Töreden Kanuna: Hür İrade Arayışı

Hür olmak ve çabalarının karşılığını alabilmek her insanın temel bir ihtiyacı sayılabilir. Yaşar Kemal'in İnce Memed'i bize gösteriyor ki, hakları elinden alınan ve ezilen insanlar eninde sonunda buna karşı gelecektir. Memed diğer herkes gibi bir köylünün oğlu olmasına rağmen köyün ağasına karşı ayaklanıp eşkıyalığa tutunuyor, ama bence onun karakteri asi ve zararlı birisi değil de etrafındaki köylülerin tarafını tutan bir koruyucu olarak görülmeli. Zira Abdi Ağa köyünün halkına eziyet etmiş, jandarmalar da onu korumuştur. Bunlara karşı gelecek birisinin ortaya çıkması bana göre bir zorunluluk. Bence ilk başta söylemek gerekiyor ki Abdi Ağa bir istisna değil, bir örnek. Diğer ağalar da tıpkı onun gibi halkını kendi menfaati için ezmeye yönelmekte. Bunu Memed kasabaya gittiğinde görüyor. Kasaba halkı özgür, herkes kendi kaderini çizebiliyor ve kimse kimseye hak ettiğinden fazlasını vermek zorunda değil. Böyle bir düzende ağalara yer yok ve ağalar da bunun farkında. 1940'lı yıllarda hükümet Köy Enstitülerini açtığında, köy ağaları bu sisteme fazlasıyla direnmişlerdi. Köylülerin birçok farklı dalda eğitim görmesi ve bu gördükleri eğitimi de köylerine yayması sadece bir şeye yol açabilir; köylüler nasıl bir baskı altında olduklarını görürler ve ağalarına karşı gelmeye başlarlar. Bir tane Memed'i sürmek, ortadan kaldırmak ve yok etmek kolay ama bütün köy Memed olduğu zaman bu iş bir hayli zor. Fakat halk yeterince ezilirse o zaman bu çapta bir direnç eninde sonunda gerçekleşir. Ağaların yerine kanunun geçmesi, kusursuz bir dünyada mümkün olabilirdi. Fakat bizim yaşadığımız dünya kusursuz değil ve halkın da hakkını vererek yaşamasına maalesef imkan sağlayamıyoruz. En basitinden, eski düzene ait insanlar, elindeki gücü kaybetmek istemedikleri için yerlerine geçen düzeni de çürütebiliyorlar. Abdi Ağa'nın jandarmaları da yanına alması bunun bir örneği. Eğer hükümet ağaları oldukları yerden koparıp köylüleri de yasalarla yönetse belki daha adil bir sistem elde edilebilir, ama hiyerarşinin üstündekiler alttakileri kendine bir tehdit olarak görmeyip umursamıyor, alttakiler de (yani jandarmalar) insan oldukları için mecburen nüfuza maruz kaldıklarında kuralları çiğnemeye ikna edilebiliyorlar. Bu nedenle yazılan yasalar ne kadar adil olursa olsun, onları uygulamakta her zaman sıkıntı yaşanacak. Ağanın gücü köylüden daha fazla olduğu için adaletin uygulanmasına engel olabilecek. Sonuç olarak adil ve hür bir yaşam için halkın en küçük ölçeklerde bile kendini yönetebiliyor olması gerekiyor. Halkın kendini yönetebilmesine dair bir adım da Memed'in eşkıyalığı sırasında atılmış oluyor. Eşkıya olarak kanuna karşı gelmiş olan Memed, adil olmayan kanunları kendi namus anlayışına göre hareket edip adil olmayan kanunların uygulanmasına engel oluyor. Zenginleri soyup yoksulları rahat bırakıyor. Yakalandığında ise bir insanlık da jandarmalardan geliyor ve Memed serbest kalıyor. Aslında bu tür insanlıklar adaletin eksik olduğu düzenlerde adaletin yerini dolduruyor. Gücün çoğunu elinde tutanlar, altındakilerin menfaatini istemiyor bile olsalar, verdikleri kararlar hiçbir zaman tamamen yerine gelmiyor çünkü insanlar insanlıktan çıkmaya doğaları gereği direniyor. Bu yüzden insanlar bir süreliğine gözleri boyandığı için ya da değişime hazır olmadıkları için adaletsiz düzenlerin olduğu yerde kalmasına izin verse de sonunda birisi ortaya çıkıp bu düzenleri bozuyor. Bazı durumlarda da en basitinden kanun yetersiz kalıyor. İyi niyetle yazılmış olsa da insanları korumak için yeterli kalmıyor. Bu durumlarda da insanların kanun dışında hareket edip kendi kanunlarını oluşturması gerekebilir. Bence bütün bunların gösterdiği ütopik bir düzen her grubun (Bu bir köy, bir mahalle, bir etnik grup, vb. olabilir.) kendi ihtiyaçlarına göre kendi kendini yönetebilme imkanına sahip olmasıdır. Bu gruplar kendileri arasında anlaşarak daha büyük ölçekli kararları da beraber almalı. Yani, şimdiki gibi hükümetin yukarıdan aşağıya doğru yönetmesi yerine, halk aşağıdan yukarıya doğru organize olarak kendini bir ülkeden küçük parçalar halinde yönetmeli. Romanın sonunda da köylüler Abdi Ağa'nın ölümüyle birlikte köylerindeki çakırdikenlikleri yakarak yaşamlarında büyük bir gelişmeye yol açıyor. Buradan çıkardığım şey, gelişmenin önündeki en büyük engelin ne pahasına olursa olsun güce tutunmaya çalışanların olması.