ÇINARLAR DA ÇEKİNİR Mİ?

Utanma duygusu epey gizemli ve etkili bir duygu. En sevdiğiniz insanın yanında bile konuşma yetinizi bir anlık unutturacak kadar... Çocuklarla özdeşleşmiştir biraz da bu duygu. Onlar aile bireyleri dışındaki insanlarla pek konuşamazlar, utanırlar ya hani. Peki ya, yetişkinlerde yok mudur bu duygu hiç? Onlar bu duygularını çocukluklarında mı bıraktılar? Hiç sanmıyorum. Bence bu duygu her insanın içinde ve de bazı şeyleri yapmaması konusunda onlara fısıldıyor. Yani demem o ki, yetişkinler de çocuklar kadar bu duygunun esiri. Ancak ben size utangaçlık duygusunun en çok yakıştığı bireylerden bahsetmek istiyorum: Babalar. Onlar duygularını hep saklarlar, masum bir utangaçlıktan dolayı. Ben de kendi babama baktığım zaman bunun doğru olduğunu görebiliyorum. Ama acaba bu çekingenlik çocuklarınki ile aynı mıdır? İşte Orhan Pamuk'un Kırmızı Saçlı Kadın kitabındaki; ana karakterin ustasında gördüğü çekingenlik duygusu, benim de babamı gözlemlememe sebep oldu ve bu soruya yanıt bulmama yardım etti (s. 48-49). Babaların neden utangaç olduklarını anlayabilmek için öncelikle kendi babama bakmalıyım. Öyleyse kısaca kendisinden bahsedeyim. Babam kendi ailesinin en küçüğü, aileyi taşıyanı ve de ailenin en çok çile çekeni. Daha bıyıkları terlemeden -18 yaşında- başladığı öğretmenlik hayatında, ailesinin ve yakınlarının her derdine koşan, fedakar bir insandır kendisi. Etrafındakileri sevindirmeyi çok sever. Her ne kadar kendine yapılan vefasızlıklara iç geçirse de, "iyilik yap denize at" sözünün gerektirdiği gibi devam eder hayatına. Ancak, bu denli cesur bir insan da çekingenlik duygusu ne arar diye merak ediyorum. Ne diye duygularını açıktan belli etmekten çekiniyor ki? Örneğin, aileden birinden uzun süre haber alınmazsa, her ne kadar belli etmese de tavırlarından az çok anlarsınız, bir miktar telaşlanır. Ancak her seferinde bunu kabul etmez ve telaşlı olanın annem olduğunu söyler. Evin direği derler ya babaya, bir ailenin en sağlam parçası. Kendini sağlam tutmaya çalışıyor demek ki. Hani uçakta hostesler tehlikeli bir durumda sakin olmaya çalışır ya. Çünkü onlar da panik yaparsa yolcular daha da çok korkar. Bende aynı buna benzetiyorum babamın endişelerini açıktan bildirmekten çekinmesini, o tertemiz kalbi ile güçlü duruyor ve de ailemizin geçirebileceği tehlikeleri olağanca çabasıyla halletmeye çalışıyor. Her ne kadar aşırı bir şekilde diyemesem de baba ile çocuk arasında karşılıklı bir çekingenlikten söz edilebilir. Çocuk, bir mesele olduğunda bunu babasına iletmek istediğinde aracı olarak annesini kullanır. Örneğin, bunu bu yaşlarımda pek yapmam ama daha küçükken bir şey alınmasını istediğim zaman anneme başvururdum. Annem ile kafa kafaya verip makul bir sebep üretirdik. Daha sonra annem de babama talebi iletirdi. Çok planlı çalışıyorduk yani. Ancak zaten çocukların utangaçlığı özellikle babalarına karşı çok normal. Baba çalışıyor olduğundan dolayı vaktin çoğu anne ile geçiyor en azından benim durumum öyleydi. Bu yüzden bir şey isteneceği zaman anne daha iyi bir araç olarak görülüyor. Ve de baba biraz da sert bir kişilik olarak algılandığı için çocukların babadan çekinmesi normal bir davranış gibi görünüyor. Ancak işin ilginç tarafı bazen babaların da aracı olarak anneyi kullanması. Ben bunu babamda fark edebiliyorum. Babam çok nazik bir insandır, sevdiklerini kırmayı hiç istemez. O yüzden rahatsız olduğu bir durum olur ise bunu direk olarak söylemekten çekinir. Anneme olayı güzelce anlatır ve de rahatsızlığı ya da yanlışlığı dile getirmek üzere annemin sözcü olmasını ister. Belki de babam annemin tatlı diline güveniyordur. Çünkü evlat sonuçta kırmak istemez, çekinir. Düşüncelerini iletmede annemi araç olarak kullanmasını bu manada garipsemiyorum. Yani aslında çekingenlik gibi görünen bu duyguya bir çeşit nezaket de denebilir. Ben de aynı durumu kendimde gözlemliyorum, resmen babamdan geçmiş bana. Sevdiğim insanların hatalarını ya da eksikliklerini, ağzımdan yanlış bir kelime çıkar da onları kırarım diye söylemeye çekinebiliyorum. Veya söylemeye çalışırken karşıdaki yanlış anlamasın diye şekilden şekle girebiliyorum. Ama bu sakın özgüven eksikliği gibi algılanmasın, bu bir hassasiyet ya da tabiri caizse incelik. Örneğin, bir arkadaşımın yanlış yaptığı davranışı görsem onu incitmemek için sesimi çıkarmam, ancak daha güzel bir yöntemle bildirmeye çalışırım. Bu başka bir arkadaşı aracı olarak kullanmak ya da "bir arkadaşım şöyle bir hata yapmıştı" diyerek "kızım sana söylüyorum gelinim sen anla" tarzında olabilir. Son ihtimal ise beraberken o hatayı sanki ben yapmışım gibi söyleyip kendisine yaptığımın yanlış olup olmadığını sorardım. Yani babamda ve kendimde gözlemlediğim bu davranış çekingenlikten ziyade düşüncelilik göstergesi. Hatayı hemen yüze vurmanın kabalık olduğunu düşündüğümüzden böyle yapıyoruz muhtemelen. Babamın utangaçlık duygusunu hakikaten klasik bir çekingenlik gibi algılamıştım. Ancak gördüm ki bunların altında derin anlamlar yatıyormuş. Demek ki babalarda da utanma duygusu varmış, ama bunu çocuklarda bulunan ya da bildiğimiz utangaçlıktan ayırmak en doğrusu. İçlerinde bulunan şefkatin üstünü örtmek için bir araç olarak kullanıyorlar çekingenliği bu nadide insanlar. Birazcık dahi üstünü açsalar sanki merhametleri görünecek diye ya da dışarıya kaçacak diye korkuyor olmalılar. Dahası aileyi koruyucu güçlerine zarar gelmesinden endişeleniyorlar. İşte babaların bu özellikleri onları ailenin en değerli ferdi yapıyor. Bununla birlikte bu özellikler babaların evin bir diğer eşsiz parçası olan annelere layık bir eş olmalarını ve de ailenin tohumları olan çocukları şefkatleri ile kucaklamalarını sağlıyor. Pamuk, Orhan. Kırmızı Saçlı Kadın. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016. Baskı.