Derinay Evliyaoğlu

İnsan dünya üstündeki canlılar içinde kendisini en sosyal canlılardan biri olarak tanımlıyor. Hatta belki uygarlık tarihi, insanın en sosyal varlık olduğunu iddia ediyor. Çünkü insan asla tek başına yaşayamıyor filmlere konu olmuş birkaç maceraperest yalnız insanı saymazsak insan, topluluklar halinde yaşamaya yazgılı bir canlı türü. Eh!.. Uygarlık tarihi de bunun canlı kanıtı. En az yirmi beş bin yıllık mağara resimleri, on binlerce yıllık tapınaklar, toplu mezarlar, binlerce yıllık kadim kentler insanların hep birarada birbirlerine muhtaç ve bağımlı bir biçimde yaşadıklarını gösteriyor. İnsan, diğer insanlarla bu kadar burun buruna yaşamaya doğası gereği mahkum muydu, bilemeyeceğiz ne yazık ki. Çünkü insanı bu haliyle tanımışız bir kere. Birbirinden birkaç adımdan öteye gidemeyen bir birlikte yaşama haliyle. Öyle ya, toplumların temel direği sayılan aile dediğimiz birim kaç metrekarenin içinde yaşayan bir topluluk ki! İnsan bir diğer insandan ne kadar uzak kalabilir ki! Haydi kamusal alanın tarla, dükkan, çarşı pazar gibi mekanlarında insan birbirinden biraz daha ayrı diyelim, ama ev insanı illa ki bir diğer aile bireyine çok ama çok yakın yaşamaya zorunlu kılan bir tasarım. Haydi aile daha geleneksel bir yapı diyelim, peki iş yaşamına ne buyurulur! İş yaşamında insanlar birbirleri olmadan tek başlarına ayakta kalmaya karar verebilirler ve bu kararlarında ısrarcı olabilirler mi? (İş yaşamı diyerek, mağara dönemi vesaire derken binlerce yılı atlayıp modern zamanlara, hatta modern-sonrası zamanlara bir çırpıda ulaşıverdik bu arada!) İnsan, arada bir maceraperest yönüyle alıp başını ıssız adalara kaçsa da, toplumların tarihi, o toplumları oluşturan bireylerin birbirlerine bin türlü sosyalleşme aracısı ile bağlı olduğunun kanıtı ile dolu. Doğumda bebek için yapılan törenlerden düğünlere, oradan cenaze yemeklerine insan hep yığın yığın bir arada... Peki nasıl oluyor da, Herman Melville'nin Katip Bartleby gibi bir karakteri, "hiç bir kimse ile konuşmama hakkımı kullanmak istiyorum! Hiç bir sosyal ilişkiyi paylaşmama hakkımı kullanmak istiyorum!.." diye sıralayabiliyor hiç bir sorumluluk almayarak, hiçbir işin ucundan tutmayarak, kira ödemeyerek, evine gitmeyerek ya da bir iş arkadaşıyla sohbet etmeyerek... Ve Katip Bartleby, 20. yüzyılın üzerinde en çok düşünülen sorununa parmak basmayı başarabiliyor incecik bir metin aracılığıyla. Çünkü eğer kurmaca bir metin bile olsa, bir insan bile "diğer insanlara karşı kendisini sorumlu hissetmiyorsa" bu hepimizin düşünmesi gereken ortak bir insanlık sorunudur esasında. Çok uzun yıllardır aynı dil, aynı din ve aynı ırk gibi çeşitli aidiyetlerle beraber yaşıyoruz. Savaşları bu uğurda çıkarıyoruz, kendi evlatlarımızı bu uğurda kendi elimizle ölüme yolluyoruz; ortak aidiyetlerimiz devam edebilsin diye. Öyleyse nasıl oluyor da 20. yüzyılda biri çıkıp, tek başına, diğerleriyle tek kelime konuşmaya bile tenezzül etmeden kalan ömrünü tüketme hakkını kendisinde görüyor! Bir şey olmuş olmalı! Bir şeyler değişmiş, hatta geriye alınamaz bir biçimde kökten dönüşmüş olmalı! Yoksa, yine istisnasız yığınlar halinde birbirimize karşı sorumluluklarımız, ortak para kazanma hırslarımız, birbirimiz üzerindeki belirleyiciliklerimiz ile yaşar giderdik. Ama artık o kadar da sorgulanamaz değil o eski geleneksel düzen. Modern ve modern-sonrası yaşam tarzında kendisini tek başına hisseden çok sayıda insan var. Çünkü bin yıllardır uğruna öldüğümüz birçok değer artık iki insanı bile birarada bir işyerinde ya da bir aile çatısı altında tutmaya yetmeyebiliyor. Acı ama gerçek bir 20. yüzyıl sonu realitesi bu! Diğeri ile iletişim kurmayacağım diyenin de illa da deli, sorumsuz ya da aykırı olması gerekmiyor. O insanı diğerlerinden ayıran geriye dönüşsüz dönüşümler yaşandı ve bitti! Sanki şimdi dizüstü bilgisayarlarımızın başında, masamızda hafif bir müzik eşliğinde, 20. yüzyıl ortasının ünlü Varoluşculuk felsefesini çok güzel özetleyen "Başkaları cehennemdir!" sözüyle Katip Bartleby'yi gökyüzünde elele tutuşurken görür gibiyiz... Öyle ya, Katip Bartleby, bir insanla iletişim kurabilecek biri değildi. O, bir insanla ortak tek bir cümleyi paylaşmaya meyledemezdi. Şimdi hayatın temel ironisi gereği gökyüzünde bir insanın değil olsa olsa bir cümlenin elinden tutabilirdi ve o cümle de "Başkaları cehennemdir!" sözünden başka bir şey olamaz...