Ispanak Yetiştiriciliği Bilimsel sınıflandırma Alem: Plantae Bolum: Magnoliophyta Sınıf: Magnoliopsida Takım: Caryophyllales Familya: Amaranthaceae Cins: Spinacia Tur: Spinacia oleracea L. 1. Ekonomik Onemi, Anavatanı ve Yayılma Alanları Ispanak ulkemizin sadece aşırı yağış alan Doğu Karadeniz bolgesinde cok sınırlı olmak uzere, bunun dışındaki butun bolgelerimizde yetişebilen ve buyuk miktarlarda uretilen bir sebzedir. Ulkemizde uretilen ıspanak miktarı 181.000 ton civarındadır. Ispanak sıcak bolgelerimizde yaz sonlarında ve kışın, soğuk yorelerimizde ise kış ve ilkbahar doneminde uretilir. Kış mevsimi boyunca butun bolgelerimizde tuketilen bir sebzedir. Taşıma ve ulaşım imkanlarının artması ve iyileştirilmesi nedeniyle kış boyunca guney ve batı bolgelerimizde uretilen buyuk miktarlardaki ıspanak ic ve doğu bolgelerimizde pazarlanmaktadır. Ispanağın dondurulmuş olarak pazalanabilmesi ve bu amaca uygun bir sebze oluşu yanında corba ve cocuk maması sanayinde kullanılması da uretimi olumlu yonde etkilemiştir. Tek yıllık sebze olan ıspanağın anavatanının guney Turkistan, Kafkasya, Nepal yani batı Asya olduğu kabul edilmiştir. 2000 m yukseklere kadar cıkabilen bir sebzedir. Kulturu yapılan ıspanağın Spinacia tetandra Roxb'dan geliştiği kabul edilmiştir. Bu turun Afganistan, İran ve Turkistan'da sebze olarak kullanıldığı bilinmektedir. Ispanak başlangıcta buralardan Cin'e daha sonrada haclı seferleri sırasında Avrupa'ya gelmiştir. Ispanağın Avrupa'ya Araplar tarafından İspanya uzerinden geldiği ayrı bir tahmindir. Ispanağın MS 7. Yuzyılda Cin'de 16. Yuzyıldan itibarende Avrupa'da yaygın olarak yetiştirildiği bilinmektedir. İlk onceleri tohumları dikenli olan Spinacia oleracea var. İnermis uretilmiş daha sonra da tohumları dikensiz olan ıspanaklar yayılmıştır. Dikenli tohumlu ıspanaklar cevre şartlarına dayanıklı olarak yaprak meydana getirme gibi ustun bazı ozelliklere sahipse de tohumlardaki dikenlik ekim ve tuketimde buyuk sakıncalar doğurduğu icin artık uretilmemektir. Ancak ev onu bahcelerinde meraklılarınca yetiştirilmektedir. Ispanak uretimi cok buyuk oranda kuzey yarım kurede yayılmış olup uretimi kuzey avrupa ulkelerinde de yapılabilmektedir. 2. Morfolojik Ozellikleri 2.1. Kok Ispanak bitkisi guclu bir kok yapısına sahiptir. Kok kazık kok şeklinde gelişir. Kazık kokler toprakta herhangi bir engelle karşılaşmaz ise dallanmadan, yan tarafından ince sacak kokler meydana getirerek toprağın 80 100 cm derinliklerine kadar uzayabilir. Ditkinin su sıkıntısı cektiği durumlarda toprak yuzune yakın kısımlarında sacak kok oluşumu azalır. Buna karşılık nemli ve besin maddelerince zengin topraklarda ise kazık kok fazla derine gitmez ve toprak yuzeyine yakın kısımlarında bol miktarda sacak kok beyaz renk alır. Bitki bu kok yapısı nedeniyle kuraklıkları kolayca atlatabilen bir ozelliğe sahiptir. Elle yapılan hasatlarda toprak yuzeyinin 3 4 cm altından kesilen bu kazık kokler de bitkiyle birlikte pazarlanır ve yemeklik olarak değerlendirilir. 2.2. Govde Ispanaklarda rozet şeklindeki govde otsu yapıda olup bitki generatif faza gectiğinde gelişmeye başlar. Bakım şartlarına, ceşide ve bitkinin erkek veya dişi oluşuna gore gelişmesi buyuk farklılık gosterir. Erkek bitkilerde govde daha erken donemde gelişir ve daha zayıf yapılı olur cicek surgunu cok az dallanma gosterir ve bitki cickelenmesi tamamlandıktan ve polen tozlarını verdikten sonra kurur. Buna karşılık dişi bitkilerde cicek surgunu daha yuksek boylu, daha kalın, daha cok dallanmış ve kuvvetlidir. Surgun ancak tohumlar olgunlaştıktan sonra kurur. Erkek ve dişi bitkilerde surgun ancak tohumlar olgunlaştıktan sonra kurur. Erkek ve dişi bitkilerde surgun aşağıdan yukarıya doğru azalan ve ayaları kuculen yapraklar taşırlar. Dişi bitkiler daima erkek bitkilerden habitus bakımından daha buyukturler. Daha cok yaprak meydana getirirler ve toplam yaprak ağırlığı daha fazladır. Govde otsu yapıda oluşu nedeniyle kolayca zarar gorur. Ispanaklarda bitki boyu 40 80 cm arasında değişir. Bitkilerde boyu etkileyen onemli faktorlerden birisi cinsiyet, diğeri ise generatif faza gecme doneminin kısa ve uzun oluşudur. Generatif faza geciş suresi uzadıkca bitkide habitus buyur, bitki boyu uzar. Guneşlenme suresi uzadıkca ve ışık yoğunluğu arttıkca bitki boyu kısa kalır. Cicek surgunu enine kesilince, pazı ve pancarda olduğu gibi koşeli bir yapı gosterir, ici boştur. 2.3. Yaprak Ispanaklarda yenen kısım yaprak olduğu icin yaprak ozellikleri buyuk onem taşır. Ispanak ceşitlerinde yapraklar renk, şekil, buyukluk, etlilik, kıvırcıklık, yaprak sapı uzunluğu, yaprak sapının toprakla yaptığı acı bakımından buyuk farklılık gosterir ve bu ozellikler yetiştirme amacına gore aranılan ozellik olmakla birlikte ortu altında, kış doneminde yetiştirilen Viroflay ve Minsterlende gibi ceşitlerde ise renk acık yeşil olur ve kış doneminde zorunlu olarak bu ceşitler yetiştirilir. Viking, Juliana ve Matador ceşitlerinde ise yapraklar koyu yeşil renklidir ve acıkta yetiştiricilikte aranan ceşitlerdir. Yapraklarda şekil de, ceşitlere gore buyuk varyasyon gosterir. Yuvarlağa yakın oval yapraklılar yanında yaprak ucları sivri varyetelerde vardır. Etli yapraklı ceşitlerde yapraklar genellikle oval şekillidir. Yaprak yuzeyi acısından ceşitler farklılık gosterir ve iki gruba ayrılırlar. Yaprak yuzeyi duz olanlar yaprak yuzeyi kabarcıklı olanlar bu ceşitlerin yetiştiriciliği ise Amerika Birleşik Devletlerinde yaygın olarak gorulur. İkinci grupta yer alan kabarcıklı yaprak yuzeyine sahip ceşitlerin uzak mesafelere nakli yuzeylerinin kabarcıklı oluşu nedeniyle daha kolaydır. Duz yapraklı ceşitlerde yapraklar kolayca kızışırlar. Buna karşılık bu yaprak yuzeyi şeklinin sağanak yağış alan bolgelerde killi topraklarda camurun girinti cıkıntılarla dolması nedeniyle buyuk yıkama zorlukları vardır. Yaprak buyukluğu ceşitlere gore onemli farklılıklar gosterir. Yabani ıspanaklarda yaprak ayası cok kucuktur. Verimi arttırmanın onemli etkenlerinden biride yaprakların buyuk olmasıdır. Bu nedenle ceşitler bu yonde geliştirilmiştir. Yaprak etliliğinde ceşitlere gore buyuk farklılıklar gosterir. Kabarcıklı yapraklara sahip ceşitlerde yapraklar etli yapıdadır. Yaprak etliliği verime etki eden onemli faktorlerden birisidir. Yaprak sapı uzunluğu da onemli bir ceşit ozelliğidir. Elle yapılacak hasatta yaprak saplarının uzunluğu istenmezken makinalı hasat yapılan yetiştirmelerde yaprak sapının toprak yuzeyi ile yaptığı acıda yetiştirme şekline ve ceşide gore one kazanır. Killi topraklarda toprakla yaprak sapının yaptığı acının yuksek olması istenir. Ayrıca ortu altında yetiştirme yapılacak ise yine yaprak saplar toprak yuzeyine dike yakın şekilde durmalıdır. Ispanaklarda yaprak damarlarının belirgin olmaması aranan ozelliklerden biridir. 2.4. Cicek Ispanak bitkisinde bitki dişi ise govdenin tamamı yapraklarla donanmıştır. Bu ozellik bakımından erkek bitkiler ise iki grupta toplanırlar. 1. Grupta yapraklar aynen dişi bitkilerde olduğu gibi govdenin sonuna kadar cıkarlar. 2. Grupta ise govdenin uc kısmında yaprak bulunmaz. Bazı ceşitlerde ise az yapraklı erkek bitkilere hemen hic rastlanmaz. Erkek bitkilerde generatif faza gecme dişi bitkilere gore daha erken olmaktadır. Ispanaklarda cicek yapısı onemli değişiklikler gosterir. Cicekler erselik veya monoik yapıdadır. Erselik yapı gosteren ciceklerde de iki form gorulur bu ciceklerden birincisinde erkek organlar ve dişi organ normal yapıdadır. Ersenik yapıdaki ciceklerde dişi organ daima erkek organlar olgunlaşmadan reseptif hale gelir. Bu ciceklerde protogami hakimdir. Dişi cicekler tepeciğin normal iriliğini kazanmasından hemen sonra dollenebilir. Ancak dollenme iki hafta icerisinde herhangi bir gunde olabilir. Dişi organ bu sure icerisinde reseptif olarak kalır. Polen tozları kuru bir ortamda oda sıcaklığında cimlenme yeteneklerini birkac gun korurlar. İşte bu nedenlerle ıspanaklarda ruzgara tozlanma başarılı olur. Ispanaklarda polen tozları cok kucuk olduğu icin bez izolasyon keselerinden gecebilirler. Bunun icin izolasyonun naylon veya yağlı kağıttan yapılmış torbalarla veya mesafe izolasyonu şeklinde yapılması gerekir. Ispanaklarda dollenmeden sonra cicek solar, dişi organda stillus kurur ve yalancı meyve oluşur. Cicek canağı sertleşir ve tohumun etrafını sarar. Bu sertleşen canak dikenli ıspanaklarda dikeni oluşturur. Buna karşılık dikensiz ıspanaklarda ise yalancı meyve diken oluşturmaz. 3. Tohum ve cimlenme ozellikleri Ispanaklarda tohum, tohum olarak adlandırılsada yalancı bir meyvedir. Tohum kahverengi, yeşilimsi kahverengi ve bej renkli olabilir, tohum 3 3.5 mm capındadır, dikensiz tohumlu ıspanaklarda oval, dikenli tohumlu ıspanaklarda ise 80 100 adet tohum 1 gram gelir. Tohum normal şartlarda 16 25°;C'de 6 8 gunde cimlenir. Şartlara gore cimlenme suresi bir aya kadar uzar. Tohumlar cimlenme guclerini 4 5 yıl sure ile korurlar. 4. Yetiştirilme İstekleri 4.1. İklim isteği Ispanak yetiştiriciliğinde iklim, uzerinde onemle durulması gereken faktorlerden biridir. Doğasında bir serin iklim sebzesidir. Ispanak soğuklara genellikle dayanıklı olmakla beraber, ceşit ozelliğine bağlı olarak uzeri karla kaplı olmadığı durumlarda soğuktan zarar gorurler. Ayrıca erken ekilmiş ıspanaklar gec ekilen ıspanaklara gore kıştan daha cok zarar gorurler. Fazla azotlu gubreleme de ıspanakların kıştan kolayca zarar gormelerine neden olur. Bitkiler soğuklara karşı bu duyarlılığı gosterirken, sıcaklara ve kurağa da hassasiyet gosterirler. Sıcaklık kuraklıkla birleştiğinde bitkiler vegatatif gelişmelerini durdururlar. Kicik boylu kalırlar, verim duşer, yapraklarda alttan yukarıya doğru sararma meydana gelir. Bitkiler hızla generatif faza gecerek, pazarlanma ozelliklerini kaybederler. Ispanaklar uzun gun bitkisidir. Gun uzunluğu arttıkca generatif faza geciş hızlanır. Soğuklarda besin alımı yavaşlar yaprak ucları sararır. Bitki gelişmesi durur. 15 20 °;C arasındaki sıcaklıklar bitki gelişmesinin en iyi olduğu sıcaklıklardır. Bitki yağmurlama şeklindeki sulamalardan hoşlanır verim ve kalite yukselir. Ancak yuksek rutubet yapraklarda zarar yapan hastalıkların gelişmesine neden olabilir. Ispanak yetiştiriciliğinde iklim şartları başarıyı belirleyici rol oynar. Ne kadar dikkatli olunursa olunsun başarı icin iklim şartlarının uygun olması buyuk onem taşır. Ozellikle ilkbahar yetiştiriciliğinde ekim zamanının iyi belirlenmesi ve iklim şartlarının uygun olması gerekir. Yapılacak bir yanlış, urun alınamamasına neden olur. Bazı yıllarda başarıyı iklim şartları belirler. 4.2. Toprak isteği Ispanak butun topraklarda başarıyla yetiştirilebilir. Toprak secme ozelliği yoktur. Ancak toprağın asitli olması başarılı yetiştiriciliği onemli olcude olumsuz yonde etkiler. Başarılı bir ıspanak yetiştiriciliğinin yapılabilmesi icin toprak pH'sının 6.5 7.5 arasında olması gerekir. Bu nedenle verilecek azotun sulfat formunda verilmesi gerekir. Ispanak iklim şartlarına, yetiştirme mevsimine ve hasat şekline bağlı olmak uzere ağı killi topraklardan kumlu topraklara kadar geniş bir yelpazede baları ile yetiştirilir. Toprak yuzeyi ile yaprak sapı arasında kalan acının kucuk olduğu, yere yatay gelişen ve elle hasat edilen ceşitlerin killi topraklarda yetiştirilmesinden kacınılmalıdır. Ozellikle yetiştirme mevsiminde sağanak yapış alan yerlerde killi topraklarda uretilen ıspanaklarda yaprak yuzeyine yapışan camurun yıkanarak uzaklaştırılması buyuk sorunlar yaratır ve pazarlamayı imkansız kılar. Bu nedenle bu topraklarda dikine buyuyen duz yapraklı ceşitler kullanılmalıdır. Killi topraklarda verim ve kalite onemli olcude artar. Bitkiler uzun omurlu olurlar. Killi topraklarda urun gelişmesi daha yavaş ve hasat daha gec olur. Buna karşılık erkencilik amaclandığında ve ilk baharın kısa yetiştirme periyodunda da hafif karakterli topraklar tercih edilmelidir. Tohum uretimi amaclanıyorsa tohum kalitesi ve tohum verimi acısından killi topraklar tercih edilmelidir. Topraktaki organik madde miktarı da yetiştiriciliğin başarısı acısından onemlidir. Yuksek organik madde, verimi ve kaliteyi arttırır. Ancak taze ciftlik gubresinden kacınılmalıdır. Bitkinin iyi gelişebilmesi icin toprakta yeterli besin maddesinin ve suyun bulunması gerekir. 5. Yetiştirilme Şekli 5.1. Toprak hazırlığı ve ekim Ispanakta ekim tarihi yetiştirme mevsimine, amaca ve ceşide bağlı olmak uzere değişir. Ispanak, tohumların doğrudan ekimi yoluyla uretilir. Ispanak ana uretim bitkisi olarak yetiştirilebildiği gibi ikinci urun veya on bitki olarak da uretilebilir. Erken ilkbaharda yapılan ekimden elde edilen urun, kısa yetiştirme periyodu icinde hasat edildiği gibi yaz ortalarında ekilen urunun sonbaharda hasat edilebileceği şekilde de uretim yapılabilir. Ayrıca sonbaharda ekim yapılarak bitkilerin ilkbahara kadar tarlada kaldığı ve hasadın erken ilkbaharda yapıldığı ucuncu bir uretim şeklide vardır ki bu uretim şekli sahil kuşağımızda cok genilş alanlarda uygulanır. Sonbaharda yapılan bu uretim şeklinde on bitki olarak buğday arpa yulaf ve cavdar gibi tahıllar, erkenci patates, fasulye ve bezelye sayılabilir. Ayrıca hıyar, domates gibi bitkilerde iyi on bilgilerdir. Ispanak soğuk bolgelerde ortu altında yetiştirilecek ise kısa surede gelişen dikine buyuyen acık yeşil yapraklı Viroflay grubundaki ceşitlerden birinin tercih edilmesi gerekir. Hangi donemde yetiştirilirse yetiştirilsin toprak hazırlama, gubreleme, bakım ve hasat aynı olup yetiştirme amacına gore aralarında kucuk nuans farklılıkları vardır. İkinci urun ve ana urun olarak yaz ortalarında ve yaz sonlarında ekim yaparak ıspanak uretiminin nasıl yapıldığını gorelim. Yaz ortalarında ve yaz sonlarında tohum ekerek yapılan ıspanak uretiminde genellikle tarlada cimlenmeyi sağlayacak duzeyde rutubet yoktur. Bu nedenle once toprakta cimlenme icin gerekli olan nemi sağlayacak tedbirin alınması gerekir. Ispanağın kuruya ekilip sonra sulanması gibi bir uygulama varsa da başarılı bir uygulama değildir. Bu nedenle ıspanak ekilecek olan tarla salma su verilerek sulanır. Toprak tava gelince, tarla yanmış ciftlik gubresi veya yapay gubre ile surumden once gubrelenir. Toprak 20 25 cm derinliğinde surulerek gubrenin toprağa karışması sağlanır. Hafif karakterli topraklarda ve yapay gubre kullanılan durumlarında gubrenin surumle cok derinlere gitmesini engellemek ve tohumun cimlenmesinden hemen sonra bitkinin gubreden yararlanmaya başlamasını sağlamak ve sulamalarla gubrenin yıkanmasını azaltmak icin gubreleme surumden once yapılmamalıdır. Gubre surumden sonra toprak yuzune verilerek, kazayakları, veya Disk Harrow ile toprağın 8 12 cm derinliğinde karıştırılmalıdır. Ispanak yetiştiriciliğinde tabii gubre kullanılacaksa dekara 2 3 ton yanmış gubre, surumden once toprağın 20 25 cm derinliğine karıştırılır ve bu gubreye bitki gelişmesine ve toprağın besin maddesi durumuna bağlı olarak nitrat formundaki azotlu gubrenin hasattan en az bir ay once toprağa uygulanması suretiyle yaprakta nitrit formu zehirlenmeye neden olmaktadır. Toprakta asitlik sorun yaratmıyorsa azottan uzun vadede yararlanma soz konusu ise azotlu gubrelemeyi sulfat formunda yapmak da mumkundur. Genel bir gubreleme duşunulduğunde dekara 10 12 kg N, 8 10 kg P2O5 ve topraktaki miktarına bağlı olarak da K2O verilir. Bu gubrelemede P ve K'nun tamamı ile N'lu gubrenin yarısı ekimden once, diğer yarısıda hasattan en az bir ay once toprağa verilmelidir. Gubrenin toprağa veriliş derinliği de toprağın hafif veya ağır oluşuna ve duşen yağış miktarına bağlı olarak değişmektedir. Killi topraklarda gubrelerin 10 25 cm derinliğe, hafif karakterli topraklarda ise 5 10 cm derinliğe verilmesi uretimi olumlu yonde etkiler ve gubreden yararlanmayı arttırır. Bu esaslar icinde gubrelenen toprak daha sonra toprak işleme aletleri ile tohum yatağı oluşturacak şekilde inceltilir. Yaz aylarında toprak işleme ve tohum yatağı hazırlama işlemlerini ruzgarsız havalarda gunun sıcak olmayan saatlerinde veya geceleri yapmak toprak tavının muhafazası ve duzenli cimlenmenin sağlanması acısından cok yararlı olur. Ispanak yetiştiriciliğinde yabancı ot buyuk sorunlar yaratır. Besin maddeleri ile takviye edilmiş olan topraktaki yabancı otlar hızla gelişerek ıspanağı baskı altına alabilir. Bu nedenle yabancı ottan temiz tarlalar tercih edilmeli veya selektif yabancı tohum ekiminden sonra, cimlenmeden evvel uygulanmalıdır. Ispanakta tohum ekimi iki şekilde yapılır. a. Mibzerle sırayla ekim b. Serpme ekim Birinci ekim şekli buyuk alanlarda yapılan uretim şeklinde uygulanır. Avantajı ekim kolaylığı oluşu, daha az miktarda tohum kullanama, cimlenmenin yeknesak oluşu nedeniyle gelişmenin de yeknesak olması ve hasadın bir defada yapılabilmesi ve tarladaki urunun bir defada hasat edilebilmesidir. Endustriyel kullanım amaclı uretimlerde ekim ve hasadın bir defada yapılabilmesi ve makine ile yapılması nedeniyle maliyetlerin cok aşağıya cekilmesi bu ekim şeklini avantajlı kılar. Ancak bu yontem ulkemizde henuz cok ender hallerde kullanılır. Buna karşılık ulkemizde yetiştiriciliğin aile işletmelerinde yapılması, hasadın cok defada ve uzun surede yapılması, bu şekilde duşuk ve yuksek fiyat hareketlerinin ortalama fiyat seviyesini sağlayarak onlenebilmesi nedeniyle ekim serpme olarak yapılır. Ulkemizde yapılan uretimin hemen tamamında serpme ekim metodu kullanılır. Gubre uygulaması yapılarak inceltilmiş olan tavlı toprağa dekara 1 1.5 kg tohum gelecek şekilde ekim yapılır. Ekim yaparken tum alan icin ayrılan tohum, miktar olarak ikiye bolunur. İlk defada tohumun yarısı bir yonce serpilerek tarlaya ekilir, diğer yarısı ise daha onceki ekim yonunun dikine olarak ikinci defa tarlaya serpilerek ekilir ve tohumun toprağa karışmasını sağlamak amacıyla capraz verilmemiş Disk Harrow ile işlenir. Boylece toprak yuzune serpilmiş tohumların toprak ile ortulmesi sağlanır. Daha sonra surgu cekilerek toprakla tohumun sıkıca teması gercekleştirilir. Bu şekilde toprağa karıştırılan tohumların bir kısmı toprak yuzeyine cok yakın, bir kısmı işse 1 5 cm derinliğe duştuğunu goruruz. Bu derinlik farkları nedeniyle cimlenme zamanlarında da onemli farklılıklar meydana gelir. Toprak yuzeyine cok yakın duşen tohumlar toprak tavının yeterli olmaması nedeniyle cimlenmeden oylece kalırlar. Ancak ıspanağa verilen 1. Sudan sonra cimlenirler. Bu kademeli cimlenme bitki gelişmesininde kademeli olmasına neden olur. İlk cimlenen bitkiler cevre şartlarında gelişmeye uygun oluşu nedeniyle hızla gelişip daha sonra cimlenmiş olanları baskı altına alırlar. Boylece kademeli olarak gelişen bitkilerin hasatlarıda kademeli olarak yapılır. Ispanak tarlasında hasat buyukluğune gelen bitkiler hasat edilince hasat edilmeden tarlada kalan kucuk bitkiler gelişir ve daha sonraki hasat kademelerini oluştururlar. Sıravari ve makinalı ekim yapılacaksa toprak işleme ve gubreleme işlemleri aynen serpme yontemiyle ekimdeki gibi yapıldıktan sonra ozel mibzerleri ile sıra arası 20 25 cm sıra ile uzerinde is 2 3 cm derinliğe gelecek şekilde ekilerek bastırılırlar. Dekara 0.7 1kg tohum kullanılır. Bu yetiştirme şeklinde gelişirler ve Pazar şartları oluştuğunda hepsi bir defada hasat edilerek pazarlanırlar. Buyuk boyutlu endustriyel kullanım amaclı uretimde bitkilerin iyice gelişmeleri beklenir ve toprağın 3 5 cm uzerinden ozel makinaları ile hasat edilirler. Bakım İşleri Ispanak bitkilerinin gelişmeleri icin sulamanın duzenli yapılması gerekir. Hasattan en az bir ay onceki sulama oncesinde, daha once ayırmış bulunduğumuz azotlu gubre nitrat formunda ve serpme yontemi ile atılarak hemen yağmurlama yontemi ile sulama yapılır. Gubre atıldıktan sonra sulama yapılmazsa yapraklar uzerine duşen gubre yapraklarda yanma yaparak yaprakların lekelenmesine sebep olur. Yetiştirme sırasında zaman zaman tarlada kaba otların alınması gerekir. Bunun dışında herhangi bir bakım uygulanmaz. Yetiştiricilikte dikkat edilmesi gereken en onemli hususlardan biri yaprak uclarında meydana gelen sararmalardır. Bu sararmalar uc durumda ortaya cıkar. 1. Hızlı bir gelişme doneminin ardından şok şekilde soğuklarla karşılaşma, 2. Bitkini, n toprakta yeteri kadar azot bulamaması durumunda, 3. Yuksek sıcaklıkların oluşturduğu şartlarda susuz kalma durumunda. Boyle durumlarda verim duşer, kalite bozulur, uretilen urun pazarlanamaz hale gelir. Bu durumların oluşmamasına ozen gostermek gerekir. Bilhassa soğuk havaların yaklaştığı donemlerde bitki gelişmesinin hızlandırılması, başarılı bir yetiştiricilik acısından onemlidir. 5.2. Tarımsal Savaşım Tarımsal savaşım yonunden ıspanak ulkemiz şartlarında sorunsuz bir bitkidir. Onemli ve buyuk boyutlarda zarar yapan hastalıklar ender olarak epidemi yaparlar. Yalancı miliyo bazı yıllarda onemli zararlanmalara neden olur. Yaprağın ust yuzeyinde sararmalar alt yuzeyinde ise menekşe gri renkli kuflerle tanınır. Yaprak bitleri dışında onemli bir zararlısı yoktur. 6. Olgunluk, Hasat ve Depolama Ispanakla hasat zamanını buyuk olcude pazardaki fiyatlar tayin eder. İlk donemde fiyatların yuksek olduğu durumda bitkiler 15 18 cm boy alarak 5 6 yaprak meydana getirdiğinde hasada başlanabilir. Fiyatların duşuk olması durumunda bitkinin buyuyerek yaprakların etli bir yapı kazanması beklenir. Boylece yuksek verim elde edilerek birim alandan elde edilen gelir arttırılabilir. Hasat elle ve bıcakla yapılır. Bitkilerin kokleri toprağın 2 3 cm derinliğinde bıcakla kesilir. Hasattan sonra pazarlanamayacak nitelikteki yapraklar ayıklanıp 0.5 kg'lık demetler halinde bağlanarak pazara sunulur. Hasattan sonra pazarlanıncaya kadar bağların havadar bir ortamda bulundurulması sağlanmalıdır. Aksi halde ust uste duran ıspanaklar kesinlikle hava almayan kaplara konulmalıdır. Gozenekli kufeler, file cuvallar ve parmaklıklı kasalar ıspanak ambalajlamada sıklıkla kullanılır. Her iki yontemle uretimde yetiştirme ve hasat sırasında dikkat edilecek hususlardan biriside ıspanaklarda tohum kabuğunun kotiledonlardan birisi ile toprak yuzune cıkması toprak yuzune cıktığında da kuruyarak cok sert bir yapı kazanmasıdır. Ispanaklarda mızrak şeklindeki kotiledonların cimlenmeden sonra buyumelerine devam etmesi nedeniyle bu tohum kabuğu ev hanımlarının da gozlerinden kacarak yemeğin icine kadar gelebilmektedir. İşte bu nedenle dikenli tohum kabuğuna sahip ıspanakların yetiştirilmesi terk edilmiştir. Halbuki dikenli tohumlu ıspanaklar yuvarlak tohumlulara gore cevre şartlarına daha dayanıklıdır, daha verimlidir ve gec ciceklenme avantajları vardır. 7. Verim Ispanaklarda hasat suresi ve verim buyuk olcude yetiştirme mevsimine bağlıdır. Sonbaharda ekilerek yetiştirilen ıspanaklarda hasat suresi 5 6 aya kadar uzayabilir. Buna karşılık ilkbahar ekimlerinde hasat 2 ay gibi kısa bir zamanda bitirilmiş olur. Yetiştirme, hasat şekline ve ceşide bağlı olmak uzere dekara verim 1.5 3 ton arasında değişir. Elle hasat yapılması durumunda kabarcıklı, etli, yapraklara sahip, koyu yeşil renkli Matador grubu ıspanaklar tercih edilir. Buna karşılık makinalı ekim ve hasat uygulanacaksa dikine buyuyen duz yapraklı, yaprak ucları sivri olan Universal grubu ceşitler kullanılmalıdır. 8. Tohum Uretimi Tohum uretimi amacıyla yetiştirme yapılacaksa, yetiştirmenin sonbahar ekimi şeklinde yapılması ve bitkinin sonbahar, kış ve ilkbahar suresince iyice gelişmesinin sağlanması gerekir. İlkbahar ekimi ile yetiştirmede tohum elde edilebilirse de bitkiler yeterince guclu olmamaları nedeniyle az miktarda tohum meydana getirirler ve meydana gelen tohumlar zayıf olarak olgunlaşırlar. Sadece tohum uretimi yapılıyorsa ekim mibzerle yapılır ve kullanılan tohum 700 gr/dekar seviyesinde tutulur. Tohum amaclı uretimde Pazar amaclı uretimden farklı hicbir işlem uygulanmaz. Sadece yalancı mildiyo gorulmememsi icin gerekli ilaclama zamanında yapılmalıdır. Aksi halde bu tohumların etmenlerini taşıyan tohumların satışı mumkun olmaz. Bitkiler duzenli olarak sulanır ve ciceklenmeye terk edilir. Once erkek bitkiler ve onu takibende dişi bitkiler ciceklenirler ve ruzgarla dollenirler. Yalancı meyveler ve tohumlar bitki dallarının koltuklarında yumaklar halinde gelişirler. Başlangıcta yeşil renkli olan bu yumaklar daha sonra acık kahverengi veya taba rengi renk alırlar. Tohumlar olgunlaşınca bitkilerde kurur. Daha sonra bicer doğerle makinalı olarak hasat edilirler. Erkek bitkiler daha zayıf bunyeli olarak gelişirler. Govdenin ust kısmında cok az miktarda yaprak meydana getirirler. Buna karşılık govdenin uc kısmı ciceklerler kaplıdır. Bitki polen tozlarını verdikten sonra kuruyarak olur. Polen tozları sarı renkli olup ruzgarla 2000 m mesafeye kadar yayılabilirler. Yağmurlu havalarda su yuzeyinde sarı kukurt tozu dokulmuş gibi bir gorunum verirler. Dişi bitkiler daha guclu bir gelişme gosterirler. Yapraklar govdenin uc kısmına kadar cıkarlar. Bitkiler tohumlarını olgunlaştırıncaya kadar yeşil kalırlar ve daha sonra kururlar. Uygun şartlarda 1 dekar alandan 150 160 kg kadar tohum alınabilir. Kaynak: Kultur Sebzeleri

Ispanak Yetiştiriciliği Bilimsel sınıflandırma Alem: Plantae Bolum: Magnoliophyta Sınıf: Magnoliopsida Takım: Caryophyllales Familya: Amaranthaceae Cins: Spinacia Tur: Spinacia oleracea L. 1. Ekonomik Onemi, Anavatanı ve Yayılma Alanları Ispanak ulkemizin sadece aşırı yağış alan Doğu Karadeniz bolgesinde cok sınırlı olmak uzere, bunun dışındaki butun bolgelerimizde yetişebilen ve buyuk miktarlarda uretilen bir sebzedir. Ulkemizde uretilen ıspanak miktarı 181.000 ton civarındadır. Ispanak sıcak bolgelerimizde yaz sonlarında ve kışın, soğuk yorelerimizde ise kış ve ilkbahar doneminde uretilir. Kış mevsimi boyunca butun bolgelerimizde tuketilen bir sebzedir. Taşıma ve ulaşım imkanlarının artması ve iyileştirilmesi nedeniyle kış boyunca guney ve batı bolgelerimizde uretilen buyuk miktarlardaki ıspanak ic ve doğu bolgelerimizde pazarlanmaktadır. Ispanağın dondurulmuş olarak pazalanabilmesi ve bu amaca uygun bir sebze oluşu yanında corba ve cocuk maması sanayinde kullanılması da uretimi olumlu yonde etkilemiştir. Tek yıllık sebze olan ıspanağın anavatanının guney Turkistan, Kafkasya, Nepal yani batı Asya olduğu kabul edilmiştir. 2000 m yukseklere kadar cıkabilen bir sebzedir. Kulturu yapılan ıspanağın Spinacia tetandra Roxb'dan geliştiği kabul edilmiştir. Bu turun Afganistan, İran ve Turkistan'da sebze olarak kullanıldığı bilinmektedir. Ispanak başlangıcta buralardan Cin'e daha sonrada haclı seferleri sırasında Avrupa'ya gelmiştir. Ispanağın Avrupa'ya Araplar tarafından İspanya uzerinden geldiği ayrı bir tahmindir. Ispanağın MS 7. Yuzyılda Cin'de 16. Yuzyıldan itibarende Avrupa'da yaygın olarak yetiştirildiği bilinmektedir. İlk onceleri tohumları dikenli olan Spinacia oleracea var. İnermis uretilmiş daha sonra da tohumları dikensiz olan ıspanaklar yayılmıştır. Dikenli tohumlu ıspanaklar cevre şartlarına dayanıklı olarak yaprak meydana getirme gibi ustun bazı ozelliklere sahipse de tohumlardaki dikenlik ekim ve tuketimde buyuk sakıncalar doğurduğu icin artık uretilmemektir. Ancak ev onu bahcelerinde meraklılarınca yetiştirilmektedir. Ispanak uretimi cok buyuk oranda kuzey yarım kurede yayılmış olup uretimi kuzey avrupa ulkelerinde de yapılabilmektedir. 2. Morfolojik Ozellikleri 2.1. Kok Ispanak bitkisi guclu bir kok yapısına sahiptir. Kok kazık kok şeklinde gelişir. Kazık kokler toprakta herhangi bir engelle karşılaşmaz ise dallanmadan, yan tarafından ince sacak kokler meydana getirerek toprağın 80 100 cm derinliklerine kadar uzayabilir. Ditkinin su sıkıntısı cektiği durumlarda toprak yuzune yakın kısımlarında sacak kok oluşumu azalır. Buna karşılık nemli ve besin maddelerince zengin topraklarda ise kazık kok fazla derine gitmez ve toprak yuzeyine yakın kısımlarında bol miktarda sacak kok beyaz renk alır. Bitki bu kok yapısı nedeniyle kuraklıkları kolayca atlatabilen bir ozelliğe sahiptir. Elle yapılan hasatlarda toprak yuzeyinin 3 4 cm altından kesilen bu kazık kokler de bitkiyle birlikte pazarlanır ve yemeklik olarak değerlendirilir. 2.2. Govde Ispanaklarda rozet şeklindeki govde otsu yapıda olup bitki generatif faza gectiğinde gelişmeye başlar. Bakım şartlarına, ceşide ve bitkinin erkek veya dişi oluşuna gore gelişmesi buyuk farklılık gosterir. Erkek bitkilerde govde daha erken donemde gelişir ve daha zayıf yapılı olur cicek surgunu cok az dallanma gosterir ve bitki cickelenmesi tamamlandıktan ve polen tozlarını verdikten sonra kurur. Buna karşılık dişi bitkilerde cicek surgunu daha yuksek boylu, daha kalın, daha cok dallanmış ve kuvvetlidir. Surgun ancak tohumlar olgunlaştıktan sonra kurur. Erkek ve dişi bitkilerde surgun ancak tohumlar olgunlaştıktan sonra kurur. Erkek ve dişi bitkilerde surgun aşağıdan yukarıya doğru azalan ve ayaları kuculen yapraklar taşırlar. Dişi bitkiler daima erkek bitkilerden habitus bakımından daha buyukturler. Daha cok yaprak meydana getirirler ve toplam yaprak ağırlığı daha fazladır. Govde otsu yapıda oluşu nedeniyle kolayca zarar gorur. Ispanaklarda bitki boyu 40 80 cm arasında değişir. Bitkilerde boyu etkileyen onemli faktorlerden birisi cinsiyet, diğeri ise generatif faza gecme doneminin kısa ve uzun oluşudur. Generatif faza geciş suresi uzadıkca bitkide habitus buyur, bitki boyu uzar. Guneşlenme suresi uzadıkca ve ışık yoğunluğu arttıkca bitki boyu kısa kalır. Cicek surgunu enine kesilince, pazı ve pancarda olduğu gibi koşeli bir yapı gosterir, ici boştur. 2.3. Yaprak Ispanaklarda yenen kısım yaprak olduğu icin yaprak ozellikleri buyuk onem taşır. Ispanak ceşitlerinde yapraklar renk, şekil, buyukluk, etlilik, kıvırcıklık, yaprak sapı uzunluğu, yaprak sapının toprakla yaptığı acı bakımından buyuk farklılık gosterir ve bu ozellikler yetiştirme amacına gore aranılan ozellik olmakla birlikte ortu altında, kış doneminde yetiştirilen Viroflay ve Minsterlende gibi ceşitlerde ise renk acık yeşil olur ve kış doneminde zorunlu olarak bu ceşitler yetiştirilir. Viking, Juliana ve Matador ceşitlerinde ise yapraklar koyu yeşil renklidir ve acıkta yetiştiricilikte aranan ceşitlerdir. Yapraklarda şekil de, ceşitlere gore buyuk varyasyon gosterir. Yuvarlağa yakın oval yapraklılar yanında yaprak ucları sivri varyetelerde vardır. Etli yapraklı ceşitlerde yapraklar genellikle oval şekillidir. Yaprak yuzeyi acısından ceşitler farklılık gosterir ve iki gruba ayrılırlar. Yaprak yuzeyi duz olanlar yaprak yuzeyi kabarcıklı olanlar bu ceşitlerin yetiştiriciliği ise Amerika Birleşik Devletlerinde yaygın olarak gorulur. İkinci grupta yer alan kabarcıklı yaprak yuzeyine sahip ceşitlerin uzak mesafelere nakli yuzeylerinin kabarcıklı oluşu nedeniyle daha kolaydır. Duz yapraklı ceşitlerde yapraklar kolayca kızışırlar. Buna karşılık bu yaprak yuzeyi şeklinin sağanak yağış alan bolgelerde killi topraklarda camurun girinti cıkıntılarla dolması nedeniyle buyuk yıkama zorlukları vardır. Yaprak buyukluğu ceşitlere gore onemli farklılıklar gosterir. Yabani ıspanaklarda yaprak ayası cok kucuktur. Verimi arttırmanın onemli etkenlerinden biride yaprakların buyuk olmasıdır. Bu nedenle ceşitler bu yonde geliştirilmiştir. Yaprak etliliğinde ceşitlere gore buyuk farklılıklar gosterir. Kabarcıklı yapraklara sahip ceşitlerde yapraklar etli yapıdadır. Yaprak etliliği verime etki eden onemli faktorlerden birisidir. Yaprak sapı uzunluğu da onemli bir ceşit ozelliğidir. Elle yapılacak hasatta yaprak saplarının uzunluğu istenmezken makinalı hasat yapılan yetiştirmelerde yaprak sapının toprak yuzeyi ile yaptığı acıda yetiştirme şekline ve ceşide gore one kazanır. Killi topraklarda toprakla yaprak sapının yaptığı acının yuksek olması istenir. Ayrıca ortu altında yetiştirme yapılacak ise yine yaprak saplar toprak yuzeyine dike yakın şekilde durmalıdır. Ispanaklarda yaprak damarlarının belirgin olmaması aranan ozelliklerden biridir. 2.4. Cicek Ispanak bitkisinde bitki dişi ise govdenin tamamı yapraklarla donanmıştır. Bu ozellik bakımından erkek bitkiler ise iki grupta toplanırlar. 1. Grupta yapraklar aynen dişi bitkilerde olduğu gibi govdenin sonuna kadar cıkarlar. 2. Grupta ise govdenin uc kısmında yaprak bulunmaz. Bazı ceşitlerde ise az yapraklı erkek bitkilere hemen hic rastlanmaz. Erkek bitkilerde generatif faza gecme dişi bitkilere gore daha erken olmaktadır. Ispanaklarda cicek yapısı onemli değişiklikler gosterir. Cicekler erselik veya monoik yapıdadır. Erselik yapı gosteren ciceklerde de iki form gorulur bu ciceklerden birincisinde erkek organlar ve dişi organ normal yapıdadır. Ersenik yapıdaki ciceklerde dişi organ daima erkek organlar olgunlaşmadan reseptif hale gelir. Bu ciceklerde protogami hakimdir. Dişi cicekler tepeciğin normal iriliğini kazanmasından hemen sonra dollenebilir. Ancak dollenme iki hafta icerisinde herhangi bir gunde olabilir. Dişi organ bu sure icerisinde reseptif olarak kalır. Polen tozları kuru bir ortamda oda sıcaklığında cimlenme yeteneklerini birkac gun korurlar. İşte bu nedenlerle ıspanaklarda ruzgara tozlanma başarılı olur. Ispanaklarda polen tozları cok kucuk olduğu icin bez izolasyon keselerinden gecebilirler. Bunun icin izolasyonun naylon veya yağlı kağıttan yapılmış torbalarla veya mesafe izolasyonu şeklinde yapılması gerekir. Ispanaklarda dollenmeden sonra cicek solar, dişi organda stillus kurur ve yalancı meyve oluşur. Cicek canağı sertleşir ve tohumun etrafını sarar. Bu sertleşen canak dikenli ıspanaklarda dikeni oluşturur. Buna karşılık dikensiz ıspanaklarda ise yalancı meyve diken oluşturmaz. 3. Tohum ve cimlenme ozellikleri Ispanaklarda tohum, tohum olarak adlandırılsada yalancı bir meyvedir. Tohum kahverengi, yeşilimsi kahverengi ve bej renkli olabilir, tohum 3 3.5 mm capındadır, dikensiz tohumlu ıspanaklarda oval, dikenli tohumlu ıspanaklarda ise 80 100 adet tohum 1 gram gelir. Tohum normal şartlarda 16 25&