İmgelem Üzerine

Geçenlerde ünlü Rus yönetmen Andrey Tarkovsi'nin sinema anlayışını anlatan Tarkovski'den Sinema Dersleri adlı bir kitap okudum. Tarkovski'nin hemen tüm filmlerini izlemiş biri olarak onun eserlerini anlamak için kavramsal düşünme ile haşır neşir olmak gerektiği kanısındayım. Yani Tarkovski, bir oturuşta izlenecek filmlerin yönetmeni değildir. Tarkovski izleyen insan, artık başka bir insan olmuştur. O denli insan ruhunu ele alan filmler üreten Tarkovski'nin genç yönetmen adaylarına pek çok tavsiyesi bulunan bu eser, son dönem yönetmenlerinin filmlerindeki bir tür kofluğun nedenine de ışık tutuyor. Benim de kendime dert edindiğim bir mesele olan kavramsal düşüncenin önemini ısrarla vurgulayan büyük duayen, sanatla ve bilhassa sinema ile uğraşacak kişilerin belli bir zihin berraklığına sahip olması gerektiğini ileri sürüyor. Bu berraklık ve duruluk konuları oldukça ilgimi çeker, üzerine düşünmeye çalışırım. O yüzden kavramsal düşünmek ve beynimizdeki arterleri bir nebzeye kadar açmanın önemi üzerinde durmak istiyorum. İnsan şüphesiz zaafları olan bir canlı. Hatta denebilir ki insanı insan yapan şey büyük ölçüde zaaflarıdır. Zaafların duygusal kökenli zayıflıklar olduğunu ve duygusal düzeyde dalgalanmaların kaçınılmaz olduğunu hesaba katınca durum daha net ortaya çıkar. Fakat insanın zaaflarından çok daha güçlü yanları da vardır. Yani insan düşünen, üreten, hayal kuran, kavram üretebilen, kavramsal düşünebilen bir canlıdır. Son söylediğim kavramsal düşünmenin kaliteli ve dolu bir hayat yaşamak için elzem olduğu kanısındayım. Yani sadece somut ve gündelik olaylara değil; soyut meselelere de önem vermek gerekir diye düşünüyorum. Somut ve gündelik olayları hayvanlar ve bitkiler de tecrübe edebiliyor çünkü. Yağmur yağdığında buğday filizlenir, köpeğin canını acıtırsanız saldırır. Bunlar somut olaylardır. Ancak en azından şimdiye dek bir baykuşun, şiir yazabildiğini görmedik. Bir ağacın şarkı söylediğini duymadık. Düşünce düzeyindeki hadiseler, insanlara özgüdür. Fakat soyut düşünce, pek çok kişi tarafından bilinçli ya da değil, reddediliyor diye düşünmekteyim ben. Kapsamı biraz daraltıp sinema sanatını ele alalım. Herkesin kendine has bir sinema anlayışı vardır, buna itirazım olamaz. Ancak ben sinemanın en entelektüel ve kalbe en çok dokunan sanat dalı olduğunu kanısındayım. Bu açıdan sinemacıların, duygu ve düşüncelerini belli bir soyutlama üzerinden anlatmaları gerektiğini düşünüyorum. Sözgelimi, üzgün bir insanı ağlatmak, olaya somut ve bodoslama bakmak demektir. Buna karşın üzgün birinin ruh halini anlatmak için kamerayı ıslak bir köpeğe çevirmek, üzüntüyü daha berrak ve zeki bir biçimde aktarmak demektir. Sembolizm ve kavramsal anlatı bakımından son dönem sinemacılarını ve hatta edebiyatçılarını vasat buluyorum ben doğrusu. Tabii ki herkesten Tarkovski sinemasına birebir riayet etmesini bekleyemeyiz, bir de eğlenceye odaklı endüstriyel sinema vardır. Fakat ben burada sinemanın kurucularının filmlerinden, Bresson'dan, Kiarostami'den, Godard'dan öğrendiğim sinemayı temel alarak imgesel anlatımın yeni sinemacılarda kıt olduğunu gözlemliyorum. İmgelemin zayıf olmasının nedenlerini herhalde ciltlerce kitap yazsak yine de anlatamayız. Ancak içindeki yaşadığımız dijital çağda, imaj bombardımanı altında olmamız, sanıldığı gibi imgelemi geliştirmiyor. Tam tersine, bu kadar çok görsele, sese, uyarana mağruz kalmak bir anlamda imgelemimizin bağışıklık sistemini çökertiyor bence. Fazla olan, üzerine düşünülmemiş olan, hamburger gibi sipariş verir vermez hazır olan imgelerden bir şey çıkmaz. Üzerine düşünülmemiş, uğruna geceler boyu uykusuz kalınmamış fikirlerin değeri olmaz. Öyle ucuz imgelerden sanat eseri devşirilemez. Yani bir başka deyişle, sanatçının görevi hayatında gördüğü olayları zihninde kavramsal bir çerçeveye oturtmak ve bu olayları imgelere, sahnelere, melodilere, fırça darbelerine dönüştürmektir. İçsel bir dönüşüm olmadan, sindirim ve içselleştirme olmadan sanattan bahsedemeyiz. Tarkovski'nin de naçizane benim de derdim, tasam, meramım budur işte. Semir Arslanyürek. Tarkovski'den Sinema Dersleri. Agora Kitaplığı. 2012.