YÜKSEK AHLAK AŞKINA!

Adalet, hakkaniyet, genel ahlak gibi kavramlar her çağda olduğu gibi günümüzde de sık sık tartışılan, kimi insanların ağzından hiç düşmeyen bir özellik taşır. Yani politikadan tutun hukuka, oradan hayatın hemen hemen her sahasına indirgenebilecek, uygulanabilecek bir yapıları vardır bu kelimelerin. Kişiden kişiye değişen karakterlerinin yanında, zamana ve duruma göre de belli bir kimse için farklı bir anlama gelebilirler. Bütün bunların altında yatan sebep ise hiç şüphesiz bu kavramların belirlenmiş bir anlamlarının olmayışıdır. Mesela adaletin binlerce tanımı yapılabilir, yapılmıştır da. Hakkaniyetin gerçekten ne olduğuna, genel ahlakın ne anlama geldiğine, hatta bunların olup olmadığına dair sorularla karşılaşmak da bu çerçevede gayet doğal karşılanmalı. Bir de meşruiyet kavramı vardır ki bunun anlamı biraz daha belirgindir. Bir siyasi sistemin aktörlerini düşünecek olursak mesela, bunlar açısından meşruiyet, o ülke toprakları üzerinde yaşayan insan topluluğunun rızası, kabulu olacaktır. Yani o sistem içinde devlet eliyle yapılanlar hep halka, halkın kabulune dayandırılacaktır. Aksi takdirde devlet, temel varoluş sebebini yitirecek, yapı ve köken itibariyle sorgulanmaya başlanacaktır. İşte bu noktada karşımıza devletin belli başlı birkaç parçasından biri çıkar ki, o da yargıdır. Nitekim devletin her faaliyeti gibi yine yargılamanın da dayanağı, yani meşru sebebi halkın kendisi olacaktır. Bu noktada da kural olarak, bir ülke toprakları üzerinde hakimiyet devletin olacaksa, o zaman yargı da sadece ona ait olacaktır denebilir. Peki bir devletin başka bir devletin egemenlik sahasına girip, orada bir mahkeme kurması neye dayandırılacaktır? Bu soru Nuremberg Duruşması'nın en can alıcı noktasını oluşturur. İnsanlığın görüp görebileceği en ağır savaşlardan biri yeni bitmiş. Bir kıtanın yıkıntıları arasından, harabeye dönmüş kentlerden birine giriyoruz, Nuremberg'teyiz. Amerikalılar burada mahkeme kurmuşlar. Savaş boyunca kendi ülkelerinin kanunlarına dayanarak hüküm vermiş Alman hakimlerinin yargılandığı bu süreçte aklımıza bazı sorular takılmıyor değil. Kanunların neyi buyurduğunu bir tarafa bırakacak olursak, bu hakimler hangi suçtan yargılanıyorlar? İşleri olan Alman kanunlarını uygulamaktan mı? Bunun yanında, bu yargılamanın neye dayandığı, hangi zeminde meşruluk kazandığı ise en karmaşık soruların kaynaklandığı nokta. Şöyle ki, mesela günümüzde devletler üstü bazı yapılanmalar var, Birleşmiş Milletler gibi, Avrupa Birliği gibi. Bu mahkemeyi gören, insan haklarının ihlali gerekçesiyle Birleşmiş Milletler olsaydı ya da Avrupa Birliği Adalet Divanı el koysaydı duruma belki de bu meşruiyet çıkmazı hiç oluşmazdı. Yani, bir devletin başka bir devlet toprakları üzerinde hiçbir geçer sebep olmaksızın böyle bir yargılamaya girişmesi meselesi, evet, kabul edilebilir olmayabiliyor. Suç doğası itibariyle kanuna aykırılıktan işlenir, burada ise "kanun adına" verdikleri hükümler dolayısıyla suçlanıyor yargılanan hakimler. Suç kavramının da burada, aynı adalet gibi, genel ahlak gibi soyutlaştığı ve sahip olduğu kesin anlamını kaybettiği görülüyor. Mahkemede savcının "Yargılananlar, burada, başkalarına vermeyi esirgedikleri adaleti alacaklar." şeklindeki sözlerinden de yola çıkılarak aslında adaletin burada, kanunların öngördüğü düzenlemeler zemininde yerine getirilen değil de, daha genel ve daha soyut bir kavram olduğu anlaşılıyor. Ve bu sözler aynı zamanda mevcut meşruiyet krizini de sonlandırıyor gibi. Çünkü, eğer adaleti kanunların oluşturduğu dar ve teknik perspektiften değil de, genel ahlak ve yüksek insanlık değerleri gibi çok daha genel ve soyut kavramlar üzerinden düşünürsek, aslında işlenmiş olan suçun da bu kavramlara aykırılıktan dolayı var olduğu görülebilir. Tabii bu tip bir savunmayla işin içinden ne kadar çıkılabilir, tarihte kendine yer edinmiş en büyük sorunlardan biri olan meşruiyet krizi ile ne ölçüde baş edilebilir, orası çok fazla tartışma gerektiren bir konu. Nuremberg Duruşması'nda, aynı meşruiyet gibi, üzerinde durulacak daha pek çok mesele olmasının yanında bir de, yargılanan hakimlerden birinin avukatının yapmaya çalıştığı bir şey var ki, ona da değinilmeden geçilemezdi herhalde. Çoğumuzun aklına Naziler deyince bütünüyle Alman milleti gelir, Nazi yönetiminin yaptıklarını sanki bütün Alman milletinin icraatiymiş gibi görürüz. İşte bu yanlış algıyı yıkmak için avukatın verdiği uğraş ise filmin bir diğer can alıcı noktası. Avukat davaya dört elle sarılmıştır. Fakat amacı vekili olduğu kimseyi aklamaktan ziyade, Alman milletini aklamak ve Alman milletinin tümünün, Nazilerin yaptıklarıyla sorumlu tutulamayacağını göstermek. "Burada bir milletin yargılandığını" bağırırken anlıyoruz ki artık o da bütün bir milletin savunucusu konumundadır, davanın boyutu değişmiştir. Yargılananlar artık yalnız hakimler değil, aynı zamanda bütün Almanlardır. Hukukun üstünlüğünü ise son bir nokta olarak ve filmin temelinde yatan esas olarak ele alabiliriz. Burada hukukun hangi şartlar altında olunursa olunsun hep en üstün olduğu mesajı iki türlü çıkartılabiliyor. İlk olarak baktığımızda, yargılanan hakimler aslında hukukun üstünlüğü prensibine göre hareket ederek, içinde bulundukları koşulların getirdiği sınırlama ve engellemelere rağmen kanunları uygulamışlardır. Bir nokta daha var ki, Nazi yönetiminin hüküm sürdüğü dönemde kanunların getirdiği düzenlemelere bakmaksızın, onları vicdani muhakeme süzgecinden geçirmeksizin uygulamak aslında radikal manada bir hukukun üstünlüğü ilkesi olarak da görülebilir. En azından duruma bu açıdan yaklaşıldığında, buradaki hususun hukukun üstünlüğünü esas almaktan ziyede yönetimin insan haklarını ihlal eden eylemlerine ortak olmak olduğuna dair bir ithama karşı da bir savunma oluşturulabiliyor. İkinci olarak ise, Alman hakimlerinin Rus tehlikesi yaklaşırken ağır cezalara çarptırılmasının, Almanlar arasında Amerika'ya karşı zaten var olan rahatsızlığı daha da büyütebileceği noktasında Amerikan hükümetinin endişelerine bakmak gerekir. Bu korkularından dolayı Amerikan hükümetinin mahkeme hakimine, sembolik cezalarla olayın geçiştirilmesi hususunda verdiği direktiflere rağmen hakimin, yargılananlara kanunun öngördüğü şekilde en ağır cezaları vermesi de yine hukukun üstünlüğüne işaret eden bir durum olarak karşımıza çıkıyor. Hukukun üstünlüğü ilkesine bağlı kalan hakim verdiği kararla bir nevi, adaletin ülke çıkarlarına kurban edilmesinin karşısında durmuştur. Yargılanan hakimler de, adaletin siyasi iktidarın çıkarlarına kurban edilmesi ile hazırlanan kanunları uygulamışlardı halbuki. Bu durumun onlar için hukukun üstünlüğü olduğu savunulursa eğer, hukukun üstünlüğü kavramının da aynı başta saydığımız adalet gibi, genel ahlak gibi soyutlaşabildiğini ve belirsizleşebildiğini söylemek hiç de zor olmayacaktır.