EĞLENCE ARACI MI PROPAGANDA SİLAHI MI?

Sinema, tiyatro eleştirmenlerinin gözünde TV dizilerinin pek sanat eseri değeri taşımadığı malum. Ancak büyük kitlelere en kolay ulaşan yapıtların diziler olduğu da yadsınamaz bir gerçek. Ne de olsa bir diziyi seyretmek için bilet alıp tiyatroya gitmek ya da sinema salonlarının önünde kuyrukta beklemek gerekmiyor. Diz üstü bilgisayarınızdan, tabletinizden hatta akıllı telefonlarınızdan günün dilediğiniz saatinde dizileri izlemek mümkün. Bu erişim kolaylığı, toplumun hangi katmanından ya da hangi yaş grubundan olursa olsun dizi filmleri yaşamın bir parçası haline getiriyor. Üstelik takip ettiğiniz diziler, beğeni düzeyiniz, sosyal statünüz hakkında da çevrenize bir mesaj verme aracına dönüşüyor. Birkaç yıl öncesine kadar sosyal medyada sıkça karşımıza çıkan biraz da ironi içeren bir ifade vardı: "Radikal okuyorum, CNBC-E seyrediyorum." Radikal gazetesinin, sansasyonel olmaktan çok, derinlik içeren haberlere yer verme kaygısı taşıması, CNBC-E kanalının da beğeni düzeyi yüksek olduğu var sayılan kitlelere yönelik daha çok ABD yapımı TV dizilerini yayınlamasından kaynaklanan bir espriydi bu. Entelektüel olduğu algısını yaratmaya çalışan ama aslında pek de öyle olmayanlarla alay etmek amacını taşıyordu. (Bu arada Radikal de CNBC-E de artık yok) "Bana izlediğiniz diziyi söyleyin size sosyal zekanızın, eğitim ve beğeni düzeyinizin ne olduğunu söyleyeyim" demek elbette hem yanıltıcı hem küstahça olurdu. Yine de bunlara dair fikir edinmemize hiç yardımcı olamayacağını söyleyemeyiz dizilerin. Reyting ölçümlerinde izleyicilerin bu tür özelliklerine bakarak gruplandırmalar yapıldığını da hatırlayalım. Konunun bir de propaganda ve algı yaratma boyutu var. Sanayi çağından artık bilgi çağına geçildiğini, bilginin en kıymetli hazine haline dönüştüğünü söylüyor toplumbilimciler... Bu düzen içinde TV dizilerinin topluluklara doğrudan mesaj ulaştırmanın en etkili yollarından birisi olduğu savına kimse itiraz etmeyecektir. Subliminal mesaj (bilinçaltına gönderilen gizli mesaj) tekniğini daha 1950'li yıllarda keşfeden ABD sineması (Holywood), doğal olarak televizyon dizisi sektöründe de hakimiyeti elinde bulunduruyor. Homeland. Lost, Prison Break, Game Of Trones, The Walking Dead, Dexter, House, The Big Bang Theory arama motorlarına bakmadan bir çırpıda anımsadığım, son yılların fazlasıyla ilgi gören yapımları. Prison Break dışında bu yapımları baştan sonra izlediğimi söylemeyeceğim. Dolayısıyla dizilerin ortak özelliklerine ilişkin yargılarda bulunmam gerçekçi olmaz. Ancak olayların kurgulanması, karakterlerin çeşitliliği, öykünün karmaşıklığı, efektler, görseller, oyuncuların performansı gibi kriterler dikkate alındığında, ABD'deki yapımcıların "bu işi bildiğini" rahatlıkla ifade edebilirim. Örneğin Prison Break... Yayımlanmaya başladığı 2005 yılından bu yana özellikle aksiyon türü filmlerden hoşlanan kitlelerin ilgisini üzerinden eksik etmediği bir yapım. Türünün en başarılı örnekleri arasında sayılan dizinin hikayesi için rahatlıkla "orijinal" nitelemesi yapılabilir. Suçsuz yere idama mahkum edilen abisini kurtarmak için kendini cezaevine attıran ana karakter (Michael Scofield) etrafında şekilleniyor olaylar örgüsü. Başkahramanın vücuduna cezaevinin krokisini içeren dövme yaptırmış olması ve kaçış planının bu kroki üzerinden yürümesi hikayeyi ilginç kılmaya yetiyor. Yüksek bütçelerle çekilen bu eserler toplumların eğlence ihtiyacına karşılık vererek, yapımcılarına yüksek kazanç sağlamaya mı yarıyor yalnızca? Yoksa bilinçaltına verilen mesajlarla yeni bir uygarlık mı yaratılıyor? Doğrusu bu konuda iddialı tezler ortaya atmama imkan yok. Holywood filmlerinin Batı Medeniyetini, "tek doğru" olarak, Doğu toplumlarına dayatma amacı taşıdığına dair kimi teorilerin var olduğunu biliyorum. Bu gözle baktığımda, Prison Break'in Yemen'de çekilen beşinci sezon bölümlerinde yer yer Arap toplumunun değerlerine yönelik ince dokundurmalar yapıldığını görüyorum. "Batının yüksek insani değerlerin ve çağdaş medeniyetin bin yıl gerisinde kalmış Doğu." Böyle bir imaj var sanki. Hayali bir Arap ülkesinde geçen Tryant dizisinde de sık sık bu imaj karşımıza çıkıyor. Milyonlarca izleyiciye ulaşmayı başaran 24 adlı dizide de "Müslüman ise teröristtir" ya da "Terörist ise Müslümandır" algısı yaratmaya yönelik sahneler bulunduğunu hatırlıyorum. Buna karşılık söz konusu yapıtlarda Batı Medeniyetine yönelik de esaslı dokundurmaları görmek mümkün. Dolayısıyla kısıtlı verilerden ya da belirli sahnelerden yola çıkarak "Batı'nın filmleri ya da dizileri Müslümanlara yönelik olumsuz algıların oluşmasına hizmet ediyor" demek önyargılı bir yaklaşım olabilir. Ancak dünyada uygarlığın yönünü belirleme iddiasını taşıyan ve bu amacı, bütün insani değerlerin üstünde gören "büyük" ülkelerdeki toplum mühendislerinin milyarlarca insana kolay yoldan mesaj ulaştırma imkanı veren bu sektörü kendi haline bıraktıklarını da düşünmüyorum.