Boş Duvar

Ziyaretçi sayısı düşünüldüğünde dünyanın en çok ziyaret edilen sanat müzesi olan Louvre'nin en fazla ilgi gören tablosu bir gün ansızın yok olsa ne olur? Darian Leader'in Mona Lisa Kaçırıldı: Sanatın Bizden Gizledikleri başlıklı kitabı bu soruya yanıt arıyor ve yerinde olmayan, kayıp, çalınmış bir tablodan hareketle sanatın işlevini düşünmemize olanak sağlayacak anahtarlar sunuyor. Kitabın temel tezlerinden biri şu: sanat ikame bir doyumdur, kayıp bir şeyin yerine geçer ve kaybı temsil etmeyi başardığında estetik bir doyum sağlar. Kayıp olmadan imgelerin bir kompozisyon içerisinde bir araya geldiği sanatsal temsillerden zevk almak imkansızdır. Sanatçı üretirken, sanatsever ise eseri incelerken kendi kayıplarıyla ayrı ayrı buluşurlar. Estetik yönü olan bir eser ortaya çıkarabilmek için bir kayıp ve onun yerine geçecek başka bir nesne, bir imge ya da belki de bir metafor, yeni sözcükler ve hatta yeni diller gereklidir. Kaybedilen önemli nesnenin imgesel bir düzlemde yeniden mevcudiyet kazanmasının adı olabilir sanat. Sanatçılar yalnızlık içinde çalışan insanlardır ve çalışmaları başarıya ulaştığında çileli, depresif hallerinin yerini çocuksu bir coşku hissi alır. Kaybedilene zihinsel yollarla geri dönmek, kaybı biçimlendirmek ve yeniden, başka bir temsil kalıbı içerisinde yaratıya dönüştürmek sanatçının tutkusu ve aynı zamanda çileli yolculuğudur. Yeraltıyla yeryüzü arasında gidip gelen, arafta yaşayan bir canlıdır eseri üzerinde çalışan sanatçı. Bir paradoksun çözümü için uzun sessizlik zamanlarına ve zihinsel antrenmanlara ihtiyaç duyan Zen üstatlarına da benzetilebilir sanatçılar. Mona Lisa'nın Louvre'dan çalınışının ardından eskisinden bile daha çok sayıda insanın tablonun boş yerinin önünde biriktiğini yazmıştır Leader. Eserin büyüklüğü belki de kaybolduğu anda ortaya çıkmıştı insanlar için. Mona Lisa'yı yerinde görmekten daha şaşırtıcı bir şeydi onun yokluğuna bakmak. Kaybın ne denli etkileyici olabileceğine dair güzel bir örnek olabilir tablonun boş uzamı. Sanatçı kaybın etrafını, o boş uzamı biçimlendirir, süsler adeta. Hayal gücüyle boşluktan bir şey yaratır, onu maddileştirir, etrafını doldurur. Üzerinde çalışılacak boşluğun oluşabilmesi için önce onu tanımak, kaybı kabullenmek gereklidir. Henüz hiçbir şey kaybetmemiş olan çocuğun resmetme yeteneğine haiz olabilse dahi sanatçı olamayacağı vurgulanır kitapta. Sanat yetişkinlere özgü bir tesellidir. Bir sanatçının tablosuna uzun uzun bakmanın sağladığı zevk nereden gelir? Sanata neden ihtiyacımız var? Eserle izleyicinin bakışı arasında kurulan bağın bilinç düzleminde değil, bilinçdışı bir düzlemde olduğunu düşünüyorum. Sanattan keyif alabilmenin yolu anlamaya çalışmaksızın algılamak ya da farkına varmaktır. Sanatçının tablosunun içine gizlediği boşluğun etrafındaki süsler izleyen için estetik birer ayartıdır. Bilinçle baktığımızda süsleri görmeye mahkum oluruz ve bence kısır bir hazdır bu. Çok nadiren de olsa tabloyu yapılandıran kurucu boşluğu fark edebiliriz ve o anda tablonun büyüsü bozularak anlama açık hale gelir. Bu ikinci algılayış biçimi bilinçdışıdır. İmge üretmek insanlara özgüdür, keza imgelere yakalanmak da öyle. Günümüzde yakalayan imgelerin egemenliği altında yaşamaktayız. Sanatsal imgeler gibi bir "öte"si olmayan, sadece imgeden ibaret olan, hatta imge bile olamayan imge benzerlerinin egemenliği. İnsan kalabalıklarının büyük bir bölümü eğlendirici, vakit geçirmeyi kolaylaştırıcı bu imge benzerlerinin gücüne kapılarak ağa (sosyal ağlara) yakalanıyorlar. Sanatsal imgeler bir kayıptan doğuyor ve aynı zamanda kaybı gizliyorlardı. Öteki boyuta sahiptiler oysa bu aşkınlık boyutu giderek siliniyor ve her şey ağın içinde hapsolarak eğlencelik bir hal alıyor. Öteki boyutunu kaybetmiş bir insan imge üretmeyi başaramaz çünkü hayal gücünün kaynağı kurumuştur. Eğlence kültürünün en büyük tehlikesidir bu.