İLİZYON

Kontrol bir ilizyondur. Kontrol algısı kibirli insan zihninin bir yanılgısından ibaret, gerçek ise hiçbir şeyin üzerinde kontrolümüzün olmadığı. Bir bahçıvan olduğunuzu hayal edin, size bir bahçe tahsis edliyor ve bu bahçeyi rönesans tablolarından fırlama pastoral bir cennete dönüştürmeniz isteniyor. Çeşit çeşit çiçekler ve ağaçlarla donatıyorsunuz bahçeyi, her bir bitkinin her bir yaprağına kadar düzenliyorsunuz. İsterseniz dünyanın en iyi bahçıvanı olun, isterseniz dünyanın en iyi genetik bilimcisi olun, çimlerinizin üzerinde yabanotları çıkmaya devam edecektir. Tohumları taşıyan rüzgarı engellemek için uzun duvarlar inşa edebilirsiniz, fakat şeftali ağacınızı didikleyen serçe için ne yapabilirsiniz? Tüm bahçenin üzerini bir kubbeyle kapatabilirsiniz, fakat bitkilerin köklerini talan eden böcekler için ne yapabilirsiniz? Olay şu ki, tüm kontrolün sizde olduğuna ne kadar inanırsanız inanın aslında bu inanç sadece bir yanılgıdan ibaret, bir sirk hokkabazının ucuz bir ilizyonundan farklı değil. Her zaman sistemin dışında hareket eden bir unsur vardır ve bunu engellemek imkansızdır. Bilim buna Kelebek Etkisi der, matematikte ise Kaos Teorisi alanı tamamen bu engellenemez unsurlarla cebelleşir. Çift eklemli sarkaç deneyinde sarkacı birebir aynı noktadan bıraksanız bile her defasında sarkaç belli bir aralıktan sonra farklı bir desenle hareket etmeye başlar. Tüm bu verilere rağmen hala kontrol için anlamsız bir hırsın içine gömülmüş durumdayız. Thomas Mullen, Saptırıcılar romanında bir zaman ajanının hikayesini işler. Gelecekte işler o kadar iyi gitmektedir ki geleceğin dünyası bir paranoyanın içine düşer ve bu mutlu sona ulaşılan tarih sürecinin değişmemesi için geçmişe ajanlar yollarlar. Kitabı okurken paranoyakça gelen bu tavırı hergün günlük hayatlarımızda sergiliyoruz. ABD hükümeti terörist örgütlerin tespiti için yıllık milyarlarca dolar harcıyor. On binlerce hükümet çalışanı her gün bilgisayarlarının başında tüm bir ülke nüfusunun verilerini kontrol etmeye çalışıyor. Her gün daha fazla önlem hayatımızı kısıtlıyor, güvenlik kameralarının donuk bakışları altında eğleniyoruz, çalışıyoruz, uyuyoruz. Buna rağmen teröristler hala klasik hedef-takip metotlarıyla yakalanıyorlar. Akıl almayacak kaynaklar harcanan sanal güvenlik algımız bizleri esir etmenin dışında hiçbir amaca hizmet etmiyorlar. Devletlerin başarısız olmasının sebebi ise bu kontrol ilizyonu. Hiçbir insan, kurum, örgüt ya da kaynak kontrole sahip değil. Bu tıpkı çocukken yapılan mahalle maçları gibi, arkadaşlarınızla ne kadar iyi oynarsanız oynayın tüm çabanız topun sahibi olan çocuğun annesinin onu eve yemeğe çağırmasına bakar. Fakat kontrolün imkansız olması başımıza gelen tüm facialara kucak açmamızı gerektirmiyor. Şu an yaptığımız şey, kolu kopan adamın kanamasını durdurmak yerine kopmuş kola yara bandı takmak. Adamın kolu her şekilde kopmuş olabilir, bir meteor bile adamın koluna çarpıp koparmış olabilir fakat önemli olan adamın kolunun nasıl koptuğu değil çünkü kontrol edemeyiz o faktörleri. Önemli olan adam kan kaybından ölmeden kanamasını durdurmak. Devletler hiçbir getirisi olmayan, insanların hayatlarını kısıtlayan amaçsız uygulamalara para akıtmak yerine dünyadaki açlığı, çatışmaları bitirmeye uğraşırlar ise bu paranoya ve korku imparatorluğu yerine barış ve refah dolu bir yarın mümkün olabilir. Kendini patlatacak bir ruh hastası her zaman olacaktır. Dünya da hiç bir problemin olmadığı bir ütopya varken bile bir ruh hastası ben gökyüzünün mavi olmasını değil mor olmasını istiyorum diye kendini patlatabilir. Fakat bir ruh hastasının ortaya çıkması bir ütopyada binde bir ihtimalken, üzeri kan ve sefaletle kaplanmış bir dünyada onda bir ihtimaldir. Sonuç olarak kontrolün imkansız olması her şeye fıtrat dememiz gerektiği anlamına gelmiyor. Bir kömür madeni durduk yere çökerse ve içindeki insanlar ölürse bunu fıtrat ya da kader olarak açıklamak aptallıktan öte bir durum değildir. Eğer madenin üzerine bir gök taşı düşerse işte o zaman bu kaderdir çünkü hiçbir tedbir böyle bir şeyi durduramaz. Buradan çıkarılacak sonuç, kontrol takıntısı hayatımıza paranoya ve huzursuzluktan başka bir şey getiremez. Bahçıvanı olduğunuz bahçeyi uzaya çıkarsanız bile bir felaket olacaksa bundan kaçamazsınız. Önemli olan tahmin edebileceğiniz sınırlardaki tedbirleri alabilmek.