Televizyon Makinesi, Ekranı ve İzleyen(Ben)

Psikologlar çocuklukta yaşanan travmaların kişinin karakterinde kalıcı hasarlara yol açabileceğini söylüyorlar. Sanıyorum sandalye kapmaca oyunu çoğumuzda böyle bir etkiye yol açtı. Bana öyle geliyor ki bu yüzden "Aman, sonra sandalyesiz kalırım!" düşüncesiyle, ne zaman bir şekilde kendimize bir sandalye bulsak ona sımsıkı yapışıyor, bir daha da ondan hiç kalkmak istemiyoruz. Örnek mi? Geçenlerde bir arkadaşım telefonda bir müşteri hizmetleri temsilcisiyle görüşüyor. Adında bir çelişki yokmuş da hizmeti gerçekten müşteri veriyormuşçasına çıkan ses tonunu saymazsak gayet güzel bir üslup ve ikna edici bir dille arkadaşıma halihazırda kullandığından daha ucuza daha yüklü bir pakete geçmesini teklif ediyor. Arkadaşımsa bu teklifi "Ne'me lazım? İşin içinde bir iş olabilir." gibisinden bir düşünceyle reddediyor. Sonra yemekhaneye gidiyorum. O akşam saatindeki yoğunluğa göre ayarlanmış olacak, tamamen aynı yemeklerin verildiği yan yana iki yemek sırası var; fakat çok garip, öğrenciler bunların birinde uzun bir kuyruk oluşturmuşken diğerinde hiç kimse yok. Haliyle görevlilerden biri öğrencilere diğer sıranın boş olduğunu, bir kısmının diğer sıraya geçebileceğini söylüyor; ama çok enteresan bir şekilde hiç kimse diğer sıraya geçmek istemiyor, herkes yerinde kalıyor. Acaba bu örnekler tekil ve yanıltıcı mı yoksa anlamlı mı? Bir yandan kafamı bu düşünce kurcalarken bir yandan da geçgeç yapıyorum (TDK'ya göre "zap yapmak"). Şu, en önemsiz meselelerin inanılmaz bir ciddiyetle ele alındığı klasik sabah programlarından birinde meşhur dizi Kurtlar Vadisi'nin tekrar başlayıp başlamayacağı tartışılıyor. Bilmem kimin yalancısı olduğunu belirten spiker dizinin bir daha hiç çekilmeyeceğini iddia edince herkeste bir hayal kırıklığı, bir tepki... Hiç kimse de çıkıp "Zaten bu dizi biraz kabak tadı vermemiş miydi?" demiyor. E onlar demiyor da, oyuncular ve teknik ekip de mi bu zamana kadar böyle bir şey demediler ki dizi tam on üç sene, cılkı çıkana kadar devam etti? Kazara farklı bir projede farklı bir tipi canlandırmaları gerekir de oyunculukları biraz zenginleşir diye korktular herhalde. Neyse, bu konu üzerinde çok düşünemem; çünkü bir an önce evden çıkıp derse yetişmem gerekiyor. Uzun bir günün ardından Galatasaray'ın maçını izlemek için televizyon karşısına geçiyorum. Ama televizyonu biraz erken açmış olacağım ki haber bülteninin sonuna denk geliyorum. Spiker, sağ olsun, "Haberleri izlediniz. İyi akşamlar." diyerek izlediğimin ne olduğu konusunda kafamda oluşan büyük soru işaretlerini dağıtıyor. Bense spikerin neden bu kadar saçma bir alışkanlığı değiştirecek küçük bir değişikliğe dahi direndiğini sorguluyorum. Neyse, maç başlıyor. Teknik direktörlerin kadro seçimleri ekrana geliyor. Riekerink'in geçen haftaki kadroyu, kazandığı için hiç değiştirmediği anlaşılıyor. Yorumcu da bunu pek takdir ediyor. Ama hiçbir değişiklik olmadan takım nasıl daha iyi oynayacak? Öyle görünüyor ki Riekerink de sandalyesiz kalmaktan çekinmiş. Televizyonun ekranıyla bu kadar haşır neşir olduktan sonra kendisini düşünmeye başlıyorum. Kendisi şüphesiz bizim ta ilk defa taş üzerine sivri cisimler yardımıyla yazı yazmamızla başlayan teknolojik gelişim sürecimizin son parçalarından biri. Böyle söyleyince bu ilkel yazıyla koskoca televizyonu garip bir şekilde aynı kefeye koymuş oldum; ama düşünüyorum da, aslında hiç ortada yokken "televizyon" diye bir makine yapma fikriyle daha önce hiç yapılmamışken sivri bir aletle taş üstüne anlamlı şekiller çizme fikri aynı belirgin özelliği taşıyorlar: uçuk bir deneme tutkusu. Hasılı kelam, televizyonun ekranıyla kendisi siyahla beyaz gibi farklı insanları gösterdi bana. Ekranın gösterdiği insanlar, şu kısacık ömürleri için geldikleri dünyada mümkün olduğu kadar çok farklılığı deneyip hem daha iyiye ulaşma fırsatını yakalamak hem de daha çok tat tatmak varken sırf az da olsa mevcut memnuniyetlerini korumak adına aynı noktalara çakılı kalan insanları, televizyonun kendisinin gösterdiği insanlar ise tam terslerini... Hal böyle olunca televizyonu izleyen insana da meseleyi tahlil edip biri doğruyken diğeri doğru olamayacak kadar birbirine uzak olan bu uçlar arasında doğruyu bulmak farz oldu... Tabii farklılıklar denemek bazı durumlarda akıl karı olmayabilir, hatta büsbütün absürt olabilir; mesela sırf farklılık olsun diye ülkede acil servis numarasını değiştirmek saçma olur. Ayrıca doğrultusu akıl ve mantıkla değil, gidip de rastgele belirlenmiş bir değişim, ilerlemeye sebebiyet vermeyeceği gibi mevcut kazanımların kaybedilmesine de neden olabilir. Ancak bana kalırsa bunların hiçbiri televizyon ekranında görülen insanların belirli noktalara çakılı kalma tercihlerini haklı kılmaz. Zira ileri gitmenin şartı hep aynı şeyleri yapmak yerine farklı yollara başvurmak olduğu gibi insan ömrü -akıl ve mantıktan tamamen bağımsız olmamak kaydıyla- biraz delice değişim kararları almayı normalleştirecek kadar kısa. Ayrıca farklılık deneme işi her zaman o kadar riskli değil; sadece, bizi eskiye sımsıkı bağlayan anlamsız alışkanlıklarımızdan olacak, bu riskler bizim tarafımızdan biraz abartılıyor. Bu durum özellikle de eski teknolojik- veya "teknolojik" dahi olmayan- aletlerden yeni teknolojik aletlere geçişte- yahut geçmeyişte- o kadar sık yaşanır ki bu durumu ünlü fotoğrafçılarımızın fotoğraflarında dahi görebilirsiniz. Mesela Ara Güler'in İstanbul'un Gözü adlı sergisinde bir fotoğrafta görülen pazar satıcısı bu türden bir insan; zira kullandığı mekanik tartıyla aynı fiyatta, çok daha hassas tartım yapan modern tartılar çıkmış olmasına rağmen o hala eski tartısını kullanıyor. Ben mi? Beeeen, ben tabii ki makinenin kendisinin gösterdiği insanlardanım. Yazıyı okudunuz. İyi akşamlar.