Herşeyiyle Koyunculuk Koyun et, sut, yapağı, deri ve gubreleri ile insanlara ekonomik guc veren onemli bir hayvandır. Hem ciftci hem de ulke ekonomisini kalkındırmak icin koyunculuğun yaygınlaştırılması gereklidir. Ama bakım ve beslenme koşullarının iyileştirilmesi, ote yandan koyunların saf yetiştirme ve melezleme yolu ile ıslah edilerek verimliliğin artırılması şarttır. Oyleyse koyunculuğun doğal ve ekonomik koşulların gerektirdiği yonde gelişebilmesi icin, mevcut yetiştirme tekniklerinin geliştirilmesi ve yetiştiricilerin yenilikleri bilmesi ve uygulaması gerekir. Koyunculuk yapmaya karar verdiğimiz takdirde oncelikle yaşadığımız bolgeyi iyi tanımamız ve ona gore uygun ırkla calışma yapmalıyız. Genel olarak Anadolu'nun ic kısımlarında yağlı kuyruklular, denize yakın bolgelerde ince kuyruklular yaygındır. Yağlı kuyruklu koyunlar Morkaraman, Akkaraman, Dağlıc ve İvesidir. İnce kuyruklu koyun ırklarımız ise Kıvırcık, Sakız, Karayaka ve Merinostur. MORKARAMAN Genel olarak Doğu İllerimizde yetiştirilir. Vucut renkleri kızıldan mora kadar değişmekte baş, burun, karın altı ve bacaklar cıplaktır. Yağlı kuyrukludur. Anaclarda canlı ağırlık 50 60 kg, sut verimi 50 60 Litre kirli yapağı verimi 2 2,5 kg. olup her 100 koyundan 95 105 kuzu alınmaktadır. Sut kesiminden sonra 3 aylık besleme ile 20 25 kg. karkas alınabilir. AKKARAMAN KOYUNU Batıda Eskişehir ve Kutahya'dan başlayarak Doğuda Sivas'a kadar, sahil bolgeleri dışında Orta Anadolu'da ve gecit bolgelerinde yetişir. Bunlarda vucut beyaz renkli yapağı ile ortuludur. Ağız, burun, goz cevresi, kulak ve ayaklarda siyah lekelere rastlanır. Yağlı kuyrukludur. Anac koyunlarda canlı ağırlık 40 45 kg. sut verimi 50 60 Litre kirli yapağı verimi 1,5 2 kg. dır. 100 koyundan 100 110 kuzu alınır. Sut kesiminden sonra 3 aylık besleme ile 20 22 kg. karkas verebilir. DAĞLIC KUYUNU Sakarya nehrinden başlayıp Ege Bolgesinin kıyı İllerine kadar uzanır. Vucut beyaz renkli, kaba karışık yapağı ile ortuludur. Ağız, burun, goz etrafları ve ayaklarda siyah lekeler gorulur. Erkekler helezoni boynuzlu, dişiler boynuzsuzdur. Kuyruk yağlı olup kalp şeklindedir. Anac koyunlarda canlı ağırlık 35 40 kg., sut verimi 40 50 Litre, kirli yapağı verimi2 2,5 kg. dır. 100 koyundan 90 100 kuzu alınır. SAKIZ KOYUNU İzmir İlinde ozellikle Ceşme İlcesinde yetişir. Vucut beyaz renkli, kaba karışık yapağı ile ortuludur. Baş ve bacaklarda siyah lekeler vardır. Erkeklerde kuvvetli, kıvrımlı boynuz bulunur. Dişiler boynuzsuzdur. Uzun yağsız kuyrukludurlar. Anac koyunlarda canlı ağırlık 40 45 kg., sut verimi 120 180 Litre dir. 100 koyundan 180 200 kuzu alınır. Bu yore dışına cıkarıldığında bu verim alınamamıştır. KIVIRCIK KOYUN Trakya ve Marmara'nın Guneydoğusundaki İllerde Ege Bolgesinin Manisa, İzmir, Aydın İllerinde yetişir. Vucut beyaz renklidir. Erkeklerde beyaz renkli kıvrımlı boynuz olup, dişiler boynuzsuzdur. İnce uzun kuyruğu vardır. Anac koyunlarda canlı ağırlık 40 42 kg., sut verimi 60 90 Litre, kirli yapağı verimi 1,5 kg. dır. 100 koyundan 110 130 kuzu alınmaktadır. Et kaliteli olup, sut kesiminden sonra iki aylık besleme ile 17 18 kg. karkas verebilir. KARAYAKA KOYUNU Karadeniz kıyı şeridinde ozellikle Sinop, Samsun, Ordu, Giresun ve Tokat İllerinde yetiştirilir. Vucut beyaz renkli kaba yapağı ile ortuludur. Erkeklerde kalın kıvrımlı boynuzlar olup, dişilerde boynuz yoktur. Kuyruk yağsız ince ve uzundur. Anac koyunlarda canlı ağırlık 35 40 kg., sut verimi 40 45 Litre olup, kirli yapağı verimi 1,5 2 kg. dır. İVESİ KOYUNU Suriye sınır boyunda Şanlıurfa, Gaziantep ve Hatay İllerinde yetişir. Baş ve bacaklar kahverengi vucudu ise beyazdır. Yağlı kuyruklu koyunlardır. Erkekler boynuzlu, dişiler boynuzsuzdur. Anac koyunlarda canlı ağırlık 44 48 kg. sut verimi 90 155 Litre, kirli yapağı verimi 2 3 kg. dır. KARACABEY MERİNOSU Balıkesir, Bursa yorelerinde yetiştirilir. Anac koyunlarda canlı ağırlık 55 70 kg., sut verimi 50 55 Litre, kirli yapağı verimi 3,5 4 kg. dır. 100 koyundan 125 130 kuzu elde edilir. Vucut beyaz renkli kuyruk ince uzundur. Erkeklerin cok azında boynuz gorulur, dişiler boynuzsuzdur. KONYA MERİNOSU Vucut beyaz renkli yapağı ile ortuludur. Erkek ve dişiler boynuzsuzdur. Kuyruk yağsız ince ve uzundur. Anac koyunlarda canlı ağırlık 54 56 kg., sut verimi 40 50 Litre, kirli yapağı verimi 3,6 3,8 kg. olup, 100 koyundan 130 140 kuzu alınır. MALYA KOYUNU Vucut beyazdır. Baş ve bacaklarda siyah lekeler bulunabilir. Yarım yağlı kuyruklu koyunlardır. Ancak koyunlarda canlı ağırlık 45 50 kg. dır, kirli yapağı verimi 2,4 2,8 kg. dır. GOKCEADA KOYUNU Gokceada ve Canakkale cevresinde yetişir. Beyaz yapağılı ince uzun kuyruklu, kucuk cusseli bir ırktır. Erkekler boynuzlu, dişiler boynuzsuzdur. Anac koyunlarda canlı ağırlık 35 40 kg. dır, sut verimi 50 60 Litre, kirli yapağı verimi 2 2,5 kg. dır. TUJ KOYUNU Turkiye'nin Kuzeydoğu İlleri Kars, Ardahan ve Iğdır bolgelerinde yetiştirilir. Anac koyunlarda canlı ağırlık 38 42 kg., sut verimi 55 Litre, koclarda yapağı verimi 3 5 kg. dır. HERİK KOYUNU Sivas, Amasya, Sinop, Samsun, Trabzon ve Corum İllerinde dağlık bolgelerde yetişir. Kucuk cusseli erkekler boynuzlu, kuyruk yağlıdır. HEMŞİN KOYUNU Karadeniz sahillerinde Artvin dolaylarında yetişir. Kahverengi olmalarına karşın siyahları da vardır. Et ve yapağı kalitesi duşuktur. TAHİROVA KOYUNU Ege ve Marmara Bolgesinde yetişir. Melezdir. Yavru ve sut verimi yuksektir. ODEMİŞ KOYUNU Batı Anadolu'da Odemiş cevresinde yetişir. DAMIZLIK SECİMİ Bolgemize gore yetiştiriciliğini yapacağımız koyun ırkını sectikten sonra iyi bir damızlıkla işe başlamak başarıyı arttıran en onemli şartlardan biridir. Secilen damızlık; Vucudu duzgun ve kusursuz Kendi ırkının ozelliklerini taşıyan Yuksek verimli, hastalıksız, dol verimi yuksek ve uzun omurlu olmalıdır. Damızlık olacak etci koyunda mumkun olduğu kadar buyuk, derin geniş ve dolgun bir vucut yapısı gozlenmelidir. Baş kısa ve geniş, boyun kısa ve kalın olmalıdır. Gogusun geniş derin ve kaburgaların mumkun olduğu kadar dışa donuk olması istenir. Bol et veren sırt, bel ve sağrının duz bir hat oluşturması ve olabildiğince geniş olması istenen etci ozelliklerdendir. Damızlık sutcu koyunlarda kemikler ince boyun uzun vucut yuksek ve uzundur. Sağrı uzun ve arka bacakları arası buyukce memeye yer verecek şekilde olmalıdır. Karın nisbeten gelişmiş memeler yeter buyuklukte ve bezel meme ozelliğindedir. Baş kuru, asil ve zarif yapıda olmalıdır. Kulaklar buyuk ve nisbeten sarkıktır. Sut verimi ile tanınmış ırklar boynuzsuz veya zarif boynuzludur. Kocun yumurtaları ne kadar buyukse dollenme kabiliyeti o kadar iyidir. SURUDEN AYRILMASI GEREKEN KOYUNLAR Dişleri ve tırnakları bozuk olanlar Cok yaşlı, cok zayıf koyunlarla kavruk kalmış koyunlar Kısır koyunlar, cok az sut verenler Yapağıu kısa, seyrek ve dokuluyorsa Ozellikle Merinos ve kıvırcıklarda lekeler varsa Yapağı koru varsa Bu tip koyunlar suruden atılırlar. DAMIZLIK KOC SECİMİNDE DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR Kuvvetli ve sağlıklı olmalı Irkın butun ozelliklerini gostermeli Canlı parlak bakışlı ve hareketli olmalıdır Yumurtalıklar torbaya inmiş olmalıdır Yapağısı kendi ırkının ozelliklerini taşımalı Bacaklar kısa ve duzgun olmalıdır Sağrısına basıldığında comelmelidir Ergin bir koc iyi beslendiğinde ortalama 35 40 koyuna aşabilmektedir. KOYUNLARDA UREME VE DOL VERİMİ Koyunculukta başarılı olmak, duzenli ve cok miktarda yavru olmaya bağlıdır. Elde edilen yavru sayısı ne kadar cok olursa surude iyileşme o kadar hızlı olur. Bu da hayvanın ırkına ve beslenmeye bağlıdır. KOCA VERME Dişi tokluyu koca vermekte 18 ayı gecmemeliyiz. Surudeki koyunlar pratikte 6 8 yaşlarına kadar, koclar ise 4 5 yaşlarına kadar damızlık olarak kullanılabilmektedir. KIZGINLIK Koyunlarda kızgınlık genelde mevsime bağlıdır. Kızgınlık 28 30 saat devam etmektedir. Kızgınlık 14 19 gunde bir tekrarlanır. Şayet surude koc katımı serbest olarak yapılıyorsa koc surude en az 35 gun kalmasında fayda vardır. Koc katımında onemli faktor dişilerin kızgınlığa gelmesidir. 20 30 koyuna 1 koc duşunulur. KIZGINLIK BELİRTİLERİ Koyunlar meleyerek erkek koyunun yanına sokularak veya birbiri uzerine atlayarak kızgınlığı belli ederler. Bu donemde ferc şişmiştir, cora akıntısı gelir ve sık sık idrar yapar. KOYUNLARDA SAĞIM Bir koyunda elde edilen gelirin %45'i etten, %15'i yapağı ve yapağıdan, %40'da suttendir. Bu yuzden sağım ve sut uretiminde cok onemli yer tutar. Sağımda dikkat edilecek konular; Meradan donen hayvan hemen sağıma alınmaz. Bir saat kadar dinlendirilir. Sağımda hayvanlara sert muamele yapılmaz Gunde iki sağım yapıldığında sabah ve akşam sağımları arası en az 10 saat olmalı Soğuk ve kırağılı gunlerde sabah sağımı daha gec sıcak gunlerde daha erken yapılır Uzak meradaki hayvanlar olduğu yerde sağılır Sağım seri ve kısa surede yapılmalıdır. 2 2,5 saatte 100 koyun sağılabilir Sağımdan once memeler ve kaplar mutlaka temizlenir. KOYUNLARDA BESLENME Koyunlarda beslenmeyi dort bolumde inceleyebiliriz. 1 Koc katımında beslenme 2 Gebelikte beslenme 3 Sut veriminde beslenme 4 Verimsiz donemde beslenme 1 Koc Katımında Beslenme : Koc katımından 2 hafta once başlayarak 6 hafta gunde 400 gr. dan başlayarak 700 800 gr. a kadar fabrika yemi veya arpa, yulaf karışımı ile ek yemleme yapılır. 2 Gebelikte Besleme : Gebelikte ilk uc ay mera iyi ise ek yeme gerek yoktur. Son 45 gunde 300 gramdan başlanarak doğuma kadar 800 grama cıkılarak ek yemleme yapılır. 3 Sut Doneminde Besleme : Tek kuzulu koyunlara gunluk 700 gr. dane yem karması, ikiz kuzulu koyunlara da 1 kg. dane yem karması verilir. Verimsiz donemde mera ve anız otlatması kafi gelmektedir. DAMIZLIK KOC BAKIMI Gunde 1 kg. kadar yulaf Her gun biraz yeşillik Yeteri kadar hareket Kırkım yapılması Sabahları yemden once bir tane taze yumurta yedirmeliyiz. Bunlar yapılırsa kocların aşım kabiliyetleri yukselir, beklenen verim elde edilir. KUZU BUYUTURKEN ŞU HUSUSLARA DİKKAT EDELİM Kuzu bolmelerinin altı temiz ve kuru olmalı, hava cereyanı olmamalıdır Kuzu bolmelerinde kuzular sıkışık olmamalıdır Kuzunun anasını emip emmediği izlenmelidir Kuzulara 15 gunden sonra kuru ot ve kuzu başlangıc yemi verelim Kuzular meraya cıkmaya başlayınca otlama oncesi bir miktar kuru ot verelim ve mutlaka enterotoksemi aşısını yaptırın. YOĞUN KUZU BESİSİ Once kuzu buyutme yemine azar azar besi yemi katılır. Sonra her iki yem ayrı ayrı yemliklere konur. Bir hafta gectikten sonra buyutme yemi kesilir. Besiye alınan kuzular sutten kesilirler. Erkek kuzuların besi kabiliyeti daha yuksektir. O yuzden erkek kuzularla calışmak daha karlıdır. SUT KUZUSU BESİSİ Kuzu hem anasını emer hem de bolca kesif yem yer. Kuzulara 2 haftalık olduktan sonra ana sutune ilaveten yiyebildikleri kadar kesif yem vermeliyiz. KOYUN BESLENMESİNDE DİKKAT EDİLECEK KONULAR 1 Donemler itibariyle yapacağımız yem değişikliğine yavaş yavaş gecilmelidir. 2 Mera donemi başlangıcında meraya cıkış saatleri yavaş yavaş artırılarak devam edilmelidir. 3 Aşırı ciğ ve kırağının olduğu donemlerde meraya cıkmadan once bir miktar kuru ot veyasaman verilip ondan sonra cıkarılmalıdır. 4 Verilen yem ne olursa olsun kuflu ve kokuşmuş olmamasına ozen gosterilmelidir. 5 Doğumun hemen akabinde anaya soğuk su verilmemelidir. AĞIL YERİ SECİMİNDE DİKKAT EDİLECEK KONULAR 1 Taban suyu yuksek olmamalı 2 Meraya yakın olmalı 3 Meyilli arazi uzerinde olmalı 4 Yerleşim biriminden uzak olmalı 5 Kuzey ruzgarlarına kapalı olmalı AĞIL YAPIMINDA DİKKAT EDİLECEK KONULAR 1 Bolgenin iklimine uygun olmalı 2 Hakim ruzgarlardan ve soğuktan korunmuş olmalı 3 İşlerin kolay gorulmesine uygun olmalı 4 Hayvan sayısına yeterli olmalı 5 Maliyeti duşuk olmalı AĞIL ALAN HESABI Gebe ve emziren koyun icin : 2,25 2,5 m2 Erkek veya dişi toklu icin : 0,5 0,6 m2 Koc icin : 1,2 1,5 m2 Koyun icin : 0,8 1 m2 Sut emen kuzu icin : 0,3 0,4 m2 Gezinti avlusu, ağılın kapladığı alanın iki katı olmalı, etrafı 1 m. yukseklikte cevrilmelidir. Koyunların altıda ustu de kuru olmalıdır. Tarim.gov.tr