Algının Evrimi ve Matematik

"Matematikçinin desenleri, tıpkı ressam veya şairinkiler gibi güzel; fikirleri, tıpkı renkler veya kelimeler gibi içerisinde birbirine oturmalıdır. Güzellik ilk sınavdır: Çirkin matematik için bu dünyada kalıcı bir yer yoktur.." -G. H. Hardy, Bir Matematikçinin Savunması Eğer çevrenizi daha önce izlediyseniz ve bütün dikkatinizle incelediyseniz fark etmişsinizdir ki matematiksel bir estetik anlayışına sahibiz. Şu an etrafınıza bakın, insan yapımı ve matematiksel anlamda düzgün olmayan bir şey bulmaya çalışın. Muhtemeldir ki bulamayacaksınız. Evlerimizi dekore ettiğimiz mobilyalara, simasını beğendiğimiz binalara, araçlara bakın. Hepsi bir ölçüde düzgünlük barındırır ki bu doğal algıdan çok uzaktır. Doğada aksine kaos hakimdir. Bir nehir, yatağını düzgün kurmaya uğraşmaz, en dirençsiz yolu seçer kendine. Dağlar konik olmaya uğraşmaz, milyonlarca yıllık sismik hareket onları rastgelelik içerisinde şekillendirir. Haliyle ilkel insanın çevresinde düzgünlük yoktur. Birbirine giren ağaç dalları, gelişigüzel dizilmiş çiçekler, her biri diğerinden farklı bulutlar, şekilsiz taşlar ile şekillenmiş bir yaşam süren ilkel insan için doğal ve normal olan kaotik şekillerdir. Algının neden bu yönde kaydığını anlamak için önce bu şekiller neden matematiğin ilgisini çekmiştir bunu anlamamız lazım. 'Düzgün çokgen' olarak adlandırdığımız şekiller geometrinin en ilkel uğraşlarındandır çünkü anlaşılması kolaydır. Hatırı sayılır miktar simetri içerirler ve ölçümler ile ampirik sezgiciliğe açıklardır. Bu derece düzenli yapıların da haliyle matematiksel merakı tetikler bir yanı vardır. Öklidyen geometrinin ilk temellerinin atılması ve bu temel şekillerin büyük ölçüde anlaşılması uygulamanın önünü açmıştır. Tabii ki böyle bilgilere yalnız dönemin bilginleri ulaşabiliyordu. Bu bilginlerden halka yansıması ise muhtemelen ihtişamlı yapıtlarla olmuştu. Roma mimarisini ele alın mesela, geometrik şekiller içerisinde kurulmuş bu ihtişamlı yapıların halkı büyülememesi mümkün değildir. Bu noktada bir not düşmeliyim ki geometrik şekiller matematikçiler tarafından keşfedilip sonradan halka inmemiştir, örneğin tekerleğin icadından beri çember şekli insanlık için mevcuttur fakat bu şekil ilkel insan için bir pratiklik ifade eder, bir araçtır o. Şeklin incelenmesi ve sonrasında mimariye dönüşmesi ise sanattır ve etrafında bir estetik algısı oluşturur. Böylece şekil araç olmanın ötesine geçer ve estetik bir anlam kazanır. Bu algı kayması sadece mimariden kaynaklı değildir. Sanatın bütün formları matematikten payına düşeni almıştır. Müziğin içerisindeki matematikten bahsetmeme gerek dahi yok sanırım. Ritimlerin aksamasından tutun notaların formalize edilmesine kadar tüm temel unsurlar, sayılar teorisinin oyun alanındadır. Matematikselleşen estetik algısının daha modern örneklerinden birisi de kübizm akımıdır. Matematiksel şekillerle bir harmoni yakalamaya çalışan onlarca sanatçı, öncesinden bir adım ileri giderek doğal yapıları kübik bir şekilde ifade etmişlerdir. Bunun en ikonik örneklerinden birisi de yandaki tablodur. Çıplak bir kadın, bütün doğallığıyla kübik bir perspektifle resmedilmiştir. Sanatın dışında da eğitimin yaygınlaşması, algının bu yönde kaymasında etkendir. Yukarıdaki alıntıda Hardy'nin bahsettiği gibi matematik, içinde güzel olanı ve sadece güzel olanı barındırır. Kendine has bir Figure dans un Fauteuil cazibesi vardır. Matematik eğitiminin halka inmesi de haliyle bu (Oturan çıplak) Pablo Picasso sapmada önemli bir rol oynar. Günümüzün evcil insanı, tıpkı ilkel insanın kaos içerisine doğması gibi, düzenin içerisindevar olmuştur. Haliyle algısı bu çerçevede gelişmiştir. Hatta o kadar ileri gitmiştir ki doğayı dahi bu çerçeveye sokmaya çalışıyoruz. Çalılarını geometrik şekillerde buduyoruz, tek tip bir ağaçla belirli bir örüntü halinde ağaçlandırma çalışmaları yapıyoruz, bahçelerimize tek tip bitkiler ekiyoruz. Buna rağmen birçoğumuz ara sıra şehirden uzaklaşmak istiyoruz. Doğada tatiller yapıyoruz, ormanlarda yürüyüşe çıkıyoruz. Bu isteğimiz bence insanın doğasına dönüşüdür. Sadece fiziksel anlamda değil aynı zamanda algı dünyasının doğal haline dönmesidir. Bu nedenle huzurludur. Hatta biraz aşırı yorum ile öne sürebiliriz ki düzen üzerine kurulmuş estetik algısı içerisindeki bir yaşam, kaotik bir estetik algısını cazip kılmaktadır. Bu nedenle kaotik yapısıyla doğa insana estetik ve huzurlu gelmektedir. -Baran Zadeoğlu