Franz Kafka / Şato

Bürokrasiden Doğan İktidar - Birey İletişimsizliği ve Ulaşılmazlık Üzerine İnternetteki yorumlara, hakkında yazılan makalelere veya köşeyazılarına göz gezdiren çoğu kişinin, Kafka'nın tanımlanması ve anlaşılması çok zor, melankolik ve karanlık bir birey olduğu izlenimine kapılacağını ve bunun okuma istekleri üzerinde olumsuz bir etki yaratacağını söylemek mantıksız olmaz. Fakat kendi açımdan konuşacak olursam, Kafka okumaya başlamadan önce yazarın kişisel özelliklerinin eserlerine büyük ihtimalle yansıyacağı, dolayısıyla eserlerinin çok katlı, çözümlenmesi zor, bireysel problemler aracılığıyla toplumsal problemlere ışık tutma ihtimali olan alt metinlerle ve alegorilerle dolu olacağı gerçeğini fark etmem okuma hevesimin bir kat daha artmasına neden oldu. Daha önce hakkında ödev yazdığım Babaya Mektup'u inceledikten sonra Kafka'nın babasıyla olan ilişkisinin temel taşları olan otoriteyle ve iletişimsizlikle alakalı büyük problemleri olduğu kanısına varmıştım. Şato'yu okumaya başladığımda da bu iki kavramın eserdeki yeri üzerine yoğunlaşmaya karar verdim ve her ne kadar Kafka eserini bitirmeden hayatını kaybetmiş olsa da okuma sürecini bitirdikten sonar Şato'nun da bu iki kavram üzerine temellendirilmiş olduğuna kanaat getirdim. Romanın başında bilmediği küçük bir köye yeryazımcılık yapmak için gelen K. isimli (Kafka bu ismi pek çok romanında kullanmıştır. Genel kanı bu ismin muhtemelen kendi isminin bir kısaltması olduğudur) karakter romanın ana karakteridir. Köye geldiği anda yerden yüksekliği ve hacmi yüzünden (Ulaşılmazlık burada devreye girer. Şatonun bu özelliklerini ve toplum üzerindeki etkilerini ele aldığımda, alt ve orta tabakaya şatonun ve mensuplarının onlardan daha üstün ve ulaşılmaz olduğunu kabul ettirmede büyük rol oynadığını düşündüm) görülmemesi imkansız olan şatoyu gözüne kestiren K. roman boyunca oraya ulaşmaya çalışır ve hikaye onun bu uğraşı etrafında kurgulanır. Fakat yeryazımcılık mesleği, statüsü gereğince K.'yı toplumun tam orta tabakasına yerleştirir ve K. toplumda ne şatoya girebilmesini sağlayacak, ne de alt tabakada yer almasına neden olacak bir statüye sahip olur. Statüsü ve bürokrasi gereği önemli şato görevlileriyle hiçbir türlü iletişim kuramayan K.'nın tam anlamıyla arada sıkışıp kaldığını söylemek mümkündür. Bana göre bu arada kalmışlığın ve iletişimsizliğin temel nedeni Kafka'nın neredeyse her metninde eleştirdiği bürokrasidir ve bu durum K.'nın bir kimlik bunalımı yaşamasına neden olur. K.'nın şatoya ulaşmayı bu denli istemesinde ve bu amaç doğrultusunda kurduğu ilişkilerin şekillendirilmesinde en büyük rolü oynayan faktörler onun şato tarafından tanındığında bireyleşeceğini ve özgürleşeceğini düşünmesidir. İletişimsizlik ve ulaşılmazlığın K.'nın hikayesi üzerindeki etkisi bir yana, romanda dikkatimi çeken bir diğer unsur köylülerin otoritenin ulaşılmazlığını kabullenmeleri ve K. ya ulaşılmazlığı yenme mücadelesinde yardım etmeyişleri ve otoriteye boyun eğmeyen kişilerin bedeli dışlanmakla ödeyişleri oldu. Bu noktada romanı sosyolojik açıdan değerlendirdim ve Kafka'nın Marksist görüşte yer alan yabancılaşma ve yanlış bilince sahip olma kavramlarını köylüler çerçevesinde incelemiş olabileceğini fark ettim. Otoritenin çizdiği sınırların asla dışına çıkmayan, otorite ile yüz yüze görüşmenin imkansız olduğuna inanan ve aksini düşünenleri dışlayan köylülerin içselleştirdikleri otorite çerçevesinde sorgulama ve eleştirme yeteneklerini kaybettiklerini düşündüm. Köylüler, roman boyunca köy sınırları dışındaki her gerçeğe ve her kişiye sırt çevirirler ve bu durumun kişisel ilişkilerine de yansıdığını görmek mümkündür. K.'nın otelcinin karısıyla yaptığı bir konuşma, köylülerin sindirilmişliğine bir örnek olarak verilebilir. Ağa olan Klamm tarafından terk edilmiş olmanın acısını yıllardır yaşayan otelcinin karısı, sorunlarının Klamm ile konuşmak ile çözüleceğini belirten K.' ya verdiği, bunun imkansız olduğuna yönelik tepkisinin, köylülerin otorite karşısındaki pasifliğini ve iktidarın ulaşılmaz oluşunun bireysel hayatları da kötü yönde etkilediğini gösterdiği söylenebilir. Sonuç olarak, her ne kadar Şato'yu da Kafka'nın diğer eserleri gibi birkaç sözcükle nitelendirmek mümkün olmasa da, eser genel olarak bürokrasiden doğan ulaşılmazlık, iletişimsizlik ve sosyal statüsünden dolayı arada sıkışıp kalmış, kimliğini yitirmiş bir insanın bireyleşme ve özgürleşme mücadelesini anlatan bir roman olarak tanımlanabilir. Tamamlanmamış olmasına ve K.'nın hikayesinin sonunu öğrenemememize rağmen, Kafka'nın eseriyle nereye varmaya çalıştığını görmenin mümkün olduğu söylenebilir. Bana göre, Dönüşüm romanında da olduğu gibi, Kafka Şato'da da dışlanmışlığı, alt-üst ilişkilerini karşısına almakta ve dolaylı yollardan onlarla savaşmaktadır. İlginç olan, Kafka'nın bu savaşı "Kafkaesk" adı verilen kendine has karamsar alaycılığı ile yapması. Birey, otoriteye karşı verdiği savaş sonucu başarılı olamaz ve sonunda ya ölür (Dönüşüm'de Gregor Samsa'ya olduğu gibi) ya da kaybolur gider (Fikrimce büyük ihtimalle K.'da kaybolup gidecektir). Tıpkı Kafka'nın hayatı boyunca babasına karşı verdiği otorite savaşından dolayı genç yaşta yitip gitmesi gibi.