Efendi ile Köpeği

"Ben köle olmak istemediğim gibi efendi de olmak istemem," demiş Abraham Lincoln (Lincoln, "Efendi Olmak"). Amerika Birleşik Devletleri'nde köleliği yasaklayan başkan olarak davranışlarıyla örtüşen bir söz söylediği düşünülebilir. Efendilik nedir peki? Yalnızca köle sahibi olmak mıdır, yoksa bundan daha köklü bir ilişkiyi yansıtabilir mi? Köleliğin yaygın olduğu zamanlarda insan, insanın efendisi olmuştur. Efendiler yalnızca kölelerin sahibi olmamış, kölelerine kalacak sıcak bir yer, içecek bir tas çorba ve mevsime uygun giysiler sağlamış, çalıştırdıkları kölelerle bu tür bağımlılıklara dayanan arkadaşlıklar da kurmuştur. İnsan hakları gibi kavramların yaygınlaştığı modern zamanlarda ise köleliğin eşitliğe aykırı olduğu anlaşılmış; insan, üstünlüğünü ve efendiliğini hayvanlar üzerinde sürdürmeye devam etmiştir. Tabii ki bu, doğanın kanunlarının bir sonucu olduğundan toplumumuzda pek yadırganan bir efendilik değildir. Üstün olan tür, diğer türleri boyunduruğu altına alır. Ancak insanın efendiliği sahip olmaktan ibaret değildir. Hayvanlar ve insanlar birbirine arkadaşlık da edebilir. Bunun en yaygın örneğiyse köpeklerdir. İnsanlar ve köpekler arasında, sahip olan ve sahip olunan arasındaki ilişki kaçınılmaz olsa da köpekler sıkça insanın en sadık dostu olarak nitelendirilir. Thomas Mann'ın Efendi ile Köpeği öyküsünü ilk elime aldığımda kitapla aramda bir bağ kurulduğunu hissettim. Thomas Mann'ı daha önce okumamıştım ancak lise dönemimde Almanya'nın Lübeck kentinde Thomas Mann Schule isimli okulda düzenlenen bir Model Birleşmiş Milletler konferansına katılmıştım. O dönemde okulun ismi benim için hiçbir şey ifade etmemişti, Thomas Mann'ın bir yazar olduğundan bile haberdar değildim. Geçtiğimiz sene, bir arkadaşımla sohbet ederken bana Thomas Mann'ın Büyülü Dağ romanını önermesinden sonra okulun adının ünlü bir yazardan geldiğini anlayabildim. Thomas Mann okumaya Büyülü Dağ ile başlayamadım. Efendi ile Köpeği, yazarın okuduğum ilk eseri oldu. Ancak bu başlangıcın güzel bir başlangıç olup olmadığına karar vermek benim için zor. Nobel Ödülü almış bir yazardan daha fazlasını beklerdim sanırım. Buna rağmen öykünün beni etkilemediğini söylersem kitaba haksızlık etmiş olurum. Av köpeği Bauschan'ın anlatımı o kadar başarılıydı ki, öyküyü okurken sanki bir köpeğim varmış gibi hissettim. Daha kitaba başlamadan başlığı etkiledi beni. Kitabı okurken de efendi sözcüğü üzerine düşündüm sıkça. Niçin efendi olarak nitelendirilmişti köpeğin sahibi? Öykü ilerledikçe otobiyografik özelliklerin farkına vardım. Kitabın arka kapağında belirtildiği üzere Thomas Mann'ın da bir köpeği vardı. Kısa çaplı bir araştırma sonucunda Thomas Mann'ın kendi köpeğinden esinlenerek bu eseri yazdığını öğrendim. Köpeğini çok iyi tanıyan bu sahip, kendine efendi zamirini yakıştırmıştı. Açıkçası başlarda bunu biraz egoistçe buldum. 14. sayfaya geldiğimdeyse başka bir zamirin Thomas Mann'a yakışamayacağını anladım: "Atlamasının nedeni benim bundan hoşlandığımı bilmesidir; seslenerek ve pat pat vurarak onu sık sık çitin üzerinden geçmeye teşvik etmiş ve isteğimi yerine 1 getirince de övmüşümdür; o yüzden şimdi de neredeyse her atlayıştan sonra, kendisine cesur ve zarif bir atlayıcı olduğu söylensin diye gelir. " (Mann 14) Alıntıda Bauschan'ın, Mann'ın övgüsünü kazanabilmek için çitlerden atladığı belirtilmiş. Bu alıntıyı ilk okuduğumda, serbest bir çağrışımla Pavlov'un koşullanma deneyi geldi aklıma. Pavlov, koşullanma deneyini gerçekleştirdiği köpeğe önce zil sesi dinletiyor, sonra et veriyordu. Bir süre sonra köpeğe zil sesi dinletildikten sonra et verilmese bile köpeğin ağzı sulanıyordu. Bunun nedeni, köpeğin zil sesiyle etin tadını bağdaştırması yani zilin sesine koşullanmasıydı. Bu deneyi Bauschan'ın çitten atlamasına benzettim çünkü Bauschan çitten atladıktan sonra Mann ona sevgiyle yaklaşıyordu. Bir süre sonra, Mann övse de övmese de Bauschan çitten atlamaya başlamıştı. Aslında Mann'a efendi zamirinin yakıştığını düşünmem tam da bu sebeptendi. Mann'ın gülümseyişinin, başını okşamasının Bauschan'ı mest ettiğini düşündüm: Pavlov'un köpeği eti ne kadar önemsiyorsa Bauschan da Mann'ın sevgisini o kadar önemsiyordu! Ne yazık ki Mann, kitabın sonuna kadar köpeğinin efendisi olarak kalamadı. Bir av sonrası Mann, Bauschan'ı veterinere bırakmıştı. Bauschan, veterinerdeki karanlık, sevgisiz ortamda değişmiş, bir daha asla eskisi gibi olamamıştı. Çitlerden atlamayı unutmuş, Mann'ı artık bir efendiden çok sahip olarak bellemişti. Veterinerde geçirdiği süre boyunca Mann'a duyduğu sevgi ve sadakat azalarak tükenmişti. Sanki Pavlov'un deneyindeki köpek etin tadını unutup zile tepki göstermemeye başlamıştı. İşte Mann'ın Bauschan'ı veterinerde bırakması, Bauschan'ı bu kadar derinden etkilemişti. Bauschan'da ortaya çıkan değişiklikler bir okur olarak beni üzdü. Bu konu hakkında "Onu üniversite kliniğine sürüklememe neden olan şey neticede yalnızca bencil bir umut değil miydi?" (Mann 87) demişti yazar. İster istemez Mann'ın köpeği üzerindeki haklarını düşündüm. Mann'ın Bauschan'a sahip olması, onu haftalarca karanlık bir odaya kapatmasını meşru kılabilir miydi? Bunu yapan insana efendi denebilir mi? İnsanın, doğada özgürce yaşayabilecek bir hayvanı kendine bağımlı hale getirerek köleleştirmesi nasıl açıklanabilir! Efendi ile Köpeği, beni sahiplenme üzerine düşündüren bir kitap oldu. İnsanlar, gücünün yettiği her şeye üstün gelebilme arzusuyla dolu. Yalnızca insanların hayvanları sahiplenmesi değil, insanlardaki sahiplenme içgüdüsü üzerine de düşündüm çokça. İnsanların insanlara sahip olması, insanların diğer insanların efendisi olması eşitliğe aykırı da, insanların hayvanların efendisi olması eşitliğe aykırı değil mi? Kuralları gerçekten de güçlü olan koyuyor, güçlü olan ister sevilen bir efendi, ister acımasız bir sahip olsun, güçsüz olan onun boyunduruğu altında kalıyor. İnsanları senelerce köle olarak görebilmiş bu medeniyet, ne zaman hayvanları sahiplenmekten vazgeçecek kim bilir...