Sanatın Diktatörlüğü

İnsanlar arzuları gereği hep güzel olanın peşine düştüler; toplumsal kanılarca güzel sayılana ulaşmaya çalıştılar. İnsanlığın ilk adımlarından beri süregelen bu alışılagelmişlik belki de asıl sebebidir sanatın çağımızda bu kadar ilgi görmesinin; her köşe başında duvarlara kazınmış fikirler, sokaklardan yükselen müzik sesleri, internette her gün bir başkası türeyen yenilikçi akımlar, bir nevi her türlü sanatsal hareket günümüzde sanatın iktidarını açıkça ortaya koymakta. Duvara fikrini kazımaya ya da sokakta müzik yapmaya sanat mı denir diyenler elbette olabilir. Gerçek manada bunların hepsi sanat sayılamaz mı? Sanat her türlü kalıplaşmış fikre karşı olduğu ve farklı bir dille yaşamı yorumlamaya çalıştığı için bu insanların gösterdiği her türden yaratıcı çabaya sanat demek yerinde bir tabir olur. Peki, sanatın iktidarlığından bir şüphemiz yok. Fakat sanatın köklerinin nereye dayandığı hakkımızda bir bilgimiz var mı? Belki de sanat gerçekten biz insanların içindeki güzele olan arzudan var oldu ve türeyip bugünlere kadar medeniyet dediğimiz inşası koca bir insan neslinin yıllarını alan ve daha da alacak olan olgunun önemli bir yapıtaşı oldu. Bu yüzden sanat da varoluşu gereği hep güzelin peşinde. Bu açıdan sanat ve insan ortak bir arayışa sahip iki yakın dost olabilir. Ama bazen dostların bile çıkarları aynı yönde olmayabilir. Demek istediğim ya insandaki güzele olan arzu bir istekten öte bir ihtiyaç haline geldiyse? Peki ya eski dost o eski dostunu bu ihtiyacını gidermek için bir araç olarak kullanmaya başlarsa? Sanırım o eski dosta da bundan sonra hep ihtiyacımız olacak. Belki de bu asıl sebebidir engel tanımayan sanat merakımızın diğer bir deyişle bitmek bilmeyen kara sevdamızın? Sanatın iktidar olması en çok da bu hususta merak uyandırıyor sanırım. Peki ya sanatın kökenlerini oluşturan o güzellik arayışı, insanlığı yanlış yerlere mi sürükledi yıllarca? Aslında pek de öyle gözükmüyor. Güzele olan sonu bitmek bilmeyen arzumuz bize bir sürü güzellik getirdi yıllarca; ünlü bir moda defilesindeki kıyafetten tutun sokaktaki sıradan bir insanın kıyafetine ya da oturmakta olduğumuz evlerin mimarisinden tutun muhteşemliğiyle insanın ağzını açık bırakan o eski çağlardaki sarayların mimarisine. Sonuçta sanat denen kavram da burdan türedi ve belki de bu sayede insanların medeniyet dediği kavramı baştan tasarladı. Düşünsenize insanlığın sanat olmadan toplumlarını inşa ettiğini; nasıl toplumlar ortaya çıkardı acaba? Toplumsal açıdan bir yana bireysel olarak bile ele aldığımızda düşüncelerimizde bile farklı olanı bulma çabamız insanın daima farklı ve güzelin peşinde olmasının bir eseri. Gerçekten masum bir arayış olarak gözüküyor insandaki estetik arzusu. Fakat insandaki bu estetik arzusu hakkında bir açıklayıcı sebebimiz var mı? Yani neden her doğup büyen yeni bir bireyde de var bu estetik arzusu? Belki de biz kendimize öğretiyoruz güzeli sevmeyi ve sadece kendimizle de kalmıyoruz sanırım. Yani ya tüm insanların güzeli arama çabası sonradan öğretilmiş bir olguysa; hatta çoğu insanda ortak sayılabilecek bir güzellik algısı oluşturuluyorsa. Başka ne sebebi olabilir ki herkesin sevdiği şeyleri bir başkasının da sevmesinin? Ya da neden bir kimse de çıkıp çirkine ilgi duymaz? O kadar birbirinden farklı insanların bu kadar ortak güzellik algısı olması saçma geliyor biraz da. Asıl sorulması gereken önceleri estetik bir arzudan ibaret olan neden bir ihtiyaç haline geldi ki? Burda da eski dostumuz sanat işin içine giriyor. Sonuçta sanat ve toplumun estetik algısı sıkı sıkıya bağlanmış durumda ikisi de birbirini etkileyebiliyor. Sorun sanatın bir uğraştan öteye gitmesiyle başladı. Sanırım böylesine bir toplumsal problemin sorumluları da "Sanat toplum içindir" diye bağıran ağızlar oluyor. İnsanlarda gereksiz sayılabilecek bir ihtiyaç oluşturdular. Yanlış olan sanatın insanlarca yaygın bir uğraş olması değil; aşırıya kaçan bir ihtiyaç olması. Belki de "sanat sanat içindir" diyenlerin tek demek istediği sanatın bir uğraştan öteye gitmemesi, sanatın hiçbir zaman toplumun ihtiyaçlarını giderecek bir araç olarak kullanılmaması gerektiğiydi. Çünkü ne zaman sanat toplumun ihtiyaçlarını gidermek için bir araç oldu o zaman sanat toplumda bir ihtiyaç olarak algılandı. Ne zaman sanat toplumda bir ihtiyaç olarak algılandı o zaman insanlar güzeli ve farklı olanı fikirlerinde, kelimelerinde, çevrelerinde kısaca her yerde aramaya başladı. Sanat toplumda güzeli bir ihtiyaçsal kavram olarak kafalara kazıdı ve sanırım bu yüzden estetik arzusunu da sonunda bir ihtiyaç olarak öğrettik kendimize. Belki de sanat toplumsal normlarla süregelmiş bir alışkanlıktan ibaretti ama sanırım bu yüzden bir ihtiyaç haline geldi sanata olan alakamız. Sanat insanı bu kadar yaratıcı olmaya şevk edebilecek bir uğraştı senelerce fakat insanlar sanatı sanat için mi görüyor artık? Yoksa sadece güzele olan arzusunu gidermek için bir araç olarak mı? Bu iki eski dost o kadar yanlış yollara düşmüş ki geri dönmesi çok uzun yıllar alacak. Keşke estetik zevkimiz bir arayış olarak ihtiyaçsal bir arzu olmadan öylece kalsaydı. Neden mi? Çünkü güzele ve estetiğe verdiğimiz önem arttıkça, onlarla kopamaz bir bütün haline geldikçe güzel olmayan ama bir o kadar da önemli olan diğer olgular bizim için değerini yitirdi; uzak durulması gereken sınıfına koyduk onları. Belki de bu yüzden sanat yoksunu insanları, toplumları hor görmekte modern toplumlar. Günümüzün yanlış sayılabilecek en büyük normlarından biri belki de bu sanat ve güzele olan meraktan fazlası ihtiyacımız. Bir çok yanlışı beraberinde getirdi; geride kalmış ve yalnızlığına terkedilmiş toplumlar, toplumsal olarak dışladığımız kitleler, en basitinden başka bir insanı hoş göremeyişimiz... Belki yanlış öğretilen sanat birçok güzellik getirdi hayatlarımıza biz aciz insanların fakat birçok insani değerimizi söküp aldı içimizden, daha da aciz varlıklar olduk. Kaybettiğimiz insanlığı tekrar edinebilmenin en mümkün görünen yolu sanat ve güzel hakkındaki toplumsal normlarımızı gözden geçirmek. Bir de o zaman görmek gerek yeni yetişen nesili ve onların yetiştireceği nesilleri. İnanıyorum ki insanlık yoluna kaldığı yerden devam edebilir eski dostuyla.