Kolayca Etkilenebilir İnsan

Birçok ünlü yazarın söylemiş olduğu gibi bir kurguyu etkileyici yapan, gerçekleri ne kadar iyi yansıtabildiğidir. William Golding'in bir eseri olan Sineklerin Tanrısı adlı romanın kurgusu, bence bu bakımdan çok başarılıdır. Golding bu eserinde insan doğasının çirkin taraflarını tüm çıplaklığıyla sergilemektedir. Birçok kişi bu nedenle yazarı karamsar ve hatta acımasız biri olarak görmektedir. Ben ise aklıma gelen tarihten örnekleri ve psikolojik deneyleri düşündükçe yazara hak vermekten kendimi alamıyorum. Zaten demezler mi: bazen en zor inanılacak olan şey gerçektir. Sineklerin Tanrısı başlarda bana romantik bir Robinson Crusoe masalı gibi geldi: bir uçak kazası geçiren bir grup erkek çocuk tropik bir adada mahsur kalırlar. Roman, çocuklar için başta her şeyin nasıl oyun ve eğlence olduğunu ama zaman geçtikçe eski hayatlarının disiplinini ve düzenini unutmaya başlardıklarını anlatır. Golding, yetişkinlerin yokluğunda kendilerini idare etmekte nasıl zorlandıklarını, çocukların gözünden bize sunar. Onların nasıl yavaş yavaş vahşi barbarlara dönüştüklerini anlatması ise beni derinden etkiledi. Golding'in eserinin beni en çok etkileyen yanı, toplumun gözünde en masum kesim olan çocukları konu almasıdır. Onların, çevrelerinde "kötü örnekler" olmamasına rağmen barbarlaşmalarını çocukların düşünce yapılarını gerçekçi bir şekilde yansıtarak anlatması da eserin mesajlarının gerçekçiliğini vurgular. Ayrıca, çocuklar adada bir tür küçük devlet kurduklarında belirli çocukların normal bir devletin belirli kesimlerini temsil eder hale gelmeleri de eserde keşfettiğim alegorik bir özelliktir. Eserden anladığım kadarıyla, çocukların toplumunun çöküşüne yola açan davranışlarının başında bilinçli seçimler değil ama düşünmeden yapılanlar ve olayların yanlış yorumlanması var. Bence, yetişkinlerin yaptıkları büyük hatalar da benzer şekilde gerçekleşiyor: akıl almaz korkunçlukları gerçekten de akıllarına almadan yapıyorlar. Düşünmeyi reddederek ve kendilerini bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde kandırarak ve sonucunda kötü insan olduklarına inanmayarak kötülük yapabiliyorlar ve bu yöntemin yol açtığı kötülüklerin sınırı yok. İnsanoğlunun tarihinin karanlık sayfalarını incelersek, Nazi Partisi'nin yarattığı devletteki dehşet verici davranışlar ile karşılaşırız. İnsan gerçekten bu insanların yapmış olduklarına inanamıyor. Sadece bir avuç radikalistin değil ama milyonlarca kişinin böyle korkunçluklarda rol alması nasıl mümkün oldu? Devletin yarattığı sert, propagandacı, korku salan politikaların burada etkisi çok olsa da insanların yine de bu radikalliğe neden karşı çıkamadıkları bir merak konusu. İnsanın doğasındaki bazı kusurların etkisi var mı acaba? İkinci Dünya Savaşı sonrasında, insanların vicdanlarına karşı otoritelere itaat etme eğilimlerini incelemeye karar veren piskolog Stanley Milgram 1961'de şaşırtıcı bir deney yapmaya karar vermiş ("Milgram Deneyi" olarak bilinir). Deneyin sonuçları ise o kadar şaşırtıcı ki bu konuyu iki yıl önce okumuş olmama rağmen hiç unutmadım. İnsanlar, baskı yapan ve sorumlulukları üstlenen bir otoritenin adına başkalarını dolaylı şekilde öldürmeyi bile göze alabiliyormuş. On yıl sonra bir diğer psikolog, Philip Zimbardo, ünlü "Stanford Hapishanesi Deneyi"ni gerçekleştirirken hapishane gardiyanlarının acımasızlıklarının kişiliklerinden kaynaklandığını tahmin ediyordu. Gardiyan kılığına girmeden önce analiz sonucu "normal" gözüken üniversite öğrencilerinin deney sırasında yaptıkları acımasızlıklar iki haftalık deneyin altıncı günde kısa kesilmesine neden oldu. İlginç bir şekilde mahkum rolünü oynayanlar da ciddi depresyonlara girdiler. Buradan anlaşıldığı gibi insanlar kendilerine verilen rollere kaptırmaya sandığımızdan daha eğilimli. Bir diğer korkutucu örnek olay ise Faşizmin gücünü sınıfına anlatmak için lise tarih öğretmeni Ron Jones'un yönettiği bir haftalık bir etkinliktir. Öğretmenin tahmin ettiğinden daha çok yayılan ve güçlenen akım okulda ciddi bir sorun haline gelince öğretmenin çabaları ile durdurulmuştur. Bütün bu örnekleri ele alırsak insanların manipüle edilmelerinin korkutucu derecede kolay olduğu ortaya çıkıyor. Daha kötüsü ise bu yanlış yönlendirmeleri sadece sinsi şahısların bilinçli davranışları sonucunda değil ama Golding'in eserinde görüldüğü gibi, kendi kendimize, fark etmeden gerçekleştirebiliyoruz. İnsanın kolay etkilenir olması bence evrimsel nedenlere dayanıyor. Hayatta kalmak için hızlı karar verebilmek ve topluma uymak insanların tehlikeli durumlarda beraber hareket ederek hayatta kalmalarını sağlamış olmalı. Ne yazık ki evrimin sağladığı diğer psikolojik mekanizmalarda olduğu gibi (önyargı, kıskançlık, vb.) bu davranışımız da modern dünyada yarardan çok zarara neden oluyor ve ideal toplumlar yaratmamızı zorlaştırıyor. Buna rağmen kolay etkilenir olmamızın bazı faydalı yönleri de var: Sokrates'in Maotik Yöntem ile yaptığı gibi, etkin yönlendirme yöntemleriyle insanlara erdemli ve bilinçli olmayı da öğretebiliriz. İnsanın kolayca etkileniyor olması konusunda kesin olan bir şey varsa herkesin bu zayıflığının farkında olmasının gerektiğidir. Hatta herkesin manipülasyon ile nasıl başa çıkıldığını öğrenmesi gerekir çünkü bu çok ciddi bir sorun. Tarih boyunca birçok kez gereksiz yere veya bir azınlığın çıkarları için kan dökülmesine ve haksızlıkların oluşmasına neden oldu. Kolayca etkilenir olmamız gibi çağa uymayan evrimsel mekanizmalarımızı birer birer fark ettikçe insanın iç dünyasındaki iyi ve kötü arasındaki mücadelenin zorluğunu gitgide daha iyi anlıyorum. Ayrıca, bugüne kadar insanoğlunun kendini toparlayamamasını aynı şekilde artan bir anlayış ile karşılıyorum. Yine de çağımızın sağladığı imkanlar ile kolay iletişim ve artan refah düzeyi gibi insanoğlunun akıllanıp kendini kurtarmasının yeterince çaba sarf edersek mümkün olduğuna inanıyorum. Herkes gerçekleri ve erdemli olmayı temel alan bir hayat görüşü benimseyebilirse ve diğerlerini bunu yapmaya ikna edebilirse oluşan zihniyet ile uyumsuz doğamızı yenebilir ve diğer sorunlarımızı teker teker çözebiliriz.