Yayin baliĞi yetİŞtİrİcİlİĞİ Ulkemizin bircok gol ve akarsuyunda bulunan yayın balığı , talebi fazla olan bir turdur. Ancak bilincsiz avlanma ve olumsuz cevre faktorlerinden dolayı bircok gol ve akarsuyumuzda nesli ya tamamen tukenmiş veya oldukca azalmıştır. Populasyonlarda gerekli restorasyonun temini ancak stok takviyeleri ve bu turun yapay koşullarda uretimi ile mumkundur. Yine Dicle ve Fırat nehirlerimizde bu turun yakın bir akrabası olan Mezopotamya yayını yaşamaktadır. Genel biyolojik ozellikleri itibarı ile birbirine cok benzeyen bu iki turden yayın balığının ureme metodları calışmamızda ele alınmıştır. Aynı yontemler uygulanarak Mezopotamya yayınından da yavru alınabilir. 1. Yayın Balığı, Silurus glanis Siluridae familyasına mensup bir turdur. Bolgesel bir yoğunluk gostermeksizin Orta, Doğu Avrupa ve Batı Asya akarsu ile gollerinde yaşamaktadırlar. Genellikle tatlısu formu oldukları halde, bazen Karadeniz ve Baltık Denizi sahillerinin acı sularına da gectikleri ifade edilmektedir. Bu turun, Trakya uzerinden ulkemize girip, bircok gol ve akarsuyumuzda mevcut olduğu bilinmektedir. orneğin Manyas, Apolyont, İznik, Golcuk , Cıldır ve Golhisar golleri ile ; Sakarya, Kızılırmak, Buyuk Menderes nehirleri ve Porsuk cayında mevcudiyetleri yapılan ceşitli faunistik calışmalarla saptanmıştır 2. Bazı Biyo ekolojik ozellikleri Yayın balığının eti ; kemiksiz, lezzetli ve yuksek protein iceriğine sahiptir. Gerek Avrupa ve gerekse ulkemizde piyasa talebi iyi bir duzeydedir. Karnivor ve saldırgan bir tur olup, diğer balıkların değerlendirmediği besin kaynaklarını ete donuşturur. Besinlerini daha cok su insektleri ve onların larvaları, solucan, kurbağa ve tadpolesler oluşturur. Ayrıca sazanla birlikte yapılan yetiştiricilikte, havuzdaki yabani yumurtlamadan gelişen frylar yayın tarafından tuketilerek oluşabilecek rekabet ortamı giderilir. Ekonomik ve hijyenik acıdan ele alındığında da cok onemli bir tur olduğu gorulur. Zira hasta ve olmuş balık materyallerini yiyerek, suda bir copcu odevini yerine getirerek herhangi bir enfeksiyonunun yayılmasını onler. Yaşama ortamları, coğunlukla havuz tabanının derin ve bitkilerle cevrilmiş bolgeleridir. Genellikle gun ışığının olduğu saatlerde korunaklarda saklanırlar. Geceleri ise, yem bulmak uzere saklandıkları yerlerden cıkarlar. Letarjik bir balık turu olup, pasif kalırlar. Ancak avı iyice yorgunsa o zaman avına saldırır. Oldukca iştahlı bir balıktır. Yayın balığı, diğer karnivorlara gore kannibalizme daha az eğimlidir. Uysal ozelliğinden dolayı hareket icin enerji harcamaması yemi etkili bir şekilde ete donuşturur. Diğer bircok ozelliğinden dolayı ise, sazanla birlikte yetiştirildiğinde buyuk avantajlar sağlar. Ulkemizde yapay yetiştiriciliği ve uretimi, birkac calışma ve amacına ulaşamayan proje ile sınırlıdır. Yalnız Keban DSİ 'de yapılan uretim calışmaları umit vericidir. Tum bunlara karşın, ulkemiz suları bu turun yetiştirilmesi icin oldukca uygun olup, uretildiği takdirde onemli bir pazar payına sahip olacaktır. Vucudu cıplak olup, yumuşak ve viskoz karekterli bir deri ile ortuludur. Baş, on kısımda yuvarlak ise de, dorso ventral olarak hafifce yassılaşmıştır. Cenelerindeki dişleri iyi gelişmiştir. Ağzı buyuk olup, 3 cift bıyık taşır. Bu uc ciftten iki cifti alt cenede, bir cifti ise, ust cenede bulunur. Gozleri gayet kucuktur. yanal cizgi sırta daha yakın olan duz bir cizgi şeklinde uzanır. Vucut anusun bulunduğu bolgeden itibaren kuyruğa doğru gidildikce yanlardan yassılaşır. Dorsal yuzgec cok kucuk olup, baş kısmına oldukca yakındır. Buna karşın, anal yuzgec oldukca uzun olup, ventral yuzgeclerin hemen gerisinden başlar ve kuyruk yuzgecinin cok yakınına kadar uzanır. Kuyruk yuzgeci tek loplu, serbest ve kenarı yuvarlaktır. Pektoral yuzgeclerde, duzensiz dişler taşıyan cok kuvvetli birer diken ışını bulunur ( Şekil 2) . Vucut rengi ; sırt siyahımsı gri veya kul rengi, karın tarafları ise, kirli beyaz veya sarımtıraktır. Bazen sırt tarafında yeşilimsi kahverengi yansımalar da gorulur. ozellikle genc bireylerde, vucudun yan tarafları alacalı bir desene sahiptir. Yayın balığının sayılabilir bazı ozelliklerini şu şekilde ifade edebilir : D : I 3 5, A : I 85 95, P : I 15 17, V : I 10 12, C : 17 ve omur sayısı ( 68 70) ' dir. Tablo 1'de Yayın balığının ureme biyolojisine ait bilgiler verilmiştir. Tablo 1. Yayın Balığının Ureme Biyolojisine Ait Bazı Veriler Cinsi olgunluğa erişme yaşı : ♀ 4 5 yıl, ♂ 3 4 yıl Cinsiyetce olgunlaşmış bireylerin boy uzunluğu : ♀ ♂ 50 70 cm.'den uzun Yumurta sayısı / Kg. Canlı vucut ağırlığı : 20000 30000 Yumurta sayısı / dişi : 10000 480000 Yumurtlama Mevsimi : Erken yaz Yumurtlama Şekli : Pair of matching size Yumurtlama Yeri : Karanlık, su bitkileri arasında koklerle cevrilmiş cukurlar Ebeveyn Koruması : ♂ Yuvayı korur. Yumurtaların Capı : 1.5 2.0 mm. 3 4 mm. 1 Kg. kuru yumurtanın sayısı :180000 220000 1 lt. şişmiş yumurtanın sayısı : 30000 50000 Yumurtaların inkubasyon suresi : 2.5 3 gun ( 50 60 derece gun ) İlk yem buyukluğu : 200 500 mm. 1 aylık fry uzunluğu : 30 50 mm. 1 aylık fry icin uygun yem buyukluğu : 10 mm. Turun gelişiminde karakteristik yemleme alışkanlığı : 40 50 mm. vucut uzunluğunda. 3. Doğal Sularda Uremesi Yayın balığı, yavaş akan nehir ve durgun suların camurlu kısımlarında yaşayabilir. Ancak buralarda uremeyebilirler. Kuşkusuz gerekli cevresel koşullar mevcut olursa, ureme de yapabilirler. Yayın balıkları, yapışkan yumurtalarını golgeli alanlardaki bitki kokleri uzerine tabakalar halinde bırakırlar. Balık populasyon yoğunluğu aynı suyun farklı kısımlarında değişiktir. Nehirlerdeki yumurtlama yerleri ağac sıralarının kenarlarıdır. Oralardaki ağac kokleri ve su cukurlarına ait yerler yumurtlama icin mukemmel koruma sağlarlar. Bahar aylarında su baskınlarının olduğu yerlerde sazan ve yayın balıklarına ait frylar yoğun olur. Kuşkusuz bazı nehirlerde ise, yumurtlama icin gerekli ekolojik koşullar mevcut olmayabilir. Aynı durumlar balık havuzları icin de doğrudur. Yayın balığı, benzer koşullar altında yumurtlama yerini kendisi hazırlayabilir. Erkekler, kamış sapları arasında camurda bir yuva hazırlar, dişiler de kamış koklerinin yuzeylerine yumurtalarını bırakırlar. Genellikle dişiler, su sıcaklığına bağlı olmakla beraber, cinsel olgunluğa erkeklerden sonra ulaşırlar. Sulardaki yuksek yıllık ortalama sıcaklıklar, balıkları cinsel olgunluğa daha erken ulaştırır. Cinsel olgunluk vucut buyukluğu ile orantılı değildir. Duşuk temperatorlu ve bol doğal besin potansiyeline sahip sularda yaşayan, 7 8 Kg. ağırlığındaki bireyler cinsel olgunluğa erişmemiş olabilirler. Bunun aksine, yuksek temperatorlu ve yem yonunden az verimli bir suda ise, 2 3 Kg. ağırlığındaki bir yayın da cinsel olgunluğa erişmiş olabilir. Ulkemizde dişiler cinsel olgunluğa..., erkekler ise... yılda ulaşır. Yumurta buyukluklerinde de farklılıklar olabilir. Genellikle orta buyuklukteki bir dişinin yumurtalarının sarı kısmı daha geniş bir capa sahip olur. Sonuc olarak ; yumurtadan cıkan larvalar yem alamadıkları donemde, bol miktarda rezerv edilmiş besin maddesine sahiptirler. Uygun olmayan koşullar altında, bu rezerv besin maddesi hem buyuk bir avantaj ve hem de onemli bir doğal seleksiyon faktorudur. Yayın eşlidir. Eşler buyuk populasyonlarda genellikle benzer buyukluktedirler. Ciftleşmede saldırganlık artar ve bu davranışlarından dolayı yumurtlama aktivitesinde azalma olabilir. Ciftler arasındaki buyukluk farklılıkları, yine dolluluk oranlarında duşuşlere neden olur. Yayın balığının yumurtlama mevsimi, Mayısın sonu ile Haziran ayının ilk yarısı arasındadır. Bu, su temperaturunun 22 24 0 C 'ye ulaşmasına ve geceleyin 18 19 0 C 'nin altına duşmemesine bağlıdır. Erkekler yuvaları kazmaya başlayarak, kokleri yumurtlamadan birkac gun once kuyruk yuzgeclerinin kuvvetli supurme hareketleriyle temizlerler. Genellikle, yumurtlama gece olur. Yumurtlama yuva uzerinde dişinin yuzmesi ve onu erkeğin izlemesiyle oluşan ciftleşme dansı esnasında olur ( Şekil 3 ) . Yumurtlama yeri icin oluşan rekabetten dolayı yaralanma ve nadiren de olsa olumler meydana gelebilir. Yayın balıklarında, yumurtlama oldukca hareketli bir işlemdir. Balık vucutları, nispeten sıkışık olan bir kucuk alanda doner ve biri birine dokunurlar. Erkek hızla donerek dişinin etrafını daraltıp, dişinin yumurtlamasını temin eder. Eş zamanlı olarak erkekler de spermalarını yumurtaların uzerine bırakarak, derhal dollenmelerini sağlarlar. Dollenmiş yumurtaların bir kısmı, yuvalardaki bitki koklerine yapışır ve diğer kısmı ise camura duşup, olurler. Yumurta iki ince tabakanın, bir kucuk perivitellin alanını cevirmesinden ibarettir. 1 2 mm. kalınlığında bir jelli yumurta yuzeyi ile cevrilmiştir. Bu yumurtanın yapışakanlığını arttırdığı gibi, yaralanmaları da onler. Embriyogenesis, yaklaşık 60 derece gun'dur. Erkek yuvanın uzerinde yumurta inkubasyonu suresince kalır ve kuyruğunu hareket ettirerek 02 'ce zengin su ortamını temin eder. Yumurtaların jell benzeri yapıları yapışkanlığını kaybettikten sonra ( 40 saat derecenin uzerinde ) , embriyo hareket etmeye başlar ve enzimler tedricen yumurta ceperlerinin incelmesine yardım eder. Sudaki protein ayrışması ile bakteri aktivitesi cok kuvvetliyse, gelişmemiş larvalar cıkacak, ancak yuzme imkanı bulamayacaklardır. Kafalarının uzerinde mevcut bezden salgılanmış bir iplikle yuvaya asılı bir şekilde dururlar. Eğer ip kırılırsa, larva camura duşer ve olur. Yayın fryları, cıkıştan 3 4 gun sonra yuzmeye başladıklarında erkek yuvayı terk eder. Bu sure zarfında frylar, yuvanın en karanlık koşesinde kalır ve oksijence zengin taze suya ihtiyac duyarlar. Frylar cıkıştan 5 7 gun sonra yem almaya başlar. Genellikle aldıkları canlı yem, ince kurt, insekt larvaları ve ince krustasaelardır. Yayın fry'ı, erken yaşam evresinde az hareketli olup, genellikle gruplarda kalır. Bu da predatorlerin fazla baskısına maruz kalarak, olumle sonuclanır . 4. Yumurtlatma Teknikleri Yayın balığı, ozellikle sazanla yetiştirilebilmesi ve balıklandırma calışmalarında kullanılabilmesinden dolayı ; araştırıcı ve ureticiler tarafından dikkatlice ele alınmıştır. Nitekim bircok calışmadan sonra, başarılı bir şekilde yumurtlatılması ve yetiştiriciliği konusunda onemli gelişmeler elde edilmiştir. Yumurtlatma modelleri, işletmelerin koşul ve uretim planlarına gore secilebilir: 4.1 Doğal Tip Ureme Bu basit ve ucuz metodun ana prensibi, balık havuzunda cevresel doğal koşulların taklit edilmesidir. Yayın anaclarının uygun ciftlik koşulları altında uretilebilmesi, doğal sulardan toplanan ebeveynlerinkinden daha fazla başarının olmasını sağlar. Genellikle balık havuzları, sığ ve su sıcaklığı yuksek olduğundan kolayca embriyogenesisi sağlar. Anacların uygun besleme duzeyi, oncelikli yapılması gereken işlemdir. Yetiştirici, ya sazanla birlikte stoklama yapar veya uygun miktarda yemlik balık stoklayarak yeterli yemi temin edebilir. Anacların yem ihtiyacları toplam stoğun canlı vucud ağırlığı yonunden gunluk yaklaşık % 3 5 'idir. Kucuk havuzlarda birkac yuz anac yaz suresince muhafaza edilebilir. Anaclar, sonbahar suresince hasad edilip, secilerek yeterli miktarda su temin edilen ( 200 300 balık /1000 m2 su alanı,100 200 lt / dak. su debisi ) yerde muhafaza edilirler. Yayın balığı, kış boyunca hemen hemen yem almaz. Ancak buna rağmen, 200 300 Kg. yemlik balığın stoklanması, ılık gunlerdeki tuketim acısından faydalı bir uygulama olur. 4.1.1 Damızlıklarda Cinsiyet Tayini Kışı gecirmiş anaclar, ilkbaharda cinsiyetlerine gore ayrılırlar. Ancak bu işlem cinsiyet dimorfiziminden dolayı kolay değildir. Sadece ureme mevsiminde belli olan cinsiyet ozellikleri vardır. Bu ozelliklerden birisi, genital papillanın buyukluğu ve şeklidir. Dişinin papillası buyuk, geniş ve sıklıkla kırmızı uclu bir cıkıntıdır. Buna karşın erkeğin papillası ise, basık ve biraz sivri ucludur ( Şekil 4 ) . Pigmentasyon ve Karın Şekli Papillanın şekli ve buyukluğu ; cinsel olgunluk, beslenme duzeyi, oogenesis ve spermatogenesisin devrelerine bağlıdır. Landraces ve variyeteler arasında onemli farklılıklar vardır. Derinin rengi de, onemli farklılıklar gosterir. orneğin, genellikle erkek daha koyu renklidir. Kafanın şekli ve pektoral yuzgecin yuzu puruzludur. Pektoral yuzgeclerdeki puruzluluk erkeklerde daha belirgindir. Bazı araştırmalarda, cinsiyet ayrımı icin modifiye edilmiş otoskopi uygulamaları da yapılmıştır. Farklı cinsiyetlerin belirlenmesi, ozellikle kış aylarından sonra mutlaka gereklidir. Cunku yayın balığı, yabanıl yumurtlamaya oldukca eğilimlidir. Bu donemde balıklar kavga edip, onemli miktarda yumurta kaybına yol acabilirler. Cinsiyetlerine gore ayrılmış balıklar, kışlatma havuzlarında havalar yumurtlama icin uygun oluncaya kadar muhafaza edilebilirler. Uygun yemleme duzeyi bu periyotta oldukca onemlidir. Anaclar yıllık yem tuketimlerinin % 30 'unu yumurtlama oncesindeki ilkbahar periyodunda tuketirler. Cinsiyetleri konusunda kuşku bulunan bireyler, erkek veya anac adayı havuzlarına stoklanarak, daha ileriki calışmalarda kullanılırlar. Ayrıca, herhangi bir su bitkisi, kamış supruntusu veya diğer bitkilerin kışlatma havuzlarından temizlenmesi, yabani yumurtlamayı onleme acısından onemlidir. 4.1.2 Yumurtlama Yayın balığının farklı yaştaki sazanlarla stoklandığı havuzlarda, olgunlaşan anaclarının basit bir yolla yumurtlamasıdır. Anaclardan yumurtlamayla oluşan yavrular ve diğer tum balıklar sonbaharda birlikte hasad edilirler. Uygun olmayan koşullar altındaki yaşama gucu, ebeveyn başına birkac yuz fry 'dır. Sazan yetiştiriciliğinin kuvvetlendirilmesi ve stoklama oranlarının yukseltilmesi, bu yontemle oldukca duşuk miktarda yayın fry'ının hayatta kalımına neden olur. Bundan dolayı cok daha verimli yotemlerin bulunması ve uygulanması gerekmiştir Bu nedenle, yayın balığının uretimi icin en iyi tekniklerden biri, uygun şekilde hazırlanmış kucuk havuz veya kışlatma havuzlarında anacların yumurtlatılmasıdır. Yumurtlama yuvaları, havuzlar doldurulmadan once hazırlanır. Her 100 120 m2 'ye bir yuva yerleştirilir. Uygulamalarda ceşitli yuvalar denenmiştir. Ancak en uygun olanı, yıkanmış ve kurutulmuş olan soğut koklerinden oluşturulan uc sırıktan ( 1.2 1.5 m. ) yapılmış ve piramit şeklindeki yuva bicimidir ( Şekil 5a) . Altına kamış veya hasır yerleştirilerek yumurtaların camura batması onlenir. Cok buyuk anaclar Şekil 5b' deki gibi hazırlanmış yuvalar isterler. Bunlarda yumurta kaybı az olur. Fakat fazla soğut kokune gereksinim duyulur. Son zamanlarda soğut koklerinin yerine, plastik materyaller de kullanılmaktadır. Su sıcaklığının birkac gun sureyle 22 0 C civarında ve geceleri de durumun buna parelel olması halinde , havuzlar doldurularak yumurtlatma işlemine başlanılabilir. Stoklanacak anac buyukluklerinin aşağı yukarı aynı buyuklukte olması, hem yuva icin rekabet ve kavgayı onler, hem de ciftleşme olayının kolayca gercekleşmesine imkan sağlar. Anacların stoklanmasından sonra, havuzdaki her 1000 m3 su hacmine 100 lt / dak. lık sabit bir su debisinin akması sağlanmalıdır. Cunku sabit su akıntısı yumurtlamanın uyarılmasında etkilidir. Yumurtlamanın olacağı havuz ; ot, kamış ve diğer su bitkilerinden kesinlikle temizlenmiş olmalıdır. Yumurtlama işlemi, bir cift ebeveynle uygun bir havuz buyukluğunde(50 100 m2 ) yapıldığı takdirde daha fazla bir randıman soz konusu olur. Yayın balıkları urkek olduklarından, yuvalar havuzun sakin yerlerine konulmalıdır. Yumurtlama, yuvalarının uzerindeki su yuksekliğinin 80 90 cm veya 1 1.2 m. olması tavsiye edilmektedir. Eğer koşullar yumurtlama icin uygunsa, 48 72 saat sonra yumurtlama olayı gercekleşir. Genellikle, yumurtlama işlemi gece oluşur. Yuvalar sabah gec saatlerde demir kanca ile hafifce kaldırılarak kontrol edilir. Kontrol edildikten sonra yuva, dikkatlice ve dağıtılmadan tekrar yerine yerleştirilir. Daha sonra da varsa, diğerleri kontrol edilir. Soz konusu kontrolun elle yapılmaması tavsiye edilmektedir. Yuvanın tabanındaki soğut koklerinin salkım kumeleri uzerinde parlak, inci benzeri şeklindeki yumurtalar kolayca gozlemlenebilir. Havuz buyukluğunden dolayı, damızlık balıklardan bir takım paraziter hastalıkların yayılabileceği ihtimal dahilindedir. ote yandan, bu havuzlarda acılmamış yumurtalar ile larvalar ; Copepod, kurbağa, bocek ve bocek larvalarından dolayı ağır kayıplara uğrarlar. Yani istenen sayıda uretim kesinlikle gercekleştirilemez. Bu problemi giderici uygulamalardan biri, yuvalara bırakılan yumurtaların yapıştığı bitki kısmının yuvalardan alınıp, suyun akışı doğrultusunda ve 0.5 1 m2 'lik kafesler icine konulmasıdır. Normal koşullarda bu kafeslere 30000 50000 adet civarında yumurta konur. Bu işlemi yaparken de kurulan yuvaların damızlıklara bağlı olarak 50000 150000 civarında bir yumurta miktarını ihtiva edebileceği gozonune alınmalıdır. Dollenmeden itibaren yumurtalar 12 15 saat zarfında mekanik etkilere karşı oldukca duyarlıdırlar. Kafes icindeki yumurtalardan cıkış yapan yavrular, iki gun suresince zooplankton temin edilerek, bilahare yavru bakım havuzlarına aktarılırlar. Bu işlemlerin tumu Şekil 6 'de gosterilmiştir. 4. 2. Kuluckahanede Hormon Enjeksiyonu ile Uretme Tum ılık su balıklarının yoğun uretimi icin bilimsel ve teknik yontemler araştırıldığı gibi yayın balığı konusunda da gerekli calışmalar yapılmıştır. Gelişmiş teknolojilerin uygulanması sonucunda bu balıkların da kuluckahanelerde uretilmesi ve hassas donemleri atlatıldıktan sonra yavrularının buyutulmesi mumkun olmuştur ( Tablo 2 ) . Tablo 2. Yayın Balıklarının Hormon Enjeksiyonu Yoluyla Uretilmesine Ait Bazı Veriler Optimal Cinsiyet Oranı : ♀ ♂ 1 :2 Hipofiz uygulaması yapılmış dişilerin olgunlaşması : % 70 80 Kuru yumurta / anac : 200 600 gr. Sperma / erkek anac : 2 8 ml. 1000 gr. kuru yumurta icin gereken sperma : 10 20 ml. Bir zugar şişesinde ( 7 9lt.) acılmış kuru yumurta miktarı : 100 200 gr. Dollenme Oranı : % 70 80 Dollenmiş yumurtaların acılma oranı : : % 60 80 İlk hava alımından sonra larvanın yaşama gucu : % 60 80 1 Kg. kuru yumurtadan oluşan 4 gunluk fry sayısı : 60000 140000 Yumurtadan larva cıkış suresi : 2.5 3.5 gun. Bu uygulamanın yapılabilmesi icin, kışlatma havuzlarındaki su sıcaklıklarının 200 C 'ye ulaşmasına ihtiyac duyulur. Anac olarak secilecek olan bireylerde olgunluk işaretleri belirgin olmalıdır. Anacların 5 7 Kg.' dan fazla ağırlığa sahip olmamaları uygulamalar acısından daha pratiktir. Kuşkusuz, hormon uygulaması ile damızlıklar, doğal yumurtlama sırasında bıraktıklarından daha sağlıklı ve daha erken bir surede yumurta verirler. oncelikle anaclar MS 222 veya Quinaldin gibi anastezik maddeler kullanılarak bayıltılırlar. Daha sonra Şekil 7 'de gorulduğu gibi, cene matkapla delinerek iple bağlanır. Bu uygulama ne solumayı ve ne de yumurtlamayı etkiler. Genellikle, hipofizasyon icin sazan hipofizi kullanılır. Dozaj olarak ; dişiler icin 4 4.5 mg / Kg. canlı vucut ağırlığı olup, buna karşın erkekler icin ise, 3 4 mg / Kg. canlı vucut ağırlığıdır. Hipofiz tatbikatı sazan balığına uygulandığı gibidir ( Şekil 8) . 23 24 0 C su sıcaklığında yapılan enjeksiyondan 20 21 saat sonra ( 450 480 saat derece ) yumurtlama oluşur. Yumurtlama oluşumunun sonu ve yumurtaların sağımı sabahın erken saatlerine proğramlanırsa, daha iyi sonucların alınması sağlanabilir. Diğer bir uygulama da hipofiz enjeksiyonunun iki aşamada yapılmasıdır. Bu uygulamada uyarıcı doz olarak dişi balığın 1 Kg. canlı ağırlığına 0.3 mg. tekabul edecek şekilde ilk enjeksiyon yapılır. Yine dişilere, 24 saat sonra 1 Kg. canlı ağırlıklarına 3.2 4.2 mg. hipofiz denk gelecek şekilde ikinci ve etkileyici doz uygulanır. Bu arada erkek balıkların 1 Kg. canlı ağırlıklarına 3 mg. hipofiz tekabul edecek şekilde enjeksiyon yapılır. Dişiye yapılan son enjeksiyondan 15 16 saat sonra dişiler sağıma hazır duruma gelirler. 4. 2. 1. Sağım ve Dolleme Yayın balığı anacları, sazangilllerle karşılaştırıldıklarında onlardan daha az yumurta verdikleri gorulur. Ovaryumun oransal hacmi, total vucud hacminin sadece % 10 15 'ine denk gelir. Sazangillerde olduğu gibi, yayın yumurtaları da anesteziden sonra dişiden kolayca sağılır.(Şekil 9) . Sağılan yumurtalar gruplar ( 100 150 gr. ) halinde taksim edilir. Her bir gruba 2 3 ml sperma veya miktarı sınırlıysa ve de fazla miktarda yumurta mevcut ise, buyuk bir erkek ( 10 Kg. ağırlığında ) balık feda edilebilir. Erkek balığın testisleri, yumurta grupları uzerinde elle veya bir tulbent icinde sıkılarak, spermanın akması temin edilir. Genellikle, 100 gr. yumurtaya 20 30 ml. olarak ilave edilen yarı fizyolojik cozelti ( %0.3 NaCl ) dollenme icin kullanılır. Cunku tuz, spermi hareketli kılar ve dollenme birkac dakika icinde sağlanır. Kuru sağılmış yumurtalar ve spermler, dollendirme cozeltisiyle derin bir kap icinde kuvvetle calkalanarak karıştırılır. Birkac dakika sonra dollenmiş yumurtalar, dollendirme cozeltisi ilave edilerek kaşıkla karıştırılır. Tam kontrollu uretim işlemlerinin bazı safhaları Şekil 10'da verilmiştir. 4.2.2 İnkubasyon Tuzlu cozeltide, yumurtalar şişmez ve de yapışkan olmazlar. 4 5 dak. yumurtalar karıştırıldıktan sonra, 7 9 lt. lik zugar şişelerine aktarılırlar. Yumurtalar şişelerde ya cam yuzeyine veya birbirine yapışırlar. Dollenmenin ilk 12 15. saatlerinde oksijen talep duzeyi cok duşuktur. Bu sureden sonra, zugarlerin su akışını 1 lt / dak.' ya yukseltmek gerekir. 16 20. saatten sonra, dollenmemiş yumurtalar beyazlaşmaya başlarlar. Mantarlaşma bu yumurtalar uzerine kolayca yayılabilir. Embriyonun oksijen ihtiyacı, embriyogenesisin gelişimiyle birlikte ortaya cıkar. Bu yuzden morula safhasından sonra, su akışını iyi bir şekilde ayarlamak gerekir. Birbirine yapışmış yumurtalar, proteolitik enzim cozeltisiyle ( her bir zugar cam şişeyi % 1 'lik alkalin proteaz cozeltisinin 20 ml.'si 5 dak. sureyle ) işlemden gecirilir. Enzim cozeltisinin, butun yumurta yuzeyine ulaşması icin caba sarf edilmelidir (Şekil 11) . Yumurta yuzeyinde yapışma olmaması ve karakteristik protein tabakasının erimesi icin, yumurtalar yavaşca plastik bir cubukla karıştırılır. Bu işlemi takiben yumurtalar suda serbestce yuzerler. Kuşkusuz, bu arada koruyucu onlem olarak malahit yeşili cozeltisini uygulamak gerekir ( 1 :200000 konsantrasyonda 4 5 dak. ) . 4.2.3 Larva Bakımı Hareket ve enzim etkisiyle, yumurtadan cıkış yapan larvalar, derhal sabit bir yuzey bulmaya gayret ederler. Bu olay yumurta acılma kabında mumkun değildir. Bu nedenle, yumurtadan cıkan ve cıkmamış larvalar akan suda birlikte yuzerler. Bu donem cok hassas olup, yine en fazla kaybın olduğu donemdir. Bu aşamada su akış oranı tedrici olarak azaltılır ( 0.1 0.2 lt / dak.) . Dollenmemiş yayın balığı yumurtaları, kabuklarını kaybederler. Bunlar dollenmiş yumurtalardan daha ağır olduklarından Sazangillerin tersine inkubasyon kabının dip kısmında toplanırlar. Bir sure sonra, yumurtaların coğundan larva cıkışı olur. Larvalar, inkubasyon kabından uzaklaştırılır. Suyun durdurulması ile ayrılan yumurtalardan dollenmemiş yumurtalar uzaklaştırılır. Kuşkusuz bu uzaklaştırma işlemi sifonlama ile yapılır. Plastik tuple yapılan bu hassas uygulamayla, yumurtadan cıkmamış embriyonun yumurta kabuğu hafif bir emmeyle etkilenerek catlar. Yumurtadan cıkmış larva 2 4 lt / dak. su akış hızıyla 0.5 mm. goz acıklığına ve 30x40x60 cm. boyutunda plankton ağla cevrili kutulara boluşturulur (Şekil 12 ). Her kutuya 10000 20000 adet larva stoklanarak, muhafaza edilirler. Larvalar, oldukca hassas ve hasarlara karşı da oldukca duyarlıdırlar. Bu yuzden, yumurtadan cıktıktan sonra, ilk gun rahatsız edilmeden korunurlar. Oksijence zengin koşullarda cok dayanıklı larvalar elde edildiğinde, larvalar kutunun karanlık koşelerinde korumalı yer ararlar. Duzenli bir şekilde kutunun altında olabilecek olu larvaların alınması gereklidir. Sağlam larva 2. gunden sonra gri renkli olmaya başlar ve daha fazla hareketli olur. Yani cok hızlı yuzer ve 4 5. gunde ise, hava keseleri havayla dolar. Daha sonra besin aramak icin kutunun duvarları boyunca yuzeye doğru kademeli olarak yuzmeye başlarlar. Bu donemde de hala besin kesesine sahiptirler. Ancak artık ağız ve sindirim yolları dışsal besin alımı icin uygun bir duruma gelmiş durumdadır. 4.2.4 Fry Bakımı Yayın balığı yetiştiriciliğinin en onemli safhası, hormon enjeksiyonu sonucunda uretilen larvanın bakımıdır. Elbette ki, gerek yarı kontrollu yontem ve gerekse sağım yoluyle elde edilen larvalar, sazangillerdeki kadar yoğun bir uretim ozelliği taşımaz. Gri renkli ve beslenebilen yayın fryları, sistem boyunca su akışı olan 100 200 litrelik duzenli kucuk tanklarda cok iyi bir şekilde yetiştirilebilirler İlk yemleme zamanı : Cıkıştan 5 6 gun sonra İlk yem : İnce plankton, kesilmiş tubifeks on besleme yeri : Tanklar on besleme tanklarının buyukluğu : 100 200 lt. Stoklama oranı : 50 100 birey /lt. on besleme periyodunun suresi : 14 21 gun on besleme periyodunun optimum su sıcaklığı : 24 0 C Yemleme : balık ununun elek altı, kesilmiş tubifeks kurtları Yaşama gucu oaranı : % 90 95 Yine on bakımı, sazan balığı icin hazırlanmış ve rotiferlerle aşılanmış havuzlarda da yapılabilir. 60000 100000 / ha. şeklinde yavru stoklandığında başarılı bir yaşama gucu ( %50 60 ) elde edildiği gorulmuştur. Stok edilen frylar, doğal besinleri surekli olarak tuketirler. Bu yuzden frylar, bir ayda ancak 4 5 cm. kadar buyurler. Daha sonra, fryların hasat edilip, duşuk yoğunlukta stoklanacakları ( 1000 5000 balık / ha. ) ve birlikte buyuyebilecekleri sazan ile başka uysal balıkların bulunacağı, diğer havuzlara aktarılmaları gerekir. Yayın frylarının ağız buyuklukleri, sazangillerden daha buyuktur. Ancak bu onların daha iyi beslenip, buyuyeceklerine işaret anlamına gelmez. Sadece cladocer tuketmeye yeterli olmalarına imkan sağlar. Bu nedenle, Crustacea'lar, fryların artan besin ihtiyacını karşılayabilecek bir duzeyde coğalamazlar. Sazangillerin monokultur yetiştiriciliği icin havuz hazırlanması ve daha sonra Moina aşılanmasından sonra, moina'nın oluşturulmasını izleyen 5 7 gun sonra yavrular stoklanabilir. Yaşama gucleri % 30 45 gibi duşuk bir duzeyde gercekleşir. Yaşayabilen yavrular ilk ayın sonunda 5 6 cm'ye ulaşır. Yapılan gozlemlere gore, daha fazla yaşama gucu ve buyume oranının sağlanması icin, makrofitlerce zengin havuzlarda stoklamaları gerekmektedir. Dipte fazla buyumuş bitki, yayın larvasının buyumesi icin gereklidir. Cunku, onların gozde besinleri Cloeon, Tendipedidae larvası ve oteki boceklerin larvaları orada yaşarlar. Sindirim bolgesi iceriğinin analizi sonucunda, frylar icin bu besinlerin ideal besinler olduğu kanıtlanmıştır. Eğer bol sazan balığı yavrusu mevcut ise, yavrular bir haftalık olduklarında m2 'ye 50 100 yavru stok edilebilir. Havuz, sazan balığı yavrusu icin hazırlanmadığından, onların sağ kalma oranı yaklaşık % 10 civarında olur. İki haftalık yaş farkına bağlı olarak, sazan balığı fazla buyuyemez ve bir ay sonra yayın balığının predator alışkanlıkları gelişir. Boylece sazan balığı yavrusu yaşamak icin gerekli besinini sağlar ( 1.5 2 cm. ) . on bakım periyodu 6 hafta kadar surebilir. 8 10 cm. vucut uzunluğuna sahip yavrular istenirse hasad edilebilirler. Doğal olarak anılan havuzdan sazan balığı yavrusu urunu beklenemez. Yine azaltılmış stok yoğunluğunda ( 1000 5000 / ha.) yayın yavrusu, herbivor veya aynalı sazanlarla doğal bir şekilde bir arada yetiştirilebilirler. Tum bunlara karşın ; tanklarda on bakımı yapılan yavruları enfeksiyonlardan koruma ve hassas yaşama donemlerindeki kayıpları onleme konusunda onemli başarılar elde edilmiştir. on bakım tankının tipi cok iyi secilmelidir. Bu noktada en uygun tanklar ; temizlenmesi, balığın kontrol edilebilmesi, elverişli su akışının sağlanması yonunden kolay olan ve derin olmayan ( 15 30 cm ) 'lardır. Bakım tanklarında optimal su sıcaklığı 22 0 C olmalıdır. Bu su sıcaklığında yavrunun buyumesi oldukca hızlıdır. orneğin iki haftalık yavru 2 3 cm., 3 haftalık yavru ise 4 5 cm.'ye ulaşır. Bu hızlı buyume oranı kademeli olarak yavaşlar ve yavru bir ayda, havuzlarda bakılmış olanlarla benzer uzunluğa ulaşır Bu konuda, standart olarak saptanan prensipleri şoyle sıralamak mumkundur : Eğer tank 100 200 lt. ve suyun akış debisi 5 8 lt / dak. ( O2 iceriği 5 6 mg / lt.) ise, 5000 12000 adet yuzebilen yavru anılan tanka stoklanabilir. Bunlar iki hafta sureyle tankta muhafaza edilebilir. İki haftadan sonra stok, 100 lt'de 3000 yavru duzeyine kadar seyreltilir Kucuk yavrular, volumetrik yontem kullanılarak kucuk cay suzgeciyle yaklaşık olarak sayılabilirler. Havuzlardan toplanmış zooplanktonlar cok iyi besleyici olmalarına rağmen, yoğun olarak yetiştirilen tubifekslern daha ekonomik olduğu kanıtlanmıştır. Başlangıcta tubifeksler 1 2 mm.'lik parcalara ayrılmalıdır (Şekil 13) . Yayın yavruları, beslenmeye başladıktan sonra, gun ışığından kacınırlar. Bu nedenle, genellikle biribirini koruyan gruplar halinde durgun su kısmına yakın yerlerde dururlar. Kesilmiş tubifeks, yavru gruplarının yakınındaki suyun icine karıştırılır. Yavru buyuduğunde, tubifeks buyuk parcalar halinde verilir. Yavru 2 cm. boy uzunluğuna eriştiğinde ise, tubifeks tek parca halinde ilave edilir. Zorunlu durumlarda, yağsız balık eti iyi oğutulerek kullanılır. Ancak bu uygulamayla su kirliliğinde artışlar olur. Oluşabilecek yağ bulaşmasının elemine edilmesi icin yoğun bir temizlik işlemine gereksinim duyulur. 4.2.5. 1 Yazlık Yavrunun Yetiştirilmesi Bir yazlık yayın yavrusunu yetiştirmek icin başlangıc materyali denilince ; on bakımı yapılmış yavru veya sadece beslenmeye başlamış olan larvalar anlaşılır. Başlangıc materyali larva ve sazan yavruları, birlikte geniş havuzlarda stok edilmişse, en iyi yaşama gucu oranı % 5 10 'dur. Bu havuzlarda, sazan balığı yavrusunun canlı kalma oranı onemliyse, havuzlar oncelikli rotatoria ile aşılanırlar. Ancak o zaman verimli ve kuvvetli yayın fingerlinglerinin hasat edilmesi beklenir. Yayın yavrularının stoklama oranı, 40000 50000 yavru / ha. duzeyinde olabilir. Eğer havuzun zooplankton stok duzeyi, sazan balığı icin uygun değilse, sazan balığı yavrusu 1.5 2 milyon kadar olabilir. Havuz, sazan balığı icin zooplanktonkla donatılmışsa, 100000 300000 sazan yavrusu / ha. stok duzeyi yeterlidir. Uygun koşullar altında, sazan balığı yavrusu yayın yavrusundan daha hızlı buyuyebilir. Sazanın ilk kalım oranı oldukca yuksek ise, yayınla rekabet ederek, yayın yavrusu icin uygun olmayan koşullar oluşturur. Bilahare seyrelmiş olan yayın balığı, sazan balığı ile birlikte yakalanır. Ancak, cok gec kalınmış olabilir. Bir başka farklı durum, sazan balığı yavrusu kalım oranının duşuk olduğunda meydana gelir. Ayrıca aşırı ve zararlı otlanma da durumu oldukca etkiler. Yayın yavruları, uygun koşulları yakaladıklarında, kalım oranlarında yukselme soz konusu olur. Ancak daha sonra, kannibalizm havuzdaki yaşam icin gerekli besin kaybına bağlı olarak gelişebilir. Seyrelmiş sazan balığı stoğu, yayın balığı yavrularından daha hızlı buyur. Bu surede herhangi bir tehlike gorulurse, problem yeşil sazan damızlıklarını stoklayarak duzeltilebilir. Yeşil sazan balığı cok yavaş buyuduğunden, uzun sure icin gerekli olan canlı besini sağlayacaktır. Yukarıda bahsedilen problemlerden sakınmak icin, stok edilen iki balık turu arasındaki farklılık hic olmazsa, iki haftada bir duzenlenmelidir. Başlangıc stoğunda olduğu gibi, ilk beslenen yayın yavrusundan, teknolojik olarak yetiştirilen bir yazlık fingerlinglerin birkac zayıf durumunun olduğu da ifade edilmiştir. Uygulanan yontemlere gore, uretim ; birkac Kg/ ha 'dan 300 Kg / ha.'a kadar ulaşabilir. Bir yazlık fingerlinglerin yetiştirilmesi icin, on bakımı yapılmış yavru balıkların başlangıc materyali gibi kullanılması oldukca guvenli bir işlemdir. Her ne kadar yaşama gucu oranı bu teknoloji ile oldukca duşukse de, başlama materyali olarak eğer 5 6 cm. lik yavrular tercih edilirse, % 30 40 'luk bir kalım oranı beklenebilir. Başlama materyalinin bu tipi oldukca dengelidir. on bakımı yapılmış populasyon, sazan balığı yavrusunun bulunduğu buyuk havuzlarda cok iyi bir şekilde yetiştirilebilir. Havuzlara rotatorialar aşılanıp, sazan yavruları ( 200000 1000000 yavru / ha ) şeklinde stoklanır. Eğer on bakımı yapılmış yayın yavruları cok kucuk ise, 20000 30000 yavru / ha. yoğunlukta sazanla aynı zamanda stoklanabilir. 5 6 cm. lik veya daha buyuk yayın yavrusu icin ( 3000 7000 yavru / ha ) stok edilen iki tur arasında 8 10 gunluk bir fark olabilir. Boylece sazan yavruları gelişerek, guc kazanır. 4 cm.'den buyuk yayın yavruları, on bakımı yapılmış sazanlarla birlikte başarılı bir şekilde yetiştirilebilir. Aynı şekil polikultur yetiştiriciliğinde, stok yoğunluğu birkac yuz adet / ha. olan herbivor cin sazanlarıyla birlikte de uygulanabilir. Kuşkusuz, bu havuzlardaki oncelikli urun, sazandır. Bundan dolayı, stoklamada dikkatli ve planlı işlemler yapmak ve de aşırı stoklamadan kacınmak oncelikli davranışlar olmalıdır. Bu tur havuzlarda, birkac yuz yayın balığının bulunması uretimi tehlikeye atmaz. on bakımlı yayın yavruları, 1 yazlık sazan ya da tadpoles ve diğer kucuk su hayvanlarının kullanılması amaclanarak,1 yazlık kombine bir populasyon stoklama duzeyine tabi tutulabilir. . 4.2.6 1 Yazlıktan Buyuk Yayın Gruplarının Yetiştiriciliği Tum hastalıklara karşı duyarlı yayın yavruları, basit besin ihtiyacları olan daha direncli balıklar arasında buyur. 50 gr.'dan daha buyuk bireyler besine sazan balığından daha az gereksinim duyarlar. Uygulamada, 50 gr. canlı ağırlığa ulaşmış olanlardan itibaren, pazar buyukluğune gelmiş balığa kadar olan bireylerde, kayıplar beklenmez ( Tablo 4 ) . Tablo 4. Havuzda Yetiştiriciliği Yapılan Yayın Balıklarında Farklı Yaş Gruplarının+ Vucut Uzunluğu Ve Kutlesi Arasındaki Korelasyonlar. Yaş Uzunluk Vucut Kutlesi on beslenmesi yapılmış 1 aylık 4 7 1 3 1 yazlık 20 30 80 140 2 yazlık 40 65 500 1200 3 yazlık 70 80 2000 3000 4 yazlık 90 100 4000 6000 5 yazlık 100 130 7000 10000 + Beslenme duzeyine bağlı Gunumuzdeki uygulamalarda, yayın balığının daha yaşlı sazan ve herbivor balıklarla yetiştiriciliği yapılmaktadır. Eğer yetiştiricilik sırasında, bu turlerin kaybından sakınmak istiyorsak, uygun yaş gruplarını birlikte muhafaza etmemiz gerekiyor. Bu konudaki kriterler icin yeterli veriler Tablo 5'de verilmiştir. Eğer yayın yavrusunun ağırlığı 50 gr.'dan fazla ve 30 40 gr.'dan az değilse, bir yaz gecirmiş sazanla birlikte yetiştiriciliğinin yapılabileceği ilgili Tabloda ifade edilmektedir. Tablo 5. Yayın Balığının Sazan Havuzlarında Bir Tamamlayıcı Tur Olarak Kullanılmasındaki Stoklama Duzeylerine Ait Bazı Veriler on beslenmesi yapılmış 1 yazlık 2 yazlık Havuzdaki sazan yaşı C1 C1, C2 C2 Yayın balığının stoklama sayısı Ort. vucut kutlesi Ekstrem değerler Total vucut kutlesi Hasat edilen yayın balığı sayısı /ha Ort. vucut kutlesi Ekstrem değerler Total vuc. kutlesi Yaşama gucu 100 500 3 5 1 10 0.3 2.5 30 2oo 80 140 20 420 2.5 25 30 40 60 120 80 140 20 420 5 15 30 90 500 1200 300 1700 15 100 50 80 30 45 500 1200 300 1700 15 50 20 35 2000 3000 1200 4000 40 100 60 80 Bazen yetiştirici, stok yapılan yıldan itibaren 2 yaz gecirmiş sazan balığını hasat edip, satmaz. Yani, pazar buyukluğune ulaşıncaya kadar bekletilir. Cok hızlı buyuyen yayın, ikinci yılda sazan balığının buyuk bir kısmını yiyeceğinden dolayı, bu koşullar altında yayın balığı stoğu yapılmaz. Aynı olculere sahip, kendi yaş gruplar icinde biraz kannibalizm sozkonusu olduğundan, farklı turler veya farklı yaş grupları ile birlikte stok edilen yayın balığının kışı gecirmesi zorlaşır. Ancak, stoklanacak yemlik balıklarla bu problem cozulur. Yayın balığının ilginc bir karekteri ; su akışına karşı duyarlı olmasıdır. Doğrudan akış borularını veya su giriş yapılarını hızlıca bulup, havuzu terkedebilirler. Bundan dolayı geceleri kacmalarını onlemek icin ızgaraların konması şarttır. Bir yayın balığı stoğu, bir havuz icinden tedbirsiz kanal veya hendekler vasıtasıyla tamamen kayıp olabilir 5. Yararlanılan Kaynaklar: 1 BERKA, R.1989. Canlı Balıkların Taşınması, T. O. K. B. Su Urunleri Arşt. Enst. Md. Yayın no:1 EĞİRDİR. 2 CELİKKALE, M. S. 1988. İcsu Balıkları ve Yetiştiriciliği. Cilt 1, K. T. U. Yayın No:124 TRABZON 3 EMRE, Y. ve KURUM, V.1998 Havuz ve Ağ kafeslerde Alabalık Yetiştiricilik Teknikleri. ANKARA 4 GALL, G. A. E and CRANDELL, P. A. 1992. The Rainbow Trout. Aquaculture, 100, pp1 10. AMSTERDAM. 5 PİPER, R. G. ve Ark.1989. Fish Hatcery Management. U. S. D. İ. F. and W. S. WASHİNGTON 6 SHEPHERD, J and BROMAGE, N. 1989. Intensive Fish Farming. BSP Professional Books. OXFORD 7 STEVEAND