ANADOLU YOLLARINDA

Sabahattin Ali'nin "Yeni Dünya" adlı öykü kitabı yazarın benzer konuları ele alan okuduğum ilk kitabı değildi. Ancak belki de ötekilerin üstünden bir süre geçmiş olması sebebiyle kitap bende sanki ilk defa anlattıklarına tanık oluyormuşum gibi bir iz bıraktı. Gerçekten kitabın içerdiği öyküler, okudukça beraberinde yoğun duyguları ve düşünceleri okuyucuya sunan bir niteliğe sahip. Kitabı okumak, Anadolu'nun dört bir yanını kapsayan bir geziye çıkmak gibi. Öyküler sizi ülke etrafında küçük köylere, kasabalara götürüyor; her öykü yolculuktaki başka bir durak... Sanki köylerin bozuk toprak yollarında geziniyorsunuz; kerpiçten yapılma evleri, tarlaları, özenli bahçeleri, yıkık ve bakımsız binaları, yolcuların dinlendiği hanları görüyorsunuz. Her birinin ayrı bir hikayesi var, her biri çevresindeki insanlar için ayrı bir şey ifade ediyor. Ve her öyküde yeni bir köyü tanıyorsunuz, yeni insanlarla karşılaşıp onların yaşamlarına ortak oluyorsunuz. Bu ortaklık, kitapta sık sık eleştirilen şehirli "efendilerin" yaptığının aksine derinlemesine bir bağ kurmaya dayanıyor; bu bağ kitaptaki efendilerin yaptığı gibi göstermelik başımı sallayıp hemen ardından umursamaz bakış açıma dönebileceğim türden değildi. Nitekim öyküler beni çıkardığı gezide normalde dışarıdan bakanlara gizli olan kırsal bölgelerin yaşam tarzının içine soktu ilerledikçe. Kitapta köy insanlarının evlerinin içine girdim; aile yaşantılarına, sevinçlerine, üzüntülerine, sevdalarına, kutlama merasimlerine, ölümle yüzleşmelerine, birbirleriyle ve dışarıdan gelen "devletli" olanlarla ilişkilerine ve çaresizliklerine tanık olma fırsatını kazandım. "Asfalt Yol" ve "Konferans" bana köylerdeki insanlarımızın sorunlarını ve devlet tarafından yüzüstü bırakılmalarını anlattı, "Ayran" ve "Isıtmak için" öyküleri bu insanların yaşamak için -her zaman ölümle iç içe- ne boyutta zorluklarla savaşmak zorunda bırakıldığını bir kere daha gösterdi ve "Hasanboğuldu", "Çaydanlık" ve "Hanende Melek" ile sahip oldukları maneviyat, derinlik ve vicdan bende saygı ve hayranlık uyandırdı. Ve kitap beni öykülerindeki kişilerin duygularının peşinden sürükledi; devlet konaklarındaki insanların aşağılayıcı bakışlarını üzerimde hissettim ve öfkelendim, yeri geldiğinde Küçük Hasan'ın ayran satıp eve yetişebilmesi heyecanını ve korkusunu yaşadım, çamaşırcı kadının kızını kaybetmesini tüylerim ürpererek okudum. Çoğunlukla şehirde yetişmiş ve köylere tanıklığı her sene tatillerde birkaç haftayla sınırlı olan kendim için bir köy insanı olduğumu söylemek belki abartılı olabilir, ancak bu sayfaları çevirirken manevi ve maddi olarak öykülerdeki karakterlerle birdim. Öykülerde, Sabahattin Ali'nin sık sık yaptığı gibi, köylülerin şehirliler tarafından aşağı görülmesi, köylüler ile şehirliler arasındaki iletişimsizlik ve devletin bu insanların sorunlarına çözüm getirmedeki çaresizliği yoğun olarak ele alınan konular. Bu öyküler, 1936 ile 1942 arasında kaleme alınmış, yani neredeyse seksen yıl öncesinin Türkiye'sinde. İster istemez günümüz ile bir kıyaslama yapmaya girişiyor insan okurken, acaba neler değişti bunca yıldan sonra, sorguluyor. Acaba bugüne kadar kırsal bölgelerdeki insanlarımızın durumu ne kadar gelişti veya bugünün efendilerinin bu insanlara bakış açısı seksen yıl öncekinden ne kadar farklı? Üzücü bir şekilde kitapta bahsedilenler, bana günümüzdeki sorunlarımızı çağrıştırdı. Onlarca yıldan sonra bile hala yöneticilerin kendilerini toplumun geri kalanından üstte tutup, diğerlerine "aşağılık" insan gözüyle baktığını görüyorum, şehirliler ise ya diğerlerinden habersiz manasız yaşamlarına devam ediyor ya da kitaptaki gibi Boğaz'a bakan bir yerde çay içerken veya bir gökdeleni anımsatan konutlarda otururken "memleketi kurtarmak" veya "köyleri medenileştirmek" gibi meseleleri tartışıyorlar. Bunlar oluyorken soruna çözüm getirmeleri beklenecek eğitimli kesimin durumu ise kitapta köycülük için Peru'da eğitim gören aydınlardan farksız gibi. Ve en tehlikeli olduğunu düşündüğüm nokta, "Isıtmak için" adlı öyküde yazarın tecrübe ettiği gibi, sanki bugün pek çoğumuz bir çeşit manevi miskinlik içindeyiz. Bu öyküde anlatılanlar, bugün toplumumuzun içinde bulunduğu manevi durum hakkında verdiği sinyallere benziyor. Pek çok insan için başkalarının yaşadıkları bir şey ifade etmemeye başladı sanki. Artık gazete haberleri (acınacak bir yaşama mahkum edilen insan kitleleri, işçi ölümleri, şehitler...) umursanmıyor veya bir iki günlük çalkantıdan sonra toplumsal belleğimizden siliniyor, hatta sokaklarda bizden bir iki adım uzakta çömelmiş ve belki yaşama umudunu kaybetmiş bireylere de beyinlerimiz alıştı ve onları da -"Sulfata"da olduğu gibi- sahtekarlıkla özdeşleştirdik zihnimizde. Buna ek olarak ülkemizin bir yarısındaki insanlarla tamamen yabancılaştık, bu bölge de terör ile bir anılır oldu, bu bölgelerdeki insanları yaşam koşullarını ve sıkıntılarını bilmeden değerlendirmeye başladık. Üzücü bir şekilde, aynı ülkeyi yıllardır paylaştığımız bu insanlardan bihaberiz. Sanki kitapta köyler ve şehirler için geçerli olduğu gibi, bugün ülkenin bir yarısı bir türlü yaşarken, diğer yarısı kalandan habersiz bambaşka bir yaşam sürüyor. Utanarak söyleyebilirim ki ülkenin iki farklı yarısından insanların karşılaşmasında yaşanacakları, bu öykülerde sanki başka bir mahlukmuş gibi köylüleri inceleyen şehirliler gibi hayal etmekten kendimi alamıyorum. Toplum olarak bir aymazlık var üzerimizde, belki makineleştirilmiş şehir ve iş yaşantımızdan. Ancak daha da üzücü bir ayrıntı da, eğer "Isıtmak için" hikayesinden topluma uyarlamaya devam edersek, öyküde yazarı manevi boşluğundan vicdan azabıyla kurtaran ölüm trajedisine benzer olaylara bugün çevremizde devamlı tanık olduğumuz gerçeği, ancak pek büyük çaplı bir uyanma yok gibi... Öyküler işte bende bu izlenimleri bıraktı. Seksen yıllık sorunların beni günümüze getirmiş olması her ne kadar bir hayal kırıklığına yol açmış olsa da, kitabın beni çıkardığı Anadolu gezisinin bende bıraktığı tat -hem umutlarıyla hem acılarıyla- uzunca bir süre kalacak gibi.