Peki ama neden?

Nedensellik olayları yorumlama sürecimizde önemli bir yere sahiptir. Kelime anlamı "olaylarla, bu olayları oluşturan nedenler arasındaki bağıntı" olan bu ilke hepimizde doğuştan gelen bir yetenek olarak vardır. Olaylar arasındaki bağlantıları çözebilmek evrimsel olarak doğada büyük avantaj sağlar. Parçaları birleştirmede diğer türlere göre olağanüstüyüz. Bu konuda büyük ölçekli bir örnek olarak takım yıldızları gösterilebilir. Takım yıldızların her ne kadar nedensellikle bir ilgisi olmasa da, parçaları birleştirmek; gökyüzündeki rastgele noktalardan şekiller üretmenin de, fizik bilimiyle evrenin sırlarını çözmenin de ortak noktasıdır. Bu belki de en iyi çocuklarda görülebilir. Çünkü çocukların öğrenme şekli tamamen nedenselliğe dayalıdır. Annesinin sihirli bir şekilde odadaki ışığı açması çocuğun aklında tek bir soruyu üretir: neden? Acı bir biber yiyen çocuğun cevabını merak ettiği soru da "Neden?" dir. Nedensellik bilim ile de oldukça bağdaştırılan bir kavramdır. Son yüz yılı bilim dünyasından çıkarırsak nedensellik bilim ile yan yanadır, hiçbir çakışıklığı yoktur. Hatta nedensellik bilimin temeli ve bilimsel yöntemin alt yapısı olarak görülür. Herkes "Bu durum o kadar kesindir ki tartışmak bile anlamsızdır. Doğa neden-sonuç ilişkisi içindedir. " diye düşünürken yirminci yüzyılın başlarında fizik alanında "çok küçüğün bilimi" olan kuantum mekaniğinin geliştirilmesi işleri biraz karıştırdı. Bence modern fiziğin getirdiği en büyük "aydınlanma" evrenin artık koltukta düşünüp fikir yürüterek anlaşılabilecek bir yer olmadığının farkına varılmasıdır. Çünkü kuantum mekaniği gariptir; fakat doğrudur. Garipliğinin sebebi belki de bizim düşünme şeklimizdir. Her yerde nedensellik arayan ve makroskopik dünyayı algılamak için evrimleşmiş olan düşünme şeklimiz burada çuvallar. Garipliklere örnekler en azından benim bir türlü "sebebini" anlayamadıklarımdan iki örnek vereceğim: Dalga parçacık ikiliği ve belirsizlik ilkesi. Dalga parçacık ikiliği, her maddenin aynı zamanda dalga karakteri olduğunu söyler. Bu ikiliğin nedensellikle bir problemi olmadığı için bahsetmeyeceğim. Belirsizlik ilkesi ise, daha doğrusu enerji-zaman belirsizlik ilkesi olan ( T)*( E) /2 enerji ölçülürken oluşabilecek hata payını belirler. Bu ilke hiçbir sebep yokken kısa süreliğine oluşabilecek sanal parçacıklara izin verir. Zaman yeterince kısa olduğu sürece enerji "ödünç" alınabilir. Fakat oluşan bir sanal parçacık hangi sebeple oluşmuştur diye bir soru sormak mantıklı mıdır? Bu soruya "belirsizlik ilkesi nedeniyle" şeklinde cevap vermek bence pek de doğru değildir, çünkü belirsizlik ilkesi sadece bu olayın sınırlarını belirler. Bunun gibi sebebi açık olmayan bir örnek de radyoaktif bozunmadır. Yarı ömür, radyoaktif bir maddenin kütlesinin yarıya düşmesi için gereken süredir. Yani, bir yarı ömürde maddenin atomlarının yarısı bozunur. Fakat hangi atomun bozulacağı tamamen rastgeledir. "Neden bu atom bozundu da diğeri bozunmadı?" gibi bir soru mantıklı değildir. Peki, nedenselliğin bazı özel durumlarda pek verimli olmasa da uzun vadede işe yaraması mantıklı olmaz mıydı? Sonuçta makroskobik düzeyde her şeyin bir nedeni var gibi gözüküyor. O zaman neden hiçbir şey değil de bir şey var? Lawrence Krauss' un "Hiç Yoktan Bir Evren" adlı kitabı bu soru üzerinde yoğunlaşırken, kozmoloji ve kuantum mekaniği hakkında okuyucusunu aydınlatıyor. Tahmin edileceği gibi böyle bir kitabı yazmanın en büyük zorluğu matematiksel denklemlerle okuyucuyu boğmadan okuyucuya "inanılabilir" önermeler sunmak. Fakat Krauss' un da kitapta bolca söylediği gibi bu, aynı zamanda yazılanları düşünmeden doğruymuş gibi kabul etmenize de neden oluyor. Buna rağmen Krauss anlamak için fizikçi olmayı gerektirmeyen ama bilgi dolup taşan bir kitap yazmayı başarmış. Kitabın birçok bölümünde evrenin şiirselliğinin anlatılması kitaba ayrı bir içtenlik katıyor. Vücudumuzdaki hidrojen dışındaki elementlerin her birinin ölen yıldızlardan gelmiş olması, günümüzden 2 trilyon yıl sonra tamamen karanlığa gömülecek olmamız ve evrenin genişlemesi ile ilgili her gözlemlenebilecek kanıtın da bu karanlığa gömülmesi ve dolayısıyla çok özel bir zamanda yaşadığımız gibi ayrıntılar ilgi çekiyor. Kitabın çevirisinde nedense bir ağırlık var. Sanki orjinal dilinde okunması çok daha kolay olacak gibi bir izlenim veriyor fakat bunu yapmadığım için pek emin değilim. Sonuç olarak Krauss, her ne kadar ders arasında okunamayacak olsa da, okunması görece kolay bir bilgi hazinesi yaratmış durumda.