Kadının Fendi 2 Bir Muhlis'in gonlu, o karı ve koca hikayesinin neticesini istemekte. Karıkoca hikayesi, bir masaldan ibaret. Fakat onu nefsinle aklının misali bil. Bu kadınla erkek nefisle akıldır. İyi kişiye de mutlaka lazımdır, kotu kişiye de. Bu ikisi, toprak yurtta esir ve mahpusturlar. Gece gunduz savaşta macera icinde. Kadın durmadan evin ihtiyaclarını ister, evin şerefini, yani eve lazım olan ekmeği, yuceliği, hurmeti diler durur. Nefis, kadın gibi her işe bir care bulmak uzere gah toprağa doşenir, tevazu gosterir; gah ululuk diler, yucelir. Aklınsa, bu duşuncelerden zaten haberi yoktur. Fikrinde Allah gamından başka bir şey yoktur. Hikayenin icyuzu, bu tane ve tuzaktır, nefisle akıl arasındaki maceradır, fakat sen dış yuzunun tamamını dinle. Eğer yalnız manaya ait anlatış kifayet etseydi alem halkı, tamamı ile işten gucten kalır, alemin nizamı bozulur giderdi. Sevgi duşunce ve manadan ibaret olsaydı senin oruc ve namazının zahiri suretleri de kalmaz, yok olurdu. Dostların birbirine armağan sunmaları, dostluğa nazaran ancak gorunuşe ait şeylerdir. Fakat bu suretle o armağanlar, gonullerde gizli bulunan sevgilere şahadet eder. Cunku, ey ulu kişi, zahiri iyilikler gizli sevgilere şahittir. Şahidin de bazen doğrucu, bazen yalancı olur. Sarhoş bazen şaraptan olur, bazen da ayrandan! Ayran icen de kendisini sarhoş gosterebilir. Gurultu eder, sarhoş gorunur. O murai de, kendisini muhabbet sarhoşu sansınlar diye oruclu gorunur, namaz kılar. Surete ait işlerden meydana gelen şey bambaşkadır. Fakat gonulde gizli olan şeye alamettir. Ya Rabbi, duamızı kabul et, bize bu temyizi ver de o eğri, yalancı alameti, doğrusundan ayırt edelim. Hic, bu temyize nasıl malik olur? Allah nuru ile bakar, gorurse o zaman bu temyizi elde eder. Eser olmasa bile sebep onu meydana cıkarır. Akrabalık gibi... Akrabalık sevgiyi bildirir. Fakat imam ve muktedası Allah nuru olan kişi, ne eserlere kul olur ne sebeplere. Sevgi gonulde şulelendikce buyur, nihayet sevgi sahibi, eserden kurtulur. Sevgisini bildirmeye ihtiyacı yoktur. Cunku sevgi nurunu butun kainata yaymıştır. Bu sozun tamamlanması icin hayli tafsilat var ama sen ara. Gerci mana, bu suretten zahir olmaktadır ama bir cihetten manaya yakındır, bir bakımdan manaya uzak! Delalet hususunda mana ile suret, su ile ağac gibidir. Mahiyetlerine bakarsan birbirlerinden tamamı ile uzaktırlar. Sen mahiyetleri de bırak, hususları da. O iki rızık arayan karıkocanın ahvalini anlat. Arap dedi ki: "Ayrılıktan vazgectim. Hukum senin. Kılıcı kından cek, emret. Ne dersen ben sana tabiim; emrin, ister iyi olsun, ister kotu... ona bakmam. Senin uğruna feda olayım; cunku seni seviyorum. Sevgi; insanı kor eder, sağır yapar." Kadın "Sahiden beni seviyor musun, yoksa hile ile sırrımı oğrenmek mi istiyorsun?" dedi. Erkek dedi ki: "Gizli sırları bilen ve Adem Safi'yi yaratan Allah hakkı icin Allah, Adem'e uc arşın bir boy verdiği halde ruhlarda, levhlerde ne varsa hepsini gosterdi. Allah, ona ezelden ebede kadar ne varsa ve ne olacaksa, onceden ve "Allemelesma" sından ders verdi, oğretti. Bu suretle melekler, onun ders vermesine hayran oldular, kendilerinden gectiler. Onun takdisiyle başka bir mukaddesliğe eriştiler. Adem'in yuzunden nail oldukları futuhata, goklerde bile erişememişlerdir. Adem'in o pak ruhunun fezasına nispetle yedi gok sahası bile dardı. Peygamber "Allah; ben, yucelere, aşağılara yere, goğe, hatta arşa sığmam. Bunu, ey aziz, yakinen bil. Fakat şaşılacak şeydir ki inanan kişinin kalbine sığarım. Beni ararsan inanan gonullerde ara buyurdu" dedi. Allah dedi ki: "Ey haramdan, şupheli şeylerden sakınan! Kullarımın arasına gir ki bu suretle beni gorme cennetine erişesin." Arş, bile o nuriyle, o genişliğiyle beraber Adem' gorunce yerinden kalktı. Arşın sonsuz bir buyukluğu var, fakat manaya karşı suret nedir ki? Her melek diyordu ki: Bizim bundan once yeryuzuyle ufletimiz vardı. Hizmet ve ibadet tohumunu yere ekiyorduk. Yere olan bu meylimize, bu alakamıza da şaşmaktaydık. Gokten yaratıldığımız halde yeryuzune bu alakamız nedir? Biz nurlarız, karanlıklarla ulfetimiz neden? Nur zulmetlerle yaşayabilir mi? Ey Adem! O ulfet, senin kokundanmış. Cunku cisminin nesci yeryuzu. Topraktan olan cismini yeryuzunde dokudular; pak nurunu burada buldular. Şimdi canımızın ruhundan bulduğu ulfet, bundan once cisminin yoğrulduğu topraktan parlıyordu. Yeryuzundeydik ama yerden gafildik, orada gomulu olan defineden haberimiz yoktu. Allah da bize oradan goklere sefer etmeyi emredince, bu yurt değiştirme, acı geldi. O yuzden Allahya deliller getirerek "Ey Allah! Bizim yerimize kim gelecek? Bu tesbih ve tehlinin nurunu, dedikoduya satıyorsun" dedik. Allah hukmu, bize rahmet yaygısını doşedi:"Acıkca istediğinizi soyleyin. Tek evlatların babalarına soyledikleri gibi ağzınıza ne gelirse cekinmeden deyin. Cunku bu sozler, yaraşmasa bile rahmetim, gazabımdan artıktır. Ey melek! Bunu meydana cıkarmak icin gonlunuze şupheler salmaktayım; Sen soyleyesin; ben darılmayayım, gazaplanmayayım. Bu suretle de benim hilmimi inkar eden ağız acamasın. Her nefeste bizim hilmimizden yuzlerce baba yuzlerce ana doğar, yokluğa dalıp mahvolur. O babaların, o anaların hilmi, şefkati, bizim hilim ve şefkat denizimizin kopuğudur. Kopuk gider gelir ama deniz bakidir dedi." Hayır, ne dedim? O inciye karşı bu sedef, kopuk değil, kopuğunun kopuğudur. İşte o kopuk hakkı icin, o saf deniz hakkı icin bu soz bir sınama, bir laf değil. Sevgiden, vefadan, boyun bukup teslim olmadan ileri gelmiştir. Huzuruna varacağım Allah hakkı icin. Bu hevesim, sence sınamadan ibaretse bu sınamamı sına. Sırrını saklama ki sırrım meydana cıksın. Elimden geleni; gucumun yettiğini buyur! Gonlundekini benden gizleme de benim gonlumdeki de ortaya cıksın bu suretle ne yapabileceksem kabul edeyim. Fakat nasıl edeyim; elimde ne care var? Bir bak hele, canım ne işe yarar ki?" Kadın dedi ki:"Bir guneş doğmuş, butun cihan ondan aydınlanmıştır. O Allah vekili, Allah halifesidir. Bağdat şehri, onun yuzunden bahar gibidir. O padişaha ulaşabilirsen padişah olursun. Ne vakte kadar ikbal sahibi olmayanların yanına gidip duracaksın? İkbal sahiplerinin dostluğu kimya gibidir. Onların nazarına benzer kimya nerede? Ahmed'in gozu Ebubekir'e o bir tasdik yuzunden sıddık olmuştur." Kocası, "Ben padişah huzuruna nasıl kabul olunurum; bir bahanesiz onun yanına nasıl giderim? Buna bir munasebet, bir vesile gerek. Hicbir sanat aletsiz meydana gelir mi? Mecnun gibi ki, birisinden Leyla'nın bir parca hastalandığını duydu. Eyvah, dedi; bahanesiz nasıl gideyim? Gitmezsem, hatırını sormazsam ne hale gelirim? Keşke hazık bir hekim olaydım... O vakit Leyla'ya koşa, koşa giderdim. Allah, bize "Ya Muhammed, gelin de" buyurdu da bu davet, utanmamızın giderilmesine sebep oldu. Gece kuşlarının gozleri ve kabiliyetleri olsaydı gunduzun ucup gezerler, donup dolaşırlardı" dedi. Kadın cevap verdi: "Kerem sahibi padişah meydana girer, kendisini gosterirse aletsizlik, aletin ta kendisi, vesileden mahrum oluş, vesilenin aynı olur. Cunku alet, vesile; davaya duşmektir, varlık alametidir. Asıl huner aletsizliktedir, alcalmadadır." Arap "Aletsiz nasıl alışveriş edeyim de aletsizliği elde edeyim? Muflisliğime de bir delil gerek ki padişah halime acısın. Sen, bana dedikodudan ve hileden başka bir şahit goster de o şen padişah merhamete gelsin. Cunku sozden ve kotu hileden ibaret olan bu şahitlik o hakimler hakiminin yanında mecruhtur. Muflisin şahidi doğruluk olmalı ki nuru, soylemeden parıldasın " dedi. Kadın dedi ki: "Doğruluk varlığından tamamı ile cıkıp arınarak, isteğini terk etmendir. Testimizde yağmur suyu var. Malın, mulkun, sermayen bundan ibaret. Bu su testisini al, git; padişahlar padişahın huzuruna var, armağan gotur. De ki: Bizim bundan başka hicbir malımız, mulkumuz yok. Colde de bundan iyi su hic yoktur. Padişahın hazinesi ağır elbiselerle doluysa da bunun gibi suyu yoktur. Bu su az bulunur. O testi nedir? Bizim mezar gibi cismimiz, icinde de bizim acı ve hislerimizin suyu var. Ey Allah! "Allah, cennet karşılığına iman edenlerin canlarını, mallarını satın aldı" ayetindeki fazıl ve kereminden bizim bu kupumuzu, bu testimizi kabul et! Bu beş duygudan meydana gelme beş luleli testideki suyu her turlu murdar şeylerden, her ceşit pisliklerden temiz tut. Bu suretle şu testinin denize bir menfezi olsunda testim deniz huyuyla huylansın. Armağanı padişaha tertemiz goturunce onu gorur, anlamak ister. Ondan sonra da artık testinin suyu nihayetsiz bir dereceye gelir. Testinin suyundan yuzlerce dunya dolar. Luleleri kapa, testiyi de kupten doldur. Allah" Gozlerinizi heva ve hevesten yumun" buyurdu. Arap, kimin boyle bir hediyesi var? Hakikaten bu armağan, oyle bir padişaha layık diye gururlanmaktaydı. Kadın da bilmiyordu ki, orada yol uzerinde şeker gibi Dicle akıp durmakta. Şehrin ortasından gemilerle, balık ağlarıyla dolu, deniz gibi akıp gitmekte. Padişahın huzuruna var da şevketi, azameti gor; altından nehirler akan bahceler diye ovulen yerlere bak! O saffet denizine nispetle bizim, anlayışlarımız bir katradan ibarettir. Arap, evet, dedi. Testinin ağzını kapa, hakikaten armağan, bize faydalı. Keceye sar sarmala. Padişah, orucunu armağanla acsın. Cunku dunyada bunun gibi su yoktur. Bu halis şarap, zevk ve sefa kaynağı! Cunku onlar acı tuzlu suları icmekten daima hastadırlar, yarı kor olmuşlardır. Durağı, yatağı acı subaşı olan kuş; saf berrak suyu ne bilsin? Yurdun acı su kaynağı; Şatt'ı, Ceyhun'u nereden bileceksin? Ey şu fani konaktan kurtulmayan! Sen yokluğu, sarhoşluğu ve neşeyi ne bilirsin ki! Bilsen bile babandan, atandan nakil ve rivayet yoluyla bilirsin. Senin yanında bu adlar ebced gibidir. Ebced, hevvez. Bunlar, butun cocuklara apacık ve meydandadır, fakat manası yok. Hulasa, Arap testiyi alıp yola duştu. Gece, gunduz onu taşımaktaydı. Testiye bir ziyan gelecek diye korkusundan titreyerek colden ta... şehre kadar goturdu. Kadın da evde seccadesini yaymış, namaz kılıp dua etmekte; "Suyumuzu, bayağı kişilerden koru... Ya Rabbi, bu inciyi o denize ulaştır. Her ne kadar kocam uyanıktır, hunerlidir ama incinin binlerce duşmanı olur. Cevher dediğin de nedir ki... Bu su Kevser suyudur. İncinin aslı, bunun bir katrasıdır" diyordu. Kadının ağlayıp yalvarması; erkeğin derdi ve ağır yuku bereketiyle, Arap, testiyi hırsızlara kaptırmadan, taşla kırdırmadan durup dinlenmeksizin ta Hilafet Şehrine kadar goturdu. Orada bir tapu gordu ki nimetlerle dolu. Haceti olanlar oraya tuzaklarını yaymışlar? Zaman, zaman her tarafta bir haceti olan o tapudan ihsana nail olmuş, hil'atler elde etmiş. O kapı; kafire, Musluman'a, guzele, cirkine guneş gibi! Bir boluk halk gordu, huzurda bezenmiş duruyor. Bir boluk halk gordu ayakta, hizmet bekliyor. Suleyman'dan karıncaya kadar herkes, icinde... Hepsi sur ufurulmuş te dirilmiş canlar gibi. Gorunuşe aldananlar, cevherlere gark olmuşlar... İc yuzune ehemmiyet verenler, mana denizini bulmuşlar. Himmetsizler, himmete erişmiş... Himmet sahipleri nimete erişmiş! Kapıdan ses gelmekteydi: Ey istekli, gel! Comertlik, yoksul gibi, yoksullara muhtactır. Cilalı ve tozsuz ayna arayan guzeller gibi comertlik de yoksul ve zayıf kişileri arar. Guzellerin yuzu ayna ile guzelleşir. Onlar aynaya bakıp bezenirler. İhsan ve keremin yuzu de yoksula bakmakla gorunur. Bundan dolayı H "Vedduha" suresinde " Ey Muhammed, yoksula bağırma" buyurdu. Mademki yoksul, comertliğin aynasıdır, iyi bil ki ağızdan cıkan nefes aynayı buğulandırır. Allahnın bir ceşit comertliği, yoksulları meydana cıkarır, bir başka comertliği de onlara bol, bol ihsanda bulunur. Şu halde yoksullar, Allah comertliği aynalarıdır. Hak ile Hak olan ve varlıktan tamamı ile gecen hakiki yoksullarsa mutlak nur olmuşlardır. Bu iki ceşit yoksuldan başkaları esasen oludur. Bu ceşit adam bu kapıda değildir, perdedeki, nakıştan, suretten ibarettir. O kişi, yoksulun resmidir, canı yoktur, ekmek yemez. Kopek resmine kemik atma. O, Allah fakiri değil, lokma fakiridir. Olu resmin onune yemek tabağını koyma. Ekmek yoksulu, karada balıktır. Şekli balık şeklidir ama denizden urkup kacar. O evde beslenen kuştur, havada ucan Simurg değil. Nefis şeyler yiyip icer, gıdası Hak'tan değildir. Yemek, icmek icin Allah aşığıdır; cam guzelliğe aşık değildir. Allahnın zatına aşık olduğunu vehmetse bile sevdiği zat değildir; vehmi, esma ve sıfatın verdiği vehimdir. Vehim; vasıflardan, hadlerden doğar. Hak ise doğmamıştır, doğurmaz. Kendi tasvir ettiği şeye, kendi vehmine aşık olan kişi, nereden nimet ve ihsan sahibi Allah aşıklarından olacak? O vehme aşık olan, doğrucuysa mecazi sevgisi, kendisini nihayet hakikate ceker, goturur. Bu sozu iyice anlatmak, acmak lazım; fakat eski duşuncelilerden, onların kohne anlayışlarından korkuyorum. Kısa goruşlu kohne anlayışlar, fikre yuz turlu kotu hayaller getirirler. Herkesin doğru işitmeye kudreti yoktur. Her kuşcağız, bir inciri butun olarak yutamaz. Hele olmuş, curumuş, hayallere dalmış kor bir kuş olursa... Balık resmine ister deniz olmuş, ister toprak. Kara yuzluye ha sabun, ha kara boya! Kağıda gamlı bir adam resmi yaparsan o resmin ne gamla alışverişi vardır, ne neşeyle. Resim, gorunuşte gamlıdır ama, kendisi gamla alakasızdır. Gorunuşte gulen bir resmin de neşeyle munasebeti yoktur. Gonulde bir haletten başka bir şey olmayan dunya gamı dunya neşesi; hakiki neşeye hakiki gama nispetle resimden ibarettir. Resmin gamlı bir surette gorunuşu, o resim yuzunden mananın doğrulması, hakiki gamı anlaman icindir. Bu hamamlardaki resimler camekanın dışından bakılırsa elbiseler gibidir; cansız, hareketsiz durup durmaktadırlar Sen ancak dışardan elbiseleri gorursun. Elbiseni cıkar, soyun da bir iceriye gir arkadaş! Cunku elbiseyle iceriye yol yoktur. Ten elbiseden, elbise de tenden haberdar değildir. O bedevi Arap uzak collerden Hilafet Şehrinin kapısına vardı. Kapıcılar, bedeviyi karşılayıp ustune lutuf gulsuyunu serptiler. Bedevi soylemeden ihtiyacını, dileğini anladılar. Zaten onların işi istetmeden ihsan etmekti. Ona "Ey Arab'ın en asili, en yucesi! Hangi diyardansın, yol yorgunluğuyla nasılsın?" dediler. Bedevi dedi ki: "Eğer bana yuz verirseniz asilim, yuceyim. Fakat ardınıza atar muhimsemezseniz ne asaletim var ne yuzum! Ey yuzlerinde ululuk nişanesi olanlar, ey şevketleri Caferi altından daha hoş kişiler! Sizi bir kerecik gormek, sizinle bir kerecik buluşmak, yuzlerce kişileri gormeye, yuzlerce guzellerle buluşmaya bedeldir. Sizi gormek icin mal, mulk, servet... hepsi feda olsun! Ey Allah nuruyla bakanlar, bu dereceye erişmiş olanlar, padişahlar padişahının ahlakıyla ahlaklanmış kişiler! Kimya gibi olan bakışı nızla bakıra benzer insanlara bakar, onları altın haline getirirsiniz. Ben garibim, padişahın lutfunu umarak collerden geldim. Onun lutfunun kokusu colleri tuttu, kum zerrelerini kapladı, o zerreler bile lutfiyle canlandı. Buralara kadar paraya kavuşmak icin gelmiştim, fakat ulaşınca sizin yuzunuzden sarhoş oldum. Birisi, ekmek almak icin ekmekci dukkanına koştu, fakat ekmekcinin guzelliğini gorunce canını verdi. Birisi, gezip eğlenmek uzere gul bahcesine gitti, bahcıvanın yuzu teferruc yeri oldu. Kuyudan su cekerken Yusuf'un yuzunden abıhayat icen bedevi gibi. Musa ateş elde etmek icin gitti., oyle bir ateş gordu ki ateşten vazgecti. İsa duşmanlardan kurtulmak icin kactı. O kacış, onu dorduncu kat goğe kadar cıkardı. Buğday başağı, Ademin tuzağı oldu da bu suretle varlığı, insanlara başak oldu; butun insanlar ondan var oldu. Doğan kuşu, karnını doyurmak uzere tuzağa tutulur, fakat bu yuzden devlet ve kuvvet bulur, padişahın kolu, durağı olur. Cocuk, babası lutfedecek, kendisine kuş alacak umidiyle, fakat hakikatte huner sahibi olmak icin mektebe gider. Mektepten cıkınca yucelir, en yuksek mevkiye sahip olur. Hocaya aylık verirken alemi aydınlatan bir bedir haline gelir. Abbas, kin guderek eski dinin ocunu almak ve Ahmed'i ortadan kaldırmak uzere harp etmeye gelmişti. Oyle olduğu halde o ve evlatları, hilafet makamında kıyamete dek dine arka oldular, o makama şeref verdiler. Ben bu kapıya bir şey dilemek icin geldim; daha dehlizde baş koşe oldum, yuceldim. Ekmek umidiyle armağan olarak su getirdim; ekmek kokusu, beni ta cennetin baş koşesine kadar cekti, goturdu. Ekmek, bir Adem'i cennetten surdurdu; beni ise cennetliklerle kaynaştırdı. Melek gibi sudan da vazgectim, ekmekten de. Bu kapıda gok gibi ihtiyarsız donmekteyim. Aşıklarının cisimlerinin, aşıkların canlarının donmesinden başka dunyada garezsiz bir donuş yoktur. Her şey bir maksatla hareket eder, her şey bir maksatla donup dolaşır." Kul aşığı olanlar, bu cuz'e muştak olmazlar, Cuz'e muştak olan, kulden mahrum kalır. Cuzu, cuze aşık olunca maşuku, cabucak kullune gider, aşık ayrılığa duşer. Cuz'u seven, maskaralaştı, başkalarına kul oldu. Denize duştu, boğulmak uzere; eline gecen ota yapışmakta. O zayıf maşuk, hakim değildir ki aşığın derdine derman olsun. Efendisinin işini mi gorsun, kendi işini mi? "Zina edersen hur kadınla et" sozu bu yuzden ata sozu olup kaldı."Calacaksan inci cal" sozu de neye meyledeceksen en iyisine meylet manasına geldi. Kul yani maşuk; efendisinin, Allahsı'nın yanına gitti. Aşık ağlayıp inler bir halde kaldı. Gul kokusu, gule gitti; o, hor hakir kala kaldı. Dirliğinden uzaklaştı... Calışması zayi oldu. Cektiği eziyet hice gitti, ayağı yaralandı. Golge avlayan avcıya benzedi. Hic golge ona sermaye olur mu? Adam kuşun golgesini sımsıkı tutmuş. Kuş da ağacın dalında ona şaşmakta ve." Bu akılsız adam neye seviniyor?" demekte... İşte sana batıl, işte sana curumuş sebep! Eğer cuzu kulle muttasıldır, ayrılmaz dersen diken ye, gul isteme. Diken de gulden ayrılmaz. Cuz'u kul' ancak bir yuzden bağlıdır. Yoksa Allahnın peygamberleri gondermesi abes olurdu. Cunku peygamberler, kulları Allahya ulaştırmak icin gelmişlerdir. Herkes bir tenden ibaretse, Allah ile kul, kul ile cuz ise birbirine bağlıdır; kiki kime ulaştırırlar? Oğul bu sozun sonu yoktur. Gun sona erdi, hikayeyi tamamla! Su testisini sunup tapuya hizmet ve tazim tohumunu ekti. Dedi ki:" Bu armağanı o sultana goturun, padişahtan murat isteyeni ihtiyactan kurtarın! Tatlı, lezzetli su... Yağmur sularından biriken golden toplanmıştır. Testi de guzel, yepyeni." Padişah kullarının bu soze gulecekleri geldi. Fakat o armağanı can gibi kabul ettiler. Cunku basiret sahibi padişahın tabiatındaki lutuf, butun saray erkanını da sirayet etmişti. Padişahların huyu halka da tesir eder. Yeşil gok, yeryuzunu de yeşertir. Padişah bir havuza benzer. Maiyetini de luleler gibi bil. Su, gollere lulelerden akar. Lulelerden akan suların hepsi, tertemiz bir havuzdan geldiği icin her lule, zevkli ve tatlı su akıtır. Eğer havuzdaki su tuzlu ve pis olursa her luleden aynı su akar. Cunku her lule havuza muttasıldır. Sen bu sozun manasına iyice dal, adamakıllı dikkat et, duşun! Yurdu olmayan padişahlar padişahı can da, bak, butun bedene nasıl tesir etmiştir. Tabiatı, soyu sopu hoş aklın lutfu da, bak, butun bedeni nasıl mueddep bir hale getiriyor. Kararı, sukunu olmayan şuh ve şen aşk da butun bedeni nasıl cununa surukluyor? Kevser gibi olan deniz suyunun letafeti yuzunden dibindeki ateş parcalarının hemen hepsi inci ve mucevherdir. Usta hangi hunerde tanınmışsa, hangi hunerle şehvet bulmuşsa cırağı da o hunerde ilerler, o hunerde meşhur olur. Usul ilmini bilen ustadın yanında zihni cevik, istidatlı talebe usul okur; Fakih ustadın yanında da usul okumaz, fıkıh tahsil eder. Nahiv ustadının talebesi nahiv ustadı olur. Hakikat yolunda mahvolan ustadın talebesi ise ustadının sayesinde padişahta mahvolur, yokluğa erişir. Olum gunu butun bu bilgiler icinde işe yarayan ve yol azığı olanı da yokluk bilgisidir. Bir nahiv alimi, gemiye binmişti. O kendini beğenmiş alim, yuzunu gemiciye donup, "Sen hic nahiv okudun mu?" demişti. Gemici "hayır" deyince demişti ki : "Yarı omrun hice gitti." Gemici bu soze kızdı, gonlu kırıldı. Fakat susup derhal cevap vermedi. Derken ruzgar gemiyi bir girdaba duşurdu. Gemici, o nahiv alimine bağırdı: " Yuzmeyi bilir misin, soyle!" nahivci "Bilmem bende yuzgeclik arama" deyince "Nahiv alimi, butun omrun hice gitti. Cunku gemi bu girdapta batacak. İyi bil burada mahiv bilgisi lazım, nahiv bilgisi değil. Eğer mahiv bilgisini biliyorsan tehlikesizce denize dal! Deniz suyu, oluyu başında taşır. Fakat denize duşen adam diri olursa nerede kurtulacak? Sen de eğer beşeriyet vasıflarından oldunse hakikat sırları denizi, seni başının ustune kor. Ey alim, sen halka eşek diyorsun ama şimdi sen, eşek gibi buz ustunde kalakaldın. İstersen dunyada zamanın allamesi ol, hele şimdicik dunyanın yokluğunu da gor, zamanın yokluğunu da!" dedi. Nahivciyi, size yok olma nahvini oğretmek icin hikaye arasında hikaye ettik. Fıkhı bilmeyi de yok olmada bulursun, nahvi tahsil etmeyi de, sarftaki değişiklikleri de, ey yuce sevgilim! O su testisi bizim bilgilerimizdi; halife de Allah bilgisinin Diclesi. Biz dolu testileri Dicle'ye goturuyoruz. Boyle olduğu halde eşek olduğumuzu bilmezsek hakikaten eşeğiz! O Arap, bari o hususta mazurdu. Cunku Dicle'yi bilmiyordu, cok uzaktaydı. Bizim gibi Dicle'den haberi olsaydı o testiyi alıp konaktan konağa kona goce goturmezdi. Hatta Dicle'yi bilseydi o testiyi kırar, bu işten tamamı ile vazgecerdi. Halife, bunu gorup bedevinin ahvalini duyunca o testiyi altınla doldurdu, daha fazla da ihsanda bulunup. Hediyeler, hususi hil'atler verdi, bedeviyi yoksulluktan kurtardı. O Ulu padişah, o ihsan dunyası, o adalet denizi, adamlarından birisine. "Bu altın dolu testiyi ona ver. Donerken de onu Dicle yoluyla gotur. Col yolundan buraya gelmiş. Halbuki Dicle yolu, yurduna daha yakındır" dedi. Bedevi, gemiye binip Dicle'yi gorunce utancından iki buklum olmaya, yere kapanmaya başladı. "Bu ihsan sahibi comert padişahın lutfuna şaştım. Daha ziyade şaşılacak şey de şu ki, o suyu aldı. O comertlik denizi oyle hor ve kalp armağanı nasıl oldu kabul etti?" diyordu. Ey oğul! Butun dunyayı, ağzına kadar ilmle, guzellikle dolu bir testi bil. Fakat bu ilim ve guzellik, fevkalade dolu olduğundan derisine sığamayan kişinin Dicle'sinden bir katradır. O gizli bir defineydi. Pek dolu olduğundan yarıldı, kendisini izhar etti. Toprağı, goklerden daha parlak bir hale getirdi. Gizli bir hazineyken coştu; toprağı atlas giyen bir sultan haline soktu. O Bedevi, Allahnın Dicle'sinden bir katrayı gorseydi hakikatte bir deniz olan o katranın onunde testisini atardı. Onu gorenler, daima kendilerinden gecmiş bir haldedirler. Bu yokluk halinde testilerini taşlayıp kırmışlardır. Ey himmet edip testiyi kıran! O testi, kırılmakla daha iyi yapılmış olur. Kup kırılır ama icindeki su dokulmez. Bu kırılmada yuzlerce sağlamlık vardır. Kupun butun parcaları oynamakta, hallenmektedir. Fakat Akl ı Cuz'i, bunu imkansız gorur. Bu halette ortada ne testi gorunur, ne su. Bunu iyice gor, doğrusunu Allah daha iyi bilir. Mana kapısını doversen acarlar. Fikir kanadını terket ki seni iri bir doğan haline getirsinler. Fikir kanadı, camurlara bulanmıştır, ağırdır. Sen toprak yemeğe alışmışsın; onun icin toprak, sana can gibi geliyor. Ekmek et... Bunlar topraktır, bunları daha az ye de toprak gibi yeryuzunde kalma. Acıkınca kızgın gecimsiz, aslı kotu bir kopek oluyorsun. Karnın doyunca murdarlaşıyor, ayak ustunde duran ve hicbir şeyden haberi olmayan bir duvar kesiliyorsun. Şu halde sen bir zaman pis, murdar bir hale geliyor, bir zaman kopekleşiyorsun. Aslanların yolunda nasıl yuruyebilecek, nasıl koşup seğirteceksin? Sana avlanmakta yarayan ancak kopektir. Bunu boyle bil de kopeğe daha az miktarda kemik at. Cunku kopeğin karnı doyarsa daha ziyade serkeşleşir. Bu serkeşlikle ava istediğin gibi gider mi? O Bedeviyi, oraya yoksulluk cekiyordu. Nihayet o kapıyı, o devleti gordu. O penahı olmayan yoksula padişahın ihsanını hikaye etmiştik. Aşık, aşk diyarında ne soylerse soylesin, ağzından aşk kokusu duyulur. Fıkıhtan bahsetse ağzından hep yokluğa ait sozler cıkar; o sozlerden yokluk kokusu gelir. Kufre ait bahis acsa o bahsinde din kokusu vardır. Şupheye dair soz soylese sozleri, yakıni anlatmış olur. Eğri soylese doğru gorunur. O ne guzel eğridir ki doğruyu susler. Doğruluk denizinden zuhur eden o eğri kopuk, feridir. Saf asıl, o fer'i de saflıkla bezemiştir. O kopuğu saf ve makbul bil. Sevgilinin dudağından cıkan azarlayış say. Aşığın, pek de istemediği o azar, sevgilinin yuzunun hatırı icin hoş gorulur. Şekeri ekmek şekline sokar, pişirirsen tadınca yine onda şeker lezzeti vardır, ekmek lezzeti bulunmaz. Bir mumin, altından yapılmış bir put bulsa hic onu Şamanlara bırakır mı? Bırakmadıktan başka alır, ateşe atar. Onun ariyet şeklini bu suretle eritip bozar. Altında put şekli kalmaz. Cunku suret, ibadete manidir, yol vurucudur. O putun hakikati, yani altın; Allahnın bir ihsanıdır. Sonradan put şekline sokulmuştur. Altın, Allah ihsanı olup altınlık nasıl bu ihsan icin ariyet put şeklide altın icin arızi bir surettir. Bir pire icin yepyeni kilimi yakma. Sineğin verdiği baş ağrısı yuzunden gununu zayi etme. Surette kalırsan putperestsin. Her şeyin suretini bırak, manaya bak. Hacca gidersen hac yoldaşı ara. Ama ha Hintli olmuş, ha Turk, ha Arap. Onun şekline rengine bakma; azmine ve maksadına bak. Rengi kara bile olsa değil mi ki seninle aynı maksadı guduyor, aynı senin rengindedir, sen ona beyaz de. Bu hikaye parca bucuk soylendi Aşıkların işi gibi başsız, ayaksız nakledildi. Fakat hakikatte başı yoktur, ezel gibi evveline evvel bulunmaz. Sonu da yok. Ebetle eş! Hatta su gibidir; her katrası hem baştır, hem ayak. Hem de başsız, ayaksız koşup gider. Haşa, bu hikaye değil, kendine gel! Bizim ve senin bugunku halimizdir, dikkat et! Kuvvet ve kudret sahibi olan sofilerin yanında gecmiş anılmaz. Arap da biziz, testi de biziz, padişah da biziz, hepsi biziz. Ezelde mahrum olanlar, bunu anlamaktan mahrum kaldılar. Aklı erkek bil. Kadın da bu nefis ve tabiattır. Bu ikisi zulmete mensup ve munkirdirler; akıl ise ışıktır. Şimdi dinle, asıl inkar neden meydana geldi, Şundan: kullun ceşit, ceşit cuzileri vardır. Bu kullun cuz'u, cuzulerin kulle nispeti gibi değildir ; gulun cuz'u olan gul kokusu gibi de değildir. . Yeşilliğin letafeti guldeki guldeki letafetin cuz'u olduğu gibi kumrunun sesi de bulbul nağmesinin bir cuz'udur. Eğer bu husustaki muşkul şeyleri anlatmaya, onlara cevap vermeye koyulsam susamışlara ne vakit su vereceğim? Eğer sen, burada muşkul vaziyete duştuysen sabret. Sabır, gamdan kurtulmak icin anahtardır. Sakın, endişelerden sakın! Fikir aslan ve yaban eşeğidir, gonuller de ormanlıklar. Perhizler, ilacların başıdır. Cunku kaşınma, uyuzluğu arttırır. Perhiz, şuphe yok ki ilacın aslıdır. Duşuncelerden perhiz et de can kuvvetini gor! Sen, kulak gibi bu sozlere kabiliyet kazan da sana altından kupe takayım. Kupe de ne? Altın madeni olursun Aya, Sureyya'ya kadar yukselirsin. Once şunu duy ki bu muhtelif halkın canları da "elif"ten "ya" ya kadar olan harfler gibi muhteliftir. Bir yuzden baştan ayağa kadar hepsi birse de yine muhtelif harflerde birbirlerine benzerlik yoktur. Harfler; bir yuzden birbirlerine zıt, bir yuzden birbirleriyle bir, bir yuzden faydasız ve alaydan ibaret, bir yuzden tamamı ile faydalı ve ciddidir. Kıyamet gunu her şeyin Allahya arz edileceği, Allah tarafından gorulup sorulacağı en buyuk bir gundur. Kendisini gostermeyi suslenip bezenen kişi ister. O gorunuş gunu; Hindu gibi yuzu kapkara olan kişiye rusvay olmak nobetinin gelip cattığı gundur, Yuzu guneş gibi olmayan, ancak yuzunu pece gibi orten geceyi ister. Dikeninde bir gul yaprağı bile bulunmadığından baharlar onun sırlarına duşman kesilmiştir. Fakat bahar, baştan ayağa kadar gul ve susen olana iki aydın gozdur. Manadan mahrum olan diken, gul bahcesiyle bir arada bulunabilmek icin guz mevsimini ister guz mevsimini! Cunku guz, hem gulun oğunecek halini, hem dikenin ayıbını orter. Bu suretle sen de onun rengiyle bunun halini gormezsin. Şu halde guz, dikenin hayatıdır, baharıdır. Cunku guzun ikisi de bir gorunur. Ama bahcıvan, gulu guzun de gorur. Bu bir kişinin goruşu yok mu? Yuzlerce cihanın goruşunden iyidir. Zaten Cihan o bir kişiden ibarettir. Geri kalanlar, hep onun tabileridir, hep onun yuzunden gecinenlerdir. Onun icin butun guzel cicekler " Mujde, mujde; işte bahar gelmekte " deyip dururlar; Cicekler, akarsu zinciri gibi parlamak, meyveler, tomurcuklanmak icin hep baharı isterler. Baharda cicek dokulunce meyve baş gosterir. Ten de harap olunca can gorunur. Meyve manadır, cicek onun sureti. O cicek, mujdedir, meyve de nimeti! Cicek dokuldu mu meyve meydana cıkar. O kayboldu mu bu fazlasıyla gorunur. Ekmek kırılıp yenmeyince kuvvet verir mi; salkımlar sıkılmadıkca şarap olur mu? Hileli, ilacların arasında kırılıp ezilmedikce ilaclar, nereden sıhhati arttıracak? Mesnevi'den Hikayeler Alıntı