DAVA

Hayal edin, bir sabah uyandığınızda kendinizi hiç görmediğiniz bambaşka bir dünyada ve farklı bir topluluğun içinde bulduğunuzu. Üstelik sizi gözlerinizi açar açmaz yatağınızın karşısında ayakta duran iki ciddi polis suçlayıcı bir yüz ifadesi ile karşılıyor. Bu yeni dünyada ilk gününüz pek iyi geçmeyecek, nitekim asla kesin olarak öğrenemeyeceğiniz bir sebepten dolayı suçlu bulundunuz; gerçi çevreden duyduklarınıza göre suçunuz bir çeşit "soyut" suç, sizin itaatsizliğinizle ilgili. Hukuka dayalı bir devletin gereği olarak hemen bir davanın ortasında bulacaksınız kendinizi, kendinizi savunmaya çalışacaksınız ancak kısa sürede fark edeceksiniz ki bu girişim anlamsız nitekim çevrenizdeki insanların sağduyuları garip bir şekilde eğrilmiş, bükülmüş, çarpıtılmış ve adalet sisteminin içi boşaltılmış. Sadece suçlu olduğunuzu söyleyecekler size, ancak isterseniz bir dilekçe ile itiraz edebileceksiniz, gerçi büyük ihtimalle bu kağıt parçası asla okunmayacak. Ancak bir dilekçe daha yazma hakkınız her zaman var, ne de olsa özgür bir ülkedesiniz; ve bir dilekçe daha, aklanacağınız o gün gelir umuduyla. Tabii ki bir işe yaramayacak bunların hiçbiri, mahkemenin "yüce" üyeleri sizin suçlu olduğunuza çoktan karar vermiş ve bu dünyada bu üyeler doğruyu belirleyen tek kurum. Yalnız değilsiniz, bu dünyada sizin kaderinizi paylaşan insan kitleleri var, ancak bu sayının fazlalığı sizin de bir köşede çaresizce var olmayan bir adaleti bulma çabaları içinde çürüyeceğiniz gerçeğini değiştirmeyecek. Bu hayal, ister istemez bilimkurguya kayan insanlık olarak geleceğimize dair karamsar öngörüleri çağrıştırıyor. Ancak bu, Franz Kafka'nın Dava adlı romanından esinlenerek çekilmiş Orson Welles'in filminin giriş sahnesini andıran bir durum daha ziyade. Bu film, ne kıtalara yayılmış bir teknolojik diktatörlük ve istihbarat rejiminden bahsediyor ne de insanlığı hakimiyeti altına alan robotlardan. Hafif bir "rüya mantığı" içermesinin dışında ele aldığı kurgusal insan topluluğu korkutucu derecede gerçek ve mümkün gözüküyor. Bu yüzden filmi izlerken adalet sisteminin, yaşamımızın ve bireysel varlığımızın temel belirleyicisi olduğunu ve halka erişilmez kılınan bir adalet sisteminin ne kadar yıkıcı olabileceğini kuvvetli bir tecrübeyle bir kere daha fark edeceksiniz. Adalet sorunu, en az insanlık tarihi kadar eski gibi. İnsanlar, binlerce yıl önce küçük topluluklar halinde yaşamaya başladığında bireylerin toplum içinde kaybolup kalabalıklar içinde yalnızlık hissedebileceğini fark etmiş olmalılar. Böylece ortak bir adalet anlayışı doğmuş olmalı; bu şekilde bireyin çevresini paylaştığı insanlar içinde yalnızlığını önleyecek, her durumda haklı olanın derdine çare bulacak ve onu elinden tutacak adalet kurumlarının temelleri atılmış. Ancak bu kurumların ortaya çıkışından sonra aradan geçen yüzlerce yıl her zaman olumlu yönde değiştirmemiş bu düzeni. Belki de mükemmeliyete ve pürüzsüz nesnelliğe ulaşma çabasının etkisiyle düzen karmaşıklaştırılmış, giderek adaletten çok bürokrasi ön plana çıkmış. İşte film bu durumun hafif bir abartıyla, ancak durumun ciddiyetine zarar vermeden sunulmuş hali; bize adalet sistemimizin bu yönde gelişimini ve adeta kendisine yem olmasını anlatıyor. Kurduğumuz adalet sistemi kendi parçası olan dilekçeler, kanunlar, kurallar, kalın kitaplar ve avukatların elinde boğuluyor. Bürokrasi o kadar ön plana çıkıyor ki adalet içerikten yoksun hale geliyor; insanların dertlerine çare bulmak amacıyla yazdığı dilekçeler sayfalarca anlamsız harf dizilerine indirgeniyor, adaletin temel amacı olması gereken kanunlar unutuluyor, adalet halka değil avukatlara ve yargıçlara hizmet ediyor, masum olup olmadığın değil bir kere suçlanmış olduğun gerçeği ön plana çıkartılıyor ve tüm bu karmaşanın içinde insan hakları adeta bir köşede nefessiz bırakılıyor. Sanki film 21. yüzyılda kanun kitaplarından, dilekçe kağıtlarından ve karar tutanaklarından inşa edilmiş "adalet" kalesinin içindeki insanları yapraklar içinde boğarak çöküşünü ve kalan kağıt enkazının üstünde adalet görevlilerinin bir çeşit ilkel oligarşi kurmasını anlatıyor. Filmi güçlü kılan da bu... Film bu durumu bir miktar absürtlüğün içine sararak olabilecek en boğucu şekilde sunuyor. İzlerken Joseph'in sayısız sahnede ortalığa öylece bırakılmış birkaç metrelik kağıt yığınlarına tırmanmasını, kimi zaman bunların üzerinde uzanmasını ayrıca mahkeme binasına sayısız kitabın ve koridorlar boyunca devam eden dosya dolaplarının hakim olmasını gözden kaçırmak mümkün değil. Atılmış tonlarca kağıt içinde her sayfanın bir başka insanın hayatına ve çaresizliğine denk geldiğinin korkunçluğunu hayal etmeye çalışın, adeta bu sahneler birer toplu mezarlığı temsil ediyor, üstelik bir savaş suçlusunun ürünü değil bunlar, bizim kurduğumuz resmi kurumların bir sonucu. Ayrıca avukatın müşterisini bir çeşit köle gibi evinde beslemesi ve elini öptürmesi, boş gözlerle oldukları yerde hareketsiz ve bekleyen hayaletlere benzeyen adalet mağduru insan kitleleri sizi bu "distopya" tecrübesinin içine sokuyor. Ve filmde sık sık çarpılarak kapanan kapılar, her seferinde bana en başta anlatılan köylü ve muhafız hikayesini hatırlattı, her kapanan kapı adaletten ve sağduyudan uzaklaşmayı ve acı gerçeklere gözlerimizi kapamayı temsil ediyor gibi. İşte Joseph, böyle bir ortamda toplum içinde bir deli gibi gözünüze çarpacak. Büyük ihtimalle sizin adalet anlayışınızı paylaşan bu figürün toplum içinde bir uzaylı gibi kalmasına tanık olacaksınız. Filmi izlerken fark edeceğiniz bir önemli nokta da filmin anlattıklarının sadece kurgu veya kötü bir rüya olmadığı, anlatılanlar doğrudan günümüze hitap edecek kadar gerçek. Aslında günümüzde neredeyse her toplumda görülen en medeni sayılabilecek olanlarda bile- devletin adalet düzenine güvensizlik böyle bir geleceğin habercisi gibi. Eğer bir topluluktaki bireyler tamamen haklı oldukları ve gerçek anlamda hiçbir suçları olmadıkları durumda bile adalet sistemi ile ilişkiden çekiniyorlarsa, bu topluluğun filmde anlatılandan çok da uzak olduğu söylenemez. Nitekim filmin eleştirdiği tam olarak bu adalete erişememe durumu... Ve tedirgin edici bir şekilde bireyi toplum içinde savunma sorumluluğunu verdiğimiz ve bu sırada birçok yetki ve güçle donattığımız devlet, tüm dünyada giderek onu oluşturan bireylerden uzaklaşıyor sanki. Doğduğumuzdan beri vazgeçilmez birer parçamız olarak görmeye alıştığımız ve pek çoğumuzun yokluğunu düşünemediğimiz insan haklarının ve bir birey olarak varlığımızın doğrudan adaletimizin güvenirliliğine bağlı olduğunu düşünürsek, aslında modern dünyanın yanılsaması içinde ne kadar yalnız olabileceğimizi düşünmek bile yeterince korkutucu. Öyle ki birer vatandaş olarak bireysel "adalet kapımızın" varlığından haberdarız, ancak işimiz düştüğünde bu kapının açık olacağından veya kapıdaki muhafızın bizi içeri alacağından emin olmanın yolu yok gibi; adalet sistemimizi sınamanın gerçek anlamda tek yolu bir haksızlığa uğradığımızda ona çağrıda bulunmak, elbette bu da çok geç olabilir. Aslında bürokrasinin karmaşası içinde, binlerce yıl önce bu düzenin kurulmasındaki amacı unutuyoruz. Nitekim hukuk düzeninin ve onu çevreleyen devletin ve siyasetin modern zamanda tek bir amacı olabilir: Onu oluşturan topluma hizmet etmek. Ancak bu temel amaç çelişkili bir şekilde en kolay unutulan nokta. Dünyanın dört bir yanında adalet sistemleri farklı şekillerde bunu gözden kaçırıyor. Kimi zaman adalet kavramı yönetimlerin "yumruğu" haline gelip toplumsallıktan uzaklaşıyor ve tek bir tarafın veya fikrin emrine giriyor, kimi zaman hukuk ulaşılmazlığının etkisi ile toplumdan uzaklaşıp bir memnuniyet yanılsaması içinde topluma sırtını çeviriyor, kimi zaman ise mahkumların insan olduğu unutulup onları ıslah etme girişimindense onları halk düşmanı ilan etmek tercih ediliyor. Ayrıca tarihin bize gösterdiği üzere, en küçük bir sosyal istikrarsızlık ilk olarak adalet sistemini hırpalıyor. Yani adalet yapılarını çevreleyen sayısız görünmez tuzak ve tehlike var... Adaletin toplumsal bir konu, hatta belki de "toplum" kavramının temelinde yatan fikir olması sebebiyle bu hatalar çoğunlukla ölçülemez hasarlar veriyor bize, binlerce insanın mağduriyeti ile sonuçlanıyor, her biri en az Joseph kadar haklı olan. Günümüzde en büyük demokrasilerin bile benzer sorunları olduğunu düşünürsek, durumun zorluğunu anlayabiliriz, film de bu yönde bir haberci gibi izleyiciye. Kısaca Kafka'nın eserini yorumlayan film adalet sistemimizdeki bu tehlikeli aksaklıkları görsel bir tecrübeyle bir arada sunması bakımından etkileyiciydi. Neyse ki Joseph'e göre çok daha şanslıyız ve daha insancıl bir adalet sistemimiz var. Ancak filmdeki senaryonun çok da uzak olmadığı gerçeği tedirgin edici...