ŞÜPHELİ GERÇEK

Dünya sinemasındaki, medyanın izleyicilerine yansıttığı sözde gerçekliği eleştiren ve bu eleştirel tavrını filmsel anlatılarına konu edinen pek çok yapıttan yalnızca biri "Truman Şov". İnsan yaşamında varlığını sürekli koruyacak olan medyaya tenkit gözüyle bakan ne ilk filmdir, ne de son film olacaktır. Ana karakterimiz Truman, Christof ismindeki zamanın en büyük televizyon yapımcılarından biri tarafından evlatlık edinilmiştir. İzleyicilerini ekrandaki gerçeklik noktasında tatmin etmeye çalışan Christof, tüm yaşamı doğduğu andan itibaren milyonlar tarafından izlenen bir yıldız haline getirmiştir Truman'ı. Ancak bir sorun vardır ki; Truman'ın içinde yaşadığı bu sahte dünyadan haberi yoktur. Televizyon ya da daha genel anlamda medya, bünyesinde barındırdığı programlar ile son zamanlarda insan yaşamını, gerçeklikten ve gündelik hayattan oldukça uzak bir eğlenceye dönüştüren bir araç haline gelmiştir. Kitle iletişim araçlarından etkilenen, pasif bir alıcı konumundaki insanlar, ekranın izleyicilerine dayattığı popüler kültürle ilişkili unsurlardan etkilenir ve bu sayede gerçek ile sanal arasındaki ince çizgiden kopmuş olur. Medya, hayatın içinden küçük bir kopya olarak gösterdiği ögelerle izleyiciyi, o anı yaşamaya ve kendi gerçekliğinden uzaklaşıp başka gerçekler aramaya sevk eder. Bu açıdan Truman Şov da, bir gerçek içinde başka bir sanal gerçeklik ya da film içinde film arayışına çok güzel bir örnek olur, medyanın toplum üzerindeki tesirlerini sergiler. Hayatımızın her alanında medyanın ve onun ögelerinin belli bir yeri var. Üstelik sahip olduğu bu konumun temelini, her geçen gün daha da sağlamlaştırıyor. Sabah uyanır uyanmaz açtığımız televizyonumuzdan tutun, kafamızı nereye çevirsek karşılaştığımız reklamlara kadar hepsinin ayrı ayrı bir etkisi mevcut üzerimizde. İnsanlar, saat farkı gözetmeksizin, günün her anına yerleştirilen ve türlü türlü unsurlarla süslenilen programlara maruz bırakılıyor. Dedikodu yapılan ve hatta son yılların popüler televizyon formatlarından olan eş arama programları, esasında Türk izleyicisinin geleneksel toplum yapısına oldukça terstir. Bizlerin günlük hayatta özel olarak nitelendirdiğimiz unsurların, televizyonda başkalarınca sadece reyting ve para uğruna herkesle paylaşılması, hayatımıza ait bu parçaların hatta evliliğin bile yalnızca bayağılaşmasına sebebiyet vermiyor, aynı zamanda mahremiyetimizi de yok ediyor. Diziler sebebiyle maruz kaldığımız kavga görüntüleri ya da intikam temaları da yavaş yavaş hayatlarımızın birer parçası oluyor ve o kadar alışıyoruz ki bu unsurlara, günlük yaşamımızda benzer durumlarla karşılaştığımızda yadırgamıyor, belki de kendimiz bile kavga etmeye, dedikodu yapmaya çekinmez bir hale geliyoruz. Fimde Truman'ı izleyen insan toplulukları onun ne yaptığını, ne konuştuğunu öğrenmeye heves ediyor. Bu durum esasında günümüzde de böyle değil mi? Türkiye'de de bir dönemler yayımlanan "Biri Bizi Gözetliyor" gibi yapımlar, "Truman Şov"dakine benzer sahneler barındırmaktadır. Bu tür prodüksiyonlar, özel yaşamın gizliliğini tamamen ihlal ederken, izleyicilerini ise onların yaşamlarını, neler yaptıklarını, ne konuştuklarını merak eden birer gözetleyicilere dönüştürmüştür. Hayatlarımızın büyük bir bölümünün sanal dünya üzerinden akıyor olduğu da bir başka gerçektir. Birtakım sosyal paylaşım sitelerinde yaptığımız her şey, her türlü ilgi alanımız ve hareketlerimiz, bizlerin iradeleriyle toplanıyor. Böylece insanlar arasındaki önemli bağlar yok oluyor, sosyallik seviyesi düşüyor ve kişiler farkında olmadan mutsuzluğa sevk ediliyor. Medyayı yaratan güçler toplumun yalnızca küçük bir kısmını oluşturur. Medyanın yaratılması sermayeye bağlıdır. Dolayısıyla elinde sermayeyi bulunduran bu küçük grup, toplumun genelinin seyir ihtiyacını karşılayan programların ya da diğer medya unsurlarının hazırlanmasında söz sahibi olurlar. Toplumun kültürel yapısını ve bireylerin gelişimini düşünmeden hazırladıkları bu programların tek amacı reyting almak ve bu sayede para kazanmaktır. Aynı zamanda kendi yaşam tarzlarını ve ideolojilerini bu geniş halk kitlelerine dayatabilme gücüne sahip olurlar. Bazı haberleri kendi amaçlarına hizmet etmeleri için değiştirebilir, yanlış ve objektif olmadan yorumlayabilirler. Bu da insanların yanlış yönlendirilmesine ve sağlıklı, doğru bilgi almalarının önüne geçerek, kişilerin değer yargılarının kullanılmasına sebebiyet verebilmektedir. Bu noktada kitle iletişim araçlarının doğru kullanılması gerekliliği son derece önem kazanıyor. Medyayı yönetenler toplumu bilgilendirirken tarafsız ve doğru olmalı, ve topluma karşı sorumluluklarının farkında olmalıdır. Peki biz izleyicilerin buna dur diyebilecek bir gücü yok mu? Özellikle büyük şehirlerimizdeki insanlar, hızlı kentleşme oranı, yeterli eğitim düzeyinin olmayışı gibi sebeplerle, kendi gelenek ve göreneklerine giderek yabancılaşmış ve medya tarafından yönlendirilmeye açık bir hale gelmiştir. Kent insanı bu bağlamda, kırsal kesim insanının geleneksel yapılarına daha bağlı bir hayat sürmeleri nedeniyle, onlara göre daha savunmasızdır. Dolayısıyla bu unsurlardan en kolay etkilenecek kesim olması kaçınılmazdır. Medyayı yönlendiren insanların, medyanın unsurlarını düzenlerken dikkat etmeleri zorunluluğunun yanı sıra, biz izleyiciler de neyi izleyip neyi izlemeyeceğimizi kontrol edebilmeliyiz. Medyaya gücünü veren esas ögeler izleyiciler ya da onu kullanan bireylerdir. Bu sebeple onlar, bizler onları kullandığımız sürece var olabilirler. Film, aslında herkesin birer Truman olduğunu bizlere anlatmaya çalışıyor. Yaşamımızda her şeyin olması gerektiği gibi olmadığını, bize doğru gelmeyen birtakım durumların başka çevrelerce doğru olarak kabul gördüğünü hissettiğimiz olmuştur. Bu tür durumlarda sorgulamak ve bir çıkış, çözüm aramak yerine, var olan düzeni olduğu gibi kabul etmek kolayımıza geldiğinden bunu yeğliyoruz. Hayallerini kurduğumuz bambaşka bir hayata ulaşmamızın nasıl engellendiği ve sahip olduğumuz yaşama çevremizce hapsedildiğimiz gerçeği en yalın haliyle gözler önüne seriliyor. İçinde sürüklendiğimiz, bizim için hazırlanmış bu kurgunun içinden çıkmak istesek bile biri sırtımızdan yakalayıp geri içine çekiyor. Truman'ın yaşamının doğruluğuna dair kafasındaki her çelişki, aslında bizim de kendi yaşamlarımıza ait çelişkilerimiz. Bu sebeple, karakterle özdeşleşmemiz de boşuna değil. Truman gibi her şeyin sahte olduğunu anladığımızda kapıyı açıp bütün kısıtlamalardan kaçmak, hiç bilmediğimiz bir dünyaya adım atmak gibi bir olanağımız yok. Zaten kaçımız toplum içinde dışlanmayı ve yadırganmayı göze alarak, insanların doğrularına karşı çıkma ve aramızdaki zincirleri kırma cesareti gösterebilir? En azından toplumun bizlere sunduklarının dışında da bir şeyleriin var olduğuna kendimzi inandırabilirsek, belki de değişim için yeterli özgüveni de bulabiliriz. Kusursuz bir hayatın da başlı başına bir dram sebebi oluşturabileceği, acıların esasında insanı sahici kıldığı hakikati üzerinde duran "Truman Şov", her karesinde insanı düşündüren notlar bulunduran, 20. yüzyılın en başarılı seneryolarından birine sahiptir.