Ütopyadan Geleceğe: Mülksüzler

İçinde iki ayrı dünya barındıran bir ütopya, Mülksüzler. Değer yargılarını ve toplumsal şartlanmaları yeniden düşünmeye iten bir kurgu. Anarres ile gönüllerde büyüyen sınırsız, sınıfsız bir toplum ve kapitalist anlayışın hüküm sürdüğü Urras ile günümüz dünyasından da esintiler taşıyor. Heyecan veren yönü ise hikayenin düğümlendiği noktaları, ana karakteri Shevek'in duygularını okuyucuyla doğrudan paylaşarak aktarabilmesiyle ortaya çıkıyor. Geleceğe, bundan yüzyıllar sonrasına dair hayal kurmak her daim haz aldığım bir aktivite oldu. Baskının, şiddetin ve zorbalığın olmadığı bir dünyada, özgür istenciyle bir arada yaşayan insanların oluşturduğu bir toplumda hayat nasıl olurdu, sorusuna özgün bir yanıt vermeye çalışsam, kafamda bir ütopya kursam herhalde Anarres gibi bir şey olurdu. Ama süregelen yaşam tarzıyla karşılaştırıldığında, çocukların gördüğü muamelenin ya da toplumsal cinsiyetin uygulamaya yansımasının hayal gücümün sınırlarını zorladığını itiraf etmeliyim. Sanırım insanın, içine doğduğu toplumun hayatı ele alışından tamamen farklı bir bakış açısı geliştirmesinin zorluğu buna sebep olarak görülebilir. Bu yönüyle Mülksüzler tüm ütopyalar gibi- düşünsel hareketliliği ayyuka çıkaran bir eser niteliği taşıyor. Kişisel deneyimimden yola çıkarak, beyin jimnastiği tadındaki bu tür okumaların insana katkısı yadsınamaz, diyebilirim. Kitabı ilk kez okuduğumda on sekiz yaş heyecanı taşıyordum. Gözümü kırpmadan, arka arkaya birkaç bölüm bitirdiğimi hatırlıyorum. Sürükleyici sözcüğü hafif kalıyor, zira Urras denen günümüz benzeri adaletsizlik ve çelişkilerle dolu yerde olup bitenler ve kitabın temel çıkış noktası olan mülksüzlük kavramının sınırlarının, insan vicdanı ve kolektif bilinç gibi değerler üzerinden anlamlandırıldığı, verimsiz, kurak ve fakat anarşist gezegen Anarres'in tahakküm ve iktidar olgularını alt üst etmesi, kitabı dayanılmaz derecede ilgi çekici kılıyor. Kapitalizmin bolluk-bereket yanılsaması ve ahlaki normların toplumsal karşılıklarının da değerlendirildiği ve bir yönüyle insanlığın düzenle ilişkisini mevcut ve gelecek perspektiflerinden ele alındığı söylenebilir. Devlet ya da buna benzer bir otoriter örgütlenme olmaksızın işlerin yürütülmesi, ihtiyaçların giderilmesi, sahip olmak yerine paylaşmanın kabul görmesi vb. olgular, insanlığın ortak mirasını devralan ve üzücü biçimde çöpe atan günümüz toplumuna bir eleştiri olarak ele alınabilir. Fakat Le Guin, aynı zamanda olası bir anarşist toplum düzeninin işleyişinin muhtemel sorunlarını, bu toplumun bilim ve teknolojiyle ilişkisini ve en önemlisi de taban tabana zıt, modern kapitalist topluma benzeyen bir başka toplumla olan bağını irdeliyor. Mevcut yaşam biçiminden memnun olmayan ve başka bir dünya mümkün diyenler için böylesine ustalıkla yazılmış bir ütopya hem umut verici hem de zihin açıcı. Fikrimce, insanlar bu kadar kalabalık biçimde bir arada yaşadığı sürece Dünya, daha adil bir yer olmayacak. Zenginlik içinde yüzen ve yokluktan kırılan iki uç topluluğun bulunduğu ve kar hırsıyla, kaynaklar için savaşılan, bir yandan da doğal dengesi hızla bozulan gezegenimizin yakın gelecekte ütopik bir yer olmayacağı açıkça görülüyor. Yine de insanlar hayalci de olsa eşit, adil ve özgür bir dünya için düşünmekten, yazmaktan, eylemekten vazgeçmiyor. Bilim insanlarının söylediğine göre buzulların erimesiyle önümüzdeki yüz yıl içinde okyanusların seviyesi bir metre kadar yükselecek. İklim değişikliğinin yıkıcı etkileri de göz önüne alınırsa yüz milyonlarca insanın yurtsuz kalacağı aşikar. Bana kalırsa insanlığın kurtuluşu için durup düşünecek vakti dahi yok. Lakin bu kadar vahim durumda olduğumuzun farkında da değiliz. Ama belki de, teknolojik ilerleme günümüzden çok uzak olmayan bir gelecekte, canlılar için çok farklı varoluş biçimleri ortaya çıkaracak ve belki de, bir maden, her şeyi baştan sona değiştirecek. Kim bilir, her şeyi zaman gösterecek...