NECİP MAHFUZ NOTLARI

Bir arkadaş tavsiyesi üzerine başladığım yeni bir isim, Necip Mahfuz... Elbette, isim büyük... Arap edebiyatının tartışmasız ismi, yüzden fazla roman, öykü yazarı ve en nihayetinde Ortadoğu'ya Nobel Edebiyat Ödülü'nü getiren kişi... Ama benim şimdi burada anlatmak istediğim şey mükemmel bir edebiyatçıdan bahsetmek değil, zaten bunu yapmaya çalışsam da başarısız olacağım çok aşikar (kitaplara dair bilgim ya da iddiam sadece, onların beni yeni dünyalarla tanıştırmasından ibaret). Necip Mahfuz'da da aynı şey oldu: Yeni, bilmediğim bir dünyayla tanışmış oldum, ünlü eseri Kahire Üçlemesi'ni bir solukta okuyup bitirdikten sonra. Saray Gezisi, Şevk Sarayı ve Şeker Sokağı... İsimler ilk başta ilginç görünüyor ama saray sözcükleri akla başka bir anlam getirmesin. Üç isim de Kahire'de bulunan üç sokağın ismi. Mahfuz bu sokaklarda ikamet eden Abdülcevat ailesinin üç kuşağının hikayesini anlatıyor, üçlemesinde. Edebiyatımızda da nehir roman tarzında, bu konuya benzer romanlara aşinayızdır. Yakup Kadri'nin Kiralık Konak'ı, Orhan Pamuk'un Cevdet Bey ve Oğulları romanları da sadece Naim Efendi'nin ve Cevdet Işıkçı'nın çocuklarını ve torunlarını anlatmakla kalmaz, aynı zamanda uzun bir dönemin tarihsel arka planını da okuyucuya sunar. İlk başta üzerine düşündüğüm şey, bu hikayeye benzer şeyler okumuş olmama rağmen Kahire sokaklarında geçen bu roman beni neden bu kadar etkilediği oldu. Bilemiyorum bana katılır mısınız ama benim cevabım yakınlık hissi oldu. Örneğin Dickens'ta ya da Stendhal'da hissedemeyeceğiniz türden bir yakınlık. Aslında düşününce Avrupa edebiyatına karşın hep Rus edebiyatını daha çok sevdiğim aklıma geldi. Pek çok Rus yazarında okuruz ya: Dışarısı soğuktur, adam içeri girer, yanan sobada ellerini ısıtır ve sıcak çaydan içer. İşte bu tarz bir yakınlık... Mahfuz'u da bu yüzden sevdim bence. Ustaca işlediği ataerkillik kavramı, doğu toplumlarında daha belirgin görünen kadın ve erkek rolleri, Abdülcevat ailesinin bir geleneği haline gelen kahve saatleri, 'mangalın üzerinde pişmekte olan kahve'... Soru şu: hem bir yakınlık hissi hem de yeni, bilinmez bir dünya nasıl bir arada oluyor? Doğu toplumlarına dair hissettiğim yakınlığın ötesinde yeni bir şeyler de bulmak mümkün. İlginçtir ki, 500 yıl aynı devlet çatısı altında yaşamış iki devlet söz gelişi, Türkiye ve Mısır-nasıl bu kadar farklı kültürel köklerle yoğrulmuş olabilir? İşte bu okumaktan ve öğrenmekten zevk aldığım yeni dünya. Hele de Mısır söz konusu olduğunda hızlı toplumsal ve siyasal geçişler çok daha şaşırtıcı oluyor. Ve bana sorarsanız Mahfuz'u değerli kılan bunları okuyucuya anlatmaktaki ustalığı. Saray Gezisi, Dünya Savaşı'nın hemen ardından 1919 Mısır Devrimi'yle başlıyor. Klasik bir tarih okuması istemeyen biri, siyasi sürecin toplumsal kökenlerini öğrenmek isterse mutlaka Mahfuz'a başvurmalı. Ahmet Abdülcevat'ın ortanca oğlu Fehmi ateşli bir Vafd Partisi savunucusudur ve gösteriler sırasında hayatını kaybeder. Diğer yandan evin küçük oğlu Kemal sokaklarında bulunan İngiliz askerleriyle yakın arkadaş olmuştur. Baba ve ona çok benzeyen büyük oğlu Yasin ise zevk, şarap, müzik ve kadınlar dünyasında yaşayan insanlardır. Sadece bir baba ve üç oğlunu okuduğunuzda dahi toplumun küçük yansımasını görürsünüz. Yüzyıl boyunca sömürge-işgalci ekseninde yabancı devlet egemenliği altında yaşayan, bağımsızlık isteyen ama milliyetçilikle bağın sadece dönemin partisi ve ünlü lideri Saad Zaglul ile sınırlı kaldığı, zevke dayalı hayatların hüküm sürdüğü bir yaşam biçimi... Abdülcevat ailesinin her bir üyesi, ataerkil ve geleneksel anlatıyı güçlendiren önemli roller üstlenirler. Bir taraftan değişirler, bir taraftan değişime direnirler. Aradan geçen elli yıl ve yeni gelen üçüncü kuşakla beraber değişimin hızını kestirebilirsiniz. Eğere siyasetle biraz daha ilgiliyseniz Arap sosyalizminin ve Müslüman Kardeşler'in kökenlerini dahi fark edersiniz. Sonuç olarak Kahire üçlemesi, bir ülkenin geçmişinin zenginliğini, gelecekte zenginlik ve refah potansiyelini öğrenmek isteyenler için iyi bir tercih olabilir.