ŞAH MAT!

Bir satranç tahtası ve karşılıklı oturan iki adam. Oyunun dışarıdan görüntüsü bu değil midir? Ama içeride işler daha karışık. 64 kare, 32 kukla, ipleri eline almış iki kuklacı, ikisinin de gözü rakibinin ellerinde. Hala basit mi gözüktü? Gelin birde Stefan Zweig'ın gözünden bakalım satranca. Kitabı elinize aldığınızda bir anda kendinizi kalkmak üzere olan bir yolcu vapurunda bulmanız çok doğal. Kitap 1. tekil kişi diliyle yazılmış fakat ilerledikçe anlatıcı karakteri arkamızda bırakıp kendimizi satranç tahtasının başında buluyoruz. Sanki her şey canlı. Kale c3'e, vezir b2'ye! Kitabın içine tamamen girmeden önce Zweig'ın hayatına kısa bir göz gezdirmekte fayda var. Zweig, kitabı Brezilya'da sürgündeyken yazmış ve bu kitabı tamamladıktan birkaç ay sonra, karısıyla birlikte hayatını sonlandırmış. İntihar etmeden önce yazdığı bir mektuba göre sebebi Avrupa'nın Hitler'in etkisiyle içine düştüğü kötü duruma dayanamamasıymış. [1] Ve şimdi sıra kitapta. Kitabı dönüm noktalarına göre ayırırsam, karşımızda 4 tane bölüm çıkıyor; 1. Mirko'yla tanışma ve ikna 2. Usta ve 3. Sınıf oyuncu maçı 3. Doktorun müdahalesi ve geçmişe bakış 4. Büyük Savaş Kitabın, okuyucusunu hemen kendi dünyası içine aldığını zaten belirtmiştim. Fakat bunu en az hissedeceğiniz bölüm ilk kısımlar. Ancak bu da ilerlerken fark ettiğimiz küçük bir detay. Kitapta belirgin olarak 3 karakter var: Anlatıcı, Mirko Czentovic ve Dr. B. Yazar kitabın başında anlatıcı ve Mirko'nun karakterlerini anlatmış. Anlatıcının meraklı ve istediği şeyi elde etmek için uğraşan biri olduğundan öte pek bir bilgimiz yok. Mirko'yu ise babasını kaybedişinden ünlü bir satranç ustası oluncaya kadar tanıyoruz. Bunun sayesinde kitap boyunca Mirko'nun tavırlarını tahmin edebiliyoruz. Mirko sakinliği, saflığı ve küstahlığıyla hepimizin hayatında bulabileceği bir karakter. Dr. B. ise Mirko'nun tam tersine bir anda giriyor hikayeye. Satranç oyununa müdahalesi ve sonundaki ani tavırları iki karakterin zıtlığını daha da belirginleştiriyor. Mirko'yu bir maç için ikna ederlerken karakterin açgözlülüğünü de öğreniyoruz. Kitabın ikinci bölümü son derece bilinen bir havada devam ediyor. Yapılan ilk maçın kaybedileceği ve hırslı yan karakterin ''yenilen pehlivan güreşe doymaz'' edasıyla bir maç daha yapmak isteyeceğini hepimiz zaten biliyoruz. Bu bölümdeki ani atakla zaten Doktor hakkında ilk izlenimimizi edinmiş oluyoruz. 3. bölüm benim favori bölümüm. En sevdiğim bölüm olmasının sebebi ise okurken yer ve zaman kavramımı kaybedip, kendimi güvertedeki şezlongda uzanıp hikayeyi birinci elden dinlemiş olmam. Satranç'ı ilk okuduğumda Zweig'ın tarzının derin betimlemeler yapmak olduğunu bilmiyordum. Sonrasında yazarın başka kitaplarını da okudum. Birkaç gün önce Satranç hakkında yazı yazmak için bir daha okudum ve ilk okuyuşumda gözümden kaçan, yazıldığı dönemde Zweig'ın ruh halini anlatan bazı ipuçları olduğunu zannediyorum. Örneğin Doktorun bir oda da hapis tutulması, sabahtan akşama kadar volta atması ve kafasını dağıtacak şeyler yapması, Zweig'ın Hitler'in baskıcı tutumu sonucunda hissettiklerinin bir dışa vurumu olabilir. Doktorun hikayesini dinledikten sonra bir sonraki maçın sonucunu merakla beklemeye başlıyoruz. Benim son bölüm olarak belirlediğim bölümde uzun uzadıya satranç maçı anlatılmış. Kitabı okurken sadece bu kısımda ''Artık yeter! Anlatmasın, anladık, uzun bir maçmış.'' dedim kendi kendime. Bu kadar ayrıntılı anlatmasının sebebi oradaki ortamı daha iyi hissetmemizi istemesi olsa bile aşırıya kaçtığını düşünüyorum. İlk maçtan sonra Doktor'un kendini oyuna kaptırması ise hikayeyi sürpriz bir sona götürmüş. Türk dizilerinden alışık olmadığım bu durum hoşuma gitti. Okuyucu olarak orada ''Şah mat!'' olduğumu hissettim. Fakat kitapta beni en çok etkileyen yer sonu değil, baskının insan beyni üzerinde nasıl bir etkisi olabileceğinin gözler önüne serildiği kısım. Yine de sonunu söyleyip hikayeyi henüz okumayanlar için mahvetmeyeceğim. Kitap genel olarak karamsar ve basık bir atmosferde geçse de yazarın anlatımıyla kara bulutların arkasından güneşin sıcaklığını hissedebilirsiniz. Benim sizlere önerim uzun zamandır oynanan bu oyunu birde Stefan Zweig'dan dinlemeniz.