Hasan Sabri Melihcan Erol

Marmara Restoran'da akşam sularıydı, bir yandan yemek yiyor diğer yandan birinci Türkçe yazım için hangi konuyu seçeyim diye düşünüyordum. Konuların biri geliyor öteki gidiyordu ki bir anda düşüncelerim dersanedeki kimya derslerinden kalan hatıralarla parazitlenmeye başladı. Başta buna bir anlam verememekle beraber zihnimi konu arayışına odaklamaya çalıştım. Ama nafile! Dershanedeki kimya dersi, düşüncelerime egemen olmuş hiç aldırmadan tebessüm etmeme neden olan masallarını anlatıyordu. Çehremin aldığı garip şekle rağmen yemek yemeye devam ediyor , masamdakilerin şaşkın bakışlarını üzerime çekiyordum. Ta ki titreyen telefonumun ekranında derslerin kahramanı kimya hocamın adını görüp kafamda şimşeklerin çakmasına kadar. İlhamın böyle beklenmedik bir anda gelmesi, aynı zamanda beni okuduklarım doğrultusunda beyinlerimiz üzerine düşünmeye sevk etti. Uzun süren ve sürmeye devam eden evrimi ile insan beyni, ön yüklü birtakım özellikler ile hepimizin kullanımına sunuluyor. Beyin bedava! Bu özellikler, beyin üzerindeki birtakım işlevlerin gerçekleştirildiği özelleşmiş merkezlere karşılık geliyor. Varlığı ile on yedinci yüzyıl deneyciliğinin başyapıtı "Tabula Rasa"yı çürüten beynin bu merkezleri, dünyaya gelen her bireyin çevresini algılamasından hayati fonksiyonların denetlenmesine kadar çok çeşitli alanlarda faaliyet gösteriyor. Bu merkezlerin bir kısmı en baştan itibaren tam yükte çalışmalarını sürdürürken (HPA ekseni vs...) bir kısmı zamanla ve öğrenmeyle (süreklilik ve aritmetikten sorumlu kısımlar vs...) etkinlik kazanıyor. Her ne kadar beynin değişen plastik yapısı günlük dilde sıkça kullandığımız ve sınırlarını daha net çizebildiğimiz "donanım" ve "yazılım" kavramlarını kendisi için kullanmamıza pek izin vermese de evrimin embriyomuzun geliştiği dönemlerde beynimizin fiziksel yapısını şekillendirerek yüklediği yazılım biraz da atalarımızın neler yaptığıyla alakalı olarak ufak ayarlamalar içeriyor. Bebeklerin insan dilini anlamadaki ustalıklarını ve içinde yetiştikleri kültüre uyum sağlamalarını buna örnek olarak verebiliriz. Bu tezin arkasında durmak adına kısa insanlık tarihinin beyniminizin şu anki halini almasındaki etkilerini incelemekte fayda var. Ama ondan önce biraz beyin hakkında konuşalım. "Neden bir beyne ihtiyacımız var?" sormamız gereken bir numaralı soru olmakla beraber cevabı çok açık "Tabii ki de bu yazıyı yazabilmek için.". Şaka yapıyorum. Çok hücreli canlılarda beyin benzeri sinirsel yapılara olan ihtiyaç daha çok hareket edebilme gerekliliğinden kaynaklanmaktadır. Beynin hareket ile olan ilişkisini vurgulamak için en güzel örnek ise deniz fıskiyesidir. Bu canlı hayatının ilk zamanlarında iribaş benzeri bir yaratık olmakla beraber bir beyne sahiptir. Ancak hayatının geri kalanını idame ettirebilecek bir kaya yüzeyine yapıştığında beynini kaybeder1. Yani hayatının durağan evresine geçer geçmez beyin işletme maliyetine bir son verir. Bu ilişki hakkında verilebilecek bir başka örnek ise daha geniş alanlarda besin peşinde koşan canlıların akranlarından daha büyük bir beyne sahip olmasıdır. Daha geniş alanlarda dağılım gösteren yemiş ve meyvelerle beslenen primatların beyinleri ile hemen hemen her yerde bolca bulunabilen yapraklarla beslenen primatların beyinlerini hacimsel olarak karşılaştırmak bu anlamda bir fikir verecektir. Daha geniş alanlarda yapılan hareket, bu canlıların daha fazla konum örüntüsünü kaydedebilmesine ve işleyebilmesine olanak sağlayan büyük bir beyne olan ihtiyaçlarını arttırmış ve bu yöndeki değişimleri onlar için bir avantaj kılmıştır. İlginç olan şeyse bundan yaklaşık olarak 20, 000 yıl önce insan beyninin büyümeyi bırakıp küçülmeye başlaması ve günümüze dek bir tenis topunun hacmi kadar küçülmüş2 olmasıdır. Bu küçülmeyi tetikleyen özneyi bulmak amacıyla pek çok görüş ortaya konmuş olsa da en geçerlisi son Buzul Çağı'dır. Son Buzul Çağı'nın etkilerinin ortadan kalkması ile Dünya'da daha geniş alanlar yaşamaya elverişli hale gelmiş ve insanların daha geniş kitleler halinde örgütlenmesi mümkün olmuştur. Toplumsallıktaki bu patlama ivedilikle insan beyninin evriminin seyrini değiştirmiştir. Doğal insan beyninin yükü artık sadece çevresindeki nesneleri anlamlandırmak, konumları haritalandırmak, iz sürmek ve işlerini kolaylaştıracak aletler yapmakla sınırlı kalmayacak toplumsal "soyut" mekanizmaları anlamlandırmayı, bireylerin toplumsal hiyerarşini yorumlayı, oymaktaki diğerleriyle anlaşabilmeyi eskisinden daha fazla kapsayacaktır . Bütün bu işlevlerin gerekliliği zamanla bu işlerin altından daha iyi kalkabilen bireylerin seçilmesine sebep olacaktır. Kısacası insan beyni başlangıçtaki fiziksel çevrede konum bulma işlevinden daha ziyade artık toplumsal çevrede yerini bulacak şekilde evrilecektir. Bu evrilişin sonunda ise insan beyni diğer insanlarla yaşamasını kolaylaştıracak yeni "toplumsal" merkezlere sahip olacaktır. Nesiller boyunca evrilen bu toplumsal merkezler bireylerin hayatlarının ilk anlarından itibaren etkilerini göstermeye başlayacak, gelenekleşen insan kavramlarının öğrenilmesi ve faaliyetlerinin uygulanmasında onun yardımına koşacaktır. Bu toplumsal merkezlerin varlığı ve faaliyetine ilişkin en sağlam kanıtlardan biri bebekler ve kuklalarla yapılan deneylerce3 onların "adalet","iyilik","kötülük","intikam" gibi kavramlara sahip olduklarının gösterilmesi ve bu bağlamda beyin tarayıcılarından alınan sonuçlardır. Ayrıca daha önce üzerinden geçtiğimiz "bebeklerin insan dilini anlamadaki ustalıkları ve içinde yetiştikleri kültüre uyum sağlamaları" da bu merkezlerin faaliyetleri sayesinde mümkün olmuştur. Hikayemizin başına dönersek kafamın içinde çakan fikir, yukarıda bahsetmiş olduğum merkezlerin varlığından haberdar şahsımın yeni bir "toplumsal" merkezin varlığını mümkün görmesiyle alakalı. Muhtemelen kimya öğretmenim beni aramayı bir süredir kafasına koymuştu ve bir şekilde benim hafıza merkezimi etkilemeyi başarmıştı. Çok yüzeysel bir düşünce olmakla beraber aklıma gelen, bu etkinin günümüz iletişim aygıtlarının pek çoğunun altında yatan temel prensip olan elektromanyetik dalgalar ile sağlandığıydı. Yine çok yüzeysel bir biçimde, liseden miras aldığım bilgilerin ışığında bunun mümkün olabileceği kanısına vardım. Zira elektromanyetik dalgalar bir elektrik yükünün ivmeli hareket yapması sonucu açığa çıkıyorlardı ve beynin içinde elektrik sinyalinin iletilme hızı sinir hücrelerinin içinde bile değişiklik gösteriyordu. Ayrıca bu iletim pek çok iyonun hareketi ile gerçekleşiyordu. Yani ivmeli hareket eden pek çok elektrik yükü vardı. Evrimsel olarak incelediğimde ise böyle bir iletişimi gerçekleştirilebilen bireylerin diğerlerine oranla pek çok durumda hayatta kalma olasılıklarının daha yüksek olacağını da söyleyebilirdim. Hatta toplumda daha iyi konumda olmaları daha büyük bir ihtimalle mümkün gözüküyordu. Kısacası olası bir altıncı his onlar için muhtemelen bir avantajdı. Ayrıca binlerce yıllık bir birikim olan kültürümüzün bu gibi durumları ifade etmek için geliştirdiği deyişler bu iletişimin bana mahsus bir deneyim olmadığı konusundaki düşüncemi güçlendirdi(Her ne kadar halk deyişlerinin bir kısmı gerçeklikten uzak da olsa on dokuzuncu yüzyıl doktorlarının çevrenin beklenen çocuğun kişiliğine etkisi konusunda halk deyişlerine mağlup oluşunu da unutmamak gerekir.). Bütün bu yüzeysel kanıtlar sayesinde artık yemekhanede yaşadığım vaka, pek çoğumuzun altıncı his olarak adlandırdığı manevi bir duyudan ziyade evcilleşmiş beynimizin sahip olduğu merkezlerden birinin sonucuydu benim için. Ardından gelen yazma dürtüsü "evcilleşmiş beynin altıncı (his) merkezi" hakkındaki şüphelerimi kelimelere döktü. Acaba gerçekten beyinde elektrik yükü hareketlerinin topluca ve eşgüdümlü olarak gerçekleştirildiği bir altıncı his merkezi mevcut muydu yoksa ilginç bir rastlantının kurbanı mıydım? Şu anda ikincisi daha kuvvetli bir olasılık gibi gözükse de bu şu anda cevaplandıramayacağım bir soru. Bu yetkinliğe sahip olamamakla beraber yeterli zamana da sahip değilim. (Ayrıca kimsenin de bu araştırmayı bütçelendireceğini sanmıyorum vesaire...) Merakımı sizlerle paylaştığım bu yazıyı burada noktalıyorum. Umarım bu usavurmada eğlenmişsinizdir ve okumak için ayırdığınız vakte değmiştir.