Tacirin Hikayesi Bir tacirin bir dudusu vardı, kafeste hapsedilmiş, guzel bir duduydu. Tacir, Hindistan'a gitmek uzere yol hazırlığına başladı. Kerem ve ihsan dolayısıyla, kolelerinin, cariyeciklerinin her birine "Cabuk soyle, sana Hindistan'dan ne getireyim?" dedi. Her birisi ondan bir şey diledi. O iyi adam hepsine, istediklerini getireceğini vad etti. Duduya da "Sen ne armağan istersin, sana Hindistan elinden ne getireyim?" dedi. Dudu dedi ki: "Oradaki duduları gorunce benim halimi anlat. Dedi ki: Sizin muştakınız olan filan dudu, Allah'nın takdiriyle bizim mahpusumuzdur. Size selam soyledi, yardım istedi; sizden bir care, bir kurtuluş yolu diledi. Dedi ki: Reva mıdır ben iştiyakınızla gurbet elde can vereyim. Sıkı bir hapis icinde olayım da siz gah yeşilliklerde, gah ağaclarda zevk ve sefa edesiniz. Dostların vefası boyle mi olur? Ben şu hapis icindeyim, siz gul bahcelerinde. Ey Ulular! Bir seher cağı şarap meclisinde bu inleyen garibi de hatırlayın! Dostların sevgiliyi anması, sevgiliye ne mutludur. Hele anan ve anılanın biri Leyla, oburu Mecnun olursa. Ey guzel endamlı sevgilinin mahremleri! Kendi kanımla doldurduğum peymaneleri icmem reva mı? Sevgili! Bana da bir nasip vermek istersen beni anarak bir kadeh ic! İcerken bu yerlere serilmiş duşkun aşığı yad ederek toprağa bir yudum şarap dok! Şaşılacak şey! Nerde o ahit, nerde o yemin? Oşeker gibi dudağın verdiği vaadler hani? Bu kulun ayrı duşmesi, fena kulluktansa... kotuye kotulukle mukabele edersen aramızda ne fark kalır? Fakat hiddetle, şiddetle senden gelen kotuluk, sema'dan, cengin namelerinden daha zevkli, daha neşeli. Ey cefası devletten daha guzel, intikamı candan daha sevimli dilber! Ateşin bu... acaba nurun nasıl? matem, bu olunca duğunun nice? Cevrinde oyle tatlılıklar var ki... malik olduğun letafet yuzunden kimse seni hakkıyla anlayamaz. Hem inlerim, hem de sevgili inanır da kereminden o cevri azaltır diye korkarım. Kahrına da hakkıyla aşığım, lutfuna da. Ne şaşılacak şey ki ben bu iki zıdda da gonul vermişim. Allah hakkı icin bu dikenden kurtulur, gul bahcesine kavuşursam bu sebepten bulbul gibi feryat ederim. Bu ne şaşılacak şey bulbuldur ki ağzını acınca dikeni de gul bahcesiyle beraber yutar, ikisini de bir gorur! Bu bulbul değil ateş canavarı! Onun aşkıyla butun kotu şeyler, kendisine hoş gelmekte! Gule aşık, halbuki esasen kendisi gul, kendisine aşık, kendi aşkını aramakta!" Can dudusunun hikayesi de bu ceşittir. Fakat nerede kuşlara mahrem olan kişi? Nerede zayıf ve sucsuz bir kuş ki onun icine Suleyman, askeriyle ordu kurmuş olsun! Şukur yahut şikayetle feryat edince yere, goğe zelzeleler duşsun! Her demde ona Allah'dan yuz mektup, yuz haberci erişsin; o bir kere "Ya Rabbi" deyince Hak'tan altmış kere "Lebbeyk" sesi gelsin! Hatası, Allah indinde ibadetten daha iyi olsun; kufrune nispetle butun halkın imanı değersiz kalsın! Oyle kişiye her nefeste hususi mirac vardır. Allah, onun tacının ustune yuzlerce hususi tac koyar. Cismi topraktadır, Canı Lamekan Aleminde, O Lamekan Alemi, saliklerin vehimlerinden ustundur. O Lamekan Alemi, vehmine gelen bir alem olmadığı gibi hayaline de doğmaz. Cennetteki ırmak, nasıl cennettekilerin hukmune tabi ise mekan alemiyle Lamekan Alemi de, o alemin hukmune tabidir. Bu ilahi akıl kuşlarına ait olan bahsi kısa kes, bu sozden yuzunu cevir, sukut et! Doğrusunu, Allah daha iyi bilir. Dostlar biz yine kuş, tacir ve Hindistan hikayesine donelim: Tacir, Hindistan'daki dudulara, dudusundan selam goturmeyi kabul etti. Hindistan uclarına varınca kırda birkac dudu gordu. Atını durdurup seslendi, dudunun selamını ve kendisine emanet ettiği sozleri soyledi. O dudulardan birisi, bir hayli titredi ve duşup oldu, nefesi kesildi. Tacir, bu haberi verdiğinden dolayı pişman oldu, dedi ki: "Bir cana kıydım, Bu dudu, olsa olsa o duducağızın akrabası olacak, galiba bunların cisimleri iki, canları bir. Bu işi neye yaptım, o haberi neye verdim? Bu munasebetsiz sozle bicareyi yaktım, yandırdım." Bu dil, cakmak taşıyla cakmak demiri gibidir. Dilden cıkan da ateşe benzer. Manasız yere gah hikaye yoluyla, gah laf olsun diye cakmak taşıyla demirini birbirine vurma! Zira ortalık karanlıktır, her tarafta pamuk dolu. Pamuk arasında kıvılcım nasıl durur? Zalim onlardır ki gozlerini kapamışlar, soyledikleri sozlerle butun alemi yakmışlardır. Bir soz, bir alemi yıkar, olmuş tilkileri aslan eder. Canlar aslen İsa nefeslidir; bir anda yara, bir anda merhem olurlar. Canlardan perde kalkaydı; her canın sozu, Mesih'i' sozu gibi tesir ederdi. Şeker gibi soz soylemek istersen sabret, haris olma, bu helvayı yeme! Feraset sahiplerinin iştahları sabradır, onlar sabretmek isterler. Helva ise, cocukların istediği şeydir. Sabreden, goklerin ustune yukselir; helva yiyense geriler, kalır! "Ey gafil! Sen nefis ehlisin, toprak icinde kan yiyedur! Fakat gonule sahip olan kişi, zehir bile yese o zehir bal olur." Gonule sahip olan kişi, apacık oldurucu bir zehir bile yese ona ziyan gelmez. Cunku o, sıhhat bulmuş, perhizden kurtulmuştur. Fakat zavallı talip , henuz hararet icindedir. Peygamber buyurdu ki:"Ey curetli talip! Sakın hicbir matlup ile mucadele etme!" Sende Nemrut'luk var, ateşe atılma, atılacaksan once İbrahim ol! Madem ki sen ne yuzgecsin, ne de denizci... aklına uyup kendini denize atma! Yuzgec ve denizci, denizden inci cıkarır, ziyanlardan bile bir hayli fayda elde eder. Kamil, toprağı tutsa altın olur; nakıs, altını ele alsa toz toprak kesilir. O gercek er, Allah'ya makbul olmuştur, butun işlerde onun eli Allah elidir. Nakıs kimsenin eli ise Şeytan'nın, ifritin elidir. Cunku Şeytan'nın teklif ve hile tuzağına tutulmuştur. Kamile gore bilgisizlik bile bilgi olur, nakısın bildiği bilgi ise bilgisizlik kesilir. İlletli kimse, ne tutarsa illet olur. Kamil kafir bile olsa o kufur, din ve şeriat haline gelir. Ey yayan olduğu halde suvari ile yarışa girişen! Sen bu musabakada kazanmayacak, onu gecmeyeceksin, iyisi mi, dur! Melun Firavun'un zamanında sihirbazlar Musa ile kin guderek mucadeleye girdiler. Fakat onu buyuk tuttular, one gecirdiler, ağırladılar. Zira ona "Ferman senin. İstiyorsan once sen asanı at" dediler. Musa " Hayır, ey sihirbazlar, once siz buyulerinizi meydana koyun" dedi. Musa'ya karşı gosterdikleri o kadar hurmet, din sahibi olmalarına sebep oldu; inat yuzunden de elleri ayakları kesildi. Sihirbazlar Musa'nın hakkını anladıklarından evvelce işledikleri suca karşılık olarak ellerini, ayaklarını feda eylediler. Yemek yemek ve nukte soylemek, kamile helaldir; madem ki sen kamil değilsin yeme ve sukut et! Cunku sen kulaksın, o dildir; o senin cinsinden değil, Allah, kulaklara "Ansitu" buyurdu. Cocuk once, sut emme kabiliyetinde doğar, bir muddet susar ve tamamı ile kulak kesilir. Lakırdı soylemeyi oğreninceye kadar bir zaman dudağını yumması, soz soylememesi gerekir. Kulak vermezse "ti, ti " diye manasız sozler soyler; kendisini alemin dilsizi yapar. Anadan sağır doğan ise hic dinlemediği icin dilsiz olur; nasıl dile gelsin? Cunku soz soylemek icin once dinlemek gerekir. Soze, kulak verme yolundan gir. Evlere kapılardan girin; rızıkları, sebeplerine teşebbus ederek arayın! Dinleme ihtiyacı olmaksızın anlaşılan soz, ancak tamahsız ve ihtiyacsız olan Allah'nın sozudur. Allah, yarattığını eşsiz, orneksiz yaratır; ustada tabi değildir. Herkes ona dayanır; onun dayanacağı bir varlık yoktur. Ondan başka butun mahlukat; hem sanatında, hem sozunde ustada tabidir, orneğe muhtactır. Bu soze yabancı değilsen bir hırkaya burun, bir viraneye cekil ve goz yaşı dok! Cunku Adem, Allah itabından ağlamakla kurtuldu; tovbekarın nefesi ıslak goz yaşlarıdır. Adem, yeryuzune, ağlamak icin, daima feryadetmek, inlemek ve mahzun olmak icin gelmiştir. Adem, Firdevs'ten, yedi kat goklerin ustunden ayakları dolaşarak en adi yere, ta kapı dibine, ozur dilemek icin gitti. Eğer sen de Ademoğluysan onun gibi ozur dile, onun yolunda yuru! Gonul ateşiyle goz yaşından cerez duz. Bahce, bulutla guneş yuzunden yetişmiş, yeşermiştir. Sen goz yaşı zevkini ne bilirsin? Gormedikler gibi ekmek aşığısın! Bu karın dağarcığından ekmeği boşaltırsan ululuk incileri ile doldurursun. Once can cocuğunu Şeytan sutunden kes de sonra onu meleklere ortak yap. Sen karanlık, mukedder ve bulanık oldukca bil ki melun Şeytanla sut kardeşisin! Nur ve kemali arttıran lokma, helal kazanctan elde edilen lokmadır. Cırağımıza katılınca sonduren yağa yağ deme, cırağı sonduren yağa su de! İlim ve hikmet helal lokmadan doğar; aşk ve rikkat helal lokmadan meydana gelir. Bir lokmadan hasede uğrar, tuzağa duşersen; bir lokmadan bilgisizlik ve gaflet meydana gelirse, sen o lokmayı haram bil! Hic buğday ektin de arpa verdiğini gordun mu? Hic attan eşek sıpası olduğunu gordun mu? Lokma tohumdur mahsulu fikirlerdir. Hizmete meyletmek ve o cihana gitmek azmi, ağza alınan lokmanın helal olmasından doğar. Tacir alışverişi bitirip muradına nail olarak evine geri geldi. Her koleye armağan getirdi, her halayığa ihsan da bulundu. Dudu " Bu kulun armağanı hani? Ne gordun ve ne dedinse soyle" dedi. Tacir, "Soylemem, zaten elimi ciğneyip parmaklarımı ısırarak, cahilliğimden, akılsızlığımdan boyle sacma haberi niye goturdum diye hala pişman olup durmaktayım" dedi. Dudu, "Efendim, pişmanlık neden, bu hiddete bu gama ne sebep oldu?" dedi. Tacir dedi ki: "Şikayetlerini sana benzeyen dudulara soyledim. İclerinden biri senin derdini anlayınca odu patladı, titreyip oldu." Ben "Ne yaptım da bu sozu soyledim" diye pişman oldum ama bir kere soylemiş bulundum. Pişmanlık ne fayda verir? Ağızdan bir kere cıkan soz, bil ki yaydan fırlayan ok gibidir. Oğul, o ok gittiği yerden geri donmez, seli baştan bağlamak gerek. Sel once bir kere coşup da etrafı kapladıktan sonra dunyayı harap etse şaşılmaz. Yapılan işin gayp aleminde eserleri doğar, o meydana gelen eserler, halkın hukmune tabi değildir. onların bize nispeti varsa da hepsi, ancak tek Allah tarafından yaratılmıştır. Mesela Amr'e Zeyd bir ok atar; o ok, Amr'i kaplan gibi yaralar. Yara, bir yıl kadar Amr'ın vucudun ağrılar, sızılar meydana getirir. O dertleri, Hak yaratmıştır, insan değil. Oka hedef olan Amr, o anda korkudan olurse, yahut olumume kadar bedeninde yaralar, oluşursa, o ağrılardan, o illetlerden olurse Zeyd'e; ilk sebepten, ok attığından dolayı katil de! Hepsi, Allah'nın icadı ise de o ağrıları Zeyd'e nispet et! Ekin ekmek, nefes almak, tuzak kurmak, ciftleşmek de boyledir. Onların sesleri hep Hak'ka mutidir . Velilerde Allah'dan oyle bir kudret vardır ki atılmış oku yoldan geri cevirirler. Allah velisi, pişman olursa sebeplere eserlerin kapılarını kapar . Fakat bunu Allah eliyle yapar. Allah kudretiyle; soylenmiş bir sozu soylenmemiş hale getirir. Bir hale ki ne şiş yanar ne kebap! Butun kalplerdeki nukteleri işitir, gonullerden o sozu yok eder. Ey ulu kişi! Sana delil ve huccet gerekse "Min ayetin ey nunsiha" ayetini oku. "Ensevkum zikri" ayetini de oku velilerin kalplere nisyan koyma kudretini anla! Veliler, hatırlatma ve unutturmaya kadirdirler; şu halde herkesin gonlune hakimdirler. Veli, unutturma kudretiyle bir kişinin istidlal yolunu bağladı mı, o adamın huneri bile olsa bir iş yapamaz. Siz, yuce kişileri alaya aldınız, bundan bir şey cıkmaz sandınız ama Kuran'da "Ensevkum" ayetini bir okuyun! Şehir ve koye sahip olan, cisimlerin padişahıdır. Gonul sahibi ise gonullerinizin sultanıdır. Hic şuphe yok ki işler, goruşlerin ferridir. Şu halde insan, ancak goz bebeğinden ibarettir. Ben bunu, tamamı ile soyleyemiyorum, cunku merkez sahipleri men ediyorlar. Madem ki halkı unutması, ve hatırlaması onun elindedir, imdatlarına da o erişir. O guzel huylarla huylanmış olan zat, her gece gonullerden yuz binlerce iyi ve kotu hatırayı giderir; gunduzun gonulleri, yine o hatıralarla doldurmakta; o sedefleri, incilerle dopdolu bir hale getirmektedir. Evvelki duşuncelerin hepsi, Allah'nın hidayetiyle sahiplerini tanırlar. Uyanınca, sanat ve hunerin, sebepler kapısını acmak uzere yine sana gelir. Kuyumcunun huneri demirciye gitmez, bu guzel huylunun huyu, oteki kotuye mal olmaz. Hunerler ve huylar, kıyamet gunu, ceyiz gibi sahibine doner. Guzel olsun, cirkin olsun... butun huylar ve hunerler, sabah cağında sahiplerine gelir; nitekim posta guvercinleri, gonderilen mektupları, yine uctukları şehre getirirler. Dudu, o dudunun yaptığını işitince titredi, duştu, kaskatı oldu. Sahibi, onun boyle duştuğunu gorunce yerinden sıcradı, kulahını yere vurdu. Onu, bu renkte, bu halde gorerek yerinden fırlayıp yakasını yırttı. Dedi ki: " Ey guzel ve hoş nağmeli dudu! Sana ne oldu, nicin bu hale geldin? Vah yazık, benim guzel sesli kuşum! Vah yazık, benim gonuldeşim, sırdaşım. Yazık, benim guzel nağmeli kuşum; ruhumun neşesi, bahcem, ciceğim! Suleyman'ın boyle kuşu olsaydı hic başka kuşlarla uğraşır mıydı? Vah yazık; ucuz bulduğum kuştan ne cabuk ayrıldım! Ey dil, sen bana cok ziyan veriyorsun! Soyleyen sen olduktan sonra ben sana ne diyeyim? Ey dil, sen hem ateşsin, hem harman! Ne vakte kadar harmanı ateşe vereceksin? Can, ne dersen onu yapmakla beraber gizlice yine senin elinden feryad etmektedir. Ey dil, sen hem bitmez tukenmez bir hazinesin; hem dermanı olmayan bir dertsin! Hem kuşlara calınan ıslık, yapılan hilesin; hem yalnızlık ve ayrılık zamanının enisisin! Ey aman bilmez! Bana hic aman vermiyorsun. Sen, yayını beni oldurmek icin kurmuşsun. İşte benim kuşumu ucurdun. Zulum ve sitem otlağında az otla! Ya bana cevap ver, yahut insafa gel, yahut da bana sevinc ve neşe sebeplerinden birini an! Eyvah benim karanlığı yakıp mafeden nurum; eyvah, benim gunduzu aydınlatan sabahım! Vah benim guzel ucan; ta sondan başlangıca kadar ucup gelen kuşum! Cahil insan ilelebet mihnete aşıktır. Kalk, "Fikebed" e kadar "La uksimu" yu oku! Senin yuzunu gordum de mihnetten kurtuldum; senin ırmağında kopukten, tortudan arındım. Bu eyvah demeler, bu acınmalar onu gormek, peşin ve elde olan kendi varlığından kesilmek hayali iledir. Allah'nın gayreti idi. Hak'kın hukmune care bulunmaz. Nerede bir gonul ki Allah'nın hukmunden yuz parca olmamış olsun! Gayret de her şeyden gayrı olan; vasfı soze ve sese sığmayan Allah gayretidir . Ah keşke gozyaşım deniz olsaydı da o guzel dilberimin yoluna sacaydım! Benim dudum, benim anlayışlı kuşum; duşuncelerimin, sırlarımın tercumanı! Rızkını vereyim, vermeyeyim... benim enisimdi. İlk soylenen sozlerden onu hatırlarım benimle ezeli bir aşinadır. O oyle bir duduydu ki sesi, vahiden gelirdi; varlığı varlık meydana gelmeden onceydi. O dudu, senin icinde gizlidir. Sen, şunda bunda onun aksini gormuşsun. O, kuş senin neşeni alır, fakat yine sen ondan neşelenirsin. Onun yaptığı zulmu, adalet gibi kabul edersin. Ey can uğruna canını yakıp duran! Canını yaktın, tenini aydınlattın. Ben yandım, kavını tutuşturmak isteyen bana gelsin, benden tutuştursun da cercopu alevlensin, yaksın! Kav, ateş alma kabiliyetindendir, şu halde ateşi cezbeden kavı al! Vah vah vah; yazıklar olsun... oyle bir ay bulut altına girdi! Nasıl bahsedeyim? Gonul ateşi şiddetle alevlendi; ayrılık aslanı cıldırdı, kan doker bir hale geldi. Ayıkken bile titiz ve sarhoş olan, kadehi ele alınca nasıl olur? Anlatılamayacak derecede sarhoş olan bir aslan, cayırlığa gelince oraya yayılmış yeşilliklerden neşelenir, sarhoşluğu busbutun fazlalaşır. Ben kafiye duşunurum; sevgilim bana der ki: "Yuzumden başka hicbir şey duşunme! Ey benim kafiye duşunenim! Rahatca otur, benim yanımda devlet kafiyesi sensin. Harf ne oluyor ki sen onu duşunesin! Harf nedir? Uzum bağının citten duvarı.! Harfi sesi sozu birbirine vurup parcalayayım da seninle bu ucu olmaksızın konuşayım! Adem'den bile gizlediğim sırrı, ey cihanın esrarı olan sevgili, sana soyleyeyim. Halil'e bile soylemediğim sırrı, Cebrail'in bile bilmediği gamı, Mesih'in bile dem vurmadığı, hatta Allah'nın bile kıskanıp biz olmadıkca kimseye acmadığı sırrı sana acayım." Biz kelimesi, sozlukte nasıl bir kelimedir? İspata ve nefye delalet eden bir kelime. Halbuki ben ispat değilim; zatım, varlığım yoktur ki ispat edilebilsin. Nefiy de değilim . Ben varlığı yoklukta buldum, onun icin varlığı yokluğa feda ettim. Padişahların hepsi kendilerine karşı alcalana alcalırlar. Butun hak, kendisine sarhoş olanın sarhoşudur. Padişahlar, kendilerine kul olana kul olurlar. Halk umumiyetle kendi yolunda olenin yolunda olur. Avcı onları ansızın avlamak icin kuşlara av olmaktadır. Dilberler; aşkları, canla, başla ararlar. Butun maşuklar aşıklara avlanmışlardır. Kimi aşık gorursen bil ki maşuktur. Cunku o, aşık olmakla beraber maşuk tarfından sevildiği cihette maşuktur da. Maden ki aşık odur, sen sus artık. Maden ki o, kulağını cekmekte, sen tamamıyla kulak kesil. Sel akmaya başlar başlamaz onunu kes, yolunu bağla. Yoksa alemi perişan ve harap eder, her tarafı yıkar. Fakat harap olmaktan niye gamlanayım? Harebenin altında padişah hazinesi var! Hakka dalan kişi daha ziyade dalmak, can denizinin dalgası altust olmak ister. Denizin altı mı daha hoştur, yoksa ustu mu? Onun oku mu daha ziyade gonul cekici ve guzeldir, o oka karşı siper tutmak mı? Şu halde ey gonul! Neşe ve sefayı cefa ve beladan ayırt edersen vesveseye zebun olmuş olursun. Tutalım ki senin isteğinde şeker tadı var; sevgilinin isteği, isteksiz murat ve maksadı terk etmek değil mi? Onun her bir yıldızı yuzlerce hilalin kan diyetidir. Ona, alemin kanını dokmek helaldir! Biz değeri de bulduk kan diyetini de. Ve o yuzden can vermeye koştuk. Ey aşık! aşıkların hayatı olumledir. Gonlu gonul vermeden başka bir suretle bulamazsın. Yuzlerce naz ve işveyle gonlunu almak istedim; sevgili bana istiğna yuzunu gosterdi, bahaneler etti. "Bu akıl, bu can, senin aşkına gark olmuş değil mi ki?" dedim, dedi ki: "Git, git; bana bu efsunu okuma! Ben, senin ne duşunduğunu bilmez miyim? Ey iki goren! Sen, sevgiliyi nasıl gordun; buna imkan mı var? Ey ağır canlı! Sen onu hor gordun; cunku cok ucuz aldın! Ucuz alan ucuz verir. Cocuk bir inciyi bir somuna değişir. Ben oyle bir aşka gark olmuşum ki evvel gelenlerin aşkları da benim bu aşkıma batmış, yok olmuştur, sonra gelenlerin aşkları da! Ben, aşkı kısaca soyledim, tamamıyla anlatmadım. Anlatacak olsam hem dudaklar yanar hem dil! Lep dersem maksadım leb i derya dır; La dersem muradım illa dir. Tatlılıktan dolayı yuzumu ekşitmiş olarak otururum; fazla sozden dolayı sukut etmekteyim. İsterim ki bu suretle tatlılığımız, yuzumuzun ekşiliğiyle iki cihandan da gizli kalsın; bu soz, her kulağa girmesin. Onun icin yuz ledun sırrından ancak birini soylemekteyim. Hak kıskanclıkta butun alemlerden ileri gittiği icindir ki butun alem kıskanc oldu. O, can gibidir, cihan beden gibi. Beden; iyiyi, kotuyu, canın tesiriyle kabul eder. Kimin namazında mihrap ve kıblesi Ayn olursa onun tekrar iman tarafına gitmesini ayıp ve kusur bil. Padişaha esvapcıbaşı olan kişinin, padişah hesabına ticarete girişmesi ziyankarlıktan ibarettir. Padişahla birlikte oturan kimsenin padişah kapısında oturması yazıktır, aldanmaktır. Bir kimseye padişaha elini opmek fırsatı duşer de o, ayağını operse bu, suctur. Her ne kadar ayağa baş koymak da bir yakınlıktır, fakat el opme yakınlığına nispetle hatadır, duşkunluktur. Padişah, birisi yuzunu gordukten sonra başkasına meylederse kıskanır. Allah'nın gayreti buğdaya benzer, harmandaki saman da insanların kıskanclığıdır. Kıskanclıkların aslını haktan bilin. Halkın kıskanclıkları, şuphe yok ki Allah kıskanclığının fer'idir. Bunu anlatmayı bırakayım da o, on gonullu hercai sevgilinin cefasından şikayet edeyim. Feryadedeyim, cunku feryat ve figanlar, hoşuna gidiyor. İki alemden de ona ancak feryed ve figan lazım. Onun macerasından acı acı nasıl feryad etmiyeyim ki sarhoşlarının halkasına dahil değilim. Onun gozunden ayrı, gune gun katan yuzunun vuslatından mahrum bir haldeyken nasıl gece gibi kapkara olmam? Onun hoş olmayan şeyi de benim canıma hoş geliyor. Ogonul inciten sevgilime canım fede olsun! Naziri olmayan tek padişahımın hoşnut olması icin ben, hastalığıma da aşığım, derdime de. İki deniz gibi olan gozlerimin incilerle dolması icin gam toprağını gozume surme gibi cekmekteyim. Halkın onun icin doktuğu gozyaşları incidir; halk gozyaşı sanır. Ben canlar canından şikayetci değilim, hikaye etmekteyim. Gonul," ben ondan incindim" dedikce, gonlun bu asılsız ve ehemmiyetsiz nifakına gulmekteyim. Ey doğruların medar ı iftiharı! Doğrulukta bulun. Ey baş koşe! Ben senin kapında eşiğim. Mana aleminde baş koşe nerede, eşik nerede? Ey canı biz ve ben kaydından kurtulan! Ey erkekte kadında soze ve vasfa sığmaz ruh! Erkek, kadın kaydı kalkıp bir olunca o bir, sensin. Birler de aradan kalcınca kalan yalnız sensin. Kendi kendinle huzur tavlasını oynamak icin bu "ben" ve "biz"i vucuda getirdin. Bu suretle "ben" ve "sen" ler, umumiyetle bir can haline gelirler, sonunda da sevgiliye mustağrak olurlar. soylediklerimin hepsi vardır, vakıdir. Ey kun emri, ey gel denmekten ve soz soylemekten munezzeh Allah, sen gel! Ten gozu, seni gorebilir mi; senin gamlanman, neşelenip gulmen hayale gelir mi? Gama, neşeye merbut olan gonule, onu gormeye layıktır, deme! Keder ve neşeye bağlanmış olan; bu iki ariyet vasıfla yaşar. Halbuki yemyeşil aşk bağının sonu, ucu, bucağı yoktur. Orada gamdan ve neşeden başka ne meyveler var! Aşıklık bu iki halden daha yuksektir; baharsız, hazansız terutazedir. Ey guzel yuzlu! Guzel yuzunun zekatını ver; yine pare pare olan canı şerh et, onu anlat . Fettan gozunun ucuyla ve nazla bir baktı da gonlume yeni bir dağ vurdu. Kanımı bile dokse ona helal ettim. Helal sozunu soyledikce o, kacmaktaydı. Mademki topraktakilerin feryadından kacmaktasın. Kederlilerin yureğine niye gam sacarsın? Her sabah; doğudan parlayınca seni, doğu pınarı gibi coşmak ta, zuhur etmekte buldu. Ey şeker dudaklarına paha bicilmeyen guzel! Divanene ne bahaneler buluyorsun? Ey eski cihana taze can olan! Cansız ve gonulsuz bir hale gelmiş olan tenden cıkan feryat ve figanı işit! Allah aşkına olsun, artık gulu anlatmayı bırak da gulden ayrılan bulbulun halini anlat! Bizim coşkunluğumuz gamdan neşeden değildir; aklımız irfanımız, hayal ve vehimden meydana gelmemiştir. Nadir bulunur bir halettendir; inkar etme ki Hak'kın kudreti pek buyuktur. Sen bu hali insanların ahvaline kıyas etme, cevir ve ihsan menzilinde kalma! Cevir ve ihsan, mihnet ve neşe, gelip gecicidir. Gelip gecenlerse olurler; Hak onlara varistir. Sabah oldu, ey sabahın penahı Allah! , bize hizmet eden Husamettin'den sen ozur dile! Aklı ı Kull'un ve canın ozur dileyeni sensin; canların canı, mercanın parıltısı sensin. Sabahın nuru parladı, biz de bu sabah cağında senin Mansur şarabını icmekteyiz. Senin feyzin bizi boyle mest ettikce şarap ne oluyor ki bize neşe versin! Şarap, coşkunlukla bizim yoksulumuzdur; felek; donuşte aklımızın fakiridir. Şarap bizden sarhoş oldu, biz ondan değil... Beden bizden var oldu, biz ondan değil! Biz arı gibiyiz, bedenler mum gibi. Allah, bedenleri bal mumu gibi goz, goz ev, ev yapmıştır. Bu bahis cok uzundur, tacirin hikayesini anlat ki o iyi adamın ne hale geldiği, ne olduğu anlaşılsın. Tacir, ateşler, dertler, feryatlar icinde, boyle yuzlerce karmakarışık sozler soyluyordu. Gah birbirini tutmaz sozler soyluyor, gah naz ediyor, gah niyaz eyliyor; gah hakikat aşkını, gah mecaz sevdasını ifade ediyordu. Suya batan adam fazla debelenir, eline gecen ota tutunur. O tehlike zamanında elini kim tutacak diye can korkusuyla şuraya, buraya elini sallar durur, yuzmeye calışıp cabalar. Sevgili, bu divaneliği, bu perişanlığı sever. Beyhude yere calışıp cabalamak, uyumaktan iyidir. Padişah olan; işsiz, gucsuz değildir. hasta olmayanın feryat ve figan etmesi, şaşılacak şeydir! Allah, ey oğul, onun icin "Kulle yevmin huve fi şe'n " buyurdu. Bu yolda yolun, tırmalan, son nefese kadar bir an bile boş durma! Olabilir ki son nefeste bir dem inayete erişirsin. O inayet, seni sırdaş eder. Padişahın kulağı, gozu penceredir; erkeğin canı olsun, kadının canı olsun... bir can neye calışırsa, onu duyar, gorur! Tacir ondan sonra duduyu kafesten dışarı attı. Duducuk, ucup bir yuksek ağacın dalına kondu. Guneş, ufuktan nasıl suratle doğarsa o dudu da, o ceşit uctu. Tacir, hicbir şeyden haberi yokken kuşun esrarını bu işe şaşırıp kaldı. Yuzunu yukarı cevirip "Ey bulbul! Halini bildir, bu hususta bize de bir nasip ver! Hindistan'daki dudu ne yaptı da sen oğrendin, bir oyun ettin, canımızı yaktın!" dedi. Dudu dedi ki: "O, hareketiyle bana nasihat etti; "Guzelliği, soz soylemeyi ve neşeyi bırak; cunku soz soylemen seni hapse tıktı" dedi. Bu nasihati vermek icin kendisini olu gosterdi. Yani "Ey avama karşı da, havassa karşı da nağme ve terennumde bulunan! Benim gibi ol ki kurtulasın. Taneyi gizle, tamamı ile tuzak ol. Goncayı sakla damdaki ot ol. Kim guzelliğini mezada cıkarırsa ona yuzlerce kotu kaza yuz gosterir. Duşmanların kem gozleri, kin ve gayızları, hasetleri; kovalardan su boşalır gibi başına boşalır. Duşmanlar kıskanclılarından onu parca, parca ederler; dostlar da omrunu heva ve hevesle zayi eder, gecirirler. Bahar zamanı, ekin ekmekten gafil kişi, bu zamanın kıymetini ne bilsin! Allah lutfunun himayesine sığınman gerektir. Cunku Allah, ruhlara yuzlerce lutuflar doktu. Allah'nın lutfuna sığınman gerek ki bir penah bulasın. Ama nasıl penah? Su ve ateş bile senin askerin olur. Nuh'a ve Musa'ya deniz dost olmadı mı? Duşmanlarını da kinle kahretmedi mi? Ateş, İbrahim'e kale olup da Nemrut'un kalbinden duman cıkartmadı mı? Dağ, Yahya'yı kendisine cağırarak ona kastedenleri taşlarıyla paralayıp surmedi mi? Ey Yahya! Kac, bana gel de keskin kılıclardan seni kurtarayım, demedi mi? " dedi" diye cevap verdi. Dudu ona hoşa gider bir iki nasihat verdi, sonra "Allahaısmarladık, artık ayrılık zamanı geldi" dedi. Efendisi dedi ki: "Allah selamet versin git. Sen bana yeni bir yol gosterdin". Tacir kendi kendine dedi ki: Bu bana nasihatti. Onun yolunu tutayım, o yol aydın bir yol. Benim canım neden dududan aşağı olsun? Can dediğin de boyle iyi bir iz izlemeli." Mesnevi'den Hikayeler Alıntı