Hiçliğin Derinliklerinde

Satranç, Stefan Zweig'in, bir solukta, elimden düşürmeden ve büyük bir heyecan ile okuduğum, işkencelere ve ruhsal baskılara maruz kalmış insanların iç dünyalarının derinliklerini anlamamı sağlayan etkileyici bir yapıtı oldu. Kitap, adını aldığı ve tarihte kraliyet oyunu olarak bilinen bir akıl oyunu üzerinden kurulan muhteşem bağlantı sayesinde toplumsal değerleri, karşıt iki karakteri ve o dönem çökmekte olan bir dünyayı ele almakla birlikte yazarın bir veda mektubu olma niteliği taşıyor. Baskı ve yalnızlık altında beklenmedik bir biçimde ortaya çıkan olağanüstü düşünce yeteneğinin, siyah ve beyaz olarak aynı masada buluşması ve hikayenin geriliminin bununla birlikte giderek artması Stefan Zweig'in son dönemlerinde yaşadıklarını, ruh halini ve intihara doğru giden umutsuzluğunu yansıtıyor. Yalnızlık temasının etkin olduğu hikayede, temellerin bir toplama kampında yaşanan insanlık dışı gözaltı ile atıldığını görüyoruz. Başlarda insani gibi görünen fakat kurnaz bir şekilde hazırlanmış bir sorgu yönteminin uygulandığı ana karakterimizin baskı altında verdiği psikolojik savaş, satırları hayretler içinde okumamıza neden olurken, o günün dünyasında yazarın hissettiklerini anlamamızı sağlıyor. Uygulanan yöntem fiziksel bir acı ya da şiddet içermemesine rağmen, aksine zekice düşünülmüş bir soyutlama, dış dünya ile bağları koparma ve hiçlik duygusunu derinlerde hissettiren psikolojik bir baskı içeriyor. Yazarın bu bölümde değindiği gibi "Yeryüzünde hiçbir şey insan ruhuna hiçlik kadar baskı yapmaz." Burada yalnızlık ve hiçlik duygusunun bir insana her şeyi yaptırabileceğini çünkü insanı insan yapan değerlerin özgürlüğü, etrafındaki insanlarla iletişimi ve paylaşımları olduğunu hatırlıyoruz. Elinden her şeyi alınan ve sadece bir kapı, bir yatak, bir koltuk ve bir leğen olan bomboş bir odaya kapatılan insanın, bir süre sonra sağlıklı bir biçimde düşünemediğini, karar verme mekanizmasının zayıfladığını ve hayatına devam edebilmesinin mümkün olmadığını gözlemliyoruz. Gelgelelim, ana karakterimizin sorgulanması için bekletildiği odada, gardiyana yakalanmadan odada bulunan paltolardan birinin cebinde fark ettiği kitabı almasıyla, insanların en umutsuz ve en zor zamanlarında bile bir nesnenin tabiri caizse tutunacak bir dalının olmasının onu her anlamda ne kadar güçlendirdiğini anlıyoruz. Bu durumu, bir çocuğumuz ana karakterimiz kadar derilenlerde yaşamamış olsak da, gitgide gücümüzün tükendiği zor zamanlarımızda bir nesneye ya da bir başkasına tutunmanın, onunla bir bütün olmanın, hayatı onunla daha anlamlı kılmanın ne demek olduğunu çok iyi biliyoruz. Yabancısı olmadığımız bu duygunun normalde olduğu gibi kitapta da bunun bizi hayata sıkı bağlarla nasıl bağladığını ve sarsılmaz bir direnme gücü verdiğini görüyoruz. Değinilen başka bir önemli nokta ise insanların bir dönem büyük bir coşkuyla bağlandığı, heyecandan dizlerini titreten değerlerinin bir süre sonra ölü bir noktaya gelmesiydi. Bir süre sonra eskisi gibi olmayan, sizi yeterince heyecanlandırmayan ve başladığınız hiçlik noktasına geri döndüğünüz bir örneğini düşünüyoruz. Vardığımız noktada bu durumun sebebini insanoğlunun bitmek tükenmek bilmeyen doyumsuzluğuna bağlıyoruz. Tümüyle ele alındığında hikayede geçen olaylar birer satranç oyunları mıydı, yoksa birer çeşit akıl oyunları mıydı bilinmezken, bütün parçaları birleştirdiğimizde siyah ve beyazın aynı masada bir oraya buraya gitmesinden fazlası olduğunu ayrımsıyoruz. Bir satranç oyununda hangi tarafın kazanacağı bir bilinmezlikken, bilinen gerçek, insanların başından geçen zor dönemlerin üstlerinde bıraktığı unutulmaz etkileriydi. Yapılan bir hamle ile şah ve mat arasında yakalanan ince bağlantı, aslında yazarın yaşam ve ölüm arasında verdiği bir mücadele, öte yandan da içinde bulunduğu mevcut düzenin bir daha düzelmeyeceğine ve güzelliklerin birer birer yok olacağına inandığı bir çaresizlikti. Kapanışı yaparken de bunu hissettirmekten geri durmamıştı, "Yazık, dedi ukalaca. Hamle o kadar da kötü düşünülmemişti. Aslında amatör olduğu düşünülürse, olağanüstü yetenekliydi bu bey."