OSMAN AKGÜN

Merak Etmenin Değeri İnsanların tarih boyunca sahip oldukları şeyin ne olduğunu hiç düşündünüz mü? Ben hemen cevabını vereyim. Merak etmek insanoğlunun değişmez özelliğidir. Peki, merak etmemiz, dünyayı ve tarihi nasıl değiştirmiştir? Yoksa sadece bilimin oluşumuna neden olan bir kavram mıdır merak? Merak edebilmemiz, bizi diğer varlıklardan ayıran temel özelliklerimizden biridir. Sahip olduğumuz bu özellik bazen bizi çıkmaz bir yola sokar ve acı çektirir, bazen de kafamızın içinde patlayan bir fotoğraf flaşı gibi göremediğimiz şeyleri görmemizi sağlar. Peki, merak etmenin şekli her insanda aynı mıdır? Tabii ki hayır. Merak etmenin şekli insandan insana değişmektedir ve bu değişimi doğuran temel faktörler kültürel, dönemsel farklılıklar ve kişilik özelliklerdir. Özellikle kültürel ve dönemsel farklılığın etkisi, insanlık tarihi incelendiğinde kolaylıkla görülebilmektedir. Antik Yunan dönemine gidip incelemeye başlayalım mesela. Öncelikle Aristoteles insanların düşünce yapısının nasıl ve nereden geldiğini merak etmiştir. Çok ilginçtir, kimse bunu araştırmasını ondan istememiştir ve o tamamen kendi içgüdüsüyle araştırmaya başlamıştır. Bu durum aslında merak denilen şeyin insanın genlerine kodlandığını göstermektedir. Bir diğer deyimle, Susan Wise Bauer'in Batı Biliminin Öyküsü kitabında özetlediği gibi, merak insanı insan yapan özelliklerdendir. Fakat burada çok önemli bir şeyi atlamamak gerekiyor bence. Aristoteles, merakını uzay ve evren üzerine değil de adalet ve erdem üzerine yoğunlaştırmıştır. Bunun nedenlerinden en önemlileri kişilik özellikleri, yaşadığı dönemin teknolojisi ve yaşadığı yerin kültürel koşullarıdır. Albert Einstein'ın yaşadığı döneme geldiğimiz zaman, bilim insanlarının merakının adalet ve erdem gibi kavramlardan daha çok atomlara ve evren üzerine kaydığını görebiliriz. Bu durum teknolojinin gelişmesiyle birebir alakalı tabii ki. Peki, Albert Einstein erdem üzerine bir araştırma yapamaz mıydı? Tabii ki yapabilirdi. Ancak bunu etkileyen bir önemli neden daha var ki o da ilgi alanı. Aristoteles insanlar üzerine çalışma yapmaktan hoşlanıyorken Einstein fizik gibi bilim dallarıyla uğraşmaktan hoşlanıyordu. Bu durum kesinlikle çok doğal. Çünkü insan dediğimiz varlık tek bir makinadan çıkmış bir ürün değil ki aynı olsun. Her insan dünyayı güzelleştiren bir renk gibidir. Ve bu renkler ancak merak ettiği, araştırdığı zaman parlamaktadır ve merak etmeyen insanın dünyada solup gitmesi kaçınılmazdır. Fakat burada çok kıymetli bir soruyu sormak lazım: Aristoteles'in, Einstein'ın merak edip ulaştığı şeyler kesin midir? Tabii ki de hayır. Aslında onların buldukları şey, Batı Biliminin Öyküsü kitabında gösterildiği gibi, merak ettikleri şeyleri, yani hayatı anlama biçimleridir. Onların ulaştıkları şeyi insanlığa kattıkları bir basamak olarak düşünebiliriz. Her ulaştıkları şey, yanlış veya doğru, bizi (insanlığı) bir adım öteye taşımaktadır. Zaten, bence, bilimin tanımı da buna benzemektedir. Bilim dediğimiz şey, asla kesin doğruları olmayan, insanların imece usulü ve gerçeğe ulaşmak için yaptıkları bir bina gibidir. Bazı insanlar bu binaya turuncu tuğla koyarken bazıları da gri bir beton atarlar. Peki, araştırmayan insanların bu binadaki katkıları nedir? Bence, bu tür insanlar deprem gibidir, bu binayı yıkmaya çalışan ve yarardan çok zararı olan. Merak etmek bizi birer taş olmaktan kurtaran, canlılığımızı hissetmemizi sağlayan en önemli özelliklerimizden biridir. Merak ettiğimiz şey bazı kişilere tabii ki saçma gelebilir. Ama unutmamalıyız ki bu bizim hayatımız ve her birimiz bir bireyiz. Kimimiz Einstein gibi fizikten hoşlanırken, kimimiz Aristoteles gibi insani şeyleri araştırmayı severiz. Ayrıca tarihi ve bilimi etkileyen kişilerin Susan Wise Bauer'in kitabında anlattığı kadar az olduğunu düşünmüyorum. Aslında bütün herkesi yazmaya kalksak bir kütüphane dolusu kağıt harcamamız gerekir. Çünkü her bir birey, merak ederek, araştırarak aslında tarih yazmaktadır ve bilimi oluşturmaktadır. Kısacası bilimi oluşturan şey insanlığın ta kendisidir ve bilim insanlık var olduğu sürece olmaya devam edecektir. Yeter ki biz merakımızı saklamayalım, araştıralım ve en önemlisi yılmayalım. Çünkü yılmak demek bizi biz yapan şeylerden, en önemlisi meraktan, uzaklaşmamız demektir.