Berdüş

Berdüşler hakkında ne düşünürüz? Sokaktan geçerken gördüğümüz bu kötü giyimli, bakımsız insanlar çoğu insan için tiksinti vericidir. Karşıdan bir berdüş geçerken, birçok insan çarpışma ihtimalini en aza indirmek için mesafeyi korumaya dikkat eder. Bunda muhtemelen, pahalı parfümlerinin zarif kokusuna alışmış burunlarını berdüşten gelecek kötü kokulardan korumak istemeleri de etkilidir. Bu kişilerin azımsanmayacak bir kısmı bir berdüşün uzattığı broşürü almaya bile tenezzül etmez. Hatta, açık konuşmak gerekirse berdüşleri insan olarak bile görmez. Özellikle de orta sınıf ve üstü için berdüşler bir tür "alt insan"dır. Onlarla arkadaşlık yapılmaz, evlenilmez. Zenginler onları işe yaramaz bir kambur olarak görürken hayatını sınıf atlama hayaliyle geçiren orta sınıf ise bu insanlarla ilişki kurmayı kendi toplumsal statüsüne bir hakaret olarak görür. Bu ilkel davranışlar sadece kapitalizme has olmamakla birlikte tarih boyunca sınıflı toplumların genetik özelliği olmuştur. Tabii, "amele" kelimesinin bile hakaret olarak kullanıldığı bir üçüncü dünya ülkesinde sınıflı toplum eleştirisi yapmak oldukça kolay olacaktır fakat "medeni" toplumlarda da görülen bu hastalık maalesef sınır tanımamaktadır. George Orwell'ın Paris ve Londra anılarını anlattığı Paris ve Londra'da Beş Parasız adlı eseri bu problemin evrenselliğine dair güzel bir örnek teşkil eder. Orwell uygar dünyanın bu iki büyük merkezinin sınıflı toplumlara has travmaları ne denli şiddetli yaşadığını o kadar başarılı bir şekilde aktarmıştır ki, bana göre bu kitabı okuyan birinin empati yeteneğinin artmaması olası değildir. Çoğu zaman sıcak yataklarımızda uyumadan önce aç ve soğukta yatan insanların durumunu düşünmeyiz. Ara sıra aklımıza gelse de bunun bizim suçumuz olmadığı konusunda kendimizi ikna edip konuyu kapamaya çalışırız. Zaten dünyaya bir kere gelmişizdir, bu "önemsiz" meseleler ile hayatı kendimize zehir etmemiz gereksizdir. Peki gerçekten bu meseleler önemsiz ve üstünde durulmaya değmeyen meseleler midir? Eğer çok düşünen biri iseniz bu konuda düşünmek meselenin sizi içine çekmesiyle sonuçlanabilir. Bir hayalperest iseniz reçeteyi ütopyalarda bulursunuz, fakat gerçekçi bir insansanız durum daha kötüdür. Çünkü gerçeği görürsünüz, gerçek istediğiniz gibi değildir ve istediğiniz gibi olması için de bir umut yoktur. Bu noktada özünde toplumun faydasını istiyor gibi görünsek de aslında bu düşüncelerimiz tam anlamıyla özgecil değildir. Hatta bizi oluşturan her şey gibi bu düşünceler de köklerini egoizmden alır. Hiçbir şeyi kendimizden daha fazla önemsemediğimiz için, bu meseleleri düşünüyorsak muhtemelen kendi hayatımızda işler yolundadır. İşler yolunda ise, doymak bilmeyen egomuz artık çevresini de iyi görmek istemektedir. Bunun altında yatan sebep ise bence benliğin bir yanılsama olmasıdır. Egomuz kendimizin dışındaki şeylerle de ilgilenir, bir sarmal halinde bütün evreni kapsar. Bu yüzden "daha iyisini isteme" arzusu bitmek bilmeyen bir şeydir. Orwell da Paris ve Londra'da Beş Parasız'da bizim bu yanımızı dürter bana göre. Bu yüzden de bu kitap çok başarılı bir kapitalizm eleştirisidir. Çünkü her sayfada kapitalizmin en eksik, en kusurlu yanlarını okuyucunun kulağına fısıldar ve neden çevremizin iyi olmadığını anlatır. Bunun egomuz ile oluşturduğu çelişkiye okuyucuyu güzelce çeker. Ve bu oldukça etkili bir çekiştir. Hele ki fark etmeden günümüz tüketim toplumunun esiri olmuş biriyseniz kitap sizde soğuk duş etkisi yaratabilir. Çünkü Orwell yoksulluğu o kadar güzel betimlemiştir ki, sayfaları çevirirken bir yoksulluk simülasyonunu yaşıyormuş gibi hissetmeniz mümkündür. Kitabı okurken zaman zaman bu etkileyici betimlemelere kendimi kaptırıp, yeni yemek yememe rağmen midemin kazındığını hisseder gibi olduğum anlar oldu. Kendimi oldukça çaresiz hissettim. Yer yer kendimi elden ayaktan düşmüş, çaresiz ama umutlu bir berdüş gibi hissetsem de çoğu zaman hissettiğim duygu utanç oldu. Utanıyordum, çünkü ben bütün bunları "hissederken" dışarda aç yatan insanlar vardı ve ben onlar için hiçbir şey yapmayıp sıcak yatağımda bu kitabı okuyordum. Yani bir nevi empaticilik oynuyordum. Dündar Alp Erkenci