Liberal Eşek

"Uzun hayatının tüm ayrıntılarını anımsadığını ileri süren tek hayvan, yaşlı Benjamin'di; o da, durumun hiçbir zaman daha iyi ya da daha kötü olmadığını ve böyle sürüp gideceğini söylüyordu." George Orwell - Hayvan Çiftliği Bir şeyleri anlamaya başladığımdan beri hep siyasetle ilgilenir, doğruyu yanlışı sorgular, olanın ve olması gerekenin üzerine düşünürdüm. Bir süre sonra bu uğraş ve ilgi beni siyaset üzerine daha çok öğrenmeye ve daha çok okumaya sürükledi. Ancak okuduklarım ve öğrendiklerim arttıkça, siyasetin içerisindeki doğru ve yanlışlardan çok siyasetin kendisinin varlığını ve bu varlığın doğruluğunu ya da yanlışlığını sorgulamaya başladım. Bu sorgulamalar ve merak beni yıllar içerisinde siyasetin işe yaramaz ve gereksiz bir şey olduğunu düşünme noktasına getirdi. Siyasetin sorun çözme yeteneği ve hatta böyle bir amacı olmadığına, bilim, eğitim, sanat, özgürlük gibi birçok diğer önemli insani ihtiyaçların belirlenmesi ve geliştirilmesinin önündeki en büyük engel olduğuna neredeyse tamamen inandım. Siyaseti tüm bu düşüncelerimden dolayı yıllardır yok sayıyorum. Haberleri izlemiyor, siyasi gündemi asla takip etmiyorum. Takip ettiğim zamanlardaki haberlerin ve siyasi gündemlerin tamamının yalnızca birbirinin tekrarı olduğunu gördükçe de nasıl oldu da o zamanlarda bu komik döngüyü fark edemedim diye düşünüyorum. Bu görmezden gelme durumu ister istemez siyasete olan merakımı da törpüledi. Uzun zaman boyunca siyasetle alakası olduğunu düşündüğüm filmleri izlemiyor, kitapları okumuyor, şarkıları dinlemiyordum. Ancak George Orwell gibi büyük bir dehanın Hayvan Çiftliği gibi bir eseri vardı ki, okumak veya okumamak noktasında fazlaca kafamı karıştırıyordu. Kitap hakkında neredeyse herkes bir şeyler anlatıyordu. Aslında herkes aynı şeyi anlatıyor, dönemin komünist rejimine karşı ağır bir eleştiri olduğunu, Orwell'ın ise bir anti-komünist olduğunu söylüyordu. Oysa 1984 gibi bir ütopyayı kaleme alan zihin, bu kadar basit bir düzlemde bir şeyler yazmış olamazdı. Sonunda okumam yönündeki ısrarlara dayanamadım ve Hayvan Çiftliği'ni biraz merak, biraz önyargı ile okumaya başladım. Sayfalar ilerledikçe önyargılarım kırıldı ve hatta beni siyasetten uzaklaştıran fikirleri satır satır Orwell'dan okumak inanılmaz keyifli bir hale gelmeye başladı. Hayvan Çiftliği bilinenin ve söylenenin aksine komünizmi ya da Sovyet Rusya'sını eleştirmiyordu. Orwell'ın kitap boyunca belki yüzlerce kez üzerinden geçtiği bilgi ve cehalet konusuydu. Kitabın bir sistem eleştirisi olduğu kesindi ancak eleştirilen sistem kesinlikle belirli bir sistem değildi. Olabilecek tüm sistemlerin içerisinde bilginin veya bilgisizliğin nelere sebep olabilecekleri anlatılmıştı. Hayvan türlerini birbirinden ayıran en büyük fark, sahip oldukları zeka ve öğrenme kabiliyetiydi. Domuzların okuma yazmayı en iyi öğrenebilen ırk olması, onlara tarihi değiştirme gücü vermişti. Ancak yazılanları okuyabilecek kadar akıllı olan hayvanların ise tek yaptıkları domuzların yanında saf tutup kendilerini güçlü hissetmekti. Geriye kalanların ise söylenen her şeye inanmaktan başka yapabileceği hiçbir şey yoktu. George Orwell ne 1984'te ne de Hayvan Çiftliği'nde kesinlikle bir ütopyadan bahsetmiyordu. Kaleme aldığı her satır, geçmişte ve günümüzde yaşamakta olan tüm toplumlardı. Fikirleri çoktan unutulmuş büyük bir lider, yüzlerce kez baştan yazılmış şanlı bir tarih, onurlu görünmesi gerekenlere verilen onurlu madalyalar, tarihimizi anlatan güzel bestelenmiş bir marş, yılda bilmem kaç kez yapılan ve herkese gücümüzü gösteren önemli törenler, bu törenlerde okunan ezbere cümleler, konuşmalardan sonra milletine ve liderlerine bağlılığını ve sevgisini göstermek için var gücüyle slogan atan koyunlar... Hangi toplum sahip değil bu yüce değerlere? Üstelik bu kadarla da bitmiyordu. Ortak düşmanımız da olmalıydı. Çoktan ölmüş olan çiftliğin eski sahibi ya da çiftliğin iyiliği için uğraşmasına rağmen canını zor kurtaran ve bir daha asla geri dönmeyecek olan bir eski lider. Kim oldukları, ne oldukları önemli değildi. Yalnızca okuma yazma öğrenemeyecek zekaya sahip hayvanları, bir şeyleri sorguladıklarında, bir şeylerden huzursuz olduklarında susturacak olan bir korku olması yeterliydi. Bu korkudan güç alarak, toplumu oluşturan bireylerin okuma yazma öğrenmeye çalışanlarını rahatlıkla hainlikle suçlayabilir, diğerleri hiçbir şey bilmediği ve yalnızca akıllı, zeki, yüce liderlerinin söylediklerine inandıkları için bu hainleri rahatlıkla idam edebilirsiniz. İşte günümüz toplumlarının yaşayış ve bağlılık tarzı bundan ibarettir. Orwell yazdığı her satırda neye nasıl inandığımızı, bu inançlarımızın bize neler yaptırabileceğini anlatmıştı. Kurnaz domuz Napoleon'un, yönetimi ele geçirmeden önce yaptığı ve herkesten gizli tuttuğu bir planı vardır: köpekleri eğitmek. Okuma yazma öğrenmek üzere aylarca annelerinden ayrı kalan köpekler, kapatıldıkları ağıldan çıktıklarında artık Napoleon'un birer savaşçısı haline gelmişlerdir. Napoleon, diğer tüm hükümetler gibi eğitim aracılığıyla kendisini seven, kendisinden korkan ve kendisine tamamıyla bağlı bir toplum kurmaya başlamıştır. Bizler de tıpkı Napoleon'un köpekleri gibi, okuldaki ilk günlerimizden başlayarak şanlı tarihimizi öğreniriz. Büyük savaşçılarımızın hayatlarını, marşlarımızı, törenlerde nasıl davranmamız gerektiğini... Bayrağımıza büyük bir saygı duyarız. Kim olduklarını kitaplardan öğrendiğimiz ancak hiç görmediğimiz düşmanlarımıza büyük bir nefret duyarız. Eğitimimiz bitip ağıllarımızın kapıları açıldığında ise Napoleon için ölmeye ve gerektiğinde kendi halkımızı bile öldürmeye çoktan hazır birer savaşçı olmuşuzdur. Peki eğitim okulla sınırlı mı kalacak? Tabii ki hayır. Napoleon'un elindeki diğer büyük güç ise medyadır. Yani en yakınındaki domuz: Squealer. Bu domuz bize neye inanmamız gerektiğini çok güzel bir dille anlatır. En büyük avantajı, anlattığı şeylerin gerçek olup olmadığını anlayabilecek zekaya sahip olmayışımızdır. Büyük ve şanlı bir anma töreni biterken, henüz okuma yazmayı bile öğrenememiş hayvanlara, geçen yıldan bu yana tahıl üretiminde yüzde kaç artış olduğunu karmaşık rakamlarla açıklar. Tıpkı bizlerin, gayrisafi yurt içi hasıla açıklanırken anlamış taklidi yaptığımız gibi, o okuma yazmayı bilmeyen hayvanlar da söylenen şeylerin iyi şeyler olduğuna inanır. Ancak yine de bunların üzerine çok düşünmeye vakit bırakmaksızın tören devam eder. Birileri anlatılanları anlamak isterse eğer, bizim okullarımızda bizim emeklerimizle yetiştirilen çocuklarımız bize dişlerini gösterir, eğer ısrarcı olursak Napoleon bizi hain ve düşman ilan edebilir. Geri kalanımız ise ne olduğunu hiç anlamadığı veya anlayamayacağı için olanlardan bir sonuç çıkarmaz. Hainleri öldürmenin onuru ve mutluluğuyla yüce marşlarını söylemeye devam ederler. İşte bizler tam olarak böyle toplumlarız. Doğusu, batısı, Rus'u, komünisti, kapitalisti... Çiftlikteki hayvanlar, herhangi bir sistemdeki tüm insanları rahatlıkla örnekleyebiliyor. Sorun sistemlerin bir şeyleri düzenleme şeklinde değil. Sorun insan aklı işin içine girdiğinde, akıllı olanın daha akılsız olanı kandırabiliyor olmasında. Akıllıların ise azınlıkta kalıyor olması, çoğunluğun her zaman okuma yazmayı bilmeyen ve hatta iki cümleden fazlasını ezberleyemeyen koyunların elinde olması, tüm sistemleri daha işin en başından kusurlu kılıyor. Biz geri kalanlar gerektiğinde gidip hiç kafamızın çalışmadığı konularda fikir beyan ediyor, doğru kim yanlış kim bilmeden taraf oluyor, söylenenlere inanıyoruz ve bu söylenenleri bir süre sonra kendi fikirlerimiz, bizi biz yapan değerlerimiz sanıyoruz. Söylenenleri kontrol eden, toplumu kontrol ediyor. İyileri kötü, kötüleri iyi kılıyor. Orwell'ın yazdıkları, siyasete karşı aklımda oluşan ancak havada kalmış düşünceleri derleyip anlamlı bir bütün oluşturdu diyebilirim. Herhangi bir siyaseti eleştiren veya herhangi bir siyasi fikrin yanında yer tutan bir kitap olduğu düşüncesinin aklıma hiç girmemiş olmasını ve bu kitabı daha önce okumuş olmayı isterdim, ancak yine de önyargılarla okunmaya başlanmış bir kitabın insana çok daha fazla şey kattığını düşünürüm. Kitabı okurken de her zaman yaptığım gibi kitabın içinde yazarı aradım. Daha ilk sayfalardan Benjamin adlı, hiçbir şeyi umursamayan, çok zeki olmasına ve okuma yazmayı da çok rahat öğrenmesine karşın olanları yalnızca izlemeyi tercih eden, sessiz ve bilge bir eşek dikkatimi çekti. Benjamin çiftliğin liberaliydi ve çok zorunda kalmadıkça ya da bir hayvanın hayatı söz konusu olmadıkça ağzını açıp tek kelime etmiyordu. Sanki birilerine bir şeyleri anlatmanın imkansız olduğunu, her şeyin doğal ve normal bir şekilde ilerlediğini, öyle ya da böyle tüm canlıların hak ettikleri gibi yaşayacaklarını biliyordu. Hayatın sürekliliği içerisinde, her şeyin kısır bir döngüde olduğunun farkında gibiydi. Kitap boyunca hep eşeklerin uzun yaşadığından bahsettiği ve başkalarına göre anlamsız cümleler kuruyordu. Aslında bu uzun yaşam, hayatın kendisiydi ve eşek sonuna kadar haklıydı. Şu kötü hayatımızda değişen hiçbir şey olmayacaktı. Halis Çağatay KARAKURT 10 Aralık 2014 Ankara