BİTMEYEN YIL: 1984

1984... Karanlık bir distopya mı yoksa çağdaş yaşamın bir portresi mi? Winston'un yaşadığı hayatla benim hayatımdaki benzerlikler nelerdir? Kitabı okurken ister istemez Orwell'in Okyanusya'sıyla günümüz Türkiye'sini kıyasladım. İlk başta ''karamsar'' bir yazarın gelecek senaryosunu okuduğumu sanırken kitap ilerledikçe ''gerçekçi'' bir yazarın hala geçerliliğini koruyan gözlemlerini okuduğumu fark ettim. Bu gerçekçilik kendisini, bana göre, en çok Winston'da ve proleterlerde gösteriyordu. Böyle düşünmemin sebebi, kendimi en çok onların yerine koyabilmemdi sanırım. Winston proleterlerin arasına karışıp onların davranışlarını irdelediğinde kendimi hem incelenen proleterlerden biri olarak hem de onları inceleyen ve umutla onlardan bir adım bekleyen Winston olarak görebiliyordum. Proleterlerin günlük hayatlarındaki en ufak anlaşmazlık ve haksızlıklara bile patlarken düşük yaşam standartlarıyla ikinci sınıf olarak yaşadıkları ülkelerinde hiç başkaldırmamaları beni de Winston gibi sinirlendirmişti. Bu düzeni değiştirme ihtimali olan onlardı ve kaybedecek pek bir şeyleri de yokken bu itaatin sebebi neydi? Sonra kendi hayatıma dönüp baktığımda aslında Winston'un durduğu yerde değil proleterlerin durduğu yerde olduğumu fark ettim. Düzeni değiştirme ihtimali olan bizleriz ve kaybedecek pek de bir şeyimiz yok. Bizim de dinlediğimiz şarkılar, giyindiğimiz kıyafetler, çalışacağımız işler başkaları tarafından belirlenmiyor mu? Sadece düzenin müsaade ettiği ölçüde özgür değil miyiz? Biz de başka bir hayatın mümkün olduğundan bihaber, eskiye göre nispeten iyi bir hayat yaşadığımıza inanmıyor muyuz? Gözde UĞUR Öyleyse, bizi başkaldırmaktan alıkoyan ne? Sanırım bizim harekete geçmemizi engelleyen şey, mevcut durumumuzu değiştirecek gücü kendimizde bulamamamız. Gerçekten düzenimizi değiştirmemize neden olacak radikal kararları vermeye hazır mıyız? Televizyonda izlediğimiz, gazetelerde okuduğumuz bütün haberlerin yalan olduğunu, bütün eğlence programlarının asıl gerçeği gizlemek için beynimizi bulandıran araçlar olduğunu, hatırlamamız gereken bütün önemli insan ve olayları unuttuğumuzu, iplerimizi başkalarının tuttuğunu, bütün dost ve düşmanların aslında tek bir kişi olduğunu duymaya hazır mıyız? Belki bizde olduğu gibi kitaptaki proleterleri de hareketsizliğe iten buydu. Peki, bu atalet nasıl son bulacak? Benim 1984'ten anladığım kadarıyla tek bir şey bunu sonlandırabilir: eğitim. Fakat Winston'un da günlüğüne not düştüğü gibi bu o kadar da kolay değil: '' Bilinçleninceye kadar asla başkaldırmayacaklar, ama başkaldırmadıkça da bilinçlenemezler.'' Kitapta beni sarsan bir diğer durum ise sistemin bir makine gibi karşısına çıkan tüm insani his, davranış, alışkanlıkları hatta doğrudan insanları sindirmesi, ''buharlaştırması''dır. Winston gibi içinde özgürlük arzusu olan insanları çaresizleştiren, yan bir yola saparken, günlük yazarken, televizyonun önünden geçerken onları tedirgin eden, doğru olduğu dikte edilen bir şeyin yalan olduğunu bile bile gerçekleri söylemesini hatta düşünmesini engelleyen bir makine... Bu makine öyle acımasız ve hissiz çalışır ki, belirli hiçbir nedeni olmaksızın sizi, Gözde UĞUR tüm anılarınızı, geçmişinizi, hayatınızı hiçbir zaman var olmamışçasına yeryüzünden silebilir. Sizi hatırlayacak ya da hatırlatacak hiç kimse olmazsa, ölmenizle hiç doğmamış olmanız arasında bir fark kalmayacaktır. İşte Okyanusya'da hüküm süren sistem budur. Fakat sistemin kendisinden daha yıpratıcı olan şey bu sisteme mensup insanların bu durumu soğukkanlılıkla hatta istekle karşılamasıdır. Winston gibi beni de asıl çaresizliğe iten ve ürküten budur: '' Winston birden çağdaş yaşamın asıl özelliğinin acımasızlığı ve güvensizliği değil, yavanlığı, donukluğu ve kayıtsızlığı olduğunu fark etti. '' Aynı tepkisizliği bizim de kendi hayatımızda sergilemediğimizi kim söyleyebilir? Ülkemizde canice olaylar olurken, insanlar ölür, hakları yenir ve düpedüz sindirilirken hayatlarımıza devam etmiyor muyuz? Çoğu zaman değil tepki göstermek durup dinlemekten bile aciz değil miyiz? Biz de bu ''çağdaş'' sistemin birer parçası hatta destekçileriyiz. Bu sistemin en karanlık yüzü kendinden olmayanları değiştirmeleri, etkisizleştirmesidir. Bu olay kitapta, bana göre, O'Brien karakterinin işkencesiyle temsil edilmiştir. Partinin iç yüzünü, işleyişini, karartılan bütün gerçekleri bilen, Winston'u anlayan ve yine de tek çözümün parti olduğuna inanan bir adamdır O'Brien. Partinin ''iyilik olsun diye kötülük yapan bir mezhep'' olduğunu savunur. Bana göre O'Brien ile ilgili asıl korkunç olan şey işkencede Winston'u öldürmemesidir. Eğer öldürseydi işkencelere direnmiş bir kahraman olarak ölmüş olurdu Winston. Düşüncelerinden vazgeçmemiş, direnmiş, Julie'ye ihanet etmemiş ve bir bakıma kazanmış olurdu. Bu Julie için de bir umut doğurabilir, düşüncelerinin yaşamasını sağlayabilir, ona bir direnme gücü verebilirdi. Fakat O'Brien onu öldürmek yerine değiştirmeyi seçer. Kendi ihanetiyle ikna eder onu ve kendinden vazgeçmesine neden olur. Sistem, O'Brien görünümünde Winston'u çiğneyip tükürmüştür. İkisi de Winston'un varlığının artık bir tehdit olamayacağını bilir. Çünkü o işkencede telafisi olmayan bir şeyi kaybeder Winston: umudunu... Gözde UĞUR