Hayat Bir Tahtanın Üstünde: Satranç

Pek kaçış noktası göremiyordu. Yine kısılıp kalmıştı işte. Dakikalar boyunca kasılıp gevşeyen sinirleri artık sınırlarına dayanmıştı. Saçları, kızaran yüzünden aşağı damla damla ter akıtırken taşlara odaklanmaya çalıştı. Her ne kadar kaçmaya çalıştıysa da, işte o odadaydı yine. Bu göze aldığı bir tehlike olsa da, uzun süredir karşı karşıya kalmadığı bir durumdu. Rakibiyse onun aklından geçenlerden haberdar değildi elbette, ama haberi olmasa da onun hem tahta üstünde, hem de doktorun aklında köşeye sıkıştırmayı başarmıştı. Dr. B, birkaç hamle sonrasını düşünmek bile istemeden eline gelen ilk taşı oynattı. Zihninin o karanlık köşesini mekan bellemiş o şeytani ses bir kahkaha attı, yenileneceğini artık o da biliyordu. Nasıl ki bir savaş arenası kasların yorulup kemiklerin zorlandığı bir yerse, bir satranç tahtası da zihinlerin karşı karşıya gelip çatıştığı bir alan. Oynatılan her taşta ve kaçılan her tehditte gerçek bir savaşın minyatürü yaşanıyor bu tahta üzerinde. Tahtanın üstünde bizzat bulunmasak da zihnimizle savaşıyor, yeniyor veya yeniliyoruz. Stefan Zweig'in öyküsünde de böyle bir mücadele yaşıyor Dr. B. Fakat onun mücadelesi bir satranç oyunundan bile daha karmaşık ve zorlayıcı. Çünkü görünen bir rakibe meydan okumak cesaret gerektirir ama rakibiniz aklınızın içindeyse mücadele etmekten kaçış yoktur, dahası bundan daha zorlu bir mücadele de yoktur. Gestapo tarafından esir alınıp kapatılan Dr. B' yi, odasında hayata bağlayıp meşgul tutan küçük bir satranç kitabıydı. Fakat bu satranç kitabı onu yalnızca meşgul tutmadı, onun dışarıdaki hayata açılan penceresi oldu, bakıp anılarını hatırladığı bir fotoğraf albümü oldu, yitirdiği özgürlüğüyle arasındaki zayıf bağ oldu. Kendi kendine oynadığı her oyunda, aslında onu saran olumsuzlara karşı savaştı Dr. B, kafasının içinde onları teker teker yendi, bir gün gerçekten kazanma umuduyla. Satranç böyle bir araçtı onun için, bir oyun: ama hayat kurtarıcı bir oyun. Sonunda kurtulup dışarı çıktığında ise, maalesef bu oyunun başka bir yüzünü görmüş oldu. Her savaşın, sonucu ne olursa olsun kişiler üzerinde bıraktığı etkiler ve açtığı yaralar vardır. Konumuz satranç ise, bu savaş oyunun oyuncularını yaraladığını iddia etmemiz biraz abartılı olabilir. Fakat Dr. B'nin yaşadıkları ve geçirdiği dönem, gösteriyor ki bu oyun her ne kadar zihinlerimiz içinde oynansa da yaralar oluşturabiliyor. Dr B'nin keşfettiği oyunun diğer yüzü ise tam olarak bu işte. Kahraman bir noktada satrancı yaşadığı zorluklarla o derecede özdeşleştiriyor ki , özgürlüğüne kavuştuktan sonra dahi gerisinde bırakamıyor yaşadıklarını. Czentovic ile yaptığı maçta örneğin, hatırlıyor yaşadıklarını ve eski savaş yaraları tekrar acıyor doktorun. Satrançta onun için tek bir rakip var artık, kendisi karşısında tek bir düşman var, o da zihninin karanlık köşesinde yaşayan kötü anıları. O hücrede defalarca karşılaşıp yendiği rakibi, satranç taşlarına her dokunduğunda tekrar geliyor Dr. B'nin karşısına. Bu durum, ona sinir krizleri geçirtecek bir durum alıyor zamanla. Çünkü oynadığı her maç, kaldığı hücreye tekrar geri dönüşü demek onun için. Kitapta oynanan oyun, bu nedenden dolayı sıradan bir satranç maçından farklı. Hareket eden her taşın bir anlamı ve her kaybın temsil ettiği bir hüzün var Dr. B için çünkü. Gerçek hayattaki her olay, sıkışılan her köşe, görülen her çıkış noktası ve bizi engelleyen her düşman satranç oyununda var. Bu durumsa benim gibi okurları hem şaşırtıyor, hem de biraz ürkütüyor, çünkü satranç oyunu tahmin ettiğimizden daha büyük bir potansiyel taşıyor. Stefan Zweig ise bu öyküsüyle, hem satranç bilmeyen okurlarını öğrenmeye teşvik edecek kadar etkiliyor; hem de satrancı bilen okurlarına fark etmedikleri şeyleri gösterip onları korkutabiliyor.