ELEŞTİRİ VE DENEME AYRILMAZLIĞI

Eleştiriyi benliğinden bir parça olarak görmek gerektiğini söyler tüm yazarlar. Eleştirinin; hayatın en önemli olgularından biri olduğu şüphesizdir. Yaptığınız işi daha iyiye, kusursuza en yakına, yaptığınız hataları düzelterek ulaştırabilirsiniz. İnsan gözü; yaptığı işi bir süre sonra objektif değerlendiremez. Yanlışları tekrarlayarak normalleştirir, aslında tamamen tersine işleyen bir durumu doğruymuşçasına sürdürebilir. İşte eleştiri; tam olarak burada devreye girer. İnsanı bakamadığı yerden görmeye iter, insana sahip olmadığı bir bakış açısı kazandırır. Böylece her açıdan kusursuzlaşma süreci başlamış olur. Bence; "İnsan eleştiriyi alabildiği ölçüde insandır, uygulayabildiği ölçüde de sanatçıdır." Elbette her zaman eleştiriler aynı yapıcılıkta olmayabilir veya çok farklı sosyo-kültürel altyapıya sahip insanlar tarafından yapılmış da olabilir. Her dilin, her ulusun da; birikmiş kültürüyle ve diliyle birlikte yoğrulmuş bir eleştiri anlayışı vardır. T. S. Eliot'ın da değindiği gibi "Her ulusun yalnız yaratma biçimi değil, eleştirme biçimi de vardır kendine göre; hatta her ulus eleştiri alışkanlıklarının yetersizliklerine, sınırlarına yaratıcı dehasınınkilerden daha kayıtsızdır. Fransız dilinde yazıla gelmiş bir yığın eleştiri yazısından, Fransız'ın eleştiri yoluyla yöntemini biliriz, ya da bildiğimizi sanırız." İşte denemenin en önemli özelliklerinden birisi de bu etkilerin hepsini benzersiz bir şekilde, yazarına has taşımasıdır. Denemelerin en güzel yanı; insana edebi sınırlar içerisinde dilediğince yaşama özgürlüğü verir. Roman farklıdır mesela; belli sınırlar içerisinde barınmak zorundadır; başında, sonunda mutlak bir bütünlüğü barındırmazsa roman olmaktan çıkar. Ancak deneme; insanı alabildiğine rahatlatan bir yazıdır. Benim düşünceme göre denemelerin ya kısa kısa ve anlaşılır ya da uzun ve karmaşık ve anlaması zor olmasının temel sebeplerinin başında bu gelir. İşte eleştirilerin en çok yakıştığı yer de denemelerdir bana göre. Çünkü yazar fikirleriyle oyuncak gibi oynar, evirir çevirir, sonunda bir tatlı şeklinde sunar okuyucuya. Hedef kitle de eleştiriyi daha iyi anlar böylece. Karışık gözükse de basit gözükse de anlatılmak istenen birkaç cümlenin şemsiyesi altında anlatılır. Hatta samimi bir itirafta bulunmam gerekirse; deneme yazılarını çok fazla inceleme fırsatım olmadığı zamanlarda içeriğini belli bir kısmını okuyarak çıkarırdım. Tembellik bir yana, insanın hayal dünyasını gerçek anlamda geliştirmeye zorlayan bir jimnastik yöntemi bu benim için. Eleştirinin bir başka güzel tarafıysa, yazdığınız her düşüncenin(tutarlı ve mantıklı olduğu sürece) içinden "Bu benim yorumum" diyerek sıyrılabiliyor olmanızdır. Bir yandan da okumayı keyifli yapan şey zaman zaman aşırıya kaçan eleştirilerdir. Öte yandan; en başta da değindiğim konuya dönersek, eleştiri bir yaşam tarzı yansımasıdır ve çoğunlukla gelenekten beslenip geleceği şekillendirir. Hayatta çok kez hataya düşebilir insan, ancak her defasında ders çıkardığı takdirde ilerleyebilir. Tıpkı tarih gibi... Uluslar; geçmişte yaşadıklarından pay çıkarıp, ona göre davranmalılardır, ulusların dilleri de yazıları da bu unsurları göz ardı edemez tabi ki. Bir bütün olarak ele alırsak eleştiri; insanın geçmişinden parçalar alır, bugününü gösterir ve geleceğini şekillendirir. İçerisindeki deneme ruhuysa bizleri rahat anlatmaya ve okuyanı da rahat anlamaya sevk eder. İçerisindeki mesafeleri yok eder, yaşandığı, gözlemlendiği dönemi yansıtır ancak asla o dönemle ilgili kesin bilgiler veremez. Denemeler; makale gibi tarihin keskin sayfalarında veya hukuki dosyalarda yer bulamaz, kişiseldir, belli bir kişi veya zümreye ithaf edilmiştir, ancak tüm insanlarının kendinden bir şeyler bulup ders çıkarabilmesine oldukça elverişlidir. Benim hayatımda denemeler; öyküden veya romandan çok sonra tanıştığım bir tür olmuştur. Ancak rahatlıkla söyleyebilirim ki kendimle ilgili özeleştiri kabiliyetimi, olaylara farklı açılardan bakmayı ve de birbiriyle alakasız bakış açılarına saygılı ve objektif olmayı denemeler sayesinde öğrenmişimdir. Emre Sarıgedik