Celal Şengör-Aptalı Tanımak kitabından. 'Yeni atanacak rektörleri ne denli zor bir ortamın beklediğini irdelerken Kemal birden, 'Ah! Bir Unamuno olabilmek!' deyiverdi. Sonra da, 'Unamuno olayını köşende herkese hatırlat. Hatırlat ki adam olan nasıl rektör olur, belli olsun' dedi. Olay şudur: Bask kökenli büyük fılozof ve edebiyatçı yazar Miguel de Unamuno y Jugo (1864-1936) 1936 yılında Salamanca Üniversitesi Rektörüydü. O yıl Kolomb'un Amerika'yı keşfettiği günde Üniversite'de 'Irkın Günü'' adlı büyük bir tören yapılıyordu. Törende kimler yoktu ki? Salamanca Piskoposu Dr. Play Daniel, Yabancı Lejyonunun kurucusu olan General Millan Astray ve en önemlisi Franco' nun eşi Dona Carmen, Dominikan papazı Peder Vicente Beltran ve kralcı yazar Jose Maria Peman. Profesör Francisco Maldonado da ateşli bir konuşma yaparak Katalan ve Bask milliyetçiliğine saldırdı, bunları sağlıklı bir vücuttaki urlara benzetti. Faşizm ise, İspanya' nın ona sağlığını iade edecek olan hekimiydi ve bu urları ameliyatla kesip atacaktı! Ortalık iyice alevlenmişti. Arka sıralardan birden birisi Yabancı Lejyonun parolasını haykırdı: '! Viva la Muerte!' Derken General Millan Astray kanları kaynatan parolaları döktürmeye başladı: 'İspanya!' diye haykırdı. Topluluk hep bir ağızdan, 'Tek'' diye cevap verdi. Tekrar 'İspanya'' diye haykırdı tek gözlü General: 'Yüce' diye karşılık verdi topluluk. Son olarak 'İspanya'' çağrısına 'Hür' cevabı geldi ve bu arada bazı Falanjistlar duvarda asılı duran Franco' nun resmine dönerek faşist selamı verdiler. Nihayet konuşma sırası rektöre gelmişti. Unamuno yerinden kalktı ve yavaşça kürsüye gitti: 'Biliyorum' dedi, 'hepiniz ne söyleyeceğimi bekliyorsunuz. Hepiniz beni tanıyorsunuz ve biliyorsunuz ki, sessiz kalamam. Böyle zamanlarda sessiz kalmak yalan söylemek demektir. Çünkü sessizlik kabul anlamına gelebilir. Profesör Maldonado' nun konuşması hakkında-hani konuşma denebilirse- birkaç şey söylemek istiyorum. Basklar ve Katalanlar hakkındaki hakaretlerin ima ettiği kişisel saldırıları bir kenara itelim: Ben Balboa doğumluyum. Sayın Piskopos ise, hoşuna gitse de gitmese de Barselona'lı bir Katalandır. Şimdi nekrofılistik ve zırva bir çığlık duydum: 'Yaşasın ölüm!'. Ve ben, ömrünü başkalarının anlayamamaktan kaynaklanan öfkesini uyandıran paradokslar oluşturmakla geçirmiş biri· olarak size söyleyebilirim ki, bu saçma paradoksu çok itici buluyorum. General Millan Astray bir sakattır. Bunu hiçbir alçaltıcı imada bulunmadan söylüyorum. Bir harp sakatı. Cervantes de öyleydi. Ne yazık ki şu anda İspanyada gereğinden çok fazla böyle sakat var. Eğer Tanrı yardımımıza gelmezse yakında çok daha fazlası da olacak. Beni üzen, General Millan Astray'ın toplum psikolojisini oluşturmasıdır. Cervantes'in ruh yüceliğine sahip olmayan bir sakat hiç kuşkusuz etrafında sakatlık yaratmaktan meş'um bir haz alacaktır.' Bunun üzerine Millan Astray kendini daha fazla tutamadı: 'Entelektüellere ölüm'' diye haykırdı. Jose Maria Peman da telişla 'Yalancı entelektüeller kahrolsun'' diye bağırdı. Ama rektörün durmaya niyeti yoktu: 'Burası' diye devam etti, 'aklın mabedidir ve ben de onun yüce rahibiyim. Onun kutsal alanını kirleten sizlersiniz. Kazanacaksınız, çünkü gereğinden fazla kaba gücünüz var. Ama ikna edemeyeceksiniz. Zira ikna edebilmek için anlatabilmeniz lazımdır. Ama anlatabilmek için gerekene sahip değilsiniz: Akıl ve mücadelede haklılık. Sizi İspanya için düşünmeye davet etmeyi bile faydasız buluyorum. Benim işim bitti!' Büyük filozof Unamuno'yu orada Falanjistler tarafından linç edilmekten ancak Franco' nun eşi Dofıa Carmen kurtarabilmiştir. O akşam Salamancidaki kulüpte de rektör aleyhine slogan atılmış, kendisi kulübü terke zorlanmıştır. Ama Unamuno' nun akıl lehine söyledikleri, insan haysiyeti ve insan düşüncesini savunmadaki korkusuzluğu tarihe geçmiştir. İşte bugün Türkiye Cumhuriyeti Üniversitelerinde aklı ve onun ürünü olan insan haysiyetini bu şartlarda ve böyle koruyabilecek rektörler tarihe geçeceklerdir. Her yeni atanacak rektör Unamuno'nun sözlerini kulağına küpe yapsın.'﻿