ÖNCE SÖZ VARDI

Osman Çakmakçı'nın Konuşmanın İmkansızlığı Üzerine Bir Diyalog kitabının isminde, ironi yapıldığı düşünülebilir. Fakat yazarın sadece tek bir duruma, bir özel kavrama "konuşma" adını verdiğini kitabını okuduğunuzda anlayabilirsiniz. Bu yüzden bir diyalog, onun için konuşma kategorisine girmez. Konuşma olarak kabul ettiği tek şey, iki insanın sözlerini değiş tokuş ederek birbirlerini tüm yönleriyle anlamalarıdır. Hiç böyle bir şey üzerine düşünmemiş olmama rağmen, kitabı okuduktan sonra yazarın haklı olduğunu keşfettim. İnsanlara bir şekilde kendimizi anlatıyoruz. İsteklerimizi veya hissettiklerimizi aktarabiliyoruz. Peki kaçımız kendimizi sözlerimizle karşımızdakine anlatabiliriz? Geçmiş yaşantımızı sözlerle dile getirebileceğimizi düşünebiliriz. Ancak anlatırken kullandığımız kelimeler bile, her birimiz için farklı anlamlara gelecektir. Yaşantılarımız kelimelerimizi şekillendiren en önemli faktör olabilir. Herhangi iki insanın geçmişinin asla aynı olamayacağını düşünüyorsanız, siz aynı zamanda herhangi iki insanın aynı kelimeleri kullanamayacağını, yani konuşamayacağını da düşünüyorsunuzdur. Sonuç olarak, konuşmamız için kelimelerimizi aynılaştırmamız, kelimeleri aynılaştırmak için de birbirimizin tecrübelerini bilmemiz gerekir. Sorun da şurada başlar ki, birbirimize tecrübelerimizi anlatabilmek için konuşmaya ihtiyacımız vardır. Yaptığımız şakayı açıklamak zorunda kalmışızdır hepimiz. Ne yorucu iştir ama... Söylediğiniz kelimelerin sizin için anlamı, başkaları için anlamıyla aynı olmadığı zaman havada kalmıştır cümleniz. Şimdi söylediklerinizi tecrübelerinize dayanarak anlatmanız, o kelimelerin anlamları üzerine ortak bir anlaşmaya varmanız gerekir ve o şakayı yapmamış olmayı dilersiniz. İşte konuşmanın imkansızlığı somut olarak önümüze bu anlarda dizilir. Kimse birbirini tam olarak anlayamayacaktır. Aslında kitap biraz da analitik felsefeye bağlı bir konuyu anlatıyor. Düşüncelerimizin sınırlarının, dilimizin sınırlarıyla aynı olduğunu iddia ediyor Osman Çakmakçı. Buraya kadar bilindik bir sav öne sürüyor. Sonrasında gelenler ise gerçekten sıra dışı kabul edilebilir. Dünyayı insanların kelimelerinin yarattığını iddia ediyor bu sefer de Çakmakçı. Dünyanın bizden bağımsız var olduğunu, bu yüzden bizim de kendimize sözlerimizle bir dünya yarattığımızı söylüyor. İşte kutsal kitaplardaki "Önce söz vardı." cümlesini de böyle açıklıyor. E haklı da aslında yazar. Anne ve babanın çocuğuna isim koymasına benzetiyorum ben bunu. Yeni doğmuş bebeklerine bir isim verdiklerinde, kendilerine bir dünya yaratıyor o ebeveynler de. Artık o bebeğin onlardan bağımsız olduğunu anlamaları ve ona bir isim vermeleri, kendileriyle onun arasına aşılamayan, varoluşsal bir sınır çiziyor. Yazarın da bahsettiği bu işte. Biz dünyaya isim vererek onu kendimizden uzaklaştırıyoruz. Bir de işin insan doğasını içine alan kısmı var tabii. İnsan konuşmanın imkansız olduğunu bilse de bilmese de, iletişime ihtiyaç duyar. Gördüklerinin ve bildiklerinin aksine kendisini anlayanları bulabileceğine inanır, konuşmaya çalışır. Sonra sonuçsuz bir aramaya girer, arkadaşlar edinir, ağzından sözcükler çıkartır. Hayatını kendini anlatmaya çalışmakla harcar. Aslında harcamak denebilir mi buna bilmiyorum. Çünkü bunun bir kaçışı yok. Engellenemez bir süreç olduğu için herkes mutlaka bunu yapıyor ve belki de harcanmış bir zaman olarak bakamayız bu sürece. İnsan kendini anlatmaya çalıştığı sürece, başkalarını anlamaya çalıştığı ölçüde konuşmaya yaklaşır. Hiç konuşmayı başaramaz ama mümkün olduğunca yaklaşır. Sözün arkasından sanat gelmelidir o zaman. Önce söz vardı. Sonra sanat oldu. Kendisini anlatmayı başka şekillerde denemelidir insan. O, başkalarının onu ne kadar anlayabileceğini düşünmeden, kendisini anlatmaya başlayınca sanat yapmaya başlar. Diğerleri de artık kendilerine yönelmiş bir anlatma çabasından kurtulduklarında, bağımsız olarak anlatılanı anlayabilirler. Fakat bunun adı da konuşma olmaz bu sefer. Artık insanlar birbirleriyle konuşmadan birbirini anlamaya başlar. Yani yazarın tezi de doğrulanır, konuşmak imkansızdır. Fakat insanlar birbirlerini tam anlamıyla anlayabilirler. Söz sanatı doğurur, sanat konuşmayı öldürür. Gördüğünüz gibi Konuşmanın İmkansızlığı Üzerine Bir Diyalog kitabında Osman Çakmakçı bana yukarıda yazdıklarımın hepsini teker teker düşündürdü. Farklı iki insanın algısının ve tecrübesinin asla aynı olamayacağını, dolayısıyla da asla aynı kelimelerle konuşamayacakları konusunda yazara katılmaktan başka çarem yok çünkü gerçekten haklı bence. Aslında bu yazı daha da uzayabilirdi. Kelimelerimizin yaşantılarımız tarafından şekillendiriliyor olabileceğine değindim ancak durumun tam tersi de asıl gerçeklik olabilir. Ne yazık ki analitik felsefe üzerine yukarıdaki bir paragraftan çok da fazlasını yazacak bilgim yok. Yazarın açıklık getirmediği noktalardan biri de kafama takıldı ayrıca. Eğer insanın konuşmanın imkansızlığını anlayabilecek bir aklı varsa, konuşmamayı rasyonelleştirecek bir aklının da olması gerektiğini düşünüyorum. Sonuç olarak da, bu imkansızlığa teşekkür etmemiz gerekir çünkü, onun yokluğunda sanatın varlığı da mümkün olamayacaktı. Yazımı sonlandırırken de üzerinde durmak istediğim son şey şudur ki, dilin özenli kullanımı üzerine, kelimelerin sınırlarının algımızdan daha geniş olması üzerine veya en basit şekliyle iletişim üzerine düşünen bir insansanız, lütfen bu kitabı da düşünce dünyanızı genişletmek için kullanın.