Etik ve Trafik

Kurallar temelde sosyal bir varlık olan insanın topluluk halinde yaşayabilmesini sağlamaya yarar. Bunların bazıları ciddi öneme sahiptir ve uyulmaması halinde ceza uygulanır. Bu ceza da uyulmayan kuralın ciddiyetine göre belirlenir, kimi yerlerde yaşama hakkının sona ermesi olarak bile olabilir. Geleneksel olarak sonunda ceza olan kurallar, toplumun maddi yapısını ve uyumunu sağlamaya yönelik olanlardır. Bugün hukuğun kapsamının genişlemesiyle birlikte manevi yapının muhafazası da kısmen kanunlar ile güvence altına alınmıştır. Kısmenden daha ötesi günümüz teknolojisi ve koşullarıyla mümkün olmayacak. Manevi suçların tespit edilmesini sağlayacak mekanizmalar mevcut değil. İhtiyaç duyulmaması bunun temel sebeplerinden biridir muhtemelen. Çünkü resmi hukuğun yetkisinin bittiği bu sınırdan itibaren gayriresmi hukuk zaten binlerce yıldır hüküm sürüyor. Ahlaki değerler, toplumsal ilişki kalıpları, cinsiyet rolleri bu gayriresmi hukuğun eserleridir. İncelediğimiz zaman bu eserlerin de ekonomik ve sosyal yapının uyumunu sağlamaya dolaylı yoldan etki yapacak şekilde biçimlendiğini görürüz. Maddi temellerden bağımsız ahlaki değerlerin var olması zaten mümkün değildir. Yani ahlaki değerler sosyal ve ekonomik yaşamı kusursuzlaştırmak yolunda oluşturulmuş girişimlerdir. Bugün birçoğunun gerici, anlamsız ve mantıksız olması bu gerçeği değiştirmez. Çünkü bunlar daha eski ve azgelişmiş bir toplumun ihtiyaçlarını yansıtmaktadır. Muhafazakar erkeklerde yaygın olan bir düşünce var; zorunda kalmadıkları sürece kadının çalışmasını doğru bulmuyorlar. Pek tabii çift yönlü maddi temelleri olan bir düşünce. Birincisi, doğal egemeni oldukları ev mekanındaki temel ayrıcalık kaynaklarını yitirmek istemiyorlar. Çünkü sosyal anlamda erkek egemenliği ekonomik bir olgudur. Erkeğe "evin direği" yakıştırmasının yapılması, onun evin temel maddi kaynağı olmasından dolayıdır. Kapitalizmin gelişmesiyle birlikte erkek hem aile üzerindeki egemenliğini kadın ile paylaşma riskiyle karşı karşıya kalıyor hem de kadın üzerindeki denetleyiciliğini yitiriyordu. İşin ikinci boyutu ise işyeri odaklıdır. Kadınlar çalışmak zorunda kaldıkları dönem, işverenleri ve iş arkadaşları tarafından oraya ait görülmüyorlardı. Evini geçindiren kocasıydı ve onun görevi kocasına destek olmaktı. Böylece bir erkek işçi ile maaş pazarlığı yapan patron; onun ailesinin giderlerini, ev masraflarını, sosyal ihtiyaçlarını düşünmek zorundayken, kadın işçinin maaşı konusunda hiç de bu tür kısıtlamalara sahip değildi. Olabildiğince düşük bir ücrete çalıştırabilirdi kadınları. Bu, erkek iş arkadaşları tarafından doğal olarak hoş karşılanmıyordu. Çünkü yarattıkları rekabet erkeklerin de maaşının düşmesine çalışma koşullarının kötüleşmesine yol açıyordu. Sonuç olarak bu erkekler eşlerinin ya da kızlarının çalışmasını hoş karşılamayabilirler çünkü böyle bir zihinsel gelenek devralmışlar böyle olmasının kendileri için daha hayırlı olacağı atalarından. Ama yeterli ekonomik gelire sahip değillerse buna göz yummaktan başka çareleri yok. Mevzubahis gayriresmi hukuğun en değerli sonuçlarından birisi sıra kültürüdür. Birçok insan bir işlemi yapmak istemektedir ancak o işlem aynı anda yalnız bir kişi tarafından yapılabilmektedir. Sıra kültürünün olmadığı bir durumda bazı zayıf insanlar saatlerce beklemelerine rağmen işlemi gerçekleştiremez ve bazı insanlar hiç beklemeden işlemini gerçekleştirip gider. Sıra kültürü toplum nezdinde var olan eşitlikçi geleneğin en değerli parçalarından biridir. Statü, meslek, cinsiyet veya yaş farkı olmaksızın herkesin geçici olarak eşitlendiği bir süreç olarak düşünebiliriz. İsteyen sırayı yok sayarak en öne geçmeyi deneyebilir ancak en iyi ihtimalle ayıplanmayı ve sataşılmayı göze almalıdır. Ezici çoğunluk bunu göze almaz ve gelenek insanı iyi ve saygılı olmaya zorlar. Tabi yaya sıraları asırlardır varolduğu için artık böyle bir kültür yaratılabilmiştir. Aynı şeyi kabaca bir asırlık ömrü olan motorlu taşıt sürücüleri için söyleyemiyoruz maalesef. Şoförlerin de kendi aralarında ufak tefek gelenekleri oluşmuş. Karşı yönden gelen arabaya ileride radar olduğunu belirtmek için sinyal vermek, yol veren kişiye el kaldırarak teşekkür etmek gibi trafikte insana tebessüm ettiren davranışlar mevcut. Ancak bazı konularda muhakkak daha fazla ilerlemek ve farkındalık yaratmak gerekiyor. İşe/okula gidiş vakti bir anayol ve onun sağ tarafından ayrılarak farklı bir yola bağlanan bir tali yol olduğunu düşünelim. Tali yoldan dönüşler yolun genişliğinin o esnada kaldıramayacağı yoğunlukta olabilir. O yüzden trafiğin sıkışması doğal bir olgu. Ancak olabildiğince hızlı ilerlemek, oradaki şoförlerin ortak emeği ve sıra kültürüne sadakat ile mümkün olur. Bu tali yola döneceğini bilen şoförler yolun biraz gerisinden itibaren bir sıra oluşturur. Yine tali yola dönecek bazı şoförler ise kendilerini pek akıllı ve kurnaz sandıklarından bu sıraya girmeyip, yan şeritten onu takip etmek suretiyle tam kavşak noktasında burnunu sokarak tali yola dahil olmaktadır. Bu tam anlamıyla terbiyesizliktir. Öncelikle orada bekleyen şoförlerin tamamına haksızlıktır, çünkü bekleyenler daha önce gelmiştir ve ulaşmak istedikleri yere daha önce ulaşmak hakkına sahip olmalıdırlar. Öbür yandan trafiğin olağan işleyişine zarar verdikleri için yoldaki bütün şoförlere zararlıdırlar ve kazalara sebebiyet verme ihtimalleri küçümsenemeyecek kadar yüksektir. Sıra bekleyen şoförlerin araya kaynamaya çalışanlara tepki göstermesi ve bu davranışın yanlışlığının genel kabulü, trafikte sıra kültürünün oluşmasına katkı sağlayabilir. Türkiye'de şoförlük ve doğal olarak şoförlük geleneği oldukça yeni bir olgudur ve kendi kurallarını oluşturacağı muhakkaktır. Çünkü başta dediğim gibi bu yazılı olmayan kurallar bir aksaklığa çözüm getirir ve ihtiyaç olduğu oranda sahiplenilirler.