POTANSİYEL BİRADERLER

Yıl 1949, George Orwell büyük biraderin insanları izlediğinden bahsediyor. Bundan 65 yıl sonra, şu andan 30 yıl öncesini anlatan bu kitabı telefonumdan okurken telefonun ön kamerasıyla göz göze geliyorum. Büyük birader küçülüp cebimize gireli çok uzun zaman olmadı. Ne tuhaftır ki insanlar kapılarında kuyruk oldukları mağazaları dünyanın en zengin şirketleri haline getirip, binlerce lira verdikleri telefonlardan bu yeni düzeni eleştiren mesajlar yayınlamaktan da geri kalmıyorlar. Bütün bu teknolojik değişimlerin yanında kültürel birtakım değişmelerden de bahsediyor George Orwell. İnsanlığın bugün yaşayadığı hayatın temelleri o günlerde atılmıştı belli ki. Yani gerçekten perşembenin gelişi çarşambadan belli miydi? Bin dokuz yüz seksen dört, bir ütopyadır aslında. Baskıcı bir devlet yönetiminden bahseder. Kitabın Stalin yönetimine bir eleştiri olduğu da söylenir. Hatta sosyalizmi eleştirdiği için yazarın CIA bağlantılı olduğunu söyleyen yazarlar bile çıkmış bazı gazetelerde. Bana kalırsa tam olarak bir sosyalizm eleştirisi değil, yani olsa bile sadece o değil. Yönetime değil insanlara da bir eleştiri olduğu çok açık. İnsanların davranışları yaşadığı olaylara göre nasıl şekil alır, bu da devlet yönetimi kadar önemlidir esasında. İnsanlar haksız bir gücün etkisi kaldıklarında onun tarafına mı geçmeli, yoksa karşı mı koymalıdır? Hangisini yaparsa daha özgür olur? Sadece devlet yönetimi olarak değil, her insan hayatında ufak tefek de olsa ağır da olsa, elbet haksızlığa uğrar. Peki haksızlık yapmaya zorlanan bir insan ne yapmalı? Verilen görevi yerine getirdiğinde mi daha iyi hisseder kendini, yoksa vicdanın sesini dinlediğinde mi? Bununla ilgili yapılmış Milgram adlı ünlü bir deney vardır. Savaş suçlularının "Ben sadece görevimi yerime getirdim" şeklindeki savunmaları üzerine Stanley Milgram adlı psikolog bir deney yapar. Deneyin sonucunda insanların otorite sahibi kurumun veya kişinin isteklerine, kendi vicdani değerlerini yoksayarak itaat etmeye ne denli yatkın olduklarını deneyimlemiştir. Deneyden önce en fazla voltajı kurbana verebilecek kişi sayısı yüzde bir-iki gibi öngörülse de, yüzde altmış beş gibi bir çoğunlukla insanlar fazla tereddüt etmeden işkenceyi uygulamıştı. Buradan nasıl bir sonuç çıkarılabilir? Her insan özünde biraz barbarlık taşır mı? Erk sahibi olmak veya erk sahibinden emir almak insanların vicdanlarını bu kadar alt etmelerine neden olabiliyorsa, insanlık tarihinde güçlünün güçsüzü ezmesinin çokça yaşanmasına şaşırmamak gerek. İnsan fıtratının derinlerinde yatan bu vahşi özellik aslında yıllar boyunca eğitim sistemlerinde de kullanılmış. Küçük yaşta vahşiliği öğrenen bir neslin devamının da kan ve gözyaşıyla geldiğini de görebiliyoruz yakın tarihimize baktığımızda. Günümüzde tartışılan diğer bir konu olan "izlenmek" , özel hayat kavramını yıpratan diğer bir neden. George Orwell'in eserindeki "büyük birader" nasıl ki insanlar arasındaki ilişkilerin yıpratılmasına neden oluyorsa, günümüzde insanların birbirini izlemesi ve izletmesi de sosyal ilişkilerin yapmacıklaşmasına ve yıpranmasına neden oluyor aslında. Tabii ki eserdekinden farklı olarak insanların bunu özgür iradesiyle yapması durumun göze batmasını engelliyor. Her geçen gün insanların özel hayatlarına dair şeyler birbirlerine karşı kullanılıyor, daha da ciddisi gelişen teknoloji ülkelerin birbirlerine karşı daha rahat bir şekilde ajanlık çalışmalarını yürütmelerini, birtakım devlet sırlarını ele geçirmeye kadar bir çok alanda kullanılıyor. Bütün bunlara karşı gelmenin de anlamsızlaştığı bir zamandayız. Getirisi götürüsünden daha fazla olduğundan, birçok işi kolaylaştırıp zaman kazandırdığından geri dönüşü olmayan bir yoldayız bütün insanlık olarak. Umarım "Milgram" yanılmıştır da, bu hayatta vahşileşmeden yaşayabiliriz.