MAKİNEDE BİR ÇARK

"Gerçekten özgür müyüz?" sorusu insanoğlunun beynini belki de ilk evrimleştiğinden beri kurcalayan en özel sorulardan biridir. Soru aslında açık görünüyor ancak düşünmeye başlayınca içinden çıkılmaz bir hal alabiliyor. Adam Fawer'in 2005 yılında yayınlanan Olasılıksız adlı kitabı atalarımızı adeta yüz kızartıcı suç işlemişlercesine utandıracak cinsten... Soru o kadar akıcı bir şekilde işlenmiş ki; kitaba ilk başta klişe gözüyle bakan ben bile elimden düşürmeden bir çırpıda okuyuverdim. Kaleme alanın Fawer olması elbette kendisiyle beraber muazzam bir kurguyu da getiriyor, hatta o kadar iyi bir kurgusu var ki mucizelere asla inanmayan insanları adeta fizik kurallarıyla ikna ediyor. Kitapta epilepsi tanısı konulan başkahramanın muazzam olasılık hesaplarıyla geleceği okuması konu edinilmiş ve tabii ki buna bağlı olarak gerçekleşen olaylar. Kitap yediden yetmişe herkeste farklı bir etki bırakabilir ve herkes kitapta aradığını bulabilir. Aksiyon mu istiyorsunuz? Olasılıksız'ı okuyun! Felsefe mi istiyorsunuz? Olasılıksız sizin kutsal kaseniz. Yoksa siz bilim sevenlerden misiniz? Çekinmeyin, başına elma düşen Newton kadar mutlu olacaksınız! Ve daha ne isterseniz isteyin. Kim ne arar ne bulur bilinmez ama kimse "beyni" boş dönmez bu kitaptan, orası kesin. Caine'in(başkahramanımız) tabağındaki ketçap lekesi kitabı okurken insanın gözünde o kadar gerçekçi canlanıyor ki, bir an ben de olayın devamındaki gibi camdan içeri araba dalacak gibi hissettim. Fawer'in başyapıtında satırlardan adrenalin 'fışkırtan' daha onlarca kısım vardı ancak benim ilgimi bunlardan daha fazla(şaşırtıcı bir biçimde) çeken şey sadece üç sayfada, basit bir yazı tura örneğiyle beynimde determinizmin derinlere doğru filizlenmesini sağlamasıydı! O bölümü on sekizinci yüzyılın efsanevi bilim insanı Laplace'ın sözleriyle bitirmişti Fawer: Bir an için doğanın tüm güçlerinin ve bunu oluşturan tüm varlıkların konumlarını anlayabilen bir canlı olduğunu düşünürsek - ve bunun bu verileri inceleyebileceğini de düşünürsek- aynı anda evrendeki en büyük varlıkları ve en küçük atomları da hesaba katarak bir hesap yaparsa, hiçbir şey belirsiz değildir ve gelecek de, aynen geçmiş gibi, gözlerinin önündedir. Yıllar önce anneannem bana "İnsanoğlu rüzgarda bir parça yaprak gibidir. " dediğinde, o minnacık düşünce dünyamla bile reddetmiştim. Özgür olmadığımız demekti bu, değil mi? Ve şimdi Adam Fawer, Olasılıksız adlı kitabında tam da anneannemin söylediğini okuyucusunun beynine vuruyor! Eminim kitabı daha çok felsefi veya bilimsel niyetle okuyan herkes(aslında kitabın felsefi tarafının polisiye olduğu için okuyan kişilerin de ilgisini çekeceği düşünülürse gerçek anlamda herkes) okurken veya okuduktan sonra internette arama motorlarını ısıtmıştır. Nitekim ben de yaptım ve "Laplace'ın Şeytanı" diye anılan bir teoriyle karşılaştım. Bir tanıtım yazısı gibi sıkıcı olmadan kısaca özetlemek gerekirse; Laplace az önceki sözlerinde de bahsettiği 'canlı' yı Şeytan ondan yıllar sonra bazıları konuyu dini tartışmalara çekse de- olarak tanımlamış ve evreni bir makineye benzetmiş. "Evrenin şu anki hali geçmişinin sonucu geleceğinin ise nedenidir " diyor Laplace. Kitapta zaman zaman kullanılan matematiksel ifadeler ve hatta grafikler o sayfaların tozunu kaldırırken insanı sanki bir Fermatmış* gibi hissettiriyor. Fawer, sadece mezar taşının üzerine bile konulsa yeterli olacak eserinde Laplace'ın görüşünü o kadar inandırıcı ve ikna edici bir dille savunmuş ki, 1927 de açıklanan ve 'Determinizmin çöküşü' olarak görülen Belirsizlik ilkesinden seksen küsur yıl sonra, belirsizlik ilkesinin bile nedenselliğe tabi olduğunu konu alan konferanslar verilmesine şaşırmamalı. İşte ben buna başarı derim! Belki bazılarımıza rüzgarda uçan bir yaprak veya makinede bir çark olmak kabul edilemez gelebilir ama bence bahsedilen yapraktan daha dengesiz ve bazen de o çarktan daha monoton bir hayat süren insanoğlu için kabul edilemez diye bir kavram olmamalı, özellikle de Olasılıksız gibi ufuk açıcı eserler bizimle aynı evrende birer çark iken! *Fermat, olasılık teorisinin kurucusudur. Abdurrezzak EFE 21301883