Geri Dönüşü Olmayan Seçimler

Tren yolunun yanından geçiyorsunuz. Rayların üstünde elleri bağlı beş adam ve ufukta süratle yaklaşan bir tramvay görüyorsunuz. Kaygılı gözlerle etrafa bakınırken, birden tramvayın ray değiştirmesini sağlayan bir manivela fark ediyor ve ona doğru tüm gücünüzle koşmaya başlıyorsunuz. Ancak tam manivelaya elinizi uzatırken diğer rayda yine elleri bağlı birini görüyorsunuz. Şimdi beş kişiyi kurtarmak için bir kişiyi feda etmek ile etmemek arasında bir seçim yapmak durumundasınız. "Tramvay İkilemi" olarak adlandırılan bu hayali soruya kesin bir cevap vermek oldukça güç. Zira ne beş insanın hayatlarını kaybetmesine seyirci kalmak ne de kendi elimizle bir insanın ölümüne sebep olmak kabul edilemez fakat iki seçenekten biri gerçekleşmek zorunda. Ben şahsen bu ikilem üzerine ciddi bir süre kafa yorsam da tatmin edici bir sonuca varamadım. Kanaatimce hayatta böyle bir durumla karşılaşmamayı ummaktan öte yapabileceğimiz pek fazla bir şey de yok. Neyse ki yaşamımızda tecrübe ettiğimiz ikilemler bu kadar acımasız değil. Ömrümüz boyunca pek çok kez, önümüzdeki yılları derinden etkileyecek seçimler yapmak zorunda kalırız. Örneğin hangi lisede, hangi üniversitede ve hangi bölümde okuyacağımız bizim elimizdedir. Bu kararları vermek için sayfalar dolusu bilgi araştırır, onlarca insanın düşünce ve deneyimlerine başvururuz. İstediğimiz kadar düşünüp taşınalım, içimiz hiçbir zaman rahat etmez. Nitekim herkes gibi bizim de özgün bir fıtratımız vardır ve seçimimizin fıtratımızla örtüşeceğini önceden bilmek mümkün değildir. Dolayısıyla ileride pişman olma ihtimali içimizi kemirir. Bazen daha zor seçimler de yaparız. Kişisel arzularımız değerlerimizle çelişir ve kendi içimizde vicdani bir savaş veririz, tıpkı Emir'in tenha bir sokakta Hasan'ın tecavüze uğrayışını izlerken verdiği gibi. "Şimdi geçmişe bakınca, o sokağa son yirmi altı yıldır baktığımı fark ediyorum." (Hosseini 2014, 1) diye hatırlıyor o günü Emir. Babasının gözüne girme arzusuyla yaptığı yanlış bir seçim, onu hayatı boyunca bırakmadı. Ne ironiktir ki, aslında Hasan'ı yalnız bırakarak, babasının istediği cesur ve haksızlığa karşı sesini çıkaran bir evlat olmaktan uzaklaştı. Yani Hasan'ı feda ederken kazanmayı amaçladığı menfaate de ulaşamadı. Peki olayların böyle talihsizce gelişmesi Emir'in suçu muydu? Hayır, kesinlikle değil. Emir'in pişmanlık duyduğu ve duyması gereken tek şey kendi yaptığı seçimdir. Emir'in örneğinde olduğu gibi, hayatımızda bazen etki alanımızın dışındaki sebeplerden ötürü işlerimiz yolunda gitmez. Ama biz isteseydik bu gelişmeleri engelleyebileceğimize inanır ve pişmanlık duyarız. Bana göre, öngörülemeyen zararlı neticeler doğru bir seçimi yanlış kılmaz. Mesela, eğer ihtiyacım olan bir zamanda nefsime yenik düşüp bir arkadaşımın parasını izinsizce alsam, bu davranışımdan pişman olduğumda iki seçeneğim olacaktır. Birinci ve en cazip seçenek en yakın zamanda parayı gizlice yerine koymak, ikinci seçenek ise arkadaşıma gerçeği söylemek. Birinci seçenekte arkadaşım durumun farkına varabilir, ikincisinde ise beni affetmeyebilir. Kısacası her iki durumda da arkadaşlığım sona erme tehlikesiyle karşı karşıya kalacaktır. Ancak ben ikinci seçeneği tercih ederim çünkü prensiplerim bana doğru olduğunu söyler. Arkadaşım beni affetmese bile bunun sebebi daha önce gafletle verdiğim izinsiz alma kararı olur, yani son kararımdan pişmanlık duymam. Zaten baştan beri bu prensiple hareket etsem, pişman olacak bir seçimim de olmazdı. Nice farklı örneklerde de görüldüğü gibi, eğer pişman olmaktan korkuyorsak bunu engellemek için atmamız gereken iki temel adım var. İlk olarak kendi doğrularımızı belirlemeli ve seçim yaparken bu doğrulardan şaşmamalıyız. İkinci olarak da, eğer doğru hüküm verdiğimiz halde kontrolümüz dışında şanssız olaylar gerçekleşirse pişmanlık duymamalı, aksine kararımızın arkasında durmalıyız. Örneğin okuyacağım bölümü belirlerken benim prensibim fıtratıma uygun ve mutlu olabileceğim bir meslek seçmekti. Bu nedenle bir çocukluk tutkum olan matematiği seçtim. Bana başka meslekler tavsiye eden, matematiği kötüleyen, sınav puanlarımın 'boşa gideceğini' iddia eden, 'aç' kalacağımı söyleyen insanlar olmadı değil ama ben kendi doğrularıma sadık kalmayı seçtim. Bu seçimimden henüz gayet memnunum ve en önemlisi de, bir gün gerçekten dedikleri gibi maddi sıkıntıyla veya başka herhangi beklenmedik bir problemle karşılaşsam bile bu kararımdan pişmanlık duymayacağıma inanıyorum. Fatih Kaleoğlu