İRADESİZ İNSAN, İNSANSIZ İRADE OLUR MU?

Hayatımızdaki bazı kavramların birbirleriyle hatta karşıtlarıyla var olduklarına ve bunlardan biri olmadan diğerinin kendi anlamını yitireceğine inanırım. Bana göre üzüntü olmadan mutluluk olmaz; gece olmadan gündüzün bir farkı kalmaz ve kötü olmadan iyinin vasfı anlaşılmaz. Bu yazıda ele almakta olduğum konu daha çok bu örneklerden iyi ve kötü kavramlarıyla ilgili olacak. Bugün birçok toplumda örnek bir insan olmak, iyi olmakla ilişkilendirilir ve eğer kötü diye bir tanım olmasa iyilik ve iyi kavramları da hiç olur. İyi kötü yani ak kara değerlendirmeleri bazı durumlarda göreceli olsa da, bir doğruyu direkt söylemek veya bunun için uygun zamanı beklemek gibi, toplumsal ve bireysel huzur düşünüldüğünde birbirlerinden daha kesin çizgilerle ayrılırlar. Toplumdaki bireylerden, bizden, iyilik adına beklenen, daha doğrusu kötü olmamak adına beklenen, öncelikli şeyler: Canlı cansız bütün varlıklara zarar vermekten kaçınmak, birbirimizin haklarını gasp etmemek, toplumun huzurunu bozacak davranışlarda bulunmamaktır. Peki bütün bireylerin iyi olduğu bir ütopya, ütopya olmaktan çıkıp gerçek bir düzen haline geçebilir; hatta distopik bir dünya ütopik hale dönüşebilir mi? Eşcinselliğin bir hastalık olduğunu düşünüp bunun tedavi edilebileceğine inanan bazılarımız gibi kötülüğün de bir tedavisinin olduğuna inananlar olabilir ve bu tedavi, psikolojik bir uygulama olarak düşünülebilir. Otomatik Portakal'da şahit olduğumuz psikolojik duruma, bir koşullanma örneği diyebiliriz. Kitapta ana karakterimizin, kendisine uygulanan yöntemden sonra şiddete karşı hormonal bir tepki üretmeyi şartlı refleks haline getirdiğini görüyoruz. Bu örneğe bakıp bunun ütopik dünyamız için etkili bir yol olabileceğini düşünebiliriz. Peki karar verme yetimiz olmadan gerçekten iyi bir insan olur muyuz? Ana karakterimizde yaratılan bu koşullu tepki durumu ortadan kalktığında, karakterin tekrar kötü davranışlara yöneldiğini görüyoruz. Yani seçimi kötülükten yana olan bir insan, vücudundaki tepkiden dolayı kötülükten uzak durduğunda iyi bir insana dönüşmüyor. Kişi burada iradesi sınırlandırılarak bir nevi robota dönüştürülüyor. Peki toplumdaki her bireyi sisteme uydurmak için aynılaştırmak ve bireyin iradesini elinden alarak onu hayvanlaştırmak etik mi ve temel haklarımıza uygun bir davranış mı? Bana göre kötülüğü seçeneklerden elemek yerine insanları iyiliğe teşvik etmek daha doğru bir yol. Bu, zor ve uzun bir süreç gerektirse de verilecek doğru eğitimle birlikte uygulanabilecek etik bir yöntem. Din, siyaset ve diğer birçok konuda olması gerektiği gibi bireye tüm bilgileri aktarıp seçimi kendisinin yapmasını sağlamak en sağlıklı çözüm. Aksi takdirde zorla yaptığımız bir şeyden vazgeçmemiz, kendi seçimimizden vazgeçmemizden çok daha muhtemel. Yazımın başında belirttiğim gibi iyi, kötü olmadan kendi değerine sahip olamaz. Kötülüğün zararlı bir şey olduğunu düşünüp bu tedaviyi desteklediğimizde buna benzer bir sürü durum yaratabiliriz. Acı çekmenin zararlı olduğunu düşünüp tüm insanları mutlu birer çizgi film kahramanına dönüştürebiliriz ve bu durumda da mutluluğun bizim için neyi ifade ettiğini unutabiliriz. Hatta belki de bu iradesizleştirmeyi yararlı bir amaç gibi gösterip kendi çıkarlarımız için kullanabilir ya da sistem tarafından sistemin çıkarları için kullanılan taraf olabiliriz. Bu uygulamada gücü elinde tutan taraf, insanlara kötülük ve iyilik kavramlarını aşılamaktansa kendi toplumsal çıkarlarına yönelik düşüncelerini aşılayabilir. Günümüzde maruz kaldığımız görsellerde küçük detaylar bilinçdışımıza etki ederek beynimize bazı mesajlar gönderse de, ki bu durum da tartışmaya çok açık, sözünü ettiğimiz uygulama daha ciddi bir boyutta. Olayın iyi kötü olmaktan çıkmış ve daha somut konulara gelmiş olduğunu düşünelim: Canımız A markasının çikolatasını çekiyor ama vücudumuz buna tepki verince bu durum bizi B markasını kullanmak zorunda bırakıyor. Olamaz mı ? Olabilir. Kıssadan hisse çıkarırsak, durum ne olursa olsun insani özelliklerimize kötü etki edecek hiçbir uygulama sağlıklı bir çözüm değildir ve ideal çözüm sorunun temel nedenine etki edecek çözümdür. Hayatımız kendi seçimlerimizle ve bunların sorumluluklarıyla, bize hissettirdikleriyle güzel. Robot istiyorsak robot yapabiliriz; kendimiz robota dönüşmek zorunda değiliz. İradeniz dahilinde geçen iyi günler dilerim. Cansu ÖZÜBEK