EVRENSEL DEĞERLERİN ÇATIŞMASI

Öyle kavramlar vardır ki hakkında bilgi sahibi olduğumuzu sanarız, oysa gözden kaçırdığımız bambaşka yönleri vardır psikolojik, sosyolojik ve kültürel bakımdan. Farklı bir açıdan ele aldığımızda, o kavramın çok boyutlu olduğunu görür ve irkiliriz, bir daha asla aynı gözle bakamayız, sorgular ve hep sorgularız, kusursuz bir temellendirme yapabilmek kimi zaman imkansızdır. "Adalet" de öyle bir kavram benim için. Adaletin ne kadar derinlikli ve içinde çok sayıda çelişki barındıran bir kavram olduğunu bilmiyordum şu ana kadar. Friedrich Dürrenmatt'ın "Yaşlı Kadının Ziyareti" adlı oyununu izlediğimde adaletin ne demek olduğunu ve yanlış kişilerin kontrolüne geçtiğinde amacından nasıl saptığını; bunun yanında insani değerlerin gözardı edildiğini ve yine bu durumun ahlaki çöküşe zemin hazırladığını gördüm. Oldukça kapsamlı olmasının yanında sanılanın aksine adaletin öznellikten beslendiğini ve kişilerin çıkarlarına göre şekillendirilip yepyeni bir kalıba sokulabileceğini gözlemledim. Adalet sadece adil olmak, hukuka uygun olmak, doğru olmak değil; başka anlamlara da gelebilen ve bakış açılarına göre farklılık gösterebilen bir sözcük artık benim gözümde. Adaletin günlük hayatımızdaki yeri ne ve bizim için neden bu kadar önemli? Kısaca bahsetmek gerekirse; Evrensel değerleri yücelten bir kavram olan adalet, toplumsal düzenin sağlanmasında çok önemli bir rol oynuyor. Öyle ki, adaleti eline geçiren kişi ya da kurumlar toplumun yaşayışına istediği gibi yön verebiliyor. Dahası, yaptığı yanlışları ve haksızlıkları "adalet" kılıfına geçirebiliyor, toplumu ayakta tutan ahlaki değerlerin çürümeye başlaması bu noktada resmiyet ve kabullenmişlik kazanıyor. Toplum için adalet ve birey için adalet olarak bir sınıflandırmaya gitsek hangisini ön planda tutmamız gerekir? Çoğulcu demokrasiyi uygulamak fakat bireysel çıkarlar uğruna masum bir insanı göz göre göre feda etmek mi etik olan? Bu oyunu izledikten sonra bazı kavramların bir araya getirildiğinde kişiyi içinden çıkılamaz bir duruma getirdiğini gözlemledim. Örneğin oyunda yoksul Güllen halkının insani değerleri yok sayarak, hiçbir içsel hesaplaşma yapmadan Alfred'in yargısız infazına karar vermeleri üzerine çoğulculuk düşüncesinin gerçeğe uydurulması, insan hayatını yok saymakla sonlanıyor. Claire Zacchanassian'ın servetinin büyük bir bölümünü bu herkes tarafından ortak bir karara varılarak normalleştirilmiş cinayet sonucunda kasaba halkına bağışlaması "Adalet parayla satın alınabilir mi?" sorusunu aklıma getiriyor. Görülen o ki, toplum için faydalı olan bir düşünce bireyin sonunu getirebiliyor. Bir değer korunmaya çalışılırken başka bir değerin yavaş yavaş anlamını yitirmesi olarak nitelendirebilirim bu durumu. Oyunu izlerken tanık olduğum sahneler beni tek taraflı bakış açısından kurtardı. Şu ana kadar evrensel değerlerin her zaman birbirini tamamlayıcı ve destekleyici olduğunu düşünmüştüm. Fakat her zaman doğru olmadığını anladım. Oyundaki olay örgüsü üzerine kendi kendime şöyle düşündüm: Bir yanda demokrasiyi uygulamaya çalışmak, gerekli ve adil bir davranış çünkü herkesin geleceğini belirmede söz hakkı var, uygulanmadığı takdirde kişilerin özgürlüklerinin kısıtlanması sorunuyla karşı karşıya kalınıyor. Öte yandan toplumun ortak kararıyla bir insanın hayatından vazgeçilmesi adalet sistemini derinden çökerten, üzerine kurulduğu değerleri yok sayan bir durum. Peki ne yapmalı? İşte o an anladım ki bazı durumlarda gerçek adaleti tam anlamıyla sağlamak mümkün değil. Dışarıdan bakıldığında ahlak ilkelerini benimseyen bir toplumda dahi adalet parayla satın alınabiliyor veya bir insanın hayatı ile takas edilebiliyor. Belki de hayatın bir gerçeği bu, evrensel değerler her zaman kesişmiyor birbiriyle, ortak bir nokta bulamıyor. Güdülen asıl amaç ne kadar uzak olursa olsun güçlü kavramların altına sığınılarak sahte bir tanımlamaya gidilmesiyle toplumu ayakta tutan değerlerin erozyona uğraması kaçınılmaz hale geliyor. Kişi hak ve özgürlüklerinin ve siyasi yapının bir arada sürdürülmesi için herhangi birinin diğerine baskı kurmaması, onu gölgesi altına almaması gerektiğine inanıyorum ben. Ahlaki dönüşüm, evrensel değerlerin çatışması sonucu ortaya çıkıyor. Savunulan değerlerin yıkılmaya başlaması ve belleklerden yavaşça silinmesini günümüz toplumunda da gözlemleyebiliyorum. Demokrasi, eşitlik, çoğulculuk, söz hakkı gibi değerleri yüceltirken en önemli şeyi; insan olduğumuzu unutuyoruz. Bir başkasına zarar vermenin, onu itip kakmanın çok kolay olduğu bugünlerde insana duyulan sevgi ve saygının azaldığını üzülerek görüyorum. Halbuki insana verdiğimiz değer, insan hayatının biricikliği sahip olduğumuz en önemli hazinemiz. İnsanlığımızı kaybettiğimizde sahip olduğumuz diğer değerler de gerçek anlamından gittikçe uzaklaşıyor. Bu olumsuz değişim ise siyasi bir devinim içindeki modernleşen, modernleştikçe bireye olan hassaslığını kaybeden toplum yapısından kaynaklanıyor. Adaletin asıl görevi de bu insani hakları ve değerleri diğer dış etkenlere maruz kalmadan korumak ve yüceltmek olmalı. Ahlaki yozlaşmanın önüne geçmek için bizim yapabileceğimiz bir şey varsa o da bence bu değerlerin farkında olmak ve sağduyulu olmaktır.