Sade'ı Yakmalı Mı?1

Ankaralı tiyatro izleyicisine yeni bir soluk getiren Tatbikat Sahnesi, geçen yıl seveni az sevmeyeni bol Marquis de Sade'ın akıl hastanesindeki son günlerini anlatan Marquis de Sade Tüy Kalemler isimli bir oyun sahnelemeye başladığını duyunca bir hayli heyecanlandığımı çok net bir şekilde hatırlıyorum; çünkü oyun, hem Ankara Devlet Tiyatrosu'nun en iyileri olarak nitelendirilebilecek isimler barındırıyor hem de önyargılı olduğum bir yazarı anlatıyordu. Bu sebeplerle, en yakın tarihe biletimi aldım. Oyun sonrasında her ne kadar "bir oyun izledim, hayatım değişti" demesem de bir hukuk öğrencisi olarak suç olgusuna ve suçluya dair bakış açımın etkilendiğini, doğruluğundan emin olduğum bazı hususların ise sarsıldığını söylemem mümkün. Oyun, esas olarak, sadizmin isim babası Marquis de Sade'ın, yazıları nedeniyle halkı kışkırttığı, Tanrı'ya ve Hristiyanlığa hakaret ettiği iddiaları üzerine Charenton Akıl Hastanesi'ne kapatılmasından sonrasını anlatıyor. Oyun boyunca ve oyundan çıktıktan sonra da aklımı ilk kurcalayan soru bir kimseyi sırf yazdıkları ya da düşündükleri nedeniyle suçlamanın doğru olup olmadığına dairdi. Evet, Marquis de Sade, ilişkiye girdiği kişilere acı vererek bundan cinsel haz duyan karakterler yaratan, hatta bu tür ilişkileri öven bir yazar ve her ne gerekçeyle olursa olsun bir kimseye fiziksel ya da psikolojik şiddet uygulayan birinin cezalandırılması gerektiğine de inancım sonsuz. Peki, bir yazarın eserlerindeki karakterlerin suç işlemesi yazarın suç işlediği anlamına mı gelir? Yasama organınca suç kabul edilmiş 1 Simone de Beauvoir, Sade'ı Yakmalı Mı?, çev. Cemal Süreya, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1997. fiilleri işleyen Sade değil, onun yarattığı karakterlerdi. Tıpkı Sade'ın dediği gibi o bir libertendi, adi suçlu ya da katil değil2. Her ne kadar Ceza Hukukunda bir kişi suça azmettiren kişi de cezalandırılsa da bir yazar azmettirici olamazdı; çünkü bir kişinin hayal gücüne ket vurmanın imkansız olduğunu oyun pek çok kez göstermekteydi. Bununla beraber okuduğu şeyin kişiyi nasıl etkileyeceğinin tamamen kişinin kendisine bağlıydı. Sade'ı yazdıklarından dolayı suçlamak Murat Kekilli'yi "Bu Akşam Ölürüm" isimli şarkıyı dinleyip intihar edenlerin ölümü ile suçlamakla eş değerdi. Kısa bir süre önce Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kışkırtıcı (!) şarkılar dinlemenin kişiyi kötülüğe sürükleyeceğine ilişkin açıklaması yeniden Sade'ın şu sözlerini aklıma getirdi: "Büyük fikirlerin ahlakını bozacağı kişiye yazıklar olsun! Felsefik düşünceler içinden yalnızca kötü olanları çekip almayı bilen, her şeyin ahlakını bozabildiği bu kişilere yazıklar olsun!"3. Bir kimseyi okuduğu bir kitabın ya da dinlediği bir şarkının katil ya da tecavüzcü yaptığını söylemenin o kişiyi iradesiz mahluklar haline getirmekten, pek çok dince vurgulanan nefis terbiyesini ise anlamsızlaştırmaktan ve de katili, tecavüzcüyü berbat bir şekilde aklamaya çalışmaktan başka bir işe yaramayacağını bir kez daha fark ettim. İradeye sahip bireyin okuduğu şeyin ne kadarını, ne şekilde kullanacağının tamamen bireyin elindeydi. Aksi bir durumun kabulünün zaten otoritesini geliştirmeye fırsat kollayan iktidarlara bu fırsatı altın tepside sunmak anlamına geleceğini de bir kere daha anladım. Tüm bunların yanı sıra, oyun benim bir hukukçu olarak olaylara siyah ve beyaz olarak bakamayacağımı bir kez daha gösterdi. Benim için ne kadar iğrenç gelen fiiller işlemiş olsa da bu fiili işleyen kişi de bir insandı ve onu buna iten bir sebep mutlaka vardı. Marquis de Sade da yiyor, içiyor, aşık olabiliyor, hayal kurabiliyordu. Annesinin çocukluğunda kendisine uyguladığı baskı, rahip olan amcasının erkek çocuklara olan düşkünlüğü (!), zorla evlendirildikten sonra kayınvalidesinin kendi üzerinde kurmak istediği egemenlik onu öfkesini dindirebileceği şeyler yazmaya itmişti. Benim görevim ondan nefret etmek, ona kin duymak değildi. Benim görevim, suç işlediği iddia edilen kişinin yasama organındaki 2 Marquis de Sade, Yatak Odasında Felsefe, çev. Kerim Sadi, İstanbul, Ayrıntı Yayınları, 2013. 3 A. g. e., 134. kişilerce suç olarak addedilen fiili işleyip işlemediğini belirlemek ve bu suça ilişkin müeyyideyi bulmaktı. Bunu yaparken de tüm önyargılarımdan sıyırılmalıydım; çünkü iyi de kötü de tamamen yasama organındakilerin ve bizlerin değer yargılarına göre belirlenen bir şeydi, Sade'ın da belirttiği gibi mutlak bir iyi ya da kötü bulmak mümkün değildi, "dünyada evrensel olarak suç kabul edilebilecek bir etkinlik yoktu, burada kötü ya da suç olup da birkaç mil ötede övgüye değer ya da erdemli olan da yoktu, her şey bakış açısı, coğrafya işiydi"4. Tüm bu sebeplerden ötürü, daha önce belirttiğim gibi oyun, hayatımı değiştirmese de bazı hususlara olan bakış açımı, birtakım çıkarımlarımı etkiledi. Buna ek olarak okumaktan kaçındığım bir yazara ilişkin önyargılarımı yıkmamı sağlamakla kalmayıp önyargılarımdan kurtulmam gerektiğini bana bir kez daha anımsattı. 4 Marquis de Sade, Justine: Erdemin Felaketleri, çev. Birsel Uzma, İstanbul, Chiviyazıları Yayınevi, 2012, 284.