Koyunlarda Banyo, Kirkim Ve Yapaği KOYUNLARDA BANYO, KIRKIM VE YAPAĞI Butun ciftlik hayvanlarına olduğu gibi koyunlara da bircok parazit musallat olur. Zarar verir. Koyunları zararlılardan korumanın yollarından bazıları da banyo yaptırmak ve kırkımdır. Bu dersimizde banyo ve kırkım yontemlerini, faydalarını goreceğiz. BANYO NEDİR? NEDEN GEREKLİDİR? Koyunları parazitlerinden kolayca kurtarmanın yolu banyodur. Koyunları dış parazitlere karşı koruyabilmek icin belirli zamanlarda banyo gerekmektedir. Banyo işletmeye yakın bir yerde yapılmalıdır. Yetiştiricinin durumu uygunsa banyoluklar yuzlek ve derin banyoluklar diye ikiye ayrılmalıdır. Yuzlek banyoluklar ayak ve tırnaklarda gorulen hastalık ve parazitlere karşı kullanılır. Yapımı cok kolay ve pratiktir. Taşınabilir yapılması daha uygundur. Kucuk işletmelerde su olukları yuzlek banyo olarak kullanılır. Yuzlek banyonun 15 cm derinlik ve 50 cm genişlikte yapılması gereklidir. Derin banyoluklar, uzunluğu 5 metre, eni 80 cm, derinliği 1 1,5 metre olan cukurlardır. Cimento ile sıvanarak su sızdırması onlenir. Cıkış icin bir yanı merdivenlidir. Her iki tarafında koyunların toplanacağı bolmeler bulunur. Banyolukların etrafında korkuluklar bulunur. Banyonun tam orta kısmında bir bakıcının durabileceği genişlikte, yan korkuluk tahtalarında bir acıklık bırakılır. Banyoluklar su ile doldurulduktan sonra bir kovada eritilen paraziter ilac, banyolukların icine bir yone doğru dokulmek suretiyle yavaş yavaş guzelce karıştırılır. Resim 55: Banyo Banyo yaptırılacak koyunların 12 saat oncesinden yemi kesilir. Hayvanlar ac karnına banyoya sokulur. Fakat 3 saat once mutlaka su icirilmelidir. Boylece hayvan banyonun ilaclı suyunu icmez Banyoluğun baş tarafına koyunlar toplanır. Sonra teker teker banyoluğa bırakılır. Bir baştan suya giren koyun, yuzerek ote baştan cıkar. Orta yerde hayvanın başı bir catal değnek ile suya bastırılır. Boylece hayvanın başı dahil her yeri ilaclı suyla ıslanmış olur. Banyodan cıkan koyunların suyu ayrı bir bolmede suzuldukten sonra, ağıla alınırlar. İyice kuruduktan sonra da meraya cıkarılabilir. Banyo sonunda hayvanlar parazitten temizlendikleri gibi, yapağıları da her turlu pislikten arınmış olurlar. Coban kopekleri de mutlaka aynı banyoda banyo yaptırılmalıdır. Yılda, biri ilkbaharda ve biri de sonbaharda olmak uzere 2 defa banyo yaptırmak gerekir. KIRKIM NEDİR? NE AMACLA VE NASIL YAPILIR? Kırkımdan amac bol verim alarak ve temiz urun sağla daha karlı koyunculuk yapmaktır. Bu amaca varmak icin; hayvanın tutulmasından, yapağının sarılmasına kadar tecrube ve bilgi isteyen kırkım, bu işi bilen kişiler tarafından yapılmalıdır. Şimdi kırkımın ne olduğunu, nasıl yapıldığını dikkatle izleyerek oğrenelim. Kırkım ; koyun uzerinden yapağıyı makas, kırklık veya makine ile kesme işlemine verilen addır. Yapağı ; koyunlardan gomlek halinde cıkarılan kirli kıl ortusune denmektedir. Bir koyundan alınan yapağının tumune gomlek veya tulum denmektedir. Yun ; yapağının yıkanmış temizlenmiş haline verilen isimdir. Tops ise yıkanmış yunden taranarak iplik yapılmak uzere kalın halat şeklinde hazırlanmış ve yumak haline getirilmiş ipliklerdir. İster yun olsun, ister yapağı olsun, iyi bir kırkım ister. İyi bir kırkım yapmak icin şunlara dikkat edilmelidir: - Kırkım zamanını iyi secmelidir. Kırkım hazırlığı yapılmış olmalıdır. Kırkım titizlikle ve dikkatli yapılmalıdır, Kırkımdan elde edilen gomlekler iyi muhafaza edilmelidir. KIRKIM ZAMANI Kırkım, Turkiye'de iklime bağlı olarak farklı aylarda veya mevsimlerde yapılır. Kırkım zamanı, oncelikle iklim koşulları, yetiştirme işleri ve koyunun yetiştirme yonune bağlıdır. Yapağı gomleğindeki yağı salgılanmadan , kolay kırkım yapılamaz. Makas veya makine koyun uzerinde zor hareket eder. Onun icin belirli bir sıcaklık olmadan ve koyunlar terlemeden kırkım yapılamaz. Hava devamlı yağmurlu ve soğuk veya cok sıcak olduğu gun ve aylarda kırkım yapılmaz. Ozellikle doğum, emiştirme ve sağım zamanında da sağmal koyun kırkımı yapılmaz. Bunlardan başka kırkım icin kırkımcıların kolay bulunabileceği mevsimi gozlemek gerekir. Turkiye'de kırkım genelde Nisan Haziran ayları arasında yapılmaktadır. Anadolu'nun bazı bolgelerinde, bazı ırklarda Eylul ayında olmak uzere 2. kırkım da yapılmaktadır. KIRKIM HAZIRLIKLARI Kırkım makas ile yapılacaksa ağızları iyice bilenmelidir. Kırkım eğer elektrikli makine ile yapılacaksa, kırkımdan once makine parcalanır. Bıcakları bilenir, makine parcaları deterjanlı su ile temizlenir ve sonra yağlanmaları yapılır. Esasen bu işlemler her sene kırkım oncesi ve sonrası yapılmalıdır. Resim 56: Kırkım titizlikle ve dikkatle yapılmalıdır Kırkım yeri beton veya sert toprak olabilir. Toprak zemin uzerinde kırkım yapılmaz. Bunun uzerine buyukce bir branda serilip, yapağının temiz elde edilmesi sağlanmalıdır. Mumkun olduğu takdirde duvar dibinde ağactan bir kırkım yeri hazırlanmalıdır. Kırkılacak koyunlar bir gun oncesinden ac bırakılmalı ve kırkım sırasında hayvanların ani hareketlerinden kacınılarak bağırsak duğumlenmesi gibi durumlara karşı hassas davranılmalıdır. Kırkıma, once koclardan başlanır. Kocu sıra ile kısırlar, erkek ve dişi toklular ve sağmal koyunlar izler. Kırkıma başlamadan once, kırkım yerine getirilen koyunların kuyruk etrafındaki kirli ve gubreli yapağıları yardımcı coban tarafından kırkılması gerekir. Bunun icin kırkımdan 5 10 dakika evvel 8 10 koyun tutulup, usulune uygun olarak yere yatırılır. Yere yatan koyunların caprazlamasına ayakları bağlanıp cakıldakları kesilir. Bu işlemler yapılırken koyunların kırkım oncesi terletilmesi yapılarak makinanın koyun derisi uzerinde daha rahat ve hızlı calışması sağlanır. Aksi taktirde makine, toz ile sertleşmiş gomlekte kolay yurumez ve hayvanın derisi kesilir. Suru icindeki koyun, asla yapağısından tutulmamalıdır. Genel olarak arka ayaklarından, boynundan, baş ve boğrunden baston yardımı ile tutularak omuzları uzerine, yere yatırılmalıdır. KIRKIM YONTEMLERİ : Makasla kırkım : Koyunlar yatırılır ve ayakları capraz olarak bağlanır. Ortalama olarak usta bir kırkıcı, gunde 60 koyunu kırkabilir. Makas ile kırkımda yapağı parcalar halinde makasın iki bıcağı arasına sıkıştırılarak kesilir. Makasla kırkıma genel olarak sırttan başlanır, once bir taraf daha sonra obur taraf kırkılır. Makas ile kırkılan koyunun vucudu duzgun değildir. Yapağının bir miktarı koyun uzerinde kalır. Bu yontemde koyun derisi, makine ile kırkıma oranla daha fazla kesilmektedir. Makine ile kırkım: Diğer bir kırkım yontemi de Makinayla yapılan kırkımdır. Kırkımın makinayla yapılması daha yararlıdır. Bakınız makinayla yapılan kırkım ne gibi yararlar sağlamaktadır. Makina ile, yapağı deriye yakın yerden kesilir, dolayısıyla yapağı verimi artar. Kırkım daha cabuk biter. Kırkım duzgun olur. Deri yaralanması pek az olur. Resim 57: Makinalı kırkım Makina ile kırkım da kullanılan kırkım makinaları, berber sac kesme makinalarının buyuk tipleridir. Bu yontemle kırkımda yapağıya zarar vermeden kolay kırkım icin, koyunu nasıl tutmak gerektiğini, makine kullanma tekniğini bilmek gerekir. Bu yontemde once koyun kıc ustu oturtularak goğus bolgesinden kırkıma başlanır. Sonra karın altı ve etrafı acılır. Ardından on ve arka bacaklar kırkılıp, en son sırt ve boyun kırkılarak kırkım tamamlanır. Kırkılan koyunlar golge bir yerde dinlendirilir. Kırkım hayvanın yapağısı kuru iken yapılmalıdır. Banyodan sonra ıslak veya nemli iken yapağı kırkılmaz. Kırkılırsa, nemli gomlek cok cabuk bozulabilir. Kırkım sırasında deri ve meme uclarında kesikler olmamalıdır. Kesik yerlere hemen tenturdiyot surulmelidir. Kırkım suresince makine tarağında toplanan yağlı ve toz karışımının temizlenmesi icin 40 o C sodalı su kullanılmalıdır. KIRKILAN YAPAĞILAR NASIL MUHAFAZA EDİLİR? Kırkılan yapağı gomleği bir iki defa silkelenip kaba kirleri dokuldukten sonra temiz bir yere serilerek havalandırılır. Serilme işleminin tel kafesler uzerinde olması daha uygundur. Eğer nemi varsa iyice kuruyuncaya kadar serili bırakılır. Havalandırılan gomleğin etek ve bacak kısmındaki cakıldaklar da alındıktan sonra, gomleğin sağ ve sol yanları ortada birleşecek şekilde katlanır. Bundan sonra arkadan başlamak suretiyle one doğru kıvrılır. Boylece, omuz bolgesi gorunen dış kısımda olur. Sarılan gomlekler fazla sıkılmadan capraz olarak bağlanır. Bağlanan gomlekler renklerine gore ve koc, koyun, toklu, kuzu gibi cinslerine gore ayrılır. Her biri temiz ve rengi cıkmayan cuvallara konur. Resim 58: Kırkılmış yapağılar Cuvallar fazla bastırılmamalıdır. Boylece hava alması sağlanır. Yerden 10 15 cm yukseklikteki tahta ızgaralar uzerine istif edilir. Cuvallar ust uste fazla yığılmamalı ve uzerleri bastırılmamalıdır. İstif yerleri kuru, temiz, aydınlık ve havadar olmalıdır. Kuf ve guvelere karşı onlem alınmalıdır. Farelere karşı da mucadele edilmelidir.