BİR TÜRLÜ ESKİMİYOR PRANGALAR

Evimize alacağımız tabloyu seçerken, birine bakıp ne kadar güzel olduğunu düşündüğümüzde bu değerlendirmeleri bize yaptıran beğenilerimizdir. Peki, beğenilerimizi neler belirler? Haftanın en az beş gününü kendimize seçtiğimiz işi yaparak, kalan iki gününü de sahip olduğumuz bu işle ilgili düşünüp kaygılanarak geçirmemizin temelinde ne vardır? Bazı uğraşlara sahip olmak elbette güzel ve gereklidir. Ancak kendimize çizdiğimiz çizgiler keskin sınırlara dönüşürse ve dışına çıkamamaya başlarsak, aslında sahip olmamız gereken, özgün zevklerimiz ve günlük hayatımızı oluşturan daha birçok unsur, bizi kısıtlayan gerçekler olmaya başlar. Öyle ki, bazen en ideal bakış açısını yakalayabilmemiz, bizi kısıtlayan gerçekleri aşabilmiş olmamızla alakalıdır. İranlı filozof ve sosyolog Ali Şeriati'ye göre insanı kısıtlayan dört unsur vardır. Bunlar kısaca doğa, tarih, toplum ve insanın kendisi. Bana kalırsa yararlanma yönünden yani bizi, hayata belli bir noktadan başlatması ve geliştirilebilecek bir temel vermesi açısından bu unsurlar gereklidir. Her insanın "ilk insan" olmamasının nedeni bu unsurlarla taşınan öğrenilmiş ve tecrübe edilmiş değerler. Diğer yandan algımızı, seçeneklerimizi ve cesaret edebilme kapasitemizi kısıtlayan da bu sayılı dört baz olabilir. Bir konu veya kavramı bir ya da birkaç kademe ilerletebilen insanlar, bu konu veya kavramlara tarih boyunca bakılmış olan çizgiden biraz olsun kayabilmiş ve birikmişin üstüne bir şeyler ekleyebilen insanlar. Çünkü gelişme, birikim dışında özgünlük de gerektirir. Toplumun etkisine gelince, belki de en tehlikeli düğüm haline gelebilecek olan etken toplumdur. Belli bir düzenin sürmesi için kaçınılmaz olan toplumsal öğretiler bazen çok acımasız şekillere bürünebilir. İlk anda duyup kabul edilemez olduğunu düşündüğümüz bir davranışın kaynağı üzerinde düşünmemizi engeller. Davranışı sergileyen insana sağlanabilecek potansiyel yardımı baştan engeller. Geri dönülemez sonuçlara sebep olan toplumsal dışlamalar, ötekileştirmeler ortaya çıkar. Görünürde toplumda ortaya çıkan pürüzler, sert tepkilerle ve yok saymalarla göz önünden çekilmiş olur ama aslında olan çoğunlukla çözüm bulma durumu değil, toplumun pürüzlü görülen ögelerinden tamamen ve kalıcı olarak vazgeçilmesi. Çok uzun süreler sonunda üzerinde çok durulmuş ve dikkat çekilebilmiş bazı durumlar değiştirilebiliyor ya da daha geniş bir bakış açısıyla yaklaşılması yönünde farkındalık oluşturulabiliyor fakat bu zamana kadar da birçok kişi feda ediliyor. Bunların yanında, bence, doğanın kısıtlayıcı yönü aralarında en masumudur. Aslında bu açıkça insan olma halidir. Yapamadıklarımızla yüzleşme de sayılabilir. Yapabileceklerimizin sınırlarının en maddi belirleyicisi doğadır ama bence kısıtlama açısından da en soyutudur. Çünkü daraltabildiği alan doğrudan hayal gücümüzdür. Yine de en rahat aşılabilen engel sınırlı bir hayal gücüdür. Tarih boyunca hayal gücünün sınırlarını aşabilmiş, tanıdığımız ya da hiç haberimiz olmamış birçok örnek figür vardır. Geri kalanlarımızı tetiklemesi açısından bu figürlerin tanınması önemlidir. Diğer yandan doğanın kısıtlayıcı etkisi dendiğinde akla coğrafyanın bizi nasıl şekillendirdiği, alışkanlıklarımız ve ihtiyaçlarımızı nasıl belirlediği de gelebilir. Ancak yazının başında da değindiğim gibi, kontrol edilip geliştirilebildiği sürece ben bunları kısıtlamadan çok bir sıçrama tahtası olarak görüyorum. En zorlu kısıtlayıcı unsurun insanın kendisi olduğu görüşüne katılıyorum. Ali Şeriati insanın kendi sınırlarından kurtulmasının yolunun inanç ve aşkla olduğunu belirtiyor. Çözümle ilgili çeşitli fikirler olabilir ama insanın kendi bileğinde bir prangaya dönüşme halinin belirtileri açıktır. İnsanların kapılabileceği ve hayatını istediği şekilde ilerletmelerine engel olabilecek seviyelere ulaşabilen duygu durumlarının, herkesin zaman zaman değişik şekillerde tarif etmeye çalıştığı "boşluğa düşme" hissinin çaresini bulmak belki de hayatın genel akışı içinde aranan en zor cevaplardan biridir. Fikirler, istekler ve en önemlisi eylemler önündeki en büyük engel insanın kendisidir. Bu dört unsuru ana başlıklar olarak alırsak, birçok alt başlıkla beraber bir insanı ve dolayısıyla insanlığı çerçeve içine alan kavramları açıklayabiliriz. Bunları aşmanın ya da esnetmenin sağlayabileceği gelişmeler heyecan verici. Tarihe kötü ün salmış acımasız bir diktatörün de, insanlık için çığır açmış bir bilim adamı ya da düşünürün de, milletini çukurdan çıkarmış yaptıklarına mucize gözüyle bakılan bir liderin de nasıl düşündüğünü, aklının çalışma şeklini anlamaya en yakın olacağımız zaman, keskin sınırlayıcılarımızdan sıyrılabildiğimiz zaman olacaktır. A. Dijan Özçatalbaş