EDEBİYATIN HUZUREVİ

" Hiçbir ölümlü insan ağırlığınca kitap kadar etmez."(s. 168) diyor Kurmaca Kişiler Kenti'nin kahramanlarından Doktor Kien. Gerçekten de böyledir bu. Kitaplara yönelişimizin, onları okuyuşumuzun özünde de Canetti'nin kahramanı Doktor Kien'in söylediği bu gerçek yatar. Bu bağlamda okurluk, kendi varoluşumuzun dar kalıplarından çıkıp başka yaşamların içerisine girebilme, o yaşamları kendi yaşamımıza katma eylemidir. Aslında sanatın, edebiyatın işlevi de bir bakıma bu değil midir? Bizi bireyselliğimizin dar sınırlarından çıkarıp hepimizi ince çizgilerle birbirine bağlayan bir dünyanın yurttaşı kılmak... Kurmaca Kişiler Kenti'nde bize sunulan dünyada, okur olarak bu yurttaşlığı benimsiyoruz. Bir başka deyişle milliyet, din, dil gibi kimliğimizi kuran bağlayıcı öğelerden sıyrılıyor, evrensel bir kimlik kazanıyoruz. Kurmaca Kişiler Kenti'nde Emin Özdemir okurluğu, etrafımızı saran çirkinliklere bir karşı çıkış, düşsel kentlerimize sığınış olarak algılıyor. Peki, nasıl bir kent Kurmaca Kişiler Kenti? Özdemir kendi hayatında bulamadığı zenginlikleri burada buluyor Kent, yazınsal yaratılara konu hayatların, bu hayatları yansıtan kahramanların, tiplerin yaşamlarını sürdürdükleri bir tür edebiyatın huzurevi. Parklar, şiir okunan kahveler, yolları ve sokakları süsleyen panolar, heykeller, duvar yazıları... Bunların her biri kahramanların ruh halini, geldikleri çevreyi ( bu kente, edebiyatın huzurevine gelmeden önceki yaşamlarını) simgeliyor. Özdemir, her bölümde kentte yaşayan kurmacasal kişileri ayrı ayrı ziyaret ediyor. Belirli bir dönemin ya da belirli bir ülkenin edebiyatına odaklanmıyor. Don Kişot'tan Zebercet'e, Raskolnikov'dan Selim Işık'a, Kaptan Ahab'tan İnce Memed'e, Oblomov'a değin çok farklı yaşamların içine taşıyor bizi. . Bu ziyaretlerde, romanı okurken dilimizin ucunda kalmış, yazara ya da kahramanına sormadığımız soruları soruyor. Bu sorular, kahramanların dünyasına değişik açılardan bakmamızı sağlıyor. Kimileyin yaratıcılarıyla yüz yüze getiriyor onları. Yaratıcılar ile kahramanlar arasındaki çatışmalar yepyeni boyutlar kazandırıyor bu kişilere. Sözgelimi Anayurt Oteli'nin kahramanı Zebercet, kendisine sefil, aşağılık bir hayat yaşattığı için yaratıcısı Yusuf Atılgan'ı suçluyor, Atılgan'sa bunun hiç de böyle olmadığını ona açıklıyor. Benzer durumları öteki roman, öykü ve oyun kişilerinde de görüyoruz. Bu ödeşme anları, sözcüklerin tükendiği, zamanın ağırlaştığı anları barındırıyor içinde. Bu bağlamda, bunlar için denemenin öyküleştiği anlar da denebilir. Özdemir bu zor kurgunun, ifadesi zor bu anların üstesinden başarıyla geliyor. Yazarın bir başka başarısını da kahramanları konuşturmasında buluyoruz. Öncelikle bu kahramanlar büyük biçem ustalarının elinden çıkmış kişilerdir. Onları bu büyük ustalardan devralmak daha baştan bir çılgınlık gibi gözüküyor. Bunun yanı sıra, Dr. Kien, Raskolnikov, Oblomov veya Anna Karenina gibi iç dünyaları dalgalı kahramanları konuşturma, bu romanların derinlemesine kavranmasını gerektirir. Ayrıca kahramanlarla içli dışlı olmayı da... Böyle olmazsa anlatı tıkanır, deneme derinleşemez. Özdemir böylesi bir güçlüğü aşıyor, sığlığa düşmeden, romancıların söylediklerini yinelemeden kahramanları kendi kişiliklerine göre konuşturuyor. Yazının başında kenti, edebiyatın huzurevi olarak nitelemiştim. Gerçekten de, kenti dolaşırken her adım başında belleklerde iz bırakmış roman, öykü, oyun kişileriyle karşılaşırız. Hemen belirtmeliyim ki bunlar içlerinden çıkıp geldikleri o yapıtlardakilerden farklı bir konuma gelmişlerdir. Olgunlaşmışlardır, kurmaca yaşamlarıyla hesaplaşma sürecine girmişlerdir. Sözgelimi Emma Bovary çılgın genç kızlığını utançla anan olgun bir kadına dönüşmüştür. Anna da öyledir. Bu bağlamda, Özdemir zaten ustalıkla anlatılmış bir yaşamın ikinci baskısını yapmaktan özellikle kaçınmış kitabında. Kahramanları evrilen bir düzlemde ele almış, yapıtlarından(bir nevi önceki yaşamlarından) soyutlamış onları. Kurmaca yaşamları akıp giderken söz söyleyemeyen, eyleme geçemeyen bu insanlara söz hakkı tanımış. Şu sorulabilir: Özdemir, niye böylesine küçük, şiirsel bir kent tasarlamış? Sanıyorum yalnızca büyük kentlerden duyduğu bunaltının bir sonucu değil bu. Bu küçük kentin önemli bir işlevi var: Kentte yaşayan kahramanların birbiriyle ilişki ağı içinde onları daha iyi tanıyıp anlamlandırmamızı sağlıyor. Sözgelimi bir roman ya da bir öykü evrende bağımsız duran kapalı, tamamlanmış bir bütün gibi düşünülür. Oysa bir yazınsal yaratı, ancak başka yaratılarla ilişkilendirildiğinde bütünleşir, yepyeni boyutlar kazanır. Bu da okurluk donanımına, daha doğrusu okurun eleştirel bir bakış açısı edinmesine bağlıdır. Eleştirel okur, bu derin bağlantıların izini sürebilen, okuduğunu bu bağlantılar yoluyla anlamlandıran kişidir. Böylesi küçük bir kentte kahramanların birbirlerini tanımaları, Özdemir'in sorularını bu tanışıklıklar üzerine temellendirmesi, okurun metinler arası bağlantılar kurmasının önünü açıyor. Örneğin, kitapta Bovary yazarı Karenina'ya, Kaptan Ahab, Zebercet'e yönlendirir. Öteki kişilerde de böyledir bu. Bu da bize acıyı başka bir acıyla, tutkuyu başka bir tutkuyla tartma olanağı verir. Metinler arasında kurulan bu bağlantılar, kahramanlar üzerine analizler Kurmaca Kişiler Kenti'ni bir inceleme kitabı yapmıyor kanısındayım. İnceleme, varoluşu gereği yapıta yabancılaşmak zorundadır; çünkü inceleme, metni bir bilim nesnesine indirger. Bu bilim havası, yapıttaki insan sıcaklığını öldürür, kurmaca gerçekliği ikincil bir gerçeklik olarak ele alır. Özdemir ise bunun tam tersi bir tutum benimser. Kurmaca gerçekliği çevremizi anlamlandırabileceğimiz bir ayna olarak görür. Ona göre kahramanlar yaşamları yaratıcılarına bağlı değişmeyen insanlar değildir. Var oldukları metinler dışında yaşamları olan kanlı canlı kişilerdir. Özetle söylersem, Kurmaca Kişiler Kenti, dünya ve Türk yazınından seçilmiş, okuyanların belleğinde izler bırakmış roman, öykü, oyun kişilerinin bir arada yaşadığı bir kent... Edebiyatın huzurevi. Kitap bizleri, bu evin değişik bölümlerinde yaşayanların dünyasına taşıyarak insan hallerini, insanın varoluşsal gerçekliğini tanıyabilmemizin ipuçlarını veriyor. Doruk Erhan