Yaşayan Tarih

İnsan tarih öğrendikçe eski çağlar daha yakın gelmeye başlıyor. Hatırlıyorum, ilkokuldayken Osmanlı İmparatorluğu'ndan bahsedildiğinde bana antik çağlardan bahsediliyor gibi gelirdi, sanki dünya tarihi Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla başlıyormuş gibi... Sonradan okulda falan tarih öğrendiysek de benim için hep soyut, kitaplardaki bir şeydi çünkü tarih deyince anladığımız; şu krallık bunu fethetti, şu imparatorluk kuruldu, şu antlaşma imzalandıdan ibaretti. Saf kronolojiden ve ezberden ibaret ölü tarih anlayışımı romanlar, filmler ve oyunlar değiştirdi: Yeni keşfettiğim tarihte insanlar bizim gibi kaygılara, hırslara, tutkulara sahipti; gündelik hayatlar yaşıyorlardı; dinleri, edebiyatları, kültürleri vardı. Roma tarihini öğrendikçe politikacıların ikiyüzlülüklerinin, zenginlerin lüks hayatlar yaşayıp fakirlerin azıcık para için kölelik etmelerinin bugünden hiç farkı olmadığını gördüm. Epikür'ü okuyunca insanların eskiden de mutsuzluklarının kaynaklarını yanlış tespit edip sevgi, dostluk, felsefeye yöneleceklerine alışveriş çılgınlığına, mevki hırsına, başka meslekler peşinde koşmaya yöneldiklerini gördüm. Açıkçası Ovid'in Aşk Sanatı'nı okuyana kadar eski çağlarda insanların seviştiğini bile hiç hayal etmemiştim (Zeus hariç, o da insan değil zaten). Sanırım bende bir şeyi biri özellikle söylemeden kendim kavrama eksikliği var. Yine de eminim bir oyunda haçlı seferleri zamanında Kudüs'te, Şam'da dolaşmak; bir filmde Amerikan İç Savaşı'na tanık olmak; bir romanda iki yüz yıl önceki Fransız sosyetesinin durumunu görmek herkes için yeni bir deneyimdir. İşte bu yeni tarih heyecanıyla yaptığım geziler de beni çok etkiledi; büyük anıtlar, binalar kadar insanların günlük yaşamlarını yansıtan şeyler de bende merak uyandırıyor. Bunların başında da iki bin yıl öncesinden hiç değişmeden kalan Pompeii geliyor: gazete işlevi gören duvar yazıları, yaya geçitleri, evlerin içindeki resimler ve ibadet bölümleri... Kapadokya ve Kayseri'yi de bu gözle gezdim. Düzeni, ferahlığı ve güzelliğiyle Kayseri'yi Ankara'dan daha çok beğendim. Kayseri'de, tıpkı eski Avrupa şehirleri gibi, bin yıl öncesinden günümüze her dönemden mimari mevcut ve hepsi aynı gelenekten izler taşıyor ve hiçbir şey modern bir ucube değil. Selçuklu surları, Osmanlı camileri ve Cumhuriyet binaları uyum içinde adeta bir kompozisyon oluşturuyorlar. Tarih derslerinde diğer Türk devletleriyle birlikte değinilip geçilen Selçuklu ile de gerçek anlamda burada tanıştım. Lisede felsefe hocam Selçukluların ne kadar güzel bir medeniyet olduğunu, Osmanlılardan daha ileri olduklarını anlatırdı. Burada gerçekten buna tanık oldum: Medrese, şifahane gibi binalar sayıca fazla ve oldukça görkemliler; eğitime ve bilime verilen önem görülüyor. Kayseri'den sonra Kapadokya'da peribacalarını, vadilere oyulmuş şehirleri ve yeraltı şehirlerini gezdim. Yeraltı şehirlerinde insanların sadece taştan bir yerde yaşamaları çok ilginç geldi; her yerde, her koşulda yaşamışlar. Gerçi sadece acil durumlarda yeraltına iniyorlarmış ama onun için bile kurdukları düzen çok ilginç: alarm olarak aşağı doğru yuvarlak bir taş yuvarlıyorlarmış, zırhlı askerlerin zor geçebileceği ya da geçemeyeceği dar geçitler yapmışlar, peşindeki bir düşmanı aldatma amaçlı hiç bir yere açılmayan geçitler var. Ihlara vadisinde de insanlar, taşların içine oydukları üç dört metrekarelik kiliseleri resimlerle donatmışlar: Okuma yazma bilmeyen bir halka dini görseller yoluyla öğretmek en akıllıca yol (doğa olaylarıyla ya da putlarla özdeşleştirmek gibi). Nihayetinde taşlara oyulmuş bir yer olduğu için hakkında çok bir şey anlatamadığım Kapadokya ve adını çok duymadığımız için bu kadar hayran olmayı hiç beklemediğim Kayseri bana bahsettiğim tarih heyecanını yaşatarak Türkiye'nin tarihi zenginliklerinin ne kadar çok olduğunu hatırlattı ve bende gezmediğim yerleri gezmek, küçükken gezip aklımın ermediği yerleri de yeniden gezmek isteği uyandırdı.