11. Protein ve enerjinin en iyi şekilde dengelenmesi tam rasyon ile daha kolay olur. 12. Cok ceşitli yem maddelerinden yararlanılmasına olanak sağlar. Bir başka ifade ile duşuk kaliteli lezzetsiz yemlerin tam yem icine konularak bunun diğer yemlerle karıştırıp hayvanlar tarafından tuketilmesi sağlanmış olur. 13. Tam yem duzenlendiğinde yem seleksiyonunda azalma, rasyon formulasyonunda duzelme, rasyon kompozisyonunda stabilite, lezzetsiz gıdaların maskelenmesi, kayıt tutmanın artması nedeniyle sut veriminin % 6 8 oranında artabileceği ifade edilmektedir. 14. Tam rasyon yemin lezzetini bir olcude maskeleyebildiğinden dolayı duşuk maliyetli ve lezzetsiz yem maddelerinin kullanılmasına olanak sağlar. 15. Yemler hem parcalanarak karmalara girdiği hem de birbirleri ile cok iyi karıştıkları icin hayvanların yemleri sacarak ve secerek yemeleri onlenir. Bu itibarla yem kaybı %3 5 azalır. 16. Eğer rasyonun hazırlanışında herhangi bir hata yapılmaz ise aşırı tane yem tuketimi onlenmiş olur. Bu sayede asidosiz, ketosiz, abomazum deplasmanı ve iştahsızlık problemlerinin de azaltılması sağlanabilir. 17. Sağım odasında yoğun yem ile yemleme olmadığı icin yem ekipmanlarının fazla miktarlarda kullanılmasına gerek duyulmaz. 18. İnekler sut verimlerine gore gruplandırıldıkları icin hem elde edilen sutler bir orneklilik gosterir hem de yaklaşık olarak eşit duzeyde sut veren inekler benzer sağım zamanına sahip olacakları icin sut sağım suresi de kısalmış olur. 19. Sistemde inekler onlerindeki yemleri cok sayıdaki kucuk oğunler şeklinde tuketirler. Boylece ure gibi rumende hızla hidrolize olabilen besin maddelerinden daha fazla yararlanılabilir. 20. Komple rasyonun kullanıldığı yuksek sut verimli ineklerde kızgınlığın kontrolu ve uremeye yonelik bakım ve yonetim işleri kolaylaşır. Tam Yemin Dezavantajları 1 Uzun parca otları karıştırmak zordur. 2 Tartma, karıştırma ve da. ıtma aletleri pahalıdır. 3 İşletmelerde daha once mevcut olan eski sistemlerin modifikasyonu maddi acıdan sıkıntıya neden olacaktır. 4 Rasyonun hatalı olması bircok ineği etkileyecektir. Bunun icin sık sık besin analizi yapılması gerekmektedir. Tam yemin hazırlanmasında kullanılan mikserin yapısı şekil 1' de verilmiştir. Tam rasyon yapımında homojen bir dağılımın sağlanması ve uygun partikul buyukluğunun gercekleştirilmesi icin iyi bir sıkıştırma ve yeterli bir basıncın uygulanması gerekir. Tam Yemle Yapılan Calışmalar Yapılan bir calışmada (1), Soya lesitini ve soapstock karışımını farklı oranlarda kullanarak hazırlanmış tam rasyonlarla beslenen ineklerde sut verimleri ve kompozisyonu incelenmiştir. Calışma sonuclara gore soya lesitini ve soapstock karışımı 1:1 oranında kullanılan rasyonda sut veriminin en yuksek seviyede olduğunu, buna karşın sut yağı ve proteinin duşuk olduğu gorulmuştur (Tablo 4). Yapılan başka bir calışmada (3), sıcaklık ile işlem goren arpa ile herhangi bir işleme tabi tutulmamış arpa iki ayrı şekilde tam rasyon hazırlanmış ve ineklere gunde ikişer ve yedişer kez bu rasyondan verilmiştir. Gunde iki oğun yem verilen ineklerde sut verimi yuksek, buna karşın sut yağı ve proteininin duştuğu gozlenmiştir. Gunde yedi oğun yem verilenlerde sut veriminin yuksek, sut yağı ve proteininin duşuk bunun yanında sut laktoz seviyelerinin ise ham arpa ile beslenenler ile hemen hemen aynı olduğu gorulmuştur. Sonuc olarak oğun sayısının arttırılması ve arpanın sıcaklık ile işlem gormesi sut verimini arttırabileceği ifade edilmiştir (Tablo 5). Sıvı maya kulturunun besin maddelerinin alımı, rumen fonksiyonları, sut verimi ve kompozisyonu uzerine etkisini inceleyen bir başka calışmada (1, laktasyon ortasındaki inekler değerlendirilmeye alınmıştır. Calışmada uc ayrı Tam yem hazırlanmıştır. 1. gruba hic maya kulturu katılmamış, 2. gruba % 20, 3. gruba ise % 40 maya kulturu ilave edilmiştir. Rasyondaki maya kulturu oranı arttıkca hayvanın kuru madde alımı azalmıştır. Bununla birlikte sut verimi onemsenecek derecede değişmemiş, sut proteini artmış, sut yağı azalmıştır. Rumen pH sı duşmuştur Tam rasyona melas katılmasının etkilerinin incelendiği bir calışmada (19) bir gruba kuru madde bazında %1,5 oranında melas katılırken diğer gruba melas ilave edilmemiştir. Calışmada laktasyondaki inekler arasında verim farkları incelenmiştir. Araştırma sonunda melas katılmış tam rasyon ile beslenen ineklerde sut verimi ve kuru madde alımının duştuğu, buna karşılık sut yağı ve proteinin arttığı izlenmiştir. Holstein inekler uzerinde yapılan bir başka calışmada (4), işlenmiş sorgum ile işlenmemiş sorgum taneleri kullanılarak hazırlanmış tam yemin, sut verimi, sut yağı, sindirilebilirlik uzerine etkileri incelenmiştir. Calışmada işlenmiş sorgum taneleriyle hazırlanan rasyonlarda, sut proteinin arttığı (% 3,2), canlı ağırlık kazancının arttığı (0,3 kg/gun), İşlenmemiş sorgum ile hazırlanmış tam yemde ise kuru madde tuketimi ile (25,4kg/gun), sut veriminin arttığı (41,6kg/gun) gozlenmiştir. Rasyon ve kaba yemlerin parcacık buyukluğuyle ilgili yapılan bir calışmada (14), değişik kaynaklardan elde edilen 32 mısır silajı, 33 kuru ot ve 26 tam yem orneği analiz edilmiştir. Kaba, orta, ve cok ince mısır silajının sırasıyla % 40,%78,%94' unun 20 mm' nin altında olduğu gorulmuş olup aynı şekilde kuru otun % 80,% 94,% 99,7' sinin 20 mm' den duşuk olduğu ortaya cıkmıştır. Buna karşın Tam yem parcacıklarının ise diğerlerine gore daha bir ornek olduğu gozlenmiş ve % 87,% 95,% 99' unun 20 mm' den daha kısa olduğu tespit edilmiştir, Sut ineklerinde yapılan bir başka calışmada (2), tam rasyonla, bireysel olarak % 65 konsantre % 35 kaba yemle beslemenin sut verimi ve canlı ağırlığa etkisi karşılaştırılmalı olarak irdelenmiştir. Tum laktasyon donemi boyunca tam rasyonla beslenen ineklerde sut verimi ortalama 32,7 kg/gun olurken, ayrı beslenen gruptaki sut verimi de 32,7 kg/gun şeklinde gercekleşmiştir. Tam rasyonla beslenen grupta canlı a. ırlık 552 kg iken ayrı yemle beslenen grupta aynı parametre 560 kg olarak tespit edilmiştir. Bu itibarla uygun bir bicimde yapılan tam rasyonun sut ineklerinde rahatlıkla kullanılabilceği tespit edilmiştir SONUC Tam yemin dezavantajının olmasının yanı sıra avantajlarının oldukca fazla olması bunun yapımı ve yaygınlaştırılmasını teşvik etmektedir. Ancak ulkemizde oldukca yeni bir uygulama olması ve yapımı esnasında bircok etkenlerin dikkate alınması tam yemin onumuzdeki yıllarda ele alınabileceğini gostermektedir. Tam yemin yapılmasında dikkat edilmesi gereken en onemli husus tam yemin kapsamına giren yem maddelerinin seciminde titiz davranılması, uygun partikul buyukluğunun ve karışımda homojen bir dağılımın gercekleştirilmesi, ve son olarak da nem oranının dikkate alınmasıdır. Sozu edilen bu faktorler optimum bir şekilde yerine getirildiğinde kaliteli bir tam yem hazırlanabileceği gibi muhtemelen oluşabilecek olumsuzlukların onune de gecilmiş olunacaktır. Prof. Dr. M. Kemal KUCUKERSAN / Ankara Universitesi Veterinerlik Fakultesi Chousein NOUREDINOGLOU