YERALTI ADAMI

Dostoyevski'nin okumaya çalıştığım ilk kitabı Suç ve Ceza adlı eseriydi. Okumaya çalıştığım diye tanımladım çünkü kitabı bitiremedim. Psikolojik tahlilleri o kadar ağır gelmişti ki henüz 8. Sınıfta okuyan bir öğrenci için anlaşılamaz noktalar içeriyordu. Ben de Suç ve Ceza'yı elimden bırakmıştım ta ki 17 yaşıma basana kadar. 17 yaşıma geldiğimde kütüphanemin tozlu raflarında bulunan Suç ve Ceza, tekrar elime geçti ve bu sefer kararlı bir şekilde okumaya başladım. Raskolnikov'un dışarıdaki renkli yaşamı büsbütün yadsıması, ürkek bir kaplumbağa gibi her şeyden kaçarak kendi kabuğuna çekilmesi beni tepeden tırnağa etkilemişti. Suç ve Ceza bittiğinde, abartısısz, o güne kadar okuduğum en büyük yazarın Dostoyevski olduğuna kanaat getirdim. Dostoyevski, sadece rus değil, dünya edebiyatının en zirvedeki isimlerinden biri. Geçen hafta Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar'ını okudum. Bazı kitapları okumayı bıraksanız da onlar sizin yakanızı bırakmaz. Yeraltından Notlar, ara verseniz de, bitirseniz de daima aklınızı kurcalayan, sizi o 'karanlık yeraltı'na çeken bir kitap. Kitabı ve Dostoyevski'yi anlayabilmek için ilk olarak kitabımızın ana karakterinden bahsetmek istiyorum. Ana karakterimiz, 40 yaşına gelmiş ve dış dünyadan tamamen bağımsız olarak yaşayan biri. Kendini hiç kimseye benzetmiyor, dış dünyadan soyutluyor. Bazen küstah bazense alçaklık duygusunu şiddetli biçimde yaşamakta olan karakterimiz, Dostoyevski aracılığıyla yeraltındaki duygu dengesizliğini yer üstüne taşıyor. Dostoyevski, bu kitabı yazarken 40 yaşındaymış. Kitaptaki ana karakterin Dostoyevski ile çok fazla ortak yönü olduğunu ve Dostoyevski'nin aslında kendi hayatından çok fazla ipucu verdiğini hatta otobiyografisini yazdığını düşünüyorum. Ana karakterimizi tanıdıktan sonra kitabın en önemli noktası olan girizgahı inceleyelim. Girizgah bizi daha kitaba başlarken kıskıvrak yakalıyor: "Ben mızmız, asabi, hastalık hastası, keçi gibi inatçı biriyim." (Dostoyevski, 7) Daha ilk cümleden Dostoyevski'nin 'yerüstü'nde yaşayan insanlara karşı bir sitemini dile getirdiğini düşünüyorum. Çünkü yerüstündeki insanlar onu görmezden gelmiş, o da yıllarca 'yeraltı'ndan onları takip etmiş, karanlık odasından onları dinlemiş ve gözlemlemiştir. Zararsız ve uydurulmuş bir 'yalan' olarak kendini hasta gibi göstermeye çalışmış ve dışarıdaki dünyanın ilgisini çekmeye çalışmıştır. Nitekim kitabı okumaya devam ettiğinizde kahramanımızın hasta olmadığını kendiniz farkedeceksiniz. Satır aralarındaki duygularıyla, inişli çıkışlı psikolojik travmalarıyla kahramanımızın hasta olmadığı açıktır. Bu hastalığı kendisi bile 'hastalık hastalığı' olarak tanımlamıştır. İkinci bölümün başında 'bir böcek bile olamadığından' yakınan ana karakter hastalığını kendisi icat etmiştir. Böcek bile olmadığından bahsedince aklıma Kafka'nın Dönüşüm'ü geliyor hemen. Kafka'nın Dostoyevski'den ne kadar etkilendiğini anlayabiliyorsunuz. Dönüşüm'deki seyyar satıcı Samsa, bir sabah hamam böceği olarak uyanır ve ailesi hiç şaşırmaz hatta tiksinirler. Sonunda Samsa ölür. Bu olay anlaşılamayan insanların kaçınılmaz sonu değilmidir zaten? Yeraltından Notlar'daki 'Yeraltı Adamı' da aynı dertten muzdariptir. Etrafı tarafından anlaşılamaz ve bu dertlerini hep içine atarak kendisine zarar verir. 'Yeraltı Adamı' sürekli kendini merkeze almaktadır, kendisine özel bir ilgi duymaktadır. Sizce de burada biraz narsistlik kokmuyor mu? Narsistlerde bulunan ilgi ve şefkat ihtiyacı ana kahramanımızda da fazlasıyla hissedilmiyor mu? Fakat, Yeraltı Adamı'nın eğilimi sadece ve sadece ilgi ve şefkate değildir. Yeraltı Adamı, içindeki duygusal gerilimi dışarıya boşaltamaz, sinirlendiği kişilere-örneğin subaya- zarar veremez ve sürekli kendi içine atar duygularını. Bu bağlamda, evet, Yeraltı Adamı narsist bir kişilik sergilemektedir fakat narsizmde kendine yönelme doyum sağlamaz, aksine ciddi sorunlar meydana getirir. Bundan dolayı Yeraltı Adamı çarpık bir karakter sergilemektedir benim gözümde. Son olarak, kitaplar ve düşünceler paylaştıkça çoğalır. Yeraltından Notlar'ı daha önceden okumadığım için sürekli pişmanlık duyuyorum. Fakat, Dostoyevski bu kitapta bir karakterin temelini hazırlamıştır, düşüncesini yaratmıştır. Suç ve Ceza'da ise bu karakter Raskolnikov ile eyleme dönüşmüştür. Bundan dolayı bu kitapların, Dostoyevski'nin bir bütünleyici olduğunu düşünüyorum ve diğer kitaplarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.