ŞİDDETİN MEŞRUİYETİNE DAİR: MACBETH

Ekim ayında Shakespeare'in en önemli trajedilerinden biri olan Macbeth'i izleme fırsatı buldum. Orhan Burian'ın dilimize çevirdiği ve Bozkurt Kuruç'un rejisörlüğünü yaptığı oyun, Devlet Tiyatroları tarafından iki perde olarak yaklaşık iki buçuk saat sürdü. Hem dekoru ve kostümleri, hem de Sinan Pekinton ve İpek Çeken gibi usta oyuncuları barındıran dev oyuncu kadrosuyla beni memnun eden bir temsil oldu. Müziklerde ise Can Atilla'nın farkı açık bir şekilde hissediliyordu. Shakespeare, oyunu 1040'lı ve 1050'li yıllar İskoçya tarihi üzerine kurgularken mitolojik öğeler den de faydalanmıştır. Oyun temel olarak, devlete itaat, iktidar mücadelesi, intikam ve adalet konularını işliyor. Bu yazıda ise Macbeth'in izlediğim temsiline dair görüşlerimi ve değerlendirmelerimi aktaracağım. Macbeth oyunu üç cadının konuşmasıyla başlar. İkinci ve üçüncü sahnede ise seyirci karakterlerle tanımaya başlar: III. Duncan, İskoçya kralıdır; Macbeth ve Banquo, Kral Duncan'ın generalleridir; Lady Macbeth, Macbeth'in eşidir ve Malcolm ise Kral Duncan'ın iki oğlundan biridir. Konudan kısaca bahsedecek olursam, üç cadı Macbeth'e ve Banquo'ya kehanette bulunurlar, MURAT, 2 cadıların kehaneti Macbeth'in siyasi statüsünün kademeli olarak yükseleceği ve sonunda kral olacağı; bir diğer kehanet ise kraliyet soyunun Banquo'nun soyundan devam edeceğidir. Kehanetlere inanıp inanmama arasında bocalayan Macbeth, o akşam terfi ettiğini öğrenir ve cadıların kehanetlerine inanarak, Lady Macbeth'in de etksiyle Kral Duncan'ı gizlice öldürmeye karar verir. Duncan'ın ölümünden sonra kraliyet tahtına oturan Macbeth'in bir sonraki hedefi ise arkadaşı Banquo'dur. Henüz Duncan'ı öldürmenin vicdan azabını atlatamamışken arkadaşı Banquo'yu da öldüren Macbeth, oyunun geri kalanında Banquo'nun hayaleti ve kendi vicdanıyla mücadele ettiği gibi; intikam hırsıyla yanıp tutuşan ve İngiltere'yle işbirliği yapan Malcolm'la da mücadele etmektedir. Macbeth bu mücadele sırasında daha da zalimleşir, kendisine ihanet ettiğini düşündüğü herkesi kadın ve çocuk ayırmaksızın öldürür ancak, sonunda bu mücadeleyi kaybeder ve Malcolm kraliyet tacını giyer. İktidar hırsının ve mutlak otoriteye ihanetin Macbeth'e verdiği zararlara değinmeden önce Alan Sinfield'ın ikiye ayırdığı şiddet kullanımına değinmek istiyorum. Alan Sinfield'e göre Macbeth'in bir isyankar olan Macdonald'ı vahşice öldürürken kahraman; Kral Duncan'ı öldürürken hain bir katil olması; şiddetin hakim güç yararına yani devlet için kullanılmasının onurluyken, devletin aleyhine kullanımasının ise onursuz bir davranış olduğunu gösterir (Moreno, 292). Oyunun alt metninde şiddet kullanımının yasallığı, Makyavelist düşünce tarzıyla işlenip, izleyiciye yansıtılmıştır. Macbeth iktidar hırsının ve ihanetlerinin bedelini canıyla ödemiştir. Macbeth'in iktidara ve ölüme giden tüm adımlarında karısı Lady Macbeth'in etkisi büyüktür. Oyun bu yönüyle, kadınların bundan dört yüz yıl hatta bin yıl öncesinde bile arka planda olsa dahi MURAT, 3 devlet yönetiminde ne kadar etkili olduklarını göstermektedir. Macbeth gibi Lady Macbeth de bu kötülüklerin azabını yaşarken çekmeye başlamıştır. Lady Macbeth'in her gece uykusunda gezerek ellerindeki kan izlerini temizlemeye çalışması bunun en güzel örneğidir. Lady Macbeth'i canlandıran İpek Çeken'in özellikle bu sahnelerde vicdan azabı duygusunu adeta yaşayarak izleyiciye aktarabilmesi, benim için oyunu bir seviye daha yukarı taşıyan önemli detaylardan biriydi. Oyun zaman zaman ağır ilerlese de ki bunda yazıldığı dönemin eski olmasının ve işlediği konunun yabancı olmasının etkisi büyüktür- oyuncu başarımlarıyla, müziklerle, kostümlerle ve sahne dekoruyla bu dezavantajı izleyiciye hissettirmemeyi başardı. Son olarak oyunun biletlerinin satışa çıkmasına rağmen prova çakışmaları nedeniyle Kasım ayı programından kaldırılması, sansür iddialarına konu olup sanatseverlerin tepkisini çekmişti. Gelen tepkilerden sonra Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü'nün, temsilin Kasım ayında da sahneleceğini açıklaması; kurumun, seyirci endişelerini ve tepkilerini dikkate aldığını gösteren umut verici bir haber oldu. Macbeth, dört asır önce yazılmış ve günümüzde de önemini koruyan bir klasiktir. Bugün dahi insanların bundan bin yıl öncesinin kaygılarıyla ve hırslarıyla hareket ediyor oluşu, devletin günümüzde de bir insanın hayatından daha değerli görülmesi, bu klasiğin önemini daha da koruyacağının teminatı niteliğindedir. Bu klasiğin sahnelenmesine tanık olduğum için kendimi şanslı hissediyorum.