Haşhaş Yetiştiriciliği Haşhaş Yetiştiriciliği GİRİŞ Ulkemizde ciftcisinin hayatında geleneksel bir urun olarak tanımlanan haşhaş bitkisi tek yıllık bir kultur bitkisidir. Tum dunyada ekiminden uretimine ve satışına kadar ilgi ile izlenen onemli bir sanayi bitkisi olan haşhaşın tarımının Anadolu'da M. O 3000 yılından bu yana yapıldığı ve anavatanının On Asya olduğu bir cok yazar tarafından kaybedilmektedir. Geleneksel haşhaş ureticisi ulke olarak kabul edilen ulkemizde, gercek uretici olan ciftcimiz pratik olarak başka bir bitkinin yetiştirilmesinin mumkun olmadığı topraklarda yetiştirmektedir. Haşhaşın kapsulunde ihtiva ettiği alkaloidlerinden , %44 54 yağ ihtiva eden tohumundan kuspesinde hayvan yemi olarak, sapından da yakacak olarak faydalanılmaktadır. I. YAKIN GECMİŞTEKİ GELİŞMELER VE MEVCUT DURUM Ulkemizde herhangi bir sınırlama olmadan haşhaş ekimi ve afyon uretimi yapılırken; 1938 yılında Toprak Mahsulleri Ofisinin Kurulmasıyla haşhaşın ekimi, kontrolu ve elde edilen afyonun alımı, muhafazası ve ihracatı ithalatı TMO'ya gorev olarak verilmiş ve halen yurutulmektedir. Ulkemizde halen 3298 sayılı kanunun ve yonetmeliği hukumlerince musaadeli olarak her yıl Bakanlar Kurulunca belirlenen Afyon, Amasya, Burdur, Corum, Denizli, Isparta, Kutahya, Tokat, Uşak illerinin tamamı ile Konya ilinin Akşehir, Beyşehir, Doğanhisar, Huyuk, Ilgın, Kadınhanı, Karatay, Meram, Selcuklu, Seydişehir ve Tuzlukca ilcelerinde Birleşmiş Milletlerce tanınan 400.000 dekarlık alanda haşhaş ekimi ve cizilmemiş haşhaş kapsulu uretimi yapılmaktadır. Musaadeli ve kontrollu olarak tarımı yapılan haşhaştan elde edilen cizilmemiş haşhaş kapsulu ureticiler tarafından tek alıcı olan TMO'ya satılmaktadır. TMO'ca satın alınan haşhaş kapsulleri Afyon ili Bolvadin ilcesinde bulunan Afyon Alkaloidleri Fabrikasında işlenerek kapsulde bulunan morfin ve morfinin de turevleri elde edilmektedir. Uretilen morfin ve turevlerinin %90'ı tıbbı amaclı olarak ihtiyac sahibi ulkelere ihrac edilmektedir. Ayrıca uretilen tohumların bir kısmı ureticinin kendi ihtiyacı icin ayrılmakta geriye kalan kısmın belirli bir oranı ihrac edilmektedir. Ureticiler kendi ihtiyacları icin ayırdıkları tohumların basit yontemlerle yağını cıkartarak yağ ihtiyaclarını karşılamaktadırlar. III TURKİYE'NİN ARAZİ VARLIĞI 1 Haşhaş Ekim Alanı Potansiyeli Haşhaş tarımı musaadeli ve kontrollu olarak yapıldığından musaade edilen bolgelerdeki tarım alanlarında haşhaş ekim alanı potansiyeli fazla olmasına rağmen, dunya yasal uyuşturucu talebi, stok durumu ile ulkenin tarımsal ve ekonomik durumu dikkate alınarak, ulkemize tanınan 400.000 dekarlık ekim limiti icerisinde, haşhaş ekimi yapılmaktadır. 2 Potansiyel Alanlardaki Rakip Urunler Haşhaş ekimi yapılan yorelerde ayciceği, şeker pancarı, hububat ve tutun gibi bitkiler rakip urun olmaktadır. Bu bitkilerle de munavebeye alınmasına calışılarak rekabet azaltılmaya calışılmaktadır. 3 Yeni Ekilişler icin Potansiyel Alanlar Mevcut haşhaş ekimi alanları, Afyon Alkaloidleri Fabrikasının yıllık işleme kapasitesi olan 20.000 ton haşhaş kapsulu uretimi icin yeterli olduğundan ekim alanlarının genişletilmesi icin yeni potansiyel alan duşunulmemektedir. IV Beş Yıllık Kalkınma Planı Doneminde Gelişmeler 1 İstihdam Ulkemizde haşhaş ekimine musaade edilen 10 ilde yaklaşık 100.000 ciftcimiz haşhaş ekimi yapmaktadır. Haşhaş tarımı aile ziraatı şeklinde yapıldığından diğer işlerinin yanı sıra, 100.000 aileye iş imkanı sağlamaktadır. 2 Dunyadaki Durum ve Diğer ulkelerle Kıyaslama Dunyada Hindistan, Japonya, Cin, Avustralya, Fransa, İspanya gibi ulkelerde haşhaş ekimi yapılmaktadır. Ulkemiz dunya haşhaş ureticisi ulkeler arasında Hindistan'dan sonra en fazla haşhaş ekimi yapılan ulke durumundadır. Aynı zamanda Birleşmiş Milletlerce geleneksel haşhaş ureticisi ulke olarak kabul edilmektedir. Afyon uretimi yapılan Hindistan ve cizilmemiş kapsulu uretin Turkiye'den sonra Avustralya da ucuncu sırada cizilmemiş kapsul ureten ulke konumundadır. 3 Mevcut Durumun Değerlendirilmesi Haşhaş tarımı ve urunlerinin değerlendirilmesi ulkemiz acısından olduğu kadar diğer ulkeler acısından da narkotik karakteri olması nedeniyle buyuk oneme sahiptir. Afyon Alkaloidleri Fabrikasının yıllık işleme kapasitesi olan 20.000 ton kapsul ihtiyacının da dikkate alınarak, Birleşmiş Milletlerce 400.000 dekarlık alanda ulkemize haşhaş ekim limiti tanınmaktadır. Bu limit dahilinde ulkemizde kontrollu ve lisansa tabi olarak 10 ilde haşhaş ekimi yaptırılmaktadır. Haşhaş ekimi kontrolundeki başarımız uluslar arası duzeyde kabul gormuş durumdadır. Dunya yasal uyuşturucu pazarında rekabet koşulları icerisinde yer alabilmemiz ancak kaliteli haşhaş uretimi ile mumkun olacaktır. 5. ONEMLİ İLAC BİTKİLERİNİN BOTANİK OZELLİKLERİ 5. 1. HAŞHAŞIN BOTANİK OZELLİKLERİ Famiye : Papaveraceae Cins : Papaver Turleri : Papaver somniferum L. Papave orientle L. Papaver puseude orientale L. Papaver bırakteatum L. Papaver dubium L. Hic şuphesiz ki haşhaş bugune kadar insanlık tarihinin en onemli ilac bitkisidir. Cunku afyon ve turevlerinin hekimlikte ikamesi mumkun olmamış ve bunların sentetikleri de yapılamamıştır. Afyon alkaloidleri, ozellikle de morfin, acı ve ağrı dindirici, teskin edici ve kan durdurucu etkisi nedeniyle tıpta geniş olcude kullanılmaktadır. Afyon turevleri haşhaş bitkisinin hemen her yerinde bulunmakla beraber, en fazla kapsulde sentezlenmektedir.