Bir Avrupalı

Takvim yaprakları 22 Şubat 1942'yi gösterdiğinde Brezilya'da bir otel odasında hayatına son veren yazar Stefan Zweig, 20. yüzyılın yetiştirdiği üretken bir yazar ve gerek Birinci Dünya Savaşı, gerekse İkinci Dünya Savaşı'na tüm benliğiyle karşı koymaya çalışmış değerli bir hümanistti. Zweig tarafından 1941'te kaleme alınan Dünün Dünyası, savaşların getirdiği kaos ve yıkımın bir naif sanatçı ruhunu nasıl etkileyebileceğini tüm gerçekliğiyle gözler önüne seriyor. Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarının toplumlar üzerindeki etkileri hakkında binlerce makale bulunabilir. Fakat elimde Eylül 1971 baskısı bulunan Dünün Dünyası, bu savaşları takip eden felaket ortamında geçmişe, o güzel günlere özlem duyan bir adamın, Stefan Zweig'ın düşünsel yolculuğunu ve savaş ortamının bir birey üzerinde yaptığı tahribatları bizlere aktarıyor. Zweig, ilk olarak gençlik yıllarını anlatarak başlıyor eserine. Okullarda verilen eğitimi, içinde büyüdüğü güven ortamını, yaşamının tekdüze fakat can sıkıcı olmayan gidişatını anlatıyor. O gençliğinden bahsettikçe, 43 yıllık baskının yaydığı eşsiz kitap kokusu daha da artıyor sanki, bu düşünsel yolculuğa o da elinden geldiğince katılıyor adeta. Onun satırlarını okudukça, o dönem gençliğinin yaşamına şahit oldukça garip bir durum çıkıyor ortaya: Bir yanda Zweig kendi dününü ve bugününü anlatırken ben de istemsizce onun söyledikleriyle günümüz gençliğini karşılaştırıyorum ve aradaki farklılıklara, toplumların bir asırda yaşadıkları değişimlere şaşırıyorum. Zweig'ın belirttiği kitap okumak için uykusuz Mehmet Saçaklı 21300514 kalan, tiyatroya gitmek için aç kalan gençler günümüzün materyalistik ve bu tarz meselelere ilgisiz gençlerinin dünyasına ne kadar da uzak duruyor. Zweig bunları anlatırken eğitim gördüğü şehirleri; Paris, Londra ve Viyana'yı da anlatmayı ihmal etmiyor. Bu şehirlerde uzun bir süre önce yaşamış genç bir Avrupalı'nın anıları o kadar başarıyla aktarılmış ki, Zweig'ın yaşamına kare kare tanık oluyormuş gibi hissetmemek elde değil. Zweig'ın yaşamındaki bu eğitim sürecini Birinci Dünya Savaşı ve öncesindeki olaylar takip ediyor. Burada, Avrupalılık bilincine sahip, insan kalabilmenin yeryüzündeki her şeyden daha önemli olduğunun bilincinde olan bir Avrupa aydınının, gerçek bir hümanistin savaşı engellemek amacıyla yaptıklarına tanık oluyoruz. Zweig ilk başta savaşın çıkacağına ihtimal dahi vermemesine, insanoğlu olarak savaşı geçmişte, eski karanlık çağlarda bıraktıklarına inanmasına rağmen zaman onu yanıltıyor ve Avrupa'nın göbeğinde bir savaş patlak veriyor. Savaş süresince Zweig'ın yaptığı gözlemler eseri okuyan bizlere şu ana kadar sürekli söylenegelen olayları bir tarihçinin gözünden değil de bir edebiyatçının gözünden inceleme şansı veriyor. Franz Ferdinand'ın ölümünü, öldürüldüğü gün yaşananları, savaşın bitmesine yakın insanların duygularını Stefan Zweig Dünün Dünyası'nda öyle bir anlatıyor ki, defalarca okumak istiyor insan. Bunların dışında eserde dönemin önde gelen sanatçılarının neredeyse hepsine rastlamak mümkün. James Joyce'un, Rainer Rilke'nin Mehmet Saçaklı 21300514 Maksim Gorki'nin yolları Zweig ile bir yerlerde kesişiyor ki o dönemin kültür dünyasına az çok hakim biri için Dünün Dünyası'nı okumanın verdiği zevk katlanarak artıyor. Birinci Dünya Savaşı'nı takip eden ve belki de İkinci Dünya Savaşı'nın en büyük sebeplerinden biri olan ekonomik krizlere de şahit oluyoruz eserde. Zweig bu krizlerin ardından Avrupa'da Faşizm ve Nazizm'in yükselişini, o dönemleri yaşamış birinin gözünden anlatıyor ki bu da yaşananları birinci elden öğrenme şansı veriyor bizlere. Zweig'ın kitaplarının yasaklatılması ve toplatılması, arkadaşlarının onunla görüşmeyi Musevi olduğu için reddetmesi Zweig'ı -ve en azından beni de- ciddi anlamda yaralıyor. Bu durumlar ve Zweig'ı her daim rahatsız eden "tüm çalışmaların bir anda tuzbuz olduğu düşüncesi" onu dış dünyadan koparıyor ve kendi iç benliğine kapanmaya zorluyor. Tüm bunlar, Zweig'ı intihara götüren sebepler olarak tarihte yerini alıyor. Nazizm İkinci Dünya Savaşı aracılığı ile 1939-1945 yılları arasında milyonlarca can aldı. Adolf Hitler'in önderliğini yaptığı nasyonal sosyalizmin öldürdüğü kişiler sadece cephede değildi, suçsuz insanlar sivil-asker ayrımı yapılmaksızın gerçekleştirilen bombalamalarda, bazı önemli aydınlar ise kurşuna dizilerek öldürüldüler. O değerli insanlar arasında parlayan öyle bir isim vardı ki, yine Nazizm'in aldığı bir can olarak kabul edilebilir: Stefan Zweig savaştan çok uzakta olmasına rağmen, insan olmayı ve insan kalabilmenin önemini bildiğinden bir sabah uyanmamayı seçti. Onun gibi insanların tarihte yaşadığını bilmek ve onların eserlerini okumak onlardan sonra gelenlerin mutlak bir görevi.