Köpekten İnsan Yaratmak Gerçekten Bilim Kurgudur

Bilim kurgunun, önemli fikirlerle harmanlandığı eserler her zaman ilgimi çekmiştir. Isaac Asimov'dan H. G. Wells'e, elime geçen ilginç ve gerçekçi bilim kurgu türündeki eserleri okumanın, eserlerin üzerine düşünmenin ve günümüz dünyasının dinamikleriyle ilişkilendirmenin verdiği zevkten dolayı edindim belki de bu uğraşımı. İlginç biyolojik deneylerin sonucu olan yaratıklar, evrenin ısı ölümünün vaktini hesaplayan devasa bilgisayarlar, görünmez adamlar ve zaman makineleri... Bunların hepsi ilgi çekici olsa da mümkün olan kurguların arasından en can alıcıları, bana sorarsanız, insan hayatının toplumsal sorunlarını saf bir şekilde yansıtan Kafka ölçeğinde absürt biyolojik değişikliklerin yer aldığı bilim kurgu yapıtlarıdır. Bulgakov'un Köpek Kalbi adlı eseriyle bu ilgim sayesinde tanıştım. Köpek Kalbi, betimlediğim türdeki bilim kurgu tanımına tam olarak uyuyordu: Bir cerrahın bir sokak köpeğine, ölü bir lümpen proleterin vücut parçalarını takmasıyla köpekten oluşan yeni bir insanın 1920'lerin SSCB'sindeki başından geçenlerin anlatıldığı bir eserdi. Belirli edebi çevreler tarafından Rus Devrimi'nden sonra ortaya çıkan sosyoekonomik konformizmin bir metaforu olarak görülse de kitap, bence bununla sınırlı değildir. Bu yazıda, size bu alegorinin genişliği hakkındaki düşüncelerimi aktarmaya çalışacağım. Köpek Kalbi, kolektif toplumlarda konformizmin ne kadar yaygın bir sorun olduğunu ana tema olarak işlese de bence, kullandığı bilim kurgusal ögelerin davranışta ve bilinçte keskin değişiklikleri imkanlı kılması nedeniyle basit bir mecaz olmaktan ötedir. Sadık bir köpek olan Sharik'in ameliyat masasına yatırılmasını ve Chugunkin adlı bir alkoliğin ve hırsızın büyümeyi sağlayan endokrin bezleriyle bir insana dönüştürülmesi hikayesini, tıpkı bir gün uyandığında ansızın bir "canavarımsı haşarata" dönüşen Gregor Samsa'nın başından geçenlere benzeterek başlayalım. Her şey kendi doğal akışında ilerlerken, tamamen rastgele ve tahmin edilemez mekanizmaların etkisiyle varlıkların gerçek özlerinin açığa çıkması, iki kurgunun da önemli bir noktası. Samsa'nın dönüşümü, Samsa'ya onun aslında bir üretim aracı dışında bir şey olmadığını gösterir. Sharik'in dönüşümü ise özünde eğitimsiz ve aylak bir birey arketipinin ortaya çıkabileceği koşulların sağlanması üzerine konformizmin bilinçli bir şekilde öğrenilebileceğini anlatır. Kısacası, daha ilk adımda eser "Yeni Sovyet İnsanı" fikrini metaforik bir yaklaşımla eleştirmekten öte, ani değişimlerin toplumun baskıladığı kişilik özelliklerinin, baskı çekildiğinde bir anda ortaya çıkması fikrini sunuyor okuyucuya. İşte tam burada durup düşünmeli: Eğer cerrahın -Doktor Preobrazhensky'nin uyguladığı tıbbi metotlar bir köpekten insan yapabiliyorsa, aynı uzam ve koşullarda, neden daha fazlasını yapamasın? Bu soruyu sorduğumda, soru bana da biraz garip gelmişti; Bulgakov'un bahsettiği bu değişim bir metafordu ve bu tür edebi metaforların somutlaştırılarak başka durumlara genişletilmesi/uyarlanması çoğu zaman saçma sonuçlar doğuruyordu. Kafka'nın Dönüşüm 'ü üzerinden devam edecek olursak bu saçmalığa "Sokaktaki bir insan da 'canavarımsı haşarata' dönüşebilmeli!" gibi bir örnek verebilirim. Evet, metaforların bu şekilde genişletilmesi bu tür durumlarda gayet saçmadır ve iki eserin keskin değişikliklere olan yaklaşımı benzer olduğundan, paragrafın başında sorduğum sorunun da cevabı saçma olmalı! Bu garip soruya cevap verebilmek için üçüncü bir eser üzerinden düşünce üreteceğim: Daniel Keyes'in Algernon'a Çiçekler'i. Bu eser de tıpkı Köpek Kalbi'ndeki gibi ameliyatla keskin biyolojik değişikliklerin insanı radikal bir şekilde değiştireceğini işler. Zihinsel engelli Charlie Gordon'un, zekasını büyük miktarda artıracak bir ameliyata alınmasından sonra başından geçenleri işleyen eser de Dönüşüm ve Köpek Kalbi ile aynı tekniği kullanır: Bireylerin ulaşılması imkansız olan özlerini fantastik ögeler ve değişimler aracılığıyla açığa çıkararak sosyal eleştiri yapmak. Buradaki eleştirel yaklaşım, davranış ya da toplumsal nişlerden farklı olarak bireyin sahip olduğu zeka seviyesinin toplumsal yaşama nasıl yansıdığıdır. Zekanın toplumsal sistemlerdeki ve davranış şekillerindeki önemi, Gordon'un ameliyattan sonra, bir süre boyunca topluma ayak uydurmasındaki rahatlama üzerinden ele alınmıştı eserde ve bu fikir bana garip gelen soruya bir cevap niteliğindeydi. Bunun üzerine diyebiliriz ki Doktor Preobrazhensky, Sharik'i insana çevirdikten sonra, Algernon'a Çiçekler 'dekine benzer bir teknikle "zekası bir köpeğinkine eşdeğer" insanları ameliyat ederek kolektif konformizme karşı savaşabilirdi ve "Yeni Sovyet İnsanı" fikrinin hayata geçirilmesinde önemli bir rol oynayabilirdi. Peki, Bulgakov neden böyle bir yaklaşım izlememişti eserinde? Zekanın ve atılganlığın önemli olduğu toplumsal organizasyonlarda zeka ve atılganlık bakımından eksik bireylerin ameliyatla ortalama üstü seviyelere çıkarılması fikri, ameliyatla köpekten insan yaratma fikrinden daha gerçekçi değildi. Doktorun daha fazlasını yapmaması işte tam da bundan dolayıdır: Gerçekçilik. Metaforik ya da somut, bir köpeğin insana kendi zeka seviyesini koruyarak dönüşmesi fikri hiç gerçekçi değildi ve aynı şekilde herkesin zeki kılınması da bu fikirden fantastik olamazdı. Bu aşamada Köpek Kalbi, ironik bir şekilde, bir metafor olmaktan çıkıp gerçekliğin sularına doğru yelken açar: İmkansız yöntemlerle oluşturulabileceği iddia edilen "Yeni Sovyet İnsanı" fikrinin hayata geçirilmesi, imkansız yöntemler elde değilse imkansızdır. İmkansızlığın tanımı gereği bu yöntemler elde olmadan gerçek hayatta "Yeni Sovyet İnsanı" fikri de ütopik bir düşünceden farksızdır. Bir köpeğin insana dönüşmesi nasıl imkansızsa, lümpen proletaryanın "Yeni Sovyet İnsanı"na dönüşmesi de imkansızdır. Dolayısıyla Bulgakov'un eseri bir satirik eleştiriden öte, bir ütopyayı, bir imkansızlığı gerçek kılmanın saçmalığını ortaya koymaktadır. Ünsal Öztürk