Kompost Hazırlama ve Kullanımı Doğal Sistemlerde Kompostlaşma: Kompostlaşma bir başka ifadeyle canlı organizmaların toprağa karışıp curuyerek mineralize olması doğada; madde yani besin donuşumunu, enerji akışını, doğal sisteme bağlı canlıların yaşamlarını surdurebilmesini, tum fiziksel, kimyasal ve biyolojik elemanların denge icerisinde fonksiyonelliğini surdurmesini sağlayan en onemli olgudur. Doğal ortamlarda bitkilerin yani birincil ureticilerin buyuk bir kısmı toprağa geri doner. Parcalanır, curur, yeniden mineral madde olarak bitkilerin yaşaması icin besin kaynağına donuşur. Yine pek cok buyuk, kucuk hayvan her turlu atığını toprağa bırakarak yaşar ve sonunda olerek toprak olur, yani kompostlaşır. Toprakta bitki ve hayvan artıklarının parcalanmasını, karışmasını, curuyerek toprak olmasını yağmurlarların, guneşten gelen ısının ve diğer iklimsel olayların etkisiyle gercekleştiren milyonlarca canlı vardır. Kendi yaşamlarını devam ettirip, coğalırken doğal dengeleri de korumaktadırlar. Tarım Sistemlerinde Kompost Kullanımı: Tarımsal uretimde amac insanın temel gıda ve hammadde gereksinimlerini karşılamaktır. Bu yuzden elde edilen urun doğadakinin aksine sistemin kendisini dengelemesi icin toprağa değil sistem dışına cıkar, tuketim merkezlerine ulaşır. Hasattan ve tuketim sonrası kalan atıklar ise ya hayvan yemi, yakacak benzeri anlamlarda değerlenir ya da şehir copu dediğimiz atık merkezlerinde birikir. Toprakta urun kaldırmaktan oluşan besin maddesi noksanlığı coğunlukla kimyasal gubreler, ciftlik gubresi dediğimiz sığır, koyun, tavuk, at gubreleri yoluyla ya da toprağa birtakım baklagil, buğdaygil grubundan tek yıllık bitkiler ekip karıştırarak giderilmeye calışılır. Tarımda kompost kullanımı değişik anlamlarda sistem dışına cıkardığımız her turlu bitkisel ve hayvansal organik maddelerden değişik metodlar ve teknikler kullanarak elde edilen urunun yetiştirme tekniği ve amacına uygun olarak ceşitli şekillerde uygulaması ile olur. Boylece atık maddeleri değerlendirerek kaynak kazanılmış, organik coplerin uygun olmayan koşullarda depolanmasıyla oluşan doğal kaynakların kirlenmesi ve bozulması onlenmiş olur. Toprağa Kompost Uygulamakla Sağlanan Yararlar : Toprak yapısında iyileşme, Topraktaki yararlı organizmaların coğalması ve fonksiyonlarını surdurmesi, Toprağın mineral besin maddesi iceriğine katkı, Toprağın havalanması ve nem tutma kapasitesinde artış, Toprağa uygulanan mikro ve makro besin elementlerinden bitkinin daha iyi ve daha uzun surelerde faydalanması. Gunumuzde sebzecilik, sus bitkileri, fidancılık hatta bodur meyve yetiştiriciliğinde topraksız veya kısmi topraklı gelişme ortamlarının kullanılmasının oldukca yaygınlaştığı duşunulurse ekonomik, doğaya dost ve verim artırıcı olan kompostun bircok gelişme ortamına alternatif ya da destek olabilecek bir materyal olarak ilerde gittikce onem kazanacağı goz onunde bulundurulması gereken diğer yonudur. Kompost Uretimi: Kompost yapılacak materyal bitkisel ve hayvansal kaynaklı tum organik atıklardan elde edilebileceği icin cok değişik kaynaklardan temin edilebilir. Kompost Uretiminde Hammadde Sağlayabilecek Kaynaklar : Tarım işletmesinde bitkisel ve hayvansal urunlerden kaynaklanan enerji ve madde olarak daha rasyonel bir amaca doğrudan hizmet etmeyen tum atıklar. Kışla, okul, işyerleri gibi toplu yemek yenilen yerler ve yemek fabrikalarından kaynaklanan mutfak atıkları. Orman urunleri ureten işletmelerin talaş, yonga vb. atıkları. Gıda fabrikalarından cıkan atıklar Şehir kanalizasyon ve cop atıkları. Kompost yapılacak materyal ayrı ayrı toplanır. Şehir coplerinden kaynaklanan mutfak atıkları cok zengin olmasına rağmen yerinde ayrım uygulanmıyorsa henuz kompost uretiminin yapılacağı yığına ulaşmadan istenmeyen kompostlaşma işlemi toplama ve depolama surecinde başlamış ve besin maddesi, su kaybı olmuş, ayrıca ağır metallerle bulaşmış olabilir. Kompost Yapımında Kullanılacak Materyali Secimi : İcerisinde cam, teneke, plastik gibi maddeler bulundurmamalı, ağır metallerle bulaşık olmamalıdır. Azot ağırlıklı cabuk curuyen şekerler, amino asitler, protein, nişasta ihtiva eden taze yeşil materyal ile karbon ağırlıklı seluloz, hemiseluloz ve lignin ihtiva eden gec kompostlaşan odunsu materyaller dengede olmalı. Kompostlaşmayı sağlayacak olan bakteri ve mantarlar enerji ve buyume icin karbon, protein sentezi icin azot isterler. Komposta ne kadar cok değişik kaynaktan materyal girerse urune katkı fazlalaşır ve besin iceriği artar. Fiziksel, kimyasal, biyolojik olayların dengesi kolaylaşır. Materyali toplarken taze materyalin ozellikle mutfaktan cıkan sebze ve meyve atıklarının soğuk ve kapalı tutulması mumkunse sap saman gibi materyalle karıştırılarak bekletilmesi onemlidir. Boylece kızışmanın başlayıp koku yapması, bocek, kurtcuk bulundurması aynı zamanda azotun amonyak olarak kaybolması onlenmiş olacaktır. Elde etmek istediğimiz son urun miktarının başlangıc materyalimizin ağırlık olarak yarısından az, hacim olarak ise daha da yuksek bir kayıpla gercekleşeceğini goz onunde bulundurmalıyız. Eğer orman altı ya da bahce, peyzaj alanlarındaki temizlikten gelen yaprak komposta girecekse oranı %20'yi gecmemeli, aksi halde işlemi yavaşlatır. Bicilmiş cim kullanılacaksa yığındaki miktarı %50'yi gecmemeli soldurularak ve diğer maddelerle iyice karışımı sağlanarak kullanılmalı, aksi halde anaerobik solunuma neden olur. Kompost Yapım Teknikleri : Kompostu teknik bir işlem olarak değil de biyolojik bir olay olarak duşunmek sağlıklı, besin maddesi yonuyle zengin bir kompost eldesi icin cok onemlidir. Kompostu insanda sindirim ile karşılaştırabiliriz; Ağız >Parcalama >Karıştırma >On işlem >Mide >İşleme Girme >Kompostlaşma Bağırsak Organizma tarafından kullanılma Bu işlevler ozellikle buyuk miktarlarda şehir copu ve kanalizasyonu gibi atıkların kompostlaştırılması geliştirilmiş fabrikalarda yapılabildiği gibi tarım işletmesi icinde, ya da kucuk ev bahcelerinde de rahatlıkla ilkel metodlarla gercekleşebilir. Pratik anlamda en cok kullanılan kompost metodlarından bazıları şunlardır: İndore Metodu: Sağlamamız gereken ana parametreler; Oksijen oranı:%12, Nem:%50 60, Sıcaklık:50 60 C (40 tan duşuk, 70 ten yukarı cıkmamalı). Malzemenin parca buyukluğu 1 5 cm. C/N oranı:25 35/1 dir. Orman altı ortusu C/N:110, buğday samanı C/N:70/1, mısır sapı ve yaprakları C/N:26/1, taze yeşil materyalde ise 7 15/1 civarındadır. Oranlar dikkate alarak karbonla azot arasında istenilen denge rahatlıkla sağlanabilir. Ancak kompost organik atıkların değerlendirmesine hizmet eden bir urun olduğu icin elimizdeki materyale gore birtakım ayarlamalara gidebiliriz. Orneğin başlangıc materyalinde karbon oranı yuksekse azot gubresi ilavesi ile işlemlerin cabuklaşması sağlanabilir. Materyalimiz cok kaynaktan geliyor, parcalama ve karıştırma işlemimiz sağlıklı yurumuşse toprak, kimyasal gubre, kan, kemik unu gibi aktivatorleri hic kullanmayabiliriz. Orneğin seralardan hasat sonu sebze atıkları kullandığımız durumda bitki kokleriyle birlikte yeterli toprak karışıma eklenmiş olacaktır. Tum malzemelerin parcalama ve kıyma işlemi yapıldıktan sonra yığın hazırlığına gecilir. Yığın yapacağımız yer besin ve suyu sızdırmaması icin beton bir zeminlik olmalı, ihtiyac duyduğumuz anda su kaynağını kullanabilmeliyiz. Yığınımızın yuksekliği 1,5 m. genişliği 2,5 3 m. civarında olmalı. Uzunluğu yerimizin ve malzememizin durumuna gore 3 m. den az olmamak kaydıyla ayarlayabiliriz. Beton zemin uzerine en alta sap, saman gibi kuru malzeme sererek su ve besin kayıplarını en aza indirme yoluna gidilmelidir. Bunun uzerine 15 20 cm. kalınlıkta kompost malzemesi koyduktan sonra kalınlığı 2,5 cm yi gecmeyecek şekilde bir miktar toprak ya da eski kompost serilir. Bir ton komposta 10 100 kg sınırları arasında toprak girebilir. Bundan sonra gerekiyorsa azotlu ve fosforlu gubre serpilebilir. Yığın yapma işlemine yukseklik istediğimiz olcuye gelene kadar devam edilir. En son sulama işlemi de yapıldıktan sonra yığın kapatılır. Aralara belli aralıklarla havalanma sopaları koyup yığın son şeklini aldığında bunlar cıkarılmalıdır. Son işlem olarak yığın sulanarak karıştırılır ve kapatılır. Ortu olarak havalanmayı kolaylaştıracak bir malzeme tercih edilmeli eğer naylon kullanılacaksa hava delikleri acılmalıdır. İklim şartları, yığına giren materyalin parca buyukluğu ve kimyasal yapısı, nem ve havalandırma durumuna gore kompostun oluşumu bu metodla 2 ay 2 yıl arasında değişir. Her 10 15 gunde bir havalandırma, karıştırma ve eksilen nemin ilavesinden sonra yığın yeniden kapatılır. Kompostlaşma işlemi 3 4 yığın acımından sonra gercekleşmişse elenme işlemine gecilir. Olgunluk; kahverengi siyah humuslu toprak gorunumu ve kokusu alması, notr pH da olması, icerisinde bazı toprak canlılarının gorunmesi ile anlaşılır. Varil Yontemi: ABD'de ev bahceleri icin geliştirilen basit ve kullanışlı bir tekniktir. Varil şeklinde ve buyukluğunde tavuk kumesi teline benzeyen bir malzemeden imal edilen kutu icerisine kompostlaştırılacak malzemeler ve aktivatorler konur. Bir eksen etrafında dondurulebilen duzeneği sayesinde karıştırma işlemi gercekleşir. Telli olduğu icin rahatlıkla havalanabilir. Oldukca yaygın kullanımı olan bu metodla 45 60 gunluk periyod icerisinde uretim sağlanmakta bahceli evlerde cop problemi halledilmektedir. 14 Gun Yontemi: Kaliforniya universitesinde geliştirilen ancak Amerika'da ozellikle organik bahcecilik yapan ev hanımları tarafından cok eskiden beri kullanılan bu yontemde 3 4 gunde bir karıştırma ve gerekirse nem ilavesiyle 14 gun gibi kısa surede urun elde edilir. Anaerobik yontem: En az 4000 yıldır kompost kullandığı bilinen Cin'de fazlaca uygulanan ancak koku sorunu olan bir yontemdir. yığın yapıldıktan sonra olgunlaşıncaya kadar acılmaz. Kompost Kullanırken Dikkat Edilecek Hususlar: Kompost olayında ana nokta hangi tekniği uygularsak yada başlangıc materyalini kullanırsak kullanalım elimizdeki son urunun yetiştiricilik hedefimize uygun olmasıdır. Orneğin meyve ağaclarımız icin iyice kıyılmış materyali doğrudan toprağımıza uygulamak bize daha fazla enerji ve madde kazandırabilir. Oysa tohum atacağımız, coğur yetiştireceğimiz kompostun son derece iyi olgunlaşmış olması cimlenme yada taze materyale zarar yapacak yanma safhalarını gecmiş, azot stabilizasyonunun sağlanmış olması gerekir.