İÇTEN GELEN DIŞIMIZ

Havanın güzel olduğu günlerde bir banka oturup insanları izlemeyi hiç denediniz mi? Bence bir deneyin. İnsanların kendilerini günlük rutin yaşamlarına kendilerini ne kadar kaptırdıklarına şahit oluyorsunuz. Çıkarımlarda bulunuyorsunuz. Kimler mutlu, kimler mutsuz, kimler neşeli, kimler hüzünlü... Şu zamana kadar olan yaşanmışlıklarınızdan çıkardığınız derslerle, tecrübelerinizle, anılarınızla insanları filtrenizden geçirip onlar hakkında yorumlara sahip oluyorsunuz. Hatta bazen 'sinir oldum' bile diyorsunuz içinizden, hiç tanımadığınız bir insan hakkında. Bu bana hep ilginç gelmiştir. Hala daha nasıl gerçekleştiği konusunda kesin açıklamalarda bulunamasam da, mantıklı açıklamalar tabii ki de var. Bu yorumlama merceği bazısında sadece insanların yürüyüşüne, kıyafetine bakarak gerçekleşse de, bazısına göre bu durum farklı. Bu farklılığın sebebi ise benim çıkarımlarıma göre insanların hayatlarının kendi içinde kişiye özel olması. Hatta bazen olaylar aynı olsa da insanların verdiği tepkiler farklı olabilir. Peki, insanların yüz ifadeleri bile farklı değil mi zaten. Onların yüz ifadelerine bakarak gözlemleyenleri kaleme alacak olursak eğer, ne derece doğru tahminde bulunuyor olabilirler. Buna cevap aramadan önce, 'Inside Out' çizgi filminden bahsedelim. Bu çizgi filmde beş temel duygu ele alınıyor ve bunlar mutluluk, kızgınlık, tiksinme, mutsuzluk ve tedirginlik. Bu çizgi film insanların doğdukları andan itibaren yaşamları boyunca yaşadıkları olayları nasıl da hafızalarına kaydettiklerini gösteriyor. Önce kısa zamanlı hafızaya kaydediliyor, sonrasında uzun hafızaya alınıyor. Bu kaydetme esnasında kötü bir olay yaşandığında, mutluluk diğer duygularla anlaşmaya, uzun hafızadaki güzel şeyleri hatırlatmaya ve durumu toparlamaya çalışıyor. Yaşamımızda da öyle değil mi? Her insan kötü koşullar altında olumlu düşüncelere dalmayı başaramaz ama sadece denemek bile bence birçok zorlayıcı koşulun üstesinden gelmeye yeterli olabilir. Mesela çizgi filmde kötü zamanlarda kızgınlığın, mutsuzluğun direksiyon başına geçtiğini ve bizi ele geçirdiğini görüyoruz. Çizgi filmde kullanılan benzetmelerle, direksiyon başına geçmek gibi, bize soyut kavramların daha da tanımlanabilir ve anlaşılabilir olduğunu gösteriyor. Yani bu benzetmeler, güzel somutlaştırma örneklerini gözler önüne seriyor. Uzun ve kısa süreli hafızalar bile somutlaştırılmış. Her bir olay bir küre şeklinde hafızaya geliyor. Önce ailede başlıyor bu kürelerin pıtır pıtır hafızaya düşmesi. Sonra arkadaşlık adası oluşturuluyor, şaklabanlık adası, sevgi adası... ve bu adalar yaşanmışlıklarla oluşan küreler ile besleniyor. Sonrasında da bu beş duygunun doğumumuzdan bu yana oluşturduğu kombinasyonlar ile insanları filtremizden yani bir nevi yargı süzgecimizden geçiriyoruz. Algılamak, yargılamak... insanın yaratılışında olan nitelikler, bana göre, bu kavramlar bu şekilde çizgi filmlerle daha anlaşılır olabilir. Bu hafıza işleyişini anlayan insanlar hayatlarında yaşadıkları olaylara daha geniş bir pencereden bakabilirler. Peki, insanların yüz ifadelerine bakarak çıkarımda bulunmak isteyen insanları ele aldığımızda ne kadar doğru tahminlerde bulunabilirler diye bir düşünelim şimdi. Minik mimikler çalışmalarına göre, bu çalışmalar insanların yüzlerindeki ifadelere odaklanırlar ama bu mimikler gülmek, ağlamak... değil daha çok uzmanlık alanı gerektiren çalışmalardır, uzmanlar bile insanların yüzlerine bakarak duygularını anlamakta güçlük çekerken, ne kadar doğru kanıya varabiliriz ki sadece beş duygumuzla ve tecrübelerimizle. Ben bu filmle ile psikoloji dersinde gördüğüm insanın zamanla oluşturduğu filtrenin bu beş duygu ile kombinasyon oluşturduğunu fark ettim. Bakış açımı genişletti. Burada dikkatinizi çekmek istediğim bir durum var ki genel kombinasyonlardan, genellemeler gibi her insan sever, sevmez, yapar, yapmaz... gibi, bahsedemeyiz. Herkesin yaşadığı olaylar faklı, verdiği tepkiler farklı ve insanları incelediklerinde verdiği yargılarda. Kimisi sever kimisi sevmez. Kimisi itici bulur, kimisi çekici. Bu yorumlarımız hep içimizden gelen ve dışımıza yansıyanlardan ibaret. Bırakalım kendimizi mutluluk duygumuzun eline diğer duygularımızla hareket edebilsin. Olumsuz durumlarda iyi ve güzel olan şeylere odaklanıp kafamızı dağıtabilelim, oturup saatlerce üzülmek yerine. Zaman insan hayatındaki en kıymetli kavram ve bu boşa harcanmamalı. Bu sebeplerden dolayı şimdi direksiyonu mutluluk duygumuzun eline bırakma zamanı. Bu bir hayalperestlik değil. Olumlu yönleri görebilmeyi öğrenebilmek ve kısa da olsa uzun da olsa hafızamızda mutlu güzel anılar biriktirebilmek. Melis BAYRAK