Son Perde Deneme

Okuyan insan bilir okuduklarıyla kendi gerçekleri arasında bağ kurmanın, okuduklarına yakın hissetmenin tadına doyulmaz güzelliğini. Bu güzelliğin en çok hissedildiği türdür sanırım deneme. Sebebini merak etmemek imkansız sanırım. Yani neden denemelerde o kadar muazzam bir yakınlık var ki deneme okurları her yazıda bu yakınlığın ve onun güzelliğinin arayışında? Bağımlısı olmuşçasına bir arayıştan bahsediyoruz. Belki de insan hayatına benzerliğinden bize öyle görünüyor belki de hayatımızdaki başaramamışlıklarımızın getirdiği hüsranı defettiği için bize bu derece yakın ve güzel hissettiriyor. Sanırım bunu anlayabilmenin mümkün görünen tek yolu bir tür olarak denemeyi incelemek. Denemenin okurlarında diğer türlerden daha farklı bir şekilde oluşturduğu bir itibarı vardır. Kendine has olan bu itibarı gerçeklerle açıkça alaka kurma arzusundan alır. Yani denemede her türlü fikir ve olgu gerçeklerle ilişkilendirilerek aktarılır; gerçekler denemedeki fikirlerin dayandığı en sağlam duvardır. Ama okuyucudaki lezzeti, tüm bu gerçeklik dayanaklarını hayali kutuların içine paketleyip okuyucusuna armağan etme tutkusuyla oluşturur. Kısacası, gerçeklerle hayalleri harmanlayarak okuruna müthiş ötesi bir yemek sunar. Bizler de gün içerisinde böyle değil miyiz? Zevkten yoksun gerçeklerimizi yaşıyoruz belki ama hiçbir zaman sahip olduğumuz bu gerçekleri hayallerimize benzetme çabasından mahrum kalmıyoruz, sanki başarabilsek tatmin olacakmışız gibi. Belki biz tatmin olamayız ama denemelerde bunun başarılmışlığı bize ayrı bir tat veriyor yazarın, özene bezene yaptığı yemekten bir kaşık alırmışçasına. Diğer bir taraftan denemeler fikirleri ifadede sanatsallığa öncelik verir, tıpkı bir insanın neyi yaptığından çok nasıl yaptığının önemli olması gibi. Gerçekleri üzerinde kafa yoran bir insan gibi kendine özgü derin bir düşündürme işlenmiştir her satırına. Ama yine de bir insanın yaşamı gibi kısa, derin ve vurucudur. Daima konusunun peşindedir; kimi zaman bir hikayeyle kimi zaman bir hikaye olmaksızın varır zirve noktasına. Tek bir görüntünün ya da fikrin peşinde gezinebilir, ama açıklayıcı iki üç kelimeyle tatmin olmaz. Hep bir anlam ifade etme arzusundadır. Konusundaki gerçeklerle çıktığı yolculukta hayalimsi bir anlama bürünür zirve noktasında. İnsan da hayatında bir alışkanlık haline getirmiş gerçekleri anlamlaştırmaya çalışmayı. Sanırım denemenin okuyucularına yakın ve güzel hissettirmesinin asıl sebebi bu insan yaşamıyla arasındaki benzerlik. Ama onun da ötesindeki asıl etmen kendi yaşanmamışlıklarımızı ve kendi başarılmamışlıklarımızı denemelerde bulup kendi gerçeklerimize tercih edişimizdir. Tür olarak deneme insan hayatına benziyorsa neden onun üzerinden çıkarımlar yapmıyor ya da sorular sormuyoruz? Mesala denemelerde fikrin oluşma ve öne çıkması birkaç adımdan ibarettir; duygular gelişip analiz haline bürünür; toplum hayatı kişisel analizlere vurulur; duygular tartışma havasında dile getirilir ve tartışmalar duygu gibi aktarılır; düşünceler somutlaşarak fikirleri oluşturur ve denemelerde fikirler başkahramanlardır. Peki ya insan yaşamında başkahraman kim? Deneme bu açıdan beynin tiyatrosuysa; yalnızca bir isim olmayıp aynı zamanda bir fiili de ifade ediyorsa ve hatta denemek bir süreçse insan yaşamı neyin tiyatrosudur ya da insanlar neyi deneme sürecindedir? Şüphesiz insan yaşamı bir tiyatroysa insanın gerçekleri de bu tiyatronun oyuncularıdır. Ama başkahramanı eksik bir tiyatro işte bu, insanı tatmin etmiyor. Bu tiyatro gerçeklerin hayallere dönüşme sürecidir ve her ne zaman bu süreç tamamlansa, her ne zaman bir hayal gerçek olsa, tiyatro başkahramanını bulsa tiyatronun perdeleri kapanıyor, tatmin olacak bir tiyatro kalmıyor. İnsan son perdenin peşinde ama kapanmış perdelerin ardında öyle bir sahne yok. Tüm oyuncular eşyalarını toplayıp dağılmış ve ortada tiyatro denebilecek bir olgu kalmamış oluyor. Aciz insan yine yalnızlığıyla ve başka gerçekleriyle yoluna devam ediyor. Denemenin bizi kendine çekmesi gibi hayallerimizin de bizi kendine çekmesinin altında aynı neden yatıyor sanırım; dünyaya ön kapıdan, salt gerçeklerimizle nesnellik algısından yaklaşma ihtimalinin daha düşük ve yapmaya değmez görünmesi. Diğer bir taraftan da hayallerimizin cezbedici güzelliği var. Yani hayallerimiz, kelimenin tanımı gereği konu aldığı nesneyi saptıracaktır; gerçeklerin sınırını aşıp onlarda cezbedici bozukluklara yol açacaktır. Deneme var oluşu gereği gerçeklere aç bir tür ancak gerçeklerle beraber malzemesini verebiliyor. Peki insanlarda da öyle mi? Yani insanlarda gerçeklere aç mı? Eğer hayallerimize ihtiyacımız var olduğunu düşünürsek bu hayallerimizin için de bazı gerçeklere ihtiyacımız olacak maalesef. Mesala sürekli uyuyan kişiler olsak gerçeklerimiz olmazdı peki rüyalarımızda ne görürdük? Ya hiçbir şey ya da uyumadan önce var olan gerçeklerimizle kurduğumuz hayallerimizi. Kısacası insan da var oluşu gereği gerçeklere aç bir fıtrata sahip. Sanırım deneme ve insan yaşamının ortak olmayan bir noktası yok. İnsanlar hayallerinden ve onları yakalayabilmelerinden ibaret. Gerçeklerse sadece bu sürecin bir parçası. Kimi bu hayallere ulaşamadan hüsrana uğruyor kimi ulaştıktan sonra tatmin etmeyen hayallerinin ardında bıraktığı yalnızlıkla. Denemenin tek farkı ise o mükemmel insan yaşamını temsil etmesi; son perdeye sahip bir tiyatro olması. Belki de bu yüzden yani kendi yaşanmamışlıklarımızı hatta yaşayamayacaklarımızı denemelerde tattığımız için güzel hissediyoruz. Belki de bu yüzden deneme insanın kendine en yakın hissettiği tür.