Geçmiş Değerlerin Dükkanı

"Geçmişiniz ile ilgili ne kadar şey hatırlıyorsunuz?" Birisi bana bu soruyu sorsaydı, hatırladığım şeylerin çokluğundan öte değerlerinden bahsetmek isterdim. Bu yüzden, ve bana soran birisi olmadığından, bu yazıya başlamadan önce kendi kendime sordum bu soruyu; ne kadar genç ve ne kadar az şey görüp geçirmiş olduğuma bakmaksızın... Aslında birazcık düşününce, "değer" kavramını anladıktan sonra, en azından böyle bir konuda, tecrübenin o kadar da önemli olmadığını görüyorum. Geçmişten gelen ve şu anda beni doğru bir yolda tuttuğunu hissettiğim birçok şey benim de değerlerimi oluşturur sonuçta. Elbette yaşadıkça insanın doğru bildiği bazı şeylerin aslında yanlış olduğunu görebileceğini ya da yaşlandıkça "değer" kelimesinin kafamızda çok daha farklı bir yeri olacağını inkar etmiyorum. Sadece bize doğru yolu göstermelerinden bahsediyorum. Etrafımızdaki iyi insanlar için kullandığımız "değerleri olan bir insan" sözü de sanırım buradan geliyor. Çünkü değerleri olan insanlar, kendi geçmişleri ve başka insanların geçmişlerinden getirdikleri hikayelerden yola çıkarak kendilerini bir "doğru"ya adarlar ve koşullara bakmaksızın bu doğrudan vazgeçmedikleri için çevrelerinden gördükleri saygı ile birlikte var olan değerleriyle anılırlar. Peki, hikayelerden geldiğini düşündüğüm bu değerlerin iyi ya da kötü olduğuna karar veren şey nedir o zaman? Veya bir fikri değer yapan şey nedir diye düzeltirsem daha doğru olur, zira kötü olan bir fikir için kimse "değer" kavramını kullanmaz. Bana göre bunun sebebi, bazı istisnalar dışında, kötülüklerin bir amaçla, iyiliklerin ise içgüdü ve yaşanmışlıklardan çıkarılan derslerle yapılması, yani neden yapıldığının yapan kişi tarafından tam olarak bilinmemesi. Değerlerden bu kadar çok bahsetmişken, onların oluşturduğu "ahlak" kavramından bahsetmezsek olmaz sanırım. Yokluğundan "ahlaksızlık" olarak bahsettiğimiz kavram... Mustafa Kutlu'nun Vitrinde Olmak adlı kitabında Yahya Kemal'in akıncılarından bahsettiği bölümün, bu kavramı daha iyi anlayabilmemizde önemli katkıları olacağını düşünüyorum: "... Akıncılar (menkıbeye göre) bir bağ kenarından geçseler, bağdan iki salkım üzüm koparsalar Tekdaş2 ücretini bir beze sarıp asma dalına asarlarmış. Menkıbelerde olayın olması gerekmez, ondan çıkarılacak ders önemli. Nedir o? 'Önce ahlak'." (s. 18) Akıncılar örneğinin geçmişteki değerlerimizi yansıtması açısından da bence çok önemli bir yeri var, çünkü yaşadığımız çağın koşullarıyla birlikte değerlerimizi kaybetmeye başladığımızı düşünüyorum. İhtiyaç duyduğumuz şeylerin artmasıyla, yaşanılabilecek alanların daralmasıyla, paraya tapan insanların varlığıyla birlikte birçok insan, doğru ya da yanlış olmasına bakmaksızın bir amaç belirleyip "her şey mübahtır" ilkesiyle hareket etmeye başladı. Bu amaç da çoğu zaman değerlerimizin önüne geçen "para". "İnsanlar kalkınmaya, ilerlemeye, refaha koşuyor. Bu aslında bir serap. Ama inanç haline gelmiş."(Vitrinde Olmak s. 47) der Mustafa Kutlu; paranın, değerlerin ve inançların önüne geçtiğini anlatmaya çalışırken. İnanılan şeyin para olması, bizim olaylardan ders çıkarmamız yerine olaylardan "çıkar" elde etmeye çalışmamıza neden olur. Geçmişin birikimi ve yaşanmışlıkların oluşturduğu değerlerimiz ise birer çıkar aracı olmaktan ve para karşılığı satılmaktan öteye geçemez. Bütün bunlar düşünüldüğünde, Mustafa Kutlu'nun "Vitrinde Olmak" fikrinin aslında ne kadar yerinde ve akıllıca bir tespit olduğu görülür. Harcamak için kazandığımız para, gerçekte bizim değerlerimizi harcayan, onları bize unutturan ve yabancılaştıran bir araç ve amaçtan başka bir şey olmadığından, bize yaşadığımız koşullar dünyasında neden olduğunu bilmeksizin huzuru verecek olan şey değerlerimizdir. Onları koruyabilmek ve "geçmiş değerlerin dükkanı"ndan uzak tutmak ise bizi "değerleri olan bir insan" yapar. Arsen Berk Tekdaş