VİCDANİ AHLAK

Ne yazık ki, dünyamızda hala savaş, açlık gibi ölümcül sorunları yaşayan milyonlarca insan var. Görece bu konularda daha rahat durumda olan toplumlardaki insanların çoğu, savaştan veya kıtlıktan ölen insanların haberlerini, resimlerini gördükçe bahşettikleri acıma duygusu haricinde olaylara kayıtsız kalıyor. Stefan Zweig, Bir Kadının Yaşamından Yirmi Dört Saat adlı kitabında bu durumdan şöyle bahsediyor: "İnsanların çoğu sınırlı bir hayal gücüne sahiptir. Duyumlarını uyaracak ölçüde yakında gerçekleşmeyen bir olaya ilgi göstermek pek içlerinden gelmez; ama aynı şey gözlerinin önünde, doğrudan duygularını dokunma mesafesinde gerçekleşirse, bu olay önemsiz bile olsa, hemen aşırı bir duyarlılık gösterirler. Böylelikle normalde nadiren görülen tepkilerini ölçüsüz ve abartılı denebilecek bir sertlikte telafi etmiş olurlar". Bence bu cümle toplumların aslında etik anlayışlarını yapay olarak kendi kendilerine oluşturduklarını anlatmış oluyor. Şöyle ki: Etik, toplumdaki diğer insanlar tarafından gösterilen duyarların bir bütünüdür. Duyar da insanların erdemli olmak için yapması gereken eylemleri yapamadığından dolayı oluşturduğu suni bir telafi kalkanı. Yani herkesin üstüne düşen görevi yaptığı için kendini huzurlu hissettiği bir dünyada, kimse kimseyi eleştirmeyecek hatta "etik" gibi eleştirecek bir bahane aracı bulamayacaktır. Daha başında beni bu şekilde sarsıcı düşüncelere sürükleyen Stefan Zweig'in bu öyküsü okuyuşum boyunca beni; irade, yargı, vicdan, ahlak ve dürüstlük gibi insani kavramların temeli üzerinde düşünmeye sevk etti. Kocasını ve iki çocuğunu terk edip, Hollandalı genç adam ile kaçan Madam Henriette, bu davranışından dolayı pansiyon sakinlerince linç edilmişti. Çünkü hepsi daha önce yaptıkları hataları bu linç ile silmeye çalışıyordu. Hatta bazıları, bu "ahlaksız" davranışı sergileyen Madam Henriette'i savunan gencimiz ile ilişkilerini bile keserek linç edenler arasında en öne çıkan olmaya çalışmışlardır. Bu "ahlak yarışına" karşı çıkan tek kişi olan gencimiz sebebini kısaca şöyle açıklıyor: Devlet empati yapma yükümlülüğü olmadığından toplum düzenini korumak için sert bir şekilde insanları yargılar, fakat birey olarak benim böyle bir yükümlülüğüm yoktur; aksine insanları yargılamaktansa savunmak beni daha mutlu kılar. Bu benim de hayatımda prensip edindiğim bir düşünce tarzıdır. Çünkü günümüzde sosyal medya başta olmak üzere insanları tahrik edici etkenler çok fazla. Bu provoke edici etkenler doğru veya yanlış biçimde insanları galeyana getiriyor ve gerçekleri farklı gösteriyor. Bu kitle savrulmalarına dahil olmamak için hukuktaki "aksi ispatlanana kadar herkes masumdur" sözünü kendime ilke olarak kabul ediyorum. Bu herkesi suçsuz bulma eğilimim insanlar tarafından Polyanacılık olarak addedilerek küçük düşürülmeye çalışılsa da, ben yaptığım bu değerlendirme işini iyimserlikten ziyade gerçekçilik olarak görüyorum. Çünkü ben sadece olayların bütününü görmeden karar vermemeye çalışıyorum. Gencimiz, Mrs. C.'nin yirmi dört saatlik macerasını tüm ayrıntılarıyla dinlemek istediğinde; benim bu düşünce tarzımı haklı çıkaran şu ifadeyi kullanıyor: "Değerli olan her zaman için gerçeğin yarısı değil, tamamıdır". Kitaba adını veren yirmi dört saatlik maceranın sahibi Mrs. C.'nin Madam Henriette'i linç etme yarışına dahil olmamasının sebebi olarak genç adam veya benim gibi prensiplere sahip oluşu, Madam Henriette'i çok sevmesi vb. nedenler değil; yaşadığı o yirmi dört saatlik maceranın Madam Henriette'nin yaşadığı olayla benzerlikler içermesi ve bu yüzden yıllardır yaşadığı pişmanlığı açığa çıkarmamak için susmak istemesiydi. Fakat hikayesini bütün ayrıntılarla gencimize anlattıktan sonra, her ne kadar iradesine sahip olamayıp ve ahlaki normları da çiğneyerek kumarbaz adamla birlikte olmasından pişmanlık duysa da; o günü tekrar hatırlayıp bu yaptığının ahlaki olmamakla beraber yanlış bir şey de olmadığını tekrar idrak etti ve şu sözleri söyledi: "Ama ona herhangi bir şeyi yasaklama cesaretinden yoksundum; zira onu itecek olsam boşluğa düşerdi". Mehmet Emin Albayrak