HAYATTAN ALINTILAR

"Merhaba, Toprak," diye sesleniyor usulca. "Merhaba, Tolunay. Demek geldin? Ne kadar kocamışsın. Saçların ağarmış. Değnekle yürüyorsun üstelik." "Evet, yaşlanıyorum. Bir yıl daha geçti, sen de, Toprak, sen de bir hasat daha geçirdin. Bugün ölüleri anma günü."* Hayatı kimin için yaşarız? Kendimiz için mi? Sevdiklerimiz için mi? Bu, kalemine hayran olduğum Cengiz Aytmatov'un Toprak Ana kitabını okurken aklıma gelen sorulardan sadece biri. Herkesin kendisini dünyanın merkezinde sanma yanılgısında olduğu bu günlerde okuma şansına sahip olduğum Toprak Ana, birçok acı gerçeği insanın yüzüne vuruyor. Ve hayır, insanlar kendileri için yaşamaz; bilakis birbirleri için yaşarlar. Birey hiçbir şey ifade etmez başkalarına faydalı olmadıkça ve dahi hayatta kalamaz tek başına. İşte bu yüzdendir ki, toplum daima bireyden önce gelir ve sizin kaybınız veyahut varlığınız toplumu öyle pek de derinden etkilemez. Hikayenin ana kahramanı Tolunay'ın hikayesini kendi ağzından dinliyoruz. Hikayesini anlattığı sıralarda saçlarına aklar düşmüş, beli bükülmüş bir ihtiyar Tolunay, halkı için direnen bir lider, varı yoğu, her şeyi, toprak olan bir emekçi, yıllar yılı kocasının yasını süren bir dul, üç oğlunu da savaşa kurban vermiş bir ana, canından çok sevdiği gelinini doğumda kaybetmiş bir kadın, torunu Canbolat için ayakta kalan, tüm zorluklara göğüs geren bir nine. Kısaca; o bir insan. Tolunay'ın acısı ve sevgisi, ve elbette ki, insanlığı hikayesinde ilerledikçe sizi kendine hayran bırakıyor. İçinizde ayrım yapmaksızın tüm insanlığa karşı bir sevgi büyüyor, büyüyor ve büyüyor. Tolunay gibi tüm dünyayı kucaklamak; her şeyi, herkesi affetmek istiyorsunuz. Belki yapıyorsunuz, belki yapamıyorsunuz, belki de yavaş yavaş daha iyi, daha uyumlu, daha sevecen, daha faydalı bir insana doğru evriliyorsunuz. Fakat ne olursa olsun, insanlara artık daha anlayışlı yaklaşıyorsunuz; tıpkı Tolunay'ın Aliman'a olan yaklaşımı gibi. Daha bir alçakgönüllü, daha bir hoşgörülü, daha bir saygılı bir insan olup çıkıveriyorsunuz. Artık biliyorsunuz ki, herkesten öğrenecek, onlarla paylaşacak çok şeyiniz var. Tolunay'ın insanı kendine hayran bırakan dirayeti, insanı türlü türlü düşüncelere sevk ediyor. Hayatınızı, kendinizi, varlığınızı sorguluyorsunuz. Ben niye varım? Niye yaşıyorum? Niye buradayım? Niye taş, toprak, ot olarak değil de insan olarak varım? Var olmamdaki amaç ne? Düşünmekten başınıza ağrılar giriyor. Kendinizce bir şeyler buluyorsunuz, sonra kendi kendinize kendi krinizi çürütüyorsunuz. Kafanızda yazıp çizip siliyor, yapıp yapıp bozuyorsunuz. Bir türlü istediğiniz gibi olmuyor. Kafanızda bin bir türlü soru. Her biri diğerinden daha çetre lli. Eskisi gibi olmaya unutmaya çalışıyorsunuz ama na le! Zaman nasıl bir nehir gibi geriye doğru akmıyorsa siz de unutamıyorsunuz. Aklınıza gelen hiç bir soru, hiç bir kir öylece kayboluvermiyor; zihninizde beliren hiçbir kıvılcım hemencecik sönüvermiyor. Beyin fırtınanızda soru, soruyu doğuruyor ve geçmişinizi sorgulamaya başlıyorsunuz. Kime, neye yararım oldu bu dünyada? Yoksa bunca zaman boşu boşuna mı var oldum bu yeryüzünde? Pişmanlıklarınız gözünüzün önüne geliyor birer birer. Herkes gibi bir şeylerden pişmansınız ve geçip gitmiş olsa da de size hala acı veriyor geçmişiniz. Velev birilerinin zoruyla yaptıklarınız, velev cesaretinizi toplayıp yapamadıklarınız; velev ağzınızdan kaçırıp dedikleriniz, velev dilinizin ucuna gelmesine rağmen diyemedikleriniz. Pişmanlık, maalesef ki, fayda vermiyor. Kitap aklınıza birçok düşüncenin üşüşmesine, aklınıza getirmek istemediklerinizin zihninizin gündemine oturmasına neden oluyor. Fakat bildiğiniz gibi, düşünmek ve sorgulamak insanı insan yapan en temel öge. Fikir üretmekten hiçbir zaman zarar gelmez. Bu nedenle Tolunay'ın hikayesini öğrenmek ve ondan kendi payımıza düşeni almak herbirimizin en doğal hakkı ve en gerekli ihtiyacı. Fikir üretmeniz ve bu kirleri diğer insanlarla paylaşarak dünyamızı aydınlatmanız dileğiyle... "Yalnız ikimiz varız burada: sen ve ben, başka kimseler yok. Hayatımı baştan sona biliyorsun zaten. Ama bugün anma günü. Savankul'un, Kasım'ın, Muslubeg'in, Caynak'ın, Aliman'ın anıları önünde eğiliyorum bugün. Yaşadıkça hatırlayacağım onları. Vakti gelince Canbolat'a her şeyi anlatacağım. Kafası bizim kafamız, yüreği bizim yüreğimiz gibiyse, o da anlayacak. Ama ya ötekiler? Ya dünyanın diğer insanları? Onlara da seslenmeliyim. Onların yüreklerine nasıl ulaşabilirim? "Güneş sen gökyüzünde parlarsın, dünyayı çepeçevre sararsın, sen anlat onlara. "Yağmur bulutu, aydınlık yağmurlar gönder insanlara, her damlanla onlara anlat. "Toprak, Toprak Ana, göğsüne bastır bizi, dünyanın her köşesindeki insanları besle. Anlat onlara, sevgili toprak, anlat onlara." "Hayır Tolunay. Sen anlat... Sen insansın. Her şeyin üstündesin. Her yaratıktan akıllısın. ** Sen insansın. Sen anlat!" * Cengiz Aytmatov. Toprak Ana, (Çev. Ülkü Tamer), İstanbul, Varlık Yayınları, Aralık 1969: 5. ** Cengiz Aytmatov. Toprak Ana, (Çev. Ülkü Tamer), İstanbul, Varlık Yayınları, Aralık 1969: 145-146.