Jean Paul Sartre

Varoluş felsefesinde kendimi her daim Sartre'ın tarafında hissetmişimdir. Nietzsche ve Camus'un düşüncelerinin aksine Sartre varolmayı asla bir sorun olarak görmemiştir ve bu yönden kendi düşüncelerimi Sartre'ınkilere daha yakın buluyorum. Her ne kadar Bulantı romanı karamsar bir roman olarak gözükse de esasında akıp giden sayfalarla Roquentin'in özgürlüğüne doğru yol almasına tanık oluruz. Bana öyle geliyor ki Roquentin'in en büyük sorunu varolmaktan korkması. Ne yaparsak yapalım varolmaktan kaçamıyoruz. Birtakım kararlar vererek hayatımıza bir şekilde yön veriyoruz. Birçok seçenek arasından birini seçiyoruz ve zamanımızı nasıl kullanacağımız o seçeneğe göre belirleniyor. Okuldan eve geldiğimizdeki ders çalışmak ile televizyon izlemek arasındaki tercihimiz, üniversite yıllarımızda hoşlandığımız kişiler, araba tercihimiz, meslek seçimimiz, birlikte yaşamayı planladığımız insanlar gibi vermek istediğimiz ve hayatımızın akıbetini belirleyen bu kararlar aslında kaçamadığımız kararlardan birkaçı. Bu sebeple bazen verdiğimiz kararlardan, karar verme zorunluluğundan Roquentin gibi tiksinebiliyoruz. Bu aşamada sessiz kalmayı, izlemeyi, karar vermemeyi tercih ediyoruz. Karar verme mecburiyetinden kurtulmak için gerekirse ölümü bile düşünüyoruz. Fakat kaçış tercihlerimizin bile bir karar niteliğinde olması tiksintimizi, bulantımızı had safhaya çıkarıyor. Karar vermekten kaçamıyorsak varolmaktan da kaçamıyoruz. Bulantımız varolmanın sırrını alışılagelmedik bir şekilde dış dünyamızda, nesnelerde aramamıza sebep oluyor. Bu nesne bazen bir kitap, bazen bir bardak, bazen de Roquentin'inki gibi yerde duran bir çakıl taşı oluyor. Nesnenin niceliği ve niteliğinin önemi yok; eninde sonunda öznenin, kendimizin varlığını idrak etmek zorunda kalıyoruz ve eylemlerde bulunmayan taşlaşmış nesnelerle iletişime geçmeye çalışıyoruz. Belki bir taşın veyahut bardağın ruhu olup olmadığını bilmiyoruz; ama nesnenin var olduğu hakkında hiçbir şüphemiz yok. Bu durumda şunu sormak gerekir: Eğer bizim varlığımız karar verme yetimizden geliyorsa nesnelerin varlığı nereden gelmektedir? Nesneler karar veremezken, eylemde bulunamazken varolduklarından nasıl bu kadar emin olabiliyoruz? "Demek ki bulantı bu: göz kamaştırıcı bu apaçıklık."2(Sartre, 183) Kaynağı belirsiz olan nesneler aslında varlığını bizlere kabul ettirme amaçlı hiçbir şey yapmıyorlar. Buradalar sadece. Amaçları yok. Tek yaptıkları şey etrafımızda bir yerde bulunmak ve bizlere gözükmek. Onların bulunduğunu apaçık bir şekilde biliyoruz. Onlara anlam yüklemediğimiz zaman da varolurlar; lakin bizim için varlıkları onlara baktığımızda, onları hissettiğimizde başlar. Nesneleri tanımlayan, adlandıranlar biziz. Algılarız, kararlarımızla anlam yükleriz, varlığımızın bir parçasını nesneye veririz ve nesneyle beraber yaşarız. Açıklayamayız belki varlıklarını ama onları amaçlarımız için kullanarak bu açıklamaya gereksinim de duymayız. Roquentin'in varolma korkusu duygulara ve nesnelere anlam verme bıkkınlığından geliyor. Gördüğü, hissettiği her şey onun için bir anlam teşkil ediyor. Önceden görülmemiş bir nesne, algılandığı ilk anda öznenin zihnindeki anlamını buluyor. Ancak şunu hiç düşünmüyoruz: Nesnenin bizim aklımızdaki anlamı başkasınınki ile aynı niteliğe sahip olmayabilir. Önceden hissedilmemiş başka bir duyguyu kafamızda aşk olarak nitelendiriyoruz ve belki de gerçek aşktan ömrümüz boyunca mahrum kalıyoruz. Duygular ve nesneler önceden yapılmış bazı nitelendirmeler sebebiyle kavram olarak karışabiliyor. Algılarımızı ortak bir kelimede hapsediyoruz ve bu algılarımıza sonradan başka bir anlam veremiyoruz. Yeniden de başlanılamıyor algılamaya. Sonuç olarak toplumsal hayatımıza yerleşmiş kavramlar bizleri bir kargaşa ortamına sokuyor. Kargaşa bizi en büyük bulantımıza götürüyor: Yalnız kalma durumu. İnsanların arasında geçenlere, yaşananlara yabancı olmaya başlıyoruz. İçine dahil olmadığımız dengeli bir dünya olduğu düşüncesi yavaş yavaş kafamıza yerleşiyor. Kendimizi bu dünyada bir fazlalık olarak görüyoruz. Dengelerden dolayı kararlarımızdan ve sonuçlarından korkuyoruz. Böyle şeylerden korkmamıza gerek yok. Madem varız, karar vermek zorundayız, varlığımızdan hiçbir şey alıkoyamıyor bizi; kafamıza göre hareket etme lüksüne de sahibizdir. Biliyorum; hepimiz kargaşanın içinde bulunan ve yolunu kaybetmiş birer özneyiz. Belki de hiçbir zaman kargaşadan çıkamayacağız; ama biliyorum ki özgürüz. Roquentin'in yaptığı gibi bunun farkına varırsak rahatça davranabiliriz. Aykırı bir harekette bulunsak dahi varlığımızı tehdit altına sokacak herhangi bir yaptırım söz konusu değil. Nesneleri algıladığımız sürece kimsenin varlığı tehdit altında olmayacak. Tek tehdit özne olmanın, özgür olmanın değerini bilmezsek değişebilme, hapsolmuş nesnelere dönüşebilme ihtimalimiz. Kısacası, böyle şeylerden korkmamıza gerek yok. Nesne de olsak özne de olsak hep olacağız.