Vücut değiştir(eme)me

Hollywood yapımı, 1976 tarihli Çılgın Cumai filmi her ne kadar sinema tarihi için çekiminde kullanılan sinematografik teknikler açısından pek önemli görülmese de Amerikan popüler kültürünün önemli bir parçası olarak görülür. Filmde hayatlarından pek de memnun olmayan bir anne-kız vücut değiştirir ve basit bir tabirle, olaylar gelişir. Bu yazımda, felsefenin önemli alanlarından biri olan zihin felsefesindeki iki önemli zihin teorisine göre vücut değiştirmenin mümkün olup olmadığını tartışacağım. Modern felsefenin kurucularından Rene Descartes'ın Meditasyonlarii adlı eserinde öne sürdüğü zihin teorisi, modern analitik felsefede Kartezyen İkicilikiii'i olarak adlandırılır. Modern felsefede, şahsi görüşüme göre, yansımalarını hala David Chalmers gibi önemli felsefecilerin eserlerinde ve özellikle indirgenemez fizikselcilikiv teorilerinde görebiliyor olduğumuzu söylemek de pek yanlış olmaz. Descartes'ın öne sürdüğü zihin teorisinin temelinde, bilgikurumsalv endişelerin yattığını belirtmemiz gerekir. Eserinin ilk önemli adımı, algılarının onu yanılttığı durumlar olması ve bunun algılarının her daim güvenilir olmadığını belirtmesidir. Öte yandan, doğru bilgiye ulaşmak için akıl, doğru şekilde kullanıldığında çok daha iyi bir kılavuzdur. Descartes, bunun için meşhur şeytani iblisvi düşünce deneyini sunar: Öncelikle onu, doğru olduğunu düşündüğü her şey konusunda yanıltan bir şeytani iblis olduğunu varsayar. Bu iblis, onu vücudunun fiziksel özellikleri de dahil olmak üzere her bilgi kırıntısı hakkında kandırabilmektedir. Ancak onu kandıramayacağı tek bir şey vardır, bu da kendi varlığıdır. Sonraki soru, kendi varlığından kastedilenin ne olduğudur. Hiçbir koşul altında kendi zihninden kuşku duyamasa da aynı şey vücudu için geçerli olmadığı için, kendi özünü oluşturan şeyin zihni olduğu sonucuna varır. Bedeniyle kendi asıl özü, zihni arasındaki bağlantıysa gelip geçici, rastlantısaldır. Descartes'ın zihin ve beden arasında kurduğu bu ayırımı göz önüne alacak olursak Çılgın Cuma filmindeki vücut değiştirme olgusunun Kartezyen Metafiziğivii'ne göre olası olduğunu belirtmek yanlış görünmüyor. Kitabın yayınlanmasıyla günümüz arasındaki yaklaşık 350 yıl boyunca zihin felsefesi ilerlememiş değil tabii ki. Modern felsefede yer alan zihin teorilerini düşündüğümüzde ilk akla gelen Fizikselcilik oluyor. Fizikselcilik tek bir cümleyle özetleyecek olursak, Dünya'daki varlıkların sahip oldukları niteliklerinviii, zihinsel nitelikler de dahil olmak üzere, fiziksel niteliklere indirgenebileceğini savunur. Fizikselcilik genellikle, İndirgenemez Fizikselcilik ve İndirgeyici Fizikselcilik olarak ikiye ayrılır. Bunlardan ilki, bir yandan zihinsel nitelikler fiziksel niteliklere indirgenebilir olduğunu kabul ederken öte yandan zihinsel niteliklerin davranış, zihinsel ya da fonksiyonel koşullara indirgenemeyeceğini savunur. Diğeriyse indirgenebileceğini savunur (Stoljar). Bu basit ve kısa açıklamanın yeterli olacağını varsayarak şimdi filme, beden değiştirme olgusuna dönelim ve bunu Fizikselcilik açısından inceleyelim. Filmde Anne ve Kız beden değiştirse de kendilerine ait bütün zihinsel özellikleri yanlarında götürmekteler. Bu zihinsel özellikler arasında hatıralar ve zihinsel beceriler de bulunur. Ancak bu, hem İndirgenemez Fizikselcilik'le hem de İndirgeyici Fizikselcilik'le çelişmektedir: Hatıralar, yani zihinsel bir öğe, tezin savunduğu üzere birtakım fiziksel öğelere, yani bu durumda beyne aittir. Diğer bir deyişle, beden değişikliğinin olası olduğunu varsayacak olsak bile kişinin bu olgu sonrasında kendi hatıralarına sahip olması bir çelişkiyle sonuçlanmakta. Bir yandan Descartes'ın zihin teorisi beden değişikliğini olası görüyorken fizikselcilik tam aksini söylüyor. Öyleyse ne yapmalı? Descartes'ın ortaya koyduğu zihin teorisine karşı görüşler, Prenses Elizabeth'le aralarında geçen yazışmalarla örneklendirilebileceği gibi, yaşamından günümüze dek ortaya konulsa da nihai darbeyi Gilbert Ryle'ın vurduğunu söylemek yanlış olmaz. 1949 yılında yayınlanan Zihin Konseptiix adlı eserinde Ryle, Descartes'ın kategori hatasıx denilen bir varlıkbilimselxi bir hataya düştüğünü belirtir. Öne sürülen tezi bu yazının bağlamında kısaca özetleyecek olursak, sanıyorum ki Kartezyen İkicilik'ince zihnin sahip olduğu iddia edilen bedenden ayrı, zihinsel nitelik ve yetilerin; bedene ait, fiziksel nitelik ve yetilere birebir ya da topluca tekabül ettiğini söylemek olur. Ryle'ın bu çalışması, Kartezyen felsefede son derece mistik bir yapıya ve yere sahip zihin kavramının ayaklarını yere, Dünya'ya bastırmasıyla sonuçlanır. Sonuç olarak, filmde bahsedilen beden değiştirme olgusunu anlamlandırabilmek adına zihin felsefenin yaklaşık son 400 yıldaki serüvenini göz önüne alıp gözümüze en çok çarpan iki teorisine, Kartezyen İkicilik'ine ve Fizikselcilik'e, başvurduğumuzda bu olgunun, ilk sorunlu teoriye göre olası olsa da ikinciye göre olası olmadığını görüyoruz.