Oyundan Ötesi: ''Satranç''

Öykü türünü ele aldığımız zaman karşımıza çıkan en çarpıcı yapıtlardan biri hiç kuşkusuz Stefan Zweig'ın Satranç adlı kitabıdır. Zweig'ın Hitler iktidarından kaçıp sürgün hayatı yaşadığı Buenos Aires'te yayımlanan Satranç adlı eser yazarın intiharından önce bıraktığı bir veda mektubu niteliği taşıyor. Eseri incelediğimiz zaman yazarın neden intihar ettiğini, bu kararı vermesinde etkili olan nedenleri açıkça görebiliyoruz. İntiharından önce yazdığı son eseri olmasının yanı sıra aynı zamanda doğrudan Nazizm'i hedef aldığı tek kurmaca eseridir. Aslında Nazizm'i hedef alarak o dönemin siyasal durumuna dikkat çekmek istemiştir. New York'tan Buenos Aires'e yapılan bir gemi yolculuğunda dünya satranç şampiyonu Mirko Czentovic'in iletişim kurmakta zorlanan, soğuk, küstah, kuralcı ve cahil olmasına rağmen aynı zamanda satranç alanında dahi olması öyküyü okurken beni en çok düşündüren noktalardan biri olmuştur çünkü aslında bir insanın dahi olması için yalnızca okuma yazması bilmesi gerekmediği kara cahil bile olsa zekasını ya da diğer yeteneklerini kullanarak hayatta nasıl başarılı olunabileceği gözler önüne serilmiştir. Mirko Czentovic'in kendisi için beklenmedik bir rakip olan Dr. B. 'nin öyküye girmesiyle öykü akışı hızlı bir şekilde etkilenir. Öyküdeki bu değişimin sebebi hiç kuşkusuz ki gizemli ve amatör satranç oyuncusunun satrançla tanışmasının olağanüstü bir olayla gerçekleşmiş olmasıdır. Bir Nazi kurbanı olan Dr. B. kin ve nefretin , hıncın, fiziksel ve ruhsal aşağılamaların olmadığı, zorla para ya da mühim bilgiler elde etmek istedikleri farklı ve küçük bir Nazi grubuna dahil edilir. Bu mühim bilgileri elde etmek için Dr. B.'nin sonsuz bir hiçliğin ortasına yerleştirilmesi bu ortamın onun ruhuna nasıl baskı yaptığı yazar tarafından gerçekçi betimlemelerle anlatılarak biz okurları Karcı, 2 etkisi altına alır. Gerek gemi içerisinde oynanan satranç esnasında gerekse doktorun kampta yaşadığı zor zamanlarda yazarın dili sayesinde herkesin ne duygular içerisinde olduğunu hissedip aynı zamanda kendinizi o ortamın içinde bulabiliyorsunuz. Bu şuan sizlere kalıplaşmış bir yargı olarak gelebilir fakat kitabı okuduğunuz zaman sizde fark edeceksiniz ki kitaptaki karakterlerle birlikte sizde aynı havayı soluyorsunuz Dr B.'nin kaldığı hücrede diğer Nazi kamplarına göre koşulların daha iyi olmasına rağmen kitap, gazete, yabancı bir yüz, bir şeyleri not almak için kalem bile olmaması hiçlik duygusunun insan psikolojisi üzerinde nasıl etkiler bırakabileceğine verilen en etkileyici örneklerden biri olarak öyküde karşımıza çıkıyor. Yazar burada karakterin yaşadığı hisleri öylesine ince ince işliyor ki karakterin orada neler yaşadığını sizde hissedebilme şansını elde edebiliyorsunuz. Böyle bir ortam içinde gün geçtikçe bunalıma giren Dr B. Otel odasında şans eseri çalmış olduğu bir satranç kitabıyla uzun bir zaman geçirir. O kara günlerde sadece satranç sayesinde ayakta kalabilmiş ve dünya şampiyonun karşısına çıkabilecek güçte üstün bir satranç oyuncusuna dönüşmüştür. Konuyu günümüz açısından değerlendirmemiz gerekirse şunu söyleyebiliriz ki zaman zaman hepimizin karşılaştığı sıkıntılı durumlarda kendimizi dünyaya kapamak yerine satranç veya kitap okumak gibi kendimizi geliştirecek faaliyetlerde bulunduğumuz zaman zihnimizin farklı şeylerle ilgilenmesini sağlayarak aynı zamanda sıkıntılarımızı daha rahat bir süreçte atlatma şansını elde edebiliriz. Öykü oldukça ritmik ve ahenkli olduğu için okurken kalbin atışına benzetebilirsiniz çünkü sayfalar ilerledikçe bazı yerlerde geriliyorsunuz, yer yer merakınız artıyor ve buda kitabı daha hızlı okumanıza neden oluyor. Diğer bir nokta ise kitapta satranca muazzam bir bakış açısıyla yolculuk yapılıyor olması. Mc Connor karşısına çıkacak her oyunda her kişiyi yenmek isteyecek kadar hırslı bir karakterde olduğu için dünya şampiyonuyla bir satranç maçı yapabilmek için büyük bir parayı cebinden çıkarabiliyor. Arkadaşının Mc Connor 'un bu davranışı üzerine büyük bir tepki vermesinden dolayı aslında satrancın bir iş ve bunu yapanın da bir işadamı olduğu fikri ortaya çıkıyor. ''Satranç sonsuz eski, ama aynı zamanda sonrasız yenidir; kuruluşu mekanik, ancak sadece Karcı, 3 hayal gücü ile etkilidir; geometrik açıdan sabit bir alanla sınırlı olmakla birlikte kombinasyonlarında sınırsızdır, sürekli kendini geliştiren, ancak yine de verimsiz, hiçbir yere götürmeyen bir düşünme eylemidir; hiçbir şey hesaplamayan bir matematik, esersiz bir sanat, temelsiz bir mimaridir (sf. 23).'' Stefan Zweig tarafından yapılan bu tarif satrancın şimdiye kadar yapılmış en iyi tanımı diyebiliriz.