"Babam" Demek İsterdim

Okuyucusunu bazen yüksek bir dağın tepesinde yaşayan güzel kokulu bir çiçekle sohbet ettirebilen, bazen de okuyucuya on üçüncü yüzyılda yaşayan Avrupalı bir seyyahın gizemli yolculuğuna eşlik etme fırsatı veren yazarların, eserlerini hangi ruh halleri içerisinde yazdıklarını her zaman merak etmişimdir. Yazdığı eserlerin birçoğunu okuduğum bir yazar olan Franz Kafka'nın yaşadıkları hakkında çevremden duyduğum birtakım bilgilerin beni yeterince doyuramadığını fark ettiğimde, bir biyografi olarak da görülebilecek Babaya Mektup isimli, Kafka'nın en yakın arkadaşının kabul edilebilir bir hainliği sonucunda yayınlanan eseri okumaya karar verdim. Bir önceki yazımda bahsetmiş olduğum sahaflara ziyaretimizde aldığımız iki koli kitaptan biri olan Babaya Mektup, beni sadece Kafka'nın yaşadıkları ve ruh hali hakkında değil, dönemin şartları ve birtakım kavramlar hakkında düşünmeye itti. İçeriğinden Kafka ile ilgili ciddi ruhçözümsel yorumlamaların yapılmasının da mümkün olduğunu düşündüğüm bu eserdeki birkaç farklı konu hakkındaki fikirlerimi aktarmak istiyorum. "Her halükarda biz öylesine farklı ve bu farklılığımızla birbirimiz için öylesine tehlikeliydik ki benim, yani yavaş yavaş gelişmekte olan çocuğun, seninle, gelişimini tamamlamış erkekle nasıl bir ilişki içinde olacağı önceden hesaplanabilseydi eğer, beni geriye benden hiçbir şey bırakmayacak şekilde ezip geçeceğin düşünülebilirdi."(28) Avcı toplayıcı ilkel insan toplulukları, toprağa ekilen bitki tohumlarının kendilerine yiyecek sağlayabileceği gerçeğini keşfetmeleri neticesinde toprağı kutsallaştırmışlar ve ana rahminin bu bağlamda toprağa benzerliği dolayısıyla toplumlarını dişil kültürün hakim olduğu bir yapıya dönüştürmüşlerdir. Fakat ilerleyen çağlarda, tarım topluluklarında kutsallaştırılan toprağın mülkiyeti, erkeklerin katıldığı savaşlarla korunması ve elde edilebilir olması sebebiyle zamanla erkeğe geçmiştir ve toprak kutsallığını yitirmiştir. Zenginliğin dolayısıyla gücün ve otoritenin kaynağı olarak düşünülen toprağın mülkiyetine sahip olmasıyla ataerkil yapıyı kuran erkek, ölümünden sonra gücünün mirasçısı olacağını düşündüğü oğullarına toprağı devretmesiyle ataerkil toplum yapısının devamlılığı sağlanmıştır. Gücünü temelde toprak mülkiyetinden alan ve otoritesinin devamlılığını erkek varisleriyle sağlayan kralların bulunduğu feodal siyasal yapının hakimiyetinin yüzyıllar boyunca sürdüğü Avrupa'da, on sekizinci yüzyılın başlarında ortaya çıkan sanayi devrimi sonucunda kadınların üretimden çekilmesiyle ataerkil toplum yapısı daha da belirginleşmiştir. Eril kültürün üstünlüğü temel alınarak oluşturulan bir toplum yapısı içerisinde yetişen Çek asıllı bir Avustralyalı olan Hermann Kafka, yirminci yüzyılda hızlanan modernleşme çabaları neticesinde hayata bakış açısı kendisinden büyük oranda farklı olan oğluyla yaşadığı ciddi iletişimsizliğin temel nedeni kuşaklar arası zihniyet farklılığıdır. Aslında iki tarafın da belirgin bir suçunun olmadığını düşündüğüm bu baba oğul çatışmasında, babasına karşı beslediği büyük bir hayranlık ve korku sebebiyle, Franz Kafka çoğunlukla fikirlerini ifade edememiş ve kendini suçlamıştır, babası ise her zaman kendini yüksek görmesi sebebiyle hatalarını kabul etmemiştir. "Bir Yahudi çocuğunun tiyatro hakkında hiçbir şey bilmemesi gerekirdi, bu yasaktı. Tiyatro sadece Goyiniler ve günahkarlar içindi. Bu cevap bana yeterdi, başka soru sormadım, ama artık bana rahat yüzü de yoktu ve ileride bir gün bu günahı işlemeye yazgılı olmaktan, büyüdüğümde tiyatroya gideceğimden çok korkuyordum."(92) Yirminci yüzyılın başlarından itibaren Avrupa'da artmakta olan Yahudi karşıtı hareketler sebebiyle egemen katolik kültürünün içerisinde var olma savaşı veren bir Yahudi olan Hermann Kafka'nın, oğluna uyguladığı din baskısı, Franz Kafka üzerinde derin yaralara yol açtığını görüyoruz. Bu baskı babasının istediği şekilde Franz Kafka'yı daha dindar bir insan yapmamış, aksine dinini birçok yönden sorgulamasına ve dininden soğumasına yol açmıştır. Kafkanın durumuna benzer bir şekilde, günümüzde, siyasal İslamcı olarak tanımlanabilecek hükümetlerin devlet otoritesini İslamı halka dayatma aracı olarak gördüğüne tanıklık ediyor ve siyasal İslamcıların bu tutumunun aslında kendi hedeflerine en büyük zararı verdiğini görüyoruz. "Benim, yani kölenin, yalnızca benim için icat edilmiş ve üstelik bilmediğim bir nedenle asla tümüyle yerine getiremediğim yasaların boyunduruğu altında yaşadığım bölüm, sonra senin, yöneterek, emirler yağdırarak ve bunlara uyulmadığında öfkelenerek yaşadığın ve benimkinden alabildiğine uzak bir ikinci dünya ve nihayet tüm diğer insanların, emirler ve itaatten bağımsız, mutlu yaşadıkları üçüncü bir dünya."(22) Gece yarısına kadar eve gelmezse başına bir bela gelebilir, denizde yüzerken sahilden fazla uzaklaşırsa ayağına kramp girebilir, pırasa yemezse yeterince sağlıklı olamaz, yanlış insanlarla arkadaşlık kurarsa hayatı mahvolur... Bunlar ve bunlara benzer çeşitli sıradan endişelere sahip olan bir baba, çocuğunu bir takım kısıtlamalarla korumak ister. Gerekliliğinin tartışılamaz olduğunu düşündüğüm bu meşru kısıtlamalar, Hermann Kafka'nın yaptığı gibi çocuğun özgürlüğünün ve dolayısıyla çocuğun sağlıklı bir benlik oluşturmasının engellenmesine yol açabilecek kısıtlamalarla dönüştüğünde baba oğul çatışması ortaya çıkarır. Sözünü tutmadığı için tebrik edilmesi gereken ender insanlardan biri olan Max Brod'un sayesinde okuma imkanı bulduğumuz bu eserin Can Yayınları baskısında, mektuptan sonra kitapta yer verilen notlar Kafka'nın yazdıklarının daha iyi anlaşılması açısından çok faydalı olduğunu düşünüyorum. Kafka'nın herhangi bir eserini okumuşsanız mutlaka Babaya Mektup'u da okumanızı tavsiye ederim.