ÖZGÜRLÜĞÜN EVRİMİ

Ben özgürüm. Çağın çok gerilerine gidersek bir köle değilim. Bugünlere yaklaşınca kendi hayatımın efendisiyim. Kapitalizme göre tüketici özgürlüğüne sahibim. Bir kadınsam eylemlerim kadın olduğum sebebine dayanarak ayrı bir yargılamaya tabi değil ve insanların beni kalıplara sığdırmasına izin vermiyorum. Daha genel düşünürsek hayatımı kendi irademle şekillendirirken seçeneklere sahibim ve seçimlerimi yaparken görünür(maddi koşullar, devlet baskısı) veyahut görünmez (içinde yetiştiğim kültür, sahip olduğum algılar) herhangi bir etken önümde engel teşkil etmiyor. Bir cümle, bin anlam... Sayfadaki ilk cümleme gittiğinizde gördüğünüz ikinci kelime en uzun süreli imparatorluklardan, devletlerden daha uzun ömre sahip bir varlığı temsil etmektedir. İnsanlığın tarihini... Kişiden kişiye, toplumdan topluma, geçen yıllara ve asırlara göre sayısız çağrışım yaratabilen kavram: özgürlük. Gepetto'nun Pinokyo'ya hayat vermesi gibi o da toplumsal düzen sayesinde kendi varlığını bulmuştur. Kafalardaki soyut bir düşünce olmaktan çıkmış; bir ihtilal, isyan, zafer olmuştur. Bu yüzden bir kelime olmaktan fazlasını hak eder. Zygmunt Bauman, Özgürlük adlı kitabında bu kavramı bir sistemmişçesine ele alıyor. Özgürlüğün iki farklı sosyal durumu ifade ettiğini, bir tarafın ayrıcalıklı haklara sahip olmasıyla özgürlük unvanına eriştiğini vurguluyor. Yoğun bir anlatıma sahip bu kitap aklınızdaki sorulara yeni cevaplar bulabileceğiniz algısını yaratsa da, özgürlüğü ele alışı itibariyle sizi daha da içinden çıkılmaz sorulara itip konunun düşünmediğiniz taraflarına ilginizin çekilmesine sebep oluyor. Tarih kitaplarında devletin kuruluşu, gelişimi ve yıkılışı nasıl anlatılırsa veyahut insanoğlunun evrim süreci nasıl mercek altına alınırsa özgürlük de yaşanmış ve gizemlerini bugüne kadar sürdüren bir hikayeymişçesine canlandı gözümde kitabı okurken. Bu genel görüşe sahip olduktan sonra Harry Potter, Yüzüklerin Efendisi gibi serilerin bir sonraki kitapları nasıl heyecanla beklenirse; özgürlüğün gelecekteki şekline, içeriğine ve anlamına merak beslemeye başladım. Çünkü gördüm ki, özgürlüğün hayal edebildiğimiz sınırı yaşadığımız dönemin koşullarıyla belirlenmiş. Mesela eski zamanlarda köle olmama durumunun, insanların kendilerini özgür olarak nitelemelerine yetebilmesi gibi... Özgürlük arayışı ilk başta, alınıp satılacak bir eşya değil; insan olduklarını anlatmak zorunda kalan bir kesimle ortaya çıkmış. Sonra işçiler belirmiş sahnede. İnsan oldukları kabul edilmiş ama çalışma koşulları ve süreleri bir insanın altından kalkabileceği şartlarda değilmiş. Bu kadarla kalmamış; fiziksel eşitsizliklerin üstüne bu sefer sosyolojik bir eşitsizliğin özgürlük çınlamaları duyulmuş: Kadınlar... Kadınların özgürlüğü için çalışmalar başlamış. Ardından düşünce özgürlüklerinin peşine takılmış her bir birey. "Ben varım" demek istemişler "düşüncelerimle, cinsiyetimle, istediklerimle ben varım". Bir de son noktada var olan tüketici özgürlüğü... Alabildiğim kadar özgürüm demiş bireyler. En yeni ve en gelişmiş telefonu, en donanımlı eğitimi, en iyi maaşı alabilmeliyim... Bunları her kim alabiliyorsa, kim bu imkanlara sahipse o daha şanslı ve özgür. Kendi hayatımın efendisi olacak kadar özgürlük istiyorum demişler. Bir köleyi hayal edin şimdi. Onun arzuladığı özgürlükle günümüz insanının arzuladığı özgürlük aynı mı? Özgürlük kademe kademe yükselmiş. Geçmişteki özgürlüğün sunduğu vaatler günümüz insanını asla tatmin edemez; günümüz özgürlüğü ise geçmişteki insanların hayallerinin çok ötesinde kalır. Geçmişten bugüne nasıl olmuşsa, bugün tırnaklarımızla kazıyarak elde etmeye çalıştığımız "özgürlük" de yarın bir hak olarak yazıya geçmiş olacak. İnsan hakları, çocuk hakları gibi yürürlüğe girip üzerinde tartışılması ayıp sayılan bir konu haline gelecek ama insanlar "ben artık özgürüm" diyerek bir kenara çekilmeyecekler. Değişen koşullar, teknolojinin gelişimi insanların hayattan ne beklediklerini yeniden belirlemelerini isteyecek. Beklentilerini karşılayabilen ve karşılamayan iki grup oluşunca da özgürlük, vaatlerini değiştirerek yeniden karşımıza çıkacak. Belki doğal kaynakların hızla azaldığı ve kıtlığın bir tehdit olduğu vakit insanların başka bir gezegende hayat kurma çalışmaları hızlanacak ve "Usiris" adlı yeni keşfedilen bir gezegene göçler başlayacak. Bu göç hakkı da tüm insanlara verilemeyeceğinden ayrıcalıklı bir sınıf oluşturulacak. Dünyadan ayrılanlar özgür diye nitelendirilirken; dünyada kalıp da bir ülkenin başbakanı olmak, düşüncelerini kısıtlamalar olmaksızın ifade edebilmek, dünyanın her köşesini gezebilmek, istenilen saat aralıklarında çalışmak asla bir ayrıcalıkmış gibi sayılmayacak. Özgürlüğün sınırları uzaya yayılmış olacak. Geleceğin özgürlüğünün ne olacağına dair merak içindeyim derken bunu kastediyordum. Sunduğum senaryo, milyonlarca ihtimalden sadece biri. Umarım şimdi zihinlerimizdeki soru aynıdır: Bizim hayallerimizin ötesinde kalan özgürlük nasıl olacak?