Bir Hayat, Bir Memleket

Bir Yahudi için Sion neresidir? Peki ya bizim için Kızıl Elma? Bir İngiliz sadece Kraliçe'nin yanında mı huzur bulabilir? Nereye giderse gitsin bir Siyahi, Afrikalı mıdır? Yuri Gagarin uzaya çıktığında ya da Neil Armstrong aya gittiğinde 'Dünyalı' olmaktan çıktılar mı? Memleket denilen şey nedir sahi? Böylece uzayıp gidiyor sorular. Bu hafta okuduğum, Stefan Zweig'ın yazdığı "Gömülü Şamdan" isimli kitabın aklımda bıraktığı izler bunlar. Uzun yıllar devam eden bir sürgünün insandan memleket fikrini silemeyeceğini hatta daha da güçlendirebileceğini fark ettirdi bu kitap. Memleket nedir diye sormuştum. En klasik cevaplar, birbirinin zıddı olan "insanın doğduğu yerdir" ve "insanın doyduğu yerdir" ifadeleri. Zıt diyorum çünkü birini memleket kabul etmek diğerini sürgün haline getiriyor. Demek istediğim o ki; insan doyduğu yerdeyken doğduğu yeri özlüyor, doğduğu yerdeyken doyduğu yeri istiyor. Her halükarda mutsuz olabilmeyi başarıyor. Ama bazıları var ki, doğduğu yerde ne doyduğu yerde oluyor. Benjamin de doğduğu yeri de doyduğu yeri de memleket edinememiş birisi. Aslında döneminin tüm Yahudileri onunla aynı durumda. İlla ki bu kategorilerden birine dahil etmemiz gerekiyorsa Benjamin'in "memleket sevdasını" bu iki kategorinin arasına koymalıyız. Çünkü onun memleketi onu bedenen değil ruhen doyuruyor. Ayrıca doğduğu yer değil, ama atalarından gelen bir şey ona. Benjamin için memleket kutsal şamdanın, Menora'nın, yanı. Aslına bakarsanız günümüz insanı için de durum böyle. Hepimizin kendine özel şamdanları var ve hepimiz o şamdanların peşi sıra gidiyoruz. Onları kendimize memleket ediniyoruz. Bir bakıma onları Kızıl Elma olarak görüyoruz. O şamdanları yurt edinmek için peşinden koşuyoruz. Aslında hepimiz biliyoruz bu yurtlarda bizim için huzurun olmadığını. Ama anlayamadığımız bir şeyler şamdandan uzak kaldığımız her anı sürgün saymamıza sebep oluyor. O küçük Benjamin, Haham Eliezer'in ne dediğini anlamasa da Menora'nın ne olduğunu hissedivermişti. O küçük bedeniyle vandallara karşı çıkması da bu yüzdendi. Biz de Benjamin gibi hissediyoruz. Anlamsız geliyor belki, ancak ne olursa olsun şamdanın peşinden koşuyoruz. Çünkü hepimiz hissediyoruz kendi şamdanlarımızı. Kimisi için özgürlük oluyor bu şamdan, kimi için aşk. Kimi ailesini şamdan ediniyor. Kimisi de ömrü boyunca adlandıramadığı bir şamdan peşinden koşuyor. Bana sorarsanız, peki ya senin şamdanın ne, diye; buna bir cevap veremem. Bir şamdanım olmadığı için değil. Gerçekten neyin peşinde koştuğumu bilmediğim için. Ama biliyorum ki hayat da peşinden koştuklarımız kadar şamdan. O şamdana dokunmaya kalktığımızda bize acı veriyor, Benjamin'e verdiği gibi. İstesek de istemesek de bizi peşinden sürüklüyor hayat. Her ne yaparsak yapalım bu hayat bir sürgün bence. Ama hayatın peşinden gitmeye çalıştığımız bir sürgün. Yahudiler, Menora'nın peşindeyken nasıl sürgündeyse, biz de hayatta olduğumuz sürece öyle sürgündeyiz. Bir ceza gibi değil bu sürgün, bir ışığı takip edermişçesine yürüdüğümüz bir sürgün. Öyle ki hayat denilen şamdanı, her din adamı kendi mabedine, her kral kendi hazine dairesine, her insan evinin baş köşesine koymak istiyor. Oysa hayat denilen şamdan insana ölümden başka bir şey getirmiyor. " Babil de büyüktü" deniyor kitapta " Roma da, Kartaca da, ama şamdanı saklayan tapınaklar da yıkıldı, kilit altında tutan surlar da çöktü. Yalnızca, evet yalnızca şamdan sağ salim kurtuldu başka ne varsa enkaza döndü.". İşte hayat da şamdan gibi kendinden başka ne varsa enkaza çeviyor. Dünyevi hazineler içinde öylesin büyük öylesin görkemli ki, onun kutsal yanını görmekte zorlanıyoruz. Onu sadece onda doyduğumuz ve onda doğduğumuz için memleketimiz ilan ediyoruz. Oysa o bizim ruhumuzu besliyor ve onun atalarımızdan miras kaldığını da görmezden geliyoruz. Galiba hayatı biraz üzüyoruz, hayat da bir intikam olarak öldürüyor bizi. Mahmud Sami Aydın