EVVEL ZAMAN

"Kitap yaşamla doludur, bir insan gibi değil bir karınca yuvası gibi."1 Kitaplar özellikle romanlar, ana fikrin ya da anlatılmak istenilenin ardındaki birden çok duygu ve düşünceden meydana gelir. Matruşka bebekler misali harfler sözcükleri, sözcükler cümleleri, cümleler bir kitabı yaratır. Satır aralarını okumak bir bütünün ayrıntılarıyla değer kazandığını gösterirken ana çerçevenin içindekileri ve dışındakileri de anlamamızı sağlar. Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf adlı romanı da bir karınca yuvası gibi olması ve önemli ayrıntıları barındırması nedeniyle benim için ayrı bir öneme sahiptir. Romanı ilk kez okuduğumda bir Yeşilçam klasiğinden öteye gitmeyen içinde aşk, ölüm, yetimlik gibi kalıplaşmış konuları içeren bir yapıt olarak karşıma çıkmıştı. Annesi, babası eşkıyalar tarafından öldürülen, kaymakam tarafından evlatlık edinilen, evlatlık edindiği ailenin kızına aşık olan, kasabanın kötüleriyle mücadele eden bir yetimin romanıdır bu. Bol acıklı, bol ağlamaklıdır. Aşıkları ayırmaya çalışan kötü kadın, esas oğlan ve esas kız arasında dillere destan bir kavuşma hikayesi, uğruna çatışmaya girilen bir sevgili, fakir ama gururlu genç, intikam, tabanca, pişmanlık, masallarda olduğu gibi mutlak iyi ve mutlak kötü karakterler... Eski bir Türk filminde ne görüyorsanız birçoğu bu romanda da var. Yanıldığımı anlamam çok uzun sürmedi. Bir kez daha okuduğumda, romana farklı bir gözle bakarak anlatılanın içine girmeye çalıştım. Meğer bu roman sadece bir yetimin yaşamı değil aynı zamanda döneminin toplumsal gerçekliğini, devlet kurumlarının yozlaşmışlığını, kadının toplumdaki yerini, kutuplaşmayı, çatışmayı, doğaya kaçışı, adaleti, yabancılaşma sorunsalını, mahalle baskısını anlatan ve okuyucuya yansıtan bir yapıtmış. Görünenin arkasında bir de gerçeklik varmış. Yapıta bu şekilde bakmamı sağlayan ne yapılan güçlü betimlemeler ne de dilin kullanım şekliydi. Beni etkileyen ve romana anlam katmamı sağlayan matruşka bebeğin ikinci üyesi olan sözcüklerdi. Mesela yapıtın birkaç yerinde incir ağaçlarına göndermeler yapılmıştı. İlk başta ağaç bana bir motif, yapıtın dekoru gibi gelmişti fakat incir ağaçlarının özelliklerini fark etmeye başlayınca yapıttaki ipuçlarına da ulaşmaya başlamıştım. İncir ağacı; yabani, kendi kendine büyüyebilen, hiçbir bakıma ihtiyaç duymayan bir ağaç olmasıyla yapıtın odak figürü Yusuf ile benzer özellikler taşımaktadır. Bunun gibi romanda sık sık 1 Ludwig Josef Johann Wittgenstein zeytinlikler sözcüğü de kullanılmıştır. Bu da yapıtın izleklerinden biri olan doğaya kaçışı simgelemektedir. Seçilen sözcükler yapıtta bir anlamla bütünleştirilerek okuyucuya sunulmuştur. Bunun farkına vardığımda romanın bir karınca yuvası gibi detaylı ve derin anlamlar içerdiğini anladım. Kuyucaklı Yusuf romanının beni en çok etkileyen kısmı sonunda yaşanılanlardı. Yapıtın derinliğine inmeden okuduğumda beklediğim, Yusuf ve Muazzez'in kavuşması ve kitabın 'mutlu son'la bitmesiydi. Bu beklentim, Yusuf'un ölen Muazzez'i toprağa gömüp, atını dağlara doğru sürdüğünde yerini şaşkınlığa bıraktı. Mutlu son yoktu belki ama yapıtı sonlandıran, özetleyen, derinliğini anlatan bir sondu bu. Yusuf aşkını en güvendiği yer olan doğaya teslim etmiş kendisi de bir mezara, çukura benzettiği kasabadan dağlara doğru yol almıştı. Ama bununla da bitmiyordu, Yusuf tehdit edercesine kasabaya dönüp elini sallıyor, başını yere eğmeden dağlara doğru sürüyordu. Bir yetimin değil, yetim kalmış bir doğanın başkaldırışı, insan doğasının insanın doğası olması gerektiğini vurgulayan bir kahraman ve ilahi adaleti beklemeden insan eliyle adaletin sağlanmasını savunan bir aydının romanıdır. Yoksulluğun, gurur yoksunluğundan daha değersiz, gönül zenginliğinin, zenginlikten daha değerli olduğunu yansıtan yapıttır bu. Yusuf ile Muazzez kavuşmamış gözükseler bile doğa onları kavuşturmuş, kasabanın kirliliğinden arındırmıştır. Onlar erdi muradına biz çıkalım kerevetine. MUTLU SON