Dünyanın Düzeni ve Sanat

Üzerinde yaşadığımız evrende, insanlar ya yönetici ya da yönetilen sıfatlarıyla var olmuştur. Yönetmek eylemidir iki sözcüğün de doğduğu kaynak ve ikisi de bizlere hayat hakkında ipuçları verir. İki yol olduğunu fısıldar kulaklarımıza. Seçtiğimiz yola göre şekillenecektir hayat hikayemiz. Ya insanlar üzerinde hakimiyetimiz olacaktır ya da bizlere hakimiyet kuranlar. Gerçek hayatta ise ikisini birden deneyimleriz. Her ikisi de farklı tecrübeler olarak vücut bulmuştur ve ikisini de yaşamak hayatın rengidir aslında. Bu renklerin ise bizleri her zaman mutlu ettiği söylenemez. Hemen her dönemde sıkıntılar yaşanmıştır yönetmek eyleminden ileri gelen. Sıkıntıların temelinde ise adalet olgusu yatar ve onun olmadığı her dönemde, her yerde nahoş olaylara şahit oluruz. Kimi zaman da bu adaletsizlik temelli meseleler, sanatın farklı formlarında hepimize akseder. Adalet, ilk medeniyetlerden beri üzerinde durulan ve tahsis etmek için çaba harcanan bir mesele olarak karşımıza çıkar. İnsanoğlu, bunca zamandır kendine dert edinmiştir adaleti. Peki, ne kadar başarılı olabilmiştir? Benim fikrim, şu anda da gündemimizi bu kadar işgal ediyorsa bu konuda pek parlak olduğumuzun söylenemeyeceği yönünde. Bu başarısızlık ise yönetmekle olan derin ve güçlü ilişkinin anlaşılmasıyla daha net kavranabilir. Yönetmek ve yönetilmek, adaletle beraber en verimli şekilde çalışır. Adalet, yönetmek söz konusu olduğunda daha da önemlidir. Yönetenler ise diğer insanların üzerinde mevkilerde bulunup onlar üzerinde hakimiyet kuranlardır. Ancak bu mevkileri ve güçleri, onlara sınırsız haklar vermez. Diğer insanlar gibidir onlar da ama diğer insanlar üzerinde sorumlulukları da vardır. Bu sorumluluklarını adaletle beraber yürütmediklerinde ise herkes üzerinde baskı hisseder ve hayat yönetilenler için zulüm olur. Baskının olduğu ve boyunduruk altına giren insanlar, özgürlük hissinden mahrum kalırlar. Her şeye sahip olsalar bile zindanda oldukları hissi vardır içlerinde. Hele bir de mahrumiyet varsa o baskı, o boyunduruk herkesi çıldırtmaya yetecek kudrettedir. Bir şeyler yapmak zorunda hisseder hemen herkes kendini. Bu durumdan kurtulmanın bir yolu olmalıdır der ve arayışa başlarlar. Tüm bu arayış ve bir şey yapma hissi de dönemin edebiyatına, müziğine, sanatına kısacası her alanına sirayet eder. Baskının ve adaletsiz yönetimin en meşhur örneğidir Afrika' da yıllardan bu yana sahnelenen oyun. Beyazlar üstündür siyahların yanında. Siyahlara reva görülen hayat, çoğu kez kölelikten ibarettir. Başkalarının boyunduruğu altında ezilmektir. Hayat her ne kadar yönetmek ve yönetilmek diye iki yön sunsa da insanoğluna, tıpkı siyahlar gibi bazılarımız bu yönden şanssızız. Şanssızlığımız ise seçme hakkımızın elimizden alınmasında yatıyor ve bizlere çizilen kaderlerimizi kabul ediyoruz istemesek de. Doğal olarak da bazılarımız sözcüklerin, notaların, ritmin sihirli büyüsünden yeni ufuklara yelken açıyor. 1800'lerin sonu 1900'lerin başında, tüm dünya yeni bir müzik türüyle tanışmıştır. Afrika insanının yaşadıklarını, hissettiklerini ve Avrupalının kültürünün iç içe girdiği türdür işte bu. New Orleans'tan nam salmıştır tüm dünyaya ve bütün insanlığa mal olmuştur. Adına ilerleyen zamanlarda caz denilmiştir. Cazın doğuşu, Afrika insanının baskıdan kaçmak istemesiyle hayat bulmuştur. İlk çıktığı yer kabul edilen Kongo Meydanı'nda, tahakkümden bir nebze sıyrılıp kendini yeniden ifade etme olanağı bulmuştur siyah ırk. Çıktığı yer de 1 tesadüf değildir elbette. Köle ticaretinin baş şehri olan New Orleans'tır. Şehrin meydanında da siyahlar kendi ritüellerini sergilemişlerdir. "Beyaz Amerikan Protestan düzeni; Afrikalı, Karayipli kölelere kendi kültürünü dayattı, ama yine de uzaklardan gelmiş olan siyah metafizik, New Orleans'ta kendine yeni bir yuva buldu."(Turhanlı, 2015, s. 20) Caz, tüm bu baskı düzeninden, adaletsiz yönetimden ve gelecekleri elinden alınan insanlardan yükselen tiz bir çığlıktır. Kültürlerinin kaybolmasına izin vermeyecek kararlı bir adımın yankılanan sesidir. İşte bu ses, kimi zaman Lafcadio Hearn, Hurston, Katherine Dunham olarak kimi zaman da başka kişilerin öyküleriyle aktarılmış kitap boyunca. Tüm bu gerçek kişilerin hayatlarından kesitler de bana adalet ve yönetmek üzerine düşünme fırsatı verdi ve beni oldukça meşgul eden bir soruyla baş başa bıraktı: Hepimiz bu dünyaya eşit olarak geldik ve bunca senedir yerküreyi paylaşıyoruz. O halde adaleti tahsis edip özgürlüğün olduğu ve baskının, köleliğin görülmediği bir düzen neden dünyaya hakim olamadı? Dünyamız bizlere verilen en özel armağan. Yönetmek ve yönetilmek ekseninde kurulu bir düzene sahip. Bu düzen çoğu zaman müziği, edebiyatı, dansı da besliyor. Kimi zaman Afrika ikliminden çıkıp Avrupa kültürüyle yoğruluyor ve caz olarak karşımıza çıkıyor kimi zaman da edebi bir eser olarak bizlere merhaba diyor. İnsanlığın macerası aslında tüm bunlar. Acıyla da mutlulukla da var olan bizlerin, yaşadıklarından bir kesit. Adaletsizlik, baskı, zulüm, acılar da bu kesitten kareler ve çoğu zaman bize sanatın sesiyle ulaşabiliyor. Geçmişten bu yana sanat aracılığıyla bizlere akseden bu kareler ise modern dünyanın görmezden geldiği gerçekliği yüzümüze tokat gibi çarpıyor. Tüm bunların ışığında, umuyorum ki adaletin ve eşitliğin olduğu bir düzenle de bütün bu acı tecrübeler yalnızca sanatın konusu olarak kalacak.