Cocuklarda Dil Gelişimi İfade Edici Dilin Ortaya Cıkması Coğu anne baba, bebeklerinin ilk sozcuklerini duymanın heyecanını hatırlayabilir. Fakat bu onemli başarı bir gecede ortaya cıkmaz. Aslında, bebekler bir sabah tum cumleleri kazanmış olarak uyanmazlar. Gercekte, hastanede duyulan ilk cığlıktan "da da" ya da "ma ma" gibi kontrollu ifadelere gelişme yavaş, sistematik ve bir cok cocuk acısından onceden tahmin edilebilir. Stark (1979), beş aşamalı donemden oluşan dil oncesi donemi tanımlayan bir cerceve oluşturmuştur. Dil gelişiminin bu ilk donemleriyle ilgili olarak, yol gosterici olması acısından Stark''ın modeli kullanılacaktır. Ancak once bir uyarıda bulunmak gereklidir: Dil gelişimi bireyseldir. Gelişimle ilgili genellemeler yapılması mumkun olsa da, bu genellemeler her cocuk icin doğru değildir. Cocuklar arasında dil gelişimi acısından buyuk farklılıklar vardır. Bu nedenle, bir cocuğu dil bozukluğu hakkında konuşulurken cok dikkatli olunmalıdır. Cunku, cocuk aşağıda tanımlanan donemlere harfiyen uymaz. Bu donemlerin otesinde gelişim gosteren bir cocukla ilgili olarak aşırı heyecanlanmak da bir hata olabilir. Bununla birlikte, cocuğun normal gelişim dizisinden bir sapma gosterdiği durumlar dikkate alınmalıdır. I. Donem (0 8 Hafta) Bu donemde; yeni doğanlar, refleksif ağlama ve hayati solunum yaparlar. Yani, ağızlarını acarlar ve ne geliyorsa cıkarırlar. Bu gelen tepkiler, genellikle anne babanın ilgisini isteyen cığlık biciminde yuksek sesli ağlamalardır. Bu ağlamayı goz ardı etmek guctur, hatta acı vericidir. Bireysel farklılıklar olsa da, bu ağlamalar tipik olarak kısa, hızlı ve patlama şeklindedir. Kimi bebekler goreceli olarak daha sessizdir; diğerleriyse surekli ağlıyor gibi gorunurler. Kimileri cığlık şeklinde, yuksek sesli ağlamalara sahiptir, diğerleriyse sessiz ağlarlar. Bebekler ayrıca, anne babalarına sanki bebek iletişim başlatmak istiyormuş gibi tepki verebilecekleri geğirme, oksurme ve hapşırık gibi sesleri cıkarırlar. II. Donem (8 20 Hafta) Bu donem, bebeklerin kendi ses cıkarma organları uzerinde, gittikce artan oranda kontrol kazandıkları bir donemdir. Ağlama ayırt edici hale gelir ve boylece anne babalar, aclık, rahatsızlık, istek gibi farklı tur ağlamaları, birbirinden ayırt etmeye başlar. Ağlama patlamaları, giderek daha katlanılır ve genellikle daha az sıklıkla oluşmaya başlar. Bu donemin sonundan itibaren, bebeklerin coğu gığıldama sesleri cıkarmaya başlar. Bunlar anne babalar tarafından sıklıkla keyif sesleri olarak yorumlanan, unlu benzeri ifadelerdir. Bu aşamada bircok bebek kahkaha atmaya da başlar. III. Donem (16 30 Hafta) Bu donem sesli oyunlarla karakterize edilir ve ses mekanizması uzerinde surekli kontrol bulunan bir donemdir. Unlu sesler bebeğin ses dağarcığına girmeye başlar. Bunlar daha once gozlenen gığıldama seslerine eklenebilir. Bu donemin sonundan itibaren, bebek babıldama olarak adlandırdığımız unlu ve unsuz seslerin birleşiminden oluşan heceleri cıkarmaya başlar. IV. Donem (25 50 Hafta) Bu donem, gercek hece tekrarı aşamasıdır. Bebek ba ya da ma gibi unlu ve unsuz bileşimlerini cıkarır. Bu donemin sonundan itibaren bu unlu unsuz bileşimleri, perde ve tonlaması sık sık değişen uzun diziler halinde tekrarlanır. V. Donem (9 18 Ay) Cocuğun hece tekrarı gittikce karmaşık hale gelir. Unsuz seslerin sınırları genişler. Bircok cocukta jargon ortaya cıkar. Bu, dile cok benzeyen bir ses cıkarma tipidir. Cunku, buradaki ses ve tonlama, dile oldukca benzer. Başka bir odadan dinlenirken bebeğin gercekten konuştuğu duşunulebilir. Cunku, bu ses dizileri cumlenin ses ozelliklerini taşır. V. Donem gercek diş uretimine gecişi işaret eder. Bu yaş, anne babaların, ilk sozcuklerin cıkarıldığını saptadıkları yaştır. Bunlar bazen jargon konuşması icerisinde duyulur. Sozcukler bazen net olarak cıkarılır; fakat daha sonra gunlerce ya da haftalarca duyulmaz. Bazı cocuklar, tutarlı bir anlama gelen ve unlu unsuz bileşimleri olan kalıp sozcukler kullanabilir. Orneğin, cocuklardan birisi, isteğini anlatmak icin, sozcuk yerine gecen na bileşimini kullanabilmektedir Cocuğun Konuşmayı Oğrenmesine Yardımcı Olacak İpucları Cocukların konuşmayı oğrenmesi cok karmaşık bir surectir. Bu aşamada sizin katkınız da cok onemlidir. Bu konuda bazı oneriler verilebilir: Cocuğunuza konuşmak icin zaman ayırın. Onun yaptıkları ya da kendi yaptıklarınız hakkında sohbet edin. Onunla konuşurken sıranızı bekleyin; bir şey soyleyin ve size yanıt vermesine fırsat tanıyın. Gunde en az bir saat, onunla yuz yuze konuşmak icin zaman ayırın. Odadaki TV, radyo, video, muzik ve bilgisayar oyunları gibi gereksiz seslerin olmadığı ortamda iletişimi deneyin. Az konuşmanın cocuğunuzun sizinle konuşmasını zorlaştıracağını unutmayın. Konuşurken cocuğunuza bakın ve size dikkat ettiğinden ve dinlediğinden emin olun. Cocuğun ifadesinde kullandığı yanlış sozcukleri, "yanlış kullandın" gibi uyarmalar yerine, doğru model olarak, kısa cumle icinde tekrar etmeniz uygun olacaktır. Dilin, iletişim icin gerekli olduğunu ona hissettirin. İşaretle ya da nesnenin ismini soylemeye calışarak, bir şey istediği zaman; orneğin "Sut mu istiyorsun?" gibi yonergelerle, ona hem uygun konuşma modeli olun hem de istediği nesneyi vererek kendisini odullendirin. Cocuğunuzun her sozcuğu soyleme cabasını ovgu ile pekiştirin. Dil ve Konuşma Problemleri Ne Tipte Olabilir? Dil gelişiminde neyin normal olabileceği konusunda, cocuktan cocuğa cok farklılıklar olabilir ve cok az cocuk şemamızdaki aşamaları gosterir. Dil ve konuşma problemleri pek cok değişik bicimde ortaya cıkar ve cocuklar, bir ya da birkac problemi eşzamanlı yaşayabilirler. Orneğin; hangi nedenle olursa olsun, gecikmiş problemi olan bir cocukta, aynı zamanda artikulasyon sorunu da kendini gosterecektir. Aşağıda cocuklarda en sık gorulen dil ve konuşma problemleri belirtilmiştir: Dili anlamaya ilişkin problemler Dili ifade etmeye ilişkin problemler Uygun iletişim kurabilme yeteneğinde ilişkin problemler Norojenik kokenli problemler Artikulasyon / Fonolojik problem Akıcılık problemi Ses bozukluğu. Ne Zaman Yardım İstemeliyim? Ne zaman yardım isteyeceğiniz konusunda belirgin bir kural yoktur. Eğer endişeleniyorsanız doktorunuzla konuşmanız gerekecektir. Endişenizin nedeni şunlar olabilir: Cocuğunuz seslere tepki vermiyorsa. Siz ve ailenin diğer uyeleri, cocuğunuzun ne soylediğini anlamıyorsanız. Ailenin oykusunde, bir dil ve konuşma gecikmesi varsa. Cocuğunuzun dil gelişiminin ve konuşmasının, aynı yaştaki cocuklara gore belirgin olarak geride olduğunu duşunuyorsanız. Gecikmiş Konuşmanın Nedenleri Gecikmiş konuşmaya; disartri, serebral palsy ve diğer norojenik bozukluklar gibi norolojik Down sendromu gibi genetik bir problem neden olabilir. Bilinen bir nedene bağlı olmayan gecikmiş konuşma, artikulasyon ya da akıcılık problemleri de olabilmektedir. Bunların yanında, işitme problemleri de gecikmiş konuşmaya neden olabilmektedir. Bircok cocuk, orta kulak iltihabına ilişkin sorunlar yaşayabilir. Ayrıca, cocuğunuz surekli orta kulak enfeksiyonu cekiyorsa, duymasında ciddi sorunlar ortaya cıkabilir. Bu da, konuşma cabasını olumsuz yonde etkileyecektir. Bu turden belirtilerin olması durumunda, oncelikle bir pediatristin cocuğunuzu gormesi ve gerekirse KBB ve odyoloji muayenesi yapılmalıdır. Doktorunuz, cocuğunuza yardım edilmesi gerektiğini duşunuyorsa, genel gelişimiyle spesifik dil ve konuşma ozelliklerinin değerlendirilebileceği, varsa universitelerin dil ve konuşma bozuklukları birimlerine, yoksa cocuk gelişimi, cocuk ruh sağlığı ya da ozel eğitim gibi birimlerine ve ozel merkezlere ulaşabilirsiniz. Cok gereksinim duyulmasına karşın, ulkemizde konuşma tedavisiyle ilgilenen kişi sayısı sınırlıdır. Bu kişilere ulaştıktan sonraki aşama, cocuğunuz ve danışmanlık aldığınız kişi ya da birim arasında, duzenli bir terapi programı yapmak olacaktır. Terapinin suresi ve başarısı, problemin tipine ve yanında eşlik eden diğer gelişimsel yapısal sorunlara gore değişiklik gosterecektir. Gulcan Gul Balcık Kaynaklar Kaynak : egitim.com Yrd. Doc. Dr. Figen Turan Hacettepe Universitesi, Ev Ekonomisi Yuksek Okulu Cocuk Gelişimi ve Eğitimi Bolumu