AŞKLAR, HAYALLER VE GERÇEKLER

Her türden kitabı okumayı sevmemin yanında, özellikle insana dair hayalleri ve gerçekleri psikolojik bir kurguyla işleyen eserler, hep daha çok ilgimi çekmiştir. Kendi hayatımızda olup bitene, başka pencerelerden bakmanın ve yaşamın değerini bir de onların dilinden dinlemenin, kişisel gelişimimize katkı sağlayacağını düşünmekteyim. Türk edebiyatının önemli kalemlerinden Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna adlı romanı tam da böyle bir kitap olarak; bir aşk öyküsü üzerinden insanı, insan olma yolculuğundaki detaylarda sarsıcı düşüncelere itmekte ve insana bulunduğu yeri, kim olduğunu, kimlerle olduğunu, ne yaptığını, nasıl yaptığını sorgulamaya yöneltmektedir. Bana göre sorgulamalar, hayata bağlı kalabilme sebeblerimizi aramak için gereklidir. Bu sebepleri ararkende, sanırım herkesin yolu bir gün aşk ile kesişecektir. Çünkü hepimiz anlaşılabilme ihtiyacımızı, bizi tamamlayacağına inandığımız biriyle karşılayarak, yaşamımızın anlamına kavuşmayı amaçlarız. Anlaşılabilme ihtiyacını, Sabahattin Ali' nin kendi hayat öyküsünde de görmekteyiz. Benim edindiğim izlenim; onun hayata karşı aktif ve heyecanlı bir duruşa sahip olmasına rağmen, iç dünyasındaki yalnızlık ve kendini bir yere ait hissedememe ikilemleriyle yaşamını sürdürmüş olmasıdır. Bu ikilemlerden ise, onun gittiği her yerde ve yaptığı her eylemde aslen yoldaşını ve duygudaşını arayarak, varlığını bulma çabasında olduğunu anlamaktayım. Öğretmenliği döneminde, Bakanlık tarafından Almanya'ya gönderilen yazarın, orada tanıdığı ve aşık olduğu kadınla yaşadığı ilişkinin, kendi üzerindeki etkisinin bir izdüşümü olduğunu düşünebileceğimiz eserde; Sabahattin Ali'nin kişiliğini, kitaplara ve sanata olan düşkünlüğünü, kendi yaşadığı yalnızlık ve yabancılaşmanın örneklerini de bulabilmekteyiz. Romantik ve heyecanlı bir anlatım diline sahip hikayede genç bir erkek, Raif Efendi ve Maria Puder karakterleriyle verilen insan ilişkileri; bizleri düşünce ve duygu boyutunda melankolik bir şekilde kavramaktadır. Hassas, içe dönük, yalnız, insana saygı duyan, gerçek sevgiyi arayan ve edebiyatla sanatı iç dünyalarının yansıyışı olarak kullanan bu karakterler aracılığıyla; kişinin kendini ifade etmede, edebiyat ve sanatın ne kadar önemli olduğunu bir kez daha hatırlamaktayız. Ayrıca Sabahattin Ali'nin "Beni en güzel günümde /Sebepsiz bir keder alır/Bütün ömrümün beynimde/Acı bir tortusu kalır" dizeleriyle başlayıp "Ne bir dost, ne bir sevgili/Dünyadan uzak bir deli/Beni sarar melankoli:/Kafamın içerisi ölür" ile biten Melankoli isimli şiirinde de, sanki Raif Efendi'nin ve hatta yazarın baştan sona bütün hayatını özetleyen bu edebi yansıyışı görebilmekteyiz. Farklı kuşakların, geçmiş ve tecrübeleriyle aynı zaman diliminde buluşarak, birbirlerinin hayatına dokunuşunu okuduğumuz eserde; kişisel özelliklerimizin, kendimiz ve dış dünya tarafından nasıl algınabileceğini ve bu algılamanın, toplumdaki yerimizi nasıl etkileyebileceğini bulurken, aynı zamanda önyargılı yaklaşımların bizleri, bir çok hayatı anlamamaya iterek, birbirimizi nasıl ötekileştirebileceğimizi de görmekteyiz. Elbette hüzünlü bir aşk hikayesinin yüreğimizde bırakacağı izi yok varsayamayız. Bununla birlikte beni en çok etkileyen konular; değişik özellik ve niteliklere sahip insanların yalnızlığı, çaresizliği, kendilerini var edebilmek için geliştirdikleri savunma mekanizmaları ve en önemlisi hem kendilerine, hem de çevrelerine yabancılaşmaları olmuştur. Kadın ve erkeğin gözünden gerek bireysel, gerekse toplumsal yabancılaşmanın her türlü boyutunu iliklerimize kadar hissettiren eser, 1900'lerden bugüne değin, ülkemizde, bu konularda nelerin değişip değişmediğini de ayrıca düşündürmektedir. Hikayedeki ana karakterlerin, kendilerini anlatabilmekle ilgili yaşadığı iç çatışmalar sonucu oluşan yalnızlaşmanın benzerlerini, sanırım kendi hayatlarımızda da sıklıkla görebiliriz. Kendimizi anlatabilmekle ilgili zorluklarımızın, özgüvenimizi çökerterek gücümüze, yeteneklerimize ve daha derinlerde de ruhumuza yabancılaşmaya yol açacağı görüşündeyim. Bence insan, karakteri ve yaşayışı nedeniyle; bulunduğu ortamlarda teklik algısına sahip ise, elbette giderek daha içe dönecek ve yalnızlaşacaktır. Bazen sevgisi ve paylaşımlarıyla, çevremizde olan bir tek kişi bile bizi bu durumdan çıkararak yaşama bağlayabilecek, ama gitmesiyle de bizi, yeni ve daha derin bir çöküşe çekebilecektir. Bu nedenle Raif ve Maria' nın aşkı; sadece sevgiyi değil, aynı zamanda birbirimizi var etmeyi de işlemektedir. Ayrıca, onların aşkında; eğer varlığımızı saplantı düzeyinde yalnız bir özneyle ilişkilendirirsek, yok oluşa nasıl sürüklenebileceğimizi de görmekteyiz. Ön yargılarımızın bizi çıkmaza sokarak hatalar yapmaya itebileceğini, gene Maria ve Raif'in aşk ilişkisindeki sancılı ve acı deneyimlerin detaylarında bulmaktayız. Bununla birlikte; Genç Erkeğin Raif Efendi'ye ilişkin bir gözlemini içeren, "... en basit bir beşer tecessüsü ile bu meçhul alemi merak etsek, belki hiç ummadığımız şeyler görmemiz, beklemediğimiz zenginliklerle karşılamamız mümkün olur."(s. 11) cümlesindeki çıkarımdan esinlenerek; çevremizdeki kişiler ve onların yaşamlarına ön yargılı yaklaşarak, birbirimize karşı ne kadar duyarsızlaşabileceğimizi bir kez daha düşünmeliyiz. Kişinin dış görünüşü, yaptığı iş, bulunduğu statü ve eğitim düzeyi gibi bazı faktörler, o kişi hakkında her zaman doğru bilgiyi vermeyebilir. Sadece bu kriterlere bakarak birini tanımaya değer görüp görmemek, bizi yaşamı yorumlamakta ve anlamakta eksik kılabilir. Bu eksiklikse, değerlerimizi ve önceliklerimizi doğru yönetememize neden olurken, kimliğimizin olgunlaşmasını da engelleyebilir. Kadın ve erkek olma durumumuz ise, hem kendi cinsimizi hem de karşı cinsi algılama farklılıkları açısından, kimliklerimizin yorumlanmasında ayrı bir öneme sahiptir. Kadınla erkeğe biçilen sosyal davranış rolleri ve toplumsal önyargılar nedeniyle, sessiz-içe dönük Raif Efendiyle, sert-dışa dönük Maria Puder karakterleri hakkında çevrelerinin yaptığı, "kız gibi erkek" veya "erkek gibi kadın" tanımlamaları, ötekileştirmenin cinsiyet üzerinden yapılan bir başka boyutunu bizlere sunmaktadır. Kadın-erkek tutumlarına sadece geleneksel ve kalıplaşmış değer yargılarıyla bakılması, aile içinde kimlik çatışmalarına da neden olabilir. Bence, kişilerin doğru davranış ve niteliklerini, cinsiyet kavramı üzerinden ölçmemeliyiz. Çünkü bu durumun, cinsiyet ayrımcılığını daha da belirginleştirerek, kadına ve cinsel tercihi farklı olan bireylere karşı uygulanan şiddeti her geçen gün artırdığını gözlemlemekteyiz. Yabancılaşmanın getirdiği şiddeti bir çok açıdan ele alan romanda; babası Yahudi ve annesi Alman olan Maria Puder'in kendini bir dine ait hissetmemesi ve yaşadığı hiç bir yere kendini sığdıramaması, bana savaş yılları ve sonrasında insanlığın yaşadığı ötekileşme ve ötekileştirmenin dramını hatırlatmıştır. Zannımca , Sabahattin Ali'nin hazin ve aydınlığa ulaşmamış ölüm şekli de, bu dramın demokrasi kültürünün yerleştirilmeye çalışıldığı ülkemizde hangi boyutta olduğunu gözler önüne sermektedir. Geçmişten günümüze inanç farklılıklarının yol açtığı savaşlar, insanların haklarını ellerinden alarak bir şekilde, kini topluma ekmekte ve insanlık barışının gelişimini engelleyerek, toplumsal varoluşu da tehdit etmektedir. Bir diğer tehdidi ise, sosyal medya sayesinde tanık olduğumuz ilişkilerin içeriğinde görmekteyiz. Raif ve Maria aşkının yaşandığı dönemdeki ulaşım ve iletişim imkanlarının sınırlılığı nedeniyle oluşan yanlış anlamalar, çatışmalar ve aile parçalanmaları; bilişim çağında olduğumuz bu zamanda da, sanal iletişim şeklinin yanlış kullanılmasıyla karşımıza çıkmaktadır. Bana göre bireylerin, sahip olmadıkları niteliklere sahipmişcesine kendilerini sundukları sosyal medyada beğeni ve onay görmeleri nedeniyle geliştirdikleri gerçek olmayan ama onları mutlu eden ruh hallerinden kopmamak için gösterdikleri tutumlar, bu sefer ise onların toplumdan daha da uzaklaşarak kimliklerine yabancılaşmalarıyla sonuçlanmaktadır. Bir başka deyişle; yabancılaşma, koşullardan bağımsız olarak, renk ve doku değiştirse de hükmünü sürdürecektir diyebiliriz. Yazar tarafından yabancılaşmanın hem kişisel, hem de toplumsal boyutlarının bu kadar güzel anlatılmasıysa; ancak, düşünceleri ve yazıları nedeniyle hapis yatmış, takip edilmiş ve özgürlüğünün elinden tekrar alınabileceği endişesiyle yaşamış bir insan olması gerçekliği ile açıklanabilir. Toplumu oluşturan her bireyin, her türlü özelliğiyle tanınmaya değer olduğunu düşünmekteyim. İnsanların yaşam öykülerindeki, yarım kalmış aşklar, yası bitmemiş kayıplar, çekilmiş acılar ve edinilmiş korkular bizler için birer tecrübe demektir. Bireylerde iz bırakan bu öğretici anıların paylaşılmasıyla oluşan gücün; insanlığın kendisini var etme sürecinde beslendiği en önemli kaynak olarak, onları birbirine bağlayacağına dair olan inancımı, eserdeki "yanımda ağzını açmadan yürüyen, karşımda ses çıkarmadan çalışan bu adamdan, ne öğrendiğimi iyice bilmediğim halde, bana senelerce ders veren birinden öğrenebileceğimden çok daha fazla şeyler öğrendiğime eminim"(s. 34) cümlelerinin etkili ve vurgulu anlatımında da bulmaktayız.