BEŞ ŞEHİRDE ZAMAN

"Mazi daima mevcuttur. Kendimiz olarak yaşayabilmek için, onunla her an hesaplaşmaya mecburuz" (Tanpınar, 10). Önsözü bitirdim, sayfayı çevirdim: Ankara. Herkesin kendi koşuşturması ile meşgul olduğu, Cumhuriyetin kurulduğu şehir olarak mütevazılığını koruyan bozkır şehri, Ankara. Ahmet Hamdi, henüz ilk cümleyi fısıldadığı anda kıvrım kıvrım, eski ve dar Ankara sokaklarında sabah erkenden yanık sesiyle fırından yeni çıkmış sımsıcak simitlerine bizi davet eden simitçileri hatırladım. Tanpınar, Ankara'nın tarihini Etiler'den başlayıp Roma, Bizans, Selçuklu ve nihayet Osmanlı zamanlarıyla anlatadururken bir taraftan da sıcacık simitleri almak için yola koyuldum. Başka bir ses daha vardı sabahın derin sessizliğinde caddeleri Alaftar 2 dolduran: "Hurdacııııı!" Bir zamanlar Tunalı Hilmi Bey'in yaşadığı mahalleden başlayıp Çankaya, Çiftlik, Samanpazarı... Kim bilir birbirinden uzak hangi semtlerini dolaşıyordur Ankara'nın. Sokakta çöpleri karıştıran bir gözü mavi, diğer gözü sarı olan Ankara kedisi, kışın yakılan kömürden kapkara olan havada acaba nasıl böyle bembeyaz tutuyordu tüylerini? Yalnızca bir sayfa çevirerek ulaştım Erzurum'a. Dadaşlar kendi yörelerine has Bar havası ile karşıladılar bizi. Tanpınar anlatmaya devam ediyordu: "Erzurum'a üç defa, üçünde de ayrı yollardan gittim..." (Tanpınar, 28). Büyük ustayı görünce Aşık Kerem de okumaya başladı bir dörtlük. Yıllar boyu aldığı göçlerle, savaşlar yüzünden Erzurum'u terk etmek zorunda kalan insanlarla, din ve kültür çeşitliliğiyle başka hiçbir yerle karıştırılamayacak bir şehirdi Erzurum, bir tarih... Ulu Cami'ye doğru ilerlerken Tanpınar, Erzurumluların derin bir mizaca sahip, hicivci ve fazla hiddetli olduğunu söyledi. Geziye devam ederken uzaktan yanık yanık söylenen bir Erzurum türküsü duyduk. Sadece ağıt yakmıyordu bu türkü, aynı zamanda bütün bu coğrafyayı, toprağı, insanların yaşadığı acıları anlatıyordu nesiller boyu. İçinde kimi zaman Harput, Azerbaycan ve Kafkas nağmelerinin, kimi zaman Bingöl çobanlarının sürülerini otlatırken çaldığı kaval seslerinin izini taşıyordu. Gün doğarken yolculuğun tadının en güzel çıkarıldığı üçüncü mevki vagonlarından birindeydim. Erzurum'un kendine has taş evleri geride kalıyordu. Önümüzde uçsuz bucaksız uzanan Konya Ovası'nı seyrederken Tanpınar, "Konya, bozkırın tam çocuğudur; esrarlı bir güzelliği vardır." dedi (Tanpınar, 67). Ardından yanı başımızda Mevlana tüm dünyaya ve insanlığa seslenen o eşsiz dörtlüğünü söyledi ağır ağır ve her bir sözcüğü ayrı güzellikte vurgulayarak, "Gel gel kim olursan ol gel...". Şaşkınlığa gerek yoktu; çünkü artık tekke ve dergahlarıyla tam bir ruhani şehirdeydik. Selçuk destanlarına konu olan meydanlardan, Alaeddin Tepesi'nden ve en güzeli Meram bağlarından geçtik. Gerek değişik mimarisi, gerek evleri çevreleyen bin bir renkli çiçekle ve türlü ağaçlarla dolu bahçeleriyle onu gören herkesi büyülüyordu Meram. Osmanlı zamanında yoğun göç aldığı Alaftar 3 için önemli bir yerleşim merkezi olan Konya'da farklı uluslardan insanların giydiği rengarenk kıyafetler görmek mümkündü. Dar sokaklarda gezerken gözümde hep bu tabloyu canlandırdım. Bir rivayete göre Konya'da Yunus Emre ile Mevlana karşılaşırlar. Mevlana, Yunus'a Mesnevi' sini okur ve Yunus da altı ciltlik bu büyük eseri yalnızca "Ete kemiğe büründüm/ Yunus diye göründüm." diyerek özetler (Tanpınar, 88). Cami ve medreselerin ruha dinginlik veren seslerinden ayrılıp Bursa'ya ilerlerken bir kez daha Konya'nın ne kadar kendine has bir havası olduğunu düşündüm. Büyük ustanın dediği gibi gerçekten de Bursa'da zaman bir başka akıyor. Yeni yapılar, şehrin tarihini oluşturan mimari eserlerin gölgesinde kalıyor. Bu yüzden de zaman bir taraftan günümüzle özdeşken, diğer taraftan da onu arayan gözlere hala eskiyi hatırlatarak geçmişte ilerliyor. Evliya Çelebi, Bursa'nın kendine has bir ruhu olduğunu söyler. Diğer şehirlere göre baskın olarak Bursa'da Türk tarihine damgasını vurmuş kahramanların adları sokaklarda daha çok karşımıza çıkar. Yöre halkı Geyikli Baba, Konuralp, Emir Sultan gibi kişilerin adlarını sokaklara koyarak onları, o sokakların adlarını her söylediklerinde anmış oluyorlar. Tüm şehri Tanpınar'la gezdikten sonra onun bu şehri neden bu kadar çok sevdiğini bir kez daha anladım: Bursa'da zaman gerçekten bambaşkaydı. İstanbul'u Ahmet Hamdi kendi anıları ve şehrin tarihini birleştirerek anlatmaya başlıyor. Ses tonu biraz hüzünlü "Artık eski İstanbul kalmadı" derken. 1946 yılında İstanbul'un gittikçe ağaçsız kalmasından yakınırken kendi kendime acaba şehrin şimdiki halini görse ne derdi diye düşünmeden edemedim. Koskoca bir tarih, görkemli villalar, boğaz yalıları zamanla yangınlarla kül olduğu için günümüzde çok az mimari eser kalmıştır İstanbul'da. Ancak Ayasofya, Eyüp Sultan Camii ve Topkapı Sarayı gibi belli başlı eserler bugün bile dimdik yerinde durmakta. Daima Batı ile Doğu arasında köprü görevi gördüğü için İstanbul halkı kültürel, sanatsal ve sosyal yapıda çeşitlilik gösterir. İstanbul'u İstanbul yapan da bu birleştirici ve bütünleştirici özelliğidir. Alaftar 4 Tanpınar'la yaptığım bu eşine az rastlanır yolculukta yeni neslin görevinin bugün ve dün arasındaki bağlantıyı kurarak yarınlara başlamak olduğunu anladım. Bunu kendisi de şöyle ifade ediyor, "Bizim yapacağımız yeni, müstahsil ve canlı bugünün rüzgarına kendimizi teslim etmektir. O bizi güzelle iyinin, şuurla hülyanın el ele vereceği çalışkan ve mesut dünyaya götürecektir" (Tanpınar, 215).