ÜÇÜNCÜ BOYUTTAN BAKMAK

Yukarıdaki fotoğraf yazın balkonda oturup dışarıyı seyrederken gökyüzünün ne kadar mavi, bulutların ne kadar masalsı göründüğünü bir anda fark edişimin sonucu olarak ortaya çıkan bir görüntü. Hatta güzelliğine fazlasıyla güvendiğim ve bir sanat eseri olarak nitelendirecek kadar ileri gidebileceğim bir kare diyebilirim. Ancak bu noktada durup size bir soru sormak istiyorum: Bu fotoğrafın sanatçısı kim? "E bariz değil mi, sizsiniz tabii!" yanıtını duyar gibi oluyorum. O zaman izin verin şöyle sorayım: Burada sanatçı bu kareyi yakalayan fotoğrafçı olarak ben miyim, bana bu karede kullandığım efekti kullanma imkanını sağlayan makine mi, o küçük bulut parçasının diğerlerinden bağımsız olarak tam o noktada bulunmasını gerektiren fizik kuralları mı, yoksa fizik kurallarını ve bu muazzam güzellikteki gökyüzünü yaratan Tanrı mı? Kim burada sanatçı? Şimdi işler biraz karıştı değil mi? Tıpkı "Bu fotoğrafın sanatçısı kim?" sorusunda olduğu gibi bazen cevaplarını bariz olarak nitelendirdiğimiz soruların altında daha fazla soru; apaçık ortada olan olay ve durumların merkezinde ise bambaşka gerçekler, belki de belirsizlikler vardır. Ben bunu insanın içinde bulunduğu dünyayı değerlendirişinin yüzeyselliğine bağlıyorum. İnsanoğlu olarak karşılaştığımız, hakkında fikir ürettiğimiz ve değerlendirmeler yaptığımız olay ve durumların herhangi bir kuyunun dibine düşmüş büyükçe bir top olduğunu düşünün. Aşağıdakinin ne olduğunu anlamak için kuyunun üstünden aşağı şöyle bir bakmakla yetinirseniz aşağıdaki topu iki boyutlu dairesel ve düz bir tepsiyi andıran bir düzlem gibi algılanırsınız. Ne var ki hakikate ulaşmak için o kuyudan aşağı bir ip sallandırıp derinlere inmek gerekir, ancak o zaman iki boyutlu sandığınız tepsinin aslında üç boyutlu bir top olduğunu anlayabilirsiniz. Bu, hayatta da böyledir işte bence; bir insan düşünürken ne kadar derinlere iner, değerlendirme yaparken ne kadar etraflıca düşünürse yanılsamalardan o kadar kaçınır, bir "boyut" daha hakikate yaklaşır. Bu noktada yanlış anlaşılmamak adına şunu belirtmeliyim ki, söylediklerim şu aşamada bir eleştiri niteliği taşımıyor. İnsan beyni zaten kimi durumlarda yüzeysel değerlendirmeler yapacak şekilde evrilmiş olmalı. Neden mi böyle düşünüyorum? Çünkü insan beyni her gün sayısız yeni bilgiye, sayısız uyarıcıya maruz kalır. Derste öğrenilen yeni birtakım bilimsel bilgiler; gün içerisinde tanışılan insanların yüzleri, isimleri, aklınıza ne gelirse! Dolayısıyla her gün pek çok girdiyi işlemekle meşgul olan insan beyninin, bu bilgileri daha sonra kullanmak üzere daha rahat bulmak ve hatırlamak adına birtakım kategoriler oluşturması ve dışarıdan aldığı bilgileri bu kategoriler altında sınıflandırması gerekir. Ben bunu düzenli bir gardıropta aranan bir kıyafetin daha kolay bulunmasına benzetiyorum. İşte bahsettiğim yüzeysel değerlendirmenin altında yatan temel neden bu bence: beynin birtakım sınıflandırmalar yapma mecburiyeti. Demek istediğim, gün boyu hızlı kararlar vermek zorunda olan insan, hayatın temposuna ayak uydurabilmek için karşılaştığı olay ve durumları derince düşünmeden, "kuyuya inmeden" beynindeki bu sınıflardan birine sokup o yönde değerlendirmeler yapmak, kararlar almak durumundadır. Örnek vermem gerekirse, kahvaltı yaparken şimdi salatalık mı alsam yoksa reçel mi diye uzun uzun düşünmez bir insan mesela ya da sokakta yürürken yanından geçtiği meczup görünümlü bir kimseyi hemen "tehlikeli" sınıfına sokup adımlarını sıklaştırır. Dolayısıyla, kimi durumlarda yüzeysel değerlendirmelerde bulunmak aslında hem biyolojik hem psikolojik anlamda bir ihtiyaç. Ne zaman ki, muhtemelen insan beyninin evrimsel gelişim sürecinde ortaya çıkmış olan bu sınıflandırmalar ve hızlı, üstünkörü değerlendirmeler "beyin tembelliği" yapılarak gerekli olduğu durumların dışına taşar, o zaman hayatı kolaylaştırmak adına beynin kazandığı bu özellik insanın düşmanı kesilir birden. Bunun en bariz örneklerinden biri bence bir iki hal ve tavır gözleminde bulunup insanlar hakkında genel kişilik çıkarımlarında bulunmak, yani onları yaftalamak. Başka bir deyişle, sınıfta ders işleyen bir öğretmenin derse geç kalan öğrencisine aklının bir köşesinde, belki de istemsizce "tembel" etiketi yapıştırması gibi, altı boş, temeli olmayan, irdelemeden oluşturulmuş, "iki boyutlu" çıkarımlarda bulunmak. Yaftalamayı, bir insan hakkında yeterli bilgiye sahip olmadan eksik ya da yanlış çıkarımlarda bulunmayı Einstein'ın genel görelilik kuramındaki uzay-zaman modeline benzetiyorum ben. Genel görelilik kuramındaki uzay-zaman modelini, gergin bir sofra bezine bırakılmış olan portakallar gibi düşünebilirsiniz. Portakalın sofra bezini eğmesi gibi uzaydaki yıldızlar ve gezegenler de uzayı, dolayısıyla ışığı eğer ve uzayda yer alan cisimlerin bulundukları konumdan farklı bir konumda görünmelerine neden olur. Asosyal etiketi yapıştırdığınız insanları -ben de bir zamanlar o yaftayı yiyenlerden biriydim, belki de hala biraz öyleyim- düşünün mesela. İnsanlarla vakit geçirmekten hoşlanmadığını düşündüğünüz o kişiler aslında genellikle belki de yetiştirilme tarzlarından kaynaklanan bir çekingenliğin eseri konumundalar; sizler tarafından sosyal ilişkilerin, konuşmaların içine çekilmeyi bekliyorlar. Oysa siz, irdelemeye kapattığınız beyninizle uzayı eğiyor ve o insanları farklı bir konumdaymış, belki sizden daha uzak bir konumdalarmış gibi algılıyorsunuz. Demem o ki yanlış yerlerde, yanlış kişiler hakkında yapılan yüzeysel değerlendirmeler, insanların yanılsamalar üzerine bir gerçekler dünyası kurmasına sebebiyet verir. İrdelemeden, derinlemesine düşünmeden verdiğimiz kararlar çoğu zaman hayat kurtarıcı ya da en azından kolaylaştırıcı bir niteliğe sahip olsa da bu, beynin genel çalışma prensibi haline getirildiğinde insanları yaftalamak gibi, hem yaftalayan hem yaftalanan için olumsuz olan sonuçlar doğurur. Bu yazının kendisi bile irdelemenin gücünün somut bir örneği aslında. Küçücük bir fotoğraf karesinin "yüzeysel olmayan" bir değerlendirmesinden kocaman bir metin çıktı, farkında mısınız?