AHLAK MEKANİZMASI

Hiç doğruyu ve yanlışı nasıl ayırt ettiğimizi düşündünüz mü? Bu kabiliyeti ne zaman ve nasıl kazanıyoruz? Doğru ya da yanlış olarak kabul ettiğimiz olguları doğduğumuz andan itibaren mi biliyoruz, yoksa bunları başkalarından mı öğreniyoruz? Bu konunun tartışmaya çok fazla açık olduğunu kabul ediyorum. Birçok kişi bu yetiyi doğuştan kazandığımızı söylerken, bir o kadar kişi de doğduktan sonra bulunduğumuz ortamların bizi çok daha fazla etkilediğini savunabilir. Ancak ben, insan ahlakının oluşumunda ve işleyişinde, hem insanoğluna özel olarak bahşedilen özelliklerin hem de kişinin yetiştiği ortamın ve dahil olduğu grupların bu konuda çok büyük bir etkiye sahip olduğu kanaatindeyim. Bu düşüncemi şöyle açıklamak istiyorum, insan ahlakının kişiyi kontrol eden bir mekanizma olduğuna inanıyorum. Ve bu mekanizmanın da kişinin karşılaştığı durumlara göre çalışırken farklı kaynakları kullandığını düşünüyorum. Biraz daha açmak gerekirse, cevap verilmesi gereken durum karşısında insanın doğuştan sahip olduğu duygular ağır basıyor ise ahlak bu kısmı kaynak olarak kullanırken, toplumun insana öğrettikleri üstün geldiği takdirde ahlak bu kısmı kaynak olarak kullanır. Ve sonuç olarak kullandığı kaynağa göre kişiyi farklı şekilde yönlendirir. Bu yüzden ahlak mekanizmasının gelişiminde ve işleyişinde hem doğuştan gelen özelliklerin hem de toplum tarafından öğrenilenlerin büyük bir etkisi olduğuna inanıyorum. Öncelikle insanın doğuştan sahip olduğu özelliklerin ahlak mekanizması tarafından ne zaman kaynak olarak kullanıldığından ve ona nasıl etki ettiğinden bahsetmek istiyorum. Bu kısım daha çok insanın bireysel olaylarla karşılaştığı anlarda ahlak mekanizması tarafından kaynak olarak kullanılır. Yani olay karşısında karakteristik özellikler ağır basıyorsa ahlak mekanizması bu doğrultuda işler. Etki olarak ise kişiye bahşedilen karakteristik özellikler, onun olayları farklı şekillerde yorumlamasına sebep olur. Bu yüzden olayların doğruluğu ve yanlışlığı kişiden kişiye değişebilir. Örneğin sokakta dilenen yaşlı bir kadını gören bir kişiyi ele alalım. Kişi, dilenen kadına para verip vermeme kararını, sahip olduğu ahlak mekanizması göre belirleyecektir. Çünkü insan beyninin doğruyu ve yanlışı ayırt etmesini sağlayan kişinin sahip olduğu ahlaktır. Ve bu doğrultuda beyin de doğru bildiği şeyi yapacaktır. Bu durum karşısında bireyin ahlak mekanizması insanın öğrendiklerinden ziyade kişinin doğuştan sahip olduğu özelliklere göre işleyecektir. Yani toplum insana yardıma muhtaç kişilere yardım etmenin doğru bir davranış olduğunu öğretse de, eğer kişi cimri bir yapıya sahipse, bu özellik üstün gelecek ve mekanizma bu kaynağı kullanacak. Sonuç olarak da mekanizma dilencilerin insanların duygularını sömüren kişiler olduklarını, onlara para vermemenin doğru karar olduğunu beyine bildirecek ve insanı bu doğrultuda hareket ettirecektir. Ancak yardımsever bir karaktere sahip ise, kişi dilenen kadına yardım edecektir çünkü mekanizma bu doğrultuda olayı doğru veya yanlış olarak değerlendirecektir. Toplum değerleri ise kişiyi daha çok kesin kurallar içeren konularda ve sadece kendisini değil, başkalarını da etkileyen olaylarla karşılaştığı zaman yönlendirir. Kesin kurallar içeren konularda ahlak mekanizmasının toplumsal değerleri kaynak almasının nedeni açıktır. Bu yargılar kişiye çok keskin bir şekilde işlenmiştir ve gereken şekilde davranılmaması durumunda kötü sonuçlarla karşılaşılabileceği öğretilmiştir. Bu konu hakkında verilebilecek en iyi örneğin dini konular olduğunu düşünüyorum. Çünkü dinlerin çok fazla dogmatik yargılar barındırdığı kanaatindeyim. Mesela domuz eti konusunda Müslümanların çok keskin bir yargısı vardır. Ve ahlaki olarak konumu kesindir. Kişilerin bu konuda bir görüşü yoktur ve doğduğu andan itibaren bununla yetişir. Kesin kurallar dışında, sadece kendisini değil de başkalarını da etkileyen konularda ahlak mekanizmasının toplumu kaynak almasının nedeninin kişinin sorumluluk duygusu olduğunu düşünüyorum. Çünkü böyle zamanlarda bilinçli kişiler topluma karşı sorumluluklarının farkında olacağından ahlak mekanizması bu yönde işleyecektir. Ve sonuç olarak doğru ve yanlış yargısı buna göre şekillenecektir. Yaptığım bu çıkarımlarla beraber insan ahlakının kaynağı konusundaki tek taraflı tartışmaların anlamsız olduğunu düşünüyorum. Çünkü ahlakın çok geniş bir kavram olduğuna inanıyorum ve tek bir kaynak ile bağdaştırılıp sabit olarak algılanmaması gerektiğini düşünüyorum. Bana göre olaylara göre şekil alan, bulunduğu toplumla beraber kişinin sahip oldukları doğrultusunda çalışan bir mekanizmadır ahlak. Bazen insanın sahip olduğu karakter doğrultusunda insana doğruyu ve yanlışı buldururken bazen de toplum tarafından kişiye öğretilenlerle sonuca ulaşır. Sonuç olarak insan ahlakının kaynağı hem kendisidir hem de toplumdur. AHMET ABDULLAH AVCI