BİR SUÇLUNUN ÜZERİNDEN ADALETE İNCE BAKIŞ

Sefiller filminden bir kare. Jean Valjean diğer mahkumlar ile birlikte kürek cezasını çekiyor. Victor Hugo'nun Sefiller romanı bugüne dek okuduğum yapıtlar arasında en başarılı bulduklarımdan ve hiç unutmayacağımı düşündüklerimden biri. Böyle düşünmemin ve bu kitabın benim için değerli olmasının sebepleri; dönemin Fransa'sının adaletsiz hukuk anlayışına ustaca vurgu yapması ve beni hukuk, adalet, devlet, birey-toplum ilişkisi hakkında düşünmeye itmesidir. Bir insanı işlediği suçtan ötürü yargılarken, onu o suçu yapmaya iten arka plandaki gerekçelerin de göz ardı edilmemesi ve bu gerekçelere göre suçlu hakkında karar verilmesi gerektiği kanaatindeyim. Çünkü hukukçular, yalnızca görülen sonuç ile ilgilenirlerse adil olmaktan uzaklaşırlar fikrimce. Söz konusu karakter Jean Valjean'ın, ekmek çalması sebebiyle kürek cezasına mahkum edildiğini ilk okuduğumda bu kanaati getirdim ve kitapta ilk eleştirdiğim nokta bu oldu. Zira Jean Valjean'ın, onu bu eylemi yapmaya iten mantıklı bir gerekçesi vardı. Maddi durumunun yetersizliği sebebiyle tek bir ekmek alacak parası yoktu, hayatta kalabilmek için bu suçu işlemesi gerekiyordu. Yargı organının bunu göz önünde bulundurması gerekirken, Valjean'ı bu denli ağır bir yaptırıma tabi tutmasını fazlasıyla adaletsiz buluyorum. Ayrıca söz konusu devlet "sosyal bir hukuk devleti" ise, bu gibi suçlara ne gibi yaptırımlar uygulaması gerektiğini düşünmeden önce, insanları bu suçları yapmaya iten sebepleri ortadan kaldırmalıdır. Söz konusu sebepler ise şüphesiz ki bir tarafın diğer taraftan daha iyi koşullarda olmasından kaynaklanır. Bu durumda devletin bu farklılığı en aza indirmesi, zayıf olan tarafa yardım etmesi gerekir. Çünkü bir hukuk devletinin yegane görevi, toplumu oluşturan bireyler için fark gözetmeksizin adil olanı sağlamak ve bireyler yararına eylemlerde bulunmak değil midir? Kitapta, devletin bu koşulları ortadan kaldırmaksızın direkt ağır yaptırıma yöneldiğini görmem sebebiyle sosyal devlet anlayışının egemen olduğu bir hukuk devletinden söz edemiyorum. Bu durumda, Jean Valjean'ın hayatını devam ettirebilmek için çalmasını doğal buluyorum, bunu bir suç olarak nitelendiremiyorum. Onu yargılayan kişi ben olsaydım muhtemelen serbest bırakılması yönünde karar verirdim. Ancak, Fransa'nın bahsi geçen dönemde henüz bir hukuk devleti niteliği kazanmamış olduğunu unutmamak gerek, bu yüzden, doğru bulmamakla birlikte, adil olmayan böylesi bir yaptırıma karar verilmesine şaşırmıyorum. Bu yönüyle kitap, "adaletten yoksun yargılama sistemi"ne örnek teşkil ederek "adalet" ve "hukuk devleti" kavramlarını sorgulamamı sağladı. Eleştiri getirdiğim bir diğer nokta ise Jean Valjean'ın, cezasını çekmiş olmasına rağmen hayatını bir süreliğine de olsa insanların "suçlu" muamelesine maruz kalarak geçirmesidir. Cezası sona erdikten sonra iş ve kalacak yer ararken kabul edilmediği görülüyor, ta ki iyi niyetli bir piskoposa rastlayana dek. Bu durum beni üzmüştür ve insanların ne kadar acımasız olduğunu, halden anlamadıklarını göstermiştir bana. Koşulları gereği işlemeye mecbur kaldığı, üzerinde durulmaması gerektiğini düşündüğüm bu suçundan ötürü, insanların söz ve hareketleriyle ona bunu hatırlatmaları ne kadar doğrudur? Çok zalimce değil mi? Ne yazık ki bu duruma günümüzde çevremizde de rastlıyoruz. Bir kimse işlediği herhangi bir suçtan ötürü cezasını çekiyor ve cezası sona erdiğinde bile suçlu statüsünü taşımaya devam ediyor. Çünkü insanlar, çeşitli eylemleriyle, bir zamanlar kanun önünde suçlu bulunmuş olduğunu yüzüne vuruyorlar adeta. Bu kimsenin toplumda yeniden kabul edilmesi epey zaman alıyor, belki de bu kabul görmeyişi hayatı boyunca devam ediyor. Görünenin aksine, özgürlüğüne tam olarak kavuşamadığını gösteriyor bu, fikrimce. Bu durum ile kitap, "birey- toplum ilişkisi" üzerine düşünmemi sağladı. Dünya klasikleri arasında sayılan Sefiller romanını milleti, ırkı, inancı, cinsiyeti ne olursa olsun her bireyin okuması gerektiğine inanıyorum. Çünkü her insanı ilgilendiren, evrensel boyutta olan içeriğiyle insanı düşünmeye ve sözünü ettiğim kavramları sorgulatmaya itmesinin yanı sıra, herkesin sıkılmadan okuyabileceği açık ve akıcı bir anlatıma sahip. Okuyucunun düşünce ufkunu genişletmesi sebebiyle, bu romanı okumayan bir insan "eksik" kalır fikrimce. Tıpkı benim, okumadan önceki beni eksik olarak nitelendirmem gibi. Zeynep Özmenler