TOTALİTER MİSİNİZ?

Totaliter kelimesinin anlamı Türk Dil Kurumu sözlüğünde "Demokratik hak ve özgürlüklerin baskı altında tutulduğu, bütün yetkilerin bir elde veya küçük bir yönetici grubunun elinde toplandığı demokratik olmayan (devlet düzeni), bütüncü" olarak geçiyor. Gündüz Vassaf ise on sekiz denemeden oluşan Cehenneme Övgü adlı kitabında totalitarizmi bu tanımın çok ötesine taşıyıp, aslında gündelik alışkanlıklarımızın dahi totaliterizmin bir örneği olduğunu savunmuştur. Bu yazımda Gündüz Vassaf'ın Cehenneme Övgü kitabına ve totalitarizm tanımına dair görüşlerime değineceğim. Totaliter olmak için bir egemen sınıfın baskısı altında bazı haklarımızdan mahrum kalmak gerekmiyor; gündelik hayatta kurumlar, toplum ve bu toplumu oluşturan insanların her biri totaliter davranışlar sergileyebiliyorlar. Gündüz Vassaf da çok basit gibi görünen, üzerine düşünmesine gerek kalmaksızın kabullendiğimiz ve hayatın içinde bilinçli veya bilinçsiz olarak yaptığımız birçok davranışın da totaliter alt metni olduğunu iyi okuyup bunu okuyucuya aktarmıştır. Totalitarizm aslında doğumumuzla belirli cinsel kimliklere bürünüp, o kimliklerin gereği olduğuna inandığımız şekilde yaşamamızla başlıyor. Gündüz Vassaf'a göre hepimiz bu rolleri oynuyoruz çünkü rollerin sınırını aşarsak kafamızda oluşturup bozulmasından endişe ettiğimiz düzen bozulur. Bu yüzden cinselliği şekillendiren bedenimiz değil, zihnimiz oluyor (Vassaf, 94). Totaliterliğimiz, cinsel yönelimleri belirli kalıplara MURAT, 2 sokmakla kalıyor, yaşadığımız mekanlar dahi "düzen" kaygımızla ortaya çıkıyor. Birçok annenin bu konuda Gündüz Vassaf ile aynı fikirde olmayacağını bilsem de mekanın da insan totaliterliğinin bir ürünü, düzeni sağlamanın bir parçası olduğu görüşüne katılıyorum. Gündüz Vassaf'a göre "Mekanın kullanımı hala totaliterdir. Nerede, ne yapılması, hatta nasıl yapılması gerektiği emredilmektedir. Bedenin çeşitli fonksiyonlarına uymak suretiyle, çağdaş yaşama mekanı bizi bölmekte ve yönetmektedir; oysa, insan bir bütündür ve çok fonksiyonlu bir organizmadır." (Vassaf, 63). İnsanın çok yönlü bir organizma olması, birden fazla işi aynı anda yapabileceğinin kanıtıdır. Oysa kabullenilmiş olan ise insanın tüm görevlerini gerekli odalarda yapmalarıdır. Bu yüzden yatakta gazete okuyarak yapılan kahvaltı aslında kendi yarattığımız düzene bir nevi karşı koyuştur. Düzeni yaratanlar olarak bu düzeni yaptığımız yazılı veya yazılı olmayan anlaşmalarla yaparız. Yazılı anlaşmaların totaliterliği su götürmez bir gerçektir; ama iki insan arasındaki tartışmanın uzlaşıyla sonuçlanmasıyla ortaya çıkan basit bir anlaşma da bir o kadar totaliterliğin ürünü olabilir çünkü gelişmeyi durduran bir eylemdir ve özgürlüğü kısıtlar. Gündüz Vassaf bu anlaşmaya ilgili görüşlerini şu cümlelerle açıklıyor: "Anlaşma bir süreci durdurur. Şeyleri dondurur. Yaratıcılığı durduran bir frendir o. Eleştirel düşünce, uyuşmazlığı körüklemek demektir. Anlaşmazlık yerine anlaşmayı teşvik ettiğimizde, totaliterce ve kendimize karşı saygısızca davranmış oluruz. Doğa, çatışma içinde ve çatışma sayesinde ahengini sürdürebiliyorsa, biz de anlaşmayabiliriz. Kendi kendimize böyle bir borcumuz var. Anlaşmamak suretiyle yalancılıktan kurtulur, özgürleşiriz."(Vassaf, 166). Anlaşmak bireyin kendi fikrinden fedakarlık etmesidir. Özgürlüğümüzü kısıtlayan bir diğer eylem ise aşk değil, MURAT, 3 aşkı yaşayış biçimimizdir. Aşkın özgürlüğü kısıtladığına inananlar olsa da, aslında özgürlüğümüzü kendimiz kısıtlarız; ve çiftlerden biri bu kısıtlamanın sınırı dışına çıktığı an aşkı sonsuza kadar kaybettiğimize inanıp hayata küseriz. Oysa Gündüz Vassaf'a göre "Yaşam aşktan üstündür. Aşk yaşamın bir parçasıdır. Yaşarken severiz. Severek ve acı çekerek yaşarız. Acı çekmek de, sevmek de yaşama aittir. Yalnız sevmeyi yeğlemek ve acı çekmeyi reddetmek yaşamı reddetmek anlamına gelir."(Vassaf 235). Yaşamın bir parçası olan aşkı, acıyı ve özgürlüğü yok sayarak yaşamak sevgiyi de kalıplara sokup totaliterce yaşamamıza sebep olur. Gündüz Vassaf Cehenneme Övgü kitabında kendimize, ilişkilerimize, seçimlerimize hatta genel olarak kafamızda kurduğumuz ve doğruluğundan kuşkumuz olmayan birçok konuya dair ciddi eleştiriler getiriyor. Bu eleştirilerin arasında bir Beatles şarkı sözü görmek, bir diğer denemeye başlamadan önce Yidiş atasözü ile karşılaşmak veya aşka yeni tanımlar getirdikten sonra Edvard Munch'un Ölü Aşıklar isimli tablosuna denk gelmek bir okuyucu olarak beni memnun eden detaylar oldu. Totaliter olmaktan nasıl kurtulanacağının kesin cevabını vermemiş Gündüz Vassaf ancak, hükümdar olmadan da totaliter olunabildiğini; hayatın tekdüzeliğinde yapmaya alıştığımız birçok şeyin aslında sorgulanabileceğini; anlaşmazlığın yalancılığı engelleyerek gelişmeyi sağlayabileceğini; acı çekmenin de sevdaya dahil olduğunu keyifli bir dille anlatmış. Sonuna da Baudelaire'in "Sarhoş olma saatidir.. Zamanın inim inim inleyen köleleri olmamak için sarhoş olun durmamacasına! Şarapla, şiirle ya da erdemle, nasıl isterseniz."(Vassaf, 244) sözünü yazmış. Belki de totaliter olmaktan yalnızca bir şeyin sarhoşu olarak kurtulunabilir.