Burak Başaran

Yalnızlığımız, Çaresizliğimiz ve Hiçliğin Dayanılmaz Ağırlığı Satranç, Stefan Zweig'in, adıyla okuyucuyu yanıltan fakat içeriğiyle doyuran bir uzun öyküsü. Adından sanılacağının aksine bu uzun öykü; Nazizm ve satranç oyununu garip bir biçimde bağdaştırarak, okuyucuda sanki bir roman okuduğu hissini uyandırıyor. Dr. B'yi konu alır gibi gözükse de Satranç, derinlerde Zweig'in faşizm tehlikesi altında yok olmaya yüz tutmuş Avrupa'ya, aynı zamanda kendi hayatına vedası olarak değerlendirilebilir. Zweing'in öyküsünde nasyonal sosyalizmin soğuk, isli, vahşi gaz odalarında ölüme mahkum edilenler değil; psikolojik yönden tutuldukları işkence açısından belki de en ağır şartlara maruz bırakılanlar, Nazizmin karanlık günlerinde kıvranmaya terk edilenler ve ruhları körleştirilmeye çalışılanlar işlenmektedir. Zweig aslında, fiziksel güçle köleleştirilemeyenlerin tabi tutuldukları hiçleştirme politikasını ele almaktadır bu eserinde. Dr. B'nin de belirttiği gibi; "yeryüzünde hiçbir şey insanın ruhuna hiçlik kadar baskı yapmaz" (Zweig 41). Mirko Czentovic, iki kelimeyi bile bir araya getiremeyen bir köylü çocuğuyken, yirmilerinde dünyanın en tanınmış satranç ustalarından olur. Kafası çok ağır çalışan, kendisine verilen emirleri zar zor yerine getiren bu çocuğun, kendisinden hiç beklenmeyecek bir şekilde bir satranç dahisi olduğu ortaya çıkar. Ne var ki onun insanlarla hiçbir zaman iyi olmayan ilişkisi, ilerleyen yaşlarında da iyi olmayacaktır ve rakipleri tarafından bir moron olarak görülecektir. Diğer önemli bir karakter olan Dr. B. ise, Czentovic'in aksine, insanlarla kurabildiği olumlu ilişkiler ve girdiği ortamda yarattığı olumlu etkiler ile çarpmaktadır okuyucunun gözüyle. Daha yakından bakılırsa Czentovic'in, karşısındaki üzerinde baskı kurma, yıpratıcı taktikler uygulayarak sindirme, korkutma amaçları gütmesinden dolayı Nazi rejiminin bir temsili olduğunu söylemek mümkün olabilir. Dr. B. ise rejimin baskılarına maruz kalan, psikolojik açıdan sindirilip suçlanmaya çalışılan, karanlık bir odada zihninin dehlizlerine terk edilen sistem mağduruna temsili bir örnek oluşturmaktadır. Bunun anlamı, öykünün aslında bir zıtlık üzerine kurulu olduğudur. Satranç da, sahip olduğu siyahlık ve beyazlık ile bu zıtlığı destekler niteliktedir belki de... Bireylerin hiçliğe mahkum edilmesi, fiziksel baskıya maruz bırakılmalarından kötü müdür? Daha da ötesi hiçlik nedir ve nasıl kurtulur insan bundan? Zamandan, mekandan, diğer insanlardan tamamen soyutlanarak insanın; kendinden kaçmaya fırsatının olmadığı, kafasının içindeki düşüncelerle sonsuz bir döngüye girdiği ve vicdan muhasebeleriyle baş başa kaldığı, düşünmekten yorulduğu ama çaresizlikten kurtulamadığı durumlar bütünüdür hiçlik. Kelimelerdeki ağırlığı, ruha yaptığı baskıyla karşılaştırılamaz bile, dile kolay fakat yaşaması zordur hiçliğin. İşte bu nedenledir ki Dr. B., karanlık odasında aklını yitirmek üzereyken şans eseri eline geçen bir satranç kitabıyla küçücük dünyasının değiştiğini hisseder. Çünkü delirirken bile, ona sınırlar çizen, onun varlığını ve benliğini hiçe sayan bir güç vardır onun üzerinde ve bulduğu o kitap, hayatı boyunca okuduklarının ve okuyacaklarının en değerlisi olur belki de. Gestapo tarafından esir alınan ve sonsuz sorgulamalarla köreltilmeye çalışılan zihni, başlarda onu hayal kırıklığına uğratan, fakat sonralarında harfleri, kelimeleri, cümleleri olan ve onunla iletişime geçtiğini hissettiği satranç kitabıyla keskinleşir yeniden. Önceleri sadece vakit öldürmek ve can sıkıntısını gidermek için oynadığı satranç, bir akıl oyunu haline gelir onun için ve ileride Gestapo rejimine karşı kazanacağı gizli zaferin zeminlerini hazırlar. Hiçlik, yalnızlık, sessizlik; bir şeylerle giderilebilir belki. Peki, insanın sonsuza dek bunları aklından uzaklaştırması mümkün müdür? Kulağına dolan uğultulardan, kalbinin hızlı çarpıntılarından, aklının sessizliğinin gürültüsünden ne denli kaçabilir insan, insan kendisiyle ne kadar yaşayabilir? Dr. B. de tıpkı böyle bir zehirlenme yaşar, öyle ki buna "satranç zehirlenmesi" ismini verir. Kendisiyle kendisine karşı oynadığı satranç oyununun ne galibi olacaktır ne mağlubu. Bir siyah bir beyaz olurken, aklının odalarının tamamını satranç takımlarıyla doldurmuşken kurtuluverir tutsaklıktan; onu hem boşluğa ve karanlığa iten, hem de hayatta tutan satranç sayesinde. Dr. B. en büyük savaşını kendine karşı verir Gestapo'ya vermekten ziyade; çünkü o hiçlikte yok olmaktansa kendi karşıtını yaratmayı seçmiştir suçsuz yere hapsedildiği ışıksız, güneşsiz, yağmursuz otel odasında. Sonuç olarak, kişisel bakış açımdan Dr. B. ile Zweig'in bir anlam uğruna savaşan benzer karakterler olduğunu düşünüyorum. Dr. B., hiçliğe yenik düşmemek ve sisteme istediğini vermemek uğruna verdiği savaşta, Zweig'in dünya savaşının ortasında kalan hümanizmini korumak için verdiği savaşın izlerini bulmak mümkün. Hayatına kendi elleriyle son veren Zweig'in sonunun; kasvet, sınırlar, boşluk içinde yapabileceklerinin kısıtlılığıyla aklını kaçırmaya yakın hale gelen fakat sonunda kurtulan Dr. B. kadar şanslı olmadığını görürüz. Çünkü Dr. B., diktatörlüğe karşı gizli, küçük bir zafer kazanırken Zweig, hiçlikle olan mücadelesinde maalesef mağlup olmuştur...