DUYAR 1

Aysun Duyar Ankara'da Şizofreni Üzerine Bir Sergi (Görsel: Alice C. Gray) Çoğu kişinin hiçbir bilgi sahibi bile olmadan sık sık yorum yaptığı bir bilim dalı psikoloji. Konu zihinsel bir hastalıktan açıldı mı herkesin bir fikri olur, herkes bir filmde izlediği, bir romanda okuduğu veya birilerinden duyduğu kadarıyla yorum yapar. Doğruluğuna bakılmaksızın ortaya atılan bu fikirler kulaktan kulağa yayılır ve büyük bir bilgi kirliliğiyle sonuçlanır. Kendi çevremde şahit olduğum kadarıyla insanlar en çok şizofreni üzerine bilinçsizce ve doğru olmayan bir şekilde fikir yürütüyor. Bir psikoloji öğrencisi olarak beni en çok rahatsız eden günlük olgulardan biri bu konudaki yaygın yanlış bilgiler. Durum böyle olunca, "Görmezden Gelmeyelim Tarih Öncesinden Günümüze Şizofreni" başlıklı sergiye yanıma birkaç arkadaşımı da almadan gitmemek olmazdı. Sıhhiye'deki CerModern'de düzenlenen sergi, insanlığın şizofreni ile ilgili bilgilerinin tarihsel gelişimini özetlerken, şizofreni hastalarıyla empati kurmamızı da sağlıyor. Bu bağlamda üç çarpıcı öğe karşılıyor bizi sergide: 19. yüzyılda, doktorların elindeki bilimsel verilerin çok az olduğu bir dönemde tedavi amaçlı kullanılmış olan dönen yatağın bir benzeri, sergiyi gezerken karşımıza sık sık çıkan insan biçiminde kesilmiş aynalar ve şizofreni hastalarının beyinlerinin içine konuk edildiğimiz empati kabini. Ben binmeye cesaret edememiş olsam da, dönen yatağı deneyenleri izlemek ve yataktan indiklerinde yüzlerinde gördüğüm ifade, onların yaşadıklarını zihnimde canlandırabilmemde yeterli oldu. İki yüz küsur yıl önce tedavi adı altında yapılan bu uygulamaya simülasyon şeklinde de olsa şahit olmak, bilimsel gelişmelerin ne kadar hayat kurtarıcı olduğunu ve insan yaşamına ne kadar hizmet ettiğini bir kez daha hatırlattı. Sergi, şizofreniye dair ön yargıları yıkmakta başarılı olacak şekilde düzenlenmiş. Aynalardaki yansımalarımız, bu hastalıkla mücadele eden kişilerin bizden çok da farklı olmadıklarını gösteriyor. Ziyaretçiler bir bakıma kendileriyle yüzleşirken, belki de kendilerini şizofreni hastalarının yerine koymayı gerçek anlamda başarabiliyor ve bu insanların yaşadıkları damgalanmayı ve toplum tarafından maruz bırakıldıkları muameleyi bir anlığına da olsa hayal edebiliyor. Empati kabini ise serginin en etkileyici kısmıydı. Karanlıkta, insanın kafasının içinden geliyormuş gibi hissettiren DUYAR 2 paranoit fısıltılar ve ürpertici ani flaşlar, şizofreni ile ilgili en yaygın yanlışlardan biri olan hastaların saldırgan, kaçınılması gereken zararlı kimseler olduğu ile ilgili mitleri yıkıp, bu hastaların dışarıdakilere değil, kendilerine zarar verme olasılıklarının çok daha yüksek olduğu gerçeğini ortaya koyuyor. (Dönen Yatak) Şizofreni sinemaya, tiyatroya, edebiyata çok fazla konu edilmiş bir hastalık; (çoğu gerçeklik gibi) bu tip eserlerde doğru ifade edilmediği takdirde insanların yanlış bilgilere tutunmasına sebep oluyor. Özensizce, araştırma yapılmadan kurgulanan, bilimsel temele dayanmadan bu yönde savlar öne süren, halkın çok kolay erişebildiği film ve dizileri, halk arasındaki yoğun bilgi kirliliğinin ana nedeni olarak gösterebiliriz. Örneğin insanlar şizofreni hastalarıyla karşılaştığında Neredesin Firuze (Ezel Akay, 2004) veya Dövüş Kulübü (David Fincher, 1999) filmlerinden yanlış öğrendikleri şekilde, çoklu kişilik bozukluğu ile şizofreniyi karıştırıp buna göre ön yargılar geliştirebiliyor. Hatta daha ileri boyutlarda, damgalama, ayrımcılık, işe almama, arkadaşlık etmeme, kaçınma gibi davranışlarla bu hastalar toplum tarafından ötekileştiriliyorlar. İsmiyle "görmezden gelmeme" çağrısı yapan sergi, tüm halka açık ve ücretsiz. Şizofreni hakkında insanların zihnindeki yanlış anlaşılmaları ve ön yargıları yıkıp, sağlam ve bilimsel bilgiye dayanan bir temel atabilecek donanımıyla bu sergi oldukça etkileyici bir çalışma olmuş. Bu sebeple, doğru bilgiye ulaşmak ve aslında bizden biri olan bu insanlarla bir saatliğine bile olsa empati kurabilmek için, olabildiğince çok kişinin bu sergiyi görebilmesini isterdim.