Hukukun Yururluk Kaynaklari yonetmelikler ne zaman yururluğe girer kanunların yururluğe girmesi yasaların girmesi yonetmeliklerin anayasa mahkemesi kararları ne zaman girer HUKUKUN YURURLUK KAYNAKLARI Hukukun bicimsel kaynağı ya da yururluk kaynağı hukuk kurallarının gorunuş bicimiyle ilgili bir kavramdır. Bir hukuk kuralı hangi bicimlerde karşımıza cıkar ve bu bicimler arasında ne ceşit bir ilişki vardır; bu bicimlerden hangisi diğerine ustundur? Hukukun uc ceşit yururluk kaynağı vardır: 1) Yazılı hukuk kaynakları ; 2) Gelenek Hukuku ; 3) Yardımcı kaynaklar olarak: Mahkeme Kararları ve Oğreti I. YAZILI HUKUK KAYNAKLARI A. Anayasa Yazılı hukuk kaynaklarının başında "anayasa" gelmektedir. Anayasa, bir devletin temel yapısını, kuruluşunu, devlet iktidarı karşısında bireylerin ozgurluklerini duzenleyen belgedir. Anayasa kuralları, gerek yapılışı ve gerekse değiştirilmesi bakımından, diğer yasalara gore daha değişik usullere ve daha zor koşullara bağlanmıştır. Anayasalar asli kurucu iktidar tarafından yapılır ve turev kurucu iktidar tarafından değiştirilir. Asli kurucu iktidar kendisinden onceki hukuk ve anayasa duzeni ile kendini bağlı saymaksızın yeni bir arayasa ile yeni bir hukuk duzeninin kurulmasını sağlayan iktidardır. Anayasaların asli kurucu iktidar tarafından yapılışı, demokratik yollardan olabileceği gibi, otokratik yollardan da gercekleşebilir. Demokratik yontemler, demokratik niteliğine gore sırasıyla kurucu plebisit, kurucu meclis ve kurucu referandum olarak sıralanabilir. Turev kurucu iktidar ise, yururlukte olan anayasaya gore, onun koyduğu usul ve kurallara uyarak (orneğin 1/3 teklif ve 2/3 karar coğunluğu gibi), anayasa değişikliği yapmaya yetkili iktidardır. Anayasanın ic hukuk duzeninde ilk bicimsel kaynak olmasının nedeni hukuk kuralları kademelenmesinde en ust sırayı almasıdır. Anayasanın ustunluğu denen bu ilke, 1961 ve 1982 Anayasalarında acıkca ongorulmuştur. Bu anlamda anayasa, oteki yasaların hepsinin ustunde yer alan, yasama, yurutme ve yargı organlarını, idari makamları ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. B. Yasa ve Yasaya Eşdeğerde Kaynaklar 1) Yasa Yasalar, yasama organı tarafından "kanun" adı altında hazırlanan ve Cumhurbaşkanı tarafından yayımlanarak yururluğe konulan yazılı hukuk kurallarıdır. Kanun koyma yetkisi Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nindir."Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir."(AY m.88/1). Yasaların yapılışını belirleyen temel kurallar Anayasada yer alır. Ayrıca yasama organının calışmasını duzenleyen "ictuzukler" de yasaların yapılışı sırasında uyulması gereken kuralları belirler. Yasaların yururluğe girmesi icin Resmi Gazetede yayımlanması gerekir. Resmi Gazetede yayımlanan bir yasanın hangi tarihte yururluğe gireceği, coğu kez o yasanın yururluk maddesinde belirlenir. Boyle bir belirleme yoksa, yasa, yayımını izleyen 45. gunun dolmasından itibaren yururluğe girer. Yayımlanan her yasa bir sıra numarası alır.( Orneğin 2547 sayılı Yuksek Oğretim Kanunu gibi ). Yasalar, Anayasaya uygun olmak zorundadır. Bu uygunluk Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir. Yukarıdaki acıklamalar, yasanın bicimsel tanımı ile ilgili acıklamalardır. Buna karşılık "Oz bakımından yasa"dan soz edebilmek icin yasanın genellik ve sureklilik gibi niteliklere sahip olması gerekir. Bu anlamda yasalar herkese uygulanan soyut ve genel kurallar icerir ve uygulama alanı icinde bulunan herkes icin gecerlidir. Yasaların surekliliği ise genelliğin bir başka yonunu, zaman icinde genelliği ifade eder. Yasanın belli bir kişi ya da kişileri ongorerek değil, belli bir ilişki icinde olabilecek herkese uygulanmak uzere yapılması, ona aynı zamanda objektif bir varlık ve nitelik kazandırır. Buna karşılık bir kişi ya da kişilerin durumunu belirlemeyi amaclayan, başka bir deyişle subjektif bir duzenleme getiren kurallar bu anlamda yasa sayılmamak gerekir. İlke bu olmakla birlikte yasa koyucu belli gereksinmeler nedeniyle subjektif nitelikteki bazı işlemleri, bicimsel olarak yasaların hazırlanmasında izlenen yontem ve işlemlere uyarak yapmakta ve bunları yasa adıyla yayımlamaktadır. Orneğin idam cezalarının infazına dair yasalar ya da ozel af yasaları bu niteliktedir. Bunlar aslında tek kişiye uygulanacak subjektif nitelikli, aynı zamanda surekliliği bulunmayan işlemlerdir. Ancak oz bakımından yasa sayılmaması gereken bu işlemler, bicim bakımından birer yasadır. 2) Yasaya Eşdeğerde Sayılan Yazılı Hukuk Kaynakları a) Uluslararası Andlaşmalar Anayasanın 90. maddesinin son fıkrası, "usulune gore yururluğe konulmuş milletlerarası andlaşmaların kanun hukmunde" olacağını belirtmiştir. Bu kurala gore Turkiye Cumhuriyeti adına onaylanmış uluslararası andlaşmalar, kanunları uygulamakla gorevli organlarca ve mahkemelerce, Turk yasaları ile ozdeş değerde sayılmaları gerekmektedir. Ayrıca usulune gore yururluğe konulmuş uluslararası andlaşmalar aleyhine Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurma yolu da kapalıdır. Yeni Anayasa değişikliği paketinde uluslararası andlaşmalara kanunların ustunde bir yer verilmek istenmişse de, bu oneri Mecliste gerekli coğunluğu sağlayamamıştır. Bir uluslararası andlaşmanın onaylanması ilke olarak "Turkiye Buyuk Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır." Onaylanmanın uygun bulunmasına dair yasanın kabul edilmesinden sonra, onay işlemi yurutme organınca yapılmakta ve Cumhurbaşkanının onay kararnamesini imzalamasıyla uluslararası andlaşmaya Turkiye Cumhuriyetinin taraf olması kesinleşmektedir. Genel ilke bu olmakla birlikte, bazı andlaşmalar, onaylamanın uygun bulunduğuna ilişkin bir yasa yapılmaksızın da yurutme organınca onaylanabilmektedir: iktisadi ve teknik ilişkileri duzenleyen andlaşmalar; uluslararası andlaşmalara dayanan uygulama andlaşmaları; yasanın verdiği yetkiye dayanılarak yapılmış andlaşmalar. Ancak bunlar icin de Anayasanın ongorduğu diğer koşullara uymak zorunludur. b) Kanun Hukmunde Kararnameler Kararname yapmak ve yayınlamak Bakanlar Kurulunun gorev alanına giren bir iştir. Bakanlar Kurulu kararnameler aracılığı ile objektif duzenlemeler yapabilir. Ancak bu duzenlemeler yasa gucunde değildir. 1961 Anayasasında 1971 yılında yapılan bir değişiklikle Bakanlar Kurulu'na kanun hukmunde kararname cıkarma yetkisi verilmiş; aynı yetki 1982 Anayasasında da yer almıştır.(AY m.91) Bakanlar Kurulunun KHK cıkarabilmesi icin once bir yasa ile o konuda TBMM tarafından yetkilendirilmiş olması gerekir."Yetki yasası" denilen bu yasa, "cıkarılacak KHK'nin amacını, kapsamını, ilkelerini, kullanma suresini ve suresi icinde birden fazla kararname cıkarılıp cıkarılmayacağını gosterir." KHK'ler de yasalar gibi Resmi Gazetede yayımlanır ve başka bir tarih gosterilmemişse yayımlandıkları gun yururluğe girerler. Bu şekilde yururluğe giren KHK'ler, yasa gibi hukum doğururlar. Kapsamı icindeki yasalara yeni hukumler getirebilir ya da bu yasalarda değişiklikler yapabilirler. KHK'ler de kendi aralarında birer sıra numarası alırlar. KHK'ler yayımlandıkları gun TBMM'ne sunulur ve mecliste oncelik ve ivedilikle goruşulmeleri gerekir. Ancak, Anayasa'nın ongorduğu bu usul, uygulamada beklenen hızda gercekleşememekte, Mecliste goruşme sırası almaları bazen yıllar surmektedir. KHK'ler TBMM'de reddedilebileceği gibi değiştirilerek de kabul edilebilir. Ancak, reddedilen ya da değiştirilen hukumler, ret ya da değişikliğin Resmi Gazete'de yayımlanmasına kadar yururlukte kalır. KHK'ler de yasalar gibi Anayasaya uygun olmak zorundadır. Bu konudaki denetim Anayasa Mahkemesince yapılır. Ayrıca belirtmek gerekir ki sosyal ve ekonomik haklar dışında kalan temel hak ve ozgurlukler, KHK'lerle duzenlenemez. c) Olağanustu Durumlarda Cıkarılan KHK'ler Sıkıyonetim ve olağanustu hallerde KHK cıkarma yetkisi, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kuruluna neredeyse sınırsız ve Anayasa Mahkemesinin denetimine de bağlı olmadan tanınmıştır. Olağan donemlerde KHK cıkarabilmek icin zorunlu olan "yetki yasası", olağanustu hallerde aranmadığı gibi, sosyal ve ekonomik haklar dışındaki temel hak ve ozgurluklerin KHK'lerle duzenlenemeyeceği ilkesi de olağanustu hallerde işlemez. Yani olağanustu hal KHK'leriyle her turlu temel hak ve ozgurlukler kısıtlanabilir. Ustelik bunların Anayasaya uygun olup olmadıkları da denetlenemez. Bu tur KHK'ler bakımından Anayasada ongorulmuş bulunan tek sınır, bunların ancak olağanustu hal veya sıkıyonetim suresi icinde ve olağanustu halin veya sıkıyonetim halinin gerekli kıldığı konularda cıkarılabilmeleridir. Anayasa Mahkemesi bu sınırlamalara dayanarak, olağanustu durumlarda Cumhurbaşkanlığının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu tarafından cıkarılmış olsa dahi, ancak bu şartlara uyan KHK'lerin yargısal denetim dışında kalacağını belirtmiş ve bu yoldan dolaylı bir denetim sağlayabilmiştir. C. Tuzukler Tuzukler, bir yasama işlemi olmayıp, yurutme organının gorev alanı icindeki duzenleyici işlemlerin en ust kademesinde yer alır. Tuzukler, Bakanlar Kurulunca yapılır. Anayasanın 115. maddesine gore "Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasını gostermek veya emrettiği işleri belirtmek uzere" tuzuk cıkarabilir. Tuzuklerde yer alan kurallar yasalara aykırı olamaz. Yasaya aykırı tuzuklerin iptali icin Danıştay'da dava acılabilir. Ayrıca tuzuklerin, karara bağlanmadan once Danıştay'ın incelemesinden gecirilmesi de Anayasa hukmu gereğidir. Ancak Bakanlar Kurulu tuzuk tasarısı hakkında Danıştay'ın vereceği karar ile bağlı değildir. Bakanlar Kurulu kendi tasarısı ile Danıştay'ın incelemesi sonucu ortaya cıkan tasarıdan herhangi birini tuzuk olarak yururluğe koyabilir. Ancak Bakanlar Kurulu bu iki tasarı dışında ucuncu bir tasarıyı tuzuk olarak cıkarmak isterse, bu ucuncu tasarıyı da Danıştay'ın incelemesine sunmak zorundadır. (Gunday, s.283) Tuzukler, Cumhurbaşkanı tarafından imzalanır ve Resmi Gazete'de yayımlanarak yururluğe girer. Tuzuklerle duzenlenen konular cok ceşitlidir. Tapu Sicil Nizamnamesi, Karayolları Trafik Tuzuğu, Grev Tuzuğu ornek olarak verilebilir. D. Yonetmelikler Yonetmelikler, Başbakanlık, bakanlıklar ve kamu tuzel kişileri tarafından, kendi gorev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tuzuklerin uygulanmasını sağlamak uzere cıkarılır.(AY m.124). Gorulduğu gibi bakanlıklar dışında orneğin belediyeler, universiteler, TRT, kamu iktisadi teşebbusleri de kendi gorev alanlarını ilgilendiren konularda Yonetmelik cıkarabilirler. Dernekler Yonetmeliği, Evlenme Talimatnamesi, ceşitli universitelerin lisans oğrenim ve sınav yonetmelikleri, bu tur duzenlemelere ornektir. Yonetmelikler de yasalara ve tuzuklere aykırı kurallar iceremez. Yonetmeliklerin cıkarılmadan once Danıştay incelemesinden gecirilmesi zorunlu değildir. Yonetmelikler de idarenin duzenleyici işlemleri arasında yer aldıkları icin, idari yargının denetimine tabi olurlar. 1961 Anayasasından farklı olarak bazı yonetmelikler Resmi Gazetede yayımlanmadan da yururluğe girebilmektedir. 1982 Anayasası'na gore "Hangi yonetmeliklerin Resmi Gazetede yayımlanacağı kanunda belirtilir." 3011 sayılı 'Resmi Gazetede Yayımlanacak olan Yonetmelikler Hakkında Kanun'a gore, Başbakanlık, bakanlık ve kamu tuzelkişilerinin "işbirliğine, yetki ve gorev alanlarına ait hukumleri duzenleyen, kamu personeline ait genel hukumleri kapsayan ve kamuyu ilgilendiren" yonetmelikler Resmi Gazetede yayımlanır. Buna karşılık yerel yonetimlerin kendi gorev alanıyla ilgili yonetmeliklerle "milli emniyet ve milli guvenlikle ilgili olan ve gizlilik derecesi taşıyan yonetmelikler" Resmi Gazete'de yayımlanmaz. E. Yazılı Hukuk Kuralları Arasındaki İlişki Yukarda en onemlileri acıklanmış bulunan yazılı hukuk kaynakları arasında dahil oldukları kumeye gore bir altlık ustluk ilişkisi vardır. Buna kurallar hiyerarşisi denir. Bu anlamda yonetmelikler, tuzuklere, yasalara ve Anayasaya; tuzukler, yasalara ve Anayasaya; yasalar ise Anayasaya aykırı olamaz. Bu tur aykırılıklar, tuzuk ve yonetmelikler acısından idari yargıda, yasalar ya da KHK'ler acısından Anayasa yargısında denetlenir.