Oyunbozanın Tarihsel Rolü Üzerine

Antropoloji, tarih boyunca yaşayagelmiş insan türünü farklı isimlerle nitelendirmiştir: Dik durma kabiliyetine sahip olan homo erectus, alet yapabilen homo faber ve modern insanı niteleyen homo sapiens sapiens gibi. Bu nitelemeler günümüz insanını ne kadar doğru bir şekilde anlatabilmektedir? Hollandalı tarihçi ve teorisyen Johan Huizinga, ilk kez 1938 yılında yayımlanan Homo Ludens adlı bu temel eserinde oyun oynayan insan anlamına gelen Homo Ludens'i de bu nitelemeler arasına katıyor ve oyun kavramanın sosyal ve kültürel önemini inceliyor. O halde biz de oyun dediğimiz şeyin tam olarak ne olduğunu tartışarak başlayalım. Biyoloji, sosyoloji, psikoloji ve fizyoloji gibi farklı disiplerin oyun kavramına birbirinden farklı tanımlar önerdiklerini biliyoruz. Örneğin oyun genç hayvanların gereksinim duyduğu fizjolojik ve psikolojik gelişimi destekleyip onları hayatın zorluklarına karşı hazırlar, genç ve erişkin hayvanların sosyalleşmesini sağlar ve içgüdüseldir. Ancak bu tanımların hiçbiri oyunun içindeki eğlenceyi, onun estetik niteliğini veya usdışılığını açıklayamamaktadır. Oyun gerçekten de nedir? Görüldüğü gibi bu ampirik nitelemelerin hemen hepsi oyuna (platonik anlamda) "kendinde olmayan" bir nitelik atfetmeye ve onu araçsallaştırmaya çalışmaktadır. Homo Ludens'de yapılmaya çalışılan belki de en belirgin şey, oyun kavramının ontolojik olarak bağımsız bir platonik form olarak ele alınması. Eserde bunu destekleyen tarih ötesi ve özdeksel olmayan yaklaşım biçimleri tercih edilmiş. İlkel insansılardan (primat) modern insana herhangi bir tarihsel kesit aldığımızda oyunun hep oyun olarak kaldığını görebiliriz. Örneğin M. Ö. 560 yılında Efes Antik Kenti'ndeki amfitiyatroda sergilenen şey de, bugün Abdi İpekçi Arena'da oynan basketbol da oyundur. Oyun tarih boyunca farklı biçmler kazanmış olabilir fakat özünde oyun oyundur ve bahsedilen bu iki mekanda birer oyun mekanıdır. Bu bakış açısı organikçilik (ayrı ayrı ele alınan her 2 "oyun" çeşidinin, organik bir bütün olması) ve süreklilikçilik (oyun kavramının tarisel sürekliliği olması) gibi tartışmalı ideolojilerin bir çıktısı olarak düşünebilir. Buna göre ortadan kalkan veya silikleşen toplumsal ilişkiler dönüşür ve oyun farklı biçimler edinebilir. Bir kavramı tarihsel bağlamından koparttığımız zaman, onun maddi temellerinin de ortadan kalkması çok kolaydır. Ancak oyun maddi dünyada gerçekleşir: bedensel hareketler, ritim ve harmoni onu tanımlar ve zamansal ve mekansal sınırları vardır. Genellikle farklı insanlar arasında gerçekleşir ve kendi başına sosyal bir yapıdır. Saygıyla andığımız Platon gibi düşünürsek her formun bir karşıtı vardır: iyiliğe karşıt kötülük veya aydınlığa karşıt karanlık gibi. Peki, Huzinga'nın oyunun bir form olduğu argümanını kabul edersek oyunun karşıtı olan form ne olabilir. Öyle sanıyorum ki oyunbozanlık oyunun karşısında duran tek şeydir. Oyunbozan, hilebazla aynı kişi değildir: hilebaz oyunun kurallarının açıklarını değerlendirmeye çalışırken oyunbozan oyunun kendisini reddeder. Oyunbozan kişinin kabul edilebilir toplumsal davranışlarla ilgili kurallara, toplumsal değerlere ve inançlara karşı bir uyum sorunu olabilir. Bunun sonuçları reddedilmek, alay konusu olmak, cezalandırılmak ve sürgün edilmek olabilir. Bununla birlikte oyunbozanın toplumsal baskılara karşı direnci güçlüdür ve kendi kendine kararlar almaya yatkındır. Bu esnada oyun kurucuya ve onun rolüne de değinmemiz gerekir. Öncelikle oyun belirli kuralları olan bir şeydir. Çoğu zaman belirli bir süre içerisinde bitmesi öngörülür ve içinde gerçekleşebileceği kendine özgü bir mekanı vardır. Oyun kurucu bu zamansal ve mekansal sınırlamaları ve kuralları belirleyen kişidir. Oyuna kimlerin dahil edileceğine veya oyundan kimlerin çıkarılacağına da o karar verir. Ontolojik kökeninin ne olduğundan bağlantısız olarak oyun, sosyal yaşantımız açısından çok önemli bir kavramdır. Huizinga'nın önerdiği üzere tek başına sosyal ilişkileri tanımlamakta yetersiz olabilir ancak sosyal ilişkiler, buna üretim ilişkileri ve iktisat da dahil, oyun kavramı olmadan tam olarak anlaşılamayabilir. Aynı şekilde, tarihteki büyük devrimci dönüşümler ve atılımlar oyunbozanın rolü netleşmeden tam olarak anlaşılamayabilir. Tarih boyunca birileri çıkıp " Ben artık oynamıyorum!" demiştir. Bunu oyunun kurallarını artık tanımadığı, o kuralları adil bulmadığı ve belki de kuralları değiştirmek istediği için yapabilir. Buna ek olarak oyuna kendi rızası dışında dahil edilmiş bile olabilir. 3 Ne olursa olsun bu aynı zamanda oyun kurucu ve oyunbozanın karşı karşıya geldiği bir andır ve aradaki gerilim tarihsel olarak ilerletici olabilir.