Tanrı, Din ve Masallar

İçinde yaşadığımız dünyada yerine getirmek zorunda olduğumuzu düşündüğümüz çeşitli görevlerimiz var. Bu görevlerin niteliği, niceliği ve kaynağı değişmekle beraber varlığı her zaman korunur. Esasında bu görevlerden beylik laflar ederek, bilimsel birer gerçekmiş gibi bahsetmenin pek bir manası ve gereği yok. Söylemek istediğim, gün içerisinde gerçekleştirdiğimiz eylemleri, benim öyle ya da böyle birer görev olarak görmem. Para kazanmak için işe girmek, mezun olmak için çalışmak, açlıktan ölmemek için yemek yemek, bilgisiz kalmamak için okumak ve asıl üzerinde durmak istediğim, ölümden sonraki yaşamda rahat bir konuma kavuşabilmek için inancın gereklerini yerine getirmek. Hepsinde amaca hizmet eden eylemler mevcut olmakla birlikte bunların konusu, ağırlığı ve arkasında yatan nedeni çeşitlilik gösterir. Beni ilgilendiren kısım olan arkada yatan nedene her zaman yaptığım gibi önce yıkıcı sonra yapıcı yaklaşıyorum: Neden geçimimizi sağlayacak kadar parayla yetinmeyip açgözlülükle fazlasını istiyoruz? Lisans eğitimini neden ekmek, peynir veya su gibi görüyoruz? Cahillik erdem değil midir? Neden her şeyi bilen, gören, duyan, anlayan, en üstün, en iyi ve en erdemli bir tanrıya inanıyoruz? Şehirlerarası otobüs yolculuğu sırasında mola verilen köhne yerlerde 5 liraya satılan felsefe kitaplarının arka kapağındaki tanıtım yazıları benzeri soruların sonuncusu ilgimi çekiyor. Birey ve toplum hayatına yön veren bir etken olarak olarak metafizik şeylere inanç duygusundan bahsedilebilir. İlkel insanların etraflarında olan biten doğa olaylarını o günkü akıllarıyla açıklamaya çalışması sonucu önce ilk dinler ortaya çıkmış, ardından çeşitli coğrafyalarda kaynağını ilk dinlerden alan çeşitli ardıl dinler ortaya çıkmıştır. Bilgisi ve imkanı son derece kısıtlı olan ilkel insanlar, gök gürlemesi, şimşek çakması, güneşin ve ayın doğup batması gibi doğa olaylarını gerçekleştiren bir özne arayışına girdiler ve bu öznelere gerçekleştirdikleri eylemlerin isimlerini verdiler. Yerin altına gömülen bir çekirdeğin yeşerip yeryüzüne geri dönmesi mucizevi bir olaydı ve bunu ancak mucize bir varlık olan Bereket tanrısı gerçekleştirebilirdi. Güneşin ve ayın doğması ve batması muazzam güç gerektirmeliydi, bunu da ancak muazzam güçlü bir Güneş tanrısı gerçekleştirebilirdi. Ardından dinler de insan zihinin evrimini takip ederek evrime uğradılar. Bütün bu inanılması güç şeylerin güçlü, kudretli, somut ama algılanamayan, soyut ama maddeye etki eden tek bir tanrı tarafından gerçekleştirildiğine kanaat getirildi. Bu tek tanrı hala yaşasa da artık temel gücünü doğadan değil insanın hayal gücünden almaya başladı. Elbette ki bilimin bu kadar ilerlediği bir çağda ilkel gerekçelere dayanamazdı ve bu nedenle ahlaki ve etik bir boyuta taşındı. Yazının girişinde konu ettiğim görev kavramını iyice daraltarak, inanan insanların inançlarını ve o inançların yüklediği görevi sorguluyorum. Günümüzde, din kimliğinin olmasına rağmen genelde efsane ve mit olarak adlandırılan Sümer, Yunan, Mısır, İskandinav vb. inanışlara yaklaşım, semavi dinlere yaklaşımdan çok daha farklıdır. En basit örnek olarak eski İskandinav inanışları mitolojinin konusu olurken , Hıristiyanlık, İslam ve Musevilik teolojinin konusuna dahil olur. Peki ama fark tam olarak nedir? Odin'in dokuz diyara birlikte hükmettiği vahşi eğilimleri olan kızı Hel ile çekişmesi sonucu onu lanetlemesi, ardından oğulları Thor ve Loki'nin birbirine düşmesine neden olan Asgard'ın hakimiyet mücadelesi adeta birer masal gibidir. Ama Yunus peygamberin balık tarafından yutulup sonradan tekrar dünyaya dönmesi veya Muhammed peygamberin ayı ikiye ayırması gerçektir. Ilk kez örneğini Gılgamış'ta gördüğümüz tufan ve insanların helak olma hikayesi sırasıyla bütün dinlerde ve mitlerde ufak farklılıklarla anlatılır. Çoğu dinin birbiriyle çelişmesine rağmen hikayelerin ve efsanelerin aynı kalması, ancak bir dine mensup olan insanın o din haricindeki her şeyi hayal ürünü olarak görmesi ikiyüzlü bir tutumdur. Esasında hiçbir farkı olmayan hikayelerin, tıpkı bir romanın farklı yayınevlerinde farklı şekillerde basılması gibi, ufak eklemelerle diğer anlatıları yalanlaması ilginçtir. Semavi dinlerin, masal olarak adlandırılan diğer anlatılardan farklı olarak gerçekliği vahiyle açıklanır. Buna göre, tanrının insanlarla iletişim kurmasını sağlayan ve onlara kelamını tebliğ eden bir elçisi vardır. Tanrı, bu elçiyle konuşur, elçi de insanlarla... Farkını merak ettiğim bir diğer nokta olarak: Sabah okula rüyasında kendisine yüce bir kişilik tarafından bildirilen şeyleri anlatan bir arkadaşınıza ne ölçüde inanırsınız? Yüzyıllar önce aynı iddia ile ortaya çıkan insanlarla ne farkı var? Tanrı ve din anlayışının temel argümanlarının, bilimsel gelişmeler sonucu zayıflayan efsanevi olaylardan daha bireysel olan inanma ihtiyacı, ahlak ve etiğe kayması doğaldır. İnsan yaşamının bir amacının olması gerektiğini savunanlara göre, ölümden sonra gelen ve insanın ilk yaşamında yaptığı eylemlerinden sorumlu olduğu bir diğer yaşam mevcuttur. Buna göre insan, din, dolaylı olarak tanrı, tarafından kendisine yüklenen görevleri yerine getirmek zorundadır aksi taktirde diğer yaşamda ödüllendirilemez. Bu görevler aynı zamanda toplum içerisindeki insanlara iyi ve hoşgörülü davranmayı da öngörür. Dinin ahlak ve etikle olan ilişkisi burdan doğar. Peki insanın kazanacağı ödülü düşünerek iyilik yapması, daha da kötüsü dinlerin ancak bu ahlaklı davranışları ödüller koyarak yüceltmesi ne kadar etiktir? Binyıllarca inanılan ve uygulanan çoğu din ve onun gerektirdiği davranış kuralları gelenekleşerek topluma yerleşmiştir. İnanmayan bir insanın bile kaynağını dinlerden alan davranışlarda bulunması onun aslında içten içe inandığını değil, dinin yaşamın içine kaynadığının, gelenek haline geldiğinin kanıtıdır. Yaygın düşüncenin aksine insanın bu yaşamda nesnel bir amacının olmasına gerek yoktur. Herkes bu kısıtlı yaşamını zevkleri gereğince anlamlandırabilir. Ve son olarak, insan düşünüşü evrilmeye devam ettikçe metafizik şeylere inançlar da evrilmeye devam edecek ve günümüz dinlerinin akıbeti eski İskandinav dinine benzeyecektir.