ULKEMİZDEKİ SoYU TUKENEN HAYVANLAR BİZİM HAYVANLARIMIZ Ulkemizde yasayan hayvanlari merak ediyor musunuz? Bence biraz merak etmekte fayda var. Cunku, ozellikle bir bolumu, yok olmak uzereler... Bazi turler ise coktan yok olmuslar. Sonucta giden gitmis, kalan saglar bizimdir. Ama kalanlarin da fosil kategorisine girmelerini engellemek de herhalde bizlerin elindedir. Dolayisiyla bunlari tanimakta fayda var. VAŞAK Kayalik ve ormanlik bolgelerde yasarlar. Cok yirtici hayvanlardir; tavsan, geyik, keci ve kemirgenlerin yanisira hercesit evcil hayvana da cekinmeksizin saldirirlar. Diger kedilerin aksine yiyeceklerinden daha fazla birey oldururler. Canakkale, Kastamonu, Artvin, Siirt, Hakkari, Bitlis, Bingol, Izmir, Mugla, Antalya ve Bolu'da halen gorulduklerine dair kayitlar vardir. Yasayla korunmalarina ragmen cok degerli olan postlari icin kacak olarak avlanirlar. Sayilarinin cok azaldigi tahmin edilmektedir. (Ben diyim 500, siz diyin 1000 tane) Bir alt tur olan ve sadece Dogu Karadeniz bolgesinde bir zamanlar bulunan "Benekli Vasak"tan uzunca bir suredir haber alinamamaktadir. Baska bir alt tur olan "Step Vasagi" ise daha kalender bir hayvandir. Orman ve agac diye tutturmaz; kaya kovuklarinda ve inlerde de yasayabilir. Diger akrabalarina nazaran daha ufak tefek olduklarindan dolayi tavsanlarla ve kemirgenlerle yetinirler. Izmir, Mugla, Antalya, Adiyaman, Adana, Kahramanmaras ve Malatya'da nadir olarak bulunduklarina dair kayitlar vardir. Daha baska bir alt tur olan "Bataklik Vasagi" ise, adindan da anlasilacagi uzere, sulak bolgelerdeki dikenlikler, caliliklar ve kamisliklar arasinda yasar. Orta buyuklukte bir kopek iriligindedirler. Su kuslarinin, tavsanlarin, farelerin ve diger kemirgenlerin korkulu ruyasidirlar. Belesci bir tabiatlari vardir; tilkilerin ve porsuklarin yuvalarina sahiplenirler. Izmir, Mugla ve Antalya'nin bataklik bolgelerinde; buralardaki nehir ve gol kenarlarinda; Goller Bolgesi ve Sultansazligi bolgelerinde numunelik olarak az sayida yasamaktadirlar. Soylari tukenmeye yuz tutmus olup yasayla korunmaktadirlar. "Arap Vasagi" ise ulkemizin Iran ve Irak sinirina yakin bolgelerindeki sulak ve agaclik alanlarda yakin zamana kadar yasiyordu. Suriye ve Irak'ta hala az sayida da olsa yasiyorlarmis. Allah onlara uzun omur versin artik... Tum vasak turleri olaganustu hareketlidirler. Gorme ve koku alma duyulari cok gelismistir. Kisa mesafede iyi kosarlar, cok iyi sicrarlar ve yuzerler. Ayrica cok iyi kafa ve ucan tekme atarlar. Prensip olarak yalniz yasarlar; ancak buyuk avlar icin suru kurduklari da nadiren olur. Bununla birlikte insanlara karsi bir terbiyesizlikleri gorulmemistir. Bilakis, insanlar Iran ve Hindistan'da vasaklari av icin kullanirlar. LEOPAR = PARS = PANTER Cok degil, 100 yil oncesine kadar ulkemizde cok sayida yasiyorlarmis. Trakya, Kuzey Marmara ve Dogu Karadeniz haric butun bolgelerimizde yasadiklarina dair kayit ve gozlemler bulunmaktadir. Halen Guney Ege, Bati Akdeniz ve Hakkari'de zaman zaman gorulmekte olduklarina dair duyumlar alinmaktadir. Zaman zaman yerel pazarlarda satisa sunulan postlar gorulebilmektedir. Avlanmalari yasaktir; ancak is isten gecmis gibi gorulmektedir. Ulkemizde son olarak 17 Ocak 1974 tarihinde Beypazari'nin Bagozu koyu yakinlarinda bir tane gorulmus ve koylulerce vurularak oldurulmustur. HAZAR KAPLANI Hint, Cin, Sumatra ve Sibirya kaplanlarina nazaran daha kucukturler. Kucuk dediysem yanlis anlamayin, yine de vurdu mu devirirler. Geyik, yaban sigiri, yaban kecisi ve bunlardan kucuk her canliyi yalayip yutarlar. On metreye kadar sicrayabilir, agaclara cikabilir ve yuzebilirler. Amuda kalkabilir ve ters takla atabilirler. Estetik yaratiklardir; bence aslandan daha kral bir hayvandirlar. Orman, savan ve kayalik yerlerde bulunurlar. Kokenleri Hazar Golu cevresi, Iran ve Afganistan'dir. Buralarda hala az da olsa bulunurlar. Ulkemizde ise Siirt ve Hakkari illerinde , Irak sinirindaki daglarda ve vadilerde yakin zamanlara kadar bulundugu anlasilmaktadir. Son olarak Subat 1970'de Hakkari'de Sehit Sen isimli bir koylu tarafindan 122 cm. govde uzunlugunda bir erkek birey vurulmustur. Bu kaplanin postu 3 yil sonra yorede bitki arastirmalari yapan Istanbul Universitesi Eczacilik Fakultesi ogretim uyesi Prof. Dr. Turhan Baytop tarafindan Istanbul'a getirilmistir. Prof. Baytop bu bulgusunu 1974 yilinda Munih'teki "Saugetierkundliche Mitteilungen" isimli bilimsel dergide yayimlamis ve makalesinde daha onceki yillarda da Uludere ve Sirnak bolgelerinde 8 adet kaplanin vuruldugunu koylulerden duydugunu yazmistir. Bu tarihten sonra hic gorulmemistir. 33 yildir gorulmemesi hayra alamet olmasa gerektir. Bununla birlikte bolgenin kirsalinda yasayanlar tarafindan hala goruldugu kimi zamanlar ihbar edilmektedir. Kuzey Iran'in Turkiye sinirina yakin olan bir bolgesinde zoolog Paul Joslin tarafindan 1974 yilinda bulunan 17 cm. genisligindeki ayak izi gozonune alinirsa bu ihbarlarin dogru olabilecegi dusunulebilir. IRAN ASLANI "Iran Aslani", aslan familyasinin en batiya ulasmis alt turudur. 13. yuzyil baslarina kadar ulkemizde, ozellikle Orta, Dogu ve Guneydogu Anadolu'da cok sayida yasamislardir. Suriye sinirinda 1905 yillarinda goruldugune dair kayitlar vardir. Bu tarihlerden itibaren hic gorulmedikleri icin ulkemizde soylarinin tukenmis olduklari kabul edilmektedir. CITA Ulkemizde gecen yuzyilin sonuna kadar makul sayida bulundugu bilinmektedir. Nitekim, Anadolu ve Ortadogu'da zoolojik arastirmalar yapan Sir Danfors, Birecik'in guneyinde bir yerel seyhin kendisine canli bir cita hediye ettigini notlarinda belirtmektedir. (Sene 1879) Ayrica 15, 16 ve 17. yuzyillara ait, padisahlarin av sahnelerini gosteren minyaturlerin bir cogunda av icin yetistirilmis boynu tasmali citalar gorulmektedir. Yari col, acik cayirlik ve kucuk caliliklarla donatilmis alanlarda yasayan citalarin ulkemizde soylarinin tamamen tukendigi anlasilmaktadir. YABAN KEDISI Evlerimizde mincikladigimiz kedilerin ormanlarda yasayan akrabalaridir. Bunlari minciklamak pek mumkun degildir; zira yanlarina kimseyi yaklastirmazlar. Turkiye'nin kuzeyindeki ormanlarda; daha az miktarda da bati ve guneyde yasarlar. Agac ve kutuk kovuklarinda ve kaya yariklarinda barinir; tavsanlari ve kemirgenleri avlarlar. AKDENIZ FOKU Akdeniz ve Karadeniz'de yasayan tek fok turudur ve sayilari cok azalmistir. Akdeniz'de en fazla ragbet ettikleri ulke Turkiye'dir. Kariyi, pardon karayi severler. Dinlenmek ve uyumak icin karaya cikarlar, karada aga nigi yaparlar ve karada dogururlar. Arada sirada da ayip olmasin diye denize girerler. Denizde olduklarinda genellikle sarp ve ulasilmasi zor magara ve kayaliklarin yoresini tercih ederler. Her cesit balik ve ahtapot yerler. Aglara zarar verdikleri ve aglardaki baliklari lupledikleri icin balikcilar tarafindan pek sevilmezler. Uluslararasi koruma altina alinmislardir. Ulkemizde en cok goruldukleri yer Foca'dir. Yanisira Antalya, Mugla ve Icel sahillerinde de gorulurler. Karadeniz'de son kayit 1987 yilinda Karadeniz Ereglisi'nden verilmistir. Balikcilar tarafindan surekli katledildiklerinden dolayi; bunu yanisira yasam alanlarinin turizme acilmasindan ve cevre kirliliginden oturu soylari tukenme tehlikesi icindedir. ASYA YABAN ESEGI Yukari Mezopotamya kokenli bir hayvandir. Asur, Babil ve Sumer devletleri tarafindan askeri amaclarla kullanilmislardir. Yine bunlar tarafindan Afrika Esegi ile ciftlestirilerek "evcil esek" elde edilmistir. Ortaya cikan bu guclu ve dayanikli hayvani tarimda kullanarak zengin bir uygarlik kurabilmislerdir. Bugun genleri evcil eseklerle karismis olmakla birlikte Irak ve Iran sinirina yakin yari sulak bolgelerde dogal populasyonlarinin yasayabildigi dusunulmektedir. AFRIKA ESEGI M. O. 6000 yilindan itibaren Nil Vadisi'nden Arabistan'a ve Anadolu'ya, oradan da Avrupa'ya yayilmistir. Ekonomik degeri yuksek oldugu icin insanlar tarafindan hep aranan bir hayvan olmustur. Guclu ve dayanikli bir hayvan oldugundan dolayi tarimda ve ulastirmada kullanilmislardir. Seker ve protein acisindan cok zengin olan sutu tarih boyunca degerli bir icecek olmustur. Derisi parsomen yapiminda kullanilmistir. Eti gunumuzde bile Ortadogu'da bazi topluluklar tarafindan sevilerek yenmektedir. Gozleri sairlere ilham kaynagi olmustur. Soylari tukenme tehlikesiyle karsi karsiyadir. Populasyon yogunluklarini en yuksek ulke olan Somali'de korunma altina alinmislardir. Guneydogu Anadolu bolgemizde nadir olarak bulunabilecegi tahmin edilmektedir. YABANI AT Kokeni Mogolistan'dir. M. O. 4000 yillarinda Mezopotamya ve Cin'de evcillestirilmis ve buradan da Avrupa'ya yayilarak insanogluna buyuk yardimlarda bulunmustur. Fazla yagmur aldigi icin cok agirlasan ve tarim yapilmasi cok guc olan Avrupa topraklarinda atin ve sabanin birlikte kullanilmasi ile "urun patlamasi" olmus ve boylece insan nufusu belli bir miktarin uzerine cikabilmistir. Bugun sayilari serbest dogada cok azalmistir; genleri evcil atlarla karismis oldugundan dolayi zoolojik ozellikleri tam olarak belirlenememektedir. Bir alt tur olan ve "Tarpan" ismi verilen "Avrupa Yabanati" Guney Rusya'da yasamis; ancak 1876'dan beri soyu tukenmistir. Yabani atlarin gunumuzde sadece hayvanat bahcelerinde ornekleri bulunmaktadir. Arada sirada ulkemizde goruldugu ileri surulenlerin "Yaban Esegi" olma olasiliklari yuksektir. Bununla birlikte Ic Anadolu'nun guneyi ile Dogu ve Guneydogu Anadolu bolgelerinde az da olsa bulunma olasiliklari kabul edilmektedir. KIZIL GEYIK Genis yaprakli ve karisik bataklikli ormanlari sever. Igne yaprakli ormanlarda da yasayabilir. Yaz aylarinda ormanlarin ust sinirlarina hatta yaylalara kadar cikarlar. En cok goruldukleri yerler Istranca ormanlari ile Adapazari, Bolu, Kastamonu ve Sinop'un ormanlik bolgeleridir. Yanisira Ankara , Afyon , Kutahya, Manisa, Denizli, Kahramanmaras , Artvin, Toros daglari , Cudi dagi, Kigi Hozat Solhan daglarinda gorulurler. Bos vakitlerinde futbol ve televole muhabbeti yaparlar. Genis yayilislarina ragmen sayilari cok azalmis ve bircok bolgede soylari tukenmeye yuz tutmustur. ALAGEYIK Akdeniz bolgesindeki alt kismi makilerden olusan kizilcam ormanlarinda yasarlar. Yasam alanlari Akdeniz'in Anadolu'daki tum kiyilari ile Izmir civari ve Gonen'dir. 1950 yilina kadar Kesan Enez arasinda ve Semdinli'nin Rubanuh bolgesinde de yasadiklari bilinmektedir. 1960 yilindan sonra ulkemizde yok olma asamasina gelmisler; neyse ki alinan onlemler ve bunlarin basarili uygulanmasi sonucunda "yirtmislardir" 1966 yilinda Antalya Duzlercami'nda saptanan 7 adet alageyik koruma altina alinmis ve 2000 yilinda sayilari 500'u asmistir. Halen Duzlercami Uretme Istasyonu'nun yanisira Akyaka'da da bir uretme istasyonu bulunmaktadir. Alageyige cok az da olsa Manavgat, Tasagil, Catalan Ormani ve Aksu vadisinin ust kisimlarinda da rastlanilmaktadir. SIGIN Hakkari ve civarindaki daglik bolgelerde yasayan kucuk bir geyik turudur. Kokeni Luristan bolgesidir. Avlanmalari yasak olmakla birlikte eti ve postu cok makbul oldugu icin ciddi tehlike altindadirlar. Dogal populasyonlari ulkemizde cok azalmis durumdadir. YABANKOYUNU Endemik bir turdur. Dunyada sadece ulkemizde, Orta Anadolu'da yasamaktadir. 1950 yilina kadar Ankara , Eskisehir , Afyon ile Konya ve Karaman'in daglik bolgelerinde yasiyorlardi. Bugun ise sadece Bozdag / Konya'da 42.000 hektarlik alanda koruma altinda yasamaktadirlar. CENGELBOYNUZLU DAG KECISI Dogu Karadeniz ve Dogu Anadolu'nun daglik sarp bolgelerinde yasarlar. Cok urkek ve cevik hayvanlardir. Dogal populasyonlari gittikce azalmaktadir. CEYLAN 1950'lere kadar Guneydogu Anadolu'da cok yaygin olarak yasiyorlardi. Bugun dogal populasyonlari tukenmistir. Sadece Ceylanpinar Devlet Uretme Ciftligi sahasinda ve koruma altinda yasamaktadirlar. KUNDUZ 20. yuzyilin baslarina kadar Suriye siniri civarinda ve Habur cayi, Yukari Kizilirmak, Karasaz ve Sultansazligi'nda goruldugune dair kayitlar vardir. 1959 yilinda Korsulu cayinda bir tane vuruldugu, 1963 yilinda ise Ceyhan yakinlarinda 3 tane vuruldugu ve 1 tane canli yakalandigi bilinmektedir. Yukarida belirtilen bolgelerde halen cok az sayida yasadigi sanilmaktadir. Cogu kisi tarafindan susamuru ile karistirilmaktadir. SU MAYMUNU Anavatani Guney Amerika olmakla birlikte kurkleri icin 20. yuzyil baslarinda Avrupa'ya getirilmis ve ciftliklerden kacan bireyler zamanla cogalarak dogal yasamin bir parcasi olmuslardir. Iri ve hantal hayvanlardir. Boylari 60 cm, agirliklari ise 7 9 kilo kadar olabilir. Bataklik bolgelerde yasarlar. Meric ve Tuna nehirlerinde az sayida yasadiklarina dair kayit vardir. OKLUKIRPI Akdeniz, Ege ve Guneydogu Anadolu bolgelerinde yasarlar. Populasyon yogunluklari cok dustugu icin yok olma surecine girmislerdir. Avlanmalari yasaktir. Dogal dusmanlari azdir; buna karsilik cingeneler tarafindan kocakari ilaci yapiminda kullanildiklarindan ve etleri de yine bunlar tarafindan yendiklerinden dolayi buyuk kayiplar gormektedirler. YUNUS BALIGI Ulkemiz denizlerinde en cok gorulen tur "Siyah Yunus"dur. Deniz kirliliginden ve yasadisi avlanmalarindan dolayi sayilarinin hizla azaldigi bilinmektedir. "Yuvarlakbasli Yunus" ve "Beyazburunlu Yunus"tan da ulkemiz sularinda cok az sayida bulunmaktadir. Tum yunus turlerinin avlanmalari yasaktir. Ancak aglara verdikleri zararlardan dolayi balikcilar tarafindan surekli olarak tufekle vurulmaktadirlar. BALINALAR Ulkemizin tum denizlerinde gorulen tek yerli balina turu "Domuz Balinasi"dir. Familyadaki en kucuk balina turudur (ortalama 3 metre) ve bu nedenle cogu kez Yunus Baligi sanilmaktadir. Eti ve yagi icin uluslararasi balikci filolari tarafindan ve korsan olarak avlanmaktadirlar. Soylari tehlikededir. Ulkemiz denizlerinin surekli hayvanlari olmayan ve rastlantisal olarak denizlerimizde gorulen balinalar ise "Fin Balinasi" (ortalama 25 metre), Mavi Balina (33 m), Kasalot (18 m) ve Gagali Balina'dir (7 m) KURT Ulkemizin tum bolgelerinde yaygin olarak bulunmakla birlikte evcil hayvanlara buyuk zararlar verdiklerinden ve yasayla da korunmadiklarindan dolayi abartili miktarda avlanmaktadirlar. Cevre kirliligi ve yogun yapilasma nedeniyle yasma alanlari da gitgide daraldigindan dolayi yakin zamanda populasyonlarinda buyuk dususler olmasi kacinilmaz olacaktir. Sosyal hayvanlardir; suru halinde yasarlar. Yaygin kaninin aksine cok ac kalmadikca ve s&yacute;k&yacute;stirilmadikca insanlara saldirmazlar. TILKI Ulkemizin hemen her bolgesinde ve cok sayida bulunurlar. Kurkunun ekonomik degeri oldugu ve kumes hayvanlarina da kotu niyetle yaklastiklari icin cok sayida avlanirlar. Ayrica kirsal bolgelerdeki kopekler tarafindan da bolca haklanirlar. Kuduz tasiyicisi olduklarindan dolayi da her hastalik vak'asinin ardindan etrafa zehirli etler konulur. Yasam alanlari da gittikce daraldigindan dolayi yakin zaman sonra korunmaya alinmalari gerekebilecektir. AYI Ulkemizde yasayan en buyuk etcil memelidir. Trakya bolgesi haric ulkemizin her bolgesinde boz ayi bulunur. Yasam alanlari ormanlar ve sarp daglardir. Etin yanisira bitkilerle de beslenirler. Avare hayvanlardir; her daim yer degistirirler. Kedigiller gibi ugrunda olecekleri belli bir egemenlik sahalari yoktur. Postlari degerlidir. Yanisira, ari kovanlarina zarar verdigi gerekcesiyle ve sifali olduguna inanilan yaglari icin kacak olarak avlanmaktadirlar. Aci kuvvetlerine ragmen insanlardan cekinirler; dolayisiyla olaganustu durumlar disinda insanlara zarar vermezler. SIRTLAN Ege, Akdeniz ve Guneydogu Anadolu'nun step, yari col, kayalik ve seyrek agacli bolumlerinde yasarlar. Insanlardan korkmazlar; ancak insanlara saldirmazlar da. Genelde lesle beslenmekle birlikte ac kaldiklarinda kumes hayvanlari ile kucukbas hayvanlara zarar verirler. Cok caresiz kaldiklarinda kavun, karpuz ve uzum de yerler. Ekonomik degerleri olmamakla birlikte olumsuz imajlari nedeniyle goruldukleri yerde vurulurlar. Bu nedenle sayilari cok azalmistir. KAYA UYURU Endemik bir kemirgen turdur. Dunyada sadece Toros daglarinda ve Tunceli cevresinde gorulur. Yasam alanlari yuksek daglarin kayalik bolumleridir. Sayilari cok azalmistir. Kis uykusuna yatarlar ve tohum, bitki surgunu ve eklembacaklilarla beslenirler. Akreplerin bas dusmanlaridir. KARAKULAK Turkiye'nin guneyinde ve batisindaki seyrek ormanlar, makiler ve bozkirlarda gorulur. Yirtici bir kedigildir; uzunlugu 80 santime kadar cikabilir. Genellikle gece etkindirler. Kaya kovuklarinda ve inlerde barinir ve tavsan, fare, kuslar ve kemirgenleri avlarlar. Sayilari hizla azalmaktadir. YABANDOMUZU Turkiye'nin hemen her yerinde yasarlar. Yasam alanlari ormanlar, sazliklar, batakliklar, gol ve akarsu kenarlaridir. Bitki yumrulari ve kokleri, bocek ve solucanlari yerler. Kendilerini tehlikede hissettikleri zaman cok tehlikeli olurlar; ozellikle yarali bireylerin saldirilari olumculdur. Yetiskinlerin uzunluklari 2 metreyi bulabilir. KARACA Ulkemizin kuzey ve guneyindeki yaprak doken ormanlarda ve caliliklarin bulundugu otlaklarda yasarlar. Taze surgun, tomurcuk, yaprak ve otlarla beslenirler. YABANKECISI Ulkemizin guney ve dogu bolgelerinde yayilis gosterirler. Yasam alanlari sarp kayalik ve bodur caliliklarin bulundugu ormanlik ve daglik alanlardir. Gunduz etkindirler; ot, yaprak, meyve ve taze surgunlerle beslenirler. CAKAL Turkiye'nin kuzey, bati ve guneyindeki alcak kesimlerde gorulurler. Yasam alanlari ormanlar, maki, fundalik, bozkir ve deltalardir. Magaralarda ve agac kovuklarinda barinir; hayvan lesleri, kemirgenler ve zorda kaldikca da bitkilerle beslenirler. KARA AKBABA Ulkemizde yasayan en buyuk kustur. (Kanat acikligi 2 metreyi gecebilir) Soylari dunya genelinde tehlikededir; ulkemizde de sayilari cok azalmistir. Genellikle orta yukseklikteki ve yasli agaclarin bulundugu ormanlik bolgelerde yasarlar. Ulkemizde Ic Ege, Ic Anadolu ve Dogu Anadolu'nun kuzeyinde gorulurler. En yogun populasyonlarinin bulundugu yer Soguksu Milli Parki'dir KIZIL AKBABA Kara akbabadan biraz daha kucuktur. Ulkemizde sayilari en hizli azalan turlerden biridir. Akdeniz havzasindaki pekcok ulkede soyu tukenmistir; ulkemiz son siginaklarindan birisidir. Ozellikle kaya duvarlarinin ve hayvanciligin yaygin oldugu acik alanlarda yuva kurarlar. Yuksek daglar, bozkirlar ve makilerde gorulurler. Ulkemizde Toros ve Ilgaz daglarinda, Coruh ve Dicle vadilerinde, yanisira Ankara ve Eskisehir'in engebeli bolgelerinde yasarlar. KUCUK AKBABA 1950'li yillara kadar tum Turkiye'de yasiyorlardi; gunumuzde Bati Anadolu ve Trakya'da tamamen yok oldular, diger bolgelerde az sayida bulunuyorlar. Dik kanyonlardaki kayalarin arasina yuva kurarlar. SAH KARTAL Soylari dunya genelinde cok ciddi tehlikededir. Ulkemizde Ic Anadolu, Ic Bati Akdeniz ve Dogu Anadolu'da, cevresinde genis bozkirlarin bulundugu ormanlarda gorulurler. AKKUYRUKLU KARTAL Turkiye'de tumuyle yok olmak uzeredir; en fazla 15 cift kaldigi tahmin edilmektedir. Cevresinde dogal orman bulunan sulak bolgelerde yasarlar. Ulkemizde Igneada, Nallihan, Akdag ve Goller Bolgesi'nde gorulurler. Kanat acikliklari 2 metreyi asabilir; kartallarin en kalin govdelisidir. Beyaz kuyrugu, kalin boynu ve genis kanatlariyla diger turlerden ayrilirlar. YILAN KARTALI Sulak alanlara yonelik yogun kurutma calismalari nedeniyle YILAN KARTALI'nin artik ulkemizde yuva kurmadigi anlasilmaktadir. ALADOGAN, DELICE DOGAN ve BIYIKLI DOGAN Ulkemizde soylari henuz tehlikede olmayan; ancak Arap ulkelerine canli olarak kacirildiklari icin gelecekte populasyonlari azalma tehlikesinde olan turlerdir. YESIL ARIKUSU Yari col, col, yaricollerdeki nehir kenarlarinda, caliliklarda ve kum yamaclarinda yasarlar. Ulkemizde Guneydogu Anadolu bolgesi ve Igdir ovasinda cok az sayida kalmislardir. Sayilarinin hizla azalmalarinin temel nedeni barajlardir. Isminden de anlasilacagi uzere yesil renklidirler. Surmesi siyah ve kalin, gidisi sari, bogazi kizil, gagasi ve kuyruk telleri uzundur. TOY 20 kiloya yaklasan agirligi ve devasa boyuyla Turkiye'de yasayan en buyuk kus turudur. Bati, Orta ve Dogu Anadolu'daki bozkirlar ve kuru tarim alanlarinda yasarlar. Avcilik, asiri otlatma, kimyasal gubre kullanimi ve tarim alanlarinin genislemesi sonucunda ulkemizde sayilari cok azalmistir. Ciddi onlemler alinmadigi taktirde on yil icinde ulkemizde tamamen yok olacaklari tahmin edilmektedir. KELAYNAK Bilimsel arastirmalara ragmen eski dagilis bolgelerinde hicbir canli birey bulunamamistir. Baska bir deyisle serbest dogada soylarinin tukenmis oldugu dusunulmektedir. Dunyada sadece ulkemizde ve Fas'da koruma altinda az sayida bulunmaktadirlar. DENIZ KAPLUMBAGASI Tum Akdeniz'de yuvalayan disi birey sayisi 2000 civarindadir. Kendilerini en fazla guvende hissettikleri ve en cok ragbet ettikleri ulke Turkiye'dir. (Yaklasik 800 birey) Ekincik, Dalyan, Dalaman, Fethiye, Patara, Kale, Kumluca, Cirali, Alata, Tekirova, Belek, Kizilot, Demirtas, Gazipasa, Anamur, Goksu Deltasi, Kazanli, Akyatan ve Samandag'da gorulurler. Diger deniz kaplumbagalarina nazaran iri govdeleri ve buyuk kafalariyla dikkat cekerler. Ureme kumsallarindaki yapilasmalar, deniz kirliligi ve sorumsuz balikcilar nedeniyle tehlike altindadirlar. YESIL DENIZKAPLUMBAGASI Nesli dunya genelinde tehlikededir. Tum Akdeniz'de 500 dolaylarinda disi birey belirlenmistir; bunlarin cogunlugu (yaklasik 400 birey) ulkemizde yasarlar. Uredikleri en onemli alanlar Kazanli, Akyatan ve Samandag'dir. Kendilerini tehdit eden tehlikeler Deniz Kaplumbagasi'yla aynidir. FIRAT KAPLUMBAGASI Sadece Mezopotamya havzasinda yasar ve nesli ciddi tehlike altindadir. Ulkemizde Firat ve Dicle nehirleri ile kollarinda ve dibi camurlu gollerde bulunur. Baraj yapimlari nedeniyle ulkemizdeki sayilari cok azalmistir. Boylari 1 metreyi gecmez; kafalarinin ucunda yumusak bir hortum bulunur. COL VARANI Turkiye'de yasayan en buyuk kertenkele turudur. Uzunlugu 1 metreyi gecebilir. Sirtinda koyu bir serit bulunur. Ulkemizde tamamen yok olmak uzeredir. Sayilarinin 100'den az kaldigi tahmin edilmektedir. Iyi bir yuzucu olduklarindan dolayi goruldukleri yerlerde "timsah" ismiyle de bilinirler. Col ve yari collerde yasarlar ve kaya yariklarina ve magaralarda yuva yaparlar. Ulkemizde sadece Urfa'nin Suriye sinirina yakin olan bolgelerinde bulunurlar. HOPA ENGEREGI: Anavatani Kafkas daglaridir. Ulkemizde Artvin bolgesinde, ozellikle Hopa ve Borcka'da gorulurler. Zehiri insanlar ve kucuk memeliler icin olumculdur. Ulkemizde soylari tehlikededir. ANADOLU DISLI SAZANCIGI Dunyada sadece Turkiye'nin gollerinde bulunur. Tatli ve aci gollerde yasar. Golcuk golu , Burdur golu ve Acigol'de yayilis gosterir. Vucudunun ince uzun sekli ve pul duzeninin farkli olmasi nedeniyle diger turdeslerinden ayrilir. Su kirliligi ve kurutma calismalari nedeniyle sayilari cok azalmistir; nesli ciddi tehlikededir. BEYSEHIR SIRAZI Dunyada sadece Beysehir ve Egridir gollerine ozgu bir turdur; ancak bu gollere yirtici Sudak baliklarinin salinmasi sonucunda Beysehir golunde azinliga dusmusler; Egridir golunde ise yok olmuslardir. Gunumuzde sadece Beysehir golu havzasindaki Mutlukoy su birikintilerinde bulunabilir. ANADOLU YAGBALIGI Dunyada sadece Konya kapali havzasinda bulunan endemik bir turdur. Durgun sulari sever; baraj yapimlari nedeniyle nesli tehlikededir. APOLLO KELEBEGI En gorkemli ve en buyuk dag kelebegidir. Arka kanat uzerindeki etrafi siyah halkalarla cevrili iki kirmizi leke bu turu diger turdeslerinden ayirir. Daglik bolgelerde acik, tasli ve bol cicekli cayirlarda yasarlar. Ulkemizde Goller Bolgesi, Uludag, Sultan daglari , Aladaglar ve Dogu Karadeniz daglarinda gorulurler. Tehlike kategorisini belirleyecek yeterli veri bulunmamaktadir. Bununla birlikte koleksiyonculuk icin cok sayida toplanmalari nedeniyle sayilarinin azaldigi gozlemlenmektedir. MEZOPOTAMYA COKGOZLUSU Gokmavisi renkte cok guzel bir kelebektir. Bozulmamis bozkirlarda yasar. Eskiden Maras ve Mardin'de de yasarlarken bugun sadece ve cok az sayida Malatya'da gorulmektedir