Cocuk Hakları ve Cocuk Hakları Sozleşmesi... ulkemizde cocuk hakları bildirgesi ne zaman kabul edildi cocuk hakları sozleşmesi hangi tarihte kabul edilmiştir sozleşmesi kac maddedir cocuk kac maddeden oluşur Cocuk Hakları ve Cocuk Hakları Sozleşmesi İlk kez Birleşmiş Milletler'in 1959'da yayımladığı Uluslar arası Cocuk Hakları Bildirgesi ile uluslar arası duzeyde gundeme gelen cocuk hakları, 1979'un Dunya Cocuk Yılı ilan edilmesiyle hemen her ulkede sıcak bir tartışma konusu yarattı. Dunyamızda hala milyonlarca cocuk eğitim olanaklarından yararlanamıyor, ağır calışma koşullarında somuruluyor, aile icinde hırpalanıyor, ceşitli hastalıklardan kucuk yaşta yaşamını yitiriyor ya da savaşlarda oluyor. Birleşmiş Milletler'in 20 Kasım 1989'da oybirliğiyle kabul ettiği Uluslararası Cocuk Hakları Anlaşması 18 yaşından kucuk herkesin sahip olduğu hakları ve devletlerin cocuklara karşı yerine getirmesi gereken gorevleri saptadı. Cocuk Hakları Sozleşmesi, Birleşmiş Milletler Genel Asamblesi tarafından 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edilerek 2 Eylul 1990 tarihinde de yururluğe konulmuştur. Kongre hem sivil hem de politik alanda ekonomik, sosyal ve kulturel haklar acısından Uluslararası İnsan Hakları'nın uygulamalı tek calışmasıdır. Anlaşmaya gore devletler bu haklara saygı gostereceklerini imza koyarak kabul etmektedirler. Cocuk Hakları Soz[eşmesi halen var olan en geniş uluslararası kabul gormuş ve katılımlı sozleşmedir Devletlerin buyuk coğunluğunun bu sozleşmenin prensiplerine katılmış olduğu gorulmektedir. Temel iki kavramın altının cizilmesi gerektiği ozellikle cocuk hakları sozleşmesinden sonra ortaya cıkmıştır. 1 Cocuğun birey olarak var olduğu ve haklarının bulunduğu, 2 Cocuğun yararları ilkesinin temel ilke olarak değerlendirilmesi gerekliliği, Uluslararası bildirgeler incelendiğinde cocuk istismarı ve ihmali olayına yer veren hukuki bağlayıcılığa sahip bir belgenin 1989 tarihine kadar varolmadığı gorulmektedir. Cocuklar. cocuk hakları ve cocuk refah, 1945 yılında kurulduğundan bu yana Birleşmiş Milletlerin merkezi ilgi odaklarından birini oluşturmuştur. Genel Kurul un gercekleştirdiği ilk calışmalardan biri bugun cocuklara yonelik uluslararası, yardım calışmalarının temel direği durumunda olan Birleşmiş Milletler Cocuklar Yardım Fonunun kurulması olmuştur. Genel Kurul tarafından 1948 yılında kabul edilen insan Hakları Evrensel Bildirgesi, cocukların ozel olarak ozen ve bakıma kavuşturmaları gerektiğini kabul etmiştir. 0 donemden sonra Birleşmiş Milletler cocuk haklarına yonelik olarak 1959 yılında Cocuk Hakları Bildirisini kabul etmiştir. Bu bildiride yer verilen cocuk haklarına uluslararası yasa gucunu kazandıran ilke metin ise Cocuk Haklarına dair sozleşmedir. Bu sozleşme 20 Kasım 1989 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda oybirliği ile kabul edilmiştir. Turkiye Cumhuriyetinde zamanın Cumhurbaşkanınca 14 Eylul 1990'da imzalanan Cocuk Hakları Sozleşmesi Aralık 1994 de Meclisten gecirilerek yururluğe girmiştir. Cocuk haklarını yasal ve manevi haklar olarak iki grupta incelemekte fayda vardır Yasal bir hak, ulkesinin yasası tarafından verilen ve uygulanan bir hak ve yetkidir. Manevi hak ise. doğrulanabilir bir yetkiyi tanımlamaktadır. Yasal bir hakkın hukukun adli mekanizmasıyla uygulanabilir olması zorunludur, oysa manevi bir hak her zaman uygulanamaz. Ancak manevi hakların, yasal hakların oluşumunda bir etken olabileceği unutulmamalıdır. Cocuk Haklarını şu alt başlıklarda incelemek mumkundur: 1 Refah Hakları:Bu haklar butun cocukların beslenme. tıbbi hizmet ve barınma ve eğitim gereksinimlerini Sağlar. 2 Korumacı Haklar:Cocukları yetersiz ilgiden. ev icindeki ihmal, fiziksel ya da duygusal istismardan ya da başka herhangi bir tehlikeden koruyacak haklarla ilgilidir. Korumacı hakların, cocukları yetişkinlere bağımlı kıldığın, ve ozerkliklerini yok ettiği icin e! eştiren kimi cocuk hakları savunucuları, korumacı hakların tanımlanması ve uygulanmasında cok hassas olmak gerektiğini ileri surmektedirler. 3 Yetişkin Haklarıynı anda yetişkinlerin tek başlarına sahip oldukları haklara. cocukların da sahip olmalar, gerektiğini soylemektedir. Bu istek yaşın, ayrıcalık vermek ya da yadsımak icin keyfi ve akıl dışı bir denektaşı olduğu goruşune dayanmaktadır. Bu yetişkin haklarını genc insanlara tanımak, onların bu onemli alanlardaki ozerkliklerini ve bağımsızlıklarını arttıracaktır. 4 Ana Baba/ara karşı Haklar:Cocukların reşitlik yaşına ulaşmadan once, ana babaları karşısında daha fazla bağımsızlık sahibi olmaları gerektiğini ifade eder. Yetişkin hakları gibi bu hakların amacı da cocukları korumak değil. kişisel ozelliklerini artırmaktır. Cocuk hakları konusunda korumacı ve ozgurleştirici eğilimler olmak uzere iki temel yaklaşımın olduğu gorulmektedir. Ancak, cocukların korunması ve cocuk haklarını n korunması zorunlu olarak birbirlerine karşıt değil! birbirlerini tamamlayıcı hedefler olarak değerlendirilmelidir. Korumacı yasalar. ozgurleştiricilerin cocuklara genişletmeyi istedikleri yetişkinlerin haklarının yerine gecmemeli, onlara destek olmalıdır. Turkiye'de cocuk hukuku ile ilgili gelişmelerin başlangıcı 19yuzyıldır. Bu alandaki onemli gelişmeler gercek anlamda Cumhuriyet doneminde gercekleşmiştir. Diğer hukuk sistemlerinin aksine Turk Hukuk Sisteminde cocukların korunmasına ait kurallar, esasları bakımından, doğrudan doğuya kanunlarla da desteklenmiştir. Bu kanunun model alındığı İsvicre kanunlarında da ayrı şekilde gozukmektedir. Modern hukuk sistemlerinde cocukların korunması, cocuğunda bir şahsiyet yani insan olarak sevgiye ve şefkate layık olması ve birlik yani cocuğun, toplumun, milletin. devletin bir parcasını oluşturması ve kamu yararına korunması fikrine dayanır. Memleketimizde ise uzun yıllar sosyal yardım ve bunun icinde cocuğun korunması dini kurumlar tarafından gercekleştirilmiştir. Osmanlı Devletinde bu sosyal kurumlar, 'Vakıflar' tarafından oluşturulmuştur. Turkiye'de cocuğa onem vermek, onu ve haklarını korumaya yonelik kurumların kurulmaya başlanması 19. yuzyıla rastlar. Mithat Paşa, Tuna Eyaleti Valisi iken Cocuk ıslahhanelerine ait bir tuzuk duzenlemiş ve aynı tuzuk uygulanmak uzere Dahiliye Nezaretince 1868 yılında butun valiliklere tamim edilmiştir. Sokaklarda dilenen cocuklarla, sakat erkek ve kadınların dilenmekten kurtarılmaları icin Darulacezeler kurulması 1890 yılında Halil Rıfat paşanın sadrazamlığı zamanında duşunulmuş ve gercekleşmesini II. Abdulhamit emretmiştir. Yine 1894 yılında cıkarılan "dilenciliğin mealine dair tuzuk" o zamanlar icin bu sahada kucumsenmeyecek onlemleri icermektedir. (3) Cumhuriyetle birlikte, Turk Medeni Kanunuyla cocukların haklarına ilişkin hukumler duzenlenmiş ve daha sonraları ise cıkarılan ozel kanunlarla, medeni kanundaki haklar tamamlanmaya calışılmıştır. ulkemizde. cocuğun ve haklarının korunmasıyla ilgili olarak cıkarılan ilk ozel kanun 5387 nolu, Korunmaya Muhtac Cocuklar Hakkında Kanun olup, 23 Mayıs 1949'da cıkarılmıştır. Daha sonra 1979 yılında 'Cocuk Mahkemelerinin Kuruluşu, Gorev ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun"un kabulu ile cocuk yargılamasına ozel bir statu kazandırılmıştır. Ancak yasa 1 Haziran 1982 de yururluğe girebilmiş ve yasada ongorulen cocuk mahkemeler ise 1988 yılında kurulabilmiştir. 27 Mayıs 1983 tarihinde ise "Sosyal Hizmetler ve Cocuk Esirgeme Kurumu Kanunu" yururluğe girmiş boylelikle de korunmaya muhtac cocuklar hakkında kanun yururlukten kaldırılmıştır. 1986 yılında ise cıraklık ve mesleki eğitim kanunu cıkarılmıştır. Son olarak, cocukların korunmasıyla ilgili olarak cıkarılan onemli yasalardan birisi de ozel eğitime muhtac cocuklar kanunu"dur. Polonya otoriteleri, Uluslararası Cocuk Yılı (1979) oncesinde, bir Cocuk Hakları Sozleşmesi hazırlanması icin oneride bulunurken, cocuk haklarının tutarlı ve bağlayıcı yasalar butunune dayanması gerekcesini one surmuşlerdir. Yapılan calışmalar sonucunda hazırlanan sozleşme metni, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından, 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edildikten sonra, 26 Ocak 1990 tarihinde imzaya acılmıştır. Sozleşme, daha imzaya acılışının ilk gununde 61 devlet tarafından imzalandı. Sozleşme, 2 Eylul 1990 tarihinde yururluğe girmiştir. Turkiye ise, 30 Eylul 1990 tarihinde imzaladığı sozleşmeyi, Ocak 1995 yılında onaylamıştır. Sozleşmenin Yapısı Sozleşme bir başlangıcla, uc bolumden oluşmaktadır. Başlangıc bolumunde, sozleşmenin ele aldığı soruna ilişkin temel ilkeler tespit edilmiştir. Birinci bolum, usulune uygun olarak sozleşmeyi onaylayan devletlerin ucuncu bolumlerde ise, sozleşmeye uyulmasının nasıl sağlanıp, denetleneceğini tanımlayan ve hangi koşullar altında yururluğe gireceğini belirleyen uygulama maddeleri bulunmaktadır. Sozleşmenin başlangıc' kısmı ele alındığında, sozleşmenin dayandığı esaslar şu şekilde tespit edilmektedir: Dunyada ozgurluk, barış ve adaletin temeli olan, butun insanların doğuştan insan haysiyetine sahip olmaları ile eşitliğin ve hakların devredilmez niteliği. insan Hakları Evrensel Beyannamesi ile Uluslararası İnsan Hakları Sozleşmesinin herkesin hak ve ozgurluklerden, ozellikle ırk, renk, cinsiyet, dil ve din, siyasi ya da oteki inanclarla. toplumsal ya da ulusal kokenler, zenginlik veya doğuştan ya da başka bir durumdan kaynaklanan ayrımlar dahil hic bir ayrım gozetmeksizin yararlanacağına" dair temel ilkesi. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin butun cocukların ozel bakım ve yardıma hakkı olduğuna" dair ilkesi. Cocukların buyumeleri ve esenlikleri icin doğal ortam olan ailenin, toplum icindeki işlerini tam olarak yerine getire bilmesi icin gerekli yardım ve koruma gormesinin zorunlu olduğu gerceği. Cocuğun kişiliğinin uyumlu bir bicimde gelişmesi icin bir aile ortamında, mutluluk, sevgi ve anlayış havası icinde buyumesi ihtiyacı. Cocuğun toplum icinde kişiliğine ozgu bir yaşam sure bilmesi icin hazırlanması, barış, saygınlık, hoşgoru, ozgurluk, eşitlik ve dayanışma duşuncesi icinde yetiştirilmesi duşuncesi. Cocuğa ozel bir koruma sağlanması gereksinimini belirten, 1959 tarihinde kabul edilmiş olan cocuk hakları beyannamesi ile diğer uluslararası belgelerde yer alan ilkeler. Sozleşme, cocuklara yonelik tutum ve davranışlara ilişkin evrensel standartları derleyip, tek bir hukuki metinde toplayan ve bağlayıcı olan ilk belge olma ozelliğini taşımaktadır. Yaşam, sağlık ve eğitim alanlarında gozetilecek standartları belirlemenin yanı sıra bu sozleşme, evde ya da iş yerinde, savaş sırasında ya da ic catışma donemlerinde, fiziksel ve cinsel nitelikte olanlarda dahil olmak uzere, şiddet ve istismara karşı cocuklara acık bir koruma getirmeyi amaclanmaktadır. Sozleşmenin Cocuklara Tanıdığı Haklar Genel olarak insan hakları ile bağlantılı butun haklar cocuklara tanınmıştır. Bu haklar; 1) Hangi yaşta olursa olsun butun insan varlıklarına tanınan hakları, işkenceye karşı koruma, bir isim ve tabiiyet edinme vb. hakları teyit eder ve bunları yansıtır. 2) Cocuklara ilişkin olarak, genel anlamda butun insanlara uygulanabilecek standartların yukselmesine yonelmiştir. Orneğin; ozel calışma koşullarının sağlanması gibi 3) Yalnızca cocuklarla veya onlarla ilgili konuları, orneğin, evlat edinme, ilkokul eğitimi, ana babalarla ilişkileri ele alır. ikinci bolum, sozleşmenin etkili bir şekilde uygulanmasına ilişkin hukumler icermektedir. Sozleşme, cocukların yaşam ve gelişimleri acısından gerekli temel koşullar uzerinde varılan bir uzlaşmayı yansıtmaktadır. Cocuk Haklarına Dair Sozleşme ve Turkiye Turkiye, sozleşmeyi 14 Eylul 1990 tarihinde imzalamıştır. İmza surecinde de Sozleşmenin cekince surulmesine izin verilen bazı maddelerine cekince koymuştur. Turkiye sozleşmeyi imzası sırasındaki cekince bildiriminde, sozleşmenin 17, 29 ve 30. maddelerini T. C. Anayasası ve 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşmasının ifade ve ruhuna uygun olarak yorumlayıp, uygulama hakkını saklı tuttuğunu ifade etmiştir. Cekince surulen bu maddelerde, etnik azınlık" ve 'yerli halk' dan olan cocukların konuşma dillerini, televizyon ve radyo gibi kitle iletişimi aracları ile okullarda kullanmaları ongorulmuştur. (5,1) Turkiye bakımından azınlık" sıfatı, sadece, uluslararası antlaşmalarla, kendilerine bu nitelik tanınan topluluklara aittir. Turkiye azınlık olarak sadece, Rum, Ermeni, Musevi ve Bulgar azınlıkları tanımakta, bunların dışında milli azınlık tanımamaktadır. 24.7.1923 Lozan Antlaşması ile 18 Ekim 1925 Turkiye Bulgaristan Dostluk Antlaşması dışında hic bir uluslararası belge Turkiye'yi, ulkesinde herhangi bir "milli azınlık"ın varlığını tanımak ve onlara şu veya bu hakları vermek yukumunu getirmemektedir. Bu nedenle Turkiye, Sozleşmenin azınlık grubu", "yerli ahali" ifadesini taşıyan 17., 29 ve 30. maddelerine cekince koyarak belgeyi imzalamış ve Ocak 1995'de de T. B. M. M. de onaylanmıştır. Onay sırasında, imza edilirken konulmuş olan cekinceler korunmuştur. (5,6,1,8) Bundan sonraki donemde Turkiye sozleşmenin hukumleri ışığında ic hukuk normlarını gozden gecirerek, sozleşmeyle celişen hukumleri saptayarak gerekli değişiklikleri yapmak durumunda ve yukumluluğundedir. Ulkemizde ise cocuklar bakımından en buyuk problem onları halen bir birey olarak algılanmamaları, dolayısıyla bir insan olarak onemsenmemeleri ve dikkate alınmamalarıdır. Her ne kadar herkes cocukların geleceğimiz"olduğu duşuncesinde anlaşmaktaysa da, oyle anlaşılıyor ki cocukların bugunleri duzenleme bakımından hem de toplumsal gelenekler ve inanışlar bakımından cocuklar, toplumun Ozgur ve eşit bileşenleri değildir. Cocukların hakları değil yetişkinlerce belirlenen odevleri vardır. Yapılanlar hep bugunler icin değil buyuklerinin uygun gorduğu yarınları icin yapılmaktadır. Birey olma onemli olmayıp devlet, milletle aile icin var olmaları onemlidir. Kendileri icin her konuda yetersiz ve zayıf oldukları ongorusu gecerlidir. Bu nedenle, her konuda buyuklerin koruma ve gozetimlerine gereksinimleri vardır. Kendileri icin alınması gerekli kararları da bu nedenle buyukleri alır. Zaten cocukluk donemi gecici bir donem olarak algılanmakta, asıl yaşamın ilerde yetişkinlikte başlayacağı goruşu kabul edilmektedir. Yukarıdaki duşunuş ve tutumlar yuzunden cocuklar, toplumsal yaşama eşit haklı ve Ozgur bireyler olarak katılamamakta, kendi potansiyellerini geliştirecek ve yaşayacak şekilde bir yaşam surememekte ve bu durum her turlu istismarın ve ihmalin zeminini oluşturmaktadır. Bu nedenle oncelikle, cocuğa bakış acısının değişmesi, onun oncelikle bir insan ve birey olduğunun kavranması ve toplumsal yaşama katılımı sağlanmalıdır. Bu nedenle hukuki duzenlemelerin, Birleşmiş Milletler Cocuk Hakları Sozleşmesiyle uyumlulaştırılacak şekilde yeniden bicimlendirilmesi acil bir gereksinim olarak gozukmektedir.