SATRANÇ ASLA SADECE SATRANÇ DEĞİLDİR

'Çok satan kitaplar'ın arka kapağında yazan kalıplaşmış sıfatlar vardır ya, Satranç da tam da o türden bir eser: büyüleyici, nefes kesici ve de o kitaplar gibi yapmacık ya da sadece bir dönemin kitabı da değil. Bir solukta okunan ve kurgusuyla insanı içine çeken bir uzun öykü olan Satranç, Zweig'ın bu kitabı kaleme aldığı dönemi, Zweig'ın o günlerdeki yaşantısını da biraz araştırınca daha da etkiliyeci bir konuma yükseliyor okurun gözünde, en azından benim için öyle oldu. Öncelikle "Satranç asla sadece satranç değil"den bahsetmek istiyorum. Bilindiği gibi bu sözün orijinali futboldur fakat bu eserde de anlatıldığı gibi satranç diğer bütün oyunlardan farklı özelliklere sahip: santrançta şans faktöründen bahsedemeyiz, ayrıca satranç her oynayana eşit imkanlar sunar fakat taşları hareket ettiren beyinden beyine birbirinden farklı şeyler üretilmesine de imkan sağlar. Zweig de bu eserinde satranç metaforu üzerinden stresi, stratejiyi, baskıyı ve baskının kişi üzerindeki etkisini başarıyla yansıtmış ve bu oyunun kimi zaman 'oyun' kavramının dışına çıkan yanlarının olduğunu göstermiştir. Kitaptaki karakterler ve hikayenin gelişimi gerçekten çok orijinal. İlk başlarda Mirko Czentovic ve anlatıcının da içerisinde bulunduğu gemi ekibi arasında geçen olaylar Dr. B'nin de katılımıyla farklı bir boyut kazanıyor. Kitabı okurken Mirko Czentovic gibi aykırı bir karakterin başrol oynadığı bir senaryoda, en az Czentovic kadar hatta ondan da aykırı bir başka karakterin dahil olması gerçekten insanda bir anlık afallamaya sebep olabiliyor. Çünkü Czentovic sosyallik ve entellektüellik bakımından kelimenin tam anlamıyla bir "sıfır" olmasına, hatta okuduğu bir metni dahi anlamada güçlük çekmesine rağmen dünyanın en iyi satranç oyuncusu, yani oldukça değişik bir profil. Fakat Czentovic'in gemi ahalisiyle satranç oyununa dışarıdan dahil olan Dr. B'nin de hikayesi oldukça az görülür türden. Nazi Almanyası tarafından sıra dışı yöntemlerle işkenceye maruz kalan Dr. B bir otel odasındaki "hiçlik"le mücadelesine bir satranç kitabıyla direniyor ama bir yerden sonra bu kitap da yetmemeye başlıyor bu mücadelede ve Dr. B kafasının içinde siyah ve beyaz iki takım tasvir edip durmaksızın bu iki takımı yine hayali satranç tahtasında kapıştırıyor ve bir yerden sonra adete kendisiyle savaşmaya başlıyor ve sonradan doktorunun da dediği gibi bu süreçte 'satranç zehirlenmesi' yaşıyor. Özet niteliğinde bu açıklamadan sonra şunu daha rahat söyleyebiliriz ki anlatıcı ve Dr. B dışında kimsenin bilmediği Dr. B'nin satrançla olan yaşanmışlıklarının senaryoyu doğrudan etkilemesi, başkaları tarafından duyulmamış olayların hikayenin merkezinde olması da kitabı daha etkileyici ve güzel yapıyor. Kitabın ilk sayfalarını okurken ağırlıkla Czentovic ile alakalı bölümler- Czentovic ile günümüz yıldızlarının, büyük isimlerinin bir benzerliği çarptı gözüme. Czentovic'in tanınırlık kazanmış olmasının, sahip olduğu şöhretin temel ve belki de tek sebebi satranç oyunundaki üstün başarısı ve benim düşünceme göre Czentovic'in diğer özellikleri cahilliği, hal ve hareketleri- sebebiyle eleştirilmesi, sevilmemesi hatta nefret duyulması çok yanlış. Tıpkı günümüzün yıldız sporcuları ya da film yıldızları gibi. Örneğin LeBron James'i ya da benzer bir kişiyi saha dışındaki davranışlarıyla değerlendirmek çok acımasız çünkü onları bulundukları noktalara getiren sebepler "bir alan"da en iyi olmaları, iyi birer karakter olmaları değil. Yanlış anlamasın, ünlü insanlar sosyal hayatta istedikleri gibi davranabilme özgürlüğüne sahiptir demeye çalışmıyorum. Benim anlatmak istediğim göz önünde oldukları platform dışındaki hal ve hareketleri sebebiyle bu insanlara "kötü oyuncu" demenin yanlışlığı. Kitabın ilk sayfalarında da Czentovic'e karşı duyulan önyargılarda buna benzer bir durum hissettim. Stefan Zweig'in Satranç'ının beni en çok etkileyen özelliği ise yaptığı psikolojik betimlemelerdi. Özellikle Dr. B'nin Gestapo tarafından fiziksel değil de ruhsal olarak işkencyee maruz bırakıldığı süreçteki hikayeyi anlatış şekli gerçekten muazzamdı. Dr. B'nin odada iyice sıkıldığı, daraldığı anlarda gözüme neden bilmiyorum 12 Öfkeli Adam filmindeki jüri odası geldi. Adeta Dr. B filmdeki jüriler gibi klimasız ve sıcak bir odada bir savaş veriyor, zaman zaman çıldırmamak için kendini zor tutuyordu. Tarz olarak kesinlikle farklı şeyler olsa da Zweig kitabında o bunalma hissiyatını başarıyla yazıya aktarmış. Satranç Stefan Zweig'in eşi ile birlikte intihar etmeden önce yazdığı son eser olması sebebiyle de değerli bir kitap ve belki de bu sebepten Zweig bu uzun hikayesinde kimi zaman mesajlar da vermeye çalışmış okura, en azından ben öyle düşünüyorum. Mesela Dr. B'nin geçmişte yaşadıkları faşizmin, baskıcı rejimlerin ne kadar tehlikeli olduğunu; bu tür uygulamaların korkunç sonuçlar verebileceğini ve bireylerin bu baskılar karşısında benliklerini yitirebileceklerini göstermeye çalışıyor okura. Özetle, psikolojik birikimi oldukça yüksek olan Zweig'in Satranç'ı hem keyif veren, hem bilgilendiren, zekasına, kurgusuna hayran bırakan bir kitap. Satranca bakış açısından muazzam bir yolculuk yaptıran bu eserin bir diğer avantajı da hacmen ince olması ve şunu da söylemeliyim ki sizden kitap tavsiyesi isteyen ve okuma alışkanlığı olmayan arkadaşlarınıza da rahatlıkla önerebilirsiniz bu uzun hikayeyi.