DİNSİZİN HAKKINDAN İMANSIZ GELİR

Dünyanın her yerinde "bazıları", dilin sınırlarını zorlarcasına, gözetim altındayken ya da göz altındayken kaybolmuştur veya kazaya kurban gitmiştir. Tabii ki bu tür akla mantığa sığmayan polis tutanakları ve ölümler sanat yoluyla çokca irdelenmiştir; gerek müzik alanında gerek edebiyat alanında ve gerekse de sanatların sanatı tiyatro alanında büyük ses getiren eserlere malzeme olmuştur. Bu malzemenin de en iyi işlendiği oyunlardan biri hiç şüphesiz Bir Anarşistin Kaza Sonucu Ölümü'dür. Dario Fo'nun tiyatro alanında çığır açan protest anlayışının belki de en iyi şekilde görülebileceği bu eser, deliliğin ve saçmalığın sınırlarında bir egemenlik eleştirisidir. Bu eleştiriyi anlamak için öncelikle kitabın baş karakterini anlamamız gerekiyor. Baş karakterimiz hakkında söylenecek ilk şey onun bir deli olduğudur fakat, delilik karakterimizin en ayırt edici özelliği olmakla beraber, deliliğin kitaptaki kullanımı üstüne düşünülmedikçe karakter ve karakterin görevi hakkında çok da bir şey anlaşılamaz gibi görünüyor. Delilik kitapta iki kavramı nitelemek için kullanılmış denilebilir; bunlardan ilki ve en önemlisi deliliğin egemen olma durumudur. Bunu biraz açmak gerekirse; önceleri bir çok kılığa girmiş Deli, polis merkezinde yarattığı karmaşa esnasında edindiği bilgiler sonucunda hep olmak istediği üzere bu sefer de yargıç olmaya karar verir. Bu "yargıç", o polis merkezinde sorgu esnasında yaşanan bir "kaza sonucu ölümü" soruşturmak üzere gönderilecek olan yargıçtır. Yargıcımız, yani Deli, öncelikle şüpheli polislerin ifadelerinde yer alan ve anarşistin ölümüne sebep olan bir ümitsizlik krizi yaratmaya çalışmakla başlar işe ardından da polislerin ifadesini toparlamaya çalışır. Bu egemenlik temsiline çeşitli şekillerde devam eder: kimi zaman bir psikopos, bir eski asker ve kimi zaman da bir yargıç. Kitap bu hallere bürünen karakterin etrafına döner. Böylece aslında Dario Fo bir egemenlik eleştirisi yapar, bütün bunlar egemenliğin var olan halinin ancak bir deliliğin ürünü olabilecek kadar saçma ve karmaşık olduğunu gösterir okura. Delilik aynı zamanda egemenler ve halktan kimselerin ilişkisini anlatmak için de çok güzel kullanılmış. Buradaysa iki yönde düşünmemiz gerekir bunlardan ilki egemenin bütün deliliklerine rağmen diğerlerinin ona inanıyor olmasıdır. Delimiz egemen ağzından konuştuğunda ağzından çıkan bütün kelimeler diğerleri tarafından sadece bir kabul edişle değil aynı zamanda büyük övgülere de değer görülmektedir. Hatta öyle ki delimizin apaçık bir şekilde numara yaptığının anlaşıldığı zamanlarda dahi ona inanan birileri vardır. Hukuk olur (yargıç), asker olur, polis olur, din olur yutturur kendini delinin şahsında vücut bulan egemen. Delimiz aynı zamanda bir ezilendir de bu durumda çünkü hem bir yandan gazeteciyle konuşmalarında ve polislere oynadığı akıl oyunlarında egemenliğin iç yüzünü ortaya çıkarırken hem de öbür yandan anarşistlerin avukatlığını yapmaktadır. Hatta eserin sonunda anarşistin kendisi haline geldiğini bile görebiliriz çünkü Deli toplumda "kaos" ve "huzursuzluk" yaratacak sansasyonel ses kayıtlarıyla ülkesinin daha iyi bir ülke olacağını iddia etmektedir. Buradaysa yazar egemen gözüyle ezilenin başkaldırısını tanımlar ve deliyi çelişkilerin en açık hatlarında çıkardığı yolculuğunda sona getirir. Bir Anarşistin Kaza Sonucu Ölümü böylece gerçek hayattan doğma bir komedi niteliğinden sıyrılıp bir düzen eleştirisi halini alır. Delilik kavramının ustaca kullanımı iyi incelendiğinde karşımıza saçmalık düzenin müthiş bir eleştirisini koyuyor hatta düzenin ortasına yerleştiriyor deliliği. Bu deliliğin ortasındaysa psikolog kılığına da girmiş olan bir Deli çıkıp egemenin foyasını ortaya döküyor. Saçmalığın ufuklarında bundan iyi bir kurtarıcı olamazdı hem zaten ne demiş atalarımız "Dinsizin hakkından imansız gelir".