Bal arılarının buyumesi ve gelişmesi Bal arıları yaşama bir yumurta olarak başlarlar. Ana arının petek gozlerine yumurtladığı dollenmiş yumurtalardan işci arılarla ana arılar, dolsuz yumurtalardan ise erkek arılar meydana gelmektedir. Bir arının yaşamında yumurta, larva, pupa ve ergin olmak uzere 4 farklı gelişme donemi vardır. Petek gozu icerisinde gecen donem ana arıda 16, işci arılarda 21, erkek arılarda da 24 gun surmektedir. Yumurta:Arı yumurtası silindir şeklinde, ucları yuvarlak ve uzun ekseni boyunca eğri bir dışbukey gorunumundedir. Petek uzerinde işci arı yetiştirmek icin yapılmış gozler kucuk, erkek arı yetiştirmek icin yapılanlar ise buyuktur. Ana arı petek gozu buyukluğune gore buyuk goze dolsuz, kucuk goze dollu yumurta bırakır. Yumurta petek gozune bırakıldığı zaman dikey konumdadır. Dikey konumda bırakılan yumurta yavaş yavaş yana eğilerek ucuncu gunun sonunda petek gozunun tabanında tamamen yatay bir konuma girer. Bu ozellikten faydalanarak petek gozundeki yumurtanın kac gunluk olduğu kolayca anlaşılır. Dollenmiş yumurta dollenmemiş yumurtaya oranla daha hızlı gelişir ve dort saatte gelişimini tamamlar. Embriyo 3. gunun sonunda yumurtadan cıkar ve larva donemine gelir. Larva: Bal arısı larvası renk, şekil, hacim olarak cok hızlı ve onemli değişiklik gosterir. Bu donemde vucudu oluşturan halkalar uzerinde gozenekler bulunur ve başta ağız parcaları oluşmuştur. Larva donemine gecmeden az once işci arılar yumurtanın yanına arı sutu koymaya başlamışlardır. Larvanın cıkışıyla birlikte goze oldukca fazla miktarda arı sutu bırakılır. Larva yumurtadan cıktığı an beslenmeye başlar. Butun arı bireyleri larva doneminin ilk uc gununde arı sutuyle beslenir. (Arı sutu 5 15 gunluk işci arılar tarafından salgılanır.) Larvaya verilecek arı sutunun olcusu bireylere gore değişir ve en cok arı sutunu ana arı larvaları tuketir. Ana arı larvaları butun larva donemi boyunca arı sutuyle beslenir. Larva doneminin ikinci uc gunluk kısmında işci ve erkek arı larvaları cicek tozu bal karışımına benzer, polen ihtiva eden duşuk kaliteli arı sutuyle beslenirler. Dollu yumurta bu beslenme farklılığından dolayı işci ve ana arı olarak gelişebilmektedir. Yani dollu yumurtalardan meydana gelecek ferdin işci veya ana arı olması onun larva donemindeki beslenme şekline bağlıdır. Pupa: 6 gunluk larva doneminde 5 kez gomlek değiştiren larva pupa donemine girer. Yumurta yumurtlandıktan sonra 8. gunun sonunda işci arı larvası iceren gozun ağzı muhurlenir. Larva 9. gununde başındaki ozel bir bezden salgıladığı salgıyı kullanarak bir kozaya donuşur. Larva 10. gununde bu kozasında hareketsiz olarak durur. Bu devre prepupa devresi olarak adlandırılır. 11. gun prepupa bir pupa olur. Pupa donemi prepupa donemiyle birlikte ana arıda 7, işci arıda 12 ve erkek arıda 15 gundur. Yumurtanın petek gozune bırakıldığı andan itibaren ergin arı oluncaya kadar gecen sure ana arı icin 16, işci arı icin 21 ve erkek arı icin 24 gundur. Arı Kovanını Oluşturan Bireyler Bal arıları koloni adı verilen topluluklar olarak yaşayan sosyal boceklerdir. Bir arı kolonisinde ana arı, işci arı ve erkek arı olmak uzere uc değişik tipte birey vardır. Ana arı ve işci arılar dişi bireyler olup dollu yumurtalardan gelişirler. Erkek arılar ise dolsuz yumurtalardan gelişirler. Bal arıları icguduleriyle hareket eden canlılar olduğundan aynı cevre koşullarında benzer davranışlar gosterirler. Arı ailelerinde kışın genellikle dişi bireyler vardır. Erkek arılar ilkbaharda yeni sezonla birlikte gorulmeye başlarlar. Ana Arı: Normal koşullar altında her arı ailesinde sadece bir ana arı vardır ve dollu yumurtalardan gelişir. İşlevi yumurtlayarak yeni generasyonların meydana gelmesini sağlamak, salgıladığı feromon denilen hormonal kokularla kolonideki bireylerin sevk ve idaresini sağlamak, arı ailesini bal sezonuna hazırlamak, işci arıları polen toplamaya teşvik etmek, koloninin su ihtiyacı vb. butun işler ana arının kontrolunde gercekleşir. Ana arının vucut yapısı ince ve uzun, rengi diğer bireylere gore daha acık, canlı ve parlaktır. Ozellikle kolonide yavru yetiştirme aktivitesinin yuksek olduğu donemlerde karın cok uzundur. Vucudu işci arılardan geniş, erkek arılardan daha uzundur. Ana arının kanatları işci arının kanatlarından daha uzundur. Ancak kanat uzunluğu kendi vucuduna oranla kısa olduğundan ucma yeteneği fazla değildir. Ozellikle ciftleşme sonrasında ucma yeteneği, vucut buyukluğunun artmasına bağlı olarak daha da azalmaktadır. Ana arı genellikle kendisini cevreleyen ve temizliği ve beslenmesiyle ilgilenen bir grup işci arı arasında gorulur. Yaşamı suresince sadece ciftleşme amacıyla kovan dışına cıkar. Kendi kendine beslenemez. Beslenmesi; bakıcı işci arıların ağzına arı sutu vermeleri şeklinde olur. Ana arı işci arıya gore daha uzun ve centikli kısmında az centiği bulunan iğneye sahiptir. Bu nedenle iğnesini batırıp cıkararak defalarca kullanabilir. Zehir bezleri oldukca gelişmiştir. Ana arı iğnesini kovandaki rakip ana arılara ve ana arı memelerine karşı kullanır. Ana arı, ana arı memesi veya ana arı yuksuğu denilen ozel bir goz icerisinde gelişir ve kulucka suresi 16 gundur. Gozden cıktıktan 6 8 gun sonra guneşli, sıcak ve ruzgarsız bir gunde ve oğleden sonra ciftleşme ucuşuna cıkar. Salgıladığı feromonla erkek arılar ana arıyı takip ederler ve acık havada ucarken 8 10 erkek arıyla ciftleşir. Ceşitli nedenlerle yeterince erkek arıyla ciftleşemeyen ana arı daha sonraki gunlerde 2 3 defa ciftleşme ucuşuna cıkar. Ciftleşmesini tamamlayan ana arı kovanına doner ve 2 3 gun sonra yumurtlamaya başlar. Ana arı gunde ortalama 1.500 2.000 adet, iyi koşullarda 2.000 3.000 adet yumurta yumurtlayabilir. Ana arı feromon adı verilen bazı kimyasal maddeler salgılayarak işci arıları etrafına ceker, kolonide birliği, duzeni sağlar. Feromon kokusunu algılayan işci arılar kolonideki işleri duzenle yuruturler. Aynı zamanda bu feromonlar işci arıların yumurtalıklarının gelişmesini ve kolonide yeni bir ana arı yetiştirmelerini onler. Ana arıların salgıladığı feromonlar arıların vucut teması ve gıda boluşumu yoluyla kolonideki butun bireylere ulaştırılır. Herhangi bir nedenle anasız kalan ve ana yetiştirme olanağı bulunmayan bir kolonide işci arılardan bazılarının yumurtalıkları gelişerek yalancı ana meydana gelir. Yalancı analar dolsuz yumurta bırakırlar. Ana arıların ortalama yaşam sureleri 3 5 yıl olmakla beraber 7 yıla kadar yaşayabilirler. Ancak artan yaş ile birlikte giderek daha az yumurtlarlar ve daha fazla oranda dolsuz yumurta bırakırlar. Bu nedenle teknik arıcılıkta genc, sağlıklı ve verimli ana arılarla calışmak esastır ve ana arılar 1 2 yılda bir değiştirilirler. İşci Arılar: Dollenmiş yumurtalardan meydana gelirler. Koloninin gucune ve mevsime bağlı olarak kolonide işci arı sayısı değişir. Kolonideki işci arı sayısı kış aylarında 10.000 15.000 arasında değişirken, ilkbaharda sayıları daha da azalır. Baharın ilerleyen donemlerinde sayıları giderek artar ve yaz aylarında kolonilerde ceşitli faktorlere bağlı olarak 60.000 80.000 adet işci arı oluşabilir. Kolonilerin gucu sahip oldukları işci arı varlığı ile belirlenir. Normal koşullar altında yumurtlama haric kolonideki butun işler olağanustu bir işbirliği halinde işci arılar tarafından yapılır. İşci arıların kolonide sorumlu oldukları işlerden başlıcaları; kovan temizliği, balmumu salgılama ve petek orme, arı sutu salgılama ve yavruların bakımı, kovanın havalandırılması, ana arının bakımı ve beslenmesi, kovan bekciliği, kovana nektar, polen, propolis ve su taşınması ve balın olgunlaştırılmasıdır. Omurleri kısa olup ağır bir calışma temposu ve yıpranma nedeniyle ilkbahar aylarında ve yaz başlarında meydana gelen işci arılar 35 40 gun yaşarken, yaz sonu ve sonbahar başlarında meydana gelenler daha uzun sure yaşarlar. Kulucka suresini tamamlayıp petek gozunden cıkan işci arıların gorevi hemen başlar. Kovan İci Gorevleri 0 3 gunluk yaşlarında kendisini temizler, besleyici arılardan yiyecek alarak beslenir, yavru gozlerini temizler ve yavrulu gozler uzerinde dolaşarak kulucka sahasında gerekli sıcaklığın oluşmasını sağlarlar. 3 6 gunluk yaşta, petek gozlerinden aldıkları cicek tozu ve bal ile hazırladıkları karışımla yaşlı larvaları beslerler. 6 12 gunluk yaşta, arı sutu salgılamaya başlarlar ve genc larvaları beslerler. Cevreyi tanıma ucuşlarına cıkarlar. Ucuş eğitimi ve kovan cevresinde uyum ucuşları yaparlar. 12 18 gunluk yaşta, balmumu uretir ve petek orerler. Ayrıca kovan temizliğiyle de uğraşırlar. 18 20 gunluk yaşta, kovan ucuş deliğinde ve ucuş tahtası uzerinde nobet tutarak kovan bekciliği yaparlar, koloniyi yabancı arılara ve yaklaşan her turlu tehlikeye karşı korurlar. 20. gununu tamamlayıp 21 gunluk olan işci arılar artık butun deneyimlerini kazanmış ve kovanına gıda taşıma yeteneğine ulaşmışlardır. Acıklanan bu uc haftalık kovan ici temizliklerinden sonra omurlerinin geri kalan kısmında kovan dışında ve arazide calışarak kovana nektar, polen, propolis ve su taşırlar. Kovan dışı bu gorevleri yapan arılara "tarlacı arılar" denir. Polen Taşıma: Arıların beslenmesi icin ozellikle yavru buyutme icin mutlaka polene ihtiyac vardır. Polen, protein, yağ, vitamin ve mineral madde kaynağıdır. Polen olmadan koloni kulucka faaliyetini surduremez. Arılar birkac ciceği dolaştıktan sonra vucudu uzerindeki poleni orta bacağındaki tuyler vasıtasıyla arka bacaklarında bulunan polen sepetine aktarılarak kovana getirir ve petek gozune bırakır. Kovan ici hizmeti goren genc işci arılar bu poleni goz icerisine cene ve başı ile yerleştirir ve dili ile de nemlendirir. Bir polen yuku olan iki topu yapabilmek icin 50 100 cicek ziyaret edilmesi gerekir. Bir petek gozun polenle dolması icin 1500 yonca ciceğinin ziyaret edilmesi gerekmektedir. Polen toplamak icin gunluk ucuş sayısı ortalama 6 8 olmasına rağmen bu sayı 45'e kadar cıkmaktadır. Bir polen yukunun ağırlığı 12 25 mgr arasında değişmektedir. Nektar Taşıma :Arıların bal yapmak uzere ciceklerden topladıkları şekerli sıvıya nektar diyoruz. Arı bir cicekte nektar olup olmadığını diliyle belirler. Ayrıca nektarın kokusunu da algılayarak nektar olup olmadığını anlar. Arı nektarı bulduğu anda hızla kursağına ceker, kursağını dolduruncaya kadar cicekleri dolaşır. Kucuk ciceklerden 1000 1500 cicek ziyaret edilerek kursağını doldururken buyuk ciceklerden bazen 100 ziyaretle kursağını doldurabilmektedir. Nektar taşıyan arının 1 gunluk sefer sayısı ortalama 8 10 seferdir. Bu sayı 24'e kadar cıkmaktadır. Arının bir seferde taşıyabildiği nektar miktarı 70 mgr. dır. Nektar taşıyan arı kovan icerisine girdiği zaman nektarı kovan icinde gorevli arı veya arılara aktarır, onlar da kovan icinde petek gozlerine yerleştirir. Nektarın bala donuşumu icin hem fiziksel hem de kimyasal değişime ihtiyac vardır. Fiziksel değişim suyunun azaltılması, kimyasal değişim de nektar şekeri sakarozun enzimlerle glikoz ve fruktoza indirgenmesidir. Su Taşıma ve Depolama : Yaşayan butun organizmaların suya ihtiyac duymaları gibi arılar da suya ihtiyac duyarlar. Ayrıca arılar suyu balın sulandırılmasında, kovan icini serinletmekte ve kovan onunu nemlendirmekte kullanmaktadırlar. Suyu kovana taşıyan arılar kovan icine geldiklerinde, getirdikleri suyu diğer arılara aktarırlar. Sadece bir arıya aktarabileceği gibi 18 arıya kadar dağıttığı da gorulmektedir. Sıcak ve kurak havalarda suyu polen ve nektar gibi depolamaktadır. Su depolama işi peteğin ust kısmına, bal mumu ile yapılan kucuk bolmelere depolanır. Su taşıyan arılar 1 gunde ortalama olarak 50 sefer yaparlar. Kovana taşınan su miktarı ortalama 25 mgr olup 50 mgr. a kadar cıkabilir. Dolayısıyla bir arı bir gunde 1250 mgr su taşımaktadır. Boylece kovana 1 litre su taşınabilmesi icin 800 arının su taşıması gerekir. Propolis Toplama : Propolis toplayan arılar kaynağı bulduktan sonra cenesi ile ısırır, on bacakları yardımıyla koparır ve polen sepetine atarak kovana getirir. Kovan icerisinde diğer arılar propolisi cekerek kucuk parcalar halinde alıp istedikleri yerlere ozenle yapıştırırlar. Arılar propolisi kovan catlaklarını kapatmakta kullanırlar. Erkek Arılar: Dollenmemiş yumurtalardan gelişen erkek arılar koloninin en iri bireyidirler. Cevre koşullarına ve koloninin gucune bağlı olarak kolonilerde Nisan, Mayıs aylarından itibaren erkek arıları gormek mumkundur. En cok oğul mevsiminde gorulen ve tombul yapılı olan erkek arıların boyu ana arının boyu kadar uzun değildir, fakat işci arılardan ve ana arıdan daha geniş ve iridir. Erkek arılar cok kısa bir dile sahiptir. Bu nedenle ciceklerden nektar alamaz. İğneleri olmadığından kendilerini de koruyamazlar. Kolonide erkek arı miktarı sezona ve kolonideki koşullara bağlı olup oğul mevsiminde sayıları 500 2.000 arasındadır. Koloniler ilkbahar ve yaz başlarında erkek arı yetiştirmeye başlarlar. Gec sonbaharda ve kış aylarında normal koşullarda kolonilerde erkek arı bulunmaz. Son derece tembel ve obur olan erkek arıların başlıca gorevi ciftleşme ucuşuna cıkan dolsuz ana arılarla ciftleşmektir. Erkek arı dolsuz ana arıyı havada yakalar ve onunla ciftleşir. Ana arıyla ciftleşen erkek arı ciftleşme organını kaybeder ve olur. Ortalama yaşam suresi 55 60 gundur. İşci arılar ergin erkek arıları koloniden atmak veya erkek arı yumurta, larva ve bazen de pupaların bir kısmını tahrip etmek suretiyle kovandaki erkek arı sayısını duzenlemektedir. Erkek arı yumurtalarının ancak % 50 56'sının ergin arı olarak gelişmesine fırsat verilir. Erkek arılar 4 gunluk olduklarında ucuş faaliyetlerine başlar fakat genellikle 5 7 gunlukken ucarlar. Erkek arılarda en yoğun ucuş aktivitesi saat 14 16 arasındadır. Erkek arılar genellikle sıcaklık 18 20 oC'nin uzerine cıkmadıkca ucmazlar. Ucuş amacı cevreyi tanıma, dışkılamak veya ciftleşme olabilir. Gunde ortalama ucuş sayısı 2 4 olup bu sayı 17'ye kadar cıkabilir. Ucuşa cıkmadıkları zamanlarda kovanda yavrulu cerceve uzerinde dururlar.