Bey'in Guzel Atı Bir beyin pek guzel bir atı vardı. Padişahın at surulerinde eşi yoktu. Bir gun o ata binip padişahın alayına katıldı. Harzemşah'ın gozu, ansızın ona ilişti. Atın calımı, rengi padişahın gozunu aldı. Donunceye kadar o attan gozunu ayıramadı. Hangi uzvuna baksa oburunden daha guzel gorunuyordu. Cevikliğinden, guzelliğinden ruhaniyetinden başka Allah ona eşsiz bir guzellik vermişti. Padişah aklıyla şoyle bir, araştırdı. Bu nedir ki aklımı celdi? Dedi. Gozum boyle atları cok ordu, toktur, ganidir. Belki boyle guneş gibi iki yuz at gormuş, aydınlanmıştır. Şahların ruhları bence beydaktır. Boyle olduğu halde nasıl olur da bir yarım at, haksız olarak gozumu celer? Yoksa buyuculeri yaratan bir buyu mu yaptı? Bu, onun cekişi olmalı, atın hassası değil. Fatiha okudu, bir hayli lahavle cekti. Fakat okuduğu fatiha gonlundeki derdi coğalttı. Cunku padişahı ceken zaten fatihaydı. Fatiha bir muradın olmasında, bir kotulukten kurtulmada birebirdir. Ama onu bu derde sokan, fatihanın sahibi Allahydı. Goze bir başkasını gosterirse bu onun işidir. Gozden kendisinden başkası kaybolur, goz yalnız Hakk'ı gorurse bu da onun uyandırmasıdır. Padişah, iyice anladı ki gonlunun akması Allahdan. Allah'ın işi her an eşsiz orneksiz şeyler yaratmaktır. Onun hilesiyle taştan okuze, taştan ata tapar, secde ederler. Kafire gore putun bir ikincisi olamaz. Halbuki putta ne bir kudret vardır, ne bir ruhaniyet. Oyle olduğu halde o gizliden gizli gonulleri cekip duran nedir? O, bu aleme başka bir alemden parlamadadır. Bu pusuyu akılda gormez canda. Ben goremiyorum sen gorebiliyorsan gor. Harzemşah, gezintiden donunce saltanat erkanının ileri gelenlerine sırrını actı. Derhal, cavuşlara o atı. Beyden alıp getirmelerini emretti. Cavuşlar ateş gibi koşup vardılar. Dağ gibi olan o bey yune dondu adeta. Dertten elemden canı ağzına geldi. imadulmulk'ten başka derdine derman olacak kimseyi goremedi. İmadulmulk onun bayrağıydı. Herkes onun altına gelirdi. Her zulum goren dertten olum haline gelen koşar ona başvururdu. Ulular icinde ondan daha saygılısı ondan daha ustunu yoktu. Padişahın kapısında adeta bir peygamberdi. Vezirliğe tamahı yoktu. Soyu sopu temizdi zahitti, ibadet ehliydi. Geceleri kalkar Allah'a ibadette bulunurdu. Comertlikte de sanki bir hatemdi. Rey ve tedbiri pek kutluydu. Her hususta reyi sınanmıştı. Can vermede de comertti. Mal vermede de. Yeni ay gibi gayb guneşini dilerdi. Beylikte garipti kimsesizdi. Yokluk ve Allah sevgisi sıfatlarında gizlenmişti. Her ihtiyac sahibine baba gibiydi. Padişahın tapısında şefaatciydi her zararı def ederdi. Kotulere Allah hilmi gibi orterdi. Hasılı huyu halkın huyundan bambaşka ve tamamıyla aykırıydı. Kac kere vezirliği bırakıp ibadet icin yalnızca dağlara yonelmişti de padişah yuzlerce niyazlarda bulunarak onu onlemişti. Her an yuzlerce suca şefaat etse padişah ondan utanır şefaatini kabul ederdi. O bey adalet ve insaf sahibi imadulmulk' un yanına baş acık bir halde koştu. Başına topraklar serpiyordu. Dedi ki Haremde neyim var neyim yoksa hepsini alsın yağmacılara buyursun varımı yoğumu yağma ettirsin. Fakat şu bir tek at yok mu o benim canımdır. Ey beni seven hayrımı isteyen! İyice bil ki onu alırsa oldum ben. Bu atı elimden alırsa muhakkak biliyorum ki yaşayamam artık. Allah sana bu yakınlığı ihsan etmiş ey Mesih hemen elinle başımı okşa kadına da sabrederim, altınım akarım gitse de aldırmam. Bu ne uydurmalar nede hile eyer inanmazsan bu hararetimi yalan sanırsan hazırım. Sına; sozu doğrumu yalan mı anla! İmadulmulk bu hali gordu gozleri yaşardı, ağladı. Gozlerini silerek perişan bir halde padişahın tapısına koştu. Padişahın huzurunda durdu. Ağzını yumdu fakat icinden kulların Allahsına gizlice yalvarıyordu, ayakta duruyor fakat sultanının icinden gecirdiği şeyleri duyuyordu. Gonlunden şunları duşunmekte Allahya şoyle niyaz etmekteydi. Yarabbi, o genc, eğri yola gittiyse affet senden başkasına sığınmak doğru değil. Fakat sen onun yaptığını bakma sana layık olanı yap. O tutsak olan kullardan halas olmasını beklemede. Fakat sen halas et onu. Cunku bu halkın hepside muhtactır yoksulundan tut da padişahına kadar hepsi. Yuceliklere sahip dururken bir mumdan bir mum yalımından yol bulmayı ummak. Guzelim parlak guneş meydandayken mumla kandilden ayrılmak istemek. Fakat şuphe yok ki bizim şanımız edebi terk etme nimete karşı kufranda bulunma heva ve hevesinize uymadır. Aklıların coğu duşunceye daldığı zaman yasa gibi karanlığı sever geceleyin yarasa bir kurtcağız yese bu kurt'u bile can guneşi beslemiş yetiştirmiştir. Yarasa geceleyin o kurt'u yiyip sarhoş olduysa kurt yine kurt yine guneş yuzunden canlanmıştır. Işığın aydınlığı meydana getiren guneş duşmanını bile doyurmaktadır. Fakat yarasa olmayan iri doğan kuşunun acık gozu doğru yolu gorur aydındır o da yasa gibi geceleyin gelişmek istese o vakit guneş edebe sokmak icin kulağını ceker. Der ki. Tutalım o inatcı yarasanın bir illeti var ya sana ne oldu? Sana bir dert vereyim seni bir zahmete sokayım da bir daha guneşten cekinmeyesin. Yusuf da zindanda bulunan birisine yakardı ondan yardım diledi. Dedi ki: buradan cıkınca ve Padişahın tapısında işim duzelince o azizin huzurunda beni an halimi soyle de beni bu hapisten kurtarsın. Hic sıkıntı icinde bulunan bir mahpus nasıl olurda başka bir mahpus kurtarabilir dunyadakilerin hepsi de mahpustur. Zindandadır. Şu fani dunyada olumu bekleyip dururlar. Pek nadirdir. Oyle bir adam ki bedeni zindanda ruhu yedinci kat gokte olsun. Hasılı Yusuf'ta o adamı kendine yardımcı gorduğunden zindanda beş kusur yıl kaldı. Şeytan o adamın aklından Yusuf'u cıkardı, gonlunden Yusuf'un sozunu kaybetti. O guzel huyludan boyle bir suc meydana geldiği icin adalet sahibi Allah onu yıllarca zindanda bıraktı. Adalet guneşinin ne kusuru oldu ki sen yarasa gibi karanlıklara duştun. Denizden buluttan ne kusur meydana geldi ki sen kumdan seraptan yardım istiyorsun. Halk aklı ermeyenler yarasa tabiatındadırlar. Onlar gecici şeylere başvururlar kendileri gibi her şeyleri gelgectir. Fakat ey Yusuf senin bari gozun acık. Bir yarasa karanlıklara başvurur olmayacak şeylere muracaat eder. Fakat padişah doğanın gozune ne oldu ki dedi. Ustat bu suc yuzunden bir daha curumuş sopaya dayanma curuk tahtaya basma diye onu cezalandırdı. Fakat Yusuf'u da gonlune o mahpusluktan bir dert gelmesin diye kendisiyle meşgul etti. Allah ona oyle bir unsiyet oyle bir sarhoşluk ver di ki, gozunde ne zindan kaldı ne karanlık. Zindan Rahimden daha aşağılık daha kotu daha karanlık daha kanlı ve daha kokuşuk değil ya. Allah rahimde sana kendi tarafından bir pencere acınca bedenin gunden gune gelişti. O zindan da kıya kabul etmez bir zevkle bedenin duyguları adeta dikilmiş bir ağac gibi guzelce acıldı. O rahimden cıkmak sana pek guc gelirdi. Ananın kasığından arkaya doğru kacardın. Lezzet dışardan gelmez icten gelir. Bunu boyle bil. Koşkleri kaleleri aramayı ahmaklık say. Birisi Mescit bucağında sarhoş ve neşelidir. Oburu bağda bahcede suratını asar Muradına erişmez bir zevk bulamaz. Koşk bir şey değildir. Bedenin yık define yıkık yerdedir a benim beyim. Gormuyor musun bunu şarap meclisinde sarhoş yıkılınca zevk alıyor. Ev suretlerle dolu ama yık onu yık da defineyi bul sonra yine yap. Tasvir ve hayal nakışlarıyla dolu bir ev şu resimlerde vuslat definesinin ustune cekilmiş perdeye benzer. Şu gonulde suretler coşup duruyor ya onların hepsi definenin ışığı altınların parlayışı. Su arı durudur. Fakat ustunu kopuk kaplamış kopuk suya bir şey vurmasına mani oluyor. Değerli camda latiftir coşkundur. Fakat insanın bedeni onun ustune cekilmiş bir perdedir. Halkın dilinde soylene duran atalar sozunu duysana bize bizden gelir her ne gelirse. Bu kopuğe tapan susuzlar da kopuk yuzunden arı duru sudan uzaklaşmışlardır. Ey guneş sen gibi bir kıblemiz bir imanımız varken yine de geceye tapmakta yarasalık etmekteyiz. Ey yardımı dilenen lutfet de bu yarasaları civarında ucur onları bu yarasalıktan kurtar. Bu genc bana muracaat etti. Bu suc yuzunden yol sapıttı seni kaybetti. Fakat sen onun kusuruna bakma ormanlardaki aslanın gonlunden bir şeyler gecer ya imadulmulk' un gonlunden de bu duşunceler gecmekteydi. Gorunuşte Padişahın huzurundaydı. Fakat ruhu gayp bahcelerinde ucuyordu. Melekler gibi elest ulkesinde her an yeniden yeniye şarap icmekte sarhoş olmaktaydı. İci eğlencelerle duğun derneklerle doluydu. Dışı gamlarla kederlerle. Bedenin icinde mezarın icinde olduğu gibi hoş bir alem vardı. O bu şaşkınlık aleminde bakalım gayp ıkliminden ne zuhur edecek diye bekliyorduk. O sırada cavuşlar o atı Harzemşah'ın huzuruna cektiler hakikaten de bu gok kubbenin altın da o ceşit o boyda o renkte at yoktu. Rengi her gozu alıyordu. Sanki şimşekten aydan doğmuştu. Ne de guzeldi ya. Ay gibi Utarit gibi hızlı gutmekteydi. Sanki arpa yememişti kasırgayla beslenmişti. Ay bir gece icinde gok sahasını yurur aşar, ay bir gece icinde burcları donup dolaşıyor peki neden miracı inkar ediyorsun oyleyse. O eşi bulunmaz tek inci yuzlerce aya bedeldir. Bir işaretiyle ay ikiye bolundu şaşılacak şey şu ki ayı yardı ama halkın duyguları zayıf olduğu icin bu kadarcık bir mucize gosterdi. Yoksa peygamberlerle Allah resullerinin işleri gucleri goklerden de dışarıdır yıldızlardan da feleklerden şu donen goklerden dışarı cık ta onların işlerini guclerini seyret. Sen yumurtada ki kuş yavrusu gibisin. Havadaki kuşların tespihlerini duymazsın mucizeler burada anlatılamaz. Sen yine atla harzemşah'ın hikayesini anlat. Kopek olsun at olsun Allah guneşinin lutfu neye vurursa Ashabı Kehf'in kopeğine dondurur. Sonra onun lutfunun vuruşunu da bir sanma. Taşa da vurmuştur laale de laal, ondan bir define elde etmiştir. Taşsa yalnız bir hararet ve bir parlaklıktır guneş duvara da vurur fakat suya vurduğu gibi gorunmez. Parlamaz ona bir şey vurmaz ve ustunde bir şey titremez. O tek bir padişah bir ummet ata hayran, hayran baktı sonra yuzunu imadulmulk 'e dondurup ey buyuk adam dedi. Guzel bir at değil mi sanki yeryuzunden değil de cennetten gelmiş imadulmulk dedi ki: Padişahım gonlunun akışı sana şeytanı melek gibi gostermede. İyice dikkat edersen gorursun pek guzel pek dilber bu at ama bedenine gore başı kusurlu. Başı adeta okuz başına benziyor bu soz harzemşah'ın gonlune tesir etti. At gozunden duştu. Bir alım satımda garaz vasıta olur satılan şeyin o overse bir Yusuf'u uc arşın beze alırsın. Can verme cağında da Şeytan vasıtalık eder senden iman incisi alır. Ahmak derhal o sıkışık zamanda bir ibrik suyu imanını satıverir. Halbuki o su ibriği değildir. Bir hayalden i, ibarettir. O vasıtalık eden ibrik ancak bir hile peşindedir. Bir kotuluk yapmak ister. Şimdi sağlam ve semizken bile doğru şeyi bir hayal icin verip duruyorsun. cocuk gibi her an madendeki inciyi satıp yerine ceviz almaktasın. Ecel gununun o hastalığında boyle bir şeyi yaparsan şaşılmaz artık. Hayalinde bir surettir coşmuştur, fakat sınama zamanında ceviz gibi curumuş bir şey. O hayal ilk zuhur ettiği zaman dolunay gibidir. Ama sonunda yeni aya doner. Once bakınca onu sonra ne hale gelecekse oyle gorursun. Gorursen aldanmaz. Ondan kurtulursun. Ey emin kişi dunya curuk bir cevizdir. Onu pek sınama uzaktan bak. Padişah o atı hal gozuyle gordu imadulmulk meal gozuyle padişahın gozu titredi ancak iki arşınlık yolu gordu. O sonu goren erse elli arşınlık yolu gordu. Allahnın insanı gozune cektiği o surme ne surmedir ki can yuzlerce perdesinin ardındaki yolu gorur. Kainatın ulusunun gozu sonu gormeyle eş olmuştur. O yuzden cihanı leş gordu. Padişah bir kerecik bu zemmi duymakla iktifa etti. Gonlu attan soğudu gitti. Kendi gozunu bıraktı onun gozunu kabul etti. Kendi aklını bıraktı onun sozunu duydu. Bu bir bahaneydi o tek Allah at sahibinin yalvarması yuzunden padişahı attan soğuttu. Atın guzelliğini orttu ona gostermedi o sozde arada kapı gıcırtısı gibiydi. O sozu padişahın gozune bir perde yaptı. Ay o perdenin ardından kara gorundu. Ne temiz mimar ki gayp aleminde sozle afsunla kaleler yapar. Sozu sır koşkunun kapısının sesi bil. Bu ses kapının acılmasından mı geliyor kapının kapanmasından mı? Buna dikkat et. Kapı sesi duyulur kapı gorunmez. Bu sesi gorursunuz kapıyı gormezsiniz. Hikmet cengi o bir ses verdi mi dikkat et. Bakalım cennet kapılarından hangisi acıldı. Kotu soz kapısı acıldı mı bak bakalım cehennemin hangi kapısı acıldı. Kapısından uzak olsan da sesini duy. Ne mutlu gozu de acık olan kişiye. İyilik ettiğin muddetce gorursun ki iyi yaşamaktasın gonlun rahat. Fakat bir kotulukte bulundun bir fenalık ettin mi o yaşayış o zevk gizleniverir. Bu aşağılık kişilerin goruşune uyup kendi goruşunu terk etme. Bu gerkesler seni leşe doğru cekerler cunku. Nergis gibi gozlerini kapatıyor aman değneğimi tut beni yet ey ulu kişi diyorsun. Halbuki seni goturmek icin sectiğin o sopcıya dikkat edersen gorursun ku o senden de kordur. Kor gibi elini at Allah ipine yapış. Allahnın emrinden nehyinden başka bir şeyin etrafında donup dolaşma Allah ipi nedir. Heva ve hevesi terk etmek. Bu heva ve heves Ad kavmine bir kasırga kesilmiştir. Halk heva ve heves yuzunden zindanda oturmaktadır. Kuşun kanadı heva ve heves yuzunden bağlanmıştır. Balık heva ve heves yuzunden kızgın tavaya duşer. Namuslu adamlardan utanma arlanma heva ve heves yuzunden gider. Şahnenin gozu heva ve hevesten bir ateş yalımıdır. Carmıha gerilmek ve darı ağacının korkuncluğu heva ve heves yuzundendir. Yer yuzunde beden şahnelerini gordun ya can aleminin hukumlerini yuruten şahneleri de gor. Ruha gayp aleminde işkenceler vardır. Fakat sen sıcrayıp kurtulmadıkca bu işkenceler gizlidir. Kurtuldun mu işkenceyi azabı gorursun cunku zıt zıddıyla gorunur. Kuyuda ve kara su icinde doğan ovanın letafetiyle kuyunun zahmetini ne anlasın. Allah korkusuyla heva ve hevesten gectin mi Allah tesliminden bir sağrak elde edersin. Heva ve hevesine uyup dolaşma. Bırak o yolu Allah kapısına, sel sebil ırmağına doğru gel. Heva ve hevese uyup ot gibi yelin geldiği tarafa eğilme. Şuphe yok arş golgesi, cerden copten yapılma kulubelerden yeğdir. Padişah, atı gorursun, sahibine verin. Tez beni bu gunahtan kurtarın dedi. Fakat kendi kendine şu kadarcık bile soyleyemedi. Aslanı bu okuz başıyla aldatma. Hileyle ortaya okuz ayağını getirmedesin. Yuru, Allah ata okuz boynuzunu vermez. Bu şohret sahibi mimar, sanatını uygun yapar. Hic atın bedenine okuz azası koyar mı? Mimar bedenleri uygun yaratmıştır. Koşkleri bir yerden bir yere goturulur bir tarz da kurmuştur. Koşklerin arasına balkonlar cıkarmış, bir taraftan obur tarafa sarnıclar acmıştır. İclerinde sonsuz bir alem vardır. Bir kara cadıra bunca boşluğu sığdırmıştır. Gonul gozu, ululuk ıssı Allah'dan daima halden hale donmekte, daima sihri helale uğramakta bulunduğundan Mustafa, Allahdan cirkini cirkin hakkı hak olarak gostermesini diledi. O eşsiz imadulmulk 'u de yaptığı o hileye sevk eden, yine saltanat sahibi Allah'ydı. Allah hilesi bu hilelerin kaynağıdır. " Kalb ulu Allah'nın iki parmağı arasındadır." Gonlune hile ve kıyası veren Allah, hırkasını ateşe vermeyi de bilir. Bu guzel hikayenin de bir turlu sonu gelmiyor. Garip o zatın mezarından donunce Kethuda, onu kendi evine goturdu. O yuz altını ondan muhurlu bir kağıt alıp kendisine teslim etti. yemek cıkardı, hikayeler soyledi. Adamcağızın gonlunde yuzlerce umit gulu acıldı. Kolaylığın, guclukten sonra geldiğini gormuştu. garibe buna ait hikayeler anlattı. Vakit gece yarısını bile gecti. Hikaye soylerler konuşup dururlarken uyku, onları aldı, ta can otlağına kadar goturdu. Kethuda ruyasında o kutlu muhtesibi goru. Odanın baş koşesine gecmiş oturuyordu. Ona dedi ki: " Ey iyi ve şirin Kethuda, neler soylediysen hepsini bir, bir işittim, duydum. Fakat cevap vermeme izin yoktu. İzinsiz ağız acamam ki. Biz işlerin gidişatını oğrenmiş olduğumuzdan ağızlarımızı muhurlediler. Gayp sırları faş olmasın. Şu hayat, şu gecim yıkılmasın diye bizi soyletmiyorlar. Gaflet perdesi tamamıyla yırtılmasın, mihnet tenceresi yarı ham kalmasın diye susturdular bizi. Kulağımız kalmadı ama baştan ayağa kulağız. Ağzımız soylemiyor, dudağımız yok ama baştanbaşa sozuz. Ne verdiysek burada bulduk şimdi. Bu alem perdedir, o alemse asıl hakiki alem. Ekim gunu, ektiğini gizleme gunudur; tohumu toprağa sacma gunudur. Devşirme vaktiyse ektiğinin zuhur ettiği gundur. O gun mukafat gunu, ettiğini bulma gunudur. Şimdi benden o yeni konuğa edeceğin ihsanları duy. Onun gelip catacağını gorup duruyordun. Onun borcundan haberim vardı. Onun icin iki uc mucevher hazırlamıştım. Onların değeri borcuna yeter de artar bile. Konuğum, dertlenmesin diye bu işe girişmiştim. Onun dokuz bin altın borcu var. ona de ki. Borcunu bunların bir kısmıyla ode. Bir hayli para artar, onları harca beni de duadan unutma. Onu kendi elimle vermeyi isterdim. Filan deftere de bunu yazmışımdır. Fakat ecel muhlet vermedi ki ona Aden incilerini gizlice vereyim. O laal ve yakutları, bir şeye sardım. Onlar, o garibin borcu icin sakladığım şeylerdir, ustunde de onun adı yazılıdır. Filan kemerin altına gomdum. O dostun gamını, onceden yedim ben. Onların değerini Padişahlardan başka kimsecikler bilmez. Satarken dikkat et, aldatmasınlar seni. Aldanmadan korkuyorsan bir şeyi alırken Peygamberin oğrettiği gibi uc gunluğune muhayyer olarak al. Onların kesada duşeceğinden, değerlerinin duşkun olacağından korkma. Onun revacı hic gecmez. Mirascılarıma da selam soyle benden. Bu vasiyeti de kıldan kıla onlara anlat. O altınların cokluğuna kapılmasınlar. Hepsini o konuğun onune yığsınlar. Bu kadarını istemem derse al, dilediğine ver desinler. Ben verdiğimden bir habbe bile geri almam. Memeden cıkan sut, bir daha gerisin geriye memeye girmez. Verdiğini geri alan, Peygamberin sozune gore kopek gibi kusmuğunu yemiş olur. Bana lazım değil diye kapısını orter, o altını kabul etmezse altınları goturup onun kapısına doksunler. Kim oraya uğrarsa o altınları alsın, gotursun. İhlas sahibi kimseler hediye ettikleri şeyi geri almazlar. Ben o parayı o mucevherleri iki yıl once onun icin koydum, ululuk ıssı Allah'ya boyle nezirde bulundum. Mirascılarım ondan bir şey almak isterler. Bunu caiz gorurlerse aldıklarının yirmi misli ziyana girerler. Gonlumu incitmeden cekinmezlerse onlara yuzlerce mihnet kapısı acıktır. Allah'dan tatlı dillerle dilerim ve umarım ki hakkı mustahak olana ulaştırır. Bu sozlerden sonra Kethudaya iki şey daha anlattı ki onları anlatmak icin ağzımı acmayacağım. Hem o iki şey sır olarak kalsın, hem de Mesnevi o kadar uzamasın artık. Kethuda sıcrayıp ellerini cırparak uyandı. Gah gazel okumaktaydı, gah bağırıp ağlamakta. Konuk ne sevdalardasın dedi. Ey kethuda, sarhoş ve guzel bir halde kalktın. Gece ruyada ne gordun ey ulu er? Ne gordun de boyle şehre de sığamıyorsun, ovaya da. Filin ruyada Hindistan'ı mı gordu de boyle dostların halkasından kactın? Kethuda, guzel bir ruya gordum dedi. Gonlume doğmuş bir guneş gordum. O uyanık muhtesibi, o sevgiliye ulaşmak icin can vereni gordum. İstekleri veren bir iş icin cağrılınca bin kişiye bedel olan efendiyi gordum. Sarhoş ve kendisinden gecmiş bir halde boyle sayıp dokerken nihayet sarhoşluk, aklını, fikrini aldı. Evin ortasına upuzun duştu. Halk, başına uşuştu. Bir muddet sonra kendisine gelince dedi ki: Ey iyilik guzellik denizi ey akılları kendisinden geciren! Uyanıklıkta uyku veren, gonulsuzluk aleminde gonul alıcılığı bağışlayan! Aşağılık yoksullukta bir gonul zenginliği verir. Devlet boyunduruğunu da yoksulluk zinciri edersin. Zıddı, zıddın icine kor, yakıcı suya ateş hararetini verirsin. Nemrud' un ateşinde bahce gizlidir, harcamakla ihsan etmekle gelir artar. Bunu icindir ki o kurtuluş padişahı Mustafa, " Ey nimet sahipleri, comertlik kazanctır, kardır" demiştir. Mal sadakayla katiyen azalmaz. Hayırlarda bulunmak, malı zayi etmez, kaybolmaktan kurtarır. Altın zekat vermekle coşar, fazlalaşır. İnsanı kotulukten, fenalıktan kurtaran namazdır. Zekat vermen keseni korur. Namazın da seni kurtlardan kurtarır, cobanlık eder sana. Tatlı meyve; dalların yaprakların arasında gizlidir. Ebedi yaşayış, olumun icindedir. Gubre bir suretle toprağın gıdası olmuş yer, o gıda ile bir meyve doğurmuştur. Varlık, yoklukta gizlenmiştir. Secde edilmede secde etmede mevcuttur. Demirle taş gorunuşte karanlıktır fakat ic alemde nurdur alemin ışığıdır. Korkuda yuzlerce eminlik gizli. Gozun karasında bunca aydınlık var. beden okuzunun icinde şehzade var. defineyi bir yıkık yere gommuşsun. Bu suretle de bir kart eşek, o guzelim defineyi anlamasın, ondan kacsın; yani iblis, okuzu gorsun padişahı gormesin diyorsun. Mesnevi'den Hikayeler Alıntı