EFENDİ AHLAKI

Jose Saramago, benim incelemek istediğim son romanı olan Kabil'de insanlığın başlangıç noktasına, Adem ile Havva'ya geri dönüyor. Hepimizin çok iyi bildiği cennetten kovulma hikayesini, gerçek olarak addettiğimiz o hikayeyi Tanrı'nın ilk eserlerine (Adem ile Havva'ya) yaptığı aralıklı ziyaretlerle anlatışı bizi durdurup bildiklerimizi sorgulatıyor. Saramago'nun dinlere ve onların kutsal kitaplarında anlattıkları kutsal hadiselere felsefi ve ironik bakış açısı, okuyucuyu derin düşüncelere sevk ederken bana da bize anlatılan çoğu şeyi sorgusuz sualsiz, şüphe duymadan kabul etmeye ne kadar meyilli olduğumuzu fark ettirdi. Yazarın eserinin büyük yankı uyandırışının sebebi de kuvvetle muhtemel bundandır; inancı üzerine hiç düşünmemiş ve anlatılagelen masallarla yaşamaya alışmış olanları kökten sarsması. Öte yandan, kitaba adını veren kardeş katili Kabil'in çoğumuzun aksine mecbur bırakıldığı durumu sorgulaması, Efendi'nin (Tanrı'nın) hareketlerini, davranışlarını ve düşüncelerini çözümlemeye çalışması, zamansızlık ve mekansızlık içindeki gezintileri, romanı düşündürücü, mistik ve okunası kılan bazı detaylardan sadece birkaçı. Gördüğü rüya üzerine kendine hakim olamayarak cennetin ortasındaki ağacın tatlı meyvesinin tadına hem kendi baktı Havva, hem de tatması için Adem'e götürdü meyveyi. Böylelikle Efendi'nin cennet bahçesindeki sonlarını hazırlamış oldu, artık onları her açıdan daha az rahat ve daha zor bir yaşam bekliyordu ki emre itaatsizliklerinin cezasını çekebilsinler. Olayın ana kahramanı Adem ile Havva'nın oğlu, tarihteki çeşitli olaylar arasında sıçrayışlar yaşayan Kabil, kardeşi Habil'i öldürerek ömrü boyunca sürecek bir lanete maruz kalır; Kabil artık geleceği olmayan bir gezgindir çünkü Tanrı'ya göre kardeşini öldürerek günahların en büyüğünü işlemiştir. Kabil ise Habil'i öldürmesinde Tanrı'nın da kendisi kadar suçlu olduğunu düşünür; Efendi'ye neredeyse kafa tutacak kadar da cesur olan bu genç adam, kendisini evinden, ailesinden uzak yolculuklar içerisinde bulur. Kabil'in Efendi'yle olan diyaloglarında inancını sorgulaması, Tanrı'nın niyetlerini anlamlandırmaya çalışması ve bunu başaramaması, yarattıklarını sınamasında herhangi bir amaç bulamaması, Tanrı'nın onun zihninde ölüden başka bir şey olmamasına sebep olmuştur. Kabil, aslında Tanrı'yı öldüremediği için kardeşini öldürmüştür. Zihinsel ve vicdani sorguları onu, sonsuz bir sürgüne mahkum etmiştir. Zamansızlık ve mekansızlık içinde Kabil, gittiği ilk yerde kendini öldürdüğü kardeşinin adıyla tanıtır çünkü o geçmişini unutmayı değil, işlediği suçla ve vicdan azabıyla yaşamayı yeğ tutmuştur. Yolculuğu süresince zaman içinde bir mekandan öbürüne sıçramalar yaşarken kendi içindeki Tanrı ve inanç sorgusunu da diri tutmuştur. Bu süre zarfında Lilith'le, dünya üzerindeki en güzel ve kudretli kadınla tanışmış, ona aşık olmuştur. Lilith'in kocası Nuh tarafından öldürülmeye çalışılınca yine yollara düşmüş, kendini farklı bir zamanda başka bir yerde bulmuştur. Bu sefer Kabil, Efendi'nin emri üzerine oğlunu kurban etmek üzere olan bir adamla, İbrahim'le, karşılaşır. Kendisi bir katil olarak bu durumu sorgular, yine Tanrı'nın emirlerinde bir amaç ve niyet bulmaya çalışır. Bir insanın Tanrı'ya itaati yüzünden özbeöz oğlundan nasıl vazgeçebileceğini düşünür, Kabil'e göre bu ancak korkudan gözü kararmışların yapabileceği bir şeydir. Gerçekten de hangi inanç ya da hangi Tanrı, sırf ona olan bağlılığını kanıtlaması için, bir kulunu böyle bir şeyle sınayabilir? Tanrı'nın bu emrindeki gaye nedir, ona olan bağlılığımızı ve sonsuz kudretini kabullendiğimizi görmeye bu kadar mı ihtiyacı vardır? Tanrı kesinlikle iyi olamaz Kabil'e göre, çünkü Kabil, onun eylemlerinde iyiliğe dair herhangi bir şey bulamaz. Keza, Tanrı'nın erkekler arası eşcinsel eylemlerin tehlikeli boyutlara ulaşması üzerine Sodom ve Gomora'da yalnızca erkekleri değil, hem erkekleri, hem kadınları, hem de henüz cinsel bir eğilimleri dahi olmayan masum çocukları yok etmeyi seçmesi de onun eylemlerinin bir manasızlığıdır Kabil'e göre. İçinde taşıdığı bir katil olduğu gerçeğini ve vicdan azabını hiçbir zaman unutamaz Kabil, aksine o histir onu ayakta tutan; çünkü varlığı bu sayede anlamlanır ona göre, sorgularına kaynak olan şeydir o his. Sürgün edildiği yerlerde birçok savaşla, katliamla karşılaşır ve sürekli sorgular, insanların Efendi'ye olan sonsuz itaatlerinin sebebi nedir ve Tanrı neden sırf gücünü kanıtlamak için masumiyeti de katletmeye bu kadar meraklıdır? Roman boyunca Kabil, Tanrı'yla girdiği diyaloglarda bu sorulara cevap bulmaya çalışıyor; zamansızlık ve mekansızlık arasında gidip gelerek, insanın evrendeki yerine ve varlığına bir anlam vermeyi deneyerek. Kabil'i bir insanı öldüren ilk insan olarak tanırız hepimiz, oysa Saramago, bu katili bize çok farklı yönleriyle tanıtıyor ve dini açıdan kutsal bildiğimiz hikayelere değişik bir bakış açısı getiriyor. Beraberinde çok soru sorduran, gerçek ve kurmacayı aynı potada eriten harika bir eser.