ADALETİN VE İNSANLIĞIN YÜKSELİŞİ

Bir insan yaşamının değeri nedir? Kişinin yaşayıp yaşamayacağına başkaları karar verebilir mi? Peki ya bir karar verilecekse nasıl verilmelidir, ölçütleri nelerdir? Adaletin ve insanlığın bu bağlamdaki yeri nedir? Bu soruların cevaplarını bizlere, Sidney Lumet'in yönettiği "12 Öfkeli Adam" filmi oldukça etkileyici bir şekilde vermektedir. Babasını öldürmekle suçlanan bir çocuğa ölüm cezası verilip verilmeyeceğine karar verecek jürilerin bir odadaki bu süreçteki tartışmalarını anlatan bu yapıt esas olarak adalet ve insanlık kavramlarını ele almaktadır. Film çocuğun suçlu olup olmadığına ilişkin yapılan karar oylamasıyla başlar. Bir jüri hariç bütün jüriler olayın küçük bir değerlendirmesinin yapılmasından sonra çocuğu suçlu bulurlar. Filmin ilginçliğinin benim için bu noktada başladığını söyleyebilirim. Jürilerden biri diğer jürilerin aksine çocuğun suçlu olup olmadığını bilmediğini söyler, aklında tam olarak her şeyin oturmadığını dile getirir. Tüm jüriler çocuğun suçlu olduğunu düşünürken onlara bir bakıma karşı çıkabilmek bana kalırsa oldukça zordur. Bu olay aynı zamanda, bir kişinin sürü psikolojisine direnişini de sergilemekteydi. Öte yandan insan hayatının değeri göz önüne alındığında bu direnişin aslında bir zorunluluk olduğu söylenebilir. Sırf diğer jüriler istiyor diye emin olmadan bir kişi ölüme yollanabilir mi? Bunu adalet ve insanlıkla bağdaştırmak mümkün müdür? Filmi izlerken tam bu noktada, ben bu düşüncelere dalmışken, bir başka olay daha bu düşüncemi derinleştirdi. Diğer jüriler, henüz kararından emin olmayan jüriyi, ikna etmek için çabalamaya başlarlar ancak mantıklı bir sebep sunamadıklarından ötürü çabaları nafiledir. Bundan dolayı birkaç jürinin, sırf o adamdan dolayı zamanlarının boş tartışmalarla geçtiğini ve sıkıldıklarını belirtmeleri üzerine oldukça sinirlendim. Bir insan hayatı oturup adam akıllı tartışılamayacak kadar değersiz miydi? İnsanlık, kişilerin şahsi keyifleri altında nasıl bu kadar ezilebilirdi? Eğer hayatın gerçeği buysa, yaşamda adalet aramanın bir anlamı olur muydu? Çocuğun suçlu olduğuna inanmayan jüri bu konuyu uzun bir süre tartışır ve belli noktalarda diğer jürilerin kanılarını çürütme konusunda başarı gösterir ancak diğer jürilerin ikna etme çabalarının sonu gelmez. Bunun üzerine bu özel jürimiz bir gizli oylamaya gidilmesini ister ve kendisi gibi düşünen bir başkası daha çıkmazsa oyunu değiştireceğini, kısacası çocuğun idam edilmesini kabul edeceğini söyler. Bu noktada jürinin insanlık ve adalet namına olan direnişindeki zayıflama dikkatimi çekti. Bir anlık umutsuzluğa, çaresizliğe kapılmadığımı inkar edemem çünkü o jüri, insanlığı ve adaleti simgeliyordu benim için. Oylama sonucu çok sevindiriciydi. Bir jüri oyunu değiştirir, çocuğun suçsuz olduğunu söyler. Herkesi şaşırtan bu olay davaya farklı bir boyut kazandırmış olur. Farklı kanıtların incelenmesi ve yorumlanması esnasında yoğun tartışmaların geçtiği 12 jürinin olduğu odada insanlık kavramının yükselişine ve düşüşüne aynı anda şahit olmak oldukça ilginçti. Bu ironinin oluşmasının nedeni jürilerin bir kısmının nedensizce taraf seçmeye başlaması ve diğer kısmının gerçek anlamda adaleti sağlamaya yönelmesi ve bunun üzerine kafa yormasından kaynaklanıyordu. Taraf seçen jürilerin, kendi düşünceleri çürütülmesine rağmen sanki yapılan bir oyunmuş, bir yarışmaymış gibi düşünmeden, anlamsızca çocuğun suçluluğu üzerine inat etmeleri insanlığın düşüşünü gösteriyordu. Onlar o çocuğun yerinde olsaydılar kendi hayatları hakkında karar verilirken böyle davranılmasını isterler miydi? Nasıl bu kadar umursamaz, bencil olabilirlerdi? Öte yandan, diğer jürilerin zamanla sürü psikolojisinden kurtulup gerçek adaletin arayışına girmeleri ise insanlığın yükselişini gösteriyordu. Bir bakıma filmdeki bu karşıtlık adalet ve insanlık kavramları arasındaki ilişkiyi gösteriyordu izleyenlere. Filmin sonunda herkesin sağduyulu davranıp anlamsız inatlarından vazgeçmesi üzerine yapılan son oylamada tüm jüriler çocuğun suçsuzluğu üzerine kanaat kılarlar ve insanlık en sonunda kazanır. Adaletin insan hayatındaki belirleyici rolünü en açık şekilde gösteren filmlerden biri olan "12 Öfkeli Adam", aynı zamanda adaletin insanlık kavramını yücelten, bu kavramın temelini aldığı kaynaklardan biri olduğunu izleyicilere göstermekte ve onları bu kavramları sorgulamaya itmektedir. Bu filmin, beni de sürekli adalet ve insanlık kavramlarını sorgulamaya ittiğini söyleyebilirim. Aynı zamanda film, beni gerçekten "doğru" olanın ne olduğu hakkında düşündürdü. Filmin sürükleyiciliğinden de bahsetmemek yapıta büyük haksızlık olur. Yüz dakikalık bir filmin bana çok daha kısa gelmesinin yapıtın sürükleyici olmasından başka bir açıklaması olamayacağını düşünüyorum. Eğer fırsat bulursam, filmi tekrar izleyerek bir kez daha insanlık ve adalet kavramlarının yükselişine şahit olmayı istiyorum.