DÜŞÜNÜYORUM O HALDE VARIM

Her zaman var olmayan toplumları hayal etmeyi sevmişimdir. Sadece ideal toplumlardan bahsetmiyorum; ideal olmayan, adaletin olmadığı, baskıcı toplumları hayal etmekten de hoşlanırım. Zaten herhangi bir ütopya ya da distopya romanı okumaktan veya filmi seyretmekten ve anlatılan toplumu kendi yaşadığım toplumla karşılaştırmaktan çok zevk almışımdır hep. Bana göre bir toplum giderek zamanla ütopyaya dönüşemez ama distopyaya dönüşebilir, çünkü insanlar her zaman kötüyü yapmaya eğilimlidirler, ama tabii ki ütopyalar her zaman tercih edilir. Kim bir ütopyada yaşamayı tercih etmez ki? Üç sene önce okuduğum Ray Bradbury' nin Fahrenheit 451' i ise bir ütopyayı değil, distopyayı anlatıyor. Romanı okuduktan sonra olayları kafamda daha iyi canlandırabilmek için François Truffaut'nun bilim kurgu filmi olarak adlandırdığı ve yönettiği Fahrenheit 451' i de izledim. Açıkçası eski yapım filmleri çok sevdiğim için kitabına göre filmden daha fazla zevk aldım. Film bir yana, kitabı okumaya başladığımda sıkılır mıyım diye düşünmedim değil, çünkü genellikle böyle kitapların sıkıcı olduğu kanısına lisede edebiyat öğretmenim bize George Orwell'ın 1984' ünü okutunca varmıştım. Aşırı bunaltıcı bir kitaptı, belki de zorla okutulduğu için... Fahrenheit 451'i okurken iki kitabın ortak özellikleri dikkatimi çekti; 1984'te de olduğu gibi ikisinde de toplumu kontrol eden ve baskı altında tutup kendi istediğini yaptıran bir devlet yoluyla bilginin kafes altında tutulması söz konusu. Fahrenheit 451'in en hoşuma giden özelliği 1984 gibi aşırı detaylara yer vermemesi ve olayları hızlı anlatımıyla sürükleyici olması. Genel olarak distopyalardaki en önemli unsur bilgeliğin bastırılması ve yaşamın güzelliklerini öğrenmenin veya öğretmenin yasak olmasıdır. Fahrenheit 451' de de tam böyle bir durum var; kitaplara düşmanlık. Hiç şüphesiz kitaplar bilginin ve bilgeliğin kaynağıdır, onları yasaklamak insanların düşünce gücünü baltalar ve yaratıcılığını söndürür. Ne yazık ki, tarih totaliter yönetimlerin bilgiye erişimi engelleme konusundaki becerisine ilişkin örneklerle dolu. Orta Çağ çok tipik bir örnek olabilir buna. Gırnata'da Engizisyon Mahkemesi'nin kararıyla bir milyon cilt kitabın yakıldığını, Kardinal Ximenes'in seksen bin el yazması eseri yakarak yok ettiğini bir yerde okumuştum. Yanılmıyorsam Gülün Adı filminde de bu konu işleniyordu. Bireysel özgürlüklere izin verilmeyen bu tür yönetim biçimlerinde, halkın bilgiye erişimine izin verilmesi durumunda yöneticilerini ve yaşadığı toplumun mekanizmalarını değerlendireceği ve sonuçta yönetme arzusuna sahip olacağı korkusu hakimdir. O halde insanın gözü açılmamalıdır. Demokratik ilkelere düşmanlık besleyen, baskı ve otoriteye dayalı bu rejimlerde, bireyin bilgi edinme özgürlüğünün kendi işlevsizliklerini ve buna bağlı olarak halkın sosyal işlevsizliğini ortaya çıkaracağından da korkulur. Bilginin çok büyük bir silah ve tehdit unsuru olarak algılanması da bu nedenle boşa değildir. Eğitim ile sosyal ve ekonomik gelişime hizmet eden, değişik etnik kökenleri bir millet çatısı altında birleştiren daima bilgi olmuştur. İster yeni teknoloji ve ideolojilere bağlı devrimsel nitelikli toplumsal değişikliklerin yaşama geçirilmesi olsun, ister tam tersine ulusal ve geleneksel kültürün korunması olsun, bu çabaların tümü bilginin aktarımı ekseninde buluşur. Fahrenheit 451'de okuma ve sorgulama hakları kadar kültürel özellikleri ve toplumun diğer bireyleriyle iletişimleri de ellerinden alınmış yalnız ve yabancılaşmış bireyler var. Bilgi kaynaklarının olmadığı ya da engellendiği bir toplumda yaşadığımı düşünemiyorum ben. Bu yüzden Fahrenheit 451, kitapsız bir toplumda yaşamanın ne kadar zor bir durum olduğunu ve okumanın yararlarını bizlere hatırlatan bir roman. Kitaba genel yaklaşımımdan sonra biraz da anlatılan hikayeye gelelim. Olaylar Amerika'da geçiyor ama sanki bu gelecekteki bir Amerika toplumu, 2050-2070 yılları gibi. Açıkçası yazarın niye geleceği zaman olarak seçtiğini bilmiyorum ama bence kitabı 1950'lerde yazdığı düşünülürse Bradbury, günümüz insanının ve onları yönetenlerin geldikleri ve izleyen yıllarda gelecekleri noktayı çok önceden tahmin etmiş ve planlı olarak bunu kurgulamış. Ya da giderek daha az kitap okunacağı hipotezinden hareketle gelecekteki dünyada bu bilgi kaynaklarına düşmanlık besleneceğini düşüncesi üzerinden fantastik bir kurgu oluşturmuş. Eğer böyleyse, romanın içeriği yazıldığı zamandan daha çok anlam taşıyor günümüzde. Konumuza dönersek, düşünmenin, sorgulamanın, dolayısıyla kitap bulundurmanın, okumanın ve yazmanın yasak olduğu bir yer olmuş Amerika. Burada nesne olarak kitaplara değil de kitapların içeriğine karşı önlem alınmıştır. ("İhtiyacın olan kitaplar değil, bir zamanlar kitapların içinde olan bazı şeyler... Hayır, hayır, aradığın şeyler kesinlikle kitaplar değil... Onların içinde kesinlikle sihirli bir şey yok. Sihir sadece onların söylediklerinde."). Başkahraman Guy Montag ise kitap bulundurulduğundan şüphelenilen ya da bulundurulduğu ihbar edilen evlerdeki kitapları yakan bir itfaiyeci. Bu arada, yazarın, işi yangın söndürmek olan itfaiyecilere tam tersi olan bir işi, yani ateşe verme işini uygun görmesi bana çok zekice ve anlamlı geldi. (-İtfaiyecilerin uzun zaman önce kitapları yakmadığı ve ateşleri söndürdüğü doğru mu?-"Ateşi söndürmek" mi? Kim söyledi bunu sana?-Yaktığın kitapları hiç okumadın mı?). Gerçi Ray Bradbury bu işi çok mantıklı bir temele oturtmayı başarmış. Öyle ki, binalar yanmaz kılıflarla kaplı oldukları için evler yangın tehlikesi yaşamamaktadır. Öte yandan, romana adını veren Fahrenheit 451 kağıdın, yani bilginin ateş olmadan tutuştuğu sıcaklıktır. Bana göre 'çeşitli algı stratejilerinin yardımıyla hazırlananlar üzerinde düşünmek' ile 'etki ya da baskı altında kalmadan kendi kendine düşünmek' ve 'kendisi için düşünmek' arasındaki fark da romanda yazarın eleştirdiği ve dikkatimizi çekmek istediği noktalardan. Öyle ki romanın insanları yalnızca birici düşünme türünü benimsemişler. Hiçbir değer yargısı olmayan, televizyona ve ondan gelecek güdümlü bilgiye bağımlı insanlar bunlar. Bana göre romanda düğüm, komşu Clarisse'in yönelttiği sorularla özellikle de "Yaktığın kitaplardan hiçbirisini okudun mu?"sorusuyla Montag'ın kafasını karıştırdığı bölüm. Sonrasında Montag işini sorgulamaya, aksatmaya başlar ve giderek yanlış bulur. Kitapları çalıp okuması tam bir aydınlanma olur onun için. Bu arada eski düşüncelerini de anımsamaya ve düşünmeye başlar. Tüm yaşamını değiştiren Clarisse'nin on yedi yaşında bir genç olması da bana oldukça anlamlı geldi. Acaba gençlerin; gözü karalık, doğru bildiğini coşkuyla sonuna kadar savunma, başkalarının ne düşündüğünü kafasına takmama, yaşama kök salmış oldukları için rahatsızlık yaratabilecek yenilik ve değişikliklere cesaret edemeyen yetişkinlerden farklı olma gibi özellikleri vurgulanmak istenmiş olabilir mi? İlerleyen sayfalarda Montag'ın durumunun iyice zorlaştığını görüyoruz. Eşinin ihbarı üzere kaçmak, daha önceden evi basılıp kitapları yakıldığı için kaçan Clarisse'in yanına ulaşmaya çalışmak zorunda kalacaktır. Kitabın bu bölümlerinde en çok dikkatimi çeken iki nokta oldu. Bunlardan ilki, televizyonlarda Montag'ın öldürülüşüne ilişkin görüntüler gösterilmesidir. Devleti yönetenler onun kaçışını manipüle ederek, yine kendi mesajlarını verdiler. İkincisi ise Clarisse'in de içinde yer aldığı grubun kitapların içerdiği bilgileri sonsuza dek yaşatmak ve bu içeriklerin kuşaktan kuşağa aktarılmalarını sağlamak için başvurduğu yöntemdir. Herkes bir kitabı ezberleyip bir grup üyesine anlatmakta, böylece, koruduğu bilginin aktarımını da sağlayarak görevi o kişiye devretmektedir. "Bir kitabın yakılması, bir düşünce uğruna hapse atılmak her zaman cahil bir kuşağın çağın dahilerine ödediği vergi oldu." demiş Voltaire. Söz edilen cehaleti romanda eski bir öğretmen olan Faber şöyle anlatıyor: " kitaplar bize ne tür eşekler ve aptallar olduğumuzu hatırlatmak içindir. Tören alayı büyük bir gürültü içinde caddede ilerlerken, Sezar'ın kulağına 'unutma Sezar sen de ölümlüsün.' Diyen pretoryen muhafızlardır. Çoğumuz dünyayı dolaşıp herkesle tanışamayız, bütün şehirleri göremeyiz. Bunun için zamanımız, paramız ve bu kadar çok arkadaşımız yoktur. Aradığın şeyler, Montag, dünyada, fakat vasat bir insan için onların yüzde doksan dokuzunu görmenin yolu kitaplardan geçer." Kültürel öğelerin yitimi, yozlaşma, kitlelerin kontrollü, tek yanlı ve yanlış bilgilendirmelerle pasifleştirilip gerçeklerden koparılma, yargı mekanizmalarının işlevsizleştirilmesi, düşünmeyen sadece tüketen, tüm değerlerini yitirmiş, yapmış olmak için bazı işleri yapan, kitlesel iletişim araçlarının esiri olmuş, yalnızlık ve yabancılaşmanın pençesindeki modern dünya insanının çaresizliği; günümüzde pek çok ülkeyi bu özelliklerin bir kaçı ile tanımlayabileceğimizi söylemem umarım yanlış olmaz. Sizce de gelinen nokta bu değil mi?