Eşitlik ve Hiyerarşi

Herkesin mizacı kendinedir ya, benimki de öyle işte. Bazı kavramlar vardır ki beni hep üstüne düşünmeye, hakkında bir sonuca varmaya çağırır. Eşitlik mesela. Bütün insanlık olarak bayılıyoruz eşitliğe; kadın erkek eşitliği olsun, toplumsal eşitlik olsun. Uğruna mitingler yapılıyor, bayraklar sallanıyor, kalabalıklar ayaklanıyor... Bunlar bana hep çok sürükleyici fikirlermiş gibi gelir. Düşünsenize, herkes birbirinden farklı bu dünyada, kimsenin kimseye benzemediğini biliyoruz ama yine de biz herkesi birbirine eş görüp aynı davranmaya çalışıyoruz. Mümkün mü? Bana kalırsa herkes biraz da olsa farkında bu durumun. Neyse, amacımız eleştirmek değil; eşitlik ve hiyerarşi kavramları üzerine biraz düşünmek. Papaz kaçtı oyununu hemen herkes bilir diye düşünüyorum. Destedeki tüm papazları çıkarır, yalnız birini bırakırsınız. Daha sonra herkes sırayla elindeki çiftleri çıkarır. Böylece tek papaz kimde kalırsa o kaybetmiş olur. Bir gün arkadaşlarla bunu oynuyorduk, yanlışlıkla da desteye bir papaz eklemeyi unutmuşuz, doğal olarak hiçbir kart tek kalmadı. Böylece kimse yenmedi ve yenilmedi. O kadar sevdim ki o anı, sonraları oyunu bilerek öyle oynamaya başladık. Herkesin elindeki kartlar bitince Dostluk kazandı! deyip baştan başlıyorduk. Kimse yenip yenilmemeliydi bana göre, dostluk yenmeliydi, arkadaşlık yenmeliydi. Doğru olanı buydu. Tabii sonraları anladım gerçek hayatın bundan çok daha farklı, ve eşitliğin ne kadar ulaşılmaz olduğunu. Bunları size neden mi anlattım? Geçen gün okuduğum kitapta tam da benim bu düşüncelerime tercüman olan bir hikaye okudum. Haldun Taner'in Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu kitabından Konçinalar. Konçina kelimesi meğer iskambil kağıtlarında ikiden altıya kadar, yani diğerlerinin yanında en işlevsiz, hiyerarşi düzeninde en alt sırada olan kağıtlara deniyormuş. Öğrenmiş olduk. İlginç bir hikayeydi. İskambil destesindeki kartların hepsine resimlerine, oyundaki işlevlerine veya anlamlarına göre birer karakter oturtulmuş; sanki hepsi birer gerçek insanmış gibi kişilikleri, hayatları, yaptıkları şeyler anlatılmış. En son da konçinalara yer verilmiş. Ancak onlardan birer zavallılarmış gibi bahsedilmiş, hiyerarşi düzeninde diğerlerinin altında kalarak onları üst seviyelere taşımakla görevli zavallılar. Var oluşlarının sebebi sırf öbür kağıtlara basamak olmak, onların üstün mevkiini sağlamaktır. Alt basamak olmasa üst basamak neye, kime övünecek?(52) Bu cümleyi okuduktan sonra dank etti kafama, Taner burada oyun kartlarını anlatmıyor ki, bizleri anlatıyor! Size de tanıdık gelmedi mi bu durum? Alttakilerin üstlerine basarak yükselmek, üsttekilere basamak olup onların yükselmelerine yardım etmek... Bunlar gayet de günlük hayatta içinde yaşadığımız düzen. Tabii durur muyum, bunu düşünüp durdum iki gün. Sonra da şöyle bir sonuca vardım: Biz insanoğlu doğanın bir parçasıyız. Ve diğer toplu yaşayan canlılar gibi biz de kendi topluluklarımızda hiyerarşi kuruyor, ve kurallarına uyuyoruz. Üstlerimize yaranıyor, alttakileri eziyoruz. İçgüdülerimiz bizi öyle yönlendiriyor çünkü. Ancak bir noktayı gözden kaçırıyoruz. Dünyada her şey karşıtıyla var oluyor. İyi kötüyle var oluyor, büyük küçükle, güzel çirkinle, uzun kısayla. Düşünsenize, bir varlığa yanındaki daha küçük olanla kendisini kıyaslamadan nasıl büyük diyebiliriz? Veya karanlığı bilmeden aydınlığı nasıl algılar, nasıl adlandırabiliriz? Kötüyü görmeden iyinin iyi olduğuna nasıl varabiliriz? Çevremizdeki her şey göreli değil mi? Başta bahsettiğimiz hiyerarşik düzende de aynı durum geçerli. Üst mevkii, alt mevkii var olduğu için var. Alt mevkii olmasa, üst mevkii olmaz. Mevkii kavramı bile var olmaz. Bu göreceliliği bizler yaratıyoruz. Evrende hiçbir şey de bir başkasıyla aynı değil, olamaz da. Her zaman benzerler arasında farklar bulunacak. Elbet biri diğerinden daha büyük, hafif, güzel, renkli vs. olacak. Dolayısıyla da görecelilik asla yok olmayacak. Ve hiyerarşi hep sürecek. Bunun sebebi evrendeki her bir şeyin kendine özgü olması. Bunda kötü bir şey yok, aksine heyecan verici bir durum bence. Bu nedenle, biraz sıra dışı olacak ama, eşitlik ütopik bir kavram ve doğanın kendisinde ona yer yok. Tabii ki burada bencil bir tutum izleyip 'Bizden olmayanın var olmaya hakkı yok.' gibi bir laf etmeyeceğim. Herkesin, her şeyin var olmaya hakkı var. Ancak bu varoluş ve içinde bulunulan koşullar hep görecelilik ile şekillenecek. Ve her şeyin var oluş çizgisi birbirinden farklı olacak. Doğanın bu kanununa saygı duymalı ve farklılıklarımıza saygı göstermeyi öğrenmeliyiz. Hiyerarşi kavramını, altta kalanın canı çıksın mantığından koparıp saygı çerçevesine yerleştirmeliyiz. İşte gerçek eşitliği o zaman göreceğiz.