Kestane Kanseri ve Mucadelesi Bu hastalık, ağacları tamamen kurutması ve hızla yayılması nedenleri ile kestaneliklerimizin en onemli hastalığıdır. Hastalık etmeni sağlıklı ağaclara taze yaralardan girmektedir. Hasadın dallara vurularak yapılıyor olması dallarda surekli taze yaraların oluşmasına neden olmaktadır. Bu hasat şekli hastalığın yayılmasındaki onemli faktorlerden bir tanesidir. Hastalığın yayılmasındaki diğer onemli bir faktor de hastalıkla bulaşık yerlerden alınan enfekteli aşı kalemlerinin temiz alanlarda kullanılmasıdır. Aşı ve budamada kullanılan aletlerin temizlenmeden kullanılmasının da hastalığın yayılmasındaki rolu buyuktur. 1 Biyolojisi Hastalık etmeninin ağaca girmesinden sonra iklim koşullarına bağlı olarak en erken 28 gunluk (26.2 ̊C)bir kulucka doneminden sonra semptomları gorulmeye başlar. İlk semptomlar genc ve ince dalların kabukları uzerinde sarı kırmızımtrak koyu esmer lekelerin meydana gelmesidir. Bunlar daha sonra miselin kabuk altında gelişmeye devam etmesiyle az cok şişer yada hafifce cokerler ve sonrada uzunluğuna yarıklar halinde catlar. Daha sonra buralarda kabuk uzerinde hafif kırmızı noktalar halinde piknid oluşumları başlar. Piknidler boşaldıktan sonra genellikle aynı stromanın dibinde peritesium taslakları gorulur. Daha yaşlı dal ve govdelerde hastalanma kendini oldukca gec gosterir. Hastalık tablosu, olmuş kabuk kısımlarını ortaya cıkması ve bunun altında yelpaze şeklinde genişlemiş, krem renkli bir miselin bulunması ile karakterize olunur. Daha sonra hastalık bulaşma yerinin ust tarafında kalan dalın, ender olarak tum ağacın olmesi ile son bulur. Sonucta bircok yıllar sağlıklı kalabilen kuvvetli kutuk surgunleri oluşur. Eğer herhangi bir dal vejetasyon doneminde olurse, bu durumda tepe icerisinde solgunluk semptomları oluşur ve sararan yapraklar gevşek bir şekilde aşağı sarkarlar. Boyle dallar yazın ağaclarda hastalığın varlığını gosterirler. Bu semptomların, ozellikle don zararları ile karıştırılmaması gerekir. 2 Zararı Ağaca bulaşma yara yerlerinden olur. Fungus buradan yara dokusuna girerve civarındaki hucreleri salgıladığı toksinler ile oldurur. Kambiyum hucrelerinin olumleri esnasında kanseri andırır yara kapatma ve aşırı bir yara odunu oluşumları meydana gelir. Eğer kambiyum ve kabuk cabuk olurse, kabuk ta ustu duz olan cokuk kısımlar belirir. Şayet kambiyum suratle olmezse, hastalıklı kısmın alt tarafından yeni kabuk partileri oluşur ve dış kısmı catlaklı şişkin bir gorunuş arz eder. 3 Belirtileri Kestane kanseri, genellikle govdede, dallarda ve kambiyum ile kabuğu olduren yaralar şeklinde ortaya cıkar. Yapraklar ve surgunler solar ve lezyonla cevrilen oz kısmına su iletimi yapılamadığı zaman canlılıklarını kaybeder. Uzaktan belirtiler, dallar uzerinde solan yapraklardır. En sonunda ise olu ve yapraksız dallar kalır. Genc ve duzgun kabuklu dallardaki yaralar sarımsı kahverengi veya turuncu kahverengindedir. Yelpaze şeklinde krem rengindeki miselyum, odun ve kabuk arasında gorulebilir. İnce dal ve surgunlerde başlayan hastalık daha sonra daha buyuk dallara ve govdeye yayılır. Boylece bircok yara dalların govdeye birleştiği yerlerde merkezileşmiş olarak bulunur. Kabuk ve kambiyumun hastalık nedeniyle ani olumu sonucu duzgun yuzeyli bir cokuntu oluşur. Eğer kambiyum olumu ani olmazsa hastalıklı alanın altında yeni kabuk tabakalarının oluşması, şişkinliği ve ust yuzeyde kabuk catlamalarına sebep olur. Hastalanan ağacta tipik olarak cok sayıda dip surgunu gorulur. 4 Konukcuları Kestane , Meşe , Sumak , Karya . 5 Mucadelesi Bu fungusla bir savaş bilinmemektedir. Yalnız hastalığın tehlike oluşturduğu ulkelerde, kutuk surgunlerinin ceşitli kimyasal maddeler kullanılarak yok edilmesi, bunların yaşlandıklarında surekli hastalık kaynağı oluşturmamaları icin tavsiye olunmuştur. Hastalığın onlenmesinde bazı fungusitlerin kullanılması onerilir. Ancak bu uygulama zordur ve ekonomik değildir. Ayrıca hastalığa dayanıklı kestane turlerinin ya da Asya turu kestanelerle bunların caprazlanmasından elde edilecek melezlerin kullanılması da araştırılmalıdır. 6 Kestane Kanseri Hastalığının Yayılmasını ve Artmasını Onleyecek Onlemler 1 Hastalık etmeni fungus, kestane ağacında ceşitli nedenlerle acılan yaralardan girer ve hastalığı başlatır. Bu nedenle ağaclarda yara acılmamasına mumkun olduğunca dikkat edilmelidir. Meyve toplarken sırık kullanılmamalıdır. Cunku sırıkla vurulan dallarda yaralar acılmakta ve fungus icin uygun bir ortam yaratılmaktadır. 2 Hastalığın bulunduğu ulkelerden hastalıklı fidan ve diğer bitki materyalleri getirilmemeli, sağlık sertifikası istenmelidir . Yurdumuzda da hastalıkla bulaşık materyal hastalığın gorulmediği yerlere goturulmemeli ve kesinlikle onlenmelidir . 3 Tamamen kuruyan ağaclar kok boğazından itibaren, hastalıklı dallar ise hastalıklı kısmın 25 cm altından kesilmeli ve uzak bir yerde yakılmalıdır. Boylece yeni kok ve surgunlerin oluşumu sağlanmalıdır. Kesilen yerlere 3 kısım ardıc katranı + 1 kısım goztaşı veya aşı macunu surulerek kapatılmalıdır. 4 Kanserin epidemik olduğu meşcerelerin kesilerek en kısa zamanda temizlenip bu hastalığa dayanıklı ağac turleriyle ağaclandırılmaları gerekir. 5 Killi, su gecirmeyen topraklarda kestane bahcesi kurulmamalıdır. 6 Yeni kestane plantasyonları, hastalığın gorulmediği yerlerde ve sağlıklı ağaclardan alınacak uretim materyalleri ile kurulmalıdır. 7 Kestane kanseri dışarıdan yaralanma olmadığı takdirde 10 12 yaşına kadar etkili değildir. Ormanlarımızdaki kestane ağaclarının buyuk miktarı cok yaşlıdır. Hastalığın 10 12 yıl etkili olmaması goz onunde bulundurularak, kestaneliklerin gencleştirilmesi tavsiye edilir. 8 Kestane kanserine karşı dayanıklı olduğu bilinen Asya kokenli kestane ceşitlerinden yararlanarak ıslah calışmaları yapılmalıdır. Bu amacla Avrupa kestanesi anacından seleksiyon yoluyla uretilen ve hastalığa dayanıklı batı Asya kestanesi ile caprazlanmasından dayanıklı kestanelerin yetiştirilmesi calışmalarına hız verilmelidir. Halen bu konuda diğer ulkelerden onemli araştırmalar yapılmaktadır. 9 Doğada patojenin virulent ve hipovirulent ırklarının saptanması, vejetatif uyumlu grupların oluşturulması, izolatlar arasında uyum sağlanıp sağlanmadığının belirlenmesi gerekmektedir. Bu amacla kestane plantasyonlarının sorveyle cok iyi taranması, cevresinde kanserli ağaclar olduğu halde kanser belirtisi gostermeyen ya da hafif hastalık belirtisi bulunmasına karşın sağlıklı gorulen ağaclar belirlenmelidir. Bu ağaclardan bitki doku materyalleri alınarak yeni fidanlar yetiştirmek uzere hastalığa duyarlılık ve dayanıklılık calışmalarıyla başarılı hatlar elde edilmeli, dayanıklı hatların seri şekilde uretilmesinde doku kulturu tekniklerinden yararlanılmalıdır. 10 Hastalık, broşur ve konferans gibi uygulamalarla ilgili kişilere tanıtılmalıdır. 11 Hastalık etmeni fungusun hipuvirulant ırkı ise biyolojik mucadelede tedavi edici ozellikte rol oynamaktadır. NOT: Kestane kanseri hastalığı nedeniyle tamamen kurumuş olan ağacları kesmeden once mutlaka en yakında bulunan Tarım Teşkilatına ve Orman Teşkilatına başvurmak gerekmektedir. Hazırlayan: Dr. Mukerrem CELİKER BORNOVA / İZMİR YAYIN NO:2004/1 kaynak etarim