MÜ?

"Bir film izledim hayatım değişti." ifadesi hem klişedir hem de düşünecek olursak film izlemek hayat değiştirmez. Ancak Dogville'in birçok yönden beni değiştirdiğini rahatlıkla söyleyebilirim. Yaşadığım hayatı, karakterimi, eylemlerimi, içinde bulunduğum toplumu ve ahlaki değerlerimi hatta vicdanımın olup olmadığını bile bana sorgulatan ve hala cevaplayamadığım sorularla beni karşı karşıya bırakan muhteşem bir sanat eseri olarak kabul ediyorum Dogville'i. Benim için filmin en vurucu noktası kendimi filmi izlediğim güne kadar "iyi" biri olarak değerlendirirken o günden sonra iyi biri olup olmadığımı sorgulatması değildi, ondan da önemlisiydi. Dogville'den sonra iyi olup olmamanın mümkün olmadığını sorgulamaya başlamıştım. Önceden iyi olmanın basit prensipleri yerine getirerek sağlanabilir olduğunu düşünürdüm. Bu prensiplere örnek vermek gerekirse bize iyilik yapan birisine vefa göstermek ve iyi niyetini suistimal etmemek ya da en azından zarar vermemek veya bize zarar veremeyecek birisine, örneğin küçük bir çocuğa ya da savunmasız bir sokak hayvanına karşı güç uygulamamak gibi şeyler. Bunlara ek olarak yardımımıza ihtiyacı olduğunu düşündüğümüz birine ya da birilerine elimizden geldiğince yardım etmek gibi bazı temel prensipleri takip ederek iyi bir insan olunabileceğini düşünürdüm. Bana göre iyi olmak genel hatlarıyla böyle tanımlanabilirdi. Aslında sadece iyilik de değil, iyi adı altında affetmek, merhamet göstermek, yardım etmek gibi davranışlar. Örneğin merhamet kavramını ele alalım. Normalde birine merhamet gösterdiğimde ya da bazı davranışları tolere ettiğimde bunu iyi olduğum için yaptığımı düşünür, hatta bir erdem olarak görürdüm. Örneğin bir arkadaşımın bana yalan söylediğini fark ettiğimde onu affetmek ya da birisi bana karşı sorumluluklarını yerine getirmediğinde sorunu büyütmemek gibi aslında herkesin uyguladığı basit davranışlar. Daha spesifik örnek vermek gerekirse yeni aldığım kulaklığımı düşürüp bozan kardeşime bağırmayıp affetmek gibi. Bütün bu örneklerde aslında aynı yanılgı içinde olduğumu ise Dogville fark ettirdi bana. Bu eylemleri yapmaya beni iten sebepler aslında erdemli, yüksek karakterli veya vicdanlı birisi olmam değildi, çok sonradan fark ettim ama kibirdi. Mesela küçük kardeşimi bilmeden kırdığı kulaklık için affederken aslında büyüklük yapmıyordum, kendim daha üstün olduğumu düşündüğüm için küçük kardeşimi yargılamama yolunu seçmiştim. Çünkü eğer davranışını yargılasaydım ve işlediği suçtan dolayı kardeşimi sorumlu tutsaydım aslında eşit olduğumuzu kabul edecektim. Ben ise kibrimden dolayı onu küçük gördüğüm için onun yaptığı eylemden sorumlu olamayacağına karar vermiştim. Tıpkı filmde de "Asıl kibirlilik; insanın kendine göre daha bilgisiz saydığı kişilerin yanlışlarına hoşgörüyle bakması, bunları düzeltmeden anlayışla karşılamasıdır." repliği ile bahsedildiği gibiydi durumum. Belki de doğru davranışgerçekten kızmamaktı ama burada önemli olan bu davranışımdaki motivasyonumun kibrim olmasıydı bana göre. Bilmeden de olsa egom buna izin vermedi ve kibrim sayesinde merhamet gösterdim. Farkına vardığım bu gerçeklerden, daha doğrusu kabullenişlerimden sonra başka sorularla karşı karşıya kalmam kaçınılmaz oldu elbette. Eğer iyi zannettiğimiz davranışları aslında kibirli olduğumuz için yapıyorsak, o zaman iyinin tanımı nedir ya da iyi olmak mümkün müdür? Eğer yaptığımız her eylemin arkasında aslında egomuz gizliyse, mesela sevdiğimiz insanları gerçekten mi seviyoruz yoksa içimizdeki kibir öyleymiş gibi düşünmemizi mi sağlıyor? Bunlar elbette filozofların ve davranış bilimcilerin bile yüzyıllardır net cevaplayamadıkları sorular ancak kısaca söylemem gerekirse bence egoyu ve kibri bizi biz yapan unsurlar arasında kabul edersek o zaman bu sorulara yaklaşmak da daha kolay ve daha az sarsıcı olaraktır. Nasıl vücudumuz kan, et ve kemikten oluşuyorsa karakterimiz de kibir içerir ve bu bize bağlı değildir. Örneğin en iyi arkadaşımızı aslında çıkarlarımız doğrultusunda hayatımızda tutuyorsak ve o yüzden seviyorsak bunun etik olarak yanlış bir yanıolduğunu düşünmek zorunda değiliz. Egomuzun bizi yönlendirmesiyle çıkarlarımız doğrultusunda hareket etmek önlenemez bir şeyse o zaman onu kabul edip o doğrultuda yaşamamız en pragmatik yoldur. Yani eğer en yakın arkadaşımızı aslında belli çıkarlar ve egomuzu tatmin ettiği için seviyorsak, en yakın arkadaşımızın da bizi bu yüzden sevdiğini kabul etmeliyiz. Aynı zamanda bunu hayatımızdaki herkes için kabul edip öyle yaşamalıyız. Tıpkı filmin son sahnesinde Grace'in babası ile yaptığı konuşmada aslında insanlara sürekli merhamet göstermesinin aslında kibrinden kaynaklandığını anlaması gibi. Anladıktan hemen sonra merhamet göstermeyi bırakıp kasabayı yok etmeye karar vermesi ise Grace'in aslında kim olduğunu ilk kez kabul ettiği sahnedir bana göre. Yani Grace aslında iyilik yaptığını düşünürken aslında yalnızca kibrini beslemek amacıya kasabadaki insanlara merhamet göstererek kötülüklerinin artmasına sebep oluyordu. Kötülüğün tedavi edilemez olduğunu ve çözümünün merhamet olmadığını kesin olarak anladıktan sonra ise filmin son sahnesinde yapılması gerekeni yapıp mutlu olmasa da doğru bir sonla bitiriyordu filmi Grace karakteri. Sonuç olarak, iyi olduğumuzu düşündüğümüz için gerçekleştirdiğimiz eylemler aslında kibrimizden ve egomuzu tatmin etme ihtiyacımızdan kaynaklanıyordur biz farkına varamasak da. Kibrimiz tarafından aslında adeta tutsak olduğumuz gerçeği karşısında izlenebilecek en iyi yol ise bu gerçeği kabul edip öyle yaşamaktır bana göre.