Hakikatli Olmak

Nedir bir gerçeği gerçek olmaktan alıkoyan? Kötü niyetle söylenmiş olması mı, yoksa olmayan bir şeymiş gibi davranması mı bir ifadenin? Dilsel bir çarpıtma olan yalan, her durum ve koşulda ahlaksal olarak yanlış mıdır? Yahut epistemolojik bir problem olarak yalan yani gerçeğin farklı düzlem ve amaçlarda yozlaştırılması ile etik, evrensel bir kategorinin, dürüstlük ilkesinin ihlali olan yalan arasında nasıl bir ilişki vardır? Emine Gürsoy Naskali'nin dünyanın en kadim 'günah'larından biri üzerine yaptığı inceleme ufuk açıcı bir sorular demetine bizi sürüklerken, yalanın kısa tarihine ilişkin de pek çok şey söylüyor. Her şeyden önce, yalanın doğasının oldukça paradoksal olduğunu belirtmeliyiz. 'Yalancı' dediğimiz kimse, esasen, çok yalan söyleyen değil kötü yalan söyleyendir. Yalancının yalanının ortaya çıkması, gizlenen bir gerçeğin yahut 'hiç de öyle olmayan' bir durumun dile getirilişi, çok zaman içgüdüsel olarak, yalanın yalanı söyleyen kişiye bir kimlik olarak atfedilmesine sebep olur. 'Yalancı' kişi artık güvenilmez, sözüne inanılmaz hatta kişisel olarak sahip olduğu diğer erdemlerinden de şüphe edilir olmuştur. Her ne kadar bu noktada 'Hakikat tek midir?' gibi Platoncu bir soru peşimize takılsa da, gündelik hayata ilişkin anlık hakikatlerin, gerçeklik parçalarının mevcut olduğunu kabul ederiz. Ama gerçekten de yalansız bir hayat mümkün müdür? Tek bir yalan söylememiş kişi bulunur mu dünya üzerinde? Bundan önce daha önemli bir soruyu yanıtlamamız gerekebilir: Gerçekliğe ne kadar tahammül edebiliriz ki? 'Acımasız gerçekler' diye basit ve gücünü basitliğinden alan bir deyiş vardır. Napolyon Bonaparte'ın 'Dünyada acı olan tek bir şey vardır, o da gerçektir' deyişini hatırlayalım. Gerçekliğin tahammül edilemez tabiatının yanında, yalanın da işte böyle kaçınılmaz bir tabiatı vardır. Dinsel ve etik idealler bize dürüstlüğü salık verirken bu kaçınılmazlığın farkındaydılar elbet. Ruhsal bir bütünlük ya da olduğun gibi görünmek meselesinde de bu biraz böyledir. Bir paradoks gibi, ideal olan her şeyde bir parça imkansızlık, imkansız olan her şeyde ise hayatın özgül yasalarına bir aykırılık sözkonusudur. Yaşamda her şey akar, pante rei, iyi ve kötünün ötesindedir bu. Bu akış kimi zaman zarar verir, kimi zaman besleyici bir şeydir. Onun bu kestirilemezliği de ona bir anlamda baş kaldırmamıza, kendi yaşamımıza ilişkin muhtelif kurallar ve idealler kurarken gerçekliğin kendisinden, 'olduğu gibi olan' yaşamın kendi gerçekliğinden kopmamıza sebebiyet verir. İnsana ait bir düzende, beşeri bir gerçeklik mefhumu yaratırken, doğaya ait olan, iyi ve kötünün ötesindeki gerçekliğe de ihanet etmiş oluruz. Her ne kadar kültürün inşası için elzem bir ihanet olsa da bu, dürüstlüğün temel prensip olduğu dünyanın hırsızlık, rüşvet, aldatmalar ve yolsuzluklarla kirlenmişliği tam da bunun göstergesidir. Peki hakikatın ve yalanın dereceleri var mıdır? Her şey doğru ve yanlış arasındaki sarkaçta sallanırken, kimi zaman yaşam o ara noktalardadır. Beyaz yalanlar, sözgelimi, söyleyenin kötü niyet beslemediği, çarpıtılan gerçekliğin birinin yararına olduğu ya da olası bir zararı önlediği durumlarda yalan söyleyen kişiyi nasıl etik bir soruşturmaya tabi tutacağız? Yahut doğru bilinen bir gerçeğin dile getirilmesi durumunda o şeyin gerçeklik olmaktan çıkması o kişiyi yalancı kılar mı? Gün içinde etkisinde olduğumuz binlerce duygulanım varken, gerçeğe ne kadar sadık olabilir, içimizi ve içimizden geçenleri hakikatin kendisi gibi görmekten nasıl kaçınabiliriz ki? Yalan Kitabı'nın esinlediği tüm bu soruların her biri 'hakikat'li sorulardır; şayet ben tüm bunları gerçekten düşünmüş, bu sayfanın önüne tüm içtenliğimle gelmiş ve bunları şimdi şuracıkta uydurmadıysam.