BİLEREK GEZMEK

Gezmek küçüklüğümden beri benim için önemli bir tutku oldu. Kimi zaman vakit geçirmek için, kimi zamansa sadece gezmek için gezdim. Gidemediğim yerler hakkında ise kitaplar okudum, filmler izledim hatta müzik sayesinde bile bir şehri tanıyabildiğim oldu. Bu yüzden "Çok gezen mi daha iyi bilir, yoksa çok okuyan mı?" sorusunu cevaplamaya hakkım olduğunu düşünüyorum. Bence çok gezen daha iyi bilir çünkü yazar ne kadar usta olsa da okuyucuya tam bilgi aktarması mümkün değildir. Gezmek beş duyuya birden hitap eder, kelimelerin gücünün bunların hepsini anlatmak için yeterli olacağını sanmıyorum. Bu yüzden sadece gezen kişinin sadece okuyana göre daha bilgili olacağını düşünüyorum. Öte yandan bu alışıldık sorunun bir de alışılmadık öznesi var: okuyarak gezen insanlar. Ayak bastığı, sokaklarını dolaştığı, havasını teneffüs ettiği kentin bir de tarihini öğrenen kişi gezmekten çok daha fazlasını yapmış olur. Hele bir de oranın yerlisinden öğreniyorsa bu tarihi, ondan daha bilgilisi olamaz. İlber Ortaylı Seyahatnamesi tam da bunu gerçekleştiriyor. Avusturya'dan Singapur'a uzanan bir coğrafyayı gezen İlber Ortaylı hem kendi bilgilerini aktarıyor hem de konuştuğu yerlilerin anılarını kitaba ekliyor. Tüm bunlar, keşke bu kitabı oraları gezerken okuyabilsem dedirtmekte. Bir sarayı gezerken, orada yaşanmış ilginç bir olayı okumak; bazı milletler için kitapta anlatılan yüz ifadelerini caddede yürürken gözlemleyebilmek eminim ki etrafa bakınarak dolaşmaktan çok daha keyifli olurdu. İlber Ortaylı kitabında gittiği şehirleri, gezdiği müzeleri anlatmakla kalmıyor. Çeşitli halkların kültürlerini aktarırken önemli tarih dersleri de veriyor. Yazar, etnik kökene dayalı çatışmalardan bahsederken "Kendi kültür ve tarihine sahip olmayan etnik unsur, ana unsurun kültür ve tarihine karşı yıkıcı ve saldırgan bir tavır takınır, gerilim burada başlar." (Ortaylı 2013) diyerek günümüzdeki Commented [ES1]: Kitabı kütüphaneden ödünç alıp bitirdikten sonra geri verdiğim için şu an sayfa numaralarını kavgalara ışık tutuyor. Kitabın Suriye kısmında Palmira antik kenti hakkında bilemiyorum. yazılanları okurken IŞID'in bu antik kentte yaptığı yıkımlar aklıma geldi. Mezhepsel bahaneler altında kendi tarihini yok eden bu insanlara bir kez daha acıdım. Bu yıkım haberinden birkaç ay sonra ise Batılı aktivist bir grubun Palmira'yı sanal ortamda üç boyutlu modeller kullanarak tekrar inşa edeceği haberini okudum. UNESCO'nun Dünya Mirası Listesi'nde yer alan bu kenti, tüm insanlığın ortak varlığı olarak gören bu grup tarih bilincinin ne kadar önemli bir kavram olduğunu gözler önüne seriyor. Kitapta tarih bilinciyle ilgili bazı eleştiriler bulmak mümkün. Örneğin: "Demir-çelik, sanayi, mühendislik dallarında patlama yapan Türkiye'nin diplomalılarının tarih, coğrafya ve edebiyat dalındaki yavanlığı, maddi zenginliklerimizin geleceği için de bir tehlikedir. Zira kimliğini inşa edemeyen aydının toplumunu da nerelere götüreceği belli değildir." (Ortaylı 2013) Türkiye'nin fen ve mühendislik alanlarında patlama denebilecek kadar büyük bir başarı gösterdiğini düşünmesem de tarih gibi sosyal bilimlerde çok daha geride olduğu tespitine katılıyorum. Üniversite giriş sınavında TS bölümlerinin istatistiklerine bakarak bile bunu görmek mümkün. Küçük yaşta başarı gösteren öğrenciler sayısal ya da eşit ağırlığa yönlendiriliyor, hatta sözel öğrencilerine aptal denildiğini bile gördüm. Bunlar neden yapılıyor bilmiyorum ama tarihle olan bağımızın en baştan sarsıldığını söyleyebilirim. Üstelik bu bilinçsizlik yazarın bahsettiği gibi sadece diplomalılar arasında değil. Gezdiğim bir antik kentte rehber, köylülerin antik kentteki taşları kendi evlerinin inşasında kullandıklarını anlatmıştı. Bu olay, belki bir diplomalının bilinçsizliğinden biraz daha fazla kabul edilebilir ama yetkililer buna müsaade ettiğine göre kesinlikle bir şeyler ters gidiyor. Bir yanda gezmek gibi oldukça eğlenceli bir konu, diğer yanda kültür ve tarih bilinci gibi oldukça ciddi ve üzerine uzun incelemeler yazılabilecek başlıklar İlber Ortaylı'nın kaleminde hiç sıkmayacak şekilde bir araya getirilmiş. Kitabı bitirdiğim an o şehirleri tek tek gezme isteği uyandı içimde. Keşke şu an bu seyahate başlayabilsem ancak yazı beklemekten başka çarem yok.