SATRANÇ

Uzun zamandır satranç oynamıyordum. Zaten çok da iyi değildim. Eğitim almadım, on yaşındaki kardeşime bile yenildiğim oldu. Hiçbir zaman çok iyi olmak, yarışmalara katılmak gibi bir amacım olmadı. Sadece eğlence için kardeşimle ya da arkadaşlarımla oynadım hep. O yüzden bu öykünün bende bu kadar da büyük bir etki yaratmasını beklemiyordum. Günlük hayatımızda ihmal ettiğimiz akıl sağlığımızın, sağlıklı düşünme yeteneğimizin ne kadar önemli ve kaybedilmesi kolay olduğunu vurgulaması da ayrıca hoşuma gitti. Üzerinde durmadığımız, aslında her dakika farkında olmadan kullandığımız "düşünme" yetisinin yüceliği... Yıllardır satranç oynamamış biri olarak bu kitabı bir arkadaşımın tavsiyesiyle incelemeye başladım. Öncesinde ise genelde yaptığım gibi yazarın hayatına göz attım, nasıl zorluklar geçirdiğini okudum. II. Dünya Savaşı döneminde Hitler'in varlığına, baskısına ve kalıcı olma düşüncesine dayanamayıp eşiyle birlikte intihar etmesi ise beni derinden etkilemişti. Zweig satrancı"Hem çok eski hem de yepyeni, düzeneği hem mekanik hem hayal gücüne bağlı, hem sabit geometrik bir alanla sınırlı hem de bileşenleri sınırsız, hem sürekli gelişen hem de kısır, hiçbir şeye götürmeyen bir düşünme, hiçbir şeyi hesaplamayan bir matematik, yapıtları olmayan bir sanat, maddesi olmayan bir mimari, bununla birlikte varlığıyla bütün kitap ve yapıtlardan daha dayanıklı olduğu su götürmez, bütün halklara ve bütün zamanlara ait tek oyun." (Zweig, 1960, sayfa 23) sözüyle tanımlıyor kitabında. Bu da bana satranca ne kadar önem verdiğini, satrancı ne kadar üstün tuttuğunu gösteriyor. Bu yönüyle bana bu kitabı öneren arkadaşımı hatırlatıyor. Öyküde Dr. B'nin yalnızlıkla başa çıkabilmesini, hapishane hücresinde "delirmemesini" birinden çaldığı satranç kitabına borçlu olduğunu görüyoruz. Kendi kendine hayal ederek üç boyutlu bir şekilde satranç oynayabilecek kadar zeki olduğunu da. Aslında bu kadar zeki bir adamı delirmekten kurtarırken bir amaçsızlığa, boşluğa sürükleyen de satranç değil mi? Bu düşüncemi herkes doğru bulmayabilir tabii ki. Hastayken yatağımda, ateşler içinde okumaya çalışırken Zweig'ın bende çağrıştırdığı duygular boşluk ve amaçsızlıktı. Beni sürekli kendimi sorgulamaya, neden çabaladığımı düşünmeye itti. O an neden dinlenip iyileşmeye çalışıyordum? Hatta tüm bu düşünceler beni yaptığım onca şeyin, verdiğim emeklerin karşılığını alabilecek miyim, değecek mi diye düşünmeye bile itti. Yukarıdaki resim de öyküyü öneren, okurken de bir an olsun aklımdan çıkmayan arkadaşımın gösterdiği bir resimdi. Zweig gibi o da satrancın gücüne derinden inanıyor, Dr B. gibi değil de bir nevi kendisiyle oynuyor, bazen kendisiyle çelişiyordu. Tüm sorgulamaları, yenmeyi de yenilmeyi de içinde yaşıyor, rakibi bir anda kendisi oluveriyordu. "Satrançta iyi olmak için çıldırmak gerektiğini düşünebilir insanlar." demişti okuduktan sonra bana Dr. B.'den bahsederek. Sonra da Hannibal adlı bir diziyi izlerken hissettiği duygularla benzer şeyler hissettirdiğini, zekayı ön plana çıkardığını söylemişti. Ona daha fazla katılamam herhalde. Satranç oynanırken, Dr. B'nin satrancı öğrenmesini anlatırken zekayı, zeki olanın mükemmelliğini ön plana çıkarıp, onlara hayran bıraktırdı. Bir nevi özendirdi. Bir öyküye göre uzun, bir kitaba göre kısa olmasına rağmen, okuduktan sonra sanki beş yüz sayfalık bir roman okumuş gibi günlerce düşündüm. Öykü resmen beni içine çekip, satrancın daha önce ilgi duymadığım gizemli dünyasına doğru atmıştı. Zekaya ve mantığa olan hayranlığım aşikardı ama Zweig bunları daha da arttırıp beni "zeki" biri olmaya teşvik etti diyebilirim. Kitabı okurken bir yandan da satranç öğreten kitaplar araştırmaya, iyi bilen arkadaşlarımdan yardım istemeye başlamıştım bile.