BİREY, AMAÇ ve ÖZNELLİK

"Öznellik Nedir?" adlı eserin kendisiyle ilgilenmeden önce yazarı olan Sartre hakkında ufak bir araştırma yaptım ve Nobel Edebiyat Ödülünü reddettiğini öğrendim. Yaptığı açıklamada sorunun akademiyle veya ödülle ilgili olmadığından, amacının aşağılayıcı bir tutum sergilemek olmadığından bahsediyor. Kabul etmemesinin asıl sebebi böyle bir ödülün kabulünün kişisel hedeflerini ve bir yazar olarak rolünü belli bir kuruma göre yönlendirmesi, şekillendirmesi anlamına geldiğiymiş. Bana kalırsa gerçek başarı, eylemlerini söylediklerinle tutarlı hale getirebilmektir, bu yüzden bunu öğrenmek beni gerçekten etkiledi. Belki de bu tutum yazdığı kitaplardan daha elle tutulur ve daha etkilidir. Eseri olan "Öznellik Nedir?" de biraz bununla ilgili sanırım. Yazar kitabında, tahmin edebileceğiniz üzere, tek başına ifade edildiğinde pek bir yüzeysel kalan "öznellikten" bahsediyor. Aslında insanların öznel yargılarda bulunamadığından, yaptığımız seçimlerin bize ait olmadığından ve muhtemel seçenekleri göz önünde bulundururken bunların ayırdını başkalarının doğru veya yanlış anlayışına göre yaptığımızı yani öznel bir tutum sergileyemediğimizi anlatıyor. Her fırsatta doğal seçilimi ortaya attığımın farkındayım fakat gerçek şu ki canlıyla ilgili olarak ele aldığımız her şey, merkezinde evrim sürecini, doğal seçilimi ve bunların katkısını içerir. Bilimsel açıdan yaklaşacak olursak en temel içgüdülerimizin oluşumu evrim sürecinde meydana gelmiştir. Bu kısa açıklamadan sonra şunu söylemeliyim ki aynı coğrafyada yaşayan ve aynı toplumun parçası olan insanların ortak doğrularla ve etik anlayışıyla hareket ediyor olması sosyolojik ve evrimsel olarak beklenmedik veya aksinin her zaman mümkün olduğu bir durum değil. Fakat homo sapiens olarak yaklaşık iki yüz bin yıldır varolduğumuzu düşünürsek, evrimin kalıtsallaştırdığı unsurları biraz da olsa törpüleyebilmeliyiz. Anlaşılması gereken ilk şey bir toplumun içinde ve bu toplumun kurallarıyla yaşadığımız, bir sürünün içinde ve sürünün her davranışını taklit ederek yaşadığımız değil. Güvenli bir yol olduğu için taklit etmek, her yönüyle aynılaşmak, iradeden ve mantıktan uzaklaşmaktır. Aslında insanın en temel yapıtaşından uzaklaşmasıdır, zaten bir hayvan olan insanın daha da hayvanlaşmasıdır. Bunun tam zıttını düşünelim bir de, öznelliğin genelde anarşizmle, çıkıntılık veya aykırılıkla karıştırılması. Bunun işe yaramaz, komik ve ironik bir tutum olduğunun göstergesi şu: aykırı olmaya çalışırken aynılaşan, basmakalıplaşıp yozlaşan insanlarla her gün karşılaşıyor olmamız. Bu yanlış anlaşılmaya ve iki farklı uca değindikten sonra onları kendi mağaralarında başbaşa bırakıp "topluluktan" bahsetmek istiyorum. İnsan bir topluluk içinde olduğunun farkında olmalı, çünkü toplumu oluşturan bireydir. Toplumun ve toplumun parçası olduğunun farkında olmak bireysel farkındalığa giden bir yoldur. Ayrıca bir topluluk içerisinde olmak bireye "öznel" olabilmek için çabalama fırsatını tanır. Bu çabalama süreci aslında sadece düşünmek ve idrak etmekle ilgilidir. Bebekken ve çocukken yarı bilinçli ve içgüdüsel olarak yaptığımız "idrak etmek için çabalamak" eyleminin devamının sağlayabileceğimiz bir ortam sunar bize. Toplumun yapısının ve kurallarının farkındalığı ise kalıcılığının sağlanması gereken "dengeyi" öğretir. Ne zaman sığ olup ne zaman normların dışına çıkılabileceğini anlamamızı sağlayan şey bu denge ve topluma karşı olan farkındalıktır. Öznelliğin devamı sadece ve sadece dengeli bir tutum ve idrak yeteneği ile mümkündür. Aşırı uçlara sürüklenmenin önlenmesinin ve yaşamın asıl amacı olan faydalı olabilmenin ilk gerekçesidir kanaatimce. Faydalı olmak ise üretmektir, üretmek için de kendi yolumuzu çizebilmemiz gerekir, çizebilmek içinse öznellik gerekir. Aslında bahsettiğim tanımlar ve noktalar benim algı çerçevem içerisinde doğrusal bir çizgide değil, bir düzlemde birbirlerine bağlı halde duruyorlar. Bu yüzden birey olabilmek insanın ulaşması gereken ilk hedeftir, üretmesi ve türünü, yani insanı, insan olarak devam ettirebilmesi için tek yoldur. Murathan Arıkan