Bilincsiz Gubreleme ve Olası Sonuclar... Bilincsiz Gubreleme ve Olası Sonuclar... Dunya nufusunun gıda ihtiyacını karşılamak amacıyla tarım alanlarından birim alandan daha fazla verim elde etmek icin, daha fazla girdi kullanılmasını gerektirmektedir. Tarımın butun kollarında kaliteli tohumluk, mekanizasyon, bitki ıslahı bir etkili koruma tedbirlerinin yanında sulama ve yağışa bağlı olarak bilgili ve gubreleme yapmak gerekmektedir. Gubre uygulamasıyla artırılan bitkisel urunler, hayvan cılık ve tarıma dayalı endustrinin de temelini oluşturmaktadır. Yapılan araştırmalara gore elde edilecek urun miktarına tarımsal girdiler gubrenin etkisi gelişmekte olan ulkelerde %50 60 civarında olduğu belirlenmiştir. Kimyasal gubreler az gelişmiş toplumlarda, cok fazla verim alabilmek duşuncesi ile rast gele zamanlarda olcu tanımaz miktarlarda ve bilimsel olmayan yol ve metotlarla arazi yuzeyine serpmek suretiyle kullanılmaktadır. Bu şekilde bilincsizce kullanılan gubrelerin %50'si bitkilere yararlı olabilmekte geri kalan kısmı ise toprak sisteminden yıkanma, yuzey akışları ve buharlaşama ile uzaklaşmaktadır. Bu şekilde topraktan uzaklaşan gubreler toprak, hava ve su ortamlarında ceşitli olumsuz etkilere neden olabilmektedir. Bu yazıda kimyasal gubrelerin toprak sistemi uzerindeki olumsuz etkileri değerlendirilecektir. Kimyasal gubrelerin toprak uzerindeki olumsuz etkileri hemen fark edilmemektedir. Zira toprak, komponentleri ve biyolojik sistemi ile kuvvetli bir tamponlama gucune sahiptir. Kirleticilerin toprakta meydana getirmiş oldukları zararlar uretim potansiyelinde duşukluk, kalite bozuk luğu gibi etkilerle bitkisel urunlerde ortaya cıkarken, bunyesinde toksik maddeleri biriktiren besin ve yemlerle beslenen insan ve hayvan larda bazı yan etkilere neden olmaktadır. Bilimsel esaslara uygun olmayan aşırı gubreleme torakta kirlenme ve sonucta toprak sutrukturunun bozulması, toprak reaksiyonunun değişmesi, toprakta mevcut elementler dengesinin bozulması, toprakta bulunan makro ve mikro faunanın zarar gormesi ve katkı maddelerinde ağır metaller gibi kirlilik unsurları taşıyan gubrelerin surekli kullanımı, topraktan yıkanması zor olan zehir yuklerinin birikmesi gibi olumsuz etkilere neden olmaktadır. a)Toprak sutrukturu uzerine etkisi: Toprağın sutrukturu tarımsal acıdan en onemli toprak ozelliğidir. Toprakların verimliliklerinin hassas bir gostergesidir. Toprağın anatomisini teşkil etmektedir. Bilimsel esaslara uygun olmayan ve gereğinden fazla gubre kullanıl ması, sutrukturun bozulmasına sebep olmak tadır. Tarıma uygun bir sutruktur oluşumu floku lasyon, granulasyon ve agregasyon sureclerinin bir sonucudur. Sutrukturun bozulması bu sureclerin bir nevi tersine cevrilmesi hadisesidir. Diğer bir ifade ile toprağın dispers olmasıdır. Yapılan araştırmalar ve calışmalar gostermiştir ki, fazla miktarda verilen bir kısım gubreler ozellikle tek değerlikli olanlar toprağı dispers etmektedirler. Mesela NaNo3, NH4NO3, KCI, K2SO4, NH4CL gibi gubreler toprak sutruk turunu bozmakta, boylece geniş caplı toprak kirliliği meydana gelmektedir. Sutrukturu bozu lan topraklardan kaliteli ve verimli mahsul almak imkansızlaşmaktadır. Zira bu gibi topraklar verilen gubrelerden, uygulanan sulama ve diğer tarımsal işlemlerden elde edilen faydalar ya cok azalmakta ya da hemen hemen mumkun olma maktadır. Ozellikle yuksek duzeyde Na iceren gubreler, sozgelişi potasyumlu gubreler sutruktur uzerine olumsuz etki yapmaktadır. Toprakta asitliği arttırıcı gubrelerin surekli kullanımlarında toprak sutrukturu kotuleşir. b)Toprak reaksiyonu uzerine etkisi Asit oluşturucu azotlu gubrelerin surekli olarak kullanılması toprak pH'nin duşmesine neden olur. Bundan dolayı oluşan asitliliği notralize etmek icin yeterli duzeyde kirecleme yapılmaması durumunda tarla bitkilerinin verimleri azalır. Bazik gubrelerin kullanılması ile toprak pH'ında biraz artışa neden olunabilir. Bitkilerin gercek ihtiyaclarından daha fazla verilen gubreler toprak reaksiyonunu etkile yerek pH' da ani yukselme ve duşmelere sebep olmaktadır. Bu durum bitkilerin fide devrelerinde zararlı olmakta, verim ve kalitede duşmelere yol acmaktadır. Aşırı miktarda verilen N'lu gubreler Notr, hafif asit ve asit reaksiyonlu toprakların asiditesini daha da arttırarak Al ve Mn gibi elementleri fazla erir hale getirilen bu elementler bitkilere toksik tesir yapmaktadır. Buna paralel olarak pH değeri yuksek olan topraklara verilen kirec ve kirecli gubreler pH'ı daha da yukseltmekte ve yuksek pH'a hassas olan bitkilerde verim duşukluğu ve kalitenin bozulmasına sebep olmaktadır. Bunun yanında toprakta birikim yaparak toprak kirliliği boyutlarını genişletmektedir. Ulkemizde araştırma yapılan Rize ilindeki cay topraklarında tek yonlu Amonyum Sulfatla gubrelenmesi, aslında pH'sı duşuk olan toprak ların asitliğinin artmasına neden olmuştur. Gunumuzde cay topraklarının %85'inde pH kritik duzey kabul edilen 4'un altına inmiştir. Son yirmi beş yılda Nevşehir'de aşırı ve tek yonlu azotlu gubreleme sonucu patates yetiştirilen toprakların pH'sı 2birime varan duzeyde duşmuş yani asiteliği 100 kat artmıştır. Toprak asitliliğinin duşuk veya yuksek olması bitkilerin fosfor ve mikro elementlerden yararlanmaları da etkilenmektedir. pH6.5 7 olduğu zaman bitkilerin fosfordan en yuksek duzeyde yararlandığı bildirilmektedir. c)Topraktaki mevcut element dengesinin bozulması Topraklara verilen fazla miktardaki azotlu ve fosforlu gubreler bitkinin ihtiyacından daha fazla potasyum almasına sebep olmaktadır. Neticede potasyumda luks tuketim ortaya cıkmaktadır. Boylece gercekte mevcut olmayan bir potasyum noksanlığı zuhur etmektedir. Bu denge bozukluğu topraktan bitkiye intikal ederek bitkinin verim kalitesi olumsuz etkilenmektedir. Bu olumsuzlukları gidermek icin fazladan potaslı gubre uygulaması gundeme gelmek tedir. Yine gereğinden fazla N'lu ve P'lu gubre uygulanması topraktaki mikro besin elementleri dengesini de bozmaktadır. Sonucta bitkiler ihtiyaclarından daha fazla mikro besin elementi alarak bunların noksanlığını neden olmaktadır. Asit reaksiyonlu topraklarda pH değerini duşurmek icin uygulanan fazla miktarda kirec ve kirecli gubreler topraktaki dengeyi bozmakta, Fosfor, Bor, Demir ve Cinko gibi elementlerin kikse edilmesini sağlamaktadır. Bu olay bir yonden topraktaki dengeyi bozup, birikime sebep olurken, bir yandan da fikse edilen elementlerin noksanlığını gidermek uzere ilave gubreleme yapmak gerekmektedir. Ayrıca, fazla miktarda verilen P'lu gubreler toprakta mevcut olan Ca ile birlikte Zn ve Fe'in bitkiler tarafından alınmasını engelleyerek beslenme dengesini bozmaktadır. d)Topraktaki makro ve mikro faunanın zarar gormesi Kimyasal gubreler fazla miktar kullanıldıkları zaman mikro organizmalardan solucanlar ve ceşitli toprak kurt cukurlarına tahrip edici ve oldurucu etki yapmaktadır. Bu organizmalar ile direk temas eden gubre tozları ozellikle de ure gibi amonyumlu gubreler oldurucu etki yapmak tadır. Topraklara aşırı azotlu gubreler verilmesi Rhizobium sp. gibi simbiyotik azot fikse eden mikro organizmaların Aktivitelerini olumsuz yonde etkilemektedir. Bu durumda havanın serbest azotundan faydalan ma yolu tıkanmaktadır. Buna ilave olarak verilen fazla azotlu gubreler nitrifikasyon bakterilerini faaliyetlerini sınırlandırmaktadır. Boylece mas rafsız olan ikinci azot kaynağı da zarar gormektedir. Bunun yanında fazla miktarda verilen fosforlu gubrelerdeki kimyasal fosfat formları toprakta genel bir biyolojik bozulma meydana getirmektedir. Toprağın toksik maddelerce olası zengin leşmesi Tarımda kullanılan kimyasal gubrelerle onemli miktarlarda toksik elementler topraklara bırakılmaktadır. Bu elementler ozellikle fosfatlı gubrelerden kaynaklanan Cd, Zn, Cr, Pb, Nve U'dur. Geleneksel gubreleme ile bu tur ağır metallerin konsantrasyonları ile beraber, istenmeyen ağır metal artışlarına neden olabilmektedir. Bazı araştırıcılar tarafından yapılan calışma larda fosfatlı gubrelerin 01 170mg/kg arasında Cd kirliliğinin buuyk oranda fosfatlı gubrelerden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Fosfatlı gubrelerde Pb duzeyinin 7 225 mg/kg, nitratlı gubrelerde 2 27 mg/kg arasında olduğu belirtilmiş, yine fosfatlı gubrelerdeki Cu duzeyinin 1 300 mg/kg civarında olduğu ve topraktaki kirlilik icin fosfatlı gubrelerin diğer etkenlerle kaynak oluşturduğu belirtilmektedir. Yapılan başka bir calışmada 1000 4500kg/ha duzeyinde 35 45 yıllık fosforlu gubrelemede yuzey topraklarda, cevre alanlara oranla Cd fazlalığı tespit edilerek, bu Cd'un %80'inin kimyasal gubrelerden geldiği belirtilmiştir. Topraklarda doğal olarak bulunan ağır metallerin toplam kapsamları tabloda verilmektedir. Genellikle tolere edilebilir değerleri yukarıda belirtilen şartlarla aşılabilmektedir. Ancak, tam ve kesin değerler icin her bir elementin yarayışlı değerlerinin belirlenmesi gerekmektedir. Sonuc ve değerlendirme Ulkemizde gubre kullanımında buyuk celişkiler yaşanmaktadır. Bolge, urun, verim, arazi buyukluğu, bilgi birikimi ayrımı yapılmadan gubre tuketiminin ozendirilmesi, ekonomik ve cevresel kayıpları hızlandırmaktadır. Ulkemizde tuketilen kimyasal gubreler coğu kez hicbir analiz yapılmadan veya uzman goruşu alınmadan kullanılmaktadır. Ayrıca gubre uygulama zamanı ve metotlarının da az bilinmesi veya bilinmemesi doğru olmayan gubre kullanımlarına neden olmaktadır. Ulkemizdeki gubre kullanımı son yıllarda artmış olmasına rağmen genel ortamlara bakıldığı zaman Avrupa ulkelerinin gerisinde kalmaktadır. Kimyasal gubrelerin toprak uzerinde olumsuz etkileri kısa bir donemde meydana gelmeyip cok uzun yıllar boyunca, tek yonlu dengesiz ve her yıl aynı formda gubre kullanımından ileri gelmektedir. Ulkemizde yapılmış olan az sayıdaki bilimsel calışmalarda toprakların mineral gubrelerle aşırı derecede kirletilmediğinin belirtilmiş olmasına rağmen, kimyasal gubrelerin toprak uzerine olan olumsuz etkilerini ortaya koyacak bilimsel araştırma sayısının yetersiz olması nedeniyle topraklar uzerinde olumsuz etkilerinin duzeyi konusunda fikir ileri surmek oldukca zordur. Ancak, yapılan az sayıdaki araştırma goster miştir ki, kimyasal gubrelerin bilincsiz kullanımı toprakların kirlilik yuklerinin artmasına neden olmaktadır. Ayrıca toprağa kadmiyum girişinin en onemli kaynağı olan fosforlu gubre de, bu gubrenin ve hammaddesinin dışalımında kadmiyum standardı uygulanmamakta ve olcum yapılmamaktadır. Kimyasal gubreler hemen hemen butun kesim leri ilgilendiren bir tarımsal girdi olması nedeniyle cok iyi duzenlenmesi ve cok iyi planlanması gerek bir konudur. Oncelikle gubre tuketiminin kontrol altına alınması gerek mektedir. Dengeli ve toprak bitki analizlerine dayalı olarak yapılacak gubreleme sonucu, gubrelerin cevreye olan olumsuz etkileri minimum duzeyde kalacak ve tehlike olmaktan cıkacaktır.