Ali Turan Görgü

Yüzüklerin Efendisi / Öykünün İçerdiği Evrensel Değerler ve Politik Çıkarımlar Üzerine Fantastik edebiyatın en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen, tüm zamanların en çok satan ikinci kitabı olan, benim ise hayatımda çok daha özel ve önemli bir yere sahip olan Yüzüklerin Efendisi ve Tolkien'in yarattığı Orta Dünya kurgu evreni ile ilk kez 7 yaşımda, üçlemenin ilk kitabı Yüzüklerin Efendisi:Yüzük Kardeşliği 'nin sinema uyarlamasını izleyerek tanıştım. Şu an düşününce, tüm öyküyü sinemada zaten izlemiş olduğumdan, romanın kendisini okuma fikri pek cazip gelmese de o zamanlar Yüzüklerin Efendisi'nin kitaplarını okumam gerektiği hakkında aklımda en ufak şüphe yoktu. "Eğer filmler bu kadar harikaysa, onların uyarlandıkları kitaplar daha da harika olmalı." diye düşünüyordum. Kitapları okumayı bitirdiğimde ise bu düşüncemin kesinlikle hatalı olmadığını gördüm. Hikayenin kendi büyüsü ve görkemine bir adım geriden bakınca neredeyse tüm masalların ve folklorik efsanelerin temelinde olan iyi-kötü savaşının ana tema olarak alındığını ve bu savaş örgüsü etrafında oluşturulan karakterlerin öykü boyunca birbirlerine ve öyküye olan etkilerinin bazı evrensel değerlerden oluşan bir dizi alt temanın işlenmesini sağladığını gördüm. William Shakespeare'in oyunlarının yarım bin yıl sonra bile hala izleyicileri salonlara çekmesinin sebebinin işlediği kavramların zamanın ve yerin değil, insanın daha derinden bağlı olduğu evrensel kavramlar olduğunu savunan bir yazıyı okuduğumda, hemen Yüzüklerin Efendisi'ni bu açıdan değerlendirdim. Gandalf zor durumlarda aldığı mantıklı kararlar ve karakterlere verdiği tavsiyelerle bilgeliği, Samwise Gamgee Gandalf'a verdiği sözün eri olup ne olursa olsun (Frodo Gollum'un komplosuna kanıp Sam'e Shire'a geri dönmesini söylediğinde bile) Frodo'nun yanından ayrılmayarak ve onu Hüküm Dağı'na giden zorlu yolculuğunda güvende tutarak sarsılmaz sadakati ve gerçek dostluğu, Frodo Tek Yüzük'ü taşıdığı süreç içerisinde verdiği zorlu savaşı kazanarak büyüme ve dönüşümü, Legolas ve Gimli ırklarının paylaştığı kötü geçmişe rağmen omuz omuza savaşarak insanların kişisel ya da toplumsal farklılıkları bir kenara bırakarak aynı amaç uğruna birlikte çalışabileceğini, Sauron amaçları ve onlar doğrultusunda yaptıklarıyla saf kötülüğü, Saruman gücün esiri olup Sauron'nun tarafına geçerek hırsı ve ihaneti, Gollum terk edilmişliği ve Yüzük'ü ele geçirmek için yaptıklarıyla bağımlılığı, Tek Yüzük ise neredeyse kendi iradesine sahip olan bir karakter olarak gücü ve güç ihtirasını Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi'nin öyküsüne işlemesini sağlıyordu. Bu yüzden aynı Shakespeare'in eserleri gibi Yüzüklerin Efendisi de içerdiği evrensel değerler ile sonsuzluğa ulaşmanın anahtarını içinde barındırıyordu. Üniversite eğitimime başladığımda ise çoğu kitaba yaptığım gibi Yüzüklerin Efendisi'ne de politik bir perspektiften bakmaya başladım. Her ne kadar Tolkien, kitabın yazım yıllarındaki politik iklime bakılarak kendisine yöneltilen sorulara cevaben kitabın herhangi bir alegori içermediğini, 2. Dünya Savaşı'nın kitabın öyküsüyle veya savaşın taraflarının öyküdeki ırklarla bır ilişkisi olmadığını(1) söylemiş olsa da bu kitabı politik perspektifden incelememe engel olmadı. Çokça spekülasyonu yapılan, Sauron'u Adolf Hitler ile özdeşleştiren ve Orta Dünya'ya hakimiyet kurmaya calışan kötülüğün Nazi rejimini temsil ettiğini ileri süren görüşü pek inandırıcı bulmasam da, Yüzüklerin Efendisi, hikayesi ve kurgusal Orta Dünya haritasına bakıldığında Tolkien'ın batı halklarını temelde iyi ve özgür, doğuda yaşayan halkları ise başta Orklar olmak üzere temelde kötü yaradılışlı olarak tanımlaması bana ilginç geldi. Öyle ki iyi yaradılışlı olarak tanımlanan Elfler'in doğudaki krallığına mensup olan Kuyutorman Elfleri'nin batıdaki Elfler'e göre daha az bilge ve saldırgan olması ve yine iyi yaradılışlı fakat gönlü çelinebilen İnsan ırkının doğu ve güneyde yaşayan halklarının Sauron'la ittifak kurabilecek kadar kötü olarak anlatılması bana Tolkien'in dünyasını doğu-batı ekseninde bir jeopolitik kurguya oturtmuş olabileceğini düşündürdü. Bu okumalara ek olarak Irklar arası tarihsel ittifaklar veya düşmanlıkların ve bunların şartlara göre değişiminin, siyaset bilimi ve uluslararası ilişkilerle ilgilenenler için Yüzüklerin Efendisi'ni özellikle daha ilginç bir kitap yaptığını düşünüyorum. Politik perspektif dışında, Yüzüklerin Efendisi her şeyin ötesinde dostluğun, kahramanlığın, fedakarlığın, aşkın ve nice evrensel/insanı değerin dahice bir hayalgücü ile anlatıldığı ilham verici bir seri. İnsana dair bir dolu şeyin başka bir dünyada nasıl kurgulanabileceğini görmek ve milyonlarca insanın onu neden hazineleştirdiğini anlamaya çalışmak bile Yüzüklerin Efendisi'ni okumak için başlı başına bir sebep.