Kirazın Babavatanı Sultandağı Kirazın anavatanı Giresun'dur, fakat yetiştiriciliği İzmir Kemalpaşa'dan başlayıp, Manisa, Bursa, Denizli, Isparta, Afyon Sultandağı, Konya, Kahramanmaraş ve Mardin olarak devam etmektedir. Ulkemizde yetiştirilen kirazın %70 80'e yakını "0900 Ziraat" ceşididir. Bu ceşit Ege Tarımsal Araştırma Enstitu Mudurluğu'nun seleksiyon ıslahı calışması sonucu bir okul bahcesinde bulunmuştur. Yani mektep gormuş ilim irfan oğrenmiş ender yerli ceşitlerden birisidir. Buna rağmen cok nazlı, her şeye burun kıvıran, birkac farklı dolleyici ceşit isteyen oldukca iri bir ceşittir. Bunun dışında yurtdışından ulkemize getirilen pek cok kiraz ceşidi de vardır ama dediğimiz gibi arabada Mercedes neyse kirazda da şuan icin 0900 Ziraat odur. Bir de Stark Gold dediğimiz butun ceşitlere dolleyici olarak kullanılan beyaz renkli bir kiraz vardır ki bu ceşit Konya Ereğli bolgesinde farklı tekniklerle işlenmekte ve pastaların uzerinde sofralarımıza gelmektedir. Bir de ozellikle bayanların kullandığı rujların renklerinin elde edilmesinde kullanılan Sultandağı'nın GILLİ isimli ufak tefek ama kullanışlı bir kirazı vardır. Bunların yanında Yalova Ataturk Bahce Kulturleri Merkez Araştırma Enstitusu tarafından geliştirilerek tescil ettirilen BURAK ve ALDAMLA kiraz ceşitleri ile Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitu tarafından geliştirilen DAVRAZ ceşitleri cok yakında piyasada yerini alacak olup, oldukca ses getireceğe benzemektedir. Bunların dışında bir de coğrafi işaret almış kirazlar vardır ki bunlar Akşehir ve Salihli kirazlarıdır. Her ikisi de aslında 0900 Ziraat ceşididir. Tek farkları bir orada biri burada yetişmektedir, isimlerinin piyasa yansımasını şuana kadar ben goremedim. Bununla birlikte Napolyon kirazı diye bilinen bir kiraz daha vardır. Bu nerde diye soracaksınız hemen cevabını vereyim; kirazın babavatanı Sultandağı'nda 0900 Ziraat ceşidine Napolyon kirazı denilmektedir. Bundaki amacta sanırım ilk yetiştiricilik yıllarında iyi ucrete satılıp cok para getirdiği icin direk Napolyon akla gelmiş olmalı ve Para, Para, Para demek yerine parola gibi Napolyon ismi kullanılmaya başlanmıştır. Gelelim Sultandağı ve kirazın yolculuğuna. Sultandağı'nın Derecine kasabasında 1940 yıllarında başlayan yetiştiricilik 1980'lerden itibaren tamamen ticarete konu olacak şekilde kapama bahceler şeklinde yapılmaya başlanmıştır. Kullanılan anaclar ise o bolgelerde BARAZİT olarak isimlendirilen dağlarda kendiliğinden yetişen yabani kirazlardır. Bu anacların en buyuk ozelliği yuksek tac yapmasıdır dolayısıyla kavak ağaclarıyla aynı boylarda kiraz ağacları elde edilmiştir. 90'lı yıllarda Sultandağı kirazını İngiltere Kralicesi 2. Elizabeth'in yediğine dair haberler gazete manşetlerini susleyince arpa, buğday ve haşhaş ile uğraşan bolge ciftcisi cok para kazanmak umidiyle nerdeyse butun tarlarını kiraz bahcelerine donuşturmeye başlamıştır. Arpa ve buğday yetiştiren ciftcinin meyveciliği oğrenmesi de oldukca guc olmuştur. Babam bahce yapmaya karar verdiğinde babaannem "Kuzum bahceyle uğraşması zordur. Bunun yaşlılığı da var; ek arpa, buğdayını sadece hasadında iki gun yorulursun" demişti. Ne kadar hakkı olduğu şimdilerde ortaya cıkmaktadır. Tarlalara yabani vişne ve kirazlar dikilmiş, bolgede en iyi verimi olan kiraz ağaclarından kalemler alınarak iki sene sonra yarma aşıyla anaclar aşılanmıştır. İlk başlarda salma sulamayla yapılan sulama, şimdilerde damla sulamayla yapılmaktadır. Bolgedeki tek birlik su kooperatifindeki birliktir. Bolge ciftcisinin kirazla imtihanı ocak ayında başlar. Kışın yağan karlar mutluluk kaynağıdır. Fakat son yıllarda ozelikle gec ilkbahardaki kar ve don olayları ciftcinin boynunu bukmesi icin ilk sebeptir. Mart ayında Kemalpaşa ve civarında meydana gelen don olayları dikkatle takip edilir ki kiraz fiyatları hakkında yorumlar yapılabilsin. Tam kirazlar cicek acmıştır ki birde bakmışsınız ya yağmur vardır ya da don olayı. Yağmur cicek tozlarını ve dişicik tepesi yıkadığı icin dollenme olmaz, don olayı varsa yoğun bir doğal seyreltme olur. 0900 Ziraat ceşidinde acan ciceklerin ancak %40'ı dollenme icin musait olduğundan varın gerisini siz duşunun. Artık geceleri don nobetleri başlamıştır. Bir yandan "bu sene Cin alım yapacakmış, Rusya alım yapacakmış" diyerek ciftciyle toplantılar yapan hem fidancılar hem de ihracatcılar bolgededir. Nisan ayında Akşehir'den yola cıkıp Afyonkarahisar'a kadar giderseniz her yer gelinlik giymiş kiraz ağaclarıyla bezelidir. Mayıs ayında meyveler tutmaya başlamıştır. Şimdi sıra yabancı otla ve kirazın kurtlu olmasına sebep olan kiraz sineğiyle mucadele zamanıdır. Bir yandan da Kemalpaşa'da kiraz olgunlaşmış ve fiyatlar gelmeye başlamıştır. Kiraz konusunda bir nevi eğitim yuvası olan kahvehanelerde konu artık fiyatlardır. Bir ziraat muhendisinin ikna edemediği ciftciyi cay servis eden garsonun 5 dakika da ikna ettiğine tanıklık edebilirsiniz. Haziran ayında erken olgunlaşan Gılli dediğimiz ve sanayide boya hammaddesi olarak kullanılan kirazların hasatları başlar. Bolgede kiraz alımı yapacak birlik ya da kooperatif yoktur. Bunun yerine bolge halkını cok iyi tanımış pazarcılar ve ihracatcılar, belediyelerin yapmış olduğu 15 20 bolmesi olan kasaba hallerine yerleşirler. Bunların bir tane kiraz eksperi diye tanımladıkları; kendileri adına alım yapan uzmanları vardır. Bunların da tek bir amacı vardır ki bu da ciftcinin elindeki kirazı kotuleyerek ucuza alma telaşıdır. Pazarcıların vazifesi de ihracatcıların beğenmedi kirazları yok pahasına almak icin pusuda beklemektir. Bu kiraz eksperleri ile pazarcıların aralarında anlaşıp sonradan ciftcinin kirazı hic ederek aradaki komisyonu paylaştıklarını cok duyulmuştur ama yapabilecek maalesef cok bir şey yok. Firmalar kendi kasalarını getirirler fakat uretim o kadar fazladır ki eğer sabahın beşinde kasa kapmak icin sıraya girmezseniz o gununuz boşa gitmiş demektir. Kasa kaptınız diyelim şimdi sırada bolge ilcelerin dağ koylerinden gelen işcilerden kapma zamanıdır. Sabahın yedisinde patpat sesleri duyulmaya başladığında herkeste bir telaş başlar. Bir iki senedir kirazı tanımayan doğu illerindeki tarım işcileri ve Suriyeli gocmenler de potansiyeli gormuş olmalılar ki kiraz toplamak icin yoğun bir şekilde yoreye gelmeye başladılar. Fakat bolge ciftcisi kulturu kendisiyle aynı olan bolge insanının iş gucunden faydalanabilmek icin her turlu cabayı sarf etmektedir. Bu amacla 20 km uzaklıktaki insanları evlerinden almaya gidenleri biliyorum. Gunluk 5 6 işci ve kasa alabildiyseniz artık iş zamanıdır. İşcilerin gunluk ucreti yemek veriyorsanız 50 TL, yemek vermiyorsanız 55 TL'dir. Bu rakama bir kilo kiraz icin yaklaşık 1,5 TL maliyete tekabul eder. Bolge insanı kiraz toplama zamanı kendisine bile zor bakarken bir de bu işcilere her ne kadar yemeksiz almış bile olsa bir kap yemek uzatabilmek icin kendini parcalar desek yeridir. Hatta bazı bahce sahipleri tanıyorum ki, kiraz toplamaya gelenlerin hallerine o kadar acımışlar ki her turlu kıyafetlerini temin etmişler bayram icinde bayramlıklarını almışlardır. Artık ne toplanabilirse akşam saat 5'e kadar mesai devam eder. Şimdi sıra koskoca 6 aylık cilenin semeresini almaya gelmiştir. Toplanan kirazları satmak icin hale gitme zamanıdır. Herkes de bir stres bir heyecan bir telaş. Sıraya girilir, sıra size gelince kasalar teraziye indirilir. Kendini kiraz uzmanı olarak goren kişi gelir, kasaları dokmeye başlar ve "acaba kasanın altta kalan yerlerine kalibresi kucuk kiraz koyuldu mu?" diye bakar. Herhangi bir şey bulamazsa gozden kacan bir kac catlak kirazı alır "iyi secememişsiniz" der, o da olmadıysa "kirazınız kararmış" der. Yani illa ki bir kulp bulmak zorundadır ki fiyatını duşurebilirsin. Bu esnada diğer sırada bekleyenlerde olayı sabırla izleyip ona gore gardını alma peşindedir. Fiyat 3 TL ise 2,50 2,70 TL civarında anlaşılır. Sonucta kilogramı, fiyatını ve satış sonunda alacağın miktarın yazılı olduğu belgeyi alırsın eve sevincle gidersin. Ya satamadıysan? O gozu donmuşlukle sonradan pişman olunacak her turlu kazalar başa gelmektedir. Yine de en azından urununun bir miktarını pazarcıya duşurmeden satmanın haklı gururu ve yorgunluğuyla eve gelmişsindir. Eve gelince erkekler duşunu alıp, biraz uzanırlar; bayanlar ise bir yandan bahcede oluşan dağ gibi bulaşıklarla uğraşmaya başlarken bir yandan da o yorgunlukla akşam yemeğini ve yarın ki bahce yemeğini hazırlama telaşına duşerler. Erkeklerin kimileri yorgunluktan nereye yattığını fark edemeden ertesi sabah 5'te kalmak uzere uyumaya başlar kimileri de urununu iyi fiyata sattığını duşunup, kahvehaneye arkadaşlarına nispet yapmaya giderler. Hic kimse gercek sattığı fiyatı değil hayalindeki daha yuksek fiyatı soylediği icin herkeste bir mutsuzluk oluşur. Asıl sorun bu değildir, satılan urunlerin parasının tuccardan alınmasıdır. Elinde sadece belgesi vardır ve artık tuccarın keyfi ne zaman isterse ya da parası ne zaman gelirse o zaman alacaktır. Bolgede batan firmalar, karşılıksız cıkan cekler, dolandırıp giden pazarcılar cok olduğu icin ciftci eline parasını almadan mutlu olamaz. Bazılarının eline hic para gecmediği icin koşe başlarında birileri yardım etsin diye bekleşir dururlar. Bu kiraz bolge ciftcisinin gercekten bir senelik gecim kaynağıdır. Hasat zamanını bulgur pilavı ve soğanla geciştirip, kış aylarında rahat etmek isteyen ciftciye tuccar sadaka verir gibi paralarını verirler. Kazasız belasız hasat zamanını bitiren her ciftci şukredip gelecek sezonu duşunmeye başlar. İhracat yapan firmalar 2016 yılı icinde Kemalpaşa'dan 11 12 TL civarında 0900 Ziraat ceşidi kirazının alımına başladılar, en kotu urunun bile en duşuk 4 5 TL civarında alımı yapıldı. Afyon ve Isparta bolgesine gelindiğinde fiyat ilk gun 6 TL'den acılmış olup, ihracatcı firma yetkilisiyle satıcı arasında Isparta'da yaşanan uzucu olaydan sonra fiyatlar 3 TL'ye kadar duşmuştur. Sonraki gunler birazda olsa fiyatlar yukselse de İzmir'de en kalitesiz kiraza verilen fiyata maalesef ulaşılamamıştır. O yuzden sultanların ağzına layık SULTANDAĞI kirazı ihracat yapan firmaların alım fiyatlarını ayarladıkları ve bolge ciftcisinin de kendi arasında birlik olmadığı surece emeğini yok saymaya devam edeceği bir urun olacaktır. Bolge ciftcisi ağaclarla birlikte yaşlanmış durumdadır. Sulama suyu ucretlerinin yuksek olması, ayrıca kiraz ağaclarının bakımının zor ve masraflı; kirazın da istenilen duzeyde gelir getirmemesinden dolayı bircok kiraz ağacının olume terkedildiğini gorduğumu soylemek isterim... Kaynakca. Ayrıca bakınız: Memleketim