BİLİMSEL DEVRİMLER ÜZERİNE

Bilim günümüzün en etkili ve en üstün uğraşıdır. Bilim yapmak demek para veya şöhret kazanmak demek değildir. Bir insan eğer bilimle uğraşıyorsa onun yegane amacı bilgi tatminini sağlamak veya bilgi çemberimizi olabildiğince genişletmektir. Bunları yaparken de bilimsel topluluğun miras bıraktığı soruları devralarak işe girişir ve bu soruların her birinin çözümü bize yeni sorular hediye eder. Peki devralınan sorular bize bilimin yığılarak ilerlediğini mi ima etmeli yoksa büyük çıkmazlardan sonra gelen büyük sıçramalarla mı? Thomas Kuhn Bilimsel Devrimlerin Yapısı kitabında bu soruya paradigma olgusu ile karşılık vermiştir. Bu paradigmalar dönemin bilim topluluğu tarafından benimsenmiş genel bilimsel kanılar olarak düşünülebilir. Kuhn'a göre bilimsel ilerleme büyük buhranlar sonucu ortaya çıkar ve tomurcuklandığı paradigmayı yerle bir eder. Lise felsefe derslerinden hatırladığımız kadarıyla felsefe yığılarak ilerleyen bir uğraş alanıdır ve bu alanda cevaplar değil sadece sorular ve yorumlar vardır. Neredeyse bütün bilimlerin felsefeden türemesine rağmen bilim ve felsefe bu gibi çok temel konularda taban tabana zıttırlar. Bilim birikmez ya da yığılmaz, bilim ilerler fakat bu ilerleme de bir önceki kuramın üstüne eklemelerle gitmez. Bilimdeki ilerlemelerde yeni kuramlar, eski kuramları yerle bir eder veya doğanın, eski kuramın ele almadığı bir yönünü açıklar. Fakat yeni kuramı oluşturan bilim insanları da bunu eski kuramı görmezden gelerek yapamazlar. Çünkü eski kuramın doğurduğu sorulardan yola çıkmaları gerekir. Eğer ortada soru veya sorunlar yoksa yeni bir kurama ihtiyaç duyulmuyor demektir ki bu da çok nadir olan bir olaydır bilim tarihinde. Bahsettiğimiz sorular ya da sorunlar güncel olan kuramla açıklanamadığı için yeni kuram arayışları ortaya çıkarır. Bu arayıştan önce de bilimsel çevre çok büyük bir açmazla karşı karşıya kalır, ta ki Newton, Maxwell veya Einstein gibi zihinler devreye girene kadar. Peki nasıl yapılır bilimsel devrim? Bilim tarihine baktığımızda bilimsel devrimleri gerçekleştirenlerin hepsinde gördüğümüz ortak bir özellik varsa o da meraktır. Merakla birlikte bulunması gereken bir diğer özellik de tatmin olmama duygusudur. Çünkü bilim şu ana kadar "her şeyin teorisine" ulaşamamıştır ve bilim insanları için bunu bulana kadar tatmin olmamak da en büyük azim kaynağıdır. Bilimsel devrim için en önemli olan şey de perspektif farkıdır. Farklı açılardan bakan insanlar daima diğerlerinden farklı şeyler görecekleri için farklı yorumlar ve çözümler getirmeleri daha olasıdır. Bu da bilimsel devrimlerin genelde neden genç bilim insanları tarafından yapıldığını açıklar. Genç bilim insanlarının henüz sahiplendiği ve hayatını adadığı bir bilimsel kuram ya da Kuhn'ın deyimiyle paradigma olmadığından, mevcut sorunları daha iyi görüp daha efektif çözümler getirebilirler. Bir kuramı sahiplendiğinde onu terk etmek bilim insanı için en zorlu işlerden biridir. Bu yüzden sadece kuramlar değil kültür, dil ve din gibi olgular da bilim insanının yorum ve bakış açısını sınırlandırmaktadırlar. Kültürel, dini ve lingustik çeşitlilik ne kadar perspektif farkı yaratsa da bilim insanının muhakeme yeteneğini zehirleyebilmektedir. Bu nedenle bilim insanı eğer paradigma değiştirebilmek istiyorsa hiçbir dini görüşe bağlı olmamalıdır. Dilin sınırlarını kırmalı ve kültürlerin ötesine geçmelidir. Hepsini reddetmesi gerektiğini söylemiyorum, sadece bunların bize izin verdiği görüngülerin dışına çıkmak onlar için zor olmamalı hatta nefes almak kadar kolay hale gelebilmelidir. Dilin anlatmamıza izin verdiği kadarıyla yetinmemeli, farklı tabirler geliştirmeliyiz. Çünkü dilin tanımlayamadığı bir şeyi zihin de düşünemeyecektir. Kültürel farklılıkları lehimize çevirmeli, Tanrı'nın dedikleriyle yetinmemeli ve hep daha ötesini sorgulamalıyız. İşte bilimsel devrimler böyle gerçekleşecektir.