DevekuŞu yetİŞtİrİcİlİĞ EVEKUŞU YETİŞTİRİCİLİĞİ Dunya nufusundaki hızlı artış, beslenme sorununun onemini ortaya koy maktadır. Bu durum, insanları yeni kaynakları aramaya ve alternatif besin maddelerine yonelik araştırmalar yapmaya ihtiyac duyar hale getirmek tedir. İnsanoğlunda yenilik arayışı ve daha iyisini uretme isteği vardır. Soz konusu isteğin gercekleşmesi, bilimsel calışmalar ve teknolojik ilerleme lerin uygulanması ile mumkun olacaktır. 20. Yuzyılda bilim ve teknolojideki gelişmelerin parelelinde, hayvancılık onemli seviyelerde mesafe kaydet miştir. İnsanların sağlıklı ve ye terli olcude beslenmesi icin hayvansal pro teinler gereklidir Bilinen hayvansal protein kaynaklarına alternatif olması ve ulkemizin hayvansal protein acığının kapa tılmasına katkıda bulunması amacıyla, her yonuyle ekonomik bir kanatlı hayvan olan Devekuşu yetiştiriciliği onemli olmaktadır. Devekuşu kanatları kuculen ve ucma yeteneğini kaybeden kuşlar sınıfına giren koşocu yuruyen kuş lardandır. Bu gunku yaşadığı bolgeler Afrika'nın doğusu ile guneyindeki sıcak ve kurak ic bolgelerdir. Eski cağlarda Buyuk Sahradan Orta Asya collerine kadar uzanan geniş bir alanda yaşadığı bilinmektedir. Yaklaşık 13 14 cm gaga uzunluğuna sahip olup ağzında diş yoktur. Kafası vucuduna oranla kucuk boy nu uzundur. Boyları 2 2,8 m arasında değişir. İki tırnaklı uzun ve guclu bacaklara sahiptir. Baş boyun ve bacaklar sert ince, kanatlar ile govdesi gosterişli ve tuyludur. Goğus kemeği bulunmamaktadır. Erginlerenin canlı ağırlığı 110 160 kg. arasında değişmektedir. Bunun doğada ozgurce yalnız Afrika'nın doğusu ve guneyinde rastlanmak tadır. Gerektiğinde ortalama 60 km/saat suratle koşmakta hatta 90 km/saat hıza dahi ulaşabildiği bildirilmektedir. Ayakları ile tekme atarak, gagası ile darbe vurarak kendisini korur. Ortalama 60/70 yıl yaşarlar. Bakım ve besleme ortamına gore 20 30 yıl damızlıkta kullanılabilirler. Evcilleştirilmeleri, tuylerinin kadın giysilerinde kullanılmasıyla başlamıştır. Bu gun deresi eti ve tuyu İcin, başta Guney Afrika olmak uzere ABD, Avustralya, Kanada, Cin, Zimbabve, Bostvana, Namibya, İsrail ve Avrupa'nın ceşitli ulkelerinde ciftliklerde yetiştirilmektedir. Ulkemizde Uludağ Universitesi Ziraat Fakultesinde ve Kırşehir ile Antalya'da damızlık verebilecek ka pasitede uretim yapılmaktadır. Ancak ulkemiz icin oldukca yeni bir hayvancılık dalıdır. Giderek meraklı uretici sayısı artmaktadır. URETİMİ Devekuşlarının uretimi, tabii kulucka ve kulucka makinalarında yapılmaktadır. Yılda 40 ila 100 arası yumurta veren dişiler erkeklerine nazaran daha ufak yapılı olup, grimsi kahve renklidir. Erkekleri ise siyah renkli olup kanat ve kuyrukta beyaz renkli gosterişli tuyler bulunur. Dişiler 2 2.5 yaşında, erkekler 2.5 3 yaşında eşeysel olgunluğa erişirler. Dişiler genellikle Nisan Eylul doneminde yumurtlarlar. 2 3 gun arayla yumurtlar, iki haftalık bir aradan sonra tekrar tekrara yumurtlarlar. 1100 1800 gr. Ağırlığındaki yumurtalardan yaklaşık 50 kada rı damızlık değerdedir. Bakım ve beslenme durumuna gore ve yumurta verimi artabilir. Yumurtalardaki dolluluk oranının artması icin 1 erkek 2 dişi şeklindeki eşlemelerde her iki cinsiyetinde aynı yaş grubunda olmasına dikkat edilmelidir. Erkekler ciftleşme oncesi dişinin etrafında kanatlarını acarak dans eder. Bu donemlerde sinirli ve sal dırgan olurlar. Kuluckalık yumurtalar 13 18 C derecelik % 22 25 nemli odalarda, temizlenip dezenfekte edilerek depolanır. Uygun koşullarda 7 14 gun sureyle muhafaza edilebilir. Kulucka suresi 42 gun olup, dolluk oranı %70, ku lucka randımanı %75 civarındadır. Kulucka ısısı 36.2 C'dir. Fumigasyondan sonra hazır durumdaki kulucka ma kinalarına yerleştiri len yumurtalar 14 gunde dolluluk kontrolune 39. gunde de inficar bolumu ne alınırlar. Cıkan civcivlerin ilk uc aylık donemi en kritik devredir. Bu don emde %30 lara varan olumler olabilir. Uc aylık donemi atlatan civcivlerin yaşama gucu oldukca yuksektir. Devekuşu yumurtası 24 25 tavuk yumur tasına eşdeğer buyuk luktedir. Daha ziyade damızlık olarak kullanılması nın yanı sıra yemeklik olarak'da kullanılmaktadır Devekuşu 9 12 aylık olduklarıda ( yaklaşık 90 110 kg) kesilirler. Eti kırmızı renkli olup, yağsız ve koles terolu duşuk, yumuşak bir ettir. Avrupa ve Amerika'da yaygın olarak kullanılmaktadır. Kilosunun 17 18 dolardan Satıldığı ifade edilmektedir. Yağ oranı % 3, kolesterol miktarı ise dana etinin yaklaşık % 55 60'ı kadardır. Et ran dımanı % 40 50 arasında olup en kıymetli kısımları butlarıdır. Derisi devekuşunun en değerli urunudur. Sığır derisinden 3 5 kat daha dayanıklıdır. Kalite olarak timsah. Ve fil derisi ile karşılaştırılabilecek duzeyde olup, suya karşı dayanıklı yumuşak bir deredir. Guney Afrika'daki ciftliklerin gelirini % 75 ini deri, % 20 sini et ve % 5 ini ise tuyleri teşkil etmektedir. Derisinden, şapka, eldiven, canta ve bot yapılmaktadır. Tuylerinin, moda sektorunde suslu giysi ve şapka yapımlarında kullanılması evcilleş tirilmesinin başlangıcı olmuşsa da bugun, eskisi kadar onem taşımamaktadır. Ancak yine de 8 ayda bir kesilen tuy ler bir gelir kaynağı olmaya devam etmektedir. SEVK VE İDARESİ : Devekuşu yetiştiriciliği icin ureticiler aşağıdaki sistemlerden birini secebilirler. Bu, ureticinin imkan larına gore belirlenir. a ) Ekstansif Sistem : Doğal koşullarda, acık alan yetiştiriciliği. b ) Yarı Entansif Sistem : Yarı kapalı yarı acık alan yetiştiriciliği. c ) Entansif Sistem : Tamamen kapalı barınaklarda yapılan yetiştiricilik. Devekuşları icin en uygun ısı 18 20 C dir. Yaşantılarını daha soğuk ve daha sıcak ortamlarda da sur dururler. Ancak soğuk ve yağışlı ortamları pek sevmezler. Verimli bir ureme sezonu icin sıcak ortamı tercih eder ler. İstenen seviyede bir uretim icin besleme, bakım ve cevre ısılarına dikkat etmek gerekmektedir. Devekuşlarını stresten uzak tutmalı, sevk ve idaresi yumuşak ve dikkatli yapılmalıdır. Ani korku ve sert davranışlara meydan ve rilmemelidir. Bu durum yumurta verimindeki ani duşmelerle kendini gosterir. Erkekleri ureme mevsimi dışında dişilerle bir arada bulundurulmamalıdır. Dişi ve erkekler ciftleşme donemleri dışında birbirlerini gormediği takdirde daha yuksek cinsel aktiviteye sahip olurlar. Devekuşu ciftlikleri enaz 2 m yuksekliğindeki citlerle cevrilmeli, barınakların yuksekliği ise 3 m den alcak olmamalıdır. Merada otla tılmaları icin 10 15 hayvana 1 hektar, dinlenme ve gezinti icin ise 40 hayvana 1 hektar arazi duşunulmelidir. BESLENME : Devekuşu yetiştiriciliğinde buyuk gider yem gideridir. Bu nedenle kısmen de olsa meraya dayalı besle me daha ekonomiktir. Merada buldukları ot tohumları, yeşil ot turleri yanında ufak bocek gibi bir takım canlıları da yerler. Diğer kanatlılarda olduğu gibi dengeli beslenmeleri cok onemlidir. Toz yemler burun deliklerine kacma ması nedeniyle pek sevilmez. Hayvanın yaşa gore duzenlenmiş rasyonlarla ve mutlaka peletlenmiş yemlerle bes meleri gerekir. Fakat bu fabrika yemlerinde bilhassa vitamin ihtiyaclarına cok dikkat edilmelidir. Yeşil yonca ve diğer yeşil ot veya sebze ceşitlerinin kıyılarak yemlerine karıştırılması yemi daha lezzetli ve iştah acıcı hale geti recektir. Yemin Temel Besin Maddeleri : A ) Enerji Maddeleri : Karbonhidratlar ve yağlar. B ) Proteinli Maddeler : Bakla, Soya fasulyesi, Yer fıstığı gibi yağlı tohumlar ve kuspeler. C ) Vitaminler : Sentetik vitaminler ve yeşil yemler. D ) Mineral Maddeler : Kemik unları, kirec taşı, midye kabukları ve fosfor ihtiva eden kalsiyum bileşikleri ile tuz. Bu besin maddelerinin karma yemlerdeki oranlarını yaş gruplarına gore dengeli bir şekilde duzenle mek gerekir. Civciv, Pilic ve anac yemleri ozellikle kapalı sistemlerde titizlikle hazırlanmalıdır. Yumurtlama doneminde kesinlikle yem değişikliklerine gidilmemelidir. Civcivlerin Beslenmesi : Yumurtadan cıktıktan sonra ilk 3 4 gun yiyeceğe ihtiyac duymazlar. Yumur ta sarısındaki besin maddeleri bu sure icindeki ihtiyaclarını karşılar. Bu sure sonuna doğru yem yemeye başlarlar. Kumes ısıları tavuk civcivi gibi duzenlenebilir. Yani ilk hafta 35 C daha sonra 20 C ye kadar azaltılarak duzenle nir. Yeme alıştırma genelde lapa turu hazırlanmış yemlerle yapılmalı daha sonra fabrikalarda hazırlanmış "Deve kuşu Civciv Yemi " verilmelidir. Bu yemler minimum % 18 proteinli, 2600 Kcal/kg enerji, sindirimi kolay, bakteri mantar yonunden temiz olmalıdır. 1 2 hafta sonra bu yemlerin icine kaliteli yeşil yemler ilave edilebilir. Yemler deki kalsiyum oranı % 2 yi gecmemelidir. Fazla kalsiyum bacak bozukluklarına sebep olabilir. Civciv yemi 40 50 gramla başlayarak yaş ilerledikce 500 600 grama cıkarılır. İcme sularının temizliği de cok onemlidir. Temizliğe cok dikkat edilmeli su kapları gunde birkac kez yıkanmalıdır. Piliclerin Beslenmesi : Civcivler 6 aylık olduktan sonra pilic devresine gecerler. Damızlıkta kullanıla cakları 2 yaşına kadar bu doneme uygun "Devekuşu Pilic Yemi " ile beslenmelidir. %16/17 proteinli 2450 Kcal/kg enerjili % 2 2.5 oranında kalsiyum ve bunun 1/3 oranında fosfor ihtiva etmesi gereken bu yemlerde seluloz miktarı civciv donemine gore daha yuksek olabilir. Ancak yeşil yem veya vitamin duzeylerine cok dikkat edilmelidir. Damızlığa ayrılacak hayvanların yağlandırılmaması icin yemlerin kalori duzeyi titizlikle kontrol altında tutulmalıdır. Yedikleri yem miktarı gunluk 1 kg dan, giderek 3 kg a kadar yukseltilir. Yemlerin yapısı pelet şeklin de olmalı ve imkanlar olcusunde yeşil yemlerle lezzetlendirmeye calışılmalıdır. Damızlıkların Beslenmesi : Dişiler 2 yaşında, erkekler ise 2.5 3 yaşında damızlık olarak kullanılırlar. Dişiler 18 20 aylıkken yumurtlamaya başlarlar ise de 2 yaşından once ciftleştirmeye alınmamalıdır. Gunluk yem tuketimleri 5 kg' a kadar yukseltilebilir. Kaliteli kaba yemlerle takviye edilerek " Devekuşu Damızlık Yumurta Yemi " verilmelidir. Bu yemler, minimum % 15 protein, 2450 2500 Kcal/kg enerji, % 3 4 oranında kalsiyum %0.35 0.40 fosfor ihtiva eden, bakteri ve kuf yonunden temiz olmalıdır. Ergin hayvanlar gunde 1 1.5 kg taş yu tarlar bunu hazımı kolaylaştırmak icin yaparlar. Her yaş donemi icin hazırlanan yemlerde vitamin duzeyi cok iyi ayarlanmalıdır. Sağlıklı bir dol verimi icin, bilhassa serbest otlama imkanı olmayan yetiştiricilikte bu cok onemlidir. Yemler, diğer donemlerde olduğu pelet şeklinde olan, icme suları ve su kaplarını temizliğine dikkat edilmelidir. Butun yem ceşitlerinde onemli olan yemlerin ekonomik olmasıdır. Hastalıkları : Devekuşunun belli başlı hastalığı bulunmamaktadır. En cok ilk uc aylık olumleri kayda değerdir. Kuluc da yeteri kadar sıcaklık ve nem verilmemesi, havalandırma sorunları, yumurtaların gereği kadar cevrilmemesi, ka buk altının artmasına cıkan civcivlerinde yaşama gucunun duşuk olmasına neden olmaktadır. Bunun yanı sıra A, B, C, ve biotin gibi onemli vitaminlerin eksiklikleri tum kanatlılar gibi Devekuşlarında da ceşitli anomaliler meydana getirirler. İlk uc aylık donemi atlatan civcivlerin yaşama gucu yuksektir. Ancak en cok gorulen bir sorunda ayak bozukluklarıdır.