BU TEKERLEK NEREYE GİDİYOR?

Ticaret denilen kavram, üretim fazlasının ortaya çıkmasıyla iyice girdi hayatımıza. Daha fazlasına olan özlemimiz ve sonucunda elde edeceğimiz kazanımlar yerine sürecin verdiği hazzı ön plana almamız bizi ticaretin kara avcuna bırakıyor. Phlip Roscoe'nun Harcıyorum Öyleyse Varım adlı kitabında da bahsettiği gibi, insanoğlunun küresel ekonomik anlayışın yarattığı rekabet odaklı kişilikten artık çıkması gerekli sanırım. Ama bizler bu rekabetten kaçmayıp aksine zevk almak için kendimize ödül sistemleri yaratıyoruz. ''Bu iş olursa şöyle kutlayacağım'' ya da ''falan şey olursa bakarız sonrasına'' gibi söylemlerle bir tekerleğin içinde fare misali koşturuyoruz. Böylece bu küresel ekonominin oluşturduğu sürece kendimizi adapte etmeye çalışıyoruz fark etmeden. Aslında ulaşmak istediğimiz şey kuyruğumuz ama biz arkamıza veya şimdiye bakmak yerine gelecekte olduğunu sandığımız mutluluklara koşuyoruz. Ya da bir an olsun o tekerleğin içinden çıkıp ne yaptığımıza dışarıdan bir gözle bakamıyoruz. Bunu da istemiyoruz aslında. Çünkü bu gözlemin sonunda bir şeyi değiştirme gücünü kendimizde hissetmeyeceğimizi de ve bunun bizi üzmekten başka bir işe yaramayacağını da çok iyi biliyoruz. Kısacası kendi hayatımıza müdahale etmekten korkar hale geliyoruz ekonominin kendi monarşisinde. Kısa sürede çevremizle anlık temaslar kuruyoruz küçük amaçlarımız için. Kitapta bahsedilen çiçek alma süreci çok dikkatimi çekti bu konuda. Sevdiğimize çiçek alırken çiçekçinin bize karşı sempatik ya da ısrarcı tavrı ekonominin ilişkilerimizi ne kadar yapaylaştırdığına bir örnek esasında. Ekonominin bu kadar somut hissedilmediği bir ütopik düzende de bu etkisiz temaslar yine gerçekleşir miydi acaba? İletişimimiz fatura kesilene kadar sürüyor artık. Satın alma kavramı bize bir şeylerin ait olma hissini tattırmaktan başka bir işe yaramıyor bana göre. Ekonominin büyülü dünyasında tüm maliyetlerden sorumlu olmayı bir kenara atıp çevremizle ticari ilişkiler kuruyoruz kendi çapımızda. Toplumdaki ilişkilerin zayıflamasına neden oluyor bu her insanda görülen küçük çaplar. Çünkü birbirinden kopuk ve küçük bir sürü komün oluşturmuş oluyoruz böylece. Kendimiz ve yakın çevremizden sorumlu olmak isterken, büyük düzendeki küçük muhasebecileri oynuyoruz hayatlarımızda. Otobüs yerine arabalara binme isteği, insanlardan kaçıp sakin yerlere yerleşme gibi isteklerimizin altında hep ben merkezli maliyet ve menfaat kavramı var çünkü. Adam Smith' in insanların içindeki bir şeyleri değiştirmek için kullanılabileceğini düşündüğü bireysel iyiliklere bu yüzden güvenemiyorum ben. Çünkü bu iyilik sözcüğü, büyük sistemde küçük başrolleri oynamaya çalışan, kişisel çıkar peşinde koşmak zorunda bırakılmış bizlerin kollektif düşünme ve hareket etme mekanizmamıza bir set örüyor fikrimce. Aslında mali endişelerimizi bir kenara atabilirsek, daha doğrusu; üretim fazlasının kullanılmasını ihtiyaç olmaktan çıkarıp bir tercih olduğuna kendimizi inandırabilirsek, işte o zaman toplumsal çıkarlardaki kişisel mutluluklara odaklanabileceğiz kanımca. Yarattığımız ekonomik ilişkilerde var olmayı satın alıyoruz bir nevi bu sebeplerden dolayı. Bir ritüel haline dönüşen bu satın alma süreci bizleri yokluğun sorumluluğundan kurtarmış oluyor sanki. Kişisel faydacılıklar; özel araçlara binmemiz gibi, bize arkada bıraktığımız kümülatif düzenin zararlarının sorumluluğundan kaçmamıza yardım edemiyor ne yazık ki. Devlet denilen yapıya vergi ödemeleri yaparak topluma karşı işlediğimiz günahlarımızı sildiğimizi sanıyoruz. Her eyleme bir fiyat biçerek, kendimizi ahlaki bir yapı oluşturduğumuza ikna ettik sanki. Kuralları da kendi isteklerimiz doğrultusunda uyarlayarak bunların yanlışlığını görmekten kaçınıyoruz. Bunun sonucunda, değiştiremediğimiz sistemlerin yanında küçük sistemcikler üretmeye çalıştık tarih boyunca. Başta bahsettiğim tekerleğin nereye gittiğini bilmiyoruz açıkçası. Gözlerimizi açtığımızdan beri tekerleklerin içinde olmamız, bizim bu dairesel harekete adapte olmamız için bir zorunluluk değil halbuki. Bizim hedeflerimize gitmemiz için o tekerleğin döndüğünü kabul etmemiz lazım, kısır bir döngüde kendi kuyruğunu arayan bir fare olduğumuzu değil. Eğer faturayı aldıktan sonra da satıcıyla iletişime geçebiliyorsak o zaman ekonomi bizler için bir amaç olmaktan çıkıp bir araca dönüşmüş demektir. Harcama denilen eylemi ortaya koyan bizler bunu ortadan da kaldırabiliriz. Ama devam etmesinin bizim işimize yaradığı çok açık. Bu ekonomi tekerleğinin dışına çıkıp içinde var olduğumuz evrenin ve koşturmacanın bu olmadığını idrak etmeye ihtiyacımız var sadece. Bunu yapabildikten sonra o zaman sosyal yapımız güçlenecek ve ne kendimize ödül sistemleri yaratmaya ne de sorumluluklardan kaçmaya ihtiyaç duyacağız. Maliyete dayalı menfaat yerine, menfaate dayalı maliye o zaman gerçekleştirilmiş olacak. Sürecin verdiği haz ortadan kalkınca, yaşadığımız anın farkında olabileceğiz kanımca.