KADER RAYI MAKASLARI

Almanca'da bir kelime vardır : Zugzwang. Bir satranç terimi olarak ortaya çıkmıştır ve "hamle yapma mecburiyeti" anlamına gelmektedir. Satrancın doğası gereği bu mecburiyet bir dezavantaj olabilir çünkü bazen en iyi hamle -tahmin edebileceğiniz gibi- hiç hareket etmemektir. Bu ikilem ve hamle yapmaya çekinme hali hayatta da sıklıkla karşımıza çıkar. İki tercihin de bizi mutlu edemeyeceğine inandığımız bazı yol ayrımlarına denk geliriz, ama zamanı durdurmak ve orada kalmak gibi bir lüksümüz yoktur, bu yüzden bir tercih yaparız. Bu tercih yeni yol ayrımları, yeni yol ayrımları yeni "Acaba?"lar yaratır. Fakat ortalama yetmiş-seksen yıllık ömrümüzde, çoğu tercihi sadece bir kez yapabiliriz ve reddettiğimiz seçenek içimizde soru işaretleri ile dolu bir ukte olarak kalır. Kimileri tarafından, bu tercihlerle yaşamak zorunda olduğumuz için, kolunu kavradıktan sonra açmaktan vazgeçtiğimiz kapıları düşünmek bir zaman kaybı olarak görülebilir. Ancak ben bu görüşe katılmıyorum. Bence saptığı kadar sapmadığı yolları da düşünmek, ihtimalleri incelemek son derece ilham verici ve herkesin belirli aralıklarla da olsa yaşaması gereken bir deneyim. Hayat koşturmasından sıyrılıp, şöyle bir geçmişime bakabildiğim ender fırsatlarda, kısa sayılabilecek ömrümde bile verdiğim onca yanlış kararı görebiliyorum ve sadece o kısa düşünme seansında bile şu an olabileceğim yerleri, yaşayabileceğim hayatları düşünerek kendime dersler çıkartıyorum. Her ne kadar çıkardığım dersleri yeni kararlarımda uygulamak konusunda başarılı biri sayılamayacak olsam da en azından neyi kaybettiğimi bilmenin kazandırdığı bilinçle yoluma devam ediyorum. Tabii ki neyi kaybettiğimi, kaybettikten sonra değil ama seçim yapmadan önce görebilmeyi dilerdim ancak Mr. Nobody filmindeki, yaptığı seçimlerin bütün olası sonuçlarını bilen Nemo kadar "şanslı" olmak istediğimden de emin değilim. Her ne kadar bazı yönlerden kendimi avuttuğuma inansam da, geleceğin insan hayatına anlam katan bütün gizemini yok eden böyle bir yeteneğe sahip olmak konusunda şüphelerimin olduğunu söyleyebilirim. Evet, son derece başarılı, zengin ve sadece istediği şeyleri yaşama şansına sahip olduğu için de ziyadesiyle mutlu bir insan olabilirdim ama bir yandan da, böyle bir hayatı istemenin ne kadar mantıklı olduğunu sorgulamadan edemiyorum. Bir sonraki sayfada ne olacağını bilerek bir kitap okumanın, karakterlerden birinin verdiği kararın bir sonraki sahnede nasıl bir sonuca sebep olacağını bilerek bir film izlemenin mantığı nedir ki? Bir süre sonra hile yaptığını bildiği ve kendini kandırarak sürekli kazandığı bu oyundan sıkılmaz mı insan? Bana kalırsa bu soruları, varoluşumuzun ve algıladığımız zaman akışının temeline kadar irdeleyebiliriz. Bizim başka şansımız yok; tek bir çizgisel zaman kaydırağında kayıp gidiyoruz ama bizimle birlikte karar veren ve doğal olarak bu kararlarla bizim yaşamımızı da etkileyen milyarlarca insan nasıl bir gelecek yaratıyor? Ocakta yumurta kaynatan bir işçinin; gelmiş, geçmiş ve gelecek bütün jenerasyonların yarattığı "tercih seli"ni izleyen, ve neler olacağını bilen bir yaratıcı için olan önemi, bu ölçekte bakınca düpedüz komik geliyor ancak yumurta kaynarken oluşan o buhar bir yağmur damlasına dönüşüp binlerce kilometre ötede aceleyle bir kağıt parçasına çiziktirilmiş bir telefon numarasının üstüne düşüp, mürekkebi dağıtarak bir insanın hayatını değiştirdiğinde yüzümüzdeki gülümseme birden siliniveriyor. Filmde Nemo'nun yaşadığı bu olağanüstü talihsizlik hayatımızın aslında ne kadar kırılgan, ne kadar basit bir ihtimal dengesine dayandığını açıkça gösteriyor. Bunun farkındalığı ise yeni kararlar almaktan çekinmemize, herhangi bir maceraya atılmadan yol ayrımında beklemek istememize sebep oluyor. Ne var ki, böyle bir şansa sahip değiliz. Aksine, bütün hayatımız "zugzwang" kavramının etrafında şekilleniyor diyebiliriz. Tıpkı boşanmakta olan ebeveynleri arasında bir tercih yapmak zorunda kalan Nemo gibi bizler de hareket etmeye, yeni kararlar almaya ve biraz üzücü de olsa bu kararların sonuçlarıyla yaşamaya mecburuz. Nemo'dan tek farkımız, kararlarımızın sonuçlarını çoğunlukla acı tecrübelerle görmek zorunda olmamız. Ancak bu zorunluluk, geride kalmamız gerektiği anlamına gelmiyor. Hatta gelecek denen dipsiz bilinmezliğe atılmak için gereken motivasyonu sağlıyor bile diyebilirim. Tek yapmamız gereken (daha doğrusu yapabileceğimiz tek şey) bu akıntıya fazla kapılmadan, önceki teşebbüslerimizi düşünerek ders almaya çalışmak. Başarılı olalım, veya olmayalım.