Dinle Willy!

Okulunuz evinizden uzaksa, yolculuk ilk zamanlarda tam anlamıyla bir işkence oluyor. Sabahın köründe kalkıp, sıkış tepiş bir metroya binmek, aynı yoğunluktaki otobüste otuz dakika boyunca "Çantamı birine mi verseydim acaba? Keşke biraz daha arkaya gitseydim de şu demire tutunabilseydim." gibi düşüncelere dalmak sağlıklı bir insanın keyif alacağı aktivitelerden değil. Fakat kendimizi bardağın dolu kısmından bakmaya çok zorlarsak, bu işkencenin de avantajlarını görebiliriz. Benim için bu avantajlardan biri Arthur Miller oldu. Her gün olduğu gibi okuluma gitmiş, sekiz saat orada kalmış, otobüste otuz dakika boyunca akranlarımın gereğinden fazla yüksek sesle konuşmlarına katlanmış, son vasıtama da sonunda ulaşmıştım Çantamı bir kenara kendimi de koltuğa atmıştım. Bir süre sonra, metroya binildiğinde yaşanan, nereye bakacağını bilememe durumuna tam dahil olacakken, karşımda oturan adamın elindeki kitabı fark ettim. Çok da çaktırmadan kitabın ismini görmeye çalıştım. Arthur Miller'ın "Bedel" isimli oyunuydu. Adam bir kez olsun kafasını kitapran kaldırmadı. Üstelik uzun bir süre inatla kendisine bakmıştım. Kitap kanıma girdi o gün. Şunu da belirtmeliyim, kitabın bir roman mı öykü mü yoksa oyun mu olduğunu bilmiyordum. Hafta sonu kitabevine gidip alınca anladım durumu."Bedel"i okumaya başladığım gün bitirdim. Biraz araştırmayla, kulak dolgunluğumun olduğu "Satıcının Ölümü"nün de Arthur Miller'ın olduğunu öğrendim. Aynı şekilde, bu oyunu da çok beğendim. İki oyun için "Keşke sahnelense de izleme şansım olsa..." diye düşündüğümü çok net hatırlıyorum. Bu dileğim-kısmen-üç sene sonra, üniversite sınavını kazanıp Ankara'ya geldiğimde gerçekleşti. "Satıcının Ölümü"nü bu seneki programda gördüm ve temsil gününden on üç gün önce biletimi aldım. Cüneyt Gökçer Sahnesi'nin tam olarak nerede olduğunu öğrendim. Temsil günü gelince de yurttan çıkıp Çayyolu'na gittim. Birkaç insanı hafifçe rahatsız ederek koltuğuma Naz Epözdemir yerleştim. Uzun süre önce okuduğum için oyun başlayana kadar karakterlerin isimlerini, çok beğenip tahtama yazdığım cümleyi hatırlamaya çalışıyordum ki "Oyunumuz başlamak üzere. Lütfen telefonlarınızı kapatınız." anonsuyla kendime geldim. Gözlüğümü takıp telefonumu kapadım. İlk sahnede; çimleri, ağaçları, ufku çağrıştıran bir melodi tasviri vardır. Bu kısmı okuduğum zaman nasıl bir melodiden bahsedildiğini tahmin etmeye çalışmış fakat başarısız olmuştum. Melodiyi duyduğumda bu etkinin çok başarılı bir şekilde bırakıldığını düşündüm. Dekora gelirsek, metinde bahsedilen büyük apartmanlarla çevrelenmiş, neredeyse savunmasız görünen evi, görsel efekflerle somutlaştırmışlar. Yine kitapta bahsedilen ışık kullanımına, sahnenin önüne ve evin çatısına vuran mavi ışık, evin içine yansıyan 'kızgın' turuncu ışık, sadık kalınmış. Aynı zamanda, dikkatli izlenirse bazı ışıkların neyi temsil ettiği anlaşılır. Örneğin; Linda'yı uyandıran araba farlarını diğer ışıklardan ayırt edebiliriz ki bu metinde olmayan bir ayrıntıydı. Diğer bir örnek; Willy'nin zaman kavramını kaybedip geçmişe dönüşünü belli edebilmek için şimdiki zamandayken kullanılan ışıktan farklı bir ışık kullanılmış. Bu kullanım, izleyicinin zaman konusunda ikileme düşmemesini sağlamakla kalmayıp, şimdiki zamanın kasvetini ve çaresizliğini geçmişin umut dolu ve kısmen neşeli halini yansıtmış. Oyun boyunca, Willy'nin kendisini tanıyamaması, kapasitesinin farkında olmaması, patronuna olan bağlılığı daha doğrusu bağımlılığı bana Wilhelm Reich'in "Dinle Küçük Adam"ını hatırlattı. Özellikle kitapta geçen "Küçük Adam, küçük olduğunu bilmez ve bunu bilmekten korkar. Kendi küçüklüğünü ve yetersizliğini, başkalarının gücü vebüyüklüğünün kendisinde uyandırdığı güç ve büyüklük görüntüleriyle örter." kısmını Willy'nin zengin ağabeyine olan hayranlığıyla bağdaştırdım. Willy'nin oğlu Biff'e bağladığı umutlarının temelsiz olduğunu kabullenmek çok zor. Daha da zor olan, bu temelsizliğin sebebinin tamamen Willy'nin suçu olması. Ona şefkatle yaklaşan, Naz Epözdemir bir dediğini iki etmeyen Linda'yı başka bir kadınla aldatan Willy, oğluna yakalanıyor ve parlak bir geleceği olan Biff'i çamur batağına atıyor. İnsanı kahreden bir diğer durum da, Linda sökük çoraplarını yamarken, Willy'nin metresine iki kutu çorap alması. Linda'ya karşı hissettiği utancı gizlemek için ona kaba davranan Willy'den tiksindiğimi hatırlıyorum. Bu tiksinti oyun sonlarına doğru acımaya hatta bir yerde hak vermeye bile dönüştü benim için. Oyunun en çarpıcı kısmı ise, borçlarını ödemek, sonunda kurtuluşa erebilmek için Willy'nin kendisini feda etmesi idi. Kurtuluşa ulaşmanın yolunu yok oluşa bağlayan Willy, ölümünden sonra bile hayallerine, umduklarına ulaşamıyor. Cenazesi onu sevenlerle, ona saygı duyanlarla dolup taşacağına, cenazeye sadece ailesi ve kendisinin de dediği gibi tek arkadaşı Charley geliyor. Metni okurken gözümde canlandırdığım her şeyi bulabildim oyunda. Önceden okuduğum bir oyuna gitmenin beni olumsuz etkileyeceğini düşünmüştüm. Yanıldığıma çok sevindim. Bu tecrübenin sanırım tek olumsuz yanı, dönüş oldu. Oyun sekizde başladı, onu kırk geçe bitti. Çıktığımda ne otobüs ne dolmuş ne de metro seçeneğim kalmıştı. Tek çare olarak taksiye bindim ve yurda döndüm. Bu küçük olumsuzluğa rağmen, iyi ki metroda o adamın önüne oturmuş, o kitabı arayıp bulmuş ve Ankara'ya gelip oyunu izleme şansına kavuşmuşum.