Faydacılığın Geçmişi ve Bugünü

Ey sen insanoğlu, bu dünyada işin ne? Yaptığın şeyi neden yapıyorsun? Bu yazıyı neden okuyorsun Allah aşkına? Ya da ben bu yazıyı neden yazıyorum? Genel olarak bir birey tercihlerine ve eylemlerine nasıl karar veriyor? 1842 doğumlu filozof William James bu soruya çağ açacak bir cevap vermiş: "İnsan ahlaki eylem ve davranışlarına karar verirken ilkece en yararlı olanını seçer.". Yani der ki sen bu metni okuyorsun, çünkü şu anda kendin için yapabileceğin en faydalı davranış bu. Bu perspektif sarsıcı olduğu kadar da ilgi çekici ve merak uyandırıcıdır. Böylece bireyin fayda gözeten davranışları, bu tutumun topluma etkisi ve etik değerlerle ilişkisi birçok sanat eserinde işlenmiştir. 2013 yılında ilk sezonu yayınlanan House of Cards isimli Amerikan dizisi de pragmatizm temasının işlendiği eserlerden birisi. Dizi Francis Underwood'un başkanlık seçim kampanyası sırasında kendisine vadedilen Dışişleri Bakanlığının bir başkasına verildiğini öğrendiği konuşma ile başlar. Underwood o anda geleceğine karar vermiştir: başkanın ona vermediği mevkiyi ve gücü kendi strateji ve oyunlarıyla kazanacaktır. Kısacası politikayla. İlk bölümden güç basamaklarını tırmanmak için kolları sıvayan Francis, usta oyuncu Kevin Spacey (Francis Underwood), ünlü yönetmen David Fincher ve ekibinin de becerisiyle izleyenler kendilerini Amerikan Kongresinin koridorlarındaki kirli dünyada bulurlar. Tarih boyunca yalandan ve ikiyüzlülükten ayrı düşünülemeyen bu siyaset meydanında, başkahramanımız da kendisine silah olarak acımasızlığı, bencilliği ve faydacılığı seçer. Filmde de sıkça bahsettiği ilkesi olan "uslanmaz faydacılık "tan ayrılmaz ve her ilişkisinde, konuşmasında, teklifinde ve cevabında bunu gözetir. Peki sizce bu bencil ve empatiden son derece yoksun tutumu onu hedefine yaklaştırır mı; yoksa sevgi, kardeşlik ve şefkate meyilli olduğu öne sürülen sosyal önceliklerimizle ters düşerek onun sonunu mu getirir? Kuşkusuz bir şekilde onu güç basamaklarında yukarıya doğru taşır, Francis Underwood senatör olarak başladığı yolculuğunda bir yıldan biraz kısa bir süre içerisinde Amerikan başkan yardımcılığına kadar yükselir. Başkahramanımız Sayın Underwood ve fikirlerini kabul edilemez ve kendi doğrularınıza aykırı bulduğumuzu tahmin ediyorum peki bu kararı verirken kendinizin de uslanmaz bir faydacı olduğunun farkında mısınız? Evet öylesiniz. Öncelikle siz biyolojik bir canlısınız yaşamak için faydalı olanı alıp zararlıdan kaçmak zorundasınız. Bakterilerden hayvanlar aleminin zirvesi insana uzanan evrim sürecinin en önemli tetikçisi şüphesiz ki faydacılıktı. Kendi yaşam mücadelelerinde gelişimlerini ve yaşam faaliyetlerini sağlayacak her türlü maddeyi aradılar ve sahiplendiler. Milyonlarca yıl önceki atalarımız "faydalı" şeyler tükenmeye başladığında başka canlılarla rekabete girerek o şeylere "kendisi" sahip olmak istedi; çünkü aksi ölümdü. Milyonlarca yıllık gelişimin, zekanın ve bilgeliğin ürünü olan insanoğlunun bile "Ölümden başka gerçek yok" dediği bu ürkütücü kavram. Diyeceğim o ki bugün kol ve bacaklarımızın olmasını, nefes almamızı, öğrenmemizi, konuşmamızı sevmemizi kısacası sahip olduğumuz her şeyi bizim özümüzde olan ve hiçbir zaman ayrılmadığımız bencillik ve faydacılık ilkelerimize borçluyuz. Peki bunlara rağmen Francis Underwood'u suçlamak neden? Doğamızın işleyişinin en önemli kanunlarının farkında olup onları lehine kullanmak mı? Başka bir açıdan yaklaşmak istiyorum, üniversite sınavı hazırlık yıllarınızı ya da yarış içinde olduğunuz başka durumları hatırlayın. Siz de kendiniz için çalıştınız başkalarının başarılı olmasını umursamadınız. Üniversitenin o dilediğiniz bölümüne diğerlerini eleyerek siz yerleşecektiniz çünkü başarıyı herkesi elde edemezdi. Orda önemli olan diğerlerini geçmekti. Francis Underwood'un bundan başka bir şey yaptığını düşünmüyorum, sadece onun bencilliği daha aşikar ve kazandığı başarıda daha büyüktü.