Prangalara Alışmak

Hayatımızda değiştirmediğimiz belki de değiştirmek bile istemeyeceğimiz birçok şey vardır. Kimileri için yaşadıkları köy, şehir, ülke bir alışkanlık iken kimileri içinse konuştukları dil bir alışkanlık olabilir. Yaptığımız tercihleri sıklıkla tekrarladıktan sonra onlara iyice alıştığımıza, sonra da onları kendimize zincirlerle bağladığımıza ve ardından kilitlerin anahtarlarını bir denize fırlattığımıza inanıyorum. Kendi isteğimizle bağladığımız bu prangalarla bir süre yaşadıkça da onların ağırlığına, bize getirdiklerine ve bizden götürdüklerine ölümüne alışıyoruz. Onlardan kopamıyoruz adeta ve sanki bizim kişiliğimizin bir parçası oluyorlar. O alışkanlıkları biz oluşturuyoruz ama sonra o alışkanlıklarımız bizi idare etmeye başlıyor. Pranga hangi yöne bağlıysa o yönün zıddına gidemiyoruz bence. Gitmeye çalışmak da çok zorlu bir süreci beraberinde getiriyor. Bunun tarihimizdeki en büyük örneklerinden biri festen şapkaya geçiş bence. Sultan II. Mahmut devlet memurlarına fesi zorunlu kıldıktan sonra Gavur Padişah lakabı takılmıştı kendisine. Atatürk fes yerine şapkayı getirdiğindeyse aynı halk zamanında kendisine uygun bulmadığı bir aksesuarı kültürünün değişmez bir parçası saymaya başlamıştı bile ve benzer tepkiler Atatürk'e de gösterildi. Yani anlayacağınız prangayı bağlarken sadece kilidi kapatıyoruz ama artık elimizde anahtar olmadığından çıkarmak için testere gerekiyor. (Resim 1) Lise için ayrılmak istemiştim Kayseri'den ama daha 14 yaşındaydım. Yaşadığım şehirden ayrılamadım. Arkadaşlarımdan ayrılamadım. Bildiğim sokaklardan, yollardan, binalardan ayrılamadım. Galiba en çok da ailemden ayrılamadım. Gidip birkaç hafta denemeyi düşünmüştüm en başta ama düşüncesi bile korkutmaya yetmişti beni o zamanlar. Belki de gitseydim birinci haftanın sonunda bir ay deneyeyim diyecektim ve sonrasında daha da... Ama o nasıl olsa bir süre sonra alışamayıp geri döneceğim düşüncesi beni caydırmaya yetmişti. Gerçi üniversite okumak için ayrıldım Kayseri'den fakat döndüğüm şehir yine memleketim Ankara oldu. Çok da büyük bir değişiklik olmadı anlayacağınız. İlk başlarda çok sık gidiyordum evime. Sonra yavaş yavaş seyrekleşmeye başladı. İnsan alışıyor. Yeni alışkanlıklar eskilerin yerini doldurmaya başlıyor ama yalnızca sabredenler için. Hiç katlanamadığım o 5 saatlik Ankara-Kayseri yolu bile normalleşmeye başladı. Artık sadece gidiyorum ve geliyorum. Ne kadar kolay oldu söylemesi değil mi? Gidiyorum ve geliyorum. Bir de ilk başlarda sorsaydınız bana ne kadar zorlandığımı. O 5 saatlik yolculuk için bir de ben 5 saat söylenir dururdum. Neticede insan alışamadıklarına da yeterli süre geçince alışıyor. (Resim 2) Ha bir de bazı insanlar var ki onlar artık tabiri caizse kurumsallaşmışlardır. Oldukları yerde, yaptıkları işle ve alışkanlık dairelerinde önemlilerdir. Taş yerinde ağırdır derler ya tam da o hesap. Onu oradan alıp başka yere koyduğunuzda, o özelliğini ya da alışkanlığını elinden aldığınızda eski değerini yitiriveriyor ve yeni durumla yaşayamıyor o kişi. Yıllar boyu taşıdığınız o prangalar artık vücudunuzun bir parçası oluyor ve onlar sizden alındığında siz, siz olmayı yitiriyorsunuz. Haliyle alışkanlığın süresi ne kadar uzarsa onu değiştirmek de o kadar zahmetli oluyor. Yaşlı insanlarda çok daha rahat gözlemleyebilirsiniz bu durumu. Mesela biz anneannemi evinin düzeninin değiştirilmesi konusunda ikna edemiyoruz, cep telefonu kullanmaya ise çok zor ikna edebilmiştik. İşte Esaretin Bedeli'ndeki Brooks da bu kurumsallaşmanın en güzel örneklerinden bir tanesi. Ben alışkanlıklarımızın bizim prangalarımız olduğunu Brooks o otobüsteki koltuk demirlerine sımsıkı tutununca anladım. Anladım her gitmek istediğimizde gidemeyeceğimizi, her kalmak istediğimizde de kalamayacağımızı. Brooks buradaydı, ama o eski ve olmak istediği Brooks değildi artık. O kurumsallaşmış biriydi ama bunu insanlar göremedi. Bu yüzden de o yeni ve sahte hayatına veda etti.