TUTUNAMAYANLAR HAKKINDA İZLENİMSEL SAPTAMALAR

Tutunamayanlar üzerine yeni bir yazıya girişmek daha başlangıçta birçok güçlüğü içinde barındırır. Nereden gelir bu güçlük? Hemen belirteyim: Tutunamayanlar üzerine, hemen her yıl yeni yazılar yazılmış, yeni yorumlar yapılmıştır. Böylesine çok didiklenmiş bir metin üzerine yazma, yazanı, daha önce söylenenleri yineleme tehlikesiyle karşı karşıya getirir. Öyleyse bu keşfedilmiş kıtada, dahası entelektüel sömürüye uğramış bir kıtada ben, bu yazının yazarı yeni ne bulabilirim ki... Gerçekte her eleştiri, her makale, kitap üzerine yazılan her deneme son olmayı, dosyayı kapatmayı amaçlar. Her eleştiri, romanla kurulmuş patolojik bir ilişkiyi açığa çıkarır; çünkü eleştiri, bir yandan varlığını borçlu olduğu eleştiri nesnesini(bu yazıda roman) kutsarken, öte yandan onu tüketmeye yönelir. Peki eleştiri, Türkiye'de bugüne değin üzerinde en çok düşünülen romanlardan biri olan Tutunamayanlar'ı tüketmiş midir? Bir başka deyişle bugün Oğuz Atay imgesi, bütün gizleri çözümlenmiş, entelektüel endüstriye meta oluşturmuş bir kıta, yeniliğini yitiren bir yeni dünya imgesiyle mi anılacaktır? Ben bu bağlamda, Oğuz Atay için bir başka imgenin, bir maden ocağı imgesinin daha uygun olacağını düşünüyorum. Derinleştikçe karanlıklaşan, kolayca ulaşılamayan fakat aynı zamanda yepyeni düşünce dehlizleri, zenginlikleri sunan bir maden ocağı... İşte bu kısa oylumlu yazı, bu karanlık madene dair kişisel izlenimlerimden başka bir şey değildir. Tutunamayanlar, yalınlaştırarak söylersem, arkadaşı Selim Işık'ın intiharıyla sarsılmış genç mühendis, yeni küçük burjuva Turgut Özben'in kendi öz benini , tanımadığı Selim Işık'ı ve tutunamamanın erdemlerini keşfedişinin romanı... Turgut'un anılarında ve sözcüklerde yaşayan bir hayalet karakter nasıl olur da romanın kendisiyle özdeşlik kazanır? Benim gözümde , Atay'ın en büyük başarısı, var olmayanı, var olanla böylesi derin bir etkileşime sokması ve neredeyse canlı bir 'post mortem karakter' yaratmasıdır. Selim Işık kimdir? Ölene kadar annesiyle yaşamış , kadınlarla zar zor iletişim kurabilmiş, aşırı duyarlılığından yaşamı taşıyamamış bir tutunamayan... İsa'da, Dostoyevski'de, Wilde'da olası yaşamlar aramış, onlara hayranlık duymuş naif bir okur, çelişkiler içinde bir "disconnectus erectus". Tamamıyla farklı bir okumada karşılaştığım Chateaubriand'ın bir sözü, Selim'in acısını bütün yönleriyle barındırıyor sanıyorum: "İnsanın bir tek ve hep aynı yaşamı yoktur. Peş peşe eklenen birçok yaşamı vardır ve çektiği acıların nedeni budur.". Üst üste binen, iç içe geçen yaşam parçaları... Törende bağırarak andımız okuyan Selim, yaz dindarı Selim, Wilde'ı seven Gorki'yi küçümseyen Selim, Arapça dua edip Latince kemikler taşıyan Selim... Yaşamımızı doğrulayabileceğimiz, çelişkisiz bir söylemden yoksun bırakılmak, bizi, bireyi nereye sürükler? Peş peşe eklenen mikro yaşamların bir çelişkiler yumağından başka bir şey yaratmadığını kavrayan bir bilinç neye sarılır? Kestirmeden söylemek gerekirse dış dünyanın baskı ve dayatmalarından yılar ve buna bir protesto olarak kendi iç dünyasının karanlığına çekilir. Aslında bu içe kapanış, zaman zaman hepimizin içine düştüğü bir insanlık durumudur. Ancak Selim'i bizden ayıran, bu bireysel protestonun süreklilik kazanması ve onun intiharına yol açmasıdır. İntiharı romanın bir parçası ve temel izleği olarak nereye yerleştirmeli? Kanımca, nihilizmin, değerlere meydan okuyuşun son noktası intihardır. Fazlasıyla karamsarca da olsa intihar, burjuva konformizminin asla anlayamayacağı bir eylemdir. Peki bu intihar , bu kendini feda etme izleğinde, İsa'vari bir ölümün izleri var mıdır? Roman boyunca yinelenen İsa imgesi, böylesi bir koşutluğu (İsa-Selim) bir aşırı yorum olmaktan çıkarır. Acaba tutunamayanlara duyduğu sonsuz acıma, anne ve tek sevgili(Günseli-Maria Magdelena) figürünün baskınlığıyla bir modern zaman İsa'sı mıdır Selim Işık? Turgut Özben'in küçük burjuva yaşantısını geride bırakıp çıktığı beş parasız yolculukta misyonerlere , havarilere özgü bir ton bulunabilir mi? Turgut'un Selim'e laf söyletmeyişinde, çıktığı manevi yolculukta bir inanana özgü naiflik vardır. Bu inanana özgü naifliğe, bir delinin naifliği eklenir: Olric, Turgut'un iç sesi onu bir tür "nevroza" sürükler. Böylece romanda tutunamayış, "nevroz", intihar arasında çok tipik bir üçgen kurulur. Bence romanın bir büyük başarılı yönü de, böylesi karmaşıkça oluşturulmuş bir anlatının derinliklerine böyle bir ilişkiyi saklamasıdır. Özetle söylemek gerekirse Tutunamayanlar, Nabokov(Solgun Ateş'ten esinlenilen Açıklamalar bölümü), Kafka ve Dostoyevski'nin çizgisini izleyen bir romancılığı, Türk sosyolojisini derinlikli bir kavrayışla birleştirmiştir. Bütün bu değindiklerim, roman boyunca beni soruların sarmalına düşürdü, değişik duyguların içine taşıdı. Selim Işık'ın yalnızlığında, içine kapanışında, düştüğü çelişkilerde kendimden çizgiler buldum. Düşünce sığlığının ortasında düşünmeye çalışan, Doğu ile Batı'nın ortasındaki bu talihsiz coğrafyada doğmuş her bireyde biraz Selim Işık var kanımca. Romanın beni böylesine derinlemesine etkilemesinde bence bunun payı var. Yazıyı bağlarken şunu da ekleyeyim: Tutunamayanlar bir kez okunup bir kenara bırakılacak romanlardan değildir. Her klasikte olduğu gibi yaşamın farklı dönemlerinde, insana farklı düşünceler farklı duygular sunacak güçlü, derinlikli bir romandır. Doruk ERHAN