Bir Çaresizlik Öyküsü; Hak Kenti, Hakkari / İrem Tekinel 9 Ekim 2014, Perşembe "Kafka, karabasanlarında gördü belki seni, ama adlandıramadı. (ya da hiç girmedin onun düşlerine.) Bilseydi, senin gibi bir yer var yeryüzünde en korkunç kitabının konusu sen olurdun. Tolstoy bilseydi seni, soyluluğundan bin beter utanırdı. Ve kim bilir belki yazarlığından -şimdi benim utandığım gibi-. Dostoyevski sürülseydi sana Yer Üstünden Notlar'ı yazardı ya da Suç ve Suç'u" (Edgü, sf 10) Hakkari'ye, kendi deyişiyle Hak kentine böyle seslenmiş Edgü romanında. Bu seslenişin beni ürküten aynı zamanda büyüleyen bir yanı var. Edgü, bu satırlarda kaleminin kuvvetini metinler arası gönderme ile göstermiş, bildiğimiz olguları kendi gerçeğiyle değiştirerek anlatmak istediğini okuyucunun yorumuna bırakmış. Kafka, Tolstoy, Dostoyevski gibi ünlü yazarlardan örnekler ve göndermeler ile Hakkari'ye seslenen Edgü, roman ve öykülerindeki karamsarlığı ve korku olgusu ile tanınan Kafka'dan bahsederek Hakkari'nin ve kent gerçeğinin korkunç bir hikayeden farkı olmadığını anlatmış. Tolstoy'un soyluluğu ve zenginliğini vurgulayarak da Hakkari'deki kent gerçeğinde yaşanan yoksulluğa ve sefilliğe değinmiş. Beni en çok etkileyen göndermesine gelecek olursak; ilk okuduğumda "Yanlış mı okuyorum? Yanlış mı hatırlıyorum?" diye kendimi sorgulatmıştı bu satırlar. Biraz kafa yorduktan sonra fark ettim Edgü'nün sözcüklerde sakladıklarını. Gerçek adı Yer Altından Notlar olan eseri, Yer Üstünden Notlar'a, gerçek adı Suç ve Ceza olan eseri Suç ve Suç'a çeviren Edgü, Hak kenti gerçeğinde asıl kötülüklerin ve olumsuzlukların yer üstünde yani Hakkari'de gerçekleştiğini ve işlenen suçların cezasız kaldığını vurgulamış. Roman için benim gibi birçok okuyucuyu zorlayacak bir deneyim diyebilirim. (Romanın biçimsel yapısını göz önüne alırsak belki de roman yerine uzun şiir demek daha doğru, bilemiyorum.) Özellikle klasik romanlardaki olay örgüsü tekniğine alışmış olanlarımız için takip etmesi oldukça güç olacaktır. Çünkü romanda olaylar arka planda gerçekleşirken biz okuyucular bizzat ana figürün bilinçaltı ile baş başa bırakılıyoruz. Roman olaydan çok düşünce ve duygular üzerinden ilerlerken, neyin düş neyin gerçek olduğunu anlamak sayfalar ilerledikçe zorlaşıyor. (Bu nedenle, bu romanın kesinlikle sakin bir zaman ve sessiz bir mekanda, özen ve sabırla okunması gerektiğini söyleyebilirim.) Edgü, ana figürdeki bu kafa karışıklığını, bilinçaltı dağınıklığını ve kurgudaki belirsizliği biraz da bilerek yapmış. Olayları alışılagelmiş bir şekilde sıralamaktansa, belirsizliğin uyandırdığı merakla gerçeği bizim takip etmemizi istemiş. Hakkari'de Bir Mevsim, konusunu gerçek olaylardan almış olan bir roman. Yazarı Ferit Edgü'nün hayatından bir kesit. Romanın beni en çok etkileyen yönü belki de gerçek olaylardan bahsetmesiydi. Hakkari'de Bir Mevsim'i okumaya başladığım andan itibaren, Edgü ile birlikte yaşamaya başladım Hak kenti serüvenini. Edgü gibi ben de geçmişimi ve kimliğimi bir kenara attım ve odağıma Hak kenti gerçeğini aldığımı fark ettim. Çünkü kendisinin de belirttiği gibi neden Hakkari'de olduğunun veya nasıl geldiğinin bir önemi yoktu. Tek mesele o andan itibaren Hakkari kenti ve insanıydı. Etrafı dağlarla çevrilmiş kent, doğanın zorlu koşullarına, soğuğuna, aşılmaz dağlara yenilmiyordu sadece. Hak kenti, ıssız ve yalnızdı. Coğrafi konumu Türkiye'nin en uç köşesinde, büyük kentlerden uzak olmasına neden olurken topografik yapısı, yüce ve aşılmaz dağları ile ulaşımı neredeyse imkansız kılmaktaydı. Bu olumsuzluklar; yoksulluk, hastalık, imkansızlık ve ölüm gibi felaketleri beraberinde getirmekteydi. Ben de Edgü gibi bu insanların yaşadıkları zorluklara oldukça yabancıydım; sayfalar ilerledikçe, Hak kenti kendini bana açtıkça Edgü'nün yaşadığı çaresizliğini ve isyanını daha iyi anladım. Romanın birçok bölümünü tekrar okuduğumu fark ettim. Altını çizdiğim, bir kenara yazdığım beni çok etkileyen bölümlerdi bunlar. Edgü'nün öğrencilerine veda konuşması yaptığı satırlar bana çok farklı duygular yaşattı. Suçluluk duygusu, utanç, üzüntü ve çaresizlik... Bu gerçeği bile bile o insanların yanında olamamak beni suçlu hissettirdi. Edgü'nün bu veda konuşmasında kullandığı kelimeler öyle güçlü ki, aklıma kazındı sanki. Gerçeğin, o insanların çaresizliğinin bu kadar net ve kısa anlatılabileceğine ve bendeki etkisinin bu kadar uzun süreceğine inanamadım. "... burada yaşayacak olan sizlersiniz. sizler, karın üstünde yalınayak yürüyüp ölmeyenlerdensiniz. insanlar yavrularım, üç aylık bebeyken, bilinmeyen hastalıklardan ölmeden de yaşayabilirler. cüzzam, trahom, alın yazısı değildir. hiçbir şey, alın yazısı değildir. bu kadar. benim söyleyeceğim, bu kadar işte.. şimdi dersimiz bitti, dağılın.." (Edgü, sf 189) Romanın biçimsel yapısını göz önüne alırsam, alışılagelmişten farklı bir biçme sahipti diyebilirim. Daha çok şiir dış yapısı ile yazılmış romanda her satırda 2-3 kelime anca vardı. İlk okuduğumda bu yapı beni zorladı, belki de şiir beklentisi içine girmiştim farkında olmadan, sonra ise bu iki kelimelik satırlar akıp gitti ve beni de beraberinde sürükledi. Fark ettim ki bu kısa satırlar romanın akışını hızlandırmıştı. Akışın hızı dışında, arka arkaya sıralanan satırlar bana bilinçaltımızı anımsattı. Sanki Edgü karşımda oturmuş, samimi bir şekilde aklında ne varsa sıralıyormuş gibi hissettim. Edgü'nün anılarını bizzat kendisinden canlı dinlemiş gibi. Hakkari'ye daha önce hiç gitmedim. Hiç Hakkarili biri ile tanışmadım. Ama ben okuyucusu olarak Edgü'yü dinledim. Kentte en zor mevsimi, kışı yaşamış, çaresizliği bu kentte tatmış olan bir öğretmenden dinledim Hakkari'yi. İnsanını, yemeğini, taşını toprağını ve ölümünü dinledim. Hak Kenti'nin çaresizliğini, gerçeğini öğrendim. (kendi gerçeğimden, kendi imkanlarımdan utandım, Edgü'nün yazarlığından utandığı gibi.) Hakkari çocuklarının, hiçbir mevsim dağılmayan karı kadar beyaz olduğunu öğrendim. Ben, Edgü sayesinde "hak"ları elinden alınmış Hak kentine gitmeden Hak kentinde bir mevsim yaşadım.