DELİ OLMAK, DELİLERİ ANLAMAK VE BENZERİ

Delilik... Nedir delirmek? Aklı başında olmamak nasıl bir histir? Çoğu normal kişi, gerçek cevaba asla ulaşamamayı bir lütuf olarak görecektir; zaten sokaktan çevirdiğimiz hangi insan bir mecnun olarak anılmak ister ki? "Normal" kelimesinin toplumun genelini oluşturan "akıllı" bireylerin ürettiği bir kavram olduğunu göz önünde bulunduralım. Öyleyse deli kategorisine alınmış kesimi çoğunluktan farklı zihinsel dünyalara sahip kişiler olarak tanımlayabiliriz. Bu bağlamda değerlendirdiğimizde tanımda normal olmak yüce bir vasıf değilken deli olmanın da aşağılık bir durum olmadığını fark ederiz. Biyolojik veya kültürel çeşitlilik zenginlikken zihinsel çeşitlilik neden değerli olmasın? Deli olmanın nasıl bir duygu olduğunu merak ediyorum. Tanımladığımız manada bir deli olma arzusundan değil, o hisse başka bir şekilde vakıf olmaktan bahsediyorum. Amacıma ulaşmak için insanlığın emeklediği günlerden beri kullanılagelmiş son derece temel iki yöntem emrime amade: gözlem ve empati. Gözlem çevremizi algılamaya ve tanımaya yarar; empati ise etrafımızdaki insanların gözünden bu çevreye bakmamızı sağlar. Bu iki meziyeti birlikte değerlendirirsek insanları anlamak için bir kaynak oluştururuz. İletişimde olduğum insanların aklından neler geçtiğini hep merak etmişimdir. Sanırım bu da beni roman ve öykü okumaya yönlendirdi. Bu türler sayesinde ben olmayan kişilerin dünyasında zaman geçirip onları anlamaya çalışmak, iyi ve kötü planlarına zihnen kulak kabartmak, hayal kırıklıklarını, mutluluklarını, korkularını onlarla birlikte yaşamak zamanla benim için bir çeşit tatmin haline geldi. Çünkü sadece beni ve benliklerini belki kendilerinden bile gizleyen insanları içeren bir dünya bir süre sonra monotonlaşıyor ve mutlu etmiyor. Peki deliler bu anlattıklarımın neresinde? Farklı insanları tanımak ve onları anlamanın en heyecan verici kısmı benimle onlar arasındaki zihinsel ve fikirsel farklılıklar. Önemli olan, bu farklılıkların derin anlamlar barındırması ya da bana bir fayda sağlayacak olması değil; bilinç sınırlarımda bulunmayan çeşitli soyut kavramların bazılarıyla nihayet tanışabilecek olmam. Böylece beğensem de beğenmesem de dünyaya farklı bir pencereden bakabilirim. Delileri anlamaya çalışmanın en çekici kısmı da aramızdaki farklılıların diğer insanlarla aramdakine nispeten daha fazla miktarda olmasını beklemem. Çünkü, yazının başında da bahsettiğim gibi, deliler toplumun genelinden farklı davranışlar sergilerler. Bizim gibi sıradan insanların delileri gözlemlemesi ve çeşitli durumlarda onlarla empati kurmaya çalışması, onları anlamamızda oldukça temel hatta neredeyse tek etkili yol. Yukarıdaki paragrafı delilerin gerçekten de "deli" olduğunu kabul ederek yazdım. Aslında, deli olma sınırının kesin çizgilerle çizildiğine inanmıyorum. Deli kişi kimdir? Hayali arkadaşlarıyla sohbet eden mi, rüyayla gerçek arasındaki sınırı kaybeden mi, "kendini uçurtma zanneden" (43) mi, "günlerce heykel taklidi yapan" (39) mı? Cevap belki de yukarıdakilerin hepsi. Peki biz deli olmadığımızdan ne kadar eminiz? Kalabalık bir alanda yürürken içinizden gelen bir dürtüyle ansızın arkanıza dönüp siyahlar içindeki birini aramadınız mı hiç? Kasvetli bir bahar sabahında kahvenizi yudumlarken aynı manzarada önceden de bulunmuş gibi hissetmediniz mi? Hatırlayamadığınız yaşlarınızda komşu çocuğuna ya da sizden küçük kardeşinize hiçbir suçluluk hissetmeden vurmuş da olabilirsiniz. Bunlar bazı klinik semptomların hafif ve önemsiz halleridir. Ne zamanki bu semptomlar ciddi bir hal almaya başlar, o zaman gerçek bir hasta olursunuz. Eğer belirtileri gösteren herkesin hasta veya deli olduğuna kanaat getiriyor olsaydık herkes biraz paranoyak biraz sosyopat biraz şizofren olurdu. Semptomların ne kadarının kişileri deli olarak tanımlamaya yeteceği ise bir muamma. Muayene sonucu, belirli ve denenmiş metotlarla karar veren bir ya da birkaç kişinin muhakemesine dayanıyor. İnsan zihnine yönelik arayışlarda bulunan ve yoruma dayalı olan muayeneler genelgeçer bir çerçeve sunabilir ama tam doğru bir resim çizilebilmesi için sınırların herkes tarafından anlaşılabilecek bir şablona oturtulması gerekiyor, ki bazen bu sınırlar silikleşip görünmez olurken şablon çıkartmak zorlaşıyor, takdir edersiniz. Örneğin, haksız yere akıl hastanesine kapatılan ve görevlilerin tedavi etmeye çalışırken delirttiği insan hikayeleri edebiyatta bolca yer alır. Edebiyatın bir ayağını tarihe dayadığını düşünürsek bu hikayelerde gerçeklik payı olduğunu, dolayısıyla birilerini deli ilan ederken biz insanların bu konudaki bilgi sınırımızın silikliği yüzünden hata yapmamızın olası olduğunu anlarız. Öyleyse bazı insanların hayatları boyunca delilik ile akıllılık arasında bir yerde bulunması da kaçınılmaz bir gerçek olarak kabul edilebilir. Belki de o kişilerden biriyiz, kim bilir? 40 Şizofrenden 1 Öykü kitabını okurken, zihinsel sapmaların kişilerin bakış açılarına olan etkisini algıladım ve yukarıda bahsettiğim gibi bir tatmine ulaştım. Kitaba göre "kendini güvercin sanmak" (46) da "akıl hastanesine bir kilo leblebi bağışlamak" (71) da delilik sayılabiliyor. Kitabın kendine has şizofrenik bakış açısı bir yana, bence bu örnekler deliliğin biraz da öznel bir tanım olduğunu gösteriyor. Delilik gerçekten öznel bir tanım mı yoksa herkes için geçerli ölçütleri mi var, konuştuğumuz kadarını buraya bırakalım, kalanını da psikiyatri uzmanları tartışsın. Biz de bu yazıya daha fazla devam edip kendi kendimizi delirtmeyelim.