BİR YAŞAMA TUTKUSU: YAVAŞLIK

Tarihsel bir süreç olarak teknoloji geliştikçe ve çağ ilerledikçe yaşam da hızlandı kuşkusuz. Hayatının her alanına nüfuz eden makinelere işlerini yükledikçe insan bir yandan hantallaştı bir yandan da kendi benliğinden bağımsız bir hıza kendini teslim etti. Son varoluşçu yazar sayılan Milan Kundera, deneme-roman türündeki Yavaşlık adlı eserinde; insanı kendine ve emeğine yabancılaştıran, yirminci yüzyılda daha da palazlanmış olan bu yapay hızı felsefi temelde ele alıyor. Yazar, kitabın ilk sayfalarında "Yavaşlığın keyfi neden yitip gitti böyle? Ah, nerede şimdi geçmişin aylakları?" diye sorarken bir yandan da ortaya koyduğu ve özlemle övdüğü bu "aylaklık" kavramının; kitap boyunca tespitini yaptığı ve örneklediği yaşamın hızlanması durumuyla çelişiyormuş gibi görünse de anlam değiştirdiğinden bahseder bize. Aslında doğal bir süreç olan teknolojik gelişmeler ve bu rekabetçi düzen insan hayatını bir bakıma istemsizce hızlandırırken "geçmiş ve gelecekten kopmuş bir zaman parçasına tutunan insanı" kendi bedenine ve emeğine yabancılaştırır. İşte bu rekabet ortamında aylaklık; geleceği kabullenip geçmişi unutmadan yaşadığı andan haz duymak yerine, Camus'nün de deyişiyle "zaten dünyaya uyum sağlayamayan insanın" kendisini kendisine yabancılaştıran bu düzene de uyum sağlayamayarak "işe yaramaz olma" manasındadır günümüzde. O kadar hızlı yaşanıyor ki Kundera 'ya hak vermemek elde değil, eski aylaklıktan eser kalmadı. Yalnızca gündelik hayatımızı düşündüğümüzde gün içinde ne yaptığımızı, özellikle ayrıntılar olmak üzere, çoğu zaman hatırlamayız bile. Hatırladığımız şey ancak genel hatlarıyla rutinimiz olur ya da varsa eğer yaşamaktan gerçekten zevk aldığımız birkaç an. "Yavaşlığın derecesi anının yoğunluğuyla doğru orantılıdır; hızın derecesi unutmanın yoğunluğuyla doğru orantılıdır." derken Kundera'nın insanı, yaşamındaki haz dolu, en önemlisi, insan olduğunu hissettirecek biricik anlardan ve arzulardan mahrum eden bu hız tutkusunun; unutmanın başat nedeni olduğu konusunda haklı olduğu gün gibi ortada. Öyle ki artık insan geçmiş ve gelecekten kopmuş vaziyette hatta mekanik bir şekilde hızlı rutinine ayak uydururken arzularının gerçekleşmesinden bile haz duyamaz hale geliyor çoğu zaman. Çünkü acelesinden kaynaklı olacak ki arzularından duyacağı haz umrunda olmuyor. Bir zaman sonra, yalnızca elde etmeyi düşünüyor. Kitapta hikayesi anlatılan Vincent'in başından geçen bir olay da buna örnek sayılabilir. Arzuladığı kadını beklemediği bir anda ağzından çıkan basit bir komutla yanında önceden düşlediği gibi bulunca unutuveriyor coşkulu arzularını. Ancak elinden yitirdiğinde aklına geliyor coşkusu ve tekrar elde etmek için, "onu tekrar bulabilmek için ne olursa olsun yapmaya hazır" ama bu kez bir fark var: Peşinden yetişemediği için arzuladığı kadını kaybetmesiyle düştüğü boşluk, hızlı ve hissiz zamandan Vincent'i alı koyan o boşluk, ona yavaşlığın esrimesini hissettiriyor. Zamanın dışına çıkmasını sağlayan bu esrime Vincent'e insan olduğunu hatırlatıyor belki de. Esiri olduğu hıza karşı ve "kendi seçmediği insanlık durumuna karşı", ikisine birden başkaldırıyor. Çağımızın hıza teslim olduğunu ve bu yüzden insanın kendisini kolayca unuttuğunu söylerken, Kundera; günümüzde unutmanın bir ihtiyaç haline geldiği ve bu yüzden çağımızın hızlandığını da söyler. Kuramsal olarak bakıldığında bu çıkarımın ne kadar doğru olduğunun tartışılabileceği bir yanda dursun, kendinden tiksindiren bir dünyada yaşadığımız ve bunun insanları olabildiğince fazla unutmaya eğilimli kıldığı söylenebilir. İnsanın geçmiş ve gelecekten kopmuş olması salt bireysel tercihi olmayabilir aslında. Hızlı olan ve Kundera'ya göre kendini unutturmak isteyen bu kirli yaşam, geçmişinden ve geleceğinden koparır insanı. Şöyle bir baktığımızda nerdeyse her gün savaşlarda çocukların öldüğü, bir avuç insan için geri kalan koskoca insanlığın acı ve sefalet çektiği bu dünya; insana bazen içime sindirebileceğim zevk alacak ne var ki diye düşündürebiliyor. Her gün yeni bir kötü haberle sarsılırken, bir zaman sonra belki artık hıza alıştığımızdan unutuyoruz bu acıları, belki de unutturmak ve alıştırmak için hızlandı zaman. Ancak şu açık ki gerçekler sadece kısa bir süreliğine aydınlatılıyor daha sonra unutup gidiliyor. İşte, kitapta Pontevin'in kazandırdığı terim olan "dansçı" burada, bilinçli ya da bilinçsiz, unutturma görevini üstlenendir: bir nevi hızlı tüketerek çabuk unutulmasına yol açar. Dansçılar hızlı yaşamın tezahürleridirler, "sanatını" sergileyebilmek için hıza ayak uydurmaktan başka şansları yoktur. Her toplumsal olayda kameralar önünde kendini göstererek hep en önde olmak ister ve bunu kendi benliğini güçlendirmek için yapar yalnızca. Sürekli sahnede kalmayı ister çünkü "seçilmiş kişi" olduğunu düşünür. Hayatın ve hızının karşısındaki aciz durumundan seçilmiş kişi olduğuna inanarak kurtulmaya çalışır; Tanrı tarafından seçilmiş, ödüllendirilmiş, diğerlerinden üstün kimse. Gülünç duruma düşen insan kendisini ve çevresini, boş bir çabayla, aslında diğerlerinden farklı olduğuna ikna etmeye çalışır. İnsanların güldüğü Çek bilginin geçmişinin eziciliği karşısına işte bu yüzden biçimsiz vücudundaki kasları onun için bir övünç kaynağı. Seçilmiş kişi olma arzusunun yanında Tanrı tarafından seçilmekten öte tanrısallaşmak hatta Tanrı'nın kendisi olabilme arzusu da vardır. Çünkü Tanrı olabilmek insanı aciziyetinden ve tüm çelişkilerden kurtarır, çünkü onu zamanın ve mekanın ötesine iter. İnsana kendini, yaşadığını ve insanlığını unutturan bu hızlı çağ insanın niteliklerini fark etmesini engeller. Hızla devinen yaşamda bir yığın karmaşık olaylar dizisinin küçücük ancak benzersiz bir parçası olan bir insan hayatı ne kadar yoğun yaşanırsa o kadar hissedilir, hatırlanır. Nereden geldiğini, nereye gittiğini bilmeden dünyaya fırlatılmış ve temel sorularının cevabını muhtemelen hiçbir zaman alamayacak olan, yine de yaşamaya karar vermiş insanın niteliğidir bilinci ve bilincinden kaynaklı sahip olduğu mutlak özgürlüğü. Dünyayı nasıl algılıyorsa ona göre, farkındalıkla yaptığı seçimlerle insan kendi özünü oluşturur; seçimlerinin ve hatta insan olma durumunun yüklediği sorumluluğu da hiç gocunmadan üstlenmesi gerekir. Mutlak özgürlüğü de buradan gelir. İşte bu yavaş yaşamak ve "aylaklık"; ilmek ilmek özünü oluştururken sürüklenişten kurtularak kendi bilincini esas kılan, sorumluluğu kabullenmiş, tüm sorularına rağmen yaşamaya karar vermiş olan insanın yaptığıdır.