Bu Devlet Sizinkisi Mi?

Bir rivayete göre "Dünyadaki tüm kitaplar yok olsa, geriye kalan Devlet kitabı diğer tüm eserlerin yazılması için yeterlidir." denir. Bu derece önem yüklenen ve halen kendi ülkemize dair izler bulabileceğimiz Devlet'i okumak kaçınılmaz hale geliyor. Bu yazıda kitabın yazıldığı dönem ve Platon'a kısaca değindikten sonra eserin tarafımca önem arz eden kısımlarına göz atacağız. Tarihin en önemli düşünürlerinden olan Platon, memleketi Atina'nın da içinde olduğu Peloponez Savaşı sırasında yaşamıştır. Bu savaşı görmüş olması, onu devlet hakkında yazı yazmaya yöneltmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan Sofistlerin "İnsan her şeyin ölçüsüdür" savına karşın "her maddenin, ideal bir modelden türemesi gerekliliği" tezini savunmuştur. Hocası Socrates'ın 'düşünce suçu'ndan infazı sonrası demokrasi taraftarlığından vazgeçmiştir. Atina'da M. Ö 387'de Akademia'yı kurmuştur. Devlet'te Platon ideal toplum düzeni yaratır. Aslında bu düzeni kendisinin yarattığını söylersek yanlış yapmış oluruz. Platon, hocası Socrates'ın konuşmalarını yazılı hale getirmiştir. Thomas More'un Utopia eserinden sonra aslında olmayan, tasarlanmış olan ideal toplum şeklini 'Ütopya' olarak adlandıracağız. Devlet kitabı ise bu türün ilki olma özelliğini taşır. Socrates ve arkadaşları toplumsal düzeni tanımlamak için ilkin iyiyi tanımlamak gerektiğinde hem fikirlerdir. Peki ya iyiyi tanımlamadan doğruyu tanımlamak mümkün müdür? Ya da eğrilik var olmadan doğru/doğruluk nasıl var olur? Bu soruların eşiğinde kendimize 'ideal' devleti yaratırız. Socrates'a göre herkes kendisi için uygun mesleği yapmalıdır. "Bir Fenike masalından yola çıkarak kimilerinin ruhu altınla ( yöneticiler - filozoflar ), kimilerininki gümüşle İnan 2 (bekçiler), kimilerininse bakır ve tunçla (çiftçiler ve zanaatkarlar ) yoğrulmuştur der Sokrates." (3) Ailesinden ayrılıp kendi istek ve arzuları dışında, yeteneklerine (hamurlarına) göre yetiştirilmeleri taraftarıdır. Bu şekilde yetiştirilen insanlar işlerinde gerçekten başarılı olabilir mi? Bir askeri düşünelim mesela; bu asker dayanıklı olsun, sadık olsun, güvenilir olsun... Peki her şey iyi hoş da bunlar bir askeri başarılı kılmaya yeter mi? Asker olacak kişi savaşmayı, vatanını korumayı gönülden istemiyorsa ona başarılı diyebilir miyiz, Socrates? Belki de yeteneği olmasa da çabalayarak hem mutlu hem de yetenekli bir tüccar olabilirdi... İnsanların yaradılışlarından sahip olduğu özellikler ve toplumda oynayacakları yeri anlattıktan sonra şahsen çok önemli bulduğum bir noktaya değinir. "Korucuların yaşayacakları yer hakkında ise Sokrates onların ilk olarak mülk sahibi olmadan birlikte yaşamaları gerektiğini bu sayede mülk edinme hırsından uzak kalacaklarını çünkü bu hırsa girenlerin hem halkı hem de devleti zor durumlara sokacağını söyler." (3) Söylediklerine katılmamak ne mümkün... Mülk sahibi olmak, halkın arasına karışmamak koruyucuları kimin için savaştıklarını unutturacaktır, halklarına yabancılaştıracaktır. Koruyucu mülk edindiği yere bağlanır. Koruyucular için bir şehre bağlanmak, parçası haline gelmek iyi değildir. Koruyucu gereken her anda, her yerde vazifesi için hazır olmalıdır. Mülk edinmek yalnızca koruyucular için değil yönetici kesim açısından da sakıncalıdır. Mülk edinme hırsı onları hedeflerinde şaşırtacaktır. Halka hizmet etmeyi değil daha çok nasıl mal ve mülk ediniriz diye düşünmelerine neden olur. Bu da yönetim zafiyetine ve kimi zaman da hırsızlığa yol açacaktır. Yöneticiler de koruyucular da mülk sahibi olmalıdır, ancak hedeflerinden uzaklaştıracak ölçüde olmamalıdır. Socrates dünya üzerinde dört farklı devlet şekli olduğunu söyler. Bir tanesini de bu şekilleri incelerken hatırlar. Devlet türlerini anlatırken onları insanlara benzeterek açıklar. Bu benzetme sayesinde her şey daha anlaşılır hale gelecek zannettim okurken. Ancak, bölümün sonuna geldikçe anlamakta güçlük çektiğimi fark ettim. Bir insanı anlamak, bir devleti İnan 3 anlamaktan da zor olsa gerek... Timokratik (tiranlık) devleti anlatıp eleştirmeye başlar oradan oligarşiye... Bu eleştirilerin ve bir diğerine geçişin sonu gelmeyecek diye düşünürken önemli bir şeyi fark ettim. Timokrasiden girip yine orada son buluyor Socrates. Devlet düzenleri arasında son durağı olan demokrasiden geliyor o noktaya. Demokrasilerde büyük kısmı eğitimsizler oluşturur. Eğitimsiz insanları kandırmak, gerçekleri gizlemekse kolaydır. Baştakiler hem çıkarlarına uygun davranır hem de halkın ağzına bir parmak bal çalarak kandırır. Gün geçtikte baştakiler egemenlik alanlarını genişletir. Halk uyandığında ise iş işten geçmiştir. Liderleri zorba, devletleri ise tiranlık olmuşur. Devlet, devlet düzenini, doğruyu ve eğriyi anlamamız için iyi bir kaynaktır elbette eleştirel olabildiğimiz sürece. Eleştirel ve yaratıcı olmazsak kafamızda oluşacak devlet Socrates'ınkidir. "Ruhu hastalık değil eğrilik öldürür. Bir insan ne kadar iyi olursa o kadar uzun yaşar." Ruhu eğrilik öldürüyor olabilir ama insanı öldürenin bilgisizlik olduğuna inancım sonsuz... İnan 4