Ortak Ataya Sevgilerle

Kendilerine seçtikleri hayat biçiminin ideal olduğunu ve seçtikleri biçim olmadan geçirilen bir ömrün yaşanmaya değer olmayacağını düşünen sayısız bilim insanı, felsefeci, sanatçı ve din adamı - ezici bir çoğunlukla- var olmuş ve olacaktır. Bunlar arasında, yaşamaya değer hayatın felsefe ile olması gerektiğini söyleyen sanatçılar ya da din ile olmasını söyleyen bilim(!) insanları gibi çeşitli düşüncelere sahip niceleri de vardır. Mutlak olarak sadece bir alanı -felsefe ya da sanat gibi- ön plana çıkartıp diğerlerini görmezden gelmek aşırı ve gereksiz bir idealizme sebebiyet verir. Bu sebeple aralarından sadece birini benimsemiş bir zihnin varlığını olanaksız saymak sanırım yanlış olmayacaktır. Elbette bunu tam olarak olmasa da gerçekleştirmeye yaklaşan insanlar mevcuttur. Farkında olmadan kaybettikleri objektiflikleri ve yavaş yavaş elde ettikleri bağnazlıkları, bu süreci uzak durulması gereken bir konuma getirir. "Neden?" sorusunu kendilerine sormayı zamanla unutarak insanlığın sahip olduğu konuma gelmesini sağlayan yegane dostu felsefeye ihanet ederler. Büyük filozof Nietzsche, felsefecilerin hakikat olarak pazarladıkları şeyin kendi duygularının tortularını taşıdığını söylemiştir. Felsefenin arkasındaki akıl yürütmeye dayalı mantıksal süreçlerin nasıl cereyan ettiğini, beynin doğasını ve işleyiş prensiplerini çözmeye çalışan onlarca bilim insanının ortaya koyduğu kolektif bilimsel bilgi açıkça göstermektedir. Yine de Felsefe konusunda biraz duygusal olduğunu düşündüğüm Roger Scruton'ın , ona bu çıkarımımı ve kanıtlarımı sunduğumda bilinci fazla nesneleştirdiğimi ve herkesin özne olarak bir değeri olduğunu söyleyeceğine eminim. Akıllı Kişiler İçin Felsefe Rehberi adlı kitabında sıkça belirttiği gibi ona göre bilim; süreçleri, davranışları ya da olguları nesneleştirerek sıkıcı bir hale getirir. Bunu en çok kitabın cinsellik ve müzik ile alakalı kısımlarında dile getirirken kendisiyle ne kadar çeliştiğinin sanırım farkında değildir. Psikoloji ve nörobiyoloji bilimlerinin çoktan açıkladığı bazı olayların bilim tarafından açıklanmasının zor olduğunu iddia eder ve hemen arkasından akıl yürütmelerle cinsellik ya da müzik hakkında varsayımlarda bulunmaya başlar. İnsanlığın bilgi birikiminin az olduğu zamanlarda, bilimin gelişerek kavramlara ve olaylara açıklamalar getirmesini teşvik etmesi açısından felsefenin çok faydalı bir araç olduğu aşikardır. Fakat kitapta bahsedilen çoğu konu felsefi olma özelliğini kaybederek bilimin açıkladığı kavramlara dönüşmüştür. Elbette döneminin bilim seviyesiyle uyumlu modern felsefe sorunları ve bilimlerin felsefeyi temel alan altyapıları değerlerinden bir şey kaybetmezler. Yine de felsefeyi sırf bilimin onu sıkıcılaştırdığını ve özneleri değersizleştirdiğini iddia ederek yapmaya çalışmak mantıksal değil duygu tortularıyla yapılan bir eylemdir. Kitabın başlangıcında bilimsel eğitimden tatmin olmadığını ve bilimin cevap veremeyeceği derin sorular olduğunu tahmin ettiğini söyler Scruton. Felsefe cevaptan ziyade soruların kendisi için uğraşılan bir alan olarak tanımlanır. Sorduğu soruların niceliği zaman içinde bilimin çeşitli dalları tarafından yanıtlanır hatta sorular yeni bilim dallarının ortaya çıkmasını sağlar. Bilimin çoktan yanıtını bulduğu soruları tekrar sormak bir noktada anlamsızken bir noktada ise eğiticidir. İnsanlığı düşünmeye teşvik ederek ve daha çok soru sorulmasını sağlayarak onlara eleştirel düşünebilme kabiliyeti kazandırır. Ayrıca düşünsel dünyalarını genişleterek yaratıcılığı artırır. Perspektif kazanmak için herkesin mükemmel bir filozof ya da bilim insanı olmasına gerek yoktur. Bunlar felsefenin eğitici yanlarıdır. Ancak gördüğüm kadarıyla kitap bunu amaçlamıyor ve yer yer cevabı aşikar olan sorularla uğraşarak felsefeyi bilimin sıkıcılığından kurtarmaya çalıştığını söylüyor. Yazarın neden bilimsel cevaplara bu kadar sitem ettiğini anlamasam da edebiyatı oldukça sevdiğini düşünmeden edemiyorum çünkü devamlı olarak bir şeylere mana kazandırmaktan bahsetmektedir. Bu yolda öne sürdüğü en önemli yöntem sanırım yönelimselliktir. Bununla kastettiği, dünya görüşü edinmek ya da değiştirilebilir gerçeklik değerlendirmesine sahip olmaktır. Fantezi edebiyatı gibi hayal gücünün oldukça önemli olduğu sanat dalları bu olgudan epeyce nasiplerini alırlar. Yönelimsellik olgusuna ters olarak bir güvenin mum ışığına doğru, aptallıktan ya da kahramanlıktan değil, sadece ışık görünce ona yöneldiği için uçtuğunu söyler. Haklıdır da çünkü burda yönelimsel düşünen olaylara fazla anlam yükleyen insan zihnidir. Fakat bu örneği verdiği nesne ve özne ile ilgili olan bölümde de diğer nesneleri insan zihnini özneleştirmek için devamlı olarak kullanır. Neden böyle bir çaba içine girdiğini anlamak kanımca zordur. Hali hazırda evrimsel olarak önde - ancak belli özellikleri baz alırsak önde olduğumuzu varsayabiliriz- olduğumuz güveden daha gelişmiş bir sinir sistemimiz olduğu, bunun sonucu olarak anlam yükleyebilme kabiliyetimizin diğer canlılardan daha gelişmiş olduğu ortadadır. Işığa giden güvenin hareketine bizim "aptallık" gibi bir anlam yüklediğimizi söyler fakat bunu temellendirmez bile. Yönelimselliğe sahibiz der fakat ne olduğunu açıklamaya çalışırken nasıl olduğundan bahsetmez bile. Felsefenin sahip olduğu akıl yürütme yöntemleri bir noktadan sonra kendilerini kısır döngülere sokma potansiyeline sahiptir. Önceki olgu tam olarak açıklanmazsa üstüne konulan diğer çıkarımlar gereksiz ve tehlikeli olabilir. Felsefenin zamanla yeni sorular sorması gerekir çünkü bilim geliştikçe felsefeyi törpüler ve bir yandan da yeni felsefi sorulara zemin hazırlar. Varlıkları birbirleri için önem teşkil eder fakat önce ortaya çıkan elbette ki felsefedir. Ortaya konulan gerçekten cevapsız ve yerini uzun zamandır bilime kaptıramamış ve belki de hiç kaptıramayacak olan derin felsefi sorular da vardır. Popüler kültüre Matrix gibi kült filmlerle yansımış olan Descartes'ın şeytan hipotezi bunlardan birisidir. Kitaptaki, felsefi değerini hala koruduğunu düşündüğüm nadir düşünce biçimlerindendir. Algılanan dünyanın gerçekliğini sorgular ve uzunca bir süre -belki de şeytan eyleminden vazgeçene kadar- varlığını sürdürecek belki de hiç cevaplanamayacaktır. Felsefi zorular zamanının bilimine ayak uydurmalı ve gereksiz konuma düşmekten uzak durmalıdır. Ayak uydurma cesaretini gösteremeyen felsefe kendini tekrarlar durur ve filozoflar uğruna yaşadıkları felsefeyi gereksiz idealizmleriyle bezeme çabası içerisine girerler. Tüm bilimlerin ortak atası olan felsefe, evrimine her şeye rağmen devam edecek, belki bitmeye yaklaşana dek törpülenecek, belki de yeni sorunlarla kendisini çok daha fazla yüceltecektir.