Korkarak Yaşayanlar

Ölüm korkusu en temel içgüdüdür. Yaşamak bir iç güdü değil, sürdürülen eylemler bütünüdür. Pasif ve aktif her türlü eylemi barındırır; fakat bu eylemlerin hepsi istekseldir. Bir cisim bize atıldığında yana çekiliriz veya eğiliriz, çok sıcak bir yüzeye temas ettiğimizde elimizi çekeriz. Bu hareketleri istemsiz yaparız ve bunlar reflekstir. Reflekslerimiz hem materyal hem de zihinsel dünyamızda bulunarak psikolojik bir çöküntüyü ya da fiziksel zarar görme riskimizi azaltır. Reflekslerimiz evrimsel süreçle sınırlıdır, yani bizi tüm tehlikelerden koruyamazlar; fakat refleks insanın ölüme karşı elindeki birçok kozdan biridir. İnsanlar düşünmeye başladıkları andan beri bir kurtarıcı arayışındadırlar. Ölümün insandan çok daha yaşlı olduğu doğaya bakarak gözlemlemişlerdir. Şamanizm, paganizm gibi inançların çıkış noktası da ölüm korkusunun insan beynindeki yerini kontrol etmeye çalışarak insan verimliliğini arttırmaya yöneliktir. Örneğin doğada ilkel bir yapıda uyuyan insanın uyumasını sağlayan güven duygusunu, daha büyük ve onu kollayan bir güç olarak inandığı 'şey' verir. Tıpkı İvan İlyiç ve hatta kitaptaki, Tolstoy'un fikirlerinin bir elçisi olan Piotr İvanoviç bile benimsedikleri Hıristiyanlık dini sayesinde bu güven duygusunu kısmen edinebilmektedirler. İvan İlyiç hayatını işine, mevkiisine adamış bir adamdır. Ailesiyle çok ilgilenmese de onları önemser. Ailesi İvan İlyiç'in sağlıklı zamanlarında bir dediğini iki etmezler; çünkü parayı kazanan onlara bakan ve açlıkla, hastalıkla, evsizlikle yani ölüm olasılıklarıyla aralarında duran kişi İvan İlyiç'tir ve işinde de gayet iyi yerlere gelmiştir. Ailenin reisi olarak nitelendirilebilir İvan İlyiç. En azından hastalığı ilerlememişken. Bu aile doğadaki kurt ailelerine şaşırtıcı derecede benzerlik gösterir. Daha doğrusu çarpık bir medeniyetleşme aşamasındaki genel aile profili feodalizmle harmanlanarak ilkel bir aile yapısı profili çizer. Kurt sürüsü örneğini açmak gerekirse, kurtların başında bir alfa; yani reis, lider kurt vardır. İlk yemeği yiyen, dişileri dölleyen, sürüdeki son kararı veren canlı bu alfa kurttur. Sürüyü güçlü tutmak ve diğer erkeklerle rekabet içine girerek en güçlü olduğunu kanıtlaması gerekmektedir; çünkü sürüdekilerin ölüm olasılıklarını en aza indirecek ve güvenebilecekleri bir lider olduğunu kanıtlaması hayatidir. Alfa kurt zayıflayınca ve yaşlanınca rekabeti kaybeder ve yeni bir kurt lider olur. Lider olan kurt önceki alfanın yavrularını öldürür ve bu zayıf gen yok olmuş, aynı zamanda da ona ileride karşı duracak kurt sayısı azalmış olur. Sonrasında da eski alfanın bir kısmını yiyerek ondaki gücü sembolik olarak kendine aktaran biyolojik bir ritüel sergiler ki bu ritüel pagan toplumların çoğu tarafından çeşitli şekillerle uygulanmaktadır ve gücü, hayatta kalma kararlılığını simgeler. Kitapta da gerçek hayattaki gibi bir kadın erkek diyalektiği ve aile arasında geçen bir uzlaşımsal çıkar anlaşmaları vardır. Anlaşmalar çoğunlukla uzlaşımsal değil gücü olanın güçsüze yaptığı baskı sonucu gelişir bu sebeple uzlaşımsal bir anlaşma deme gerekliliği hissettim. Kadın erkek arasında geçen diyalektik kitapta daha çok İvan İlyiç ve eşi Praskovya Fedorovna arasında geçmektedir. Praskovya Fedorovna sürekli olarak tatminsiz tavırlarla daha iyi yaşam standartları beklediğini söyleyerek İvan İlyiç'i kendisinden soğutur; çünkü arada, bir aşktansa sanki politik bir anlaşma vardır. İvan İlyiç ailesine bakıcak, tüm gün çalışıcak, üstleriyle iyi geçinerek sınıfsal yükselişe geçecek ve kendi eşinin bu hırs dolu davranışından kurtulmaya çalışacak ve büyük ölçüde başarılı olacaktır; fakat eşinin tatminsizliğini gidermeyi başarması imkansızdır; çünkü insanın sınırları vardır ve bu denli olumsuz bir ev yaşantısı içerisinde işe gitmeye bir yandan can atar ama bir yandan da yaşlanmakta ve gereken enerjiyi bulamamaktadır aynı yaşlanmış bir alfa kurt gibidir. İvan İlyiç çok hastalanarak yatağa düşer ve ona uşağı dışında kimse ilgi göstermez. Eşi yapmacık bir kaygıyla olaya yaklaşır ve bu davranışından eşinin onu para için, hayatta kalmak için, mevkiisi ve hayat standartları ortalamanın üstünde bir aile kurabileceği ve kurmuş olduğu için seçtiği açıktır. İlerleyen günlerde Praskovya Fedorovna İvan İlyiç'le ilgilenmeyi tamamen bırakır. Zayıf bir insana güç vermek sadece güçlü insanlara has bir özelliktir; çünkü zayıflığı gördüğümüz yerde kendi zayıflıklarımız ve sınırlarımız aklımıza gelir, içten içe bir ölüm korkusu hissederiz. Bir yakınını kaybetmek yaşanabilecek en kötü şeydir çoğu insana göre. Depresif duygular hisseder, ağlar, içine kapanır genelde insanlar. En çok yapılan şey sorgulamaktır böyle bir zamanda... Ne yapıyorum, nereye gidiyorum, amacım ne, ben kimim... Üzülmüşüzdür, yıkılmışızdır; çünkü bizim de birgün öleceğimiz o an için ortadadır. İnsanlar toplanır İvan İlyiç in cenazesi için. Taziyede bulunmak, ailesine destek olmak için; fakat aralarındaki tek samimi olanı Tolstoy; yani bir karakter davranışı sergileyen Piotr İvanoviç'tir. Geriye kalan hemen hemen herkes tiplemedir ve bu tiplemeleri hayatımızda görürürüz. Amaçsız, ölümden korkarak yaşayan ve korkularının sebebini düşünme yetisinden yoksun insanlardır bunlar, bu yüzden cenazedeki tek mutlu kişi aslında Piotr İvanoviç'tir; çünkü diğerlerinin aksine o klasik bir alfa yapısına sahip değildir. Düşünsel bir alfa erkek yapısı vardır; yani ilkellikten uzak, hisseden, düşünen, ölümden korkan, fakat bunun hayatın bir parçası olduğunu bilen. Sonuç olarak duygusal refleksleri olan biridir. Cenaze için toplanan herkesin, İvan İlyiç için değil aslında kendileri için orda olduklarını bildiğinden ordaki tüm aile reislerinin üzerinde bir alfadır, evrilmiş bir alfa, duygusal düşünen bir alfa. Herkes gibi Piotr İvanoviç' te de ölüm korkusu vardır; fakat o ölümü yaşamın bir parçası olarak kabul eder. Her şeyin cevabını doğada bulabiliriz ve doğaya bakarak gelişir onun bir parçası oluruz. Bakmak anlamaya çalışmaktır, gördüğümüzde ise anlarız. Yaşamı değerli kılan birgün ölecek olmamızın bizde yarattığı farkındalıktır ve bu duygunun bizi güçlendirmesidir. Berk Mehmet Avcıoğlu