SANATLA PARA, PARAYLA SANAT

Sanat, özgür bireyin özgür yaratımı iken para başkaları üzerinde tahakküm kurmanın en iyi aracıdır. Bir başka deyişle para, özgürlüğü ortadan kaldıran bir şeydir. Hal böyle olunca sanat ve para aynı cümle içinde ne kadar da abes kaçıyor, değil mi? Yani, sanat ve para yan yana düşünülmesi mümkün olmayan iki kavram olarak çıkıyor karşımıza. Peki, gerçekte durum ne? Bu iki kavramın uyuşmazlığına rağmen insanın dünya üzerinde yarattığı düzen içerisinde sanat da erken tarihlerden beri diğer tüm faaliyetler gibi ürünlerinin alınıp satıldığı ve yapanların sömürüldüğü bir alan haline geldi. Monarşilerin hüküm sürdüğü zamanlarda kraliyetin himayesinde ve onların isteklerine tabi olan sanatçı aristokratların ve büyük tüccarların siparişlerini yerine getirerek geçimini sağlamaktaydı. Modern dönemde ise sanatçının tasmasını tutanın galeri sahipleri, kapitalist iş adamları ve sanat piyasasının hakimiyetini elinde tutan 'büyükler' olduğunu görmekteyiz. Tüm bu sanatın metalaştırılması olayı 1960'larda dünyayı kasıp kavuran devrimci dalga ile birlikte sanat alanında oluşan yeni akımlarla sorgulandı. Bu sorgulama sürecinde yapılanlar ise yeni bir türü-kavramsal sanatı-doğurdu. Ortaya çıkan sanat eserinin maddeleşmiş değerinden çok, fikrin ön planda olduğu bu tür, başlı başına sanat piyasasının sert bir eleştirisiydi. Peki ya sonra ne oldu? Her şeyi kendine mal etmekte üstüne olmayan bu kara düzen önceleri şiddetle karşı çıktığı kavramsal sanatı bile alınıp satılan bir şeye dönüştürdü. Sergilerin katalogları, biletler, yapılan reklamlar ve daha nice şey... Yüzyıllar boyu kökleşmiş bu sanat-para ilişkisini belki de en iyi şekilde bozan eylem sokak sanatı. Aynı zamanda bana kalırsa sokak sanatı, sanatın en yalın, en heyecan verici, en şaşırtıcı ve en herkese hitap eden hali. Görmek için para vermek zorunda kalmadığımız duvar resimleri ve grafitiler, dar bir sokaktan geçerken dinlediğimiz paha biçilemez açık hava konserleri, bir meydanda otururken dilediğimizce izleyip ruhumuzu doyurduğumuz pandomim gösterileri... Örneğin, son zamanların en gizemli ve dikkat çekici sanatçısı Banksy de bir sokak sanatçısı. Muhalif duruşu hem sanatı yapış şekline hem eserlerinin içeriğine yansıyor. Fakat o da ne? Geçenlerde internette Banksy'nin eserlerinden oluşan bir serginin açıldığını okudum. Acı bir şekilde şöyle düşündüğümü hatırlıyorum; sokakların sınırsız duvarlarının özgür sanatçısı da sonunda dört duvar arasına kapatılmış, küratörlerin tutsağı olmuştu. Yine içinde bulunduğumuz sistem -bu korkunç canavar- koca ağzıyla ona karşı çıkanları yutmuştu. Nasıl ki bu canavar, kapitalist sistemin en önemli karşıt figürü Che Guevara'yı bile tişört, poster, anahtarlık haline getirip satıyorsa ve bundan elde ettiği karla insanları sömürmeye devam ediyorsa yapısı gereği sistem karşıtı olması gereken sanatı da aynı şekilde piyasalaştırıyor. Ve bunun karşısında duran bireysel eylemlerin hepsi ya eziliyor ya sisteme uyum sağlamaya mahkum oluyor. Peki, sanatçı ezilmeden, sanatını paranın zincirleri olmadan özgürce nasıl sergileyebilir? Sanatı ve parayı aynı cümlede kullanmamak mümkün olabilir mi? Olmalı! Bir şeyler yapmalı! Yalnız, çözüm kurulu düzen içerisinde yatmıyor. Çözüm, düzenin dışında bir yerlerde. Bu dışarıyı görebilmek için ise çevremize örülmüş duvarın tuğlalarını yerinden oynatmak gerekiyor ki her şey de böyle başlayacak. Herkes birer tuğlayı kaldıracak yerinden ve onların yerine birer çiçek bırakacak. Çünkü kurulu düzen bozulmadan ne atılabilecek bir adım ne de görülebilecek bir gelecek var.