Mercek Vatandaşı

Ramazan pideleri, kız isteme merasimleri, yılbaşı kutlamaları... Hayatı boyunca Türkiye'de yaşamış biri olarak benimsediğim ritüel ve sosyal normların, bu karmaşık dünyada sadece herhangi bir kültürün parçası olduğunun farkında bile değildim, ta ki uzak diyarlara Steve McCurry'nin merceğinin arkasından bakana kadar... Annemle vazgeçilmezimiz olan Cermodern sergi gezilerimizin birinde rastladım meşhur Afgan kızına, sakallı Mücahitlere ve Hindulara. Bu farklı yaşam biçimlerine sahip, farklı kültürlerden insanlara o kadar uzak, o kadar yabancı hissettim ki, dünya vatandaşı olduğuma dair bütün inancım yerini hayal kırıklığına bıraktı. Bunun sadece kendi kültürümü benimsememden kaynaklandığını düşünürken, Amerikan kültürüne ait sahneler; kotlar içinde hamburger yiyen gençler, yılbaşı ağacının altında hediyelerini açan çocuklar, Cadılar Bayramı'nda şeker dağıtan yaşlılar gözümün önüne geldi. Bana parçası olduğumu hissettiren bu kültürü diğerlerinden farklı kılan neydi? Dünya vatandaşı olmak sadece kendi kültürümü ve Amerikan geleneklerini benimseyip geriye kalan kocaman dünyaya gözlerimi kapamak mı demekti? Steve McCurry bu sorularıma tek bir kelime kullanmadan cevap vermeyi başardı. Afgan kızının bir Amerikan kızından daha yabancı, daha soğuk bakışlarıyla "dünya vatandaşlığı" kavramının gerçek anlamını çözdüm. Hepimize benimsetilen dünya vatandaşı olma gayesi aslında bir Amerikan reklamcılığının ürünü. Her ne kadar dünya vatandaşı için çizilen profil her kültürden insanla iletişim kurabilen dışa dönük bir birey modeli olsa da bu etkileşimin Amerikan dili, hayat tarzı ve kültürü yoluyla sağlanması bir esas. Bütün dünyayı Amerikan kültürü altında toplamak ve uyum sağlamayan toplumları ve kültürleri görünmezliğe mahkum etmekten ibaret küreselleşme. Uluslararası okullarda öğrenim görmüş biri olarak Steve McCurry'nin yansıttığı her kültüre duyduğum yabancılık, bu yalanın en büyük kanıtı. Amerikan ürünlerinin ihracatı ve kültürünün benimsetilmesi için uygulanan bu politika, bizi belli kalıpların içine sokup diğer kültürlerle etkileşimimizi kısıtlamaktan başka bir işleve sahip değil. Aynı giyinen, aynı ritüelleri gerçekleştiren tekdüze insanlar yaratan Amerikanlaşma, "globalleşme" adı altında bizi gerçek dünyadaki farklı kültürlere ve bu kültürlerin içindeki kıyafet, etik algıları ve geleneklerden uzak tutmaktan ibaret. Sergide Amerikan kültürünün üstümdeki etkisinin yanı sıra kendi kültürüme bağlılığımı da fark etme fırsatım oldu. Fotoğraflardaki boyalı yüzler, peçeler, sürmeli gözler, ülkemde görmediğim geleneklerin yansımasıydı. Türk örf ve adetleri ile büyümüş olmam, bu şekilde fotoğraflarda tanıdığım geleneklere ve toplumlara karşı soğuk yaklaşımımın temel nedeni niteliğinde olmakla beraber, sergiden etkilenmemin esas sebebiydi. Yaşadığım toplumun normlarını benimseyerek aslında kendimi ne kadar dış dünyaya ve farklı "normal" algılarına kapattığımı ancak başkalarının normal anlayışını gördüğümde anladım. İçimdeki yabancılık hissi dışında merak ve heyecan uyandıran suratlar bana dünyada keşfedilecek ve öğrenilecek farklı şeyler olduğunu hatırlattı. Yaşama ve gezmeye olan hevesimi arttırdı. İçinde bulunduğum düzenden farklı, belki daha iyi, belki bana daha uygun toplumsal yapılar olduğunu gördüm ve kendi geleneklerimin anlamlarını, gerekliliğini gözden geçirme fırsatı buldum. İleride sergi duvarlarında değil, çıplak gözlerimle göreceğim bu farklı dünyaların varlığını fark etmek bile beni heyecanlanmaya fazlasıyla itti. Dünyaya birkaç saatliğine McCurry'nin gözlerinden bakmak bana heyecan ve umut vermekle birilkte kafama derin bir sorgu getirdi. Sorgulamalarımın sonunda fark ettim ki, beni dünya vatandaşı kıldığına inandığım ritüeller beni de diğerleri gibi Amerikanlaşmaya ve gerçek dünyadan kopmaya itiyor. Ayrıca kendi kültürüme ve geleneklerime bağlılığım farklı kültürlerden insanlarla arama bir mesafe koyuyor. İlk düşündüğümde bu fikirler beni derin bir kedere sürüklese de öğrenecek ve göreceklerimin sınırsızlığını bana hatırlatarak içimde bir coşku ve yaşama sevinci yarattı. Farklılıklar, iyi veya kötü, her zaman bir şekilde hayatımda olmalıydı. Didar Uslu