Yer'e Olan Uzaklık

"Eğer bunları yayımlayıp, bir de size okutacağımı düşünüyorsanız şaşarım size. Neden sizlere, 'Baylar, değerli okuyucularım' diye hitap ettiğimi de bilmiyorum." Dostoyevski - Yeraltından Notlar Kendiyle başı dertte bir adammış Dostoyevski. En büyük kavgasını kendi aklıyla vermiş. Doğruyu ve yanlışı ne anlayabilmiş ne de kabullenebilmiş. Neredeyse tüm romanlarında tek bir kahramanın zihni ikiye bölünmüş ve hatta Öteki romanında bir gün kahramanın kendisinden bir tane daha -ikiz kardeşi- gelmiş ve karşısına dikilmiş. Ancak bir Yeraltından Notlar'ı vardır ki, anlattığı artık ve nihayet kendisidir. 40 yaşına gelmiştir Dostoyevski ve bunu kitapta sıkça dile getirir. Anlatmaya başladığı şeyin ne olduğu konusunda da hiçbir fikri yoktur ve olmasını kendisi de beklemez zaten. Yüzlerce parçaya bölünmüş aklının, doğru ile yanlış arasındaki çizgiyi kaybetmiş bir adamın bu ikisinin ne olduğunu çaresizce arayışını anlatır Yeraltından Notlar. Aslında bu kitapta anlatılanları diğerlerinden ayıran şey, bir şey anlatmaması, anlatamamasıdır. Yeraltından bir roman değildir çünkü okuduğunuz Yeraltından Notlar'dır ve okurken yapabileceğiniz tek şey vardır; bir süreliğine Dostoyevski olup kendi kendinize sorular sormak ve yanıtlar bulamamak. Kendi hakkında ve sadece kendisi için yazan bir yazar, karakterlerini yazarken kullandığı çizdiği çizgileri bir kenara bırakır ve fazlaca -delilik derecesinde- dürüst davranır. İşte böyle yapmış Dostoyevski. Öylesine aklının uçlarındakileri bir araya getirmiş ve hiçbir sınırlama olmadan yazmış ki yazdıklarını; baştan sonra birbiriyle kavga eden sayfalar ve cümleler birbirini izliyor. Bir tarafta yüce ve üstün anlayış üzerine düşünen, bu anlayışa sahip olan, çok zeki ve akıllı, onur ve gurur duygularını diğer herkesten iyi bilen ve yaşayan bir adam; diğer yanda ise korkak, köle ruhlu, acı çekmenin, ağlamanın ve aşağılanmanın tutkunu olmuş, tembel, bir böcek bile olmadığını düşünen hepsinden kötüsü de bundan rahatsız olmayan ve hatta bunun olağan olduğunu düşünen bir adam anlatıyor anlayabildiği kadarını. Anlattıklarının çoğuna kendisi de inanmıyor. Kesin yargılara vardığında, çok doğru ve çok inandığı bir şeylerden bahsettiğinde, hemen ardından gelen cümleyle söylediklerini yalanlamaya çalışıyor. Ancak sonsuz gururu ve köle ruhlu korkaklığı kendini yalanlamasına da izin vermediği için her seferinde "şaka yapıyorum sevgili okurlarım" diyerek kandırıyor kendini. Ne okurları inanıyor söylediği yalanlara ne de kendisi. Ne ilk söylediği cümleye inanabiliyor, ne de onu yalanlarken söylediklerine. "Her şeyin tam anlamıyla farkında olmak bir hastalıktır" derken etrafında olup bitenlerin değil, tam olarak kafasının içindeki bu karmaşanın, kendisine söylediği yalanların, inandıkları ve inanmadıklarının farkında olmaktan, kendisini kandıramamaktan bahsediyordu Dostoyevski. Bu onu 40 yıl yeraltında yaşamaya iten bir hastalıktı çünkü. Öyle bir hastalıktı ki bu, 40. yılında sonuna geldiğinde "ben hasta bir adamım" diye başlayacaktı notlarını yazmaya. Petersburg'da yalnız, fakir, tembel ve iyi ve kötü bir adam. Akıllı ve ahmak, onurlu ve onursuz, iradeli ve korkak... Zihninin derinliklerindeki düşünceler yüzünden duygularının arasındaki olumluyu olumsuzdan ayıran çizgileri kaybetmiş bir adam. Anlayışıyla yerin çok üstünde, düşünceleriyle çok altında, yaşayışıyla sıfır noktasında bir Dostoyevski. Sevdiği ve sevmediği tüm insanlarla anlaşamayan, inandığı veya inanmadığı düşüncelerin hiçbirini kabullenemeyen, değerli ve değersiz bulduğu şeyler için hiç mücadele edemeyen bir adamın yaşadığı yer yerin hem çok altı hem de çok üstüdür aslında. Yeraltında yaşayan veya yaşadığını düşünen insanın en büyük sorunu yer algısının yok olmasıdır bana soracak olursanız. Asıl mesele yerin altında ya da üstünde olmak değil, yerin uzağında olmaktır çünkü. Yeraltından Notlar boyunca ne iyi şeylerin yüceliğinden ne de kötü şeylerin aşağılığından bahsediyor Dostoyevski. Sürekli olarak her ikisinin de yüceliğinden ve aşağılığından bahsettiğini görüyoruz. Belki de tam olarak bu yüzden "Neden ve güzel ve yüce şeyler üzerine anlayışım derinleştikçe daha çok batağa saplanıyor ve boğulacak gibi oluyordum?" diye soruyor. Yer denilen sıradanlığa, tekdüzeliğe uzaklaşma, herkes için olan bu mükemmel çizgiyi bir kez fark ettiğiniz anda başlıyor. Yer'den ilk kez ayrıldığınız andan itibaren bir daha asla nerede olduğunu bulamıyorsunuz. Bu yüzden yüce ve güzel olan sizi bataklığa sürükleyebiliyor. Sonunda bataklığın kötü, yüce olanların ise iyi olduğu, çizginin yerini kaybettiğinizde -yerden uzaklaştığınızda- artık anlaşılamaz ve birbirinden ayırt edilemez bir hal alır. İyi ve kötünün ayrımını bir kez kaybettiğiniz de hayatınızın geri kalanı onu aramakla geçer. İşin daha kötüsü ise her arayışın sizi çizgiden biraz daha uzaklaştıracak olmasıdır. Gurur ve aşağılanma duygusunu üst üste yaşayabilecek ve hatta bundan keyif duyacak kadar uzaklaşırsınız çizgiden. Arayışın sonunda yerden çok uzaktasınızdır ancak ne altında ne de üstündesinizdir aslında. Çünkü üstünde mi yoksa altında mı olduğunuzu kavramanızı sağlayacak anlayışınız artık bu tür basit soruları cevaplayabilmekten çok uzaktadır. Aklının içinde kaybolmuşluğunu anlatır Dostoyevski notlarında. Okuyup bitirmek, bir şeyler anlamak ve tamamına erdirmek imkansızdır. Ne Dostoyevski kitabı yazmayı bitirebilmiştir, ne gerilere dönüp dönüp ara notlar eklemeyi, ne de biz okuyup anlamayı bitirebiliriz. Bunun sebebi notların bir yerden başlayıp bir yerde bitmemesi, akılda başlayıp akılda dolanmasıdır belki de. Belki de bu yüzden defalarca başından, sonundan, ortalarından başlamış ve bu güne kadar hiç bitirememişimdir okumayı. Sebebini tam olarak Dostoyevski de bilmese bile, bu konuda söylediklerine ben de sonuna kadar katılıyorum: Değerli okuyucularım, kendimi bu kadar akıllı görmem, belki de, yaşamım boyunca başladığım hiçbir işi bitiremememden kaynaklanıyor. Halis Çağatay KARAKURT 27 Eylül 2014 Ankara