PAVLOV'UN KAFESİ

"İyiliğin sebebini aradıkları yok, öyleyse niye tersini merak ediyorlar ki?" (Otomatik Portakal, Stanley Kubrick, 1971) Merhaba! Size bu yazımda daha geçen hafta bitirdiğim bir kitabın filmi hakkındaki düşüncelerimi sunacağım. Anthony Burgess'ın en iyi eserlerinden biri olan A Clockwork Orange, Türkçe çevirisiyle Otomatik Portakal, Alex adında bir gencin gözünden özgürlük ve baskı kavramlarını ele alıyor. Bireyin özgürlüğünün sınırını çizememesinden kaynaklanan sorunları ve aşırı baskı altında kalmasının sonuçlarını işleyen bu eser, dört gencin oluşturduğu bir çetenin art arda işledikleri suçlarla başlar. Çete, sadece kendilerini tatmin etmek adına bolca şiddete başvurur. İşledikleri suçlar artıkça düşünce ayrılıkları yavaş yavaş ortaya çıkar. Kim lider olacaktır? Suçların dozu artmalı mıdır? Alex'in kendini lider ilan ettiği grup, bir gün onu polislere ihbar eder ve hikayemiz asıl ondan sonra başlar. Hapisten erken çıkma ümidiyle bir deneye katılan Alex, kendi seçimlerini yapamayan bir makineye dönüştürülür. Deney bittiğinde diğer bir deyişle özgürlüğüne kavuştuğunda ise aslında özgür olmadığını, tam aksine şiddetin her yanı sardığı bir kafesin içinde savunmasız bir halde mahsur kaldığını fark eder. Artık kendini koruyamayan, ne zaman şiddete başvursa kendini hasta hisseden bir makine olmuştur Alex. "O zaman uykuya sığınmama yol açan şey, korkunç ve yanlış bir histi kardeşlerim, vurmaktansa vurulmanın daha iyi olduğu hissi." (Otomatik Portakal, Stanley Kubrick, 1971) Otomatik Portakal'ın hikayesini de özetlediğimize göre artık Stanley Kubrick'in yönetmenliğini yaptığı filmini yorumlamaya geçebiliriz. Distopik bir dünyada geçmesinden midir yoksa Burgess'ın bir dilbilimci olarak hünerlerini göstermek istemesinden midir bilmem ancak filmde de aynı kitaptaki gibi alışılmadık jargonlar kullanılmış. Yaratılan kelimeler, çok ilginçtir ki esere ayrı, ürkünç bir hava katmaktadır. Düzen ve huzur olmayan bir toplumda yaşayan ve insanlara acı çektirmekten zevk alan bir grup gencin kullandığı dil de aynı davranışları gibi bizi rahatsız etmektedir. Romanın anlaşılmasını zorlaştıran Burgess'ın türettiği kelimelerle filmde de karşılaşınca elbet şaşırmadım; ancak, beni şaşırtan bu kelimelerin filmde zorluk çıkarması değil tam aksine hikayeyi pekiştirmesiydi. Filmin ayrı bir güzelliği de vahşetin sergileniş biçimiydi. Bir edebiyat öğrencisi olarak her zaman kitapların, filmlere göre daha detaylı, hayal gücünü devreye soktuğu için daha etkili olduğunu düşünmüşümdür. Otomatik portakalın filmi ise bu düşüncemi yeniden sorgulamama neden oldu. Kullanılan görseller o kadar güçlüydü ki Burgess'ın eserindeki dehşet, filmin yanında bir hiç kalmaktaydı. Kendi kendime hala soruyorum. Aynı hikaye, aynı karakterler... Filmi daha da etkileyici yapan sadece görüntüler miydi? Müzik! Sahneler arası geçişleri sağlayan, kalbinizin deli gibi çarpmasına neden olan o melodiler... Ana karakterimiz Alex'in yaşamında büyük bir yere sahip olan senfoniler, görünüşe bakılırsa film yapımcıları için de önemli bir unsurmuş. Filmde kullanılan melodiler sadece boşlukları doldurmaya yaramıyor, aynı zamanda Burgess'ın müziğe verdiği önemi de yansıtıyor. "İyilik içten gelir. İyilik seçilen bir şeydir. İnsan seçemediğinde insanlıktan çıkar." (Burgess, Anthony. Otomatik Portakal, S:73-74) Bu alıntı, kitabın belki de en düşündüren cümlesiydi. Gerçekten de bir insanın elinden seçim şansı alınsa neler olur? Burgess, dünyasında Alex'in durumuyla bu soruyu yanıtlıyor. Kana susayan bir yapıya sahip Alex'e, başlangıçta iğne yaparak hasta hissetmesi sağlanıyor. Kitapta herkesin hayatta karşılaşabileceği korkunç sahneler gösterilirken filmde onlara ek olarak tarihi belgeseller de gösteriliyor. Bunlardan birinde, Hitler'in baskısını gösteren bir belgeselde, Alex'in en sevdiği senfoni olan 9. Senfoni çalıyor. Deneyin en sonunda ise, Alex de aynı Pavlov'un köpekleri gibi istemsiz tepkiler geliştiriyor. Ne zaman şiddet içeren bir olayla karşılaşsa veya düşünse midesi ölecekmişçesine bulanıyor, başına ağrılar giriyor. Burgess'ın bize göstermek istediği şey ise tam bu sırada devreye giriyor. Kişi şiddete eğilimli olsa bile zorunluluktan düşüncelerini eyleme dökemiyor. Bu durum o kişiyi daha iyi bir insan mı yapıyor? Elbette hayır. Hatta o insan, çevredeki insanların bakış açısı değişmedikçe, herkes şiddete başvurmaya devam ettikçe daha da kötü bir hale düşüyor. Alex'i örnek olarak verecek olursak ona saldırıldığında midesi bulandığından kendini savunamayarak daha da acınacak duruma geliyor. Peki ya politikacıların kendi çıkarları için onu kullanmalarına ne demeli? Filmde, politikacıların göz göre göre Alex'e işkence ettiklerini görüyoruz. Alex, katıldığı deneyde sadece gösterilen filmlerden değil, dinlediği 9. Senfoni'den de etkilenmesi sonucu artık en sevdiği müziğe katlanamaz bir hale dönüştürülüyor. Politikacılar ise bu durumu kendi çıkarları için kullanarak, Alex'i bir odaya kapatarak onu 9. Senfoni'yi dinlemek zorunda bırakıyor. Alex ise acıya daha fazla dayanamayarak kendini camdan aşağı atıyor. Bu bölüm, kitapta da filmde de en beğendiğim kısımdı. Burgess'ın politika, hükümet ve gazetecilik anlayışı çok hoşuma gitti. "Sınırlamak her zaman güçtür. Dünya bir bütündür, hayat bir bütündür. En hoş ve harika eylemler biraz şiddet içerir. Örneğin sevişme eylemi, örneğin, müzik." (Otomatik Portakal, Stanley Kubrick, 1971) Otomatik Portakal'ın kitabını herkese öneririm; ancak, biraz rahatsız edici sahneler olduğunu da aklınızdan çıkarmayın. Filmini ise şiddet içeren ve açık sahnelerin çokluğundan 18 yaş ve üstüne tavsiye ederim. Beğenmeniz dileğiyle... Deniz KIZILELMA