GERÇEK DELİ KİM?

"Tanrı aşkına, siz kendinizi ne sanıyorsunuz? Deli falan mı? Sokakta dolaşan ortalama gerzeklerden daha deli değilsiniz."(*) -Randle Patrick McMurphy McMurphy, cezaevindeki sıra dışı davranışlarından dolayı akıl hastanesine sevk ediliyor; uzmanlar onun akli dengesinin yerinde olup olmadığından emin değil. McMurphy, kendi bakış açısıyla, tamamen suçsuz. Yaptıklarını inkar etmiyor, tam tersine davranışlarının normal olduğunu, yerinde kim olsa aynı şeyi yapacağını savunurken kendinen emin bir şekilde konuşuyor. Cezaevinden anormal davrandığı gerekçesiyle akıl hastanesine gönderilen bu adam sağlıklı ve cezaevi koşullarına katlanamadığı için rol mü yapıyor, yoksa gerçekten zihinsel sorunları var mı? Doktorların isteğiyle, zorunlu olduğu için orada bulunan McMurphy'i dış dünya onu çok korkuttuğu için hastaneye kendi iradesiyle yatan kekeme Billy Bibbit'ten daha deli yapan ne? Guguk Kuşu bize bu soruları sordururken, "akıl hastası"nın tanımını da defalarca sorgulatıyor. Guguk Kuşu, cinsel baskıdan otoriteye, toplumsal isyanlara, hümanizme ve bireysel özgürlüklere kadar her konuda incelenebilecek bir film. Benim değinmek istediğim nokta ise bütün bu konuların işlendiği çerçeve: delilik. Nedir delilik? Kime deli denir? "Gerçek bilgelik deliliktir. Kendini bilge kabul etmek ise gerçek deliliktir." -Erasmus Otoriteden gelen baskılara ve mantıksız bulduğu kurallara karşı gelen, bireylerin her alandaki özgürlüğünü savunan, "bir sebze gibi oturmayı" reddeden McMurphy, aykırı tavırlarının ve deli damgasının yanında bilge bir profil de sergiliyor. Hastaları hastaneden gizlice çıkarıp balık tutmaya götürmesi gibi normalin dışındaki davranışları yaratıcı bir zihne sahip olduğu şeklinde yorumlanabilir. Prosedürleri uygulamaktan başka bir şey yapmayan, uygulamaların dışına çıkmayan, yalnızca kurulu düzenin devamını önemseyen hemşireler McMurphy'den daha bilge değiller. McMurphy'i sıradan insanların arasındaki gerçek bilge olarak görürsek, deli kategorisine koymamız gereken esas karakter de odur Erasmus'a göre. Özgüvenli olması, hastane kurallarını ve düzenini hiçe saymada diğer hastalara önderlik etmesi kendini bilge gördüğünün kanıtı saylabilir. Bu da onu Erasmus'a göre "gerçek deli" yapar. "Kim bilmez ki delilik, özgür bir zihin ve görülmedik bir erdemin ortaya attıklarıyla yakın kapı komşusudur." -Montaigne McMurphy, hastanedeki baskıcı ve kuralcı hemşirelerin sembolize ettiği otoriteye karşı bir özgürlük ve isyan sembolü. Onu bu iki temel kavramın temsilcisi yapan ise hastanedeki ve önceki hayatındaki davranışları, ama daha da önemlisi özgür bir zihne sahip oluşu. McMurphy'nin düşünebileceklerinin ve yapabileceklerinin sınırı yok. Diğer hastaları ve hemşireleri McMurphy ile karşılaştırdığımızda hiçbirinin onun kadar özgür düşünemediğini ve davranamadığını gözlemleyebiliriz. Kalıplara ve kurallara bağlı olmadan özgürce düşünebilmesi, zihninin sınırlarının olmadığının ispatı olarak gösterilebilir. Bu da onu "deliliğe komşu" yapar. Montaigne'in sözüne göre deliliğin komşusu olmanın şartlarından biri de "görülmedik bir erdem" sahibi olmaktır. McMurphy'nin erdemi, bana kalırsa "sebze gibi oturmamak". Filmin en can alıcı noktalarından biri, filmin başında doktor ve McMurphy arasında geçen konuşmaydı. Doktor McMurphy'e cezaevinden akıl hastanesine sevk edilmesinin sebebini sorduğunda "sebze gibi oturmadığını" söylüyor. Filmi hangi anlamda ele alırsak alalım bu deyimin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Bir sebzenin aktif cinsel hayat yoktur, hareket edemez, düşünceleri yoktur, yalnızca "biri" tarafından alınmayı, koparılmayı, doğranmayı bekler. Bitkilerle uğraşmak insanlarla uğraşmaktan çok daha kolaydır; sebzelerin dürtüleri ve beyinleri yoktur. Guguk Kuşu'nun gösterdiği, otoritelerin biz insanlardan insani özelliklerimizi yitirmesini beklemesi ve beklentilerini karşılamadığımzda da bir şekilde cezalandırması. Bu bağlamda McMurphy cezayı göze aldığı için, insanlığından ödün vermediği için ve özgür iradesini koruduğu için erdemlidir. Böyle bir ruhsal olgunluğa sahip olması onu deliliğe birkaç kapı daha yaklaştırır Montaigne'in sözüne göre. Bütün otoriteler kısıtlamacı ve kuralcıdır, toplulukların etrafına duvarlar çevirir. Bu duvarları aşmaya çalışan, aşan ve diğer insanlara da aşılabildiğini gösteren kişiler otoritelerce cezalandırılır. Guguk Kuşu bize bu olguyu akıl hastanesinin perspektifinden gösteriyor ve şu soruyu soruyor: Otorite kurmak mı, otoriteye uyum sağlayıp kuralların dışına çıkmamak mı yoksa otoriteyi reddetmek mi deliliktir? Bana göre delilik, insanın kendini sebzeye dönüştürmesidir. McMurphy eğer psikoloji ve psikiyatri literatürlerine göre deli sayılıyorsa, tüm insanlığın deliliğe ihtiyacı olduğu kanısındayım; aksi halde dünyanın dev bir sebze tarlasına dönüşmesine çok az kalmış demektir. (*) Forman, Milos, yön. Guguk Kuşu. ABD, 1975. Film.