DEĞİŞİM/K

Tuhaflığın tanımı nedir? Bir insan tuhaf olabilir mi mesela? Bir ülkeye, bir davranışa, bir duyguya tuhaf diyebilir miyiz? Nasıl saptarız tuhafı, hangi ölçütleri dikkate almalıyız bir şeye tuhaf sıfatını yakıştırırken? Herkesin "tuhaf"ı kendine özel; herkes bu başlığın altını başka sözcüklerle, başka görüntülerle, başka tatlarla doldurmuş kendini bildi bileli. Sahi, insan ne zaman bilir kendini? Ne zaman "Ben, artık ben oldum" diyebilir? Leyla Erbil'in Tuhaf Bir Erkek romanından sesleniyor zeyyat: "insan hiçbir zaman kendisi değildir olmamıştır ve olamayacaktır." (Erbil 64) Görünürdeki amaç para kazanmak, cennete gitmek, neslin devamını sağlamak, mutlu olmak veya bambaşka bir şey gibi duruyor olsa da, -farkında olsunlar veya olmasınlar- bütün insanların tek bir amacı var hayatta: kendini bulmak! İnsanlar hayatta farklı farklı yollar seçer: tuğlalar taşır inşa için, yollar geçer görmek için, kitaplar okur bilmek için. Her farklı yol, farklı bir kimliğe çıkar. Her köşede Leyla'yı Leyla, Hurşit'i Hurşit yapacak olan yol ayrımları vardır. Yollar bitmedikçe ve çatallandıkça Leylalar büyür, Hurşitler Kürşit, Kürşitler Bünyamin olur. Bu kendilik yarışı asla bitmez, insan kendini kovaladıkça değişir ve asla kendisi olamaz. Leyla Erbil, hayatında yer etmiş tuhaf bir erkeği anlatma sözü veriyor bizlere. Konu konuyu açıyor, politikadan, hava durumundan, tarihi binalardan ve ölümden bahsettikçe aslında hayat kavramının tanımını okuduğumuzu anlıyoruz. Hayat devam ettikçe, iktidar değiştikçe, insanlar daha çok okuyup daha çok örgütlendikçe, eylemler bastırıldıkça, savaşlar durmadıkça, sevgililer birbirlerine yetmeye çalıştıkça insanın nasıl değiştiğini, Hurşit'in Bünyamin'e nasıl gebe kaldığını anlıyoruz. Hayatta nadiren farkına vardığımız değişim gerçeğinin aslında ne kadar tuhaf olduğunu görüyoruz bir insanın ismine kadar değişebilmesiyle. İnsan olduğu yerde dursa durduğu yer değişiyor, durduğu yer kıpırdamasa insan onu değiştiriyor. Değişim kaçınılmaz bir son olduğu gibi, kaçınılmaz bir başlangıç aynı zamanda. Bu doğa kanunları bir tuhaf! Tuhaf Bir Erkek'i okudukça aklımdaki "tuhaf şeyler" etiketli kutuyu karıştırıyorum: insanlar, resimler, objeler, kitaplar, filmler... Ortak özellikleri, hiçbirine tam bir anlam yükleyememiş olmam. Tümü hakkındaki fikrim önyargılardan ibaret. Anlamlandıramadığımız nesnelere, empati kuramadığımız kişilere, başımıza geldiğini hayal edemediğimiz durumlara "tuhaf" dediğimiz genellemesini yapıyorum böylece. İnsanlar birbirinden çok farklı ve bu farklılıklar bitmek bilmeyen yol ayrımlarından, durmak bilmeyen değişimden kaynaklanıyor. Herkes birbirine tuhaf. Birbirimizi anlayamıyoruz; biz birini anlasak birileri bizi anlayamıyor. Anladığımızı sandığımız anda da karşımızdaki değişiveriyor, şaşırıyoruz ve yapıştırıyoruz "tuhaf!"ı. Değişimle birbirimize, en çok da kendimize yabancılaşıyoruz aslında. Birkaç yıl öncesine bakıp kendi toyluğuna, hatalarına şaşıyor insan, bazen aldığı kararlardan dönüyor. Zeyyat, bitmiş bir kitabın noktası olmayacak cinsten cümleler kuruyor bu kez: "bir deney olarak hayatı kaydetmenin yeni kuşaklara yardımı dokunmaz o yüzden yazarlara sadece acınır en doğrusu kimseye akıl vermeden yaşamak ve ölmektir" (Erbil 134) Bir yazar, yazı yazmanın acınasılığından, bir kitap, kitap olmanın gereksizliğinden bahseder oluyor. Kitap değişiyor ve zıttına evriliyor sayfalar ilerledikçe, yazar kendini yadırgıyor. Bu durum kitabı okuyucunun gözünde tuhaf yapıyor. Tuhaf olan değişimin kendisi; her gün deneyimlediğimiz, hayatımızın iskeleti olan değişime hala alışamamış olmamız, çevredeki insanların bizden farklı oluşuna ve zaman içinde farklılaşmasına odaklanırken cansız çevrenin değişimini, bununla beraber kendi değişimimizi gözden kaçırıyor oluşumuz. Tuhaflık ve değişim iki ayrılmaz dost. "Değişik" kelimesini türetmişiz mesela; "değişim"den türüyor, değişimin sonucu, ama "tuhaf"ın da anlamını karşılıyor. Bazen tuhaf dediklerimiz bizi değiştiriyor, ama en çok değişimin sonuçlarını tuhaf buluyoruz. Değişimin hızı ve sürekliliği, yadırganmayı beraberinde getiriyor genellikle. Anlayamadığımız, hızına yetişemediğimiz her şeye tuhaf demeye devam ediyoruz: bazen bir şarkıya, bazen bir kitaba, bazen bir kokuya, bazen bir iktidara, bazen bir kadına, bazen de bir erkeğe... Erbil, Leyla. Tuhaf Bir Erkek. İstanbul: Türkiye İŞ Bankası Kültür Yayınları, 2014. Baskı.