Tanımlama Üzerine Bir Beyin Fırtınası

Şu garip dünyada yaşayıp gidiyoruz ve hepimizin yaşamında somut veya soyut birçok olgu, görüş, olay, varlık ve kavram gibi temel bağlam çeşitlerinin örnekleri birbiri ile iç içe geçmiş durumda. Hal böyleyken, elbette, hayattaki anlamlar, bir tabak spagetti misali, karışık ve bulanık oluyor. Bize bu arapsaçına dönmüş hayat içindeki bu anlam bulanıklığını giderecek bir araç lazımdır. Bugün size, böyle bir araç sunacağım. Aslında bu araca topumuz biraz aşinayız ama çoğumuz onu tam olarak bilmeyiz. Bu aracın adı, belki de sizin de tahmin ettiğiniz gibi, "tanımlama". Peki, tam olarak nedir tanımlama? Saygıdeğer okurlarım, takdir edersiniz ki, bu sorunun cevabı her ne kadar apaçık görünse de bu düşüncenin üzerine atlamadan önce bu kavramı bir tanımak, bunun için de ona farklı birkaç noktadan yaklaşmak gerekir. Lakin her zaman söylediğim üzere, bir konu hakkında yazmak, o konunun bir tarifini en genel hatları ile vermeden mümkün olmuyor. Bu yüzden ben, "tanımlama" kavramının etraflıca bir tarifini yapmayı gerekli görüyorum. TDK'nin sözlüğünde "tanımlama" kelimesi, "Bir kavramın niteliklerini eksiksiz olarak belirtme veya açıklama" olarak geçer. Oysaki tanımlamak eylemini bir araç olarak görebilmek için bu tanımı biraz açmamız gerek. Tanımlama; bir kavramın, olgunun veya görüşün özelliklerini açıklamanın ve anlamını söylemenin yanı sıra o bağlamın sınırlarını çizme, geçersiz olduğu ortam ve durumları belirtme anlamına da gelir. Ayrıca gerekirse bu bütünlüğün sınırları içerisinde kalan istisnalardan da bahsetmek gerekir. Tanımlama, TDK'nin sözlüklerinin yaptığı gibi kısa ve öz ya da benim yaptığım gibi etraflıca olabilir. Gelin, bir örnek olsun diye sizinle "rasyonalite" kavramının etraflıca bir tanımını yapalım. Rasyonalite, "akla ve mantığa uygun davranışlar toplamı" anlamına gelen bir bağlam olup bireylerin davranışlarını düzenlemesinde yol gösterici olarak işlev gören genel davranış çerçevelerinden biridir. Geçersiz olduğu durumlar, elbette ki, metafizik, fal, hurafe, batıl inanç, din vb. olguların yaygın olarak inanıldığı ortamlar ve duyguların, hormonların veya alkol, esrar vb. dış maddelerin etkisi altında kalan davranışlar ve durumlardır. Şimdi, bu örnekte önemli bir noktaya dikkatinizi çekmek istiyorum. Fark etmediyseniz diye altını çiziyorum, az önce dine mantık dışı dedim. Bu örnek söylem, takdir edersiniz ki, bazı okurlarım tarafından tepki toplayacaktır. Hatta bazılarınız şu an bu yazının başından kalkıp gitti bile. Şunu belirteyim: Bu sadece küçük bir örnekti ve ciddi değildim ancak hala bu yazıyı okuyan okurlarımın çoktan anladığını umduğum üzere tanımlar, belli şekillerde kurularak insanların düşüncelerini istenilen yerlere çekebilir. İşte, bu kuruş biçiminin insanlar üzerindeki etkisine ben, "tanımlamanın güdümleme etkisi" diyorum. Bu etki, politikacıların veya lider kesimin sıradan insanları etkilerken kullandığı bir söz sanatı olan "propaganda" şeklinde karşımıza çıkar ve ayrıca günlük hayatta kurnaz insanların çevresindeki insanları kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirip onların belli duygularını körüklemesini sağlayan bir araç olarak da bol miktarda kullanılır. Nasıl mı? Şöyle anlatayım: Tanımlar olmadan, kavramlar veya olgular arasındaki anlamsal sınırlar bulanıktır. Bu kavram ve olguları tanımlayarak aralarındaki sınırları biz çizeriz. Takdir edersiniz ki, bu sınırları kimin nasıl çizdiğine göre bir olgunun anlamı oynayabilir, yani tanımlar değişken ve bükülebilirlerdir. Tanımların işte bu özelliğinden yararlanan kurnaz bireyler de kendi çıkarları doğrultusunda bu tanımları değiştirip insanların yeni anlamsal sınırlar içerisinde farklı davranışlar göstermelerine neden olurlar. Ne var ki, tanımlamanın bükülebilme özelliği onu yalnızca kurnaz bireyler için bir manipülasyon aracı yapmaz. Tanımlar, bireylerin çıkarları yerine tarafların veya bireylerin ihtiyaçları doğrultusunda da bükülebilirler. Hemen ne demek istediğimi örneklerle anlatayım. Mesela, belli başlı kavram ve olguları karşımızdaki insana anlatmak istiyorsak ancak karşımızdaki insan anlattığımız kavramı anlamak için yeterli bilgiye sahip değilse, bu kavramın tanımının anlamsal sınırlarını biraz daraltarak ve basitleştirerek karşımızdakine tekrar anlatabiliriz ve doğru yapınca olumlu sonuçlar alırız. Başka bir örnek vermek gerekirse entelektüel bir konuda bir tartışma yapılırken konu olması gerekenden farklı yerlere kayıyorsa taraflardan birisi bunu fark edip sözün konusunu tanımının anlam sınırlarını yeniden çizerse tartışma, sağlıklı bir biçimde ilerlemeye başlayacaktır. Bu tip durumlar gösterir ki tanımlama; kavramlar, olgular ve bağlamlar arasındaki anlam karmaşasını gidermek için güçlü bir araçtır. Sonuç olarak tanımlama, iki amaca hizmet edebilecek nitelikte olan güçlü bir araçtır sevgili okurlarım. Tanımların belli yönlerde bükülmesi ile ya manipülasyon olgusu elde edilir ya da kavramlar arasındaki anlam karmaşaları giderilebilir.