DEĞİŞİM, TARİH VE İNSAN

İnsan neden değişmek ister ki ? Tıpkı boğazına takılmış bir kılçık gibi rahatsız eden bir şeyler vardır çünkü onu. Kılçığı çıkarıncaya veya yutuncaya kadarki süreç sıkıntılı ve uğraştırıcıdır. Engeli aşınca yoluna devam edecektir. Bu, zamanın akışı içerisinde hareket kabiliyetimizi sınırlayan bir olaydır. Ama birde bunun büyük çaplı olanları vardır. Günlük hayatta duyarız "Kendini baştan yarattı." diye. Bu çok daha ileri boyutta olan bir değişimi kapsayıp tepeden tırnağa kadar insanın kendini yeniden tanımlamasıdır. Bu hem o insan için zor bir durumdur hem de çevresindekiler için çünkü bir değişim ve yeniden yapılanma söz konusudur. "Değişme fikri, tavrı ve girişimi tartışmayı da birlikte getiriyor." diyor İlber Ortaylı (23). Doğrudur. Çünkü devinim bir çok organın organize ve aynı zamanda uyumlu hareketini ifade eder. Bir insanın adım atması, aynı yöne çatışmasız bir hareket gerektirir. Düşünün, vücudumuzda bir problem çıkıyor, bir elimizi kaldırırken diğeri aşağı iniyor ve bacaklarımız ters yöne hareket ediyor. Bu şekilde fazla yol alamayız. Değişim biraz da doğanın kendisinde var sanki. Bir insanın bebeklik, gençlik ve yaşlılık fotoğraflarını yan yana koyduğunuzda çoğu zaman "Bu sen miydin ?" diye soruvermek gelir içimizden. Kıyafetlerimiz ona göre büyür ve küçülür. Yani değişime ayak uydurarak. Geçmişte de özellikle insanlar değişim süreçleriyle karşı karşıya kalmışlar. Fakat benim gözüme çarpan şöyle bir nokta var; tarihsel değişim süreçleri hep bir şekille başlıyor sonra insanların kalbine de sirayet ediyor ve yolun sonunda da külli bir değişmeye zemin hazırlıyor. İnsanların ilişkide oldukları nesneler ve eşyalar insanı etkiler, belirli bir davranış tarzını da beraberinde getirir. Suşiyi çubuklarından ayrı hayal edemezsiniz ya da filmlerde gördüğümüz kahramanların giydiği kıyafetleri giyinince onlar gibi konuşmaya ve hareket etmeye başlarsınız. İnsan psikolojisi bunu gerektiriyor. Bilinen bir örnek vardır: Japonya. Asya kıtasında yer alan bu ülke, 16. yüzyıldan beri Batı'yı takip edip bir değişme sürecine giriyor. Bu süreçte ellerine eleği alıp "Sen geç, sen kal." diyemiyorlar. Kanaatimce bu pek de mümkün değil efendim. Onlar da işe bir Batılı gibi görünmek isteyerek başlıyorlar ve önce gözünü ameliyat ettiriyorlar. "Avrupa'ya benzemek için kısık gözünü ameliyat ettirmek bugün kolay olabilir; ama 50-60 yıl evvel bunun tam bir çılgınlık olduğunu söylemeye lüzum yok." der İlber Ortaylı (25). Bugünkü Japonya, Batılı bir görünüm ve hayat tarzı yaşadığı söylenebilir, geleneklerinden çoğunu yitirmiş bir biçimde. Nereden nerelere gelinebiliyor. İnsan davranışında bu tarz dışsal etkilerin önemli bir yeri olduğunu düşünüyorum. Hani derler ya halk arasında "Bir şeyi kırk kere söylersen olur." diye. Doğruluk payı var bunun. Bir insana bu kadar çok aynı yönde telkin vermemiz bir süre sonra o kişinin telkin edildiği gibi olmasına, kişinin kendini o yönde şartlandırmasına neden olduğu söylenebilir. Değişim süreci ve tarih içerisinde, bazı toplumlar o devrin hakim yapısını kurar diye düşünüyorum. Mimarisiyle, sanatıyla ve edebiyatıyla ortaya rüşdünü ispat eden eserler koyar. Bunlar insana tesir eden, etkileyen ve göze hitap eden şeylerdir. Ortaya konulan bu eserler adeta siyah veya bordo pasaport sahibi olmak gibidir. Değer görürsünüz, pek engel olmaz önünüzde. Bu değer verilme ve övülme durumu, bu medeniyetin kendini her şeyin zirvesi ve merkezi olarak görmesine yol açar. Kendinden başlayıp çevreye yayılan medeniyet kokusu. Dünya'ya o medeniyetin gözüyle bakılır. Avrupa merkezcilik diye bir kavram var bir süredir. Bugün dünyada felsefe, tarih ve diğer bilimler Batı merkezli ve Avrupa'da başlayıp Avrupa'da biten yolculuklardan oluşuyor. Fakat günümüzde güç dengeleri biraz değiştiği için farklı şeyler de çıkabiliyor ortaya. Mesela yakın zamanda yabancı bir haber sitesinde gördüm. Haberde; bu zamana kadarki en doğru haritanın haberdeki harita olduğunu söylüyordu. Dünyanın merkezine yakın bir konumda Japonya vardı bu sefer. İnanmak gelmedi içimden çünkü daha önce de bu konuları araştırırken eski yüzyıllardaki haritalarda farklı merkezler görmüştüm. Şimdi söyleyeceklerinizi duyar gibiyim " Ama o dönemde bilim gelişmemişti. Normal değil mi farklı merkezlerin olması ?" şeklinde soru sormaya hazırlanıyor olabilirsiniz ama siz sormadan ben cevaplayayım. Efendim şimdi bakınız, bugün madem bilim, tarihin gördüğü en ileri seviyede, uzaya çıkıp gelen ve hatta İzmir'den yazlık alır gibi "Acaba uzaya mı yerleşsek ?" diye muhabbetlerin yapıldığı bir çağda bile mevcut harita yanlış ise biz bırakalım bu işleri. Bu tamamen nereden baktığınıza ve nereden baktırdığınıza bağlı. Kim bilir belki bir gün Dünya'nın ortası Nasreddin Hoca'nın fıkrasında işaret ettiği yer olur. İmkansız değil. Kısacası, bizim sözlüğümüzde "Cihangirlik" diye bir tabir var. Medeniyetler de kendi arenasında bir numara olmak isterler, başka bir medeniyete yer yoktur çünkü onlar için.