Thema Regium, Johann Sebastian Bach'ın Müzikal Sunu'sunda kullandığı melodi. Bu yazıya, müziğin hepimizin hayatının bir parçası olduğunu belirterek başlamak istiyorum. Serviste, molalarda, metroda, otobüste, kısacası bulabildiğimiz her boş vakitte müzik dinlemeyi seviyoruz. Dinlediğimiz müziğin türü farklı olsa da, ortak paydada müzik, hepimizin kişiliğini şekillendirmede önemli bir rol oynuyor. Şehirde yaşayan çoğu insan gibi, ben de bulabildiğim bütün boş vakitlerde müzik çalarımdan müzik dinlemeyi ihmal etmemeye çalışırım. Zaman zaman müzik kütüphanemi güncellerim ve bu güncellemelerde dinlediğim müzik türünü olabildiğince değiştirmeye çalışırım. Geçmişte dinlediğim müzik türlerine baktığım zaman, müzik anlayışımdaki değişimin, günümüz müziğinin tekniklerine ve melodilerine katkıda bulunan klasik müziğe doğru olduğunu söyleyebilirim. Farklı dönemlerden farklı bestecilerin farklı stillerini dinlemenin ve bunları karşılaştırmanın ilgi çekici olduğunu fark ettiğimde, klasik müzikle bir dinleyici olarak ilgilenmeye başladım. Barok dönem bestecilerinin günlük hayatımızda yer etmeyen bestelerini böylece tanımış oldum. Bu tür besteler, Barok müziğin özelliklerinin radikal bir boyuta taşınması dolayısıyla ortalama insanların estetik algısının sınırlarının dışında kalıyordu ve bu sebepten dolayı bu besteleri anlamak için biraz müzik bilgisinin yanında bestenin arka planındaki hikayenin bilinmesi gerekiyordu. İşte Bach'ın Müzikal Sunu'suyla böyle tanıştım. Müzikal Sunu'yu küçük çaplı araştırmalarım sonucunda bulduğumda Müzikal Sunu'nun daha önce dinlemediğim bir beste olmasından ötürü içimde bir heyecan vardı. Besteyi baştan sona dinledikten sonra bu heyecanın söndüğünü ve yerini şüpheye bıraktığını söyleyebilirim. Aklıma hep aynı soru takılıyordu: Bach bu bestesindeki kanonlarda ve füglerde neden sadece bir melodi kullanmıştı? Herhalde daha önce bir melodinin bestenin parçalarında bu kadar çok ve benzer şekilde kullanıldığı bir beste dinlemediğim için Bach'ın bu fikri bana biraz garip gelmişti. Bir melodinin ya da parçanın varyasyonlarının paketlenerek çalındığı diğer bestelerin (örneğin Brahms'ın Paganini'nin Yirmi Dördüncü Caprice'i üzerine yazdığı varyasyonlar) aksine, Bach'ın bu sunusu aynı melodinin neredeyse aynı şekilde tekrarı gibi geliyordu kulağa. Bu, bende bir araştırma isteği uyandırmıştı ve bu araştırmanın sonucunda bestenin aslında duyulduğundan çok daha derin ve karmaşık olduğunu fark etmiştim. Bestenin yapılma sebebini kısaca anlatmakla başlamak hiç de fena olmayacaktır. Bach, 1747'nin baharında Potsdam'da Prusya kralı, Kral Büyük Friedrich'i ziyaret eder. Bu ziyaret Bach'ın oğlunun kralın sarayında müzisyen olması ve Bach'ın doğaçlama müzik yapmadaki uzmanlığı dolayısıyla gerçekleşir. Bu ziyaret sırasında, aynı zamanda müziğin gelişmesini destekleyen bir kral olan Friedrich, Bach'a doğaçlama müzik yapması için karmaşık bir melodi verir ve Bach'ın çalması gereken füglerin ve kanonların zorluğunu gitgide artırır. Bach, altı sesli füge kadar başarıyla çalar ve son beste için Kral Friedrich'ten izin ister. Leipzig'e döner ve Müzikal Sunu'nun ana melodisini, Thema Regium'u, besteler. İki ay içinde sunuyu tamamlar ve sunuya Latince "Regis Iussu Cantio Et Reliqua Canonica Arte Resoluta" notunu düşer. Bu not, "Kral tarafından verilen tema eklemeler yapılarak kanonik stil bağlamında çözülmüştür." anlamına gelir ve bu dönemin müzikal bir türü olan "ricercar"ın bir akrostişidir. Bundan anlaşılacağı üzere, Müzikal Sunu, estetik bir standardı yakalamaktan çok müzikal bir yapbozun parçalarını doğru yerlere koyan bir bestedir. Bach'ın düştüğü notun bile bir kelime oyunu olduğu dikkate alınırsa, bestede estetik güzellikten çok akıllıca düşünülmüş müzikal oyunlar olduğunu anlamak kolaydır. Bu müzikal sunuda bu düşüncemi anlatan örneklerden biri canon canrizans formatında bestelenen bir kanondur. İlk dinleyişte gayet basit duran bir melodiyi anımsatan bu kanon aslında ilginç bir özelliğe sahiptir: Aynı melodi aynı anda hem düz bir şekilde hem de tersten çalınmaktadır. Bu bilgi ışığında kanon tekrar dinlendiğinde, tersten aynı anda çalındığında kendisiyle harmoni yapacak bir melodinin özel bir durum olduğunu fark etmek, insana güzel bir estetik haz veriyor. Dolayısıyla bu kanonu tekrar tekrar dinliyorsunuz ve her seferinde, bir öncekine kıyasla daha az olsa da, o estetik hazzı yaşıyorsunuz. Vermek istediğim bir diğer örnek ise Canon Per Tonos olarak adlandırılan başka bir kanondur. Bu kanon öyle bir ayarlanmıştır ki ses, kulağa, sürekli inceliyormuş gibi gelir. Hatta ses, kanon aynı yapıda devam ettirildiği zaman da aynı etkiyi devam ettirir. Bu müzikal numara, bazılarının bu kanona "bitmeyen kanon" ismini vermesine de yol açmıştır. Ben bu kanonu, "Shephard Tone" olarak bilinen ve sürekli incelen bir ses izlenimini veren bir dizi sinüs dalgasıyla ilişkilendirdim ve parçayı bu ilişkilendirme sonrasında bir daha dinledim. Uygulanan müzikal tekniğin karmaşıklığının böyle basit bir duyusal yanılsama doğurmasını o günden beri şaşırtıcı bulurum. Müzikal Sunu, küçük çabalarım sonucunda bana sadece estetik haz vermekte kalmamış, aynı zamanda önemli bir şeyin farkına varmamı da sağlamıştı. Müzik her zaman sadece kulağa hitap etmek zorunda değildi; müziğin içine saklanmış entelektüel yapbozlar ve referanslar da bir parçayı estetik olarak güçlü kılabiliyordu. Bunun farkına vardığım zaman bütün müzik kütüphanemi de gözden geçirdim. Bütün besteler üzerine okudum, bestelerin bestelenme amaçlarını ve tarihlerini, müziğimi dinlerken dikkate aldım. İnsan bunu yapınca, müziği sanki başka bir seviyede dinliyormuş gibi hissediyor. Müzikal Sunu hakkındaki izlenimlerimi olabildiğince aktardığımı umuyorum ve sizin de bu sunuyu bir gün dinleyeceğinizi umarak yazımı bitiriyorum. Ünsal Öztürk