MEKANİK İNSANLARIN HİKAYESİ: OTOMATİK PORTAKAL

İnsan neden suç işler? Devletler gerçekten de suçları ıslah etme ihtiyacı duyar mı? Suç, devleti yönetenler için gerekli midir? Tek tip, başkaldırmayan, mekanik insanlardan biri olmak iyi biri olmak için yeterli mi? Eğer iyi olmanın tanımı bu ise iyi olmak gerçekten de bir erdem midir? Kötülüğü kendi iradesiyle seçen birisi, sırf öyle dayatıldığı için iyi olan insandan bazı açılardan üstün olabilir mi? Otomatik Portakal bu soruların tamamı ve aynı zamanda bu soruların ucu açık cevaplarıdır. Serbest bir konuda yazmaya karar verdiğimde ilk aklıma gelen şey Otomatik Portakal'ı yazmak olmuştu. Çünkü benim için fazlasıyla önemli bir film. Yukarıda yazdığım soruların hepsinin üzerine düşündürüyor. Sorular direk gözümüze sokula sokula sorulmuyor, fakat film bittiğinde hepsinin cevabını düşünmeye başladığınızı fark ediyorsunuz. Gerçekten de insan neden suç işler? Bunun cevabı gerçekten de düşündüğümüz kadar siyah beyaz mı, yoksa daha mı gri? Yani suç işleyen kişi bu suçu gerçekten kötü bir insan olduğu için mi işliyor, yoksa bunun altında daha farklı sebepler mi yatıyor? Bunlar Otomatik Portakal'ın bana sorgulattığı şeylerden sadece üçü. Bazı insanlar bu suçları gerçekten doğuştan kötü oldukları için işliyorlar fakat bu işin bir de farklı bir boyutu var, o da bazı insanların kötü biri olmayı sonradan seçmesi. Filmde de işlendiği gibi bazıları suç işlemeyi bilinçli olarak seçiyorlar, suç işlemek istiyorlar. Çünkü oluşturulmaya çalışılan tek tip insan modelinin, mekanik insanın bir parçası olmak istemiyorlar. Bazıları iyiliği seçmezler, öyle dayatıldığı için iyi olurlar. Bazıları da sırf dayatmalara karşı çıkmak için kötülüğü seçiyorlar ve ben bunda çok da eleştirilecek bir yön görmüyorum. Çünkü böyle suçluları yaratan da tek tip insan modelini yaratan sistemin ta kendisi. Sistem tek tip insan yaratmak üzerine olmasaydı yine kötü biri mi olmayı seçerlerdi bunu bilmiyoruz. Tartışılır. Yaptığım bu çıkarım bana başka soruların kapılarını açtı. Suç, yönetimi elinde bulunduranlar için gerekli bir şey mi? Devlet gerçekten de suçluları ıslah etmeye ihtiyaç duyuyor mu? Filmde bunun gerçekten çarpıcı bir örneği veriliyor. Bir siyasi parti başa gelmek için suçu azaltacak bir yöntem geliştiriyor ve bunu seçim propagandası yapıyor. Suçu azaltacak bu yöntemi kısaca şu şekilde tarif edebilirim. Tek tip insanlardan biri olmamak adına kendi iradesiyle kötülüğü seçmiş bir insanı alıp, ona sistematik bir baskı uyguluyorlar. Böylece onu düşünemeyen, hür iradesi yok olmuş, otomatik işleyen bir makine haline getiriyorlar. Bir mekanik insan. Adamı mekanik bir insan haline getirdikten sonraysa artık topluma zararlı olmayacağına karar verip dışarı salıyorlar. Devlet bunu yapmış olsa da suçluları ıslah etmeye gerçekten ihtiyacı var mı? Sanmıyorum. Bu sadece bir propaganda aracı olarak kullanılıyor, çünkü sistemi yönetenlerin aslında suça da ihtiyacı var. Şiddet de insanların doğasında var olan bir şey sonuçta. Tüm suçları ortadan kaldırıp bu suçları işleyenleri dayatmayla iyi tanımınıza uydurursanız, herkesi mekanik insan yapmaya kalkışırsanız bir gün o şiddet elbette sizi ve yönettiğiniz sistemi hedef alacaktır. O yüzden de gücü elinde bulunduranların suçla savaşma konusunda tamamen samimi olduklarını düşünmüyorum. Bu dediğim, filmin sonunda da oldukça çarpıcı bir biçimde ortaya çıkıyor. Bir bakan gelip, dediğimi desteklercesine mekanik bir insana çevirdiği başkahramanımızı tekrar suça teşvik etmeye çalışıyor. Gelelim yazımın başlığı da olan mekanik adam konusuna. Aslında tüm yazıda alt metin olarak bu konuyu işledim zaten. O yüzden ayrıca tekrar açıklamayacağım. İyi olmanın dayatıldığı, kötü olmanınsa bir seçim olduğu bu senaryoda ne yapacağımı söyleyeceğim sadece. Sanırım kötü adam olurdum, çünkü hür vicdanı alınmış ama zararsız bir koyun olacağıma kendi seçimimle kötü olmayı tercih ederdim. Çünkü erdem olan iyi olmayı seçmektir, öyle dayatıldığı için iyi olmak değil. Peki bu tarz dayatmaları kendi hayatlarımızda hangi şekillerde görüyoruz? Tek tip insan yetiştirme olayına en çok eğitim alanında şahit oluyoruz. Farklı farklı yetenekleri olan insanları ezberci bir sistemle yetiştiriyoruz, hepsini aynı sınava sokuyoruz ve başarılı olmalarını bekliyoruz. Halbuki yapılması gereken öğrencilerin tek tip bir sisteme adapte olmalarını beklemek değil, yeteneklerine göre alacakları eğitimleri çeşitlendirmek ve potansiyellerine ulaşmalarına yardımcı olmak. Bu sayede tek tip insan yetiştirmekten kurtulmuş oluruz. Bu film hakkında yapılabilecek çok fazla yorum var, herkesinki farklı olurdu. Benimki de bu şekilde oldu. Filmden çıkarımını yaptığım soruları elimden geldiğince kendi görüşlerimle cevaplandırmaya çalıştım. Sözlerime filmin uyarlandığı kitaptan yapılmış güzel bir alıntı ile nokta koyuyorum. "İyi bir insan olmak çok da hoş olmayabilir küçük 6655321. İyi bir insan olmak korkunç olabilir. Bunu sana söylerken, kulağa ne kadar çelişkili geldiğini biliyorum. Bu mesele yüzünden gecelerce gözüme uyku girmeyeceğini biliyorum. Tanrı ne ister? Tanrı iyilik mi ister yoksa iyi olma seçeneğini mi? Kötülüğü seçen bir insan, kendisine iyilik dayatılmış bir insandan bazı açılardan daha üstün olabilir mi? Bunlar derin ve zor sorular, küçük 6655321." (84)