Mübadele; Zorunlu Göç, Zorunlu Umut

Ayrılık herkes için zordur sanırım. Ayrılık veda gerektirir çünkü, ayrılık veda etmeden olmaz. İnsan bir şeyleri ya da birini geride bırakacağını bilince, özleyeceğini bilince, geleceğin nasıl olacağından korkunca veda etmek istemiyor. Çocukluğumun geçtiği eve veda ettim, aileme ve on sekiz yıl boyunca yaşadığım şehre belirli aralıklarla veda etmeye devam ediyorum ama en acısı bir daha hiç göremeyeceğini bildiğin yerlere, insanlara veda etmek. Hayatımda büyük yeri olan dedemle vedalaşmam üstünden altı yıl geçmiş olsa bile- hala ağlatır beni. Dedemin masalları, neşeyle söylediği Rumca şarkıları, Rumca tekerlemeleri, onu ziyarete gitmedim diye şakacıktan ağlamaları... Onunla ilgili her şeye veda ettim, veda etmek zorunda kaldım. Dedemle daha fazla vakit geçirmek isterdim, onu daha iyi tanımak isterdim. Yaşım daha büyük olsaydı büyük dedemin hikayesini anlattırırdım dedeme, bana Rumca da öğretirdi belki ama dedemle zorunlu vedamız biraz erken oldu. Dedemin babası 1924 Mübadili olarak eşi ve kızıyla Girit'ten İzmir'e gelmiş. Dedem mübadeleye şahit olmamış ama mübadelenin izlerini taşırdı, nasıl taşımasındı ki... Mübadele kelimesi, ben küçükken girdi benim kelime dağarcığıma. Küçükken bu kelimenin ne demek olduğunu bilsem de harflerin arasında gizlenmiş başka neler olduğunu dedem gittikten sonra öğrendim. Mübadele sadece değişim değil; ayrılık, veda, özlem, acı ve korku da demek oluyor. Büyük dedemin göç hikayesini bilmediğimden, mübadeleyle ilgili düşünürüm zaman zaman; neler yaşadılar, neler gördüler, yeni yurtlarına nasıl alıştılar merak ederim. Merakımı biraz olsun dindirmek için de mübadeleyle ilgili şeyler araştırırım, okurum, izlerim... Ah Mana Mu ile böyle tanıştım. Adı "Ah Anneciğim" olan bir roman... Bu kitap zorunlu göçü, mübadillerin yaşadığı korkuyu ve zorlukları anlatsa da iç yakan ayrılığı çok güçlü bir biçimde aktarıyor. Ah Mana Mu'yu okuduktan sonra mübadele kavramı benim için tarifsiz bir acı ve her şeye rağmen umut etmek demek oldu. İnsanlar ağaç gibidir bence, ait olduklarını hissettikleri yere kök salarlar. Dedemin bir adeti vardı; doğan her çocuğu ve torunu için evinin bahçesine ağaç fidanı dikmiş zamanında. Dedemin de ağacı varmış İzmir'de. Dedemin ablasının da ağacı varmış, ama Girit'te. Belli ki dedemin babasının da vardı... Nesillerce yaşadıkları yerden sökülen yüz binlerce insan Türkiye'nin dört bir yanına atıldı; ağaçlarından, köklerinden ayrıldılar. Doğduğum günden beri yaşadığım evimizden taşınırken bile ağlayacak kadar üzülen ben, uçsuz bucaksız görünen denizin öbür ucunda ki kıyıya göç edecek olsam ne yapardım bilmiyorum. Evini, yaşamını bırakıp hiç görmediği bir yere gitmek zorunda kalan biri arkasında bırakacağı şeylere nasıl veda etmiştir acaba? İnsan çocukluğuna, gençliğine nasıl veda eder? Böyle bir ayrılığı hayal etmek gerçekten zor. Kaderine boyun eğmek zorunda kalan, zor olsa da veda eden binlerce insan sadece yurtlarından koparılmadı; aileler bile birbirlerinden ayrıldılar. Gelen gemiler yolculularını hep aynı yere bırakmamışlar. Bu nedenle bizim akrabalarımızın bir kısmı Antakya'da, bir kısmı Hatay'da yaşıyor. Suriye'de ve Lübnan'da da dedemin Rumca yazışarak iletişime geçtiği akrabalarımız var. Aileler sadece farklı şehirlere gidip ayrılmamış; yolculuk boyunca birçok mübadil hastalıklar, kötü koşullar nedeniyle ölmüşler ya da kardeşleri bildikleri Rumlar tarafından öldürülmüşler. Nereden baksan, ne görsen buram buram hüzün var bütün mübadillerin yaşadıklarında. "Hava yavaş yavaş kararıyordu, tıpkı umutlar gibi; ertesi gün güneş doğacaktı, umutlar yeniden doğar mıydı artık?". Umutlar Ah Mana Mu'da anlatıldığı gibi yeniden doğmuş olmalı. Yeniden bir hayat kurmak için, yaşamaya devam etmek için mübadillerin elinde olan tek şey umuttu. Onlar ayrılığa zorlanmış oldukları gibi umut etmeye de zorlandılar. Bilinmezliğe doğru yol alırken yeni, güzel günlerin umuduyla karşı kıyıya bakmış olmalılar. Hepimiz böyleyiz; ne yaşarsak yaşayalım yaşamaya, umut etmeye devam ediyoruz. Dedemin ailesi gibi bütün mübadil aileler yeniden yaşam kurdular, gittikleri şehirlere kök saldılar. Öyle ki birkaç nesil sonra 1924 Mübadelesi artık Türk ve Yunan tarihindeki önemsiz bir ayrıntı olacak. 1924 Mübadelesinden farklı olsalar da; bugün savaşlar nedeniyle irtica ve göçler devam ediyor, binlerce insan topraklarından ayrılıyor, acı çekiyor. Umudun onların içinde de var olması dileğiyle...