Filmlerin Vazgeçilmezi "Plot twist"

Kimse basit bir olay örgüsünde şaşırtıcı bir olay beklemez. Bir kahve satın alırken kahvenin dökülüp üstünüzü kirletmesi, bundan dolayı gideceğiniz yere geç kalmanız aklınızın ucundan geçmez bile. Yukarıdaki terim de buna yakın bir anlam içeriyor. Dilimize "beklenmedik son" olarak çevirmek mümkün ancak ne yazık ki tam karşılıyor diyemeyiz. Yazımda bu terimin özellikle Olağan Şüpheliler1 filminin Hollywood ve dünya sinemasını nasıl etkilediğinden bahsetmek istiyorum. Dediğimiz gibi, işler yolunda giderken bir anda hiç beklemediğimiz bir olay her şeyi değiştiriyor. "Plot" aslında izlediğimiz bir filmdeki ya da bir eserdeki hikayeye verilen ad. "Twist" ise "çevirmek, bükmek" olarak kullanılabilecek bir kelime. Her ne kadar çoğu çevirmen buna karşı olsa da basit bir çeviri anlayışıyla "çevrilen hikaye" aslında bu terim. Peki, beklenmedik bir son nereden geliyor? Şöyle bir örnek verelim: Klişe romantik filmlerde, kadın ve erkek sonunda birlikte olur ve mutlu bir hayat yaşar. Hiçbirimiz filmin sonunda birbirine doğru koşan iki mutlu sevgilinden birinin, hem de film bizi ona hiç hazırlamamışken, diğerini bir anda silahını çıkarıp öldürmesini beklemeyiz. Aslında plot twist tam olarak bu. Seyirciye sinemadan çıkarken " Yok artık!" dedirten olay. İzlediğimiz çoğu filmde, filmi izlerken sonu hakkında sürekli tahminler yaparız (Yazımın bir kısmında bu saçma alışkanlığımızı da eleştireceğim). Zaten çoğu film de, iyi bir gözlemciyseniz ya da film gerçekten kötü yazılmışsa, sonunu önceden belirtir. Olağan Şüpheliler o zamanlar için "olağanüstü" bir durumdu bu anlayışa göre. Filmi en kısaca özetleyecek olursak, kaderin karşılaştırdığı beş kişi, esrarengiz bir adam adına önemli bir işi yaparlar ve bu kişilerin hikayesi bu beş kişiden biri olan, küçük çapta dolandırıcılık yapan Roger "Verbal" Kint adlı bir adamın gözünden anlatılır. Bütün film boyunca bu beş kişinin çalıştığı Keyser Söze adlı kişi hakkında, film, bizi tahminler yapmaya zorlar. Kimseyi bulamamışken film sonunda hiç beklemediğimiz birinin Keyser Söze olduğunu öğrenir ve nutkumuz tutulur. O kadar zekice bir ayrıntıyı nasıl düşünmemişiz diye sorarız kendimize. Bütün gördüğümüz detayların, anlamı olmayan garip mesajların aslında bize sürekli olayın aslı hakkında ipuçları verdiğini farkederiz. Bu beklenmedik son daha önce 1 "The Usual Suspects", Bryan Singer, Gramercy Pictures (1995) Umut Öztorun bahsettiğim gibi, Hollywood sineması için o zamanlar çok büyük bir şeydi. Klasik film anlayışının dışına çıkılmış ve seyirci suratına büyük bir tokat atılmıştı. Etkileri birçok filmde de kendini gösterdi doğal olarak. "Dövüş Kulübü2"nde Tyler'ın kimliğini öğrendiğimiz an, "Yedi"3 filmindeki son sahne, yukarıda saydığım filmleri sentezleyip farklı bir şekilde veren "Ben Kimim?4" (ki ben, özgün dilindeki şeklini, "Wer bin ich?", daha çok severim) filminden öğrendiğimiz "sosyal mühendislik" plot twist kavramına çok güzel örneklerdir. Ne yazık ki bu kavram da insanoğlu tarafından fazlaca kullanıldı ve güzelliğini yitirdi. O kadar çok harcandı ki artık ortalama bir seyirci normal bir sonu kötü bulur ve sıra dışı bir sonu arar oldu her izlediği filmde. Amacı klasik film anlayışını değiştirmek ve sıradanlığı yok etmek olan şey sıradanlaştı. Ne kadar ironik, değil mi? Yukarıda da değinmiştim. Belki de bunun sebebi çok kullanılması değil, insanın her olayın sonunda bir sonuç beklemesi hastalığıdır. Halbuki bilmez ki insan, bunu yaparken bütün yolculuğun güzelliğini mahveder. Verdiğim örnekler ve anlatımımdan da çıkarılabileceği gibi, ben de basit çıkarımlarla Keyser Söze'nin kim olduğunu daha filmin çok başında anladım. Üstelik film hakkında hiçbir şey bilmiyor iken. Ama umursamadım. Dedim ya, filmi güzel yapan bizi oraya getiren yolculukta saklı. Filmde çok etkilendiğim bir söz var. Onu söyleyerek yazımı bitirmek isteğindeyim: "Şeytanın en büyük hilesi, tüm dünyayı aslında var olmadığına inandırmak olmuş." 2 "Fight Club", David Fincher, 20th Century Fox (1999) 3 "Se7en", David Fincher, New Line Cinema (1995) 4 "Who Am I No System is Safe", Baran bo Odar (2014)