Adnan Benk ve Eleştiri Anlayışı

Modern Türk edebiyatının önde gelen isimlerinden Adnan Benk yazılarında sıklıkla izlenimci eleştiriyi hedef tahtasına koymuştur. Özellikle "Nurullah Ataç" ve "izlenimci eleştiri" üzerine çok sayıda yazı yazan Benk'e göre eleştiri, "olgusal, değersel ve toplumsal" olmak üzere üç düzleme dayanmaktadır. Olgusallıktan kasıt metnin dilbilimsel olarak incelenmesidir. Değersellik ise eleştirmenin ya da okurun kendi değer yargısını ifade eder. Son olarak da eserin toplumsal işlevinin ne olduğunu tespit edilmelidir. Adnan Benk'e göre metin, öncelikle "metin merkezli" olarak incelenmelidir. Bu incelemede kullanılacak yöntem ise dilbilim olmalıdır. Çünkü eğer bir metin dilbilimsel yöntemle çözümlenirse yapısı da çözümlenecek; eğer yapısı kavranırsa da metnin ana fikri kavranmış olacaktır. Benk, dilbilimsel yöntemle ilgili düşüncelerini Gerçek Tenkit başlıklı yazısında açık bir şekilde ifade etmektedir. Ona göre,"izlenimleri bir yana bırakıp, doğrudan doğruya dilden işe başlamak" gerekmektedir (s. 689). Yazısının devamında Benk, bir metnin nasıl incelenmesi gerektiğiyle ilgili esasları sekiz maddede özetlemiştir. Bunlardan bazılarını şu şekilde ifade etmek mümkündür: "Bir cümlenin en can alacak unsuru fiildir; fiilleri incelemekle her zaman bir ipucu elde edilebilir[...]Metindeki çeşitli isimler, sıfatlar arasında bir bağ aranmalıdır[...]Tabii, isimlerin ve sıfatların sıralanışını izah edecek olan ilkenin fiillerin sırasını da açıklaması gereklidir[...]" (s. 690). Eleştiri anlayışını bu şekilde ifade eden Benk, Hamilkar'ın Hazinesi: Metin Tahlili başlıklı yazısında bu düşüncesini somutlamaktadır. Mehmet Rifat, Adnan Benk için hazırladığı Okuyorum Öyleyse Varım adlı kitapta Benk'in bu yazısını, "özellikle 1960'dan sonra yoğunluk kazanacak metin inceleme ya da anlatı çözümleme yöntemlerinin ilk tutarlı örneklerinden biri olarak" görmektedir (s. 8). Adnan Benk'in eleştiri anlayışına "eserdeki her kelime, her fikir, her düşünce, ana ilkenin gerekçelerine göre bir rol, bir fonksiyon almak mecburiyetindedir" (Gerçek Tenkit, 691). Başka bir deyişle okuru matrise götürecek olan metinde yer alan "bütün kelimeler"dir. Acaba metinde yer alan bütün kelimeler okuru matrise götürebilir mi? Metin odaklı yapılan analizlerde bunun böyle olmadığıyla ilgili örnekler bulunmaktadır. Örneğin Hilmi Yavuz, "Necatigil'in Dağ Şiirini Yeniden-İnşa Denemesi adlı çalışmasında Riffaterre'in kuramsal kavramlarında [matris, hipogram, betimleme öbeği, şiirsel im] hareketle Behçet Necatigil'in Dağ şiirini inceler. Yavuz'a göre "[m]atris[...] dönüşüm sırasında bazı temsili im'ler üretir-ki, bu im'lerden bir bölüğü, 'şiirsel im'lerdir" (s. 300). Aynı şiirde Yavuz, Keyy 'Dağ(lama)': 'Ette cızırtı'dan oluşan betimleme öbeği'ne gönderme yaparak şiirsel im'e dönüş[müştür] (s. 301). Yavuz, bu betimleme örneklerini tespit ederken ise bütün kelimeleri değil yalnızca şiirsel imlere dönüşen im'lere ve hipogramlara yer vermektedir. O halde metindeki her kelime okuru matrise taşımak durumunda değildir. Tüm bu ifadelere rağmen yine de metinde yer alan bütün kelimeler (fiillerin, isimlerin, sıfatların vb.) örgütlenerek bir matris oluşturması yazarın bunu "bilinçli bir şekilde" tasarladığı anlamına gelmektedir. Başka bir deyişle metin bilinçli bir şekilde kurgulanmıştır. Örneğin psikanaliz bilinçli eylemlerin arkasında bilinç-dışının olduğundan bahsetmektedir. Eğer gerçekten bilinç-dışı diye bir şeyden söz edilebilirse yazarın yapıtını bilinçli bir şekilde "tasarlamış" olabileceği gibi bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Adnan Benk'in bu şekilde düşünmesinin temeli, Jean-Paul Sartre'nin "varoluşçuluk" felsefesine dayandırılabilir. Sartre'nin aynı adı taşıyan kitabının "Varoluşçuluk Bir İnsancılıktır" adlı makalesinde, "insanın önce kendini belirlediğini ve sonra gidişatının bütünü içinde ortaya çıktığını; bu tasarıyla insanın, kendini seçerken bütün insanları da seçmiş ve böylece bütün insanlığa bağlanmış" olacağını ifade eder. (s. 92) Sartre'ın insanlığın varoluşuyla ilgili söylediği bu ibareler, Adnan Benk için metni oluşturan kelimeler üzerinden okunmuştur. Benk, metindeki bütün kelimelerin birbirine bağlı olduğunu ve bu sayede ortak bir matrise ulaşılabileceği görüşündedir: Bir sanat eserini incelerken, tenkitçi, yazarın her şeyi isteyerek ve bilerek yaptığını bir ilke olarak kabul etmelidir. Eserdeki her kelime, her fikir, her düşünce, ana ilkenin gerekçelerine göre eserde bir rol, bir fonksiyon almak mecburiyetindedir. Ancak eser böyle bir çalışma neticesinde açıklanır, içindeki bütün unsurların ödevi belirtilirse, bir değer yargısı vermek imkanı olur. Bu değer yargısı da zaten, ilkeyle bağdaşamayacak unsurların bulunup bulunmamasına "bütün"ü gerçekleştirmek gayretinin başarıyla sonuçlanıp sonuçlanmamasına bağlıdır. (Gerçek Tenkit, s. 691). İnsanının bu seçimleri "bilinçli" olarak yapması bu doğrultuda üretilmiş metnin de bilinçli olduğu anlamına gelmektedir. Peki, Sartre'ın görüşünden hareketle Benk'in ortaya attığı bu söylem ne ölçüde mümkündür? Terry Eagleton Eleştiri ve İdeoloji adlı kitabında Pierre Macherey'in A Theory of Literary Production adlı yapıtına değinerek, metnin "nesnesinin, eserin bilinçdışı" olduğundan bahseder. (s. 111) Eagleton, Macherey'in bu düşüncesini Freud'un rüya ile ilgili söylemlerinde arar. Freud'a göre rüya "çarpıtılmış ve parçalanmış bir metin olarak, dışavurum arayan bilinçdışı öğeler ile ideolojik sansürün müdahalesi arasında bir çatışma ve uzlaşma"dır (s. 112-113). O halde gerçekten bilinçdışı varsa, psikanalizm de vardır ve böylece yazarın yapıtını bilinçli olarak bir kurgu ile tasarlaması mümkün olmayabilir. Adnan Benk'in modern Türk edebiyatına en büyük katkısı şüphesiz "öznel eleştiri"ye getirdiği sistemli eleştiridir. 1940'lı ve 1950'li yıllarda, Nurullah Ataç'ın en önemli temsilcisi olduğu bu eleştiri tarzı, edebiyatımızda büyük ölçüde etkili olmuştur. Benk, özellikle o dönemin en etkili yazarlarından Nurullah Ataç'ı hedef alan yazılarında bu tarzı eleştirmiş ve öznel eleştirinin sakıncalarını dile getirmeye çalışmıştır. Ona göre, "tenkit öznel değildir". Bu yüzden, Nurullah Ataç da eleştirmen değildir. (Eleştiri Yazıları 2, s. 445) Ona göre öznel eleştirmenlerin "üzerinde durdukları tek nokta, eserin konusudur. Yapıyla, eserin örgüsüyle ilgilenmezler" (s. 447). Oysa Benk, "Leo Spitzer'in dediği gibi, amaçlarının konuyu belirtmek" olmadığını düşünür. (s. 690) Bu nedenle "konunun belli bir şiirde nasıl nesnel bir şekil aldığını, o şiiri ötekilerden ayırt eden yapı özelliğinin ne olduğunu[nun] (s. 691) açıklanması gerekmektedir. Öznel eleştiriyi konuyla ilgili bilgiler vermesine karşılık üslup, biçim gibi teknik konularla ilgili bilgiler vermemesi açısından eleştirir. Adnan Benk'in öznel eleştiriye getirdiği eleştirilerden bir diğeri toplumsal işleve önem vermemesidir. Toplum için yararlı olmak izlenimci eleştiri için umursanacak bir şey değildir. Onların "en doğrusunu ben bilirim" şeklindeki ifadeleri "insanlığa bir hakaret" olduğu görüşündedir. Benk, Tenkit Dedikleri adlı yazısında öznel eleştirinin topluma zararlarını şu şekilde dile getirir: Bir tenkitçi, sanat eserinin alınyazısını kendi öznel yargılarına göre belirtmeye kalkıştığı zaman ya kendisini her şeyin doğrusunu bilen insanüstü bir kuvvet olarak kabul etmekte ya da sanat eserinin toplumda gerçek ve yapıcı bir fonksiyonu olmadığını sandığından, yanılmayı önemsiz saymaktadır. Bunlardan birincisi insanlığa, ikincisi de sanata ve topluma karşı anlayışsızlık göstermenin en yaygın şekilleridir. (s. 448) Şimdiye kadar ifade edilenlerden hareketle Adnan Benk'in eleştiri anlayışı için ana fikri elde edene kadar ki süreçte metin merkezli bir süreç izlerken; daha sonrasında yazar merkezli bir eleştiri anlayışına dönmektedir. Metnin niyetinden çok metnin nasıl kurgulandığı üzerinde durmaktadır. O halde Adnan Benk'in nesnel eleştiri anlayışı ve öznel eleştiriye getirdiği eleştirilerden kendisi de nasibini almış olacaktır. Eğer metin odaklı bir eleştiriden yola çıkarak toplumsal bir işlevden söz ediliyorsa burada ciddi bir tutarsızlık meydana gelmektedir. Oysa Mehmet Rifat'ın deyişiyle Adnan Benk "her şeyin metin ile okurun bütünleşmesinden oluştuğunu vurguluyor; yazara dönük çalışmaların yapıtı anlamda pek bir işe yaramadığını gösteriyor" (s. 9-10) diyordu. Ancak şimdi ise amaç birden bire yazarın niyetini ortaya çıkarmaya dönüşüyor. Tüm bu ifadeler Adnan Benk'in "metin merkezli bir edebiyat anlayışı" düşüncesini örselemektedir. Ana fikrin yazar tarafından nasıl örgütlenmesi gerektiği, yazara bir takım direktifler vermek anlamına gelmektedir. Çünkü ancak o zaman senin metnin olumlu bir değer yargısı kazanacaktır. Acaba bu bir eleştiri siyaseti midir? Yoksa yazara verilen bir talimatname mi? Hatta o zaman bu anlayışa eleştiri demek de ne ölçüde mümkündür? Her ne kadar Adnan Benk herhangi bir ideolojiye sahip olmadığını söylese de toplumsallığı dile getiren birini ideolojiden bağımsız saymak mümkün gözükmemektedir. Metnin toplum için gerçek ve yapıcı bir fonksiyona sahip olması demek; düpedüz ideolojik bir beklenti içerisinde olmak anlamına gelmektedir. Sonuç olarak sorumuz "eleştirinin ne olması gerektiği" ise metin merkezli görünüp yazarın niyetini ön plana çıkarmak gibi bir bakış açısına sahip olunamaz. Adnan Benk'in bütün yanlışlığı metni bilinçli bir üretim olduğu görüşünde yatmaktadır.