Evet Bunu Biliyorum!

Yazarların kurguladıkları dünyayı yaptıkları betimlemeler ve benzetmeler aracılığıyla gözümüzde canlandırırız. Edebiyat ustaları kişilerini, mekanlarını, duygularını ve benzeri şeyleri bize sözcüklerle resmederler. Kimisi sade bir dille yani basit, kısa ve anlaşılır tanımlamalarla yapar bunu; bazısı da karmakarışık, sanatlı ve ağır bir dille yapar. Bizim topraklarımızdaki edebiyat kavgası hep bu iki cephe arasında gerçekleşirdi, hiç üçüncü veya daha farklı bir ihtimalin olduğunu düşünmezdik. Ancak Umberto Eco, bu iki yol dışında bambaşka bir yola da başvuruyor Sıfır Sayı adlı kitabında: daha önceden bildiğimiz herhangi bir şeyi kullanarak betimleme. İfadelerim biraz havada kalmış olabilir, kitaptan bir örnekle pekiştireyim: "Sana aşağıdan yukarıya bakan her kadın Bambi'ye benzer.". Bunun kadar popüler kültüre hitap etmeyen başka bir örnek de yine aynı kitaptan: "Yüzü, Telly Savalas'ın Yüzbaşı Kojak yüzüydü". Kararında ve yerinde kullanıldığında okuyucu için yüzde bir tebessüm etkisi yaratır bu betimleme şekli, en azından anladığım benzetmelere ben böyle bir tepki verdim. Ancak bu betimlemelerin, bu referansların etkisi yarattıkları gülümsemeyle sınırlı kalmaz, bilinçaltımıza derinlemesine işlerler. Tanıdığımız yüzleri, mekanları, olayları bazen birebir ama daha çok benzer biçimde; bizi tanımayan bir yazarın sayfalarında gördüğümüzde zihnimiz yazarı ve kendimizi bir ortak paydaya oturtur. Kendimizi yazara ve esere daha yakın hissetmeye başlarız, bazen eser okunmayacak gibiyse bile bu yakınlık duygusu baskın gelir ve okumaya devam ederiz. Bu yakınlığın arkasında bir aynaya bakıyormuşluk hissi olabilir ama baktığımız ayna düzlem bir ayna değil. Alışveriş merkezlerinde, lunaparklarda görmüşsünüzdür belki, insanı zayıf/kilolu/uzun/eğri büğrü gösteren aynalar vardır, işte onlara bakar gibi hissederiz. O aynaların başında hep insanlar olur, daha önce milyonlarca kez gördükleri kendilerini yine de hayretle incelerler. Yukarıda verdiğim iki örnekten ilginç başka bir sonuca daha ulaştım: eğer betimleme basit ve popüler kültüre yönelikse (ilk örnek) kitabı okuyan neredeyse herkes bunun farkına varıyor, ancak bu herkesçe fark edilme durumu örneğin birey başına düşen etkisini azaltıyor. İkinci örneğim ise bende bir etki yaratmadı, çünkü ne aktörü ne de canlandırdığı karakteri tanıyorum. Ancak eğer biliyor olsaydım ve biliyor olmamın bana/bir azınlığa özgü olduğunun farkında olsaydım ciddi bir şaşırmışlık ve ortaklık hissi içinde olacağımdan hiç şüphem yok, çünkü benzer olayları defalarca kez yaşadım. Eğer bu bilinirlik ve birey üstündeki etki arasındaki ilişkinin bir grafiğini çizecek olursak tam olarak yandaki grafik çıkıyor. (Ters orantı!) Yukarıda etkilerini incelediğim yöntem yazar ve okur arasında duygusal bir bağ oluşturmakta epey etkili ancak bazı durumlarda duygusal bağa engel de olabiliyor. Sıfır Sayı kitabı da aynı dertten muzdaripmiş aslında. İnternette okuduğum eleştirilerden birinde, bu kitabının İtalya'da çok yoğun bir ilgi görmediğinden bahsediliyordu. Sebep olarak da İtalyanların "zaten bildikleri komplo teorileri"nden bahsedilmiş olması gösterilmiş (The Untranslated). Yani anlayacağınız insanlar bu aynaya ilgi göstermemişler. Kendilerini oldukları gibi gösteren bir aynayı kim ne yapsın değil mi? Buradan şu önemli sonucu çıkarmak gerekli, eğer bir yazar var olandan çok fazla faydalanırsa bu bir noktadan sonra sıradan ve sıkıcı olmaya başlar, özellikle bu varlıktan haberdar olanlar için. Yazarın yeni bir şeyler katması bile kurtarmayabilir durumu bazen, tıpkı bu kitapta olduğu gibi. Bu sonucu da yukarıdaki grafikten çıkarmak mümkün aslında, ancak madalyonun öteki yüzünü de açıkça göstermek lazım. Sonuç olarak, sanat eserlerinde bilincimizi, kültürümüzü oluşturan eserlere referanslar, onlar üzerinden kurgulanmış benzetmeler ve tasvirler görmek bizlere farklı hisler yaşatır. Yazarların bu yolu izlemesi de onlar açısından farklı kolaylıklar getirir, özgün olmadan (kafalarından bir mekan/bir karakter üretmeden) özgün (istedikleri karakteri farklı bir eserdeki tasvire referansla anlatma) olabilirler, daha ne olsun! Üstelik yazarın bizimle ortak bir kültürü paylaştığını bilmek o yazarın ortaya koyduğu esere karşı bir sıcaklık, olumlu bir ön yargı oluşturur. Yani sonuçta herkes mutlu. Ayna metaforuyla özetlersek berrak bir düzlem aynada kendimizi birebir görmekten rahatsız oluruz, ancak yukarıda anlattığım şekli deforme eden aynalar bize ilginç gelir ve onlara saatlerce bakmaktan keyif alırız.