Tutunamayanlar : Disconnectus Erectus

Bir kitap insanı neden etkiler? İnsan ilgisini çeken kitapları seçer, okur ve bazılarını sever. Oysa "etkilenmek" bambaşka bir kavramdır ve söylenilebilir ki, insanı kendinden bir şeyler bulabildiği kitaplar etkiler. Belki de Oğuz Atay'ın "Tutunamayanlar" kitabının beni bu denli etkilemesi, düşündürmesi, ve bir türlü aklımdan çıkmaması bundandır. Tutunamayanları eminim birçoğunuz duymuş, aranızdan bazılarıysa okumuştur. Kısaca, kitap arkadaşı intihar eden Turgut Özben'in, Selim Işık'ın intiharını anlamlandırmaya çalışmasını anlatmaktadır. Ancak bu sadece bir çıkış noktasıdır; Turgut, Selim'in arkasında bıraktığı izleri araştırırken kendini hiç beklemediği düşüncelerin, sorgulamaların ve modern dünyanın bunalımlarının içinde bulur. Bir tarafta mühendislik, bilim insanlığı, ve pozitivizm; öte yanda modernliğin kabusu. Selim'in ve Turgut'un iç dünyasında fırtınalar kopartan çatışma işte budur. Ancak Tutunamayanları bu denli farklı kılan ne anlattığı kadar nasıl anlattığıdır da aynı zamanda. Atay, döneminin oldukça dışında üslup ve teknikler kullanarak yapıtı ilginç kılmıştır. Anlatım biçimi hızla ve sürekli olarak değişmektedir, ve bu durum okuru zorlamaktadır aslında. Ancak amaçlanan tam da budur: Atay, okurunu yeteneksiz saymamakta, onu bu yolla yapıtın içine çekmektedir. Yapıtta olumlu kahramanlar yerine Kafka yapıtlarını çağrıştıran çıkmazlar ve varoluşsal sorunlar vardır. Ancak tüm bunlar bir tarafta dursun, ilk olarak basit bir soruyla başlamak istiyorum: "Tutunamayanlar kimdir?" Atay, yapıtta toplumu ikiye ayırmıştır: Tutunanlar ve Tutunamayanlar. Tutunanlar, toplum düzenine ayak uydurmuş insanlardır. Bu insanlar sorgulamaz, düşünmez, farklılıklardan kaçınırlar. Neyi neden yaptıklarını bilmeden bir hayat sürüp giderler. Halbuki Tutunamayanlar farklıdır. Yalnız şunun altını çizmek gerekir ki, "Tutunmayanlar" değil, "Tutunamayanlar"dır onlar; yani hayata tutunmayı deneyip başaramamışlardır. Herkesin tutunan olmak istediği, bunun için bir ömür çalışıp didindiği bir ülkede tutunmamayı seçmek cesaret gerektirir. Çünkü yaşadıkları dünya, tutunanların, onları yalnızlığa itenlerin dünyasıdır. Dünya, biraz hayata, biraz da birbirlerine tutunup düşmemeye çalışanların dünyasıdır. Tutunamayanlarınsa bu dünyanın dışında kalmaları onları sorgulamaya itmiştir. Girdikleri sorgu süreci ise onlara bambaşka duyguların kapısını aralamıştır. "Tutunamayanların prensi" Selim Işık'ın intiharı öncesi sıradan bir tutunan olan Turgut Özben'in sorgulamalarla dolu tutunamayan dünyasına girişi ise işte bu şekilde; dostunun ölümüyle başlamıştır. "Düşünmeyince kurtuluyorsunuz. Neyin var, düşünceli görünüyorsun. Bu sözden sakınmalı. Düşüncesiz de olma. O zaman da ne kadar düşüncesiz bir adam, derler. Düşünün, düşünün ama durup dururken düşünmeyin." (556*) İşte size toplumumuzun bakış açısı! Düşünmeyin, sorgulamayın, başkaldırmayın ve mutluluk sizin! Ne çok insan tanıyoruzdur hepimiz, düşünme işini "aydınlara" devretmiş. Belki her şeyden çok "kulaktan dolma aydın"ımız oluşu da bundandır. Peki neden? Çünkü düşünen insan düzendeki bozuklukları fark eder ve bu düzenin bir parçası olmayı reddeder. Bu, insanı yeni bir düzen kurma hayaline sürükler ve her yeni düzen, ancak ve ancak kendinden öncekinin yıkılışıyla varolabilir. Toplumumuzun korktuğu işte bu zincirleme reaksiyondur. Hem sorgulamayan insanı bir şeylere uymayı kabul ettirmek öylesine kolaydır ki, bu tür halk her yönetenin işine gelir türdendir. Ahlak gibi, din gibi türlü kavramların yönetenler tarafından halkı sömürmekte kullanılması ise buna örnektir. "Namaz surelerini ezberlemekle geçiriyoruz / Bizi ölüme yaklaştıran zamanı (...)", "Allahın peşinde / Yirmi bin fersah." (131) Toplumdaki tüm bu yitirilmiş değer yargıları, Selim Işık'ı ve belki de diğer tüm tutunamayanları çeşitli sorgulamalara itmiştir. Nazım'ın meşhur "Nereden gelip nereye gidiyoruz" dizesine yapıtta birçok yerde atıfta bulunulmuştur: "Nereden geldin, nereye gidiyordun Selim Işık? Kim bilir bu soruyu odada, öyle büzülmüş otururken kaç kez sordun kendine?" (263) Tüm bu sorgulamalar hayatı anlamlandırmaya çalışma çabalarının bir sonucudur. Birçok kez kendime bu soruyu sorarken yakalamışımdır ben de kendimi. Belki pekçoklarınızın da yaptığı gibi. O kadar büyük bir sorudur ki bu, soruyu basit bir cevapla yanıtlamanın hem soruyu hem de hayatın kendisini hafife almak anlamına geleceğini düşünmüşümdür hep. Yine de cevap verilmeye kalkıldığında türlü insanlardan bambaşka yanıtlar çıkacaktır; ki bu olağan bir durumdur. Ama belki de esas önemli olan, cevaplardan çok sorulardır. Soru sorma hevesini yitirmemektir. Tutunamayanların yaptığı işte budur: sorgulamak. Düşünmek. Aklına yatmayan normlara uymamak. Ancak tüm bunların bedeli onlara toplum tarafından ağır ödetilmektedir: Yargılanmakta, ezilmekte, dışlanmaktadırlar. Çünkü "onlar", toplumda bir hoşgörü ortamı yaratmaktan uzaktırlar. "Kimdi onlar? Bilmiyordu. 'Böyle olmama sebep olanlar,' diyordu. 'Her çağırdığımda isimleri değişen ve aslında birbirinin aynı olanlar. Onlar işte!'" (400) Turgut Özben, Selim'in intiharı öncesi "onlar"dan biridir. Karısı, çocukları, işi, ve "küçük burjuva alışkanlıkları" vardır. Ve "o zamanlar henüz Olric yoktur; (...) Henüz durum, bugünkü gibi açık ve seçik, bir bakıma da belirsiz değildir." (25) Olric ise Turgut'un sorgulamalarının bir bölümünden sonra okura sunulan, onun hayali arkadaşıdır. Kimbilir, belki de Turgut'un içindeki farklı düşünceleri yansıtan tarafıdır. Her şekilde, Turgut değişmiştir. Belki de toplumun değişebileceğini gösteren bir örnektir bu. Çünkü bir şeyi üzülerek belirtmeliyim ki, Atay'ın çizdiği toplum yapısı günümüzdekinden pek de farklı değildir. Pek çok insan, "eğer kuruysa tuzunuz susunuz susunuz susunuz" (520) cümlesini kendine ilke edinmiş, yaşayıp gitmektedir. Herkesin tutunamayan olduğunu hayal etmek ütopik olur belki ama, keşke daha çok insan Turgut'un çıktığı yolculuğa çıkabilse, ve hep yolda kalabilse. -O zaman biz ne olacağız Olric? -Biz her zaman yolda olacağız efendimiz. (572) Ilgın Ergin 21402221 * Atay, Oğuz. Tutunamayanlar. İletişim Yayınları, 2014.