BEŞ ŞEHİR/AHMET HAMDİ TANPINAR

Kitapta, Ahmet Hamdi Tanpınar, müfettişlik yaptığı zamanlarda gezip görme fırsatını bulduğu Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul şehirlerini okuyucuya aktarmıştır. Kitap, sadece gezi yazılarından oluşmamakla beraber, her biri farklı anlamlar içeren denemeler ile bir araya gelmiştir. Ahmet Hamdi Tanpınar ustası Yahya Kemal'e itaf etmiştir bu kitabı. Diğer kitaplarına nazaran belki de ustasının diline bu kadar fazla yaklaştığı yegane eserdir. Tanpınar'ın diğer kitaplarında rastlanabilen bir özellik de var bu kitapta. Eski-yeni çatışması özellikle İstanbul ve Bursa yazılarında çok dikkat çekici olarak gözler önüne seriliyor. Kitabın önsözünde yazdığı "Beş Şehir'in asıl konusu hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iştiyakyır." cümlesi ise bu düşünceyi benimsediğini ispatlıyor. Bu düşünceye sahip olmasının ana nedeni, benim fikrimce, Osmanlı'nın henüz yıkılmadığı dönemlerde doğan Tanpınar'ın Cumhuriyet'in getirilmesine özellikle ve özellikle bir yazar gözüyle tanık olmasıdır. Görüldüğü gibi zamanını çok iyi irdeleyen Tanpınar, basit bir gezi yazısı yazmakla kalmamış döneminin siyasi ve politik gelişmelerine ışık tutan bir eser ortaya koymuştur. Güzide şehrimiz Ankara ile başlar Ahmet Hamdi Tanpınar kitabına. Tarihine, geçirdiği bunca savaş, göç, yağma, yakılma gibi bir şehrin çehresini değiştirebilecek etkenlere dokunur hafiften. Ankara'nın değişmeyişini, tarih boyunca Anadolu'yu kucaklayışını, kendince garip bulur Tanpınar belki. Yine de değişmez değildir Ankara. Erzurum'a geçiyor Tanpınar Ankara'dan sonra. Erzurum'a üç farklı zamanda üç farklı yoldan girişi yazarı olduğu kadar okuyucuyu da şaşırtıyor. İlk seyahatini çocuk denilecek yaşta, Balkan Savaşı'nın sonlarına doğru yapıyor Erzurum'a. İkinci seyahatinde ise Erzurum'u gördüğü zaman ağzı açık kalıyor tabiri caizse. Hatırladığı şehirden uzaktan yakından bir bağlantısı kalmamıştır Erzurum'un. Atatürk'le karşılaşması da ikinci seyahatinde oluyor. Erzurum Lisesi'nde Atatürk ile kısa bir konuşma fırsatı bulan Tanpınar, Atatürk'ün mimiklerinde, jestlerinde kısacası her türlü hareketinde gözüne çarpan dinamizmi bizlere aktarmadan edemiyor. Erzurum yazısının sonunda Tanpınar, şehirden ayrılışını o denli çarpıcı şekilde betimler ki, okuyucuya o an yaşadıklarını hissettirir bir nevi. Konya'ya geliyor sıra Erzurum'dan sonra. Konya'yı eşsiz bir güzelliğe büründürür Tanpınar. Neresinden girerseniz girin, bir esrar bekler sizi. Kendi kendine yaşayıp giden ama içi çok zengin olanAnadolu insanıdır aslında Konya. Konya'nın merkezine geldiği anda Selçuklu İmparator'u Kılıç Arslan gelir aklına. Belki o büyük devlet adamı da aynı yerde dolaşıp aynı düşüncelere dalmıştır Tanpınar gibi. Konya'dan bahsettiği zaman ise Mevlana'ya değinmekde olmaz. Konya'dan bahsederken Mevlana'yı Konya ile özdeşleştirir. Ne olursanız olun Konya'ya gitmenizi söyler. Sonra da yemyeşiliyle Bursa'ya düşer yolu. Tarihimizin Bursa'da adeta gözle görünür derecede dolup taştığını söyler, Türk tarihinin beşiği olarak görür Bursa'yı Tanpınar. Yeşilin Bursa'da farklı bir manaya büründüğünü düşünür. Kendi fikrim de Bursa'daki yeşilin gözümüzün gördüğü renkten farklı olarak geçmişin ve geleceğin, eskinin ve yeninin harmonisi olduğudur. Bursa da sadece geçmişinde başkent olan bir şehir değil, duyguların, renklerin ve zevklerin karmaşasını içeren vatanımızın bir toprağıdır. Medeniyet'in beşik noktalarından biri olan İstanbul'a en son değinmiştir Ahmet Hamdi Tanpınar. Diğer şehirlerden farklı olarak tek tek özelliklerdenbahsetmez yazar. Çünkü İstanbul, her şehirden bir parça almıştır kendine sanki. İstanbul'dan bahsedeceği zaman ise yaşadığı dönemki İstanbul'dan da bahsetmez. Belki de kendisine öyle anlatılmasından olacak eski İstanbul'dan bahseder okuyucuya. Zıt kavramlar ve sınıf ayrımı olmadan herkesin nasıl eğlendiğine dair yazısı okuyucuda acı bir tat bırakır. Yazar biraz daha detaylı betimlese belki de İstanbul'u yaşayan bir varlık olarak anlatacaktı bizlere. İyinin ve kötünün, güzelin ve çirkinin, eskinin ve yeninin bir arada olduğu bu şehri Tanpınar anlatmak istemez pek. Bırakalım da biz onu anlatacağımıza hatıralar, anılar kendileri anlatsınlar bize der. Kitap, karış karış Türkiye'yi anlatmanın dışında, aşırı yoğun bir anlatıma sahip. Her şehrin kendine has yönlerini çok güzel biçimde aktarmış Ahmet Hamdi Tanpınar. Bu şehirlerde yaşayanlara kendi şehirlerini anlattırsanız belki böyle yegane bir anlatıma ulaşamazsınız. Türkiye'yi Türk'ün dilinden ve taze taze okumak isteyenler içim muntazam bir kaynak. Tarihten parçalar koparılıp üzerine de Tanpınar'ın yorumu eklenmiş eşsiz bir ziyafet.