İki Kıta Arası Tasarım / Balık Ekmek Tasarım

Bu yıl derslerden kısa bir süreliğine uzaklaşarak 22 Ekim- 20 Kasım tarihleri arasında düzenlenen 3. İstanbul Tasarım Bienali'ni etkinliğin son haftasında yakalamayı başardım. Dönemin başında stüdyoda bienalde sergilenecek bir proje hazırlamış olmamız nedeniyle daha bir heyecanlıydım. Bienal yine her zaman olduğu gibi birçok mekandan oluşuyordu; Galata Rum Okulu, Studio-X, Depo, Alt... İstanbul'daki zamanımız kısıtlı olduğundan gezi çoğunlukla koşuşturmaca içinde geçti. Zaman zaman bienalin tümünü gezebilmek uğruna bazı çalışmaların üzerinde yeterince duramadık belki de. Bu yılın teması "Biz İnsan mıyız?" sorusu çevresinde dönüyordu. Bu bağlamda tasarımın sadece son iki yılı değil; 200 000 yıl öncesinden son 2 saniyesine kadar olan zaman referans alınmıştı. Tasarım ve insan arasındaki ilişkiyi sorgulayan bienal aynı zamanda tasarımın yeniden düşünülerek tasarlanmasını öngörüyordu. Tasarım dendiğinde akla gelen ilk şey genellikle objelerin ve formların tasarımı oluyor. Belki de bu yüzden tasarlama eylemi insanların etken, insan dışındakilerin ise edilgen varlıklar olduğu düşüncesini yaratıyor. Halbuki bence durum tam tersi, daha doğrusu bu düşünce tarzı gerçeğin büyük bir kısmını, yani tasarım işinin ilk hareket ettiricisini (primum movens) atlamaktadır. Tasarım, insanların çevrelerini ve kendilerini daha çok fayda sağlayacak ve daha etkili bir hale getirecek şekilde değiştirme çabaları olarak tanımlanabilir. Obje ya da mekan tasarlanırken insandan bağımsız olarak tasarlanmaz. İnsanın düşüncelerine ve duygularına hitap eder. Formun düzenlenişi bir hareketi, belli bir davranışı destekler; davranışı şekillendirir, davranışı tasarlar. Mimaride bu yatak odasının salondan farklı olması gibi basit konseptlerde gözlemlenebilir (farklı fonksiyonlar için ayrı mekanların tasarımı). Hastanelerde insan psikolojisi açısından kullanılması uygun renk ve materyallerin seçimi, tarih boyunca dini yapıların şekil, alan ve süslemeleri de örnek olarak verilebilir. George Orwell'ın Bin Dokuz Yüz Seksen Dört adlı romanında hücrenin hiç değişmeyen ve daima açık duran beyaz ışığı da mahkumların biyolojik saatlerini bozmaya yönelik mimari bir tasarımdır bence. Dikkat edilirse verdiğim örnekler insanın biyolojik varlığını ele alıyor. Tıp alanında yapılan çalışmalar da önceki örnekler gibi insanı tasarlıyor. Birtakım hastalıklara karşı bağışıklık kazandırmak üzere üretilen aşılar; kalp kapakçıkları, yapay kalpler, sentetik mekanik uzuvlar, işitme cihazları (trrrrum, / trrrrum, /trrrrum! / Trak tiki tak! / makinalaşmak istiyorum! 1). Belki de sık sık bilimkurgu filmlerinde karşılaştığımız sayborgları uzak geleceğe ait farklı yaratıklar yerine günümüz dünyasının sürekli bir gerçekliği olarak düşünmeliyiz. Galata Rum Okulu'nun 3. katındaydı sanırım, Güney Kore'de özellikle Gangnam bölgesinde yoğunlaşan plastik cerrahi kültürünü eleştiren bir çalışma vardı. "Going Fluid: The Cosmetic Protocols of Gangnam (Sıvılaşma; Gangnam'ın Kozmetik Protokolleri)" adlı parça estetik cerrahinin bir mağazaya girerek yeni bir çantayla çıkmak kadar normalleşmiş olmasını eleştiriyordu. İnsanın dış görünüşünü tasarlamak, canlıların dış görünüşlerini ve özelliklerini tasarlamak insanın aslında en eski zamanlardan beri yaptığı bir şey: Seçici yetiştirme ile hayvan ve bitkilerden daha çok ve daha kaliteli ürün elde etmek, köpeklerin zevk için ve statü göstergesi olarak (bazen sağlıkları pahasına) belirli özelliklere sahip olacak şekilde çiftleştirmeleri ve bazı yeni cinslerin ortaya çıkışı. Aynı coğrafyadan devam etmek gerekirse, biraz da Korelilerin şu an kullanmakta oldukları alfabeden bahsetmek istiyorum: Hangıl. Bu alfabe, 15. yüzyılda halkın okur yazarlık oranını arttırmak amacıyla Kral Sejong ve danışmanları tarafından yaratılmıştır. Bu alfabe birçok dilbilimci tarafından en iyi alfabe tasarımı olarak görülmektedir çünkü sesi çıkartırken dilin aldığı şekil ile harfin şekli arasında bir bağlantı olması nedeniyle öğrenmesi oldukça kolaydır. Çok yakın tarihte ortaya çıkan bir alfabe olması nedeniyle iletişimin de tasarımın ve insanın bir parçası olduğuna kanıt olarak gösterilebilir. Günümüzde telefonlar ve hatta akıllı olanları adeta bir parçamız haline gelmiş durumda. İnternet kullanımı ve bilgiye ulaşım şekillerinin değişmesiyle insanın her anki farkındalığı ve dolayısıyla da erişim çemberi genişlemiştir. Bu da insanı, o an bulunmadığı ortamlardaki şeyleri görebilir ve duyabilir hale getirdiği için bir nevi fiziksel varlığını aşmasını sağlamıştır. Tüm bu sorular ve fikirler bizi "Biz İnsan mıyız?" sorusunun ötesinde "İnsan nedir ki?" sorusunu sormaya itiyor sanki. Sonuç olarak bu zor soruya Descartes'tan2 biraz kopya çekerek "İnsan tasarlayandır." diyerek cevap vermek istiyorum. 1 Nazım Hikmet, "Makinalaşmak İstiyorum", 1923 2 Descartes, Felsefenin İlkeleri, "Cogito, ergo sum (Düşünüyorum, öyleyse varım)"