İREM DOĞAN

BENCİLLEŞMEK ve YABANCILAŞMAK Harcıyorum Öyleyse Varım adlı eseri okurken aslında farkında olduğum ama asla derinine inip irdelemediğim 'bencilleşme' ve 'yabancılaşma' sorunlarıyla karşı karşıya kaldım. Ne zamandan beri karşılığını alamayacağımızı bile bile bir iyilikte bulunduk? En son ne zaman birine karşı bir fedakarlık yaptık ve bunu yaparken en ufak pişmanlık duymadık? Hayatımızla ilgili en ufak seçimlerde bile kendi iç sesimizi duyabiliyor muyuz? Peki ya arkadaş seçiminde kriterlerimiz ne? Dürüstlük mü? Erdemlilik mi? Yoksa çıkar ilişkisi mi kıstas oldu bizler için? Yazar Philip Roscoe, bencilleşme ve kendimize bile yabancılaşmanın altında yatan temel sebebin ekonomiden kaynaklandığını savunuyor. Eğer rotamızı insanların geçimini avcılıkla sağladığı döneme çevirirsek sonuç aşikar; bencilleşme tüm acımasızlığıyla o dönemde bile boy gösteriyor. Nasıl mı? Gelin beraber görelim, daha yerleşik hayata bile geçmeyen o topluluklarda bile bencilliğin kendini nasıl gösterdiğini. Onların döneminde genellikle erkekler ava çıkardı ve avdan eli boş dönmenin anlamı, tüm ailenin aç kalmasıydı. Lakin genelde kimse aç kalmazdı çünkü ava çıkılan grupta şanssız olup o gün bir kazanç elde edemeyene, diğer arkadaşı paylaştırırdı hasılatını. Ailesi o avcının eline muhtaçken, sizce neden bir başkasına veriyordu kendi emeğiyle elde ettiklerini? Şayet gün gelir kendisi de avlayacak bir şey bulamazsa, yardım ettiği arkadaşı onunla paylaşsın diye. İşin özü, o avcı bir diğer ailenin aç kalıp kalmamasını umursadığı için paylaşmıyordu elindekileri, bir gün paylaştıklarının, ona geri döneceğini bilerek yapıyordu bunu. Bu da onların döneminde bile bir tür ekonomik yapılaşmanın mevcut olduğunu gösteriyor. Günümüzde de durum benzer değil midir? Komşumuzun kızının düğününe götürdüğümüz altını, kendi çocuğumuzun düğününe o komşuyu çağırarak, o altını beklemez miyiz içten içe? Tabii ki evet! Hepimiz beklerdik, bekliyoruz ve bekleyeceğiz... Av örneği günümüz dünyasından her ne kadar uzak görünse de bize ilettiği mesaj aynı. Onlarda avdan eli dolu dönmek nasıl bir güç göstergesiyse, bizde de dolgun bir maaş gücün sembolü haline geldi. Erdem, sadakat veya dürüstlük insanı insan yaparken, para onların yerini aldı. Hatta öyle ki mutluluk ölçütünü parayla sınırlar olduk... Yani bizi biz yapan ahlaki değerleri hiçe sayıp, sadece elde edeceğimiz faydaya odaklanıyoruz. Bunların hepsi kendimize bile yabancılaştığımızın göstergesi değil mi? Yazarın kullandığı 'maliyet-fayda analizleri' terimi ise beni en derinden etkileyen şey oldu. Örneğin, evleneceğimiz insanı seçerken bile bunun bana getirisi ne olur diyerek yola çıkıyoruz. Yeni bir ortama girdimizde, bir şeylerin ileriye dönük getirisini planlayarak birileriyle daha yakın bir iletişime giriyoruz veya bir çıkar elde edemeyeceğimizi fark ettik mi hemencecik uzaklaşıyoruz. Aslında demek istediğim normalde vefalı, her zaman destekçimiz olacağına inandığımız insanlar etrafımızda olsun isterken, ölçüt değişti: Çıkar ilişkileri... Peki, bizler birer maliyet-analiz yapan bireylere dönüştüysek bunun suçlusu kim? Cevap oldukça net: Ekonomi. Ekonominin varlığıyla ortaya çıkan kapitalist sistem bizi kendimize bile yabancılaştırıyor. Yaptığımız seçimlerde bile biz farkında olmadan hissettiriyor kendini... Normal hayatında oldukça saygılı, sıcakkanlı yani iyi bir insan kıstaslarına uygun olan bireyler bile iş hayatında avı için gözlem yapan bir avcı sinsiliğinde iş arkadaşlarını izleyip, en itibarlı yere gelmeye çalışıyor. Normalde cana yakın tavırlarıyla dikkat çeken bir insan nasıl olur da bir canavara dönüşebilir? Söz konusu para, itibar veya güç ise insanların şekilden şekle girmesini normal karşılamamız gerek günümüzün materyalist dünyasında... Bahsettiğim 'bencilleşme' ve 'kendimize yabancılaşma' sorunlarına çok farklı bir bakış açısı sunan Rosceo'nun bu eserini okurken kendinizi hem bu sisteme kızarken hem de sistemin bilincine varıp Tesirinden hala nasıl kurtulamadığınızı düşünürken bulacaksınız. Benim bu konudaki naçizane düşüncem ise şöyle; ilk çağlarda bile belli bir ekonomik yapılaşmanın olduğunu düşünürsek, şu an ekonomiye dayalı problemler yaşıyor olup, etkilerinden kaçamıyor oluşumuz gayet normal.