Dilsizlerin Ağzından

Hoffmann'ın en ünlü eserlerinden biri olan Kedi Murr'un Hayat Görüşleri, olayların iki farklı bakış açısından, bir orkestra şefi ve kedisinin gözünden anlatılır. Başka yerde görmek de mümkündür, kitapta da insanlarla hayvanların iletişim yetenekleri arasındaki fark gözden gelinmişti. Zaten insanların özelliğidir oldum olası. Eğer bir hayvan, nesne, fikir, konuşma veya kendini ifade etme yeteneğini sahip değilse; insanlar bu görevi kendi üstlerine alıp onların düşüncelerini geniş kitlelere ulaştırmayı kendilerine görev bilmişlerdir. O kadar ki en eski hikayelerden, Ezop'tan beri bu böyledir. Öte yandan bu çevirilerde genelde yazarlar biraz özgür davranırlar; tilkinin, sandalyenin, hürriyetin normalde bahsetmediği "çıkarılacak derslere" de yer verirler. Şaka bir yana, gerçekten de "konuşturma", normalde bu yeteneğe sahip olmayan varlıkların ağzından öyküler anlatma; kesinlikle yazıdan daha eski, belki de en eski anlatım türlerindendir. Bazen basitçe masal olarak geçiştirilse de bu kesinlikle doğru değildir. İlk yazıya geçirilmiş hayvan masalları, aynı zamanda ilk politik satirlerdendi. Yaşar Kemal, Filler Sultanı ile Kırmızı Sakallı Topal Karınca'yı kaleme aldığında, hayvanlar arasında geçen bir masal şeklinde de olsa bu güne kadar okuduğum en dolaysız ve cesur toplumsal eleştirilerden birini yazmıştı. Bunun gibi durumlarda konuşturma, oldukça basit ama etkili bir anlatım yolu olarak kullanılıyor bana kalırsa: Verilmek istenen mesajı dolaylı olarak söylemek. Bu konunun etrafından dolanmak olarak görülebilir. Öte yandan belli bir dersi birine nasihat vererek değil, ona durumun kendisini göstererek çok daha etkili bir şekilde ulaştırılabilir. Verilmek istenen dersi, bu şekilde, "çaktırmadan" verme işi de sık sık hayvanlar, bitkiler alemine düşer. Ağzı olmayanların "ağzından yazma" bence biraz da anlayamadıklarımızı açıklamak için bulduğumuz bir çözüm. Sonuçta insanoğlu onlara ne kadar yakın olursa olsun bir hayvanın gerçekten ne düşündüğü konusunda bir fikre sahip olabilir mi? Hatırlıyorum da ben küçükken hep ev kedimizin dediklerini ailedekilere "çevirirdim". "Şu anda oynamak istemiyor, uykusu var; şimdi dışarı çıkmak istiyor.", Kediler malum bir şey istediklerinde dertlerini anlatmak için uzun uzun çabalamak yerine doğrudan akıllarına eseni yaptıkları için biraz amaçsız ancak zararsız bir oyundu. Dönüp bakınca böyle yapma sebebimin bir kısmının da kedilerin gerçekten nasıl düşündüğünü anlamamamdan geldiğini görüyorum. Basitçe kendimi kedilerin bile ne istediğini anlayabileceğime ikna etme yoluydu. Biraz düşününce modern bilimden önce doğanın nasıl çalıştığına dair açıklamalar üretmeye çalışan insanların yaptıklarından çok da farklı değil benim yaptıklarım. Hava durumuna, gezegenlere, yer şekillerine tanrılar deyip onların ağzından savaşlar, kahramanlıklar anlatmak da dünyada olanları "bilmenin" bir yoluydu. Konuşma yeteneği olmayan bir varlığı konuşturmakla, bir anlamda hikaye anlatıcılığının temelini yerine getiriyoruz: Kendimizi kandırıyoruz, üstelik de bunun farkındayken. Tabi ki bunda yanlış bir şey yok, tıpkı çocukların oyuncaklarını konuşturmasında yanlış bir şey olmaması gibi. Sadece hayata bir başkasının gözlerinden bakma denemesinde ki kurgu bunu gerektirir, özneyle nesne arasındaki fark oldukça belirsizdir. Hikayelerdeki özneler, bir yandan da yazarın kullandığı nesneler. Bazen kendini ifade eden hayvanların olduğu kitaplara içeriğinden bağımsız olarak çocuk kitabı muamelesi yapılır, her kurgu eserin bir nevi konuşturma olduğunu unutarak. Herhangi bir yazıda konuşturma kullanmak kendi başına o yazının gerçekçi olma olasılığını ortadan kaldırır, yine de sık sık kullanılan bir anlatım tarzı hala. Yazarlar ne yazarlarsa yazsınlar, ortaya çıkan eserin kendi hayallerinde yaşayan ama dışarısına sesini ulaştırma şansı olmayanların ağzından yazdıklarını hatırladıkları sürece de kullanılmaya devam edecek, bunlar insan olsun, hayvan olsun. Masalsı tınısına karşın belki de masalsı dünyanın çekiciliği nedeniyle okuyucular da bu anlatım biçimine kayıtsız kalmayacaklar.