Mevlananın tasavvuf felsefesi mevlananın tasavvuf duşuncesi, mevlana'nın tasavvuf anlayışı, mevlananın tasavvuf felsefesi Anadolu'da tasavvufun en onde gelen temsilcilerinden birisi Mevlana'dır. Anadolu insanı ona buyuk sevgi, saygı beslemiş ve duşuncelerini benimsemiştir. Aradan yaklaşık 700 yıldan fazla bir zaman gecmesine rağmen onun duşunceleri hala Turk halkının ilgi ve sevgisini cekmeye devam etmektedir. Mevlana'nın sevgi ve aşk felsefesi, yaşadığı gunden bugune, yalnız Turk halkının değil, ceşitli din ve kulturden olan butun dunya insanlarının ilgi odağı olmaya devam etmektedir. Nitekim, İrene Melikoff: "Mevlana'nın eserlerini dunya milletleri kendi dillerine cevirip okusalar, dunyada kotuluk, harp, kin, nefret diye bir şey kalmaz" demiştir(Yeniterzi, 1997:109). İnsan konusunun bağımsız felsefi bir disiplin olarak ele alınması 20. yuzyılda olmuşsa da(Mengucoğlu,1997:1), insan uzerinde durulması felsefenin başlangıcına kadar uzanmaktadır. Şoyle ki; Yunan felsefesi ilk once, Asya'da eski bir İyon kolonisi olan Milet'de doğdu. Buradaki filozoflardan Thales'e gore evrenin arkesi, sudur ve herşey sudan oluşmuştur. Anaximandros'a gore Aperiondur. Bu ise herşeyin başlangıcında bulunan, herşeyi harekete geciren ve herşeyi kuşatan sonsuzluk, bitmek tukenmek bilmeyen sınırsız şeydir. Anaximenes'e gore havadır. Fisagor'a gore sayıdır. Herakleitos'a gore Ateştir. Bu ateş, logostur. Logos ise alem aklı ile Tanrı'nın bir ve aynı olmasıdır. Empedokles'e gore toprak, hava, su, ateşten ibaret olan dort unsurdur. Demokritos'a gore atomlardır(Birand,1987:13 2. Gorulduğu gibi, Sokrates'den onceki filozoflar evrenin arkesi ile ilgilenmişlerdir. Sokrates'e gore biz evrenin arkesini bilemeyiz, hem bilsek bile bunun bize bir faydası yoktur. O halde biz kendimizi bilebiliriz, kendimizi bilmek bir ahlak felsefesidir. Boylece felsefede insan konusu ilk defa Sokrates tarafından ele alınmıştır, bu sebeple Sokrates felsefenin kurucusu sayılmaktadır. Sokratesin felsefesi ile tasavvuf felsefesi arasında da buyuk benzerlik bulunmaktadır. Şoyle ki; tasavvufta aşk onemli bir yer tutar. Diyebiliriz ki; tasavvufun temeli aşktır. Sokrates de aşk konusunda şunları soylemiştir: "Aşk insan ruhunun ilahi guzelliğe duyduğu aclıktır. Aşk, yalnız guzelliği bulmayı değil aynı zamanda onu yaratmaya ve devama iştahlıdır. Fani vucutta ebediyetin tohumlarını yetiştirmeye iştahlıdır. Bunun icin iki cins birbirini sevmektedir. Kendilerini tekrar yaratmak ve boylece zamanı ebediyete kadar uzatmak isterler. İşte bunun icin ebeveyn cocuklarını severler. Sevişen ana babanın ruhları yalnız cocukları vucuda getirmez. Bunlar aynı zamanda ebedi guzellik arzusunun arayıcılarını ve haleflerini de vucuda getirirler(Yarkın, 1969:16). Sokrates, felsefesine insanı konu ettiği gibi, tasavvuf felsefesi de insanla ilgilenmektedir. İnsanın Tanrı ile ve insanın insanla ilişkilerini kendisine konu olarak almaktadır. Mevla'nın insan anlayışına gecmeden once onun etkilendiği tasavvuf felsefesine kısaca değinelim. Cunku Mevlana'ya anlayabilmek icin tasavvuf felsefesinin bilinmesi gerekir, aksi halde Mevlana'nın duşunceleri askıda kalır. Tasavvuf Felsefede mistisizm, aklın kavrayamayacağı gercekleri mistik sezgi ile bilmek anlamına gelir. Hindu, Yahudi, Hıristiyan ve İslam mistisizmleri vardır. Tasavvufun diğer adı İslam mistisizmidir(Gungor,1982:17 1. İbn Arabi'nin vahdet i vucut anlayışına gore, varlık ozde birdir, ancak cokluk halinde tezahur etmektedir. Mutlak varlık Allah'tır, var olan her şeyin tek kaynağı O'dur. Her şey yaratılmadan once Allah'ın ilminde mevcuttu. Şu halde varlıkların suretleri ezelde Allah'ın zatı ile birdir. İnsanın Allah'la bir olmasından kastedilen budur. Yoksa insanın Allah'la birleşerek bir varlık olması değildir(a. g. e:89). Tasavvufa gore Yaratan ile yaratılan arasında ayrılık yoktur. Cunku Allah'tan başka varlık yoktur ve insan Allah'tan gelmiştir, yine Allah'a donecektir. Ancak bunun icin olumu beklemeye gerek yoktur, nefsi terbiye ederek ezeldeki Birliğe ulaşılabilir(a. g. e:22). Tasavvuf, soz yolu değil hal yolu, velayet vasıtalı bir yol olup, Hakikat adı verilen değişmezliğe ulaşmayı amaclamaktadır(Fırat,1999:131). Tasavvuf, kafanda ne varsa atmak, elinde ne varsa dağıtmak, onune ne cıkarsa cıksın ona yuz cevirmemektir. Yani zihni kotu duşuncelerden arındırmak, comert olup başkalarına ikramda bulunmak, karşına hangi ceşit insan cıkarsa cıksın hepsine iyi gozle bakabilmektir. Tasavvuf, herkese dost olmak, kimseye yuk olmamak, gul bahcesinin gulu olmak, diken olmamaktır(Tercuman,1987:199). Tasavvuf, ilahi ahlakla ahlaklanmak, bencillikten kurtulup, kendisinden cok başkasını duşunmektir(Tercuman,1987:199). Bir diğer anlamda tasavvuf sevgi ve aşk felsefesidir. Nitekim Hz. Muhammed bir hadisinde "Allah guzeldir, guzelliği sever, Kibir ise Hakkı kabul etmemek ve insanları hor gormektir(R. Salihin II:44)", buyurmuştur. Allah, mutlak cemal ve kemal sahibi olarak her turlu guzelliğin kaynağıdır. İnsan, Allah'ı ne kadar tanırsa O'na karşı olan sevgi ve aşkı da o oranda artar(Tercuman,1987:26). Zamanın başlangıcından once Allah Mutlak Guzellik idi. Mutlak Varlık, Mutlak Guzellik veya mutlak Gercek olan Tanrı, var olmayan bir dunya, yani yokluk dunyası ile bilinebilirdi(Fığlalı,1996:217 21. Yine tasavvuf ehli arasında meşhur olan bir kutsi hadis vardır:" Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim, beni bilsinler, tanısınlar diye mahlukatı yarattım." Buna gore başlangıcta sevgi, Allah'tan cıkmış ve evrenin yaratılmasına sebep olmuştur. Bunun icin tasavvufta esas olan ulvi ve ilahi aşktır. Gercek aşk, insan ruhunun Allah'a karşı ozlemidir. Adem yaratılmadan once Tanrı, Adem oğullarının bellerinden zurriyetlerini cıkardı, onları kendilerine şahit tuttu ve dedi ki: Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar "Evet" şahit olduk dediler(Araf:172). Elestu Bezmi ile Yaradan'ın aşkı başlamış ve insan bu Mutlak Guzellik karşısında kendinden gecmiştir(Fığlalı,1996:223). Tasavvufun aslı, insanın yaratılışına dayanmaktadır. İslam inancına gore Adem ve eşi Havva yaratıldıktan sonra cennete konuldular. Onlara denildi ki: " Buradaki her turlu meyveden yiyiniz, yalnız şu ağacın meyvesine dokunmayınız. Adem eşi birlikte yasaklanmış meyveden yediler, bunun uzerine ikisi birlikte dunyaya gonderildiler. Adem yaptıklarından pişman oldu ve affını diledi. Bunun uzerine affedildi(Bakara:35 37). Daha once gunahkar iken pişman olup tovbe etmesinden dolayı tekrar peygamberlik mertebesine kadar yukseldi. "Sen olmasaydın evreni yaratmazdım", hadis i kutsisi gereğince Allah, Hz. Muhammed'in hatırı icin diğer insanları ve evreni yarattı. Adem yasaklanan meyveyi yiyip gunahkar olduktan sonra cennette Allah'tan başka ilah yoktur, Muhammed O'nun Resuludur yazısını okudu ve Muhammed'in aşkına kendisinin Allah tarafından affedilmesini diledi(Kısakurek,1982:106). İşte asıl tasavvuf burada başlamaktadır. Cunku Tasavvufun temeli, yaptığı kotulukten pişman olmaya dayanır. İnsan noksan bir varlık olduğu icin surekli hata yapabilir. Onemli olan hatayı kabul etmek ve bundan pişman olarak doğru yola yonelmektir. Tasavvufun temeli uc esasa dayanır: Zikir, sabır, şukur. Yani Yaratanı sık sık anmak ve Ondan gaflette bulunmamak, başına gelen belalara, kazalara ve diğer insanların ciğliğine sabretmek, Tanrı'nın verdiği nimetlere şukretmek, nankorluk etmemektir. Tasavvuf, insanın eğitimini esas alan ve onu olgunlaştırmaya calışan bir yoldur. Tasavvuf eğitiminde kulun, derece derece kotu huylarını terketmesi, onların yerine iyi huyları koyması, cehaleti yok etmesi, bilgi ile bezenmesi, gafletten kurtulması ve her an Allah'ı hatırına getirmesi gerekir(Tercuman,1987:67). Tasavvufta ikilik yoktur, birlik vardır, yani hicbir şey yoktur, yalnız Tanrı vardır. Fena Fillah, kulun Tanrı'da yok olmasıdır. İkilik ortadan kalkıp birliğe ulaşılınca Allah yuzunu gosterir: Gokteki her yıldızdan parlar, tabiattaki her cicekten bakar, her guzel yuzde gulumser, her tatlı seste hitap eder, herşeyde Tanrı vardır ve O'ndan başka bir şey yoktur (Eroz,1990:204). İşte Hallac ı Mansur'un "Enel Hak" demesinin anlamı budur. Mutasavvuflar, bir dunya menfaati veya cennete gitmek icin değil, sadece Allah'ı sevdikleri icin ibadet ederler. Tanrı bizi ister cennetine koyar, ister cehennemine, bu tamamen Tanrı'nın bileceği bir iştir, derler. Nitekim kadın erenlerden olan Rabia(714 804) şoyle dua etmiştir: "Allah'ım, sana cehennemden korkarak ibadet ediyorsam, beni cehennem ateşinde yak, yahut cennet ozleyerek Sana ibadet ediyorsam, cenneti bana haram kıl. Yalnız Seni sevdiğimden dolayı Sana ibadet ediyorsam, beni ezeli cemalinden mahrum etme ya Rabbi"(Tercuman,1987:165). Burada dikkati ceken husus, Rabia'nın sadece guzeller guzeli olan ve guzelliği hicbir yaratığın guzelliğine benzemeyen ve butun insanlığın ilk ikrarını verdiği "Kalu Bela'da" O'nun guzelliği karşısında mest olup kendisinden gectiği o olağanustu guzelliği istemesidir. Ozet olarak tasavvuf, başta Allah aşkına, sonra işlenilen gunah ve yapılan kotuluklerden pişman olup, tovbe etmeye ve onları tekrar yapmamaya, Tanrı'nın yaratığı olmalarından dolayı butun insanları hoş gorup sevmeye ve butun canlıları korumaya, almak yerine bol bol vermeye ve acları doyurmaya, buna karşılık kendi nefsini terbiye etmek icin fazla yememeye, kotu soz soyleme ihtimaline karşı az konuşmaya, vaktinin coğunu uykuda gecirmeyerek calışmaya, topluma ve insanlığa faydalı olmaya dayanır. Alıntı..