Yunanistan'ın geçtiğimiz yıl Fransa'dan 2,3 milyar dolar değerinde 18 Rafale savaş uçağı alması ve 24 adet F-35 alımı için ABD'ye resmi başvuruda bulunması, 5. kuşak savaş uçağımız olması beklenen Milli Muharip Uçak projesinin Türkiye açısından ne derece önemli olduğunu bir kez daha göstermişti. S-400 alımı ile birlikte başlayan süreçte Türkiye'nin hem F-35 projesinden dışlanması hem de Yunanistan'ın son alımları ile birlikte Ege'deki hava üstünlüğünün Yunanistan lehine değişecek olması, Türkiye'yi adımlarını daha da hızlandırmaya zorluyor. Türkiye'nin gelecek on yıllarda hava üstünlüğünün temel unsurunu oluşturacak olan MMU için çalışmalar bütün hızıyla sürse de, dünyadaki benzer örnekleriyle kıyaslanınca projenin yaşama geçirilmesi için gereken süre oldukça fazla. Türk Havacılık ve Uzay Sanayii Genel Müdürü Prof. Dr. Temel Kotil 'in yaptığı açıklamalara bakacak olursak TF-X, 18 Mart 2023'te hangardan çıkacak ve gelişmeler planlandığı gibi ilerlerse 2029-2030 yılından itibaren de Türk Hava Kuvvetleri'nin envanterine girmeye başlayacak. Böylece uzun yıllar boyunca Hava Kuvvetleri'mize hizmet etmiş olan F-16'larımız kademeli olarak emekliye ayrılacak; Türk ordusunun havadaki vurucu gücünü ise proje tamamlanıncaya kadar F-16'larımız ile birlikte gerek Baykar'ın gerekse TUSAŞ'ın ürettiği Bayraktar TB-2, Aksungur ve ANKA-S gibi SİHA'lar oluşturacak. Havacılık sanayi uzmanlarına göre ise 2030 yılı bile oldukça iyimser bir tahmin kabul ediliyor ve 2035-2040 yılından önce MMU projesinin tamamlanması son derece zor görünüyor. Çünkü bir SİHA'dan farklı olarak bir muharip savaş uçağı üretmek çok daha zorlu ve uzun bir süreç. 2019 yılındaki Paris Airshow'da TF-X'in dünyaya tanıtılması sırasında Rusya Stratejik Konjonktür Merkezi'nden hava savunma ve uçaksavar sistem uzmanı Oleg Ponomarenko 'nun belirtiği gibi, " Mesele şu ki, 5. nesil savaş uçağı çok farklı zorluktaki bir sistem. Seyir füzesini geliştirmek ve gelecek savaş uçaklarını geliştirmek çok farklı şeyler. Modern savaş uçağı çok karmaşık bir sistem." ABD'nin F-35 projesinin yaklaşık 15 yıl, Çin J-20 'sinin geliştirilmesinin ise 18 yıl sürdüğünü söylersek bu sürenin uzunluğu rahatlıkla anlaşılabilir. Türkiye eğer zorlukları aşmayı başarırsa, dünyada 5. kuşak savaş uçağı üreten sayılı ülkenin arasına girerek havacılık sanayinde bir üst klasmana yükselmiş olacak. Beşinci Kuşak Savaş Uçağı Nedir? Bir savaş uçağının 5. kuşak savaş uçağı olarak kabul görmesi için yazılı ölçütler bulunmuyor ama yine de böyle bir uçaktan genel olarak beklenen bazı karakteristik özellikler bulunmakta: Son derece düşük radar kesiti, tamamen saklanabilen silah yuvaları, gelişmiş radar sistemleri, afterburner kullanmadan süpersonik hızlarda seyir yeteneği, ağ bağlantılı entegre aviyonik sistemler gibi. Yani aşılması gereken oldukça fazla zorluk bulunmakta. Türkiye'nin milli muharip uçağın geliştirilmesi sırasında karşılaşacağı zorlukların başında ise projenin finansmanı, maliyet etkin bir uçak üretmek ve motor teknolojisi gelmekte. Bunların ne derece büyük bir sorun olduğunu görmek için Rusya'ya ve geliştirmeye çalıştığı 5. kuşak savaş uçağı olan Su-57 projesine bakmak yeterli. Su-57 Örneği Rusya hiç kuşkusuz dünyanın en iyi uçak tasarımcılarına ve geçmişten gelen devasa bir bilgi birikimine sahip ülkelerin başında geliyor. ABD'nin hava üstünlük uçağı F-22 'ye rakip olacak ve ileriki yıllarda SU-57 adını alacak PAK-FA kod adındaki uçağın geliştirilmesine de bu deneyimine güvenerek başlamıştı. Proje başladığında SU-57 için eski motorlara kıyasla hem daha güçlü hem de daha verimli olan bir motora gereksinim duyuldu. Böylece Izdeliye 30 adında bir motorun geliştirilmesine de başlandı. Izdeliye 30 bile aslında sıfırdan tasarlanan bir motor değildi; Su-35S 'te de kullanılan Al-31motorunun daha da geliştirilmiş bir sürümüydü. Çünkü düşen petrol fiyatlarının yarattığı ekonomik darboğaz, Rusya'nın yeni bir motor ya da düşük radar kesiti sağlayacak teknolojilerin geliştirebilmesi için ayırabileceği bütçeyi oldukça azaltmıştı. Rusya finansal zorlukları aşmak için Hindistan'ı 2007 yılında SU-57 projesine katılmaya davet etti. Hindistan bu teklife ilk başta oldukça sıcak yaklaşıp kabul etti. Zira kendisi de artık eskiyen Mig-21'lerin yerini alması için 2001 yılından beri Hal Tejas adında yeni kuşak bir savaş uçağı geliştirmeye uğraşıyor ancak istediği sonuca bir türlü ulaşamıyordu. Rusya'nın savaş uçağı yapımındaki deneyimi ve Hindistan'ın finansal desteği ile SU-57 başarılı bir proje olarak çok daha erken göklerde süzülmeye başlayabilirdi. Ne var ki 2012 yılında 144 adet kendine özgü SU-57 modeli alacağını duyuran Hindistan, 2018 yılına gelindiğinde bu sefer projeden çekildiğini bildiriyordu. Zira aradan geçen onca yıla, finansal desteğe ve Rusya'nın uçak motoru üretiminde neredeyse bir asırlık deneyimine karşılık SU-57 için geliştirilmeye çalışılan Izdeliye 30 motoru bir türlü tamamlanamamış ve üretilen uçaklara Izdeliye 117 ya da AL-41F1 motorları takılmak zorunda kalmıştı. Düşük radar izine sahip olması beklenen 5. kuşak bir uçak için radar izinin birinci öncelik olmadığı dönemden kalma bir motor kabul edilemezdi. Üstelik Rusya uçağın kaynak kodlarını paylaşmak konusunda da hiç istekli değildi. Çünkü ileriki yıllardaki olası bir modernizasyonda Hindistan'ı Rusya'ya bağımlı duruma düşürecekti. Milli Muharip Uçak Projesinde En Önemli Sorunlardan Biri Motor Türkiye'nin motor konusunda Rusya'nın yaşadığı zorlukların daha fazlasını yaşaması büyük olasılık. Zira hem havacılık sanayi konusundaki deneyimi hem de ekonomik gücü Rusya ile karşılaştırılabilir düzeyde değil. Rusya örneğinden de anlaşılacağı üzere 5. kuşak bir savaş uçağında kullanılabilecek bir motoru geliştirmek inanılmaz bir mühendislik yeteneği ve deneyimi gerektiriyor. Dünyanın en büyük 2. ekonomisi olan Çin bile, Chengdu J-20 savaş uçağında kullanılacak olan yaklaşık 20 yıldır geliştirmekte olduğu Xian WS-15 motorunun geliştirme çalışmalarını halen daha bitirebilmiş değil. Kısacası bir savaş uçağı motoru tasarlamak için para tek başına yeterli gelmiyor. Geçtiğimiz Nisan ayında Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy'nin 9'uncusu düzenlenen Türkiye-Ukrayna Yüksek Düzeyli Stratejik Konsey'i sırasında Motor Sich firmasının % 50 hissesini Türkiye'ye teklif etmesi bizim için değerlendirilmesi gereken bir fırsat. Motor Sich belki şu an 5. kuşak savaş uçakları için motor üretmiyor olabilir ancak Çin'in 10 yıldır sürekli ret yanıtı almasına karşın firmayı ısrarla satın almaya uğraşması firmanın ne derece önemli olduğunun bir göstergesi. Zira Motor Sich motor üretiminde onlarca yıllık deneyime ve yüzlerce yetişmiş kalifiye mühendise sahip. TÜBİTAK, TUSAŞ Motor Sanayii A. Ş. ve Roketsan işbirliği ile 2017 yılında geliştirilmeye başlanan TEI-TJ300 turbojet motorunun yalnızca 3 yıllık bir ar-ge'nin ardından kendi alanında dünya rekoru kırdığı düşünülecek olursa, Motor Sich firmasının sağlayacağı deneyim ile Türkiye'nin sağlayacağı finansman desteğinin yaratacağı sinerji ile motor teknolojileri konusunda çok daha farklı noktalara ulaşabiliriz. Maliyet Etkin Uçak Üretmenin Önemi Maliyet etkin bir savaş uçağı geliştirmenin önemine verilebilecek örneklerden ilki Japonya'nın geliştirmiş olduğu Mitsubishi F-2 'dir. F-22'den bile daha önce dünyada AESA radarını kullanan ilk uçak olan F-2, Lockheed Martin üretimi F-16 temel alınarak geliştirilmiş bir uçaktır. 1980'li yılların ortalarında geliştirme çalışmaları başlayan ve 2000 yılında hizmete giren F-2 her ne kadar zamanına göre gelişmiş bir uçak olsa da maliyet etkin bir uçak olmayınca 2011 yılından sonra üretimi durduruldu. Zira ar-ge çalışmaları hariç uçağın birim maliyeti günümüz parasıyla 130 milyon dolara ulaşmıştı. Yani temelini oluşturan bir F-16'nın 3 katından bile daha fazla! Üstelik her ne kadar gelişmiş olsa da 5. kuşak bir savaş uçağının dengi değildi! Dünyanın en gelişmiş hava üstünlük uçağı olarak kabul edilen F-22 de aynı nedenlerle Mitsubishi F-2 ile aynı yazgıyı paylaştı. Birim maliyetinin 350 milyon dolara ulaşması onu maliyet etkin bir uçak olmaktan çıkardığından her ne kadar gelişmiş olursa olsun üretimi durduruldu. Yeni kuşak bir savaş uçağının ar-ge maliyeti, birçok ülkenin artık tek başına altından kalkamayacağı kadar yüksek bir meblağa ulaşmış durumda. TF-X projesi için yetkililer tarafından dile getirilen rakamlar 15-20 milyar dolar arasında değişiyor. F-35 projesinin yalnızca son yazılım güncellemesi için 19 milyar dolarlık bir bütçe ayrıldığı düşünülecek olursa tüm TF-X projesi için düşünülen ar-ge rakamı son derece makul gözükebilir ama işin gözden kaçırılmaması gereken başka bir boyutu bulunmakta. Zira Türkiye toplamda 250 adet TF-X üretmeyi planlıyor. Bu rakamlara göre birim uçağa düşen yalnızca ar-ge maliyeti bile 80 milyon dolara ulaşmakta! Üstelik gerek SU-57 gerekse de F-35 gibi projelerinin gösterdiği üzere başlangıçta dile getirilen ar-ge rakamları geliştirme çalışmaları sürerken çok daha fazla artıyor. Türkiye, benzer rakiplerinden çok daha ucuz olan Bayraktar TB-2 ya da Anka ile maliyet etkin tasarımlarda ne derece başarılı olduğunu kanıtlamış durumda. Elbette benzer bir başarıyı TF-X projesinde de bekleyebiliriz. Yalnız yazının başında da belirtildiği üzere bir savaş uçağının ar-ge maliyeti, bir İHA'nın ar-ge maliyetine göre çok daha fazladır. Başka Ülkelerle Ortaklık Seçeneği Bu sorunu aşmak için Türkiye'nin önündeki seçeneklerden biri, TF-X'i başka ülkelerle birlikte ortak geliştirecek bir konsorsiyum kurmak, üretilecek uçak sayısını artırarak birim uçağa düşen ar-ge maliyetini makul bir düzeye düşürmektir. Nitekim dünyanın en büyük ekonomik güçleri arasında olmalarına karşın Fransa, Almanya ve İspanya dahi Geleceğin Muharip Hava Sistemi için güçlerini birleştirme kararı almıştır. Son yıllarda Malezya, Kazakistan, Pakistan, Endonezya ve Bangladeş gibi ülkelerin TF-X projesinde adının geçiyor olması, Türkiye'nin bir konsorsiyum arayışı içinde olduğunu göstermektedir. Ne yazık ki bu ülkelerin hiçbirinden şu ana kadar olumlu bir geri dönüş alınmış değildir. Maliyet etkin bir uçak üretebilmek için Türkiye'nin önündeki diğer bir seçenek ise TF-X'in diğer ülkelere satışıdır. Ancak havacılık sanayindeki korkunç rekabet ve politik baskılar nedeniyle bu da oldukça zordur. Örneğin Fransa 2004 yılından itibaren üretime giren Rafale savaş uçağını İsviçre, Hollanda, Güney Kore, Fas, Birleşik Arap Emirlikleri, Singapur ve Brezilya gibi birçok ülkeye satmaya çalışmış ama tüm girişimleri başarısızlıkla sonuçlanınca uçağın adı \" satılamayan uçak \"a çıkmıştı. Sorun, Rafale'in teknolojik açıdan benzerlerinden geri kalması değildi, Fransa'nın her uçak satma girişiminde ABD ya da Rusya gibi ülkelerin kendi uçaklarının satın alınması için diğer ülkelere baskı yapması ya da lobi faaliyetleri idi. Türkiye Olası Engellemelere Hazır Olmalıdır Türkiye'yi bu konuda da Fransa'nın karşılaştığı lobi faaliyetlerinden çok daha fazlası bekleyecek. Anımsanacağı üzere Türkiye ile Pakistan arasında 2018 yılında 1,5 milyar dolar değerinde 30 adet T-129 ATAK helikopterinin satışı için anlaşma yapılmış, fakat helikopterde kullanılan ABD menşeli LHTEC-T800 motorunun ihracatına ABD tarafından izin verilmemesi nedeniyle bu satış gerçekleşememişti. Yine aynı şekilde hem Bayraktar TB-2'de hem de Anka'da kullanılan Kanada üretimi Wescam MX-15D kameralarının ihracat izni de Karabağ Savaşı sırasında askıya alınmıştı. Aynı engellemelerin olası TF-X ihracatında karşımıza çıkacağı kuşkusuz bir gerçektir. Fakat ne kadar zorlu olursa olsun, Ortadoğu gibi bir coğrafyada Milli Muharip Uçak projesi Türkiye için yaşamsal bir öneme sahiptir. Böylesine büyük bir projenin en kısa zamanda yaşama geçirilmesi için gerek ulusal gerekse uluslararası ölçekte ayakları yere basan bir sinerjiye ve yönlendirmeye gereksinim vardır. Zira 6. kuşak savaş uçaklarının konuşulmaya başlandığı günümüzde, projenin çok daha fazla gecikmesi ölü olarak doğmasına neden olabilir.