Hiçlikte Kayboluş

Satranç, Stefan Zweig'ın yazdığı mükemmel bir uzun öykü. Olaylar, anlatıcı dışında iki ana karakterin etrafında dönüyor. Mirko Czentovic, babasını kaybettikten sonra bir papaz tarafından küçük bir köyde yetiştirilir. Tepkileri ve hareketleri yüzünden çevresindekiler tarafından zeka geriliği olduğu düşünülmektedir. Papaz ve arkadaşı jandarma çavuşu, akşamları üç el satranç oynamayı alışkanlık haline getirmişlerdir. Onlar oyunlarını oynarken, Czentovic de sessizce yanlarına oturup izlemektedir. Bir gün, papazın yarım bıraktığı oyunu şaşırtıcı derecede başarılı bir şekilde tamamlar. Ünü, yaşadığı köyün bağlı bulunduğu şehirden yavaş yavaş tüm dünyaya yayılır ve Czentovic dünya satranç şampiyonluğuna kadar yükselir. Dr. B ise Hitler'in Nasyonal Sosyalizminin etkisi altına girmeye başlayan Avusturya'da yaşayan aydın bir avukattır. Gestapo tarafından tutuklanır ve kafasını meşgul edecek hiçbir şeyin olmadığı bir otel odasına hapsedilir. Bir gün yine sorgulanmak için beklerken, odada asılı duran montlardan biri dikkatini çeker. Yaklaşıp montun cebindeki kitabı çalar ve otel odasına götürür. Bu bir satranç kitabıdır. Başta beğenmese de sonradan kitaptaki yüz elli oyunu ezberleyip defalarca zihninde oynar. Bundan sıkıldığında kendine karşı oynamaya başlar ve kişilik bölünmesine kadar gidebilecek bir seviyeye ulaşan bu takıntısı sonucu yaşadığı sinir krizinin ardından serbest bırakılır. Anlatıcı, bir vapur yolculuğunda karşılaştığı Czentovic ve Dr. B.'nin, McConnar -zengin ve hırslı bir yolcu- ve birkaç başka adamın da etkisiyle, satranç oynamasını ve süreci anlatıyor. İnanılmaz derecede merak uyandıran bir akışa sahip bu öyküyü çok beğendim ve hiç bitmemesini isteyerek bir solukta okudum. En sevdiğim kitaplar İkinci Dünya Savaşı'nı işleyenler veya psikolojik unsurlar barındıranlardır. İki konuyu da fazlaca içermesinden Sayın, 2 ötürü, öykünün Dr. B. hakkında olan kısımları beni özellikle etkiledi. Avrupa'da faşizmin yükselişe geçtiği dönemlerden büyük ölçüde etkilenen, hatta intiharının temelinde Hitler'in kurduğu düzenin kalıcı olacağı korkusu yatan Stefan Zweig, öyküsünde yer verdiği küçücük bir örnekle bile dönemin gerçeklerini gözler önüne seriyor. Aydın bir insanın hiçliğe ve yalnızlığa itilerek, deliliğe kadar giden bir sürecin ortasına atılması ve bunun yarattığı hasarlar tüm derinliğiyle işlenmiş. Peki insanlar herhangi bir şeyle veya insanla etkileşim içinde olmazsa gerçekten delirebilir mi? Düşünceleriyle baş başa kalmak mıdır insanı delirten yoksa düşünecek bir şey bulamamak mı? Çoğu zaman hobi olarak kategorize ettiğimiz kitap okumak, yazı yazmak, resim çizmek, piyano çalmak, satranç oynamak, belki de yemek yapmak... Bütün bunlar insanların kendilerini ifade etmelerini sağlayan, ortaya bir şey koymak için düşünmeyi ve çabalamayı gerektiren faaliyetlerdir. İnsanoğlunun en temel ihtiyaçlarından biri olan iletişim kurmanın, konuşmak dışındaki alternatif yollarındandır. Bazen bir kaçış, bazen de bir kurtuluş Sayın, 3 olabilirler. Bunlar kişinin elinden, üstelik çevresinde tek bir yüz bile yokken, alınırsa, kocaman bir hiçliğin ortasına düşülür. Konuşacak, konuşulmasa bile birlikte nefes alacak başka insanlardan izoleyken, üstelik etrafında varlığını hissettirecek tek bir şey bile mevcut değilken, insanın psikolojisi ne kadar sağlıklı olabilir ki? İşte o zaman anlaşılır insanı delirtenin ne olduğu ama iş işten geçmiştir. Bir insana yapılabilecek en büyük kötülük, dünyayla iletişimini kesmek ve elinden düşüncelerine hammadde olabilecek her türlü malzemeyi almaktır. Gerçek yalnızlık budur çünkü düşünceleridir insanı çoğaltan. Günümüze baktığımızda ne yazık ki aydınları susturma eyleminin altmış yetmiş sene öncesinin faşist Avrupa'sı ile sınırlı kalmadığını görüyoruz. Nitelikli düşüncenin tehdit olarak algılandığı bir toplumda, insanları "yalnızlaştırma" eğilimi de kaçınılmazdır. Belki soğuk duvarlardan başka hiçbir şeyin olmadığı otel kapılarının ardına kapatarak değil ama tutuklayarak, soruşturarak, sansürleyerek, kısıtlayarak... Kendisini ifade etmesi, insanlarla iletişim kurması, hatta düşünmesi modern yöntemlerle engellenen insan, "çoğalmasından" korkulan insandır. O korkunç fikirlerini yaymasındansa, tek başına delirmesi daha doğru olur. Zaten sadece delilerindir düşünce özgürlüğü.