KİŞİLİK(SİZ): DOĞU BATI PARADOKSU

Batı özentisi olmak ve Batı düşüncesini benimsemek arasındaki arafta sıkışıp kaldığımız günümüzün en acı gerçeği fikrimce. Bunu algılayabilmek, içinde bulunduğumuz duruma gelene dek döndüğümüz kavşakların haritasını çıkarabilmek adına tarihin tozlu penceresini aralamak gerekir. İlkçağlardan bu yana insanlar varlıklarını açıklayabilmek için hep üstün bir güç aramış ve kavrayamadığı tüm olaylardan anlamak içinse mitos ve ritüel kavramlarını geliştirmiştir. Bu nedenle insanların hayatı kavrayış biçimi, eylemleri ve bu etkiler sonucu ortaya çıkan tepkiler mitoslarının şekillenmesinde önemli rol oynar diyebiliriz. Sosyolojinin öngördüğü yapısalcı yaklaşımla Orhan Pamuk Doğu ve Batı düşüncesinin çatışmasını bu iki farklı kültürün mitlerini ele alarak Kırmızı Saçlı Kadın'da derinlemesine kaleme almış. "İnsan her şeyin ölçüsüdür." diyor Protagoras. Bu özünde etkiler karşısında değişmediğimizin Protagorasça yorumu. Ancak dinlerle, uygarlıkların hayatı kavrayış biçimleriyle, daha üstün görülen şahıslarca şüphesiz tepkilerimiz sınırlandırılır. Daha derin bir anlama ulaşmak için toplumu elekten geçirip kişiye indirgemek istiyorum. Hayatımızı idame ettirebilmek için asal niteliklere ihtiyaç duyarız. Bilgiye asallarla doyar ve varlığımızı bildiklerimizle korumak istersek burada durağanlık söz konusudur. Öte yandan varlığı sorgulamak eylemi yani beşeri olandan sıyrılmak ileri bir düşüncedir. Bunun mümkün olması için bilgiye doymamak ve bilgileri hep karşıt düşünceyle nitelikli bilgi haline getirmek gerekir. İşte bana göre bu birey bazında kişiliksiz ve kişilikli olma halidir, her ne kadar karakter ile karıştırılıp olumsuz bir sıfat olarak kullanılsa da aslında karakter doğuştan gelen öz yapı, kişilik ise edinimler bütünüdür. Yani 'kişiliksiz' evrimci, devrimci ve gelişimini sürdüren birey demektir. Şimdi kişiden yola çıkarak açıkladığım bu kavramdan topluma varınca Doğu ve Batı düşüncesinin gelişimini de durağan ve devingen hal olarak açıklayabiliriz. Menşei Antik Yunan olan Batı düşüncesi insan rolünü eylemde öngörür ve ilahi ombudsmanı azaltır. Böylece kesin kurallar çevresinde durağan olmaktan uzak yani değişime ayak uydurabilen bir yapı gelişir ve Rönesans'la beraber insani düşüncenin felsefedeki alanını daha da genişler. Pamuk'un da konu edindiği Oidipus mitosu Batı düşüncesinin insani olanı temel aldığına dair bir kanıt olarak ele almak istiyorum. Sophokles'in Kral Oidipus'unda protagonist yani karşıt güçlerle mücadele eden karakter Oidipus'tur ki ben bu denklemde Oidipus'u değişime açık olan olarak tanımlıyorum ancak diğer oyunlarda olduğu gibi antagonist yani karşıt karakter bir oyun kişisi olarak bulunmaz burada, antigonist üstün, ilahi güçtür. Dolaysız biçimde söylemek gerekirse, ilahi güç ya da otorite yenilikler önünde bir duvardır Oidipus ise devinime uçan kanatlar. Sphinx'in bilmecesini çözerek insan aklının üstünlüğünü kanıtlar ve babasını öldürmesiyle ilahi denetimi yadsır. Fakat Doğu düşüncesinde asıl olan ilahi yahut üstün güçtür ve gerçeklik çizgisinde varoluşun sabitliği başattır. Düşünür ve filozofların az yetiştiği toplumlarda farkına vardığım iki gerçek var: Ya otoriteye koşulsuz bağlılık ya da toplumun sınırları geniş ve zengin olması. Her iki koşulda da toplum maalesef düşünmeyi bırakır. Marx'ın da söylediği gibi din üstün güç elde etmek isteyenlerin silahı haline gelir. Bana göre Doğu düşüncesini tanımlama yoluna ışık tutacak olan mit ise Firdevsi'nin kaleminden çıkmış Şehname'dir. Rüstem ve Sührab mitosu tam olarak Oidipus'un paradoksu bence, Doğunun yansıması olan bu efsanede Rüstem üstün güç motifi, Sührab ise genç kan, yeniliğe açık olan ve ruhuna Rüstem'in gücünün üflendiği beşeri varlık olarak kaleme alınmış. Efsanenin sonunda otoritenin keskin kılıcı Sührab'ın kanına bulanıyor, ancak Sührab babasının elinden ölmüş olmaktan onur duyuyor. Doğu'nun bu mitosuna bakarak Doğu düşüncesinin genel hatlarını da böylece anlayabiliriz. Ezcümle mitoslar toplumların hayat algısının yankısıdır. Batı için gelişim seyri önünde durabilecek hiçbir şey yoktur çünkü esas olan akıl ve insandır ama Doğu'da otoritenin statiğine karşı çıkma zihniyeti dahi cezayı hak eden bir aksiyondur. Şimdi çoğunuz Batı'yı yüceltmiş, Doğu'yu yerle bir etmiş olduğumu düşünüyorsunuz içten içe. Kindi, Farabi, İbn Sina, Hayyam ve daha nicelerini sayabilirim Doğu'dan yükselmiş. Ancak saatte yüz yirmi kilometre hızla giden bir Anadol düşünün, frene bastığınızda devinimi anında kesilmez. İşte durmuş bir toplum içinde aynı durum söz konusudur, kısıtlı ve kısır bir idea üzerinde üretilebilecek fikirler sınırlıdır. Düşüncesi dışında ne varsa aldık Batı'dan! Aldığımız çöpleri boşaltıp cebimizden, biraz kişiliksiz olsak?