DOSTOYEVSKİ'NİN YERALTI TANIMI VE IŞIĞI ÜZERİNE NOTLAR

İnsana kendini uzaktan gösterebilen ve bunu göze sokarak yapmayan ender kitaplar vardır ve bu tarz kitaplar ancak büyük yazarlar tarafından yazılabilir. Bu tarz kitapların belli kısımlarında kitabın insana kendisini anlattığı izlenimi verilirken bir anda kişinin kendine konduramayacağı eylemler, durumlar var olur. Bu ikilem sırasında başlayan iç savaş, bireyin kendini sıradan hissetmesine götürür. Ardından etrafındaki insanları gözlemlemeye iter ve onu etrafındaki sıradanlıktan, basitlikten tiksinen bir birey haline getirir. Bu aşamada umutsuzluğa kapılan ve acizliğiyle bir başına kalan insan, bir tür içe kapanmaya doğru yol alır. Son aşamada ise varoluşuna katlanmak ve farkındalığıyla tatmin olmak zorunda kalır. Bu aşamada yaratıcılık kaçınılmaz olur ve yaşadığı çevreden uzaklaşan insan, kendi yaratıcılığıyla baş başa kalır. Ve yeni eserler meydana gelir. İlham vermek böyle bir şeydir, ayna olmak böyle bir şeydir. Dostoyevski bu iki bölümlük kitabında, bir yeraltı manifestosu ortaya koyar ve bir taraftan da yeraltının bütün iticiliğini ortaya dökerek aslında nasıl bir yere mahkum olduğumuzu gözler önüne serer. Kitap büyük bir itiraf ile başlar ve böylesine büyük bir itiraf kişiye okuyacağı kitabın ağırlığını yansıtır ve derin bir nefes aldırır: Ben hasta bir adamım. Kafası gerçekten karışık olan karakter ilk sayfalarda bir tür hesaplaşma yaşar, bir taraftan tüm bu yazdıklarını kimseye okutmayacağını ve okunmaya değer olduğunu düşünmediğini söylerken, sürekli olarak kendi dürüstlüğünü ispatlama çabası içine girer. Dahası, bu dürüstlük konusunda çuvalladığını gösterir, sürekli olaraksöylediklerini düzeltme yolunda gider. Aslında ilk sayfalarda bu yaptığı eylem ile ileriki bölümlere dair bir tür inandırıcılık tohumu eker okuyucuya. Şu cümlesiyle ise kendini nasıl konumlandırdığını ve neden böyle bir yazı yazdığını açıklar: "Aklı başında bir adamın bahsetmekten en çok hoşlanacağı şey nedir bilir misiniz? O şey kişinin kendisidir. Bu yüzden ben de kendimden bahsedeceğim." Büyük bir muhalefet içeren üslubu, akılcılıktan, insanın kendini konumlandırmasına kadar pek çok noktada belirginleşir. Her şeyi anlamanın hastalık olmasından, iki kere ikinin beş etmesi olasılığının bile övülmesinin gerekliliğinden bahseder ve mizahi unsurları eksik olmaz. Aklı başında bir insan olma yolunda yürünmesi gereken yolları karışık bir metotla gösteriyor. Sorgulamanın ve sorgulanan objenin sonunun olmayışının ve bu sürekliliğin, döngünün kişiyi sivriltirken aynı zamanda söndürdüğünü de gösteriyor. Bunu aslında ikinci bölümdeki hikayeleriyle başarıyor. Kendini bir anda vermiş olduğu sözler, yapmış olduğu eylemlerle bulan karakter bize bir olayın gerçekleşmesi için çıkarın birinci koşul olmadığını ve insanın birçok zaman bile bile kendi çıkarına hizmet etmeyecek eylemlere bulaştığını ve bunu sırf sevgiyle ve sevginin yol açtığı tutku, kıskançlık gibi sevgi türevi sayılabilecek Özgür AK 21301572 duygularla yaptığını gösterir. Dahası bunun insanın varoluşunun bir parçası olduğunu ve yaşamı bireyselleştirdiğini savunur. Kitabın düşünsel boyutu dışında hayatıma doğrudan etkisi karakterin, rütbeli bir asker ile yaşadıklarıdır. Mevkisinin verdiği özgüven ile küçümsemeyi, yok saymayı kişiliğinin bir parçası haline getirmiş olan asker ile bu durumu etraflıca hisseden karakter arasında tek yönlü bir savaş başlar. Hayatını ve maddi durumunu zora sokmak pahasına, yolda yürürken o rütbeliye yol vermemek için iki yıl gibi bir süre hazırlık yapmış olan karakter beni yolda yürürken insanları gözlemlemeye itmişti. Yol verenler ve yol alanlar çok şeffaf bir biçimdegözüme gözükmüştü. Sebepsiz özgüven, toplumda herhangi bir değer olarak birileri tarafından tekele alınmış gibiydi. Modernizm nedir? Modernizmin karanlık yüzünü ortaya dökerek, kitaplarında da sürekli olarak karşılaştığımız üzere, toplum yapısına uymayan veya uyması zaman alacak unsurların tepeden inişine eleştirisi olmuştur. Rusya'nın Batı'ya yönelme sürecindeki bunalımını çok iyi sindirmiş ve bu durumu eserlerine yansıtmış olan Dostoyevski, batılılaşma süreci yaşayan ülkere ayna tutmuştur. Kahraman olmanın imkansız olduğu bir toplumda, dışa itilmiş olmak ne anlama gelir sorusu ile ise insanlığın geldiği noktadaki yalnızlığını betimlemiş, bir şey yapma olasılığının yok oluşunu ve bütün o büyük değişimin gölgesindeki küçük değişimlerin bireyi ileri götüremediğini yazmıştır. Yalnızlığını kutsallaştıran kahraman ise, insanlarla ilişkiye girmesinin kaçınılmazlığının bilinciyle yoluna devam eder. Kitabın sonundaysa hüsranıyla baş başa kalır, geriye yapacak tek bir şey kalmıştır, kendisinden bahsetmek.