BÜTÜNCÜL BİR BAKIŞ

Russell'ın hayatı bilim felsefesindeki kırılmalardan dünya savaşlarına kadar birçok alanda bizi incelenmeye değer bir yolculuğa çıkarıyor. Sorgulayan Denemeler'de bu birikim öyle bir şekilde işlenmiş ki insan adeta politikadan matematiğe, dinden fiziğe kadar birçok alanda düşünsel dantelanın ilmeklerinde dolaşmaktadır. Hayatın her alanına yönelttiği eleştirel ve bilimsel bakış açısı dünyayı bütüncül bir şekilde algılamayı kolaylaştırıyor. Bununla birlikte bu bakış açısının sonucu olarak din, politika ve medya ağır eleştirilerle karşı karşıya kalmaktadır. Söyledikleri tutarlı ve mantıklı olması sebebiyle Russell'ın eleştirilerine hak vermemek elde değil. Ancak Russell'ın da bu eleştirileri yaparken bazı önyargılara sahip olduğu açıktır . Mesela; politikacıların iki yüzlülükten kurtulamayacağını veya dindarların kendi baskılanmış arzuları yüzünden başkalarının özgürlüklerini kısıtlamakta bir beis görmeyeceklerini söylerken acımasızca genellemelere gidebiliyor. Bu durumların istisnası olamayacağına okuyucuyu ikna ederken kitap adeta karamsar bir havaya bürünüyor. Bu problemlere çözüm olarak sadece rasyonalizmin sunulması ise bence gayet sıradan ve basit bir çözümdür. Bununla çözümün geçersiz olduğunu kastetmiyorum ancak bu derece derin sorunların çözümü rasyonalizm denilip geçilemez. Bu derin toplumsal sorunların çözümü geniş araştırmalar istemesinin ve bu araştırmaların sonucunda oluşturulacak bir eğitim sisteminin vurgusu yeterince yapılmaması gerçek bir eksiklik olarak göze çarpıyor. Russell'ın felsefi akımlardan hiçbirine tam olarak mensup olmaması ve her alandan farklı fikirleri birleştirmesi, özgünlüğü yakalamasını sağladığı gibi geleceğe ışık tutma imkanını da veriyor yazara. Bu yüzden 1960'larda yazılmasına rağmen adeta dün yazılmış hissi dimağlarda canlanır Russell'ı okurken. Tabiki hem geçmişteki bilimsel ilerlemelere canlı şahit olması hem de gelişim sürecindeki aşamaları inceleyebilmesi yadsınamaz bir avantaj sağlamıştır bunda. Düşünün bir; Einstein'ın görecilik teorisinin 1900'lerin başlarında önemsiz görünmesinden zaman ve mekan anlayışımızın komple değişimine kadar, oradan kuantum teorisinin ve belirsizlik ilkesinin başarısına kadar geçen yüzyılın en büyük devrimlerine doğrudan tanık olmuş bir bilim adamı Russell. Sadece bununla kalmayıp disiplinlerarası çalışması hasebiyle psikolojinin gelişimine, Freud ve onu takip eden teorilere tam olarak hakim. Benim en çok ilgimi çeken ise pskoloji ve fiziği aynı doğrultu da anlayabilecek bir anlayışı geliştirmesidir. Bu anlayışı şöyle belirtiyor kitabında: 'Farklı fotoğraf makinaları aynı olayı görüntüler; ancak çıkan fotoğraflar birbirinden farklıdır. Modern fizikte kronometreler ve cetveller bile öznelleşmektedir; doğrudan gösterdikleri şey, fiziksel durum değil, fiziksel durumla olan ilişkileridir. Böylece fizik ve psikoloji birbirlerine yakınlaşmış, akıl ve madde arasındaki eski ikilik ortadan kalkmıştır.' (Sorgulayan denemeler, 1996, s. 83) Anlatmak istediği şey şu: görecilik teorisi ile birlikte her şey gözlemciye bağlı olarak değiştiği ve her öznenin gerçeklik ve zaman algısının kendine göre var olduğu kanıtlandı. Bu ise artık psikoloji ve akıl anlayışımızı kökten değiştirip fiziğin derin deryasıyla buluşturdu. Bunların hepsini düşünürsek, yazarın zihin haritası kolayca gözler önüne çıkmaktadır. Yazarın dünyasında her bir ilerleme yanlış bir yargıyı yıkarken aynı zamanda da hakikate doğru bir adım atmasını sağlamaktadır. Bu anlayış değişiminin politika, din ve medyada meydana gelmemesi ise yazarın daha önce de söylendiği gibi odaklandığı temel problemdir. Tüm bilim dünyası yepyeni bir anlayışa bürünürken toplum olumluya doğru adım atamamasının faturası bu camialara kesiliyor yazar tarafından. Hak vermemek de elde değil zira insanlık tarihindeki tüm savaşlarda ölen insan sayısı son iki dünya savaşındakine katiyen yetişemiyor hatta yaklaşamıyor. Bana kalırsa bu iki zıt tablo, yani bilimdeki muazzam ilerlemelere karşı politika sonucu oluşan inanılmaz yıkımlar, Russell'ın tek kurtuluş yolunu akılcılıkta bulmasına yol açtı. Toplumun günlük hayatındaki, siyasetteki, din anlayışındaki inanılmaz boşlukları ve çarpıklıkları ustaca yakalayıp, sundu gözler önüne. Adeta geçen yüzyılda yaşanan faciaların sorumlusunu bulup darağacının önüne koyuverdi. Merak ediyorum acaba Russell günümüze baksaydı nasıl düşünürdü? Hala karamsar ve umutsuz mu olurdu? Mesela Avrupa Birliği projesi bir şey ifade eder miydi onun için? Ya da Avrupa insanının demokrasi anlayışında uzlaşmacı bir çizgiye doğru kaymasında bir parıltı görür müydü? Onun yerine cevap vermenin uygun olmayacağını bilsem de şöyle derdi sanırım: ' Akılcı çizgi doğrultusunda eğitim sistemi düzenlendiyse, devlet çarpıttığı tarihi ilkokul talebelerine anlatmayı bıraktıysa ve toplum özgür bir şekilde uyum içinde yaşamayı öğrendiyse ilerlemiştir.'