Tohumların Saklanması Ağaclar, calılar ve diğer sus bitkilerinin tohumlarını ekim mevsimine kadar veya gelecek yılların ihtiyacı icin kullanılmak uzere daha uzun sure sağlıklı bir şekilde saklamak gerekir. Bu konu tohum yılları aralıklı olan turler ile soğuk yorelerde daha buyuk onem taşır. Ancak sus bitkileri tohumlarının saklanma koşulları hakkında bilgiler bugun oldukca sınırlıdır. Tohumlann ilk ekim mevsimi ekilinceye kadar saklanması yani "kısa saklama " daha basit koşullarda gercekleştirilir. Fakat gelecek yıllarda kullanılmak uze re yapılan saklama yani "uzun saklama " daha ihtimamlı yontemleri gerektirir. Tohumlann uzun sure saklanması yani depolanabilmesi icin once saklama suresine etki yapan faktorleri iyi bilmek ve buna gore depolama şartlarını ayarlamak gerekir. Saklama suresi; bitki turlerine, dolayısıyle o turun mensup olduğu tohum ti pine, tohumun olgunlaşma derecesine, yapılan on işleme, tohumun cimleme de ğeri ve rutubet iceriğine, saklama ortamının sıcaklık, rutubet ve ışık başta olmak uzere ortam koşullanna, bocek ve mantar zararları ve depolama tarzına gore de ğişir. Sağlıklı saklamanın suresi once ture ve o turun tohum tipine bağlıdır dedik. Tohumlan "kuru saklananlar" ve "rutubetli saklananlar" olarak iki sınıfta top layabiliriz. Orneğin Akasyalar, Erguvanlar kuru, Meşe turleri tohumlan yaş ola rak saklanır. Son yıllarda yapılan araştırmalarda ise su kaybı durumlanna gore "Orthodox tohumlar" ve "Recalcitrant tohumlar" diye bitki tohumlanm iki gruba ayırma onerilmektedir57. Buna gore orthodox turlerin tohumları % 5 10 gibi duşuk rutubet icerikleri ve duşuk sıcaklık koşullarında su ve hava gecirmeyen kaplarda uzun sure başarı ile depolanabilen tohumlardır. Bu tohumların rutubet icerikleri (% 10'un altında olmak uzere) azaldıkca, saklama ortamının sıcaklığı duştukce (3 5&

Tohumların Saklanması Ağaclar, calılar ve diğer sus bitkilerinin tohumlarını ekim mevsimine kadar veya gelecek yılların ihtiyacı icin kullanılmak uzere daha uzun sure sağlıklı bir şekilde saklamak gerekir. Bu konu tohum yılları aralıklı olan turler ile soğuk yorelerde daha buyuk onem taşır. Ancak sus bitkileri tohumlarının saklanma koşulları hakkında bilgiler bugun oldukca sınırlıdır. Tohumlann ilk ekim mevsimi ekilinceye kadar saklanması yani "kısa saklama " daha basit koşullarda gercekleştirilir. Fakat gelecek yıllarda kullanılmak uze re yapılan saklama yani "uzun saklama " daha ihtimamlı yontemleri gerektirir. Tohumlann uzun sure saklanması yani depolanabilmesi icin once saklama suresine etki yapan faktorleri iyi bilmek ve buna gore depolama şartlarını ayarlamak gerekir. Saklama suresi; bitki turlerine, dolayısıyle o turun mensup olduğu tohum ti pine, tohumun olgunlaşma derecesine, yapılan on işleme, tohumun cimleme de ğeri ve rutubet iceriğine, saklama ortamının sıcaklık, rutubet ve ışık başta olmak uzere ortam koşullanna, bocek ve mantar zararları ve depolama tarzına gore de ğişir. Sağlıklı saklamanın suresi once ture ve o turun tohum tipine bağlıdır dedik. Tohumlan "kuru saklananlar" ve "rutubetli saklananlar" olarak iki sınıfta top layabiliriz. Orneğin Akasyalar, Erguvanlar kuru, Meşe turleri tohumlan yaş ola rak saklanır. Son yıllarda yapılan araştırmalarda ise su kaybı durumlanna gore "Orthodox tohumlar" ve "Recalcitrant tohumlar" diye bitki tohumlanm iki gruba ayırma onerilmektedir57. Buna gore orthodox turlerin tohumları % 5 10 gibi duşuk rutubet icerikleri ve duşuk sıcaklık koşullarında su ve hava gecirmeyen kaplarda uzun sure başarı ile depolanabilen tohumlardır. Bu tohumların rutubet icerikleri (% 10'un altında olmak uzere) azaldıkca, saklama ortamının sıcaklığı duştukce (3 5°;C ve daha al tı) o oranda daha uzun sure (5 yıl ve daha fazla) saklanabilirler. Bunlar esasta kuru saklanan tohumlardır. Ancak bu tohumlar da uygun olmayan koşullarda uzun sure saklanamaz. Orneğin oda sıcaklığında ekserisi birkac ay veya bir yılı gecmeyen sureler kadar saklanabilir. Bu konuda soğuk hava depoları veya soğuk ambarlarda saklama uygundur. Kucuk miktarda tohumlar ise buzdolabında, hava girmeyen kaplar icinde saklanmalıdır. Atriplex, Purshio Ceanothus, Caragana ve Yalancı akasya turlerinde gecirimsiz kabukları dolayısıyle tohumlar bu şartlarda 10 yıl saklanabilirler. Gene bircok kuru tohumlara sahip ağac ve calı turleri or neğin Cupressus, Libocedrus, Sekoya v. s. tohumları serin ve donma noktasına ya ın (0 4°;C) sıcaklıklarda ve ağzı kapalı kaplarda veya rutubeti az depolama şart larında cok uzun sureler saklanabilmektedirler. Fakat cok duşuk sıcaklıklarda saklama ekonomik ve dolayısıyle pratik değildir. Yalnız şunu unutmamak gerekir ki, duşuk sıcaklıklarda kuru tohumlarda iyi bir saklama icin tohumun rutubet ice riğinin de duşuk olması gerekir. Nut tipi meyvalardan, Kızılağac, Huş, Gur gen, Karya, Fındık, Kayın, Ceviz, Ihlamur, Kayacık, Nothofagus ve Doğu Anado lu icin elverişli bir park ağacı olan Zelkova meyvaları kışın depolanabilir. Bun lardan Huş, Gurgen, Karya, Ihlamur, Zelkova tohumları toplandığı zaman nisbe ten az rutubet icerir. Ancak bunlar iyi havalanma şartlarında tutulmalıdır. Fındık ve Kayın tohumlarında toplandıkları zaman rutubet icerikleri oldukca yuksektir (% 40), bu tohumlar fazla rutubet kaybetmeden saklanabilmelidir. Acer psudop latanus tohumları da saklamada % 25 'in altındaki nem duzeyine dayanıklı değil dir. Aynı şekilde Gumişi akcaağac , da nem oranı % 30 34 'in altına duşunce tohumlar hayatiyetlerini kaybetmiştir. Recalcitrant tohumlar ise esasta yaş saklanan tohumlara tekabul eder. Bun ların saklanması bir kurala uymaz, oldukca yuksek rutubet iceriğinde saklama zorunluğu vardır. Mutedil bir kurutmaya bile elverişli değillerdir. Oldukca yuksek olan bu rutubet sınır değerleri (orneğin bu sınır Meşe'de turlere gore % 25 40'tır) altına duştuğunde tohum kısa zamanda hayatiyetini kaybeder. Bu grup to humlar uzun sure depolanamaz. Kısa zamanda ekilmeleri gerekir. Bunların coğu nun cimlenmeleri icin bir dinlenme devresi gecirmeleri lÃzımdır. Bu neden le bu tohumlar bir cimlenme engeli bulunan tohumlar olarak kabul edilir. Hemen ekildiklerinde uyku halini ve cimlenme engelini kışın soğukta doğal koşullarda toprakta gecirmiş olurlar ve ilkbaharda cimlenerek yeni bitkiler oluştururlar. Bu tohumlar doğrudan ekim yastıklarına ekilmese bile yuksek rutubet icerikleri ile acık sahada, serin ve rutubetli şartlarda arazide kazılan bir cukurda kum, turba veya herhangi bir rutubet tutucu materyalle tabakalar halinde bulundurularak veya bu materyalle karışık tutularak "katlama " denilen bu işlem ile muhafazaya alınıp ilkbahara kadar emniyetle saklanabilirler. Bu tohumların rutubet ihtiyacı kar ve yağmur yağışlarıyla karşılanır. Kurak devrelerde rutubetlendirme gerekir. Ancak son yıllarda bu tip tohumlarda da daha uzun sure saklama yontemleri ge liştirilmiştir. Orneğin genellikle ilkbahara kadar saklanan meşe tohumları 4°;C'de dondurularak iki sene saklanabilmektedir. Gene meşelerde to humları hava kurusu turba toprağı veya cam odunu destere talaşı icinde l°;C'de uc yıl ağzı acık kaplar ve cuvallarda saklanabilmiştir. Ancak zaman zaman orta mı, eksilen ağırlığı kadar rutubetlendirmek gerekir. Ağac, calı ve diğer sus bitkileri turlerinden tohumlar saklama acısından: Kısa omurlu tohumlar Orta omurlu tohumlar Uzun omurlu tohumlar diye de uc gruba ayrılabilir. Tohumları kısa omurlu olan bitki turlerinde saklama birkac hafta ile bir iki yıl arasında değişir. Bu sınıfa giren belli başlı turler Kavak, Soğut, Karaağac tur leri, Kayın, Goknar, Sedir, Meşe, bazı Akcaağac turleri, Kızılağac, Ampelopsis, Aralya, Yalancı servi Kriptomerya, Trabzon hurması, Sığla, Manolya, Mahoniya, Ilgın, Kayacık, Sofora, Spirea, Zelkova, Sumak, Teşbih, Staphylea L., Stavvertia, Delphinium, î;beris, Kochia, Yıldız , Saman ciceği sayılabilir. Bu turleri de kendi aralarında saklama bakı mından gruplandırmak mumkundur. Orneğin bunlar icinde Kavak ve Soğutler 1 4 hafta, Goknar, Meşe, Ceviz ve Fındıklar 1/2 yıl, Huşlar, Kızılağac ve Karaağac lar 0,5 1 yıl, Akcaağac Ihlamur ve Dişbudaklar 1.5yıl kadar cimlenme kabiliyeti ni yuksek oranda muhafaza etmek şartıyla saklanabilirler. Ancak bu bitki cinsle ri, ozel yontemlerle orneğin havası azaltılmış ampuller ve cok duşuk sıcaklıklar da orneğin Kavak ve Soğutler 1 2 yıl kadar saklanabilirse de bu ekonomik bir saklama olmaz biz burada pratik saklama yontemlerine gore bu sureleri vermiş bulu nuyoruz. Tohumları orta omurlu olan turlerde tohumlar 4 5 yıl saklanabilir. Bunlar icinde Cam ve Ladin turleri en tipiklerini oluşturur. Diğer sus bitkileri olarak da bu gruba Petunia'lar, Kadife cicekleri, Hercai menekşe, Verbena gibi bitki tohum ları da dahildir. Uzun omurlu tohumlar da cok daha uzun sure saklanabilir. Orneğin Akasya, Gulibrişim, San salkım, Indigo calısı î;ğde, Okaliptus, Sumak ve Sofora tohumlan 10 20 yıl kadar basan ile saklanabilir. S tein ve Arkadaşlan ise tohumlan saklama sureleri bakımından "mikrobi otik tohumlar" (3 yıl ve daha az saklanabilen), "mesobiotik" (3 15 yıl saklanabi len) ve "makrobiotik" (15 yıldan daha fazla saklanabilen) tohumlar olmak uzere gene uc gruba ayırmaktadırlar58. Bu aynm da aşağı yukan yukarda verilen kısa, orta ve uzun omurlu bitki turleri tohumlan paralelinde bir aynmdır. Genellikle nişastaca zengin tohumlar , yağ ve recinece zengin tohumlardan daha cabuk cimlenme kabiliyetlerini kaybederler. Zira yağlı ve recineli tohumlar kapalı, havasız kaplar icinde ve su icerikleri de az olmaları halinde, bunyelerindeki yağın oksijen alması cok yavaş olmaktadır. Halbuki nişastah tohumlarda nişastanın şeker ve dekstirin haline do nuşu cok suratli olabilmektedir. Saklamada, bu tur farklılıkları yanında, etkisi olan diğer onemli faktorlere gelince; Bu konuda once tohumun olgunlaşma derecesi gelir. Yani tohumların toplan ma zamanına gore de saklama sureleri fark eder. Sonradan olgunlaşma niteliği ne sahip olan turler dışında, esas olarak olgunlaşmamış tohumların saklanması halinde bunların saklama sureleri, olgunlaştıktan sonra toplanan tohumlara na zaran kısa olur ve zaten duşuk olan cimlenme yeteneklerini cok kısa zamanda kaybederler. Saklamaya etki yapan bir faktor de tohumların su icerikleridir. Daha once gorulduğu gibi yaş saklanan tohumlar yuksek rutubet iceriklerini kaybetmeleri halinde, depolamada hayatiyetlerini de kaybederken, kuru saklanan tohumlar da bunun aksine rutubet iceriklerinin azlığı oranında uzun sure saklanabilmektedir. Nitekim Rohmeder Avrupa Ladininde % 10 20 rutubet iceren tohumların cim 58. Stein, W. L., Slabough, P. E., Plummer, A. P. 1974: Harvesting, Processing and Storage of Fruits and Seeds. Seeds of Woody Plants in the United States. Forest. Service U. S. Dept. of Ag. Agriculture Handbook, No. 306 FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ lenme kabiliyetlerini birkac sene bile muhafaza edilemediğini, buna mukabil % 8 rutubet iceriğine sahip olanların hayatiyetlerini arzu edilen seviyede 7yıl kadar koruduğunu, % 3 rutubet icerenlerin ise cimleme kabiliyetlerini cok daha uzun sure muhafaza edebildiklerini bildirmektedir. Turkiye 'de yukarıda işaret edildiği gibi kozalaktan tohum cıkartmada uygulanan basit metodlar, yuksek ısı kullanma dan uygulandıklarından, bu metodlarla cıkarılan tohumlar yuksek rutubet icer mektedirler. Bunların, uzun sure saklanmaları gerektiğinde, depolamadan once rutubet duşurucu makine ve vasıtalarla bu rutubetlerinin azaltılması gerekecek tir. Bu rutubet duşurme, turlere, saklama sure ve olanaklarına gore farklı olacak tır. Ancak duşuk rutubet iceriği yanında, bu rutubetin sabit kalmasının da depo lamada onemli olduğu araştırmalarla ortaya konmuştur. Tohumlar duşuk rutubet te saklanabilmek icin ya ağzı kapalı kaplarda tutulmalı veya cu val v. s. gibi acık kaplarda saklanıyor ise bu durumda da onların muhafaza edil diği yerin rutubeti duşuk olmalıdır. Saklama ortamının sıcaklığı da saklama suresine etki yapmaktadır. Daha on ce verilen orneklerde de gorulduğu gibi sıcaklık duştukce depolama sureci uzatı labilmektedir. Nitekim normal koşullarda 6 ay kadar guclukle saklanan Goknar tohumları 17°;C'de 3 yıl basan ile saklanabilmiştir. Gene bircok cicek tohumla rında 4 yıllık bir muhafazadan sonra 15°;C'de saklananlar O°;C'de saklananlar dan cok daha yuksek cimlenme değerleri vererek bu niteliklerini korumuşlardır. Bu durumda en uygun bir saklama icin şu hususlara uyulması onerilir; 1. Olgun tohumlar saklamaya alınmalıdır. 2. Cimlenme yeteneği yuksek tohumlar saklamaya alınmalıdır. Zira cimlen me yeteneği zayıf tohumlar uzun sure depolanamaz. Cimlenme değeri ekilebilir lik sınırı ustunde olmak şartıyle cimlenme yeteneği yuksek olmayan tohumlar on celikle ekilmeli ve en yuksek olanlar ilerde kullanılmak uzere saklamaya alınma lıdır. 3. Toplama, cıkarma ve temizleme işlemlerinde zarar gormemiş tohumlar uzun sure saklanabilir. Bu işlemlerde zarar gormuşler, hayatiyetlerini kısa za manda buyuk olcude kaybederler. 4. Kuru saklananlar icinde duşuk rutubet iceriklerine sahip tohumlar, duşuk sıcaklıklardaki depolarda saklanırsa uzun sure muhafaza edilebilir, hastalık ve bocek tahribatı da yavaşlar veya durur. Kuru saklanan tohumlarda duşuk sakla ma sıcaklıklarının saklama suresine etkileri daha once de belirtildiği gibi cok yuksektir. Bu itibarla bu tohumları kutulara veya kaplara mumkun olduğunca ku ru koymak gerekir. 5. Gerek tohum icindeki rutubet ve gerekse ortam rutubet ve sıcaklığının iniş ler cıkışlar gostermemesi ve sabit olması iyi bir saklama icin şarttır, devamlı acı lıp veya defrost yapılan bir buzdolabı veya elektrik kesintileri bu konuda cok men fî; etki yapar. 6. Kuru saklanan tohumlar kapları iyice doldurmak ve boylece hava ve ru tubet değişimine az yer kalmalıdır. Tohum kaplarının ağzı iyi kapanmalı mumkun se parafinlenmeli ve sık sık kabın acılıp parti parti tohumların alınmaması icin her defalık ihtiyaca uygun buyuklukte kaplar kullanılmalıdır. 7. Depolanacak tohumlar 0°;C ustundeki sıcaklıklarda depo edilecekse de zenfekte edilmelidir. % 12 'nin altında rutubet iceren tohumlarda ise mikroorga nizma faaliyeti cok azdır veya yoktur. Zaten ekseri ibrelilerde kozalaktan tohum cıkartma esnasında verilen 40 42°;C'lik sıcaklıklar tohum zararlısı bocekleri ol durur. Bu itibarla kuru saklanan tohumlar % 5 ilÃ 12rutubet iceriklerinde ve du şuk sıcaklıklarda zararlılara karşı da emniyetle saklanabilir. Kuru saklama yapıl mayan tur tohumları veya bu koşulların sağlanmadığı kuru tohumlarda tohum za rarlılarına karşı en etkin onlem, kaplara konmadan evvel tohumun 12 48 saat su re ile karbon bisulfit dumanına tutulmasıdır. Depolamada cimlenme değeri başarı ile korunmuş bir tohum depolamadan sonra, ekimine kadar gecen sure esnasında bazı hatalı işlemler yapılmış ise haya tiyetini kısmen veya tamamen kaybetmesine neden olunabilir. Bir kere tohum, kullanıcının eline iyi şartlarda intikal etmelidir. Nakil esnasında kuru saklanan to humlarda duşuk rutubet iceriklerini korumak uzere tohumlar teneke, plastik, alu minyum kÃğıdı, impermeabl kÃğıt torbalar icinde muhafaza edilmeli ve kaplan da gerektiğinde tekrar tahta kaplara koyarak tohumlan boyle sevketmelidir. Rutubet li saklanan tohumlar ise; yosun, testere talaş gibi rutubetlendirilen vasatlann kon­;duğu su gecirmeyen kaplar icerisinde sevkedilir. Tohumlar ozellikle soğuk depo lardan cıkanldığında sevk esnasında bez torbalarla, rutubetli veya kaloriferli yer lerde bekletilmeleri halinde, cimlenme kabiliyetleri buyuk zarara uğrayabilir. Alı cı bu konuda ne kadar itina gosterse de bir posta merkezinde bu kabil bir bekle me tohumu tamamen kullanılmaz hale getirebilir. Ancak meyvaları nus olan turlerin to humlan serin havalarda sathi kurumaya dayanır. Bu nedenle bunlar cuval ve kap larda acıkta sevkedilebilir. Ambalaj yonteminin secimi tohumun turune, miktanna, transportun cinsine, yolda kalış suresine ve muhtemel hava koşullanna gore yukarıda verilen esaslar cercevesinde secilir. FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ Her tohum kabına gerekli bilgi ve tarihleri taşıyan etiketler, biri kap dışına ve diğer icine olmak uzere konmalıdır. Hassas tohumlar uzun mesafelere hava yoluyla gonderilmelidir. Saklanacak tohumlar depolanmadan once ve daha sonra yontemleri belirtile cek olan hayatiyet testine tabi tutulmalı ve uzun sure saklanan tohumlarda bir ve ya iki yılda bir bu test tekrarlanmalıdır. Boylece, saklama şartlan kontrol edilebileceği gibi, hayatiyeti daha uzun saklamaya musait olmayanların da kullanımını one almak mumkun olur.