ARADA KALMIŞLIĞIN HİKAYESİ

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın yayınlandığı döneme damgasını vurmuş ve Türk Edebiyatı'nın en iyi romanlarından biri kabul edilen romanı Saatleri Ayarlama Enstitüsü arada kalmışlığın hikayesidir. Batılı değerlerle Doğu'nun değer yargıları arasında sıkışıp kalmış Türk halkını temsil eden kitabın başkahramanı Hayri İrdal'ın Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinden başlayarak Cumhuriyet'e uzanan anılarından oluşur roman. Eserin Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan zaman dilimi, karşımıza geçmişin de sorgulanışını çıkarır. Diğer karakter olan Halit Ayarcı ise Batı'yı fakat Batı'nın olumsuz yönlerini temsil eder. Nesirlerinde sosyal temalara ağırlık veren Tanpınar, Doğu'yu, Batı'yı ve her ikisinin değer yargılarını, toplumun ikisi arasında bocalayışını romanlarında sıkça işlemiştir. Saatleri Ayarlama Enstitüsü sembolik bir dil kullanılarak yazılmış bir romandır. Tanpınar ustalığını kullandığı sembolik dil ile gösteriyor; 'Saatleri Ayarlama Enstitüsü' gibi amacı belli olmayan bir enstitünün toplum ve yöneticiler tarafından sorgulanmadan hemen kabul görmesi Tanpınar'ın kullandığı metaforlardan. Öyle ki Tanpınar romanda Hayri İrdal karakterine enstitünün amacını sorgulatıyor. Yazar, bu metaforla Batılılaşmanın yanlış anlaşılmasından kaynaklanan, toplumun sorgulamadan kabullenişini anlatmak istemiş. Fakat Tanpınar için Batılı değerlere karşı demek haksızlık olacaktır. Tanpınar, eserleriyle toplumun yanlış anladığı Batılılaşmayı sivri bir dille eleştirmektedir. İnsan sürekli değişim içinde olan zamana nasıl ayak uydurabilir? Romanda okuyucunun cevap aradığı sorulardan biri de bu. Bence bu soruya verilebilecek en güzel cevap; geçmiş ile yaşanılan anı sentezleyerek, her ikisinden de kopmadan ayak uydurulur zamana. Ne geçmişini, anılarını silip atarak, sanki hiç yaşanmamış gibi davranarak ne de sadece içinde bulunduğu anda yaşayarak mutlu olamaz insan. Çünkü geçmişin de yaşadığımız anın da kattıkları vardır bizlere. Geçmişimiz, anılarımız bizlere adeta bir insan gibi öğüt verir; yaptığımız hataları hatırlatır ve tekrarlamamamızı öğütler. İçinde bulunduğumuz an ise bize verilen ikinci bir şanstır yapılan hataları tekrar etmemek ve güzel anılar biriktirebilmek için. İnsan; geçmişe, anılarına neden özlem duyar? Belki de içinde bulunduğu zamana yetişemediği için. Her şeyde olduğu gibi 'yetememe' duygusu insanı kemiren, onu yaptığı hiçbir işten memnun etmeyen; hissettiği duygulardan tatmin etmeyen, mutsuz kılan bir duygudur. İnsan da tatmin olduğu, mutlu olduğu zamanlara geri dönmek ister. Bence budur geçmişe duyulan özlemin nedeni. Romanın başkahramanlarından biri olan Hayri İrdal da geçmişe karşı özlem duyan bu yüzden geçmişle yaşadığı an arasında sıkışıp kalmış bir karakter. Onun sıkışıp kalmışlığı Doğu ile Batı'yı sentezleyemeyip yeni bir kültür oluşturamamasından kaynaklanmakta. "... Dinlemesini biliyorsun ki bu mühim bir meziyettir. Hiçbir işe yaramasa bile insanın boşluğunu örter, karşısındakiyle aynı seviyeye çıkarır"(syf. 22-23). Dinlemeyi bilmek gerçekten önemli bir özellik. Tanpınar'ın da dediği gibi önce aynı seviyede olabilmek gerekir karşıdakiyle iletişim kurabilmek için ve aynı seviyeyi dinlemeyi bilmek sağlar insana. İnsan karşısındakine bir şey anlatmaya çalışmaktansa önce dinlemeyi öğrenebilmeli. Birey olarak da toplum olarak da en büyük sorunumuz karşıdakini dinlememek, duygularını anlamaya çalışmamak, duygularını önemsememek ve kendimizden farklı olanı dışlamak. Toplum bazında da yaşanan anlaşmazlıkları, savaşları çözmenin tek yolu biraz empati yapabilmek. Empatinin yolu ise önce dinlemekten geçer. Dinlemeyi öğrenemezsek insan olarak birbirimize kötü davranmaya, aynı düşüncede olmadığımıza zulmetmeye ne yazık ki devam ederiz. " şu hakikati kendi hayatım bana öğretti: İnsanoğlu insanoğlunun cehennemidir. Bizi öldürecek belki yüzlerce hastalık, yüzlerce vaziyet vardır. Fakat başkasının yerini hiçbirisi tutamaz."(syf. 143). Sözü Geçen Çalışmalar Tanpınar, Ahmet Hamdi. Saatleri Ayarlama Enstitüsü. İstanbul: Dergah, 2004.