Domates Hastalıkları Domates Bakteriyel Benek Hastalığı Domates Bakteriyel Kanser ve Solgunluk Hastalığı Domates Bakteriyel Leke Hastalığı Domates Cift Cizgili Virus Hastalığı Domates Lekeli Solgunluk Virusu Domates Bakteriyel Benek Hastalığı; Latincesi : Hastalık Tanımı : P. syringae pv. tomato 0.7 1.2X1.5 2.0 mikron boyutlarında, gram negatif, 1 3 polar kamcılı, aerobik karakterli bir bakteridir. Sakkaroz Nutrient besi yerinde beyaz, yuvarlak, parlak koloni verir. Optimum gelişim sıcaklığı 20 25&

Domates Hastalıkları Domates Bakteriyel Benek Hastalığı Domates Bakteriyel Kanser ve Solgunluk Hastalığı Domates Bakteriyel Leke Hastalığı Domates Cift Cizgili Virus Hastalığı Domates Lekeli Solgunluk Virusu Domates Bakteriyel Benek Hastalığı; Latincesi : Hastalık Tanımı : P. syringae pv. tomato 0.7 1.2X1.5 2.0 mikron boyutlarında, gram negatif, 1 3 polar kamcılı, aerobik karakterli bir bakteridir. Sakkaroz Nutrient besi yerinde beyaz, yuvarlak, parlak koloni verir. Optimum gelişim sıcaklığı 20 25°;C, maximum ise 33°;C dir. Etmen tohumla taşınabildiği gibi, toprakta hastalıklı bitki kalıntıları uzerinde saprofitik olarak 1 2 yıl canlılığını koruyabilir. Enfeksiyon, tohum yuzeyinde bulunan bakteriler yanında topraktaki hastalıklı bitki kalıntılarından sağlıklı fideye bulaşmayla başlayabilir. Sekonder bulaşmalar bitkide herhangi bir nedenle acılmış yaralardan veya doğal acıklıklardan olmaktadır. Yaşayış : Etmen yaprak, sap, cicek ve meyve saplarında kahverenginden siyaha kadar değişen renkte lekeler, meyvelerde ise caplan 1 mm yi gecmeyen yuzeysel kabarcıklar şeklinde belirti verir. Yapraktaki lekeler onceleri kucuk, yuvarlak, koyu renkli ve sınırsızdır. Bu lekeler zamanla birleşerek buyuk lekeler meydana gelir. Ozellikle ilk ciceklerde hastalık gorulurse, meyve tutumunu etkileyeceğinden buyuk urun kaybı olur. Meyvelerdeki lekeler deformasyona neden olduğundan domatesin ticari değerini duşurur. Dunyada ve ulkemizde domates uretimi yapılan yorelerde genellikle hastalığa rastlanılmaktadır. Ozellikle ortu altı domates uretim alanlarında yaygındır. Kulturel Onlemler : Fide doneminde belirti gosteren bitkiler tarlaya şaşırtılmamalı ve yok edilmeli Seralarda havalandırmaya ozen gosterilmeli ve aşırı nem birikimi onlenmeli Enfekteli bitki artıkları yok edilmeli Bulaşma alanlarında l yıllık ekim nobeti uygulanmalı Hastalık tohumla da taşındığından temiz alanlardan tohum alınmalıdır. Kimyasal Mucadele : Fide ve tarla doneminde yapılacak olan yeşil aksam ilaclamaları kaplama olarak yapılmalıdır. Ozellikle ortu altı domates uretiminde ilacsız alan kalmamasına ozen gosterilmelidir ve bitki yuzeyinde ıslaklık soz konusu ise bitkilerin yuzeyi kuruduktan sonra ilaclama yapılmalıdır. İlaclama Zamanı : Domates bakteriye! benek hastalığı ile mucadele yeşil aksam ilaclamaları şeklinde yurutulur. Yeşil aksam ilaclamaları fidelikte veya tarlada hastalık gorulur gorulmez koruyucu olarak, fide doneminde haftada bir, tarla doneminde ise 8 10 gun ara ile 2 3 uygulama yapılmalıdır. Seralarda uygulama sayısı arttırılabilir. Domates Bakteriyel Kanser ve Solgunluk Hastalığı: Latincesi : (Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis Jensen ) Hastalık Tanımı : C. michiganensis subsp. michiganensis buyuklukleri değişken, bir ucunda şişkinlik olan, hafif kamburca cubuklardan ibarettir. Gram pozitif olup, aerobik karakterdedir. Beef extract pepton besiyerinde kucuk, sarımsı renkte, yuvarlak, parlak tek tek koloniler oluşturur. Optimum gelişme sıcaklığı 24 28°;C, maximum 37°;C, ırklara bağlı olarak değişmekle beraber minimum 1°;C dir. Gelişebileceği pH aralığı 5.0 9.2 ' dir. Hastalıklı bitki artıkları ile toprağa gecen mikroorganizma kışı toprakta gecirebildiği gibi enfekteli tohumlar icinde veya dış kabuğunda da gecirebilir. Az hareket edebilen bir bakteridir, kesin olarak bir yara parazitidir. Ancak bakteri bitkide buyuk bir hızla ilerler. Tohumda bulunan bakteri doğrudan doğruya iletim demetlerine gecerek bitkinin her tarafına yayılmaktadır, sonucta yine tohuma yerleşmektedir. Yaşayış : Bakteriye! solgunluk, domates bitkileri cicek devresine yaklaştığı zaman solgunluk şeklinde ilk belirtisini gosterir. Solma alt yapraklardan başlar, yukarıya doğru ilerler. Sistemik bir hastalıktır, bakteriler ksilem ve floem iletken boru demetlerinde iki farklı yonde yayılırlar. Etmenin sistemik enfeksiyon ozelliği nedeniyle solgunluk domates bitkisinin yalnızca bir yonlu surgun ve yaprakcıklarının solması şeklinde gorulebilir. İlerleyen bakteri meyve ve tohuma ulaşır. Solgunluk kısa bir sure sonra kuruluğa donuşur. Enfeksiyon başlangıcında surgun, boyuna kesilip incelenirse iletken dokuların ince bir cizgi şeklinde sarı renk aldığı gorulur. İletken boruları bakteriler doldurduğundan hastalık bir trakheobakteriozis hastalığıdır. Etmen ileri devrelerde govde ve surgunlerde yara ve catlaklara neden olur. Bu ozelliği nedeniyle hastalığa bakteriye! kanser de denir. Bu kanserler domates bakteriyel solgunluğu icin tipiktir, diğer solgunluk etmenlerinde gorulmez. Meyvelerde ortası acık kahve renkli, cevresi beyaz haleli ve kuş gozu lekesi olarak tanımlanan lekeler oluşturur. Erken meyve enfeksiyonları şekil bozukluklarına neden olur. Enfekteli tohumların rengi değişir ve cimlenme gucunu yitirir. Meyve belirtisi de bakteriyel solgunluğu diğer solgunluklardan ayıran bir belirtidir. Hastalık domates uretim alanlarında onemli kayıplara neden olmaktadır. Erken enfeksiyonlarda urun almak olanaksızdır. Yapılan araştırmalar hastalığın % 80 ' e varabilen oranlarda zarara neden olabildiğini ortaya koymuştur. Bakteriyel solgunluk hastalığı domates uretimi yapılan coğu ulkede gorulmektedir. Ulkemizde ilk kez 1950 yılında saptanmıştır. Genellikle domates uretimi yapılan butun bolgelerimiz bulaşıktır. Kulturel Onlemler : Temiz alanlardan tohum alınmalıdır. Etmenle enfekte olmuş ve bulaşmış tohum asla uretimde kullanılmamalıdır. Fidelik ve seralarda sık sık havalandırma yapılarak aşırı nem birikimi onlenmelidir. Etmenle bulaşık uretim alanlarında 2 yıllık bir ekim nobeti uygulanmalıdır. Bakım işlemleri yurutulurken bitkiler yaralanmamalı ve seralarda koltuk alma işlemi yapılırken enfeksiyon gorulen bitkiler en sona bırakılmalıdır. Ozellikle ortu altı domates uretiminde domates bakteriyel benek hastalığı icin yapılan bakır uygulamaları koltuk alma işleminden hemen sonra yapılmalı, dolayısıyla C. michiganensis subsp. michiganensis icin giriş kapısı olabilecek yara yerlerinden giriş bir olcude engellenmiş olacaktır. Hastalıklı bitkiler uretim alanından uzaklaştırılmalıdır. Kimyasal Mucadele : Eğer tohumlar hastalıkla bulaşıklığı şupheli alanlardan alınmışsa tohumluk icin ayrılan domates meyveleri ezilmeli, ince bir tabaka halinde direkt guneş ışınlarından korunmuş bir yere serilerek 20°;C'de 4 gun bekletilmeli ve sık sık havalandırılmalıdır. Fermantasyon anında gelişen bazı Bacillus spp. antagonistik etki gostererek bakterileri elemine etmektedirler. Bulaşık tohumları kullanma zorunluluğu varsa, domates tohumları 50 54°;C de sabit tutulan sıcak suya 28 dakika bandırılarak, kurutulup sonra ekim yapılmalıdır. Domates Bakteriyel Leke Hastalığı; Hastalık Tanımı : Xanthomonas campestris pv. vesicatoria 0.6 0.7 x 1.0 1.5 u buyukluğunde kap sulsuz, tek kutuptan kamcılı ve gram negatif bir bakteridir. Besiyerinde sarı renkli koloni oluşturur. Optimum gelişim sıcaklığı 29°;C'dir. 39°;C'de birkac gun icinde canlılığını yitirir. Etmen bulaşık tohumla yıldan yıla taşındığı gibi, hastalıklı bitki artıkları ile toprağa da gecer ve toprakta 2 3 yıl canlılığını surdurebilir. Sekonder enfeksiyonlar ise sağanak halinde yağan yağmurlar ve ruzgar aracılığı ile olur ve bakteri sağlam bitkilere bulaşır. Etmenin bitkiye girişi kırılan tuy yerlerinden ve stomalardan olmaktadır. Şiddetli yağmurlardan sonra hastalık gozle fark edilebilir derecede ilerleme gosterir. Yaşayış : X. campestris pv. vesicatoria domatesin butun toprak ustu kısımlarında leke meydana getirir. Yaprak, yaprak sapı, sap, cicek ve meyvede oluşturduğu lekeler bakteriyel benek hastalığı lekelerinden daha buyuktur ve lekeler daha duzensizdir. Yapraklardaki ilk belirtiler kucuk, şekilsiz veya 2 mm. capında yuvarlak olup onceleri yağlı bir gorunum kazanırlar. Ustten bakılınca cukur bir gorunuşe sahiptir ve sarı bir haleyle cevrilidir. Hastalığın ileri devrelerinde lekeler birleşerek yaprağı kurutabilir. Hastalık erken devrede enfeksiyon yaparsa fideler ve genc bitkiler kavrulmuş bir durum alırlar. Boyle enfeksiyonlarda Alternaria sp. zararı ile karıştırılabilir. Başlangıcta kucuk ve az sayıda olan meyve lekeleri zamanla buyuk ve cukur gorunumlu curumeler meydana getirir. Meyvedeki lezyonların orta kısımları zamanla catlar. Meyve sapı ve genc şaplardaki ilk belirtiler yaprak belirtilerine benzer sert ve ince uzun cizgiler şeklinde gorunum alırlar. Hastalık domateslerde onemli zararlara neden olmaktadır. Fidelikte hastalık gorulurse hemen yok edilmelidir. Ozellikle cicek devresindeki enfeksiyonlar urun kaybına neden olur. Hastalıklı meyvelerin pazar değerinin cok duşmesi nedeniyle meyvelerdeki zararı kucumsenmeyecek boyuttadır. Bakteriye! leke, domates uretimi yapılan ulkelerde ve ulkemizde yayılma eğilimi gostermektedir. Kulturel Onlemler : Fide doneminde belirti gosteren bitkiler hemen uzaklaştırılmalı ve kesinlikle uretimde kullanılmamalı Seralarda havalandırmaya ozen gosterilmeli Enfekteli bitki artıkları uretim alanından uzaklaştırılmalı ve yok edilmeli Etmenle bulaşık tarlalarda en az 2 3 yıllık ekim nobeti uygulanmalıdır. Hastalık tohumla taşındığından hastalığın gorulduğu uretim alanlarından tohum alınmamalıdır. Kimyasal Mucadele : Fide ve tarla doneminde yapılacak olan yeşil aksam ilaclamaları kaplama olarak yapılmalıdır. İlaclama Zamanı : Domates bakteriye) leke hastalığı ile mucadele yeşil aksam ilaclamaları şeklinde yurutulur. Yeşil aksam ilaclamaları fidelikte veya tarlada hastalık gorulur gorulmez koruyucu olarak, fide doneminde haftada bir, tarlada ise 8 10 gun ara ile 2 3 uygulama yapılmalıdır. Domates Cift Cizgili Virus Hastalığı; Hastalık Tanımı : Hastalık, Tutun mozaik virusu ve Patates X virusunun birlikte yaptıkları enfeksiyon sonucu oluşan onemli bir hastalıktır. Domates ve patates urunlerinin birbirine yakın olarak uretildiği yorelerde onemlidir. Etmenler konukcularında sistemik olarak bulunur, hastalıklı bitki artıklarında ve yabancı otlarda yaşayışlarını surdurebilirler. Mekanik olarak, gerek toprak ustunde bitkilerin birbirlerine, gerekse toprak altında koklerin değmesi yoluyla bir bitkiden diğerine gecer. Domates tohumları virusu taşır, ayrıca kus kut ile de yayılır. Yaşayış : Hastalığın ilk belirtileri tepe yapraklarda oluşan cok sayıdaki koyu kahverengi siyah nekrotik lekelerdir. Govde uzerindeki hafifce cokuk uzunlamasına cizgi şeklindeki belirtiler yaprak sapında da devam eder. Enfeksiyon buyume noktasına ulaştığı zaman bitkide olum gorulur. Bitkinin tumunde bir bodurlaşma ve yaprakların kuculmesi şeklinde deformasyon oluşur, enfeksiyondan once gelişmiş olan yaprak ve meyveler normal gorunuşlerini korur, ancak genc surgunler yukarıdaki belirtileri gosterir. Meyveler uzerinde de once kabarcık daha sonra cokmuş kahverengi lekeler oluşur. Hastalığın ekonomik onemi enfeksiyon zamanına ve viruslerin virulent oluşuna bağlı olarak değişkenlik gosterilebilir. Fakat Patates X virusu?nun gec enfeksiyonlarda da urunu etkilediği saptanmıştır. Ulkemizde Ege, Akdeniz ve Orta Anadolu Bolgesinde saptanmıştır. Kulturel Onlemler : Domates ve patates urunleri bir arada yetiştirilmemelidir. Hastalıklı olduğundan şuphe edilen bitkiler sokulup yakılmalıdır, civarındaki yabancı otlarla mucadele edilmeli, ozellikle kuskut gorulunce derhal sarıldığı bitkiyle birlikte sokulup yakılmalı, en kucuk parcanın kalmamasına ozen gosterilmelidir. Bakım işlemlerinden once eller bol sabun ve su ile yıkanmalıdır. Ekim nobeti aşağıdaki gibi uygulanmalıdır. Birinci yıl: Domates, biber, patlıcan, hıyar, kabak, patates İkinci yıl: Havuc, soğan, sarımsak, ıspanak, kereviz Ucuncu yıl: Bakla, bezelye, fasulye Dorduncu yıl: Karnabahar, lahana, turp, marul, pırasa Sertifikalı tohum kullanılmalıdır. Kimyasal Mucadele : Hastalık etmenine karşı doğrudan bir kimyasal mucadele yoktur; ancak bu etmenin vektorleri olan emici boceklere karşı mucadele yapılması hastalığın taşınmasını onlemek yonunden yararlıdır. Domates Lekeli Solgunluk Virusu; Hastalık Tanımı : Domates lekeli solgunluk virusu , Bunyaviridae familyasına bağlı Tospovirus grubuna dahil bir virus olup, zarflı yapıdaki TSWV, 70 110 nm capında kuresel parti kullerden oluşmakta ve duz tek sarmal RNA genomu icermektedir. TSWV, Thrips tabaci, T. setosus, T. palmi, Frankliniella occidentalis, F. fusca, F. intonsa, F. schultzei ve Scirtothrips dorsalis turleri ile etkin olarak taşınabil mektedirler. Tripsler, yalnızca larva doneminde, yaprak epidermal hucrelerinde yuzeysel beslenerek virusu bunyesine almaktadır. Bu durum, T. tabaci icin en az 15 dakikalık bir beslenme sonucunda gercekleşmekte ve beslenme suresi uzadıkca, virus taşınması daha da etkili olmaktadır. Trips bunyesine alınan virus, ture bağlı olarak 3 10 gun arası bir latent periyoda sahiptir. Trips virusu aldıktan sonra, en cok 22 30 gun suresince hastalığı taşıyabilme ozelliğindedir. Vektor, yaşamı boyunca virusu yumurtalarına aktarmadan bunyesinde bulundurmaktadır. Yaşayış : TSWV; bitki turu, ceşidi, yaşı, beslenme ve ekolojik şartlara bağlı olarak farklı belirtiler gostermektedir. Farklı bitkilerdeki belirtileri aşağıda verilmiştir. Domates: Yapraklar uzerinde once kahverengi daha sonra bronz rengine donuşen lekeler oluşmaktadır. Bazen bronzluk nekroza donuşerek bitkiyi kurutabilir. Yapraklar aşağı ve ice doğru kıvrılır ve kırılgan bir yapı alır. Yaprak sapında, govdede ve yeni gelişen surgunlerde koyu kahverengi cizgiler gozlenir. Surgun uclarında geriye doğru olum, bitkide tek yonlu ya da homojen bodurlaşma ve genel solgunluk tipiktir. Meyveler uzerinde cok sayıda ic ice gecmiş, merkezi kabarık olan halkalar şeklinde lekeler gorulmektedir. Cicekler enfeksiyondan once oluşmuş ise meyvelerde belirti gorulmeyebilir. Enfeksiyondan sonra oluşmuş ise olgunlaşmamış, yeşil renkli meyvelerde şekil bozukluğu ve ic ice gecmiş yuvarlak lekeler gorulur. Olgunlaşmış meyvelerde ise cok sayıda konsantrik ve etrafı sarı renkte olan daire şeklinde lekeler oluşur. Biber: Bitkinin tumunde genel bir bodurluk ve sararma, solgunlukla birlikte en tipik belirtisidir. Yapraklarda, klorotik cizgili lekeler ya da nekrotik noktalı mozaik şekiller dikkat ceker (Şekil 59a, b, c). Nekrotik cizgiler, uc surgunlere kadar yayılacak şekilde tum govdede oluşur. Olgun meyvede konsantrik sarı halkalı noktalar veya nekrotik cizgiler gozlenir (Şekil 59d, e). Marul: Bitkinin tek tarafındaki yapraklardan klorotik kahverengi beneklenmelerle başlar ve renk değişimleri gobekteki yapraklara kadar yayılır. Bitkinin tek taraflı gelişme geriliği gostermesi ise, en karakteristik belirtisidir. Krizantem: Ceşide bağlı olarak belirtiler farklılık gosterir. Bununla birlikte tipik olarak govdede siyah cizgiler ve solgunluk tipik belirtisidir. Bu virusle bulaşık bitkilerde bazen %100 e ulaşabilen zararlar oluşabilmektedir. Cevre şartları ve konukcunun hastalandığı doneme ve hastalığın yaygınlığına bağlı olarak TSVVV ile bulaşık alanlarda urun almak mumkun olmamaktadır. Ulkemizde de varlığı tutun , domates ve biberlerde varlığı saptanmıştır. Kulturel Onlemler : ? Sanitasyon uygulamalarına dikkat edilmelidir. ? Fidelikler, ozellikle sus bitkileri ve yabancı otların bulunmadığı bir alanda kurulmalıdır. ? Hastalıklı bir bitki belirlendiğinde, hemen sokulerek uzaklaştırılmalıdır. ? Duyarlı konukcular arasında yer alan sus bitkileri, bu tip seraların yakınında yetiştirilmemelidir. ? Seraların gerek ic ve gerekse dış alanlarında yabancı otların yok edilmesi hem enfeksiyon kaynağı olarak ve hem de trips populasyonunu artırmaması acısından oldukca onemlidir. ? Seralar, dikim sonrasında mumkun olduğunca sık kontrol edilmeli ve sera icerisindeki sarı yapışkan tuzaklar ile trips varlığı her an incelenmelidir. ? Seralarda tripslerin giremeyeceği delik capına (0.2 0.3 mm) sahip tuller, ya da tel kullanımı da korunma amacıyla alınacak onlemler arasındadır. ? Domates yetiştiriciliğinde ışığı yansıtan malcların kullanımı, tamamen yok etmese de trips populasyonunu duşurmede kullanılabilir. ? Vektor mucadelesi, "Sebzelerde Tripsler Zirai Mucadele Teknik Talimatı'Yıa uygun olarak yapılmalıdır. ? Ozellikle trips turleri arasında TSWVi en hızlı ve aktif taşıyabilen Frankliniella occidentalis'ın varlığı her zaman kontrol edilmelidir.