Yerel Tohum Sahip Cıkalım Yerel tohumlarla sağlanan bu muhteşem biyoceşitliliğe, ozellikle 1980 sonrası uluslar arası tohum şirketleri ağır darbeler indiriyorlar. Orneğin domateste veya buğdayda nerede ise her koyun toprak ve iklim ozelliklerine uyum gostermiş binlerce ceşidi birkac ceşide indirerek bunları da patent veya benzeri fikri mulkiyet halkları ile sahiplenmek istiyorlar. Binlerce kuşaktan ciftcinin geliştirdiği bu ceşitlere birkac gen sokarak veya cıkararak el koyuyorlar. Buna biyokorsanlık diyoruz. Buna hakları yok. Kendi ceşitlerinin daha verimli olduğunu iddia edebiliyorlar. Ancak her urun ve yerde gorulmeyen bu verim artışı kimyasal gubrelerle sağlanıyor. Ayrıca şirket ceşitleri hastalık ve zararlılara direncsiz olduğundan kimyasal ilac kullanmak kacınılmaz oluyor. Bu yuzden insanlar kanser başta bircok hastalıktan sapır sapır dokulmekte. Araştırmalar yerel tohumlarla uretilmiş urunlerin vitamin ve mineral maddeler başta besleyici ozellikler yonunden şirket tohumlarından cok ustun olduğunu ortaya koyuyor. ABD'de yapılan bir araştırma ile 19501999 yılları arasındaki 50 yıllık sure icinde 43 sebze ve meyvede 13 besin maddesinde besin değerlerindeki değişimler incelenmiştir. Orneğin ıspanakta C vitamininde duşme oranı %52'dir. Soğanda ise bu duşme %28'dir. Demir oranındaki duşuşler soğanda %56, ıspanakta ise %10 olmuştur. Bu ise hastalıkların onlenmesi acısından cok onemlidir. Şirket tohumları ile kullanılan kimyasal gubre ve ilaclar toprağı bir sure sonra kullanılmaz hale getirdiği gibi doğal dengeyi bozarak giderek daha fazla tarım ilacı kullanmayı gerektirmektedir. Kuresel iklim değişimine neden olan sera gazlarındaki artışın onemli kaynaklarından biri de bu anlattığımız kimyasal ilac ve gubrelere, fosil yakıtlara, ağır makinelere ve aşırı suya bağımlı endustriyel tarım sistemidir. Buyuk tohum şirketlerinin onemli bir kısmı aynı zamanda tarım ilacları ureticisidir. Hatta bazıları beşeri ilac alanında da gucludur. Bu durumda tarım ilacının bol bol kullanılması bu şirketler icin problem değildir. KÃrlarının artışı boyle sağlanır. Butun dunyada yerel tohumlar kaybolmaktadır. ABD'de bircok sebze tohumu ceşidi yuzde 95'lere kadar varan oranlarda yeryuzunden silinmiştir. Birleşmiş Milletler Tarım ve Gıda Orgutu FAO dunyada ceşit kaybının %75 olduğunu bildirmektedir. Ulkemizde de ceşitlerin kaybı hızlanmıştır. Genellikle yerel ceşitler dağ koylerinde kalmıştır. Ova koyleri endustriyel tarıma ve şirket tohumlarına epeyce teslim olmuştur. HÃlbuki bunlara ihtiyacımız her gecen gun artıyor. Kuresel ısınma yerel tohumları her bakımdan ustun hale getiriyor. Cunku bunlar değişen iklim koşullarına daha kolay uyum gosteriyorlar ve coğu zaman daha az suyla hatta susuz yetiştirilebiliyorlar. Şirketler tohumları sahipleniyor. Patent bu el koyma yollarından biridir. HÃlbuki "yaşam patentlenemez". Patent, tohum ceşitlerini yani yaşamı metalaştırmak demektir. Bu tohumları para ile satmaktan farklı bir şeydir. Birileri coğalttıkları tohumları satabilirler. Bunda bir problem yok. Patentte ise şirketler belli bir ceşit uzerinde fikri mulkiyet hakları olduğunu iddia ediyorlar. Resmen o tohum ceşidi onların oluyor. Sanayiden ornek verelim. Bir şirket diyelim ilk kez faks makinesi geliştirdi. Bu makine daha once yoktu. Şirket bu makine uzerinde fikri mulkiyet hakkı iddia edebiliyor. Bunu bir dereceye kadar anlayabiliyoruz. Bir parantez acalım. Bu goruş bile eleştiriliyor. Faks makinesini geliştirmek icin mutlaka başka bilgilere ihtiyac var. Bu bilgileri uretenler bunlara karşı hicbir bedel talep etmiyorlar. Ayrıca bu fikri mulkiyet hakları tum insanlığın cıkarlarına aykırı olabiliyor. Aids ilaclarının patentlenmesi ile ilgili tartışmaları hatırlayın. Tekrar konumuza donersek, hayata ait olan on bin yıldır binlerce kuşak koylu tarafından geliştirilmiş tohum ceşitlerini ele alarak, ona birkac gen sokarak veya cıkararak nasıl şirketler bu tohum ceşitleri ve genleri uzerinde fikri mulkiyet hakkı iddia edebiliyorlar? Bunun anlamı hayatın yağmalanmasıdır. Buyuk tohum devleri halen gelişmekte olan ulkelerin yerel tohumları ile ulkelerin kamu kuruluşlarına ait gen merkezlerindeki tohumlara istedikleri gibi el koymuşlardır ve koymaya devam etmektedirler. Buna biyokorsanlık diyoruz. Bir ABD firması Hindistan'ın basmati ceşidi pirincine el koyarak kendi adına patent cıkartmıştır. Yerel tohumlar, koy ceşitleri veya koy populÃsyonları butun dunyada buyuk bir onem kazanmakta. Bunlara İngilizce heirloom deniyor. Koyluler şirket tohumlarına satın tohum demekte. Tohum ve hayvanlar butun bir insanlığa aittir. İtiraz ettiğimiz şirketlerin bunlara sahip cıkma cabalarıdır. Domates, biber, patlıcan, tutun gibi bircok bitki Anadolu'ya Amerika'dan geldi. Domatesin gelişinin uzerinden 100 yıl gecti. Patlıcan ve biberin ise 300 yıl once geldiği tahmin ediliyor. Diğer yandan on bin yıl once Anadolu'da geliştirilen buğday buradan butun dunyaya yayıldı. Kim bunların uzerinde hak iddia edebilir? Bunlar butun bir insanlığa aittir. Dort yıl once cıkarılan tohum kanunu ise durumu daha da kotuye goturuyor. Yerel tohumlar bu yasa ile adeta uyuşturucu madde gibi yasa dışı ilan edildi. Turkiye'de 31.10.2006'da TBMM'den gecerek kanunlaşan 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu yerel ceşitler veya koy populasyonları şeklinde tanımlanan genetik materyalin ticaretini yasaklamaktadır. Kanunun 5. maddesi "Bakanlık tarafından, bitkisel ve tarımsal ozellikleri belirlenerek sadece kayıt altına alınan ceşitlere ait tohumlukların uretimine izin verilir." 7. Maddesi ise "yurt icinde sadece kayıt altına alınmış ceşitlere ait tohumlukların ticaretine izin verilir" demektedir. Yerel tohumlar birbirlerinden cok farklı ozellikler gostermeyebiliyor. Ayrıca aynı yerel tohum icindeki bitkiler birornek olmayabiliyor. Yıldan yıla değişkenlikler gosterebiliyor. Kanunda tanımlanan bu ozellikleri nedeniyle yerel tohumlar ceşit sayılmayabiliyor. Kanun bu tohumları ceşit saymıyor, tohum ceşit listesine almıyor ve ticaretini yasaklıyor. Orneğin Torbalı dağ koylerinde ilginc bir patlıcan ceşidi goruyoruz. Aynı tarlada uretilen patlıcanların hic biri diğerine benzemiyor. Renkleri sarı, mor, beyaz, siyah olabiliyor. Bu farklılıklar bizim icin cok iyi iken, tohumu metalaştırmak isteyenler tarafından satılmamaları icin gerekce olarak kullanılabilecektir. Şirketler yerel tohumları piyasadan silmek isterken, sadece kendi ıslah programlarında kullanmak uzere yaşamalarını istiyorlar. Onlara gore yerel tohumların yeri tarlalar değil gen merkezleridir. Her şeyi bu arada tohumu metalaştırmaya calışan bu sistem aslında uretici ve tuketicisiyle milyonlarca insanın cıkarlarına aykırı hareket edebilmektedir. Tohum Kanunu bu genetik kaynaklardan elde edilen yerel tohumlukların ciftciler arasında değişimine acık olmakla birlikte ticaretine yasak getirmektedir. Benzer ozellikler bircok diğer ulke yasasında da bulunmaktadır. Bu yasalarla ulusotesi tohum şirketleri hegemonyalarını pekiştirecek yeni bir guc kazanmış olmaktadırlar. Kısacası koylunun, ciftcinin yerel tohumları ve bunlardan urettiği fideleri satması yasaklanmıştır. Bu zulumdur. Bu durum yavaş yavaş hayata gecirilmektedir. Anayasa Mahkemesinde tohum kanunu ile ilgili CHP'nin actığı dava dort yılı aşkın bir sureden sonra 13 Ocak 2011'de karara bağlandı ve 21 Ocak 2011 de Resmi Gazetede yayınlandı. Karar ozet olarak, kucuk bir istisna ile başvurunun reddi anlamına geliyor. Yerel tohumları butun dunyada genellikle yaşlı kadınların sakladığı goruluyor. Bunlardan biri olduğunde butun tohum sandığının cope dokulmesi işten bile değil. BU nedenle zamanımız daralıyor. Daha once Torbalı'da yapıldığı gibi, Seferihisar Tohum Takas Şenliği de yerel tohumların kaybolmaması, yayılması, urunlerinin tanıtılması ve tuketiminin artması yolunda bir adım. Umarız bu adım dalga dalga butun Turkiye'ye yayılır. Bizim yapacağımız yerel tohumların kaybolmadan uretilmesi ve gelişmesini sağlamaktır. Yerel tohumlarımızın kaydının devletin yanında ceşitli duzeylerde ve ozellikle ciftci ve cevre orgutleri elinde tutulması son derece onemlidir. Bunların olabildiğince ozellikleri kaydedilmeli, yapılabildiği olcude gen haritaları cıkarılmalıdır. Bunlarla yapılan yemekler kitaplara vb. gecirilmelidir. Yoksa bunların calınması ve patentlenmesi işten bile değildir. Yerel duzeyde tohum ağları, dernekleri kurulmalıdır. Yerel tohumlardan kimyasal ilac ve gubre olmaksızın uretilen urunler koy pazarlarında veya tuketim kooperatiflerinde satılmalıdır. Bunlara belediyeler onculuk yapmalıdır. Mucadele cok yonlu ve uzun surecektir. Elbette tohum kanunu da bir gun değişecektir. Prof. Dr. Tayfun OZKAYA Ege Universitesi