ALGISAL TESİR

Aldığımız kararları etkileyen ve hayatımızı şekillendiren tek bir şey seçmem gerekseydi, bu şüphesiz ön yargı olurdu. Birisiyle tanışırken sergilediğimiz davranışlar, geleceğimizi planlarken ki düşüncelerimiz... Çoğu zaman farkında olmasak da, aslında hepsi ön yargılarımızın eseri. Adını bile duymadığımız insanları sadece dış görünüşleriyle yargılamak en çok yaptıklarımızdan bir tanesi. "Tanısan çok seversin." Cümlesini bu yüzden çok fazla kullanıyoruz ve her yerde işitiyoruz. Bu durumla okuyacağımız kitabı seçerken de sık sık karşılaşıyoruz. Kapağı ilgimizi çekmediyse bırakın arkasındaki özeti okumayı, elimize bile almıyoruz. Halbuki "Okusak çok severiz." Hatta bazen geleceğimiz hakkında düşünürken, kurduğumuz hayalleri bile kısıtlıyoruz. "Bunu zaten gerçekleştiremem." dediğimiz için hayat bulabilecek nice hayaller kendini çöp kutusuna atılmış bir halde buluyor. Ön yargılar genelde olumsuzluk içerse de, sadece onlardan oluşmuyor. Pekala iyi olacağı düşünülen bir durum da kötü sonuçlanabilir. Bizim zevkimize uygun giyinen veya etkileyici konuşan birisini tanıdıkça, aslında görüşmek için bize uygun olmadığını fark edebiliriz. Kapağına bayıldığımız o kitap bizi hüsrana sevk edebilir. Gerçekleştirmek için elimizden geleni yaptığımız o hayal, bizi istediğimiz kadar mutlu etmeyebilir. Tüm bu yazdıklarımın bir yanlış anlaşılmaya mahal vermemesi için şunu da belirtmeliyim ki olumlu veya olumsuz olmasına bakmaksızın "Ön yargılarımızdan kesinlikle arınmalıyız!" diyenlere de asla katılmıyorum. Bir durumla karşılaştığımızda veya birisiyle tanıştığımızda tabii ki hakkında düşüncelerimiz ve tahminlerimiz olacak. Yapmamız gereken ön yargılarımızı uzaklaştırmak değil, ön yargılarımızın bizi kısıtlamasını engellemektir. "Bu durum beni muhtemelen şu şekilde etkileyecek." diye bir tahmin yürütebiliriz fakat etkilemeyebileceğini de aklımızdan çıkarmamamız gerekir. Eğer ön yargılarımızın bizi kısıtlamasına izin verirsek farklı sonuçlanacak bir olay ya da ilişki, tahminlerimizle sınırlı kalabilir. Buna en basit şekilde bir yemekten bile örnek verebiliriz. "Ben bamyayı kesin sevmem ya!" diyerek hayatımız boyunca ağzımıza sürmezsek, kendimizi ön yargılarımız yüzünden kısıtlamış oluruz ve tadına bakmayı denemiş olsaydık ne hissedeceğimizi asla bilemeyiz. Bu noktada ise çoğu zaman insanlarla paylaştığım bir örnekle ön yargı hakkında bambaşka bir boyutu anlatmak istiyorum. Eminim ki sizler de okurken benim gibi şaşırıp farklı hislere kapılacaksınız. Ön yargı sadece kişiler arası ilişkilerde veya bireylerin karşılaştığı durumlarda olmak zorunda değildir. Bazı ön yargılar kitleler tarafından benimsenir ve belli bir noktadan sonra topluma mal olur. Toplumsal ön yargıya verilebilecek en güzel örnek: Türkiye'de de yapıldığını bildiğim bir sokak röportajı. Belirli insanlar yoldaki kişileri durdurup "Bir gün bir baba ile oğlu yolculuk yaparken trafik kazası geçirmişler. Baba ölmüş ve çocuk hastaneye kaldırılmış. Ameliyata alınan çocuğu gören cerrah 'Ben bu çocuğu ameliyat edemem çünkü bu benim oğlum.' demiş. Bu nasıl olabilir?" diye soruyorlar. İnsanlar "Böyle bir şey olamaz, baba kazada ölmüştü." veya "Acaba iki erkek evliydi de bir baba ölmüştü, diğer baba cerrah mıydı?" diyorlar. Meltem AKIN Ama kimse cerrahın, çocuğun annesi olabileceğini düşünmüyor. Bu sokak röportajını izlediğimde gerçekten o insanlar adına utanmıştım. Toplumsal ön yargının da var olduğunu, etiketlemelerin her zaman toplumda ne yazık ki- yer alacağını o an anlamıştım. Toplumsal ön yargıları artıran etkenlerden biri de hiyerarşik sistemdir. Kenar mahallede büyümüş insanlarla, şehrin en güzide yerinde yaşayan insanlar bir tutulmuyor. Evet, elde ettikleri imkanlar aynı olmayabilir ama bu içlerinin farklı olduğunu göstermez. Görüşleri ve hayata bakışları aynı olabilir. Hiyerarşik düzenin alt tabakasında yer aldığı düşünülen insanlara karşı olan ön yargıyı 1957 yapım "12 Öfkeli Adam" filminde görmüştüm. Filmi izlerken kendimi bir anlığına suçsuz olan çocuğun yerine koydum ve bu empatinin bile bana ne kadar ağır geldiğini hissettim. Ön yargıda bulunanlar için bu sadece bir fikirden ibaretken, karşılarındaki kişi için bir hayata eş değer olabileceğini çok net şekilde gördüm. Olumlu veya olumsuz, bireysel veya toplumsal... Ön yargılarımıza her zaman sahip olacağız ve onlarla birlikte yaşayacağız. Önemli olan hayatımızı ne kadar etkileyeceklerine izin verişimiz. Bizim hayatımız etkilendikçe, iletişim halinde olduğumuz kişiler de etkilenecek. Zararı veya olumsuzlukları en aza indirmeye çalışmalıyız ki kendi hayatımızı ve başkalarının hayatını derinden sarsacak olaylara yol açmayalım. Ben inanıyorum ki ön yargılarımızın bizi boyunduruğu altına almasına izin vermeyerek onlarla yaşamayı öğrenebiliriz.