İpekboceği Yetiştiriciliği İPEKBOCEKCİLİĞİ VE ONEMİ İpekboceği ilk defa İsa'dan 2600 yıl once Cin'de beslemeye alınmıştır. Cinliler ipekboceği yetiştirme ve ipekli kumaş yapmanın sırrını uzun yıllar ulkelerinde saklamışlardır. Yurdumuzda ise ipekbocekciliği 1500 yıllık bir gecmişe sahiptir. Genellikle yardımcı bir tarım koludur. Buyuk bir yatırımı gerektirmez. Ailede yaşlı, genc herkesin emeğini değerlendirir. 35 40 gunluk bir uğraş sonunda oldukca iyi bir gelir getirir. Ulkemizde yaklaşık 40 bin aile 70 bin kutu civarında ipekboceği beslemekte ve 2000 ton kadar yaş koza uretmektedir. Bugun daha cok Marmara bolgesinde yapılan ipekboceği yetiştiriciliği, dut ağacının yetiştiği her yerde yapılabilir. Son yıllarda urettiğimiz ipeğin buyuk bir bolumu ipek halı dokumacılığında kullanılmaktadır. 100.000 den fazla genc kızımıza iş imkanı sağlayan ipek halıcılık yurdumuza yılda 70 80 milyon dolarlık da doviz kazandırmaktadır. Turkiye iklim, toprağı ve insanı ile ipekbocekciliğini geliştirerek dunya pazarlarındaki payını arttırabilecek imkanlara sahiptir. İPEKBOCEKLERİNİN BAKIM VE BESLENMESİNDE GENEL ESASLAR İpekbocekleri ne zaman beslenir? Yurdumuzda yılda iki kez ipekboceği beslemesi yapılabilir. 1. İlkbahar Beslemesi: Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında yapılır. Bu mevsimde dut yaprakları taze ve yeterli miktardadır. Genellikle beslemenin ilk gunlerinde besleme odasının ısıtılması gerekir. Beslemede gec kalındığında veya beslemenin uzun surmesi halinde son yaşlarda hava sıcaklığının artması hastalıklara sebep olur. Bu nedenle beslemeye erken başlayıp kısa surede bitirmelidir. Uygun şartlarda beslenen ipekbocekleri 26 27 gunde koza ormeye başlarlar. Besleme şartları uygun değilse bu sure 45 50 gune kadar cıkabilir. 2. Sonbahar Beslemesi: Ağustos ve Eylul aylarında yapılır. Bu mevsimde dut yaprakları genellikle kartlaşmıştır. İlkbahar beslemesi gecikmişse yeniden suren yaprak miktarı da azdır. Yeterli miktarda ve kalitede yaprak elde edebilmek icin yaz doneminde dutlar sulanmalıdır. Sonbaharda temizlik ve dezenfeksiyona daha fazla dikkat etmek gerekir. Zira bu mevsimde ipekboceği hastalıkları daha cok etkili olur. Şayet sonbaharda da ipekboceği beslenecek ise ilkbahar beslemesi sonunda besleme yeri temizlenmeli ve ilaclanmalıdır. Şekil 1. a)Tohum ve kelebek b) Larva c) Koza ve krizalit İpekboceğini Tanıyalım Yurdumuzda koza uretimi icin beslenen ipekbocekleri Cin ve Japon orijinli ırkların melezleridir. Gecmiş yıllarda olduğu gibi bunlardan yumurta uretmek doğru değildir. Bunlardan uretilen tohumlar duşuk verimli olurlar. Ayrıca yumurta yolu ile bulaşan Pebrin hastalığının ortaya cıkma ihtimali de artar. Karabatan hastalığı bir zamanlar Avrupa'da ipekbocekciliğinin yok olmasına sebep olan tehlikeli bir hastalıktır. İpekboceğinin hayatında dort değişik donem vardır. Bunlar sırası ile yumurta larva krizalit ve kelebek donemleridir. Besleme yonunden onemli olan donem larva donemidir. Bu devre uygun şartlarda 26 27 gun surer. İpekbocekleri bu devrede dort kez deri değiştirerek beslenir ve buyurler. Deri değiştirme safhası yaşa gore 24 ila 48 saat kadar surer. Bu safhada ipekbocekleri yaprak yemez ve hareketsiz kalırlar. İpekboceğinin uyku safhaları arasında kalan yem yediği surelere yaş denir. Kuluckadan 1. uykuya kadar gecen sureye 1. yaş, 1. ve 2. uykular arasında 2. yaş, 2. ve 3. uykular arasında 3. yaş, 3. ve 4. uykular arasında 4. yaş, 4. uykudan koza ormeye kadar olan sureye de 5. yaş diyoruz. Şekil 2. Değişik yaşlarda ipekbocekleri. İpekboceklerini yeknesak beslemek yani hepsine aynı zamanda koza ordurebilmek icin uyku ve yaşları iyi takip etmek gerekir. Aksi halde askıya cıkma dediğimiz koza orme devresi cok uzun bir zaman alır, buna bağlı olarak da hasat gucleşir. İpekboceklerinde uyku Uykuya giden ipekboceği ozellikle ağız kısmından belli olur. Son yaşlar dediğimiz 4 ve 5. yaşlarda kuculerek adeta bir nokta haline gelen ağız kısmından uykuya giden ipekboceğini tanımak cok kolaydır. İlk yaşlarda ise deri renginin değişmesi, baş kısmının irileşmesi ve şeffaflaşması, ağzın kuculmesi uykuya gidişin belirtileridir. Şekil 3. Birinci uyku Şekil 4. Dorduncu uyku Uyku hali başladığında ipekboceklerine verilen yaprak miktarı giderek azaltılır. Uykudan kalkan ilk ipekboceği gorulduğunde yem tamamen kesilir ve ipekboceklerinin tamamının uykudan kalkması beklenir. Uykudan kalkan yani deri değiştiren ipekboceğinin rengi daha değişik, ağız kısmı ise daha buyuktur. İpekboceklerinin tamamı uykudan kalktığında yeni yaşın ilk beslenmesine başlanır. Bu durumda coğu zaman aklımıza şu soru takılır. Uykudan ilk kalkan ipekbocekleri diğerinin de uykudan kalkmasını beklerken ac kalmazlar mı? Şekil 5. Deri değiştiren larva Evet ilk kalkanlar, yeniden beşlemeye başlayıncaya kadar bir veya bir bucuk gun yem yiyemeyeceklerdir. Ancak uykudan kalkan ipekbocekleri aclığa dayanıklıdır. Bunlar iki gun yem yemeden durabilirler. Uykuya giden ipekbocekleri ise aclığa karşı hassastırlar. Vaktinden once yemlemeyi kesmek bunların zayıflamasına neden olur. Kirec tozu uygulaması Her uyku devresinde yapılması gereken işlerden biri de kirec tozu uygulamasıdır. Besleme yatağında uykudan kalkan ipekboceği gorulduğunde yemleme kesilir, besleme yatağına ipekboceklerinin uzerini de ortecek şekilde kirec tozu serpilir. Boylece hem besleme yatağı ve ipekboceklerinin vucudu dezenfekte edilir hem de besleme yatağının kuruması sağlanır . Ayrıca yeni kalkan ipekboceklerinin yem yiyerek diğerlerine gore daha fazla gelişmeleri onlenir. Şekil 6. Kirec tozunun atılması İpekboceğinin istekleri İpekbocekleri cevre şartlarına karşı cok hassastır. Beslemede sıcaklık, nem, hava, ışık, yaprak kalitesi ve miktarı, yemleme, seyreltme ve uyku devresi istekleri ne kadar uygun olursa urunumuz de o derecede bol ve kaliteli olacaktır. Sıcaklık İpekbocekleri 20 30 derece arasındaki sıcaklıklarda normal olarak gelişebilirler. Ancak her yaş icin sıcaklık istekleri farklıdır. İlk yaşlarda uygun sıcaklık 25 26 derece, 4 ve 5. yaşlarda ise 23 24 derecedir. Nem İpekboceklerinin nem isteği de yaşlara gore değişir. İlk yaşlarda daha yuksek (% 80 85) olan nem isteği, son yaşlarda % 70 75 e iner. Uyku devrelerinde ise nem % 70 in altında olmalıdır. Hava Ozellikle ilk yaşlarda havalandırmaya onem vermelidir. İpekboceklerinin havalandırmasında hızlı bir hava akımı olmamasına dikkat edilmelidir. Aksi halde ipekbocekleri kuytu yerlere toplanarak yığılmalar meydana getirir ve bu beslemede zorluk yaratır. Işık İpekbocekleri loş bir ortamda bakılmalıdır. Fazla ışık, aynen havalandırmada olduğu gibi ipekboceklerinin kuytu yerlerde yığılmalarına neden olur. Yaprak kalitesi ve miktarı Beslemede solgun, tozlu, kirli, kızışmış yapraklar kullanılmamalıdır. Ayrıca dalların uc kısmındaki ilk 3 4 yaprak henuz olgunlaşmamış olduğundan besleme icin uygun değildir. Yapraklar serin saatlerde toplanmalı ve taşınmalıdır. Besleme yerine getirilen yapraklar serin ve nemli bir yerde muhafaza edilmelidir. İpekboceklerine ilk uc yaşta kıyılmış yaprak, 4. yaşta tam yaprak ve filiz, 5. yaşta butun filiz ve şimal verilir. Şekil 7. Değişik yaşlarda ipekboceklerine verilen yaprak boyları Yemleme Her yaşın başlangıcında ipekboceklerinin iştahları azdır. Yaş ortalarında coğalır ve yaş sonuna doğru tekrar azalır. Yemleme. yaparken bu husus goz onune alınmalı ve ona gore yaprak verilmelidir. Akşamları verilen son yemde, bir sonraki yem saatine kadar uzun bir sure olduğundan gunduz verilenden daha fazla yaprak verilmelidir. Ozellikle son yaşlarda bir oğunde verilen yaprak bir sonraki oğunden en erken bir saat once bitirilecek kadar olmalıdır. Verilen yaprak daha once bitiyorsa az, daha gec bitiyorsa fazla verilmiş demektir. Ayrıca butun ipekboceklerinin yemden eşit şekilde yararlanabilmesi icin yem ve ipekbocekleri besleme yatağı uzerinde yeknesak şekilde dağılmış olması gerekir. Alt değiştirme : Besleme esnasında besleme yatağında kuruyan yapraklar, dışkı, değiştirilen deriler ve olu ipekbocekleri birikir. Bunlar kuneden atılmazlarsa zamanla kokuşur ve ipekbocekleri icin zararlı olurlar. İlk uc yaşta her uyku sonrasında dorduncu yaşta en az iki kez ve beşinci yaşta gunaşırı kune temizliği yapılması gerekir. Bu işlemde ipekboceklerinin buyukluğune uygun buyuklukte delikleri olan ağlar kullanılır. Besleme oncesi besleme yatağı uzerine konan ağlar uzerine yem verilir. İpekbocekleri yeni verilen yem uzerine cıktığında ağlar kaldırılarak altta kalan kune atılır. Şekil 8. Alt değiştirme. Seyreltme Besleme yatağı alanı ipekboceklerinin gelişmesine paralel olarak arttırılmalı ve ipekbocekleri mumkun olduğu kadar seyrek bakılmalıdır. Sık bakım hem yemlemede zorluk yaratır hem hastalıkların cok cabuk yayılmasına neden olur. Birinci yaş sonunda bir veya bir bucuk metrekarelik bir alan bir kutu ipekboceği icin yeterliyken son yaşta 25 metrekarelik bir alana ihtiyac vardır. Seyreltme genellikle her uyku sonrasında alt değiştirme ile birlikte yapılır. İpekboceklerinin değişik yaşlardaki istekleri aşağıda tablo halinde verilmiştir. Yaş Beslenme Alanı m 2 Sıcaklık C 0 Nem % Yem Boyutu Kune Temizliği Tuketilen Yaprak Kg. 1 1.5 26 85 1 cm 2 1 kez 2 2 3 25 85 3 cm 2 1 kez 3 3 6 25 80 5 cm 2 1 kez 15 4 12 15 24 75 Tam yaprak 2 kez 80 5 25 30 23 70 Filiz şimal 5 kez 5000 İPEKBOCEKLERİNİN BAKIM VE BESLENMESİ İPEKBOCEKLERİNİN BAKIM VE BESLENMESİ İPEKBOCEĞİ TOHUMLARININ KULUCKASI Kulucka, ipekboceği yetiştiriciliğinin ilk ve en onemli olan safhasıdır. Toplu iğne başı buyukluğundeki ipekboceği yumurtalarının 20.000 tanesi yaklaşık 11 13 gram ağırlığındadır. İpekboceğinin tohumları inficarında amac tohumlardan istenen zamanda sağlıklı ipekboceklerinin elde edilmesidir. Bu donemde hata yapılırsa cıkan ipekbocekleri zayıf, hastalıklara dayanıksız ve miktarı azdır. Sonuc olarak verim de duşuk olur. Uygun yapılan bir inficarda istenilen gunde, kısa surede cıkışını tamamlamış, cok sayıda, sağlıklı ve yeknesak ipekbocekleri elde edilir. İnficara başlamadan bir hafta once inficar odasının temizliği ve dezenfeksiyonu tamamlanmalıdır. İnficar odasının temizlik ve dezenfeksiyonunda da besleme odası icin yapılanlar aynen yapılır. İnficar odasında sıcaklık ve nemini kontrol edebilmek icin termometre ve nemolcer bulundurulmalıdır. Ayrıca ısıtma gerektiğinden odada uygun bir yerde ısıtıcı olmalı ve bu ısıtıcı tohumlardan en az iki metre uzakta bulunmalıdır. Burada dikkat edilmesi gereken en onemli nokta mangal, borusuz soba gibi ortama zehirli gaz verebilecek ısıtıcılar kullanılmamalıdır. İnficar odalarında yeni boyanmış eşya, boya, ilac kutuları gibi koku veren şeyler olmamalıdır. İpekboceği tohumları zehirli gazlara karşı cok hassastır. Tohumların bulunduğu yerlerde sigara icilmemelidir. Ulkemizde uretilen tohumlar uretimlerinin her kademesinde ipekbocekciliği Araştırma Enstitusunun kontrolunden gecmektedir. Tohum kutuları arasında miktar ve kalite yonunden herhangi bir fark yoktur. Ancak bir kutudan fazla ipekboceği bakacak olanlar aldıkları kutuların uzerindeki kışlak cıkış tarihlerinin ve orijinlerinin aynı olmasına dikkat etmelidirler. Tohumlar nakliye esnasında guneş ışığı, sigara dumanı, yağmur, kokulu maddeler ve tarım ilaclarından uzak tutulmalıdır. Beslemeye daha gec başlamak amacıyla tohumların buzdolabı vs gibi soğuk yerlere konması ipekboceklerinin zayıflamasına neden olur. En iyisi beslemeye başlayacağınız tarihten 10 12 gun once tohumları alıp derhal inficara başlamaktır. İnficarda istenen cevre şartları: Sıcaklık: İnficarda en onemli unsur sıcaklıktır. İnficar boyunca sıcaklık devamlı 25 26 derece civarında olmalı ve sıcaklıkta ani değişmeler olmamalıdır. Nem: Cıkış ve cıkan ipekboceklerinin sağlığı acısından cok onemlidir. İnficar boyunca %75 85 civarında olması istenir. Bu nemi sağlamak icin inficar odasında yerler ıslatılmalı, tohum kutuları yakınına ıslak carşaf vs. asılmalı soba uzerinde acık bir kap icinde su bulundurmalıdır. Işık: İnficarda normal gun ışığı yeterlidir ancak guneş ışığı doğrudan tohumların uzerine gelmemelidir. Tohumların renklerinin ağarmaya başladığı devreden itibaren 18 saat aydınlıkta kalması yeknesak bir cıkış icin faydalı olur. İnficar başlangıcında tohumlar varsa inficar cercevelerine yoksa ust bezi yırtılarak kendi kutuları icine muntazam olarak yayılır. İnficar cercevesi kullanılırsa tohumların uzerine kanavice ve ince bir kağıt konarak hem cıkan larvaların dağılmaması hem de ipekbocekleri ile tohum kabuklarının karışmaması sağlanır. Bu şekilde inficara konan tohumlardan 9 10 gun icinde ipekbocekleri cıkmaya başlar. İyi bir inficarda cıkış uc gun icinde tamamlanmalıdır. Yeni cıkan ipekbocekleri aclığa karşı dayanıklıdır. Şayet beslemeye daha gec başlamak gerekiyor ise kılavuz dediğimiz ilk cıkan ipekbocekleri gorulduğunde tohumlar 5 derecelik sıcaklıkta ve %80 nemli bir yerde 4 5 gun bekletilebilir. Her ureticinin birkac kutu tohum icin uygun şartları temin etmesi guc ve masraflı olur. Koydeki butun tohumların bir odada tek elden inficara alınması hem uygun şartların hazırlanması hem de masrafların en aza indirilmesi yerinde olacaktır. Toplu inficar evi dediğimiz bu uygulama Tarım ve Koyişleri Bakanlığı İI Mudurluklerince de desteklenmekte gerekli alet ve malzeme yardımı sağlanmaktadır. Şekil 1. a) Tohumların inficar cercevelerine yayılması. b) Tohumların ustunun kanavice ile ortulmesi Şekil 2. Yeni inficar etmiş ipekbocekleri GENC İPEKBOCEKLERİNİN BAKIM VE BESLENMESİ 1,2 ve 3. ncu yaşlardaki ipekbocekleri, genc ipekbocekleri diye adlandırılırlar. Bu donemde ipekbocekleri 25 26 derece sıcaklık ve %80 85 nem isterler. Ozellikle bu donemde ipekboceklerine yumuşak ve kaliteli yaprak verilmeli havalandırmaya ozen gostermelidir. İnficar kısmında bahsedildiği gibi iyi bir inficarda cıkış uc gun icinde tamamlanır. Ancak beslemeye ucuncu gun başlanır. Yeni cıkan ipekbocekleri aclığa karşı dayanıklı olduğundan ilk cıkanların bir iki gun ac kalması zararlı değildir. Ucuncu gun sonunda hepsini birden beslemeye alarak yeknesak bir besleme yapılır. Ancak cıkış uc gunden fazla surerse ilk uc gunde cıkanlar beslemeye alınır. Daha sonra cıkanlar ise ayrı bir yerde gunde bir oğun fazla yem verilerek diğerlerine yetiştirilir. Uyku donemine birlikte girmeleri sağlanır. İlk uc yaşta ipekbocekleri kare şeklinde ince kıyılmış yapraklarla beslenirler. Yaprak kıymada olcu her yaş icin ipekboceği buyukluğunun iki uc katı kadar olmalıdır. Ancak uykuda giden ipekboceklerine tutun kıyar gibi uzunluğuna kıyılmış yaprak verilmelidir. Şekil 3. Yaprak kıyma. İpekboceklerinin uzeri ortulur mu? Genc ipekbocekleri icin en uygun besleme şekli parafinli kağıt altında beslemedir. Parafinli kağıt altında nem muhafaza edilerek yaprakların kuruması onlenir. Boylece ipekboceklerine verilen gunluk yem miktarı ve oğun sayısı azaltılmış olur. Parafinli kağıt altında beslemede sabah oğle ve akşam olmak uzere gunde uc oğun yem vermek yeterli olur. Her yemden yarım saat once parafinli kağıt kaldırılarak besleme yatağının havalandırılması sağlanmalıdır. Şekil 4. Parafinli kağıt altında besleme, Uyku doneminde ise parafinli kağıt kaldırılmalıdır. Besleme yatağına kirec tozu serpil r ve besleme odası kuru tutulur. Uyku doneminde nemin fazla olması ipekboceklerinin deri değiştirmesini gucleştirir. Her uyku donemi sonunda bir kez alt değiştirme yapılmalıdır. Bu amacla bu yaş ipekboceklerinin gececeği buyuklukte (0.5 1 cm 2 ) delikleri olan ağlar besleme yatağı uzerine atılır ve ağ uzerine yem verilir. İpekbocekleri taze yapraklara cıkınca ağ ile birlikte kaldırılarak alttaki kurumuş yapraklar vs. temizlenir. Alt değiştirme ile birlikte seyreltme de yapılır. YETİŞKİN İPEKBOCEKLERİNİN BAKIM VE BESLENMESİ 4. ve 5. yaşlardaki ipekboceklerine yetişkin ipekbocekleri diyoruz. Bu donem ipekbocekciliğinde yaprak tuketiminin ve işciliğin en fazla olduğu donemdir. İlk yaşların aksine bu yaşlarda yuksek sıcaklık ve nem istenmez. Bu donemde en uygun sıcaklık. 23 24 derece en uygun nem ise 70 75 dir. İlkbahar beslemesinde bu donem Haziran ve Temmuz aylarına rastlar. Dolayısıyla hava sıcaklığı istenen sıcaklığın uzerindedir. Bu nedenle bu yaşlarda besleme yeri olarak kuzeye bakan serin yerlerin tercih edilmesi gerekir. Ayrıca guneye bakan pencerelerin kalın perdelerle kapatılması, kapıların hava cereyanı olmayacak şekilde acık tutulması yararlı olur. Bu donemde ipekbocekleri icin yaprak kıyılmasına gerek yoktur. 4. yaşta tam yaprak ve filiz, 5. i yaşta ise filiz veya şimal verilebilir. 4. yaşta gunde dort oğun 5. yaşta da gunde beş oğun yemleme yapılmalıdır. Bir kutu ipekboceği icin 4. yaşta 80 kilogram 5. yaşta beşyuz kilogram yaprak gerekir. 4. yaşta iki veya uc kez 5. yaşta ise gunaşırı alt değiştirme ve her alt değiştirmede uygun şekilde seyreltme yapmak gerekir. Ozetle yaprak temini, alt değiştirme, seyreltme vb. işler, yetişkin ipekboceklerinde yoğun bir calışmayı gerektirmektedir. Yetişkin ipekbocekleri tabla, kerevet ve yer beslemesi olmak uzere uc yontemle beslenir. Şekil 5. Tabla beslemesi. Tabla beslemesi Ozel olarak yapılmış bir raf sistemi ve buna uygun tablaları gerektirir. En uygun tabla olculeri 60x90 cm dır. Genellikle gunde 5 kez yemleme ve bir kez alt değiştirme gerektirir. Sık temizlik ve her yemlemede tablaların raflardan cekilmesi gerektiğinden fazla işcilik ister. Kerevet beslemesi Yetiştirici icin en uygun besleme şeklidir. 3 4 katlı ayaklı veya tavandan askılı ranza şeklinde duzenlenen besleme yatakları kucuk bir alanda daha fazla ipekboceğinin 'bakılmasına imkan verir. Katlar arasında en az 40 cm mesafe olmalıdır. Kerevetlerin eni 1 1.5 metre olmalı. Boyları besleme odasının boyuna uygun olarak secilmelidir. Yemleme ve diğer işlemler icin kerevetler arasında en az 1 metre yer bırakılmalıdır. Şekil 6. Kerevet beslemesi Yer beslemesi Bu yontemde ipekbocekleri yerde beslenir. Yalnız taban alanı kullanıldığından fazla yer gerektirir. Şekil 7. Yer beslemesi, Kerevet ve yer beslemesinde genellikle şimal beslemesi yapılır. Bu sistemde alt değiştirme işlemi iplerle de yapılabilir. İple alt alma işleminde beslenmeden once besleme yatağı uzerine birbirine paralel iki ip atılır. Daha sonra şimaller bu iplere dik olarak besleme yatağına konur. İpekbocekleri ustteki yapraklar uzerine cıktığında ipler iki uctan tutulup kaldırılarak alt değiştirme yapılır. Uygun besleme koşullarında ipekboceklerinin uyku ve yaş sureleri : Yaşlar Yaş Suresi Uyku Suresi Toplam 1 3 1 4 2 2.5 1 3.5 3 3 1.5 4.5 4 4 2 6 5 8 8 Toplam 20.5 5.5 26 Uygun koşullarda sekiz gun suren 5. yaş sonunda ipekbocekleri olgunlaşarak yem yemeyi keserler. Artık ipekbocekleri olgunlaşarak yem yemeyi keserler. Artık İpekboceklerinin koza orecekleri askı donemi başlar