Bir varmış bir yokmuş

Her zaman, kusursuz, efsanevari bir anlatımdansa insanı tüm eksik ve bayağı yönleriyle ele alan bir anlatımı tercih ederim. Aksini bir türlü inandırıcı bulamadığımdan ya da kendi halimle özdeşleştiremediğimden anlatılana ilgimin düşmesi sebebiyle olsa gerek. Ama belki bundan binlerce ya da yüzlerce yıl önce doğmuş olsam tam aksine tüm bu destanlar, halk kahramanları ya da dini mucizeler içeren hikayeler bana muhteşem gelebilirdi. Her gece başımı yastığa koyduğumda bunları düşleyerek, hatta yenilerini kurarak uykuya dalabilirdim. Ben bu yüzyılın insanı olmam sebebiyle, her gün kitleleri etkileyen olayların bilgisine dakikalar içinde ulaşabiliyor ve teknolojinin bunca hızlı gelişmesiyle karşıma çıkan hiçbir, esasında olağanüstü denebilecek, gelişmeye şaşıramıyor hatta şaşıracak fırsatı bulamıyorum. Bilgiye ayrıntılı şekilde kolayca ulaşabiliyorum, herkesin anlattığına minnet etmek durumunda değilim. Her türlü araştırmayı yapmasam da yapabilecek durumdayım. Ve hatta bunun bilincinde olmanın beni bir hayli şüpheci yapması sebebiyle bireyden uzak tarihi anlatılar, kahramanlık hikayeleri, mucizeler pek de ilgimi çekemiyor. Mo Yan'ın Değişim isimli kitabı da Çin'in son otuz yıllık tarihini otobiyografik bir şekilde, zamanın ekonomik şartlarının, üstyapıyı, sıradan bir insanın hayatını nasıl etkileyebileceğini imrenilecek bir sadelikle anlatıyor. Kısacık bir zaman diliminde bu kadar radikal sayılabilecek değişimlerin şahsı, çevresi üzerinde yarattığı değişimi gözlemleyebilmek de insanı zihnen epey olgunlaştırır. Kitabı okumanın akabinde insanlar olarak içinde bulunduğumuz zaman ve mekanın çocukları olduğumuzu bir kere daha anladım. Zaman ve mekan coşkun bir akarsu ve biz onun içinde ancak akışla savrulan küçük bir çakıl taşı kadar özgürlük, irade sahibiyiz. Aslında benim sıfatlarım, kendi zevklerim, kişilik özelliklerim, kendi seçimlerim, ahlakım, duruşum sandığım şeylerin ne kadar da bana ait olmaktan uzak olduğunu bir kere daha düşündüm. Bu gerçeği ilk keşfettiğimde bana oldukça ürpertici gelmişti, kendime ufacık da olsa bir özgürlük alanı aramaya çalışmıştım, ama şimdi bunun, insanın hakiki özünü, "bir ben vardır bende, benden içeri"de sözü edilen beni keşfetmesi için farkına varması gereken ilk aşama olduğunu düşünüyorum. Bu gerçeği keşfetmenin bana getirdiği ikinci bakış açısı ise hiçbir tarihi kişiliğe ya da herhangi bir insana gereğinden fazla kahramanlık atfedememek ya da "kötü adamlık"la yaftalayamamak oldu. Hepimiz bir denklemin sonucu gibi, içinde bulunduğumuz şartların bir sonucuyuz. Dünya insanı "yüceltebilir" ya da "alçaltabilir" ve bu konuda elimizden gelen pek bir şey yok. Olaylar silsilesinde ufacık bir oynama bile, o insanların isminin bugün sadece torunları tarafından bilinmesine sebep olabilirdi: "... dünya işleri değişkendir: kader aşıkları bir araya getirebilir, kaza geliyorum demez, koşullar garip kombinasyonlar yaratabilir, ani tuhaflık hemen her an bizimle birliktedir ve bu konuda söyleyecek pek bir şey bırakmaz bize" (Yan 2016, 73). Zamanın üstünde düşündüğümde, olağanın basitliğindeki görkem beni her seferinde kendine hayran bırakıyor. Dünya inanılmaz bir yer diyorum. Kitabın yazarı Mo Yan da bunların farkında olacak ki, başına gelen onca talihsizliğe, ilginç olaylara karşı hiçbir şaşma ya da bıkkınlık emaresi göstermiyor. Yaşama teslim olmuş ve anın keyfini çıkarıyor, hiçbir ihtimale gözlerini kapatmış değil, hiçbir aşamayı nihai sonuç olarak görmüyor, hiçbir şey onun için tek başına bir amaç değil. Neredeyse tüm filmlerde, kitaplarda görmeye alıştığımız, bu sebeple hiç garipsemediğimiz, daima örnek gösterilen, amacı uğruna gözünü karatmış, azimli, fedakar, "yüce" insan tipinden fersah fersah uzak yani. Yazarın karşısına hep tamamlamayı istediği üniversite eğitimi için ömürde bir denebilecek bir fırsat çıkıyor, aylarca didinip emek harcıyor sonra yetkililer bir anda kararlarından vazgeçtiklerini sınava giremeyeceğini söylüyor, yalnız bununla sınırla değil, benzer birçok olay yaşıyor, ama hepsini o kadar gülünç ve tatlı bir doğallıkla karşılıyor ki... Mo Yan karşısında saygıyla eğiliyorum. Kendisine karşı coşkuyla karışık bir hayranlık duymamak gerçekten elimde değil! 1 Yan Mo, Değişim (İstanbul: Can Yayınları, 2016), 73.