HAYAT DEĞİŞTİREN OYUN

Satrançla tanıştığım günü hatırlıyorum. Siyah beyaz karelerle kaplanmış bir karton parçası görüyorum, kartonun üzerinde ise özenilerek yaratılmış heykellermişçesine kendilerini sergileyen; fakat işlevlerine dair ufacık bilgi kırıntılarına dahi sahip olmadığım oyun elemanları. Bir kısmı bana tanıdık gelen, bir kısmı da daha önce gördüğüm hiçbir şeye benzemeyen bu küçük heykelciklere neden taş dendiğini anlamaya çalışıyorum. Merak ediyor, elimi taşlardan birine uzatıyor, bu esnada kartonu incelemeye başlıyorum; sonrasında günlerce başından ayrılamıyorum bu satranç tahtasının. Yıllar öncesine ait bu kareyi zihnimde dirilten şey ise Stefan Zweig'ın, sayfalarını çevirdikçe kesintisiz çağrışımlarla; yaşadıklarımı, okuduklarımı, gördüklerimi hatırlatan kitabı, Satranç. Satranç, alışılmadık yönleriyle karşıma çıkıyor kitabın satır aralarında. Bu oyun, çoğumuzun düşündüğü gibi bir vakit geçirme aracı ya da öylesine bir uğraş olarak değil, insana katabileceklerinin sınırı olmadığını sergileyen uçsuz bucaksız bir aktivite olarak beliriyor sayfalarda; satrancın aslında farkında olduğumuzdan çok daha fazlasına sahip olduğunu gösteriyor Zweig'ın ağzından dökülen sözcükler. Bir gemide geçen bu hikayede, Satranç'ta, köylü bir satranç şampiyonunun, bir milyonerin, hatta eski bir Nazi tutsağının ağzından dinlemek mümkün, satrancın insanlar için neler ifade edebileceğini. Özellikle de bunlardan sonuncusu, Nazilerce esaret altında tutulduğu sırada hücresinde yalnız bırakılmış, yok sayılmış ve dolayısıyla da kendisini tarif edilemez bir psikolojik baskı altında bulmuş olan Dr. B.'nin hikayesi, satrancın bir insanı nasıl etkileyebileceğini en çarpıcı haliyle sergiliyor. Esaret altındayken çaldığı bir kitaptan öğrendiği bu oyunu hayata tutunmak için bir araç olarak kullanan Dr. B.; zaman ve mekan algısını kaybetmeye, ardından da uzun süreli Takmaz 2 yalnızlığı sebebiyle konuşma yeteneğini yitirmeye başlamışken odasına şahları, vezirleri konuk etmeye başlıyor. Küçük hücresinde kendisiyle yaptığı satranç maçları, hayata tutunabilme yeteneğini hediye ediyor ona. Dr. B.'nin satranç oynayarak hayata yeniden bağlanışı, satrancın insana bir kalkan armağan ettiğini düşündürüyor bana. Bu hayata tutunuş ve aynı zamanda hayata karşı ayakta kalış hikayesi; yıllar önce bir gazetede okuduğum, Erzurum'un bir köyündeki kahvehanede gün boyu satranç oynandığını haberini hatırlamama vesile oluyor. Belki de o insanların yaptığı şey hayatlarını satranç tahtasına indirgemekti; belki de saklanmak, korunmaktı hayatın kendisinden diye düşünmeye başlıyorum birdenbire. Maske takarcasına, bir gün şah kimliğinde yer almak hayatta; ertesi gün ise ön saflarda, ilk saldırıda yere düşecek savunmasız piyonu olmak hayatın... Otuz ikisi siyah, otuz ikisi beyaz altmış dört tane karenin üstünde seksek oynarcasına oradan oraya atlayan bu insanlar yaşama bağlılıklarını, bir anlamda dış dünyanın küçük bir maketi olan satranç sayesinde güçlendiriyorlardı belki de. Şahlar, vezirler, atlar, piyonlar aracılığıyla çoğu duyguyu yaşatıyor satranç insana. Yenilgi hissi, bazen kabaran bir ego, sıkıntıyla baş edememe, tarif edilemez heyecanlar, otorite... Tanrı satrancı insan ruhunu canlandırmak için yeryüzüne göndermiştir diye duyardım küçükken. Fark ediyorum ki, bu oyun gerçekten de insanları duygularla süsleyebiliyor, onları baştan yaratabiliyor ve hatta kimi zaman oyuncuların hayatına anlam kazandırabiliyor; daha da önemlisi, bu değişim özellikle de kişi kendisiyle satranç oynadığında, kendisiyle mücadele ettiğinde ortaya çıkıyor Dr. B.'nin deneyimlediği gibi. Önce beyaz rolüne, ardından siyah rolüne; belki de önce şah sonra piyon rolüne bürünen insan, kendisine saldırırken savunuyor kendini aynı zamanda; bir süre sonra kendini siyahla beyaz arasında buluyor. Siyah ve beyaz arasındaki ayrım yok olurken insanın kişiliğinin rengi de hafif bir griye dönüşüyor; görülüyor ki satranç, keskin sınırları ortadan kaldıran bir oyun aslında. Takmaz 3