İNSANIM ÖYLEYSE ÖZGÜR DEĞİLİM!

İlk ne zaman duyduğumu hatırlamıyorum 'özgürlük' sözcüğünü ama ilk kez ne zaman "Özgürüm ben, haklarım var benim" diyerek annemi şaşırtıp güldürdüğümü çok iyi hatırlıyorum. 5 yaşındaydım ve erkenden yatağa gidip uyumak istemiyordum. İstediğim zaman uyumak, istediğim zaman uyanmak, ne giyeceğime karar vermek istiyordum. Mecbur muydum hoşlanmadığım çocuklarla arkadaşlık etmeye, sevdiğim şeyleri paylaşmaya, beğenmediğim yemekleri bitirmeye, düşüncelerimi saklamaya? O gün annemle yaptığımız uzun konuşma işlerin benim sandığım şekilde olmadığını öğretmişti. Sonraki yıllarda hayat tecrübesi diyebileceğim olaylar, dillerden düşmeyen bu sözcüğün aslında var olmayan bir durumu ifade ettiğini düşünmeme neden olmuştu. Nezaket diye bir şey vardı, ayıp diye bir şey vardı, kurallar, yasalar, gelenekler vardı ve galiba dünyada çocuklara bile azıcık özgürlük vardı. Yapılması gerekenler ve yapılmaması gerekenler vardı ve listeler oldukça uzundu, zamanla öğrenecektim. Öğrendikçe de keyfim kaçacak, kendimi çevresi renk renk çizgilerle sınırlandırılmış küçücük bir alanda yaşıyor gibi hissetmeme neden olacaktı. Kim çizmişti bütün bu çizgileri? Hangilerini silebilecektim büyüdükçe? Kendimle başbaşa olduğumda istediğimi düşünebilir, hayaller kurabilir, garip sorular sorabilirim ama iş bunları seslendirmeye ve paylaşmaya geldiğinde düşünmeliyim. Düşünce özgürlüğü var ama ifade özgürlüğü yok! İfade özgürlüğü ancak karşılaşacağınız tepkileri göze alabilirseniz olabilir. Acaba insanlar ne zamandan beri böyle kurallarla, yasaklarla yaşıyor? Yeryüzünde var olduklarından beri mi? Henüz böyle büyük kalabalıklar içinde yaşamazken, küçük kabile ve topluluklar halinde yaşarken de durum böyle miydi? Modern hayat mı özgürlüklerimizi aldı elimizden? Yoksa insan yalnızca bir başınayken mi özgür olabiliyor? Her gün dünyanın bir yerlerinde insanlar daha fazla özgürlük için sokaklara dökülüyor. Birazı var mı ki daha fazlası için bunu yapıyorlar hiç anlamıyorum. Özgürlük denen ideali kısıtlayan şeyler sadece dışarıda mı? Zihnimde beni bazı şeyleri düşünmekten alıkoyan ne, aklıma geldiğinde neden bazı düşüncelerden bir an önce kurtulmak istiyorum, neden bazen bu yüzden kendime kızıyorum? Seçimlerimi özgür irademle mi yapıyorum? Neden bu şekilde düşünüyorum? Benim sandığım düşünceler hakikaten benim mi? Ahlak evrensel mi? Daha fazla felsefe okumalıyım. Bu soruları benden önce sormuş birileri mutlaka vardır ve bazı cevaplar bulmuş olabilirler. Toplum baskısı, aile baskısı ve son yılların popüler tartışmasındaki mahalle baskısı gibi çeşit çeşit etkiler varken nasıl özgür olabiliriz? Ortak bazı kuralları, değerleri, inançları, tercihleri paylaşan insanlar neden kendilerinden farklı gördükleri üzerinde baskı kurmaya çalışıyorlar? Kendilerinin doğru düşündüğünden nasıl bu kadar emin olabiliyorlar? Kalıp yargılar nasıl oluşuyor? Moda olan renklerde bir pantolunu gösterdiğimde babam bu yaşta giyemeyeceğini söylüyor, annem beğendiği bazı giysilerin artık bana daha uygun olduğunu düşünüyor, anneannem bazı saç renklerini kendine yakıştırmıyor ve "Bu yaştan sonra olmaz." diyor. Kadınların yapması gerekenler, yapmaması gerekenler ve erkeklerin, yaşlıların, gençlerin; ne çok örnek verebilirim bu konuda, bu yazılı olmayan sözde kurallar hakkında... Bazı şeylerin yaşlara, cinsiyetlere, statülere ait olduğuna dair fikirler oldukça sıkıcı geliyor bana yine de kendimi düşünmekten alıkoyamıyorum. İnsanlar neden kendilerini sınırlayan, kısıtlayan, kimi zaman yaşama heyecanını azaltan, herkesi neredeyse aynı olmaya zorlayan bu tür tutumları yaratıyor ve ısrarla onları sürdürüyorlar. Toplumdan topluma, kültürden kültüre değişse de her yerde benzer kalıp yargılar oluşuyor ve yaşatılıyor. Bu kurallar ve yargılar zamanla değişiyorlar ancak yerlerini yenilerine bırakarak ve bazen sosyal yasalar olarak daha da güçlenerek hayatlarımıza etki etmeyi sürdürüyorlar. Acaba peşinde koştuğumuz, daha fazlasını istediğimiz, uğruna mücadele ettiğimiz özgürlüğü gerçekten istiyor muyuz? Sartre'ın yazdığı gibi 'İnsanlar özgür olmaya mahkum olmaktan hoşlanmazlar çünkü bu onların sorumluluklarını arttırır.'1 Bu yüzden mi kendi koydukları görünmez kurallara böyle sıkı sıkı sarılıyorlar? Hayatı düzenlemenin, kolaylaştırmanın dışında onu daraltan, çatışma yaratan, bizi birbirimizden uzaklaştıran ve bölen, yaratıcılığı öldüren, paylaşmayı azaltan, kısıtlayan kurallardan bir an önce kurtulmalıyız ama nasıl? Belki yavaş yavaş ama hep birlikte... Nazlım Kutsi 1 Alexander Moseley, A'dan Z'ye Felsefe, Çev. Ali Süha, İstanbul 2010, sayfa 241