NEFRET AŞKIN PERDESİDİR

"Pür ateşim, açtırma benim ağzımı zinhar, Zalim beni söyletme derunumda neler var! Bilmez miyim ettiklerini, eyleme inkar, Zalim beni söyletme, derunumda neler var!" Feride'nin Kamran'a yazdığı bu dokunaklı ve bir o kadar da açıklayıcı şiiri eserin özeti olarak görebilmek, değerlendirmek mümkünken, Çalıkuşu'nun aşk temasını en incelikli ve en nitelikli işleyen Türk romanlarından biri olduğunu söylemeden de geçmek olmaz. Çalıkuşu, yazarı Reşat Nuri Güntekin'in edebiyatımıza bıraktığı eserlerin neredeyse tamamında olduğu gibi müthiş bir ustalık ile kaleme alınmış, okuyucuların karakterlerin neredeyse tamamı ile bir gönül yahut akıl birliğine girebildiği güzide bir eserdir. Uzun süreler boyunca inkar edilip, dile, açığa vurulmayan hatta duyulan büyük aşkı gizlemek için nefret kisvesi altına saklanmanın ne denli zorlayıcı bir şey olduğunun anlatıldığı bu eser, Feride'nin nezdinde tüm aşıkların duygularına tercüman hükmündedir. Teyzesinin o meşhur köşkünden ayrıldıktan sonra karşısına çıkan hiçbir erkeğe Kamran'a baktığı gibi bakamayan Feride'nin tüm bu yaşadıklarına hayranlık ve takdir ile bakmak oldukça doğal bir durumdur. Çalıkuşu romanından söz açıldığında "idealizm" kavramı net ve kalın çizgilerle altı çizilmesi gerekli bir konu olarak karşımıza çıkar. İdealist bir kadının neler yapabileceği, neleri göze alabileceği, fedakarlıkları ve iki seçenek arasında kalarak yaptığı tüm seçimler bizlere bir dünya gerçeğini sunar. Çalıkuşu'nu ve Çalıkuşu'nun Feride'sini değerlendirirken sadece idealizm ile olaya yaklaşmak ise bana göre acımasızca bir durum olacaktır. Feride, açığa vuramadığı duygularının onda yarattığı ağırlıktan uzaklaşmak amacıyla, kimseye kendisini anlatmamak, duygularını kimseye iletmemek amacıyla yuvasından uzaklaşan bir insanı temsil eder. Reşat Nuri Güntekin, büyük bir özen ve ihtimam ile yarattığı romanının ana karakteri Feride'yi de yine büyük bir başarı ile eserine adapte etmiştir. Bizler, okuyucu olarak Feride'nin en hareketli, en şımarık, en şen şakrak hallerine aslında en üzgün anlarını yaşadığını anlayabilirken, yüreğinin ona oynadığı oyunlara da birinci gözden şahitlik ederiz. Tuttuğu defterin sayfalarını çeviren biz oluruz çoğu zaman. Hatta Çalıkuşu'nu kendimiz, kendimize göre sınıflandırmak isteriz: Bazen korkusuz deriz ona, bazen neden yaptın bunu diye çıkışırız. Hangi duygu ile yaklaşırsak yaklaşalım bir asıl soru eser boyunca bırakmaz peşimizi: "Olacak şey mi bu?" Çalıkuşu, işte tam da bu yüzden yıllardır her okuyanın baş tacı ettiği, her okuyanın bir kez daha okumayı reddetmeyeceği bir roman hükmünde ve kütüphanelerimizde. Eserin birçok bölümünde dertlenebilen biz okurlar için en acıklı anlardan biri de hiç şüphesiz, Feride'nin Kamran'dan gelen mektupların tamamını Zeyniler'deki soğuk odasının ocağında, okumadan yakmasıdır. O, mektupları yakarken bizler romanın kapağından, sayfalarından içeriye girip ona dur demek isteriz. Feride'den daha çok merak ederiz hatta Kamran'ın ne yazdığını o mektuplarda. Tutkuyu tüketmedikleri halde bitirmek zorunda kalan Feride ve Kamran'a duyduğumuz hislerin tamamı birden bizler için slalom şeklinde cereyan eder. Elyotropu araştırmayan Çalıkuşu okuru yoktur mesela. Bu Reşat Nuri'nin muhtemelen bilinçlice yaptığı bir akılda kalma yöntemi olarak da değerlendirilebilir. O keskin kokulu maddenin sahip olduğu koku romandan bizlere, burnumuza ulaşırken Reşat Nuri'ye duyduğumuz hayranlık da bir kat daha artar. Çalıkuşu'nu henüz okumamış insanlara tavsiyem ise eseri bulunabilecek en eski baskı ile okumak olacaktır. Güncelleştirilmiş baskıda nispeten soğuk olarak değerlendirilebilecek dilden ilk baskıda eser yoktur. "Hakkınız var sizin. Bizi iki biçare insanız. İki derdi birleştirsek, belki mesut oluruz diyordum ama yanılmışım." Kısmı mesela muhakkak ilk haliyle okunmalıdır. Reşat Nuri Güntekin'in kısaltmalarla gösterdiği şehir isimlerini ufak ipuçlarıyla yakalamaya çalışmak gayreti de Çalıkuşu okurları için tanıdık bir durum olacaktır. B... dediği şehrin Bursa, Ç... dediği şehrin Çanakkale olduğunu anlayan okurun, bundan duyduğu haz kelimelerle tarif edilemez herhalde. Nesiller boyunca hep bir şekilde karşımıza çıkacak olan Çalıkuşu'nun nasıl bir kudrete sahip olduğunu anlatmak, en hafif ifade ile boşa bir çaba olacaktır. Ancak bizler gibi o eseri içine işleyerek okuyanlar Çalıkuşu'nun aslında ne olduğunu idrak edebilirler. Yazarının muhteşem yeteneği ve sahip olduğu sihirli anlatım gücü, karakterlerin oturmuşluğu ve yarattığı merak hissiyatı Çalıkuşu'nu Çalıkuşu yapan faktörlerin en başında gelir. Bizlere düşen ise, Çalıkuşu'nu bir kez değil, birçok kez okumak, henüz okumayanlara ise ondan bahsederek gerçek bir edebi eser ile karşılaşmasına vesile olmaktır. Hepimiz bir gün Feride yahut Kamran olabiliriz.