Seçimlere Övgü

Geçenlerde bir psikoloji deneyi için iki hoş hanımla mülakat yaptım. Kadınlara rastgele sorular sordum (burada sizinle paylaşamayacağım sorular). Sorulardan birisi için aldığım iki farklı cevap beni gerçekten çok şaşırttı. Bu cevapları etik açıdan sizlerle paylaşamam. Fakat düşünebilmenizi sağlayabilirim. Şöyle ki: İki farklı ağaç hayal edin. Ağaçlardan bir tanesi çok uzun ömürlü, diğeri ise oldukça kısa ömürlü. Hatta o kadar kısa ki yaşamasının anlamını bile tartışabilirsiniz. Sizin göreviniz bu ağaçlardan birisine bakmak. Bütün hayatınızı bu ağaçlardan birisine vakfedeceksiniz. Ne kadar uzun süreceği ise sizin seçiminizle doğru orantılı olacak. Yalnız ortada bir problem var: siz ne kadar yaşayacağınızı bilmiyorsunuz, ağaçların da. Bir çalışmaya göre ise bu ağaçlardan herhangi birisine bakan insanların hayatları, baktıkları ağacın hayatıyla doğru orantılı olarak uzuyor veya kısalıyor. Ayrıca, bakacağınız ağacın hayatıyla bu sefer ters orantılı olarak yaşamınızın kalitesi artıyor yahut azalıyor. Yalnız burada bir şeye dikkat edin: ne kadar ömrünüz kaldığını bilmiyorsunuz; belki normalde uzunca bir hayat yaşayabilirsiniz ya da çok kısa bir ömrünüz kalmış olabilir ( tabii seçim yapmadığınız takdirde). Hangisini seçerdiniz? Yahut bir seçim yapar mıydınız? Unutmayın, seçmeme hakkınız seçme hakkınız kadar fazla! (Ama insanlar genellikle seçim yaparlar.) Hiç seçim yapmamayı düşündünüz mü? Size sunulan tercihlerin dışına çıkmayı? Hayatınızda çok daha farklı seçeneklerin olduğu aklınıza geldi mi hiç? Kocasını ve iki çocuğunu bırakıp aşığıyla kaçan bir kadından bahsediliyor Stefan Zweig'ın romanında (Zweig, 2015). Şimdi düşünelim. Bu kadının elinde hangi seçenekler vardır? Birincisi: aşığıyla kaçmamak; ikincisi aşığıyla kaçmak (Bu ikisi yer değiştirebilir). Peki, gerçekten de böyle mi? Aslında, burada sonuçlara göre hemen bir anti-tez icat etmiş olmuyor muyuz? Kadın kaçtığı için kaçmamasını, onun pozitif tamamlayıcısı olarak gördük. Fakat eğer kaçmasaydı bu sefer herhangi bir kaçma hikayesinden bahset(e)meyecektik. Benim burada kafama takılan şey, iki farklı seçeneği açığa çıkaran şeyin ne olduğundan çok bunları iyi ve kötü diye sınıflandırmamız? Pozitif yahut müspet hareketlerin varlığında herhangi bir 'keşke'den bahsetmiyoruz. Fakat bir menfi hareketin oluşumunda, hemen onun pozitif eşleniğini arıyoruz. Neden bu ikisi aynı ölçüde değerlendirilmiyor? Yani neden bir kaçma olayı olduğunda, bir kaçmama olayı olmuş gibi davranılmıyor? Bu da bir seçenek değil mi? Kendimizin yarattığı bu düalist anlayışta neden bir tarafa pozitif ayrımcılık yapıyoruz da, diğer tarafı aşağılıyoruz? Yahut neden ikili bir anlayışımız var? Pekala, şöyle diyebilirdik: Keşke kaçmasaydı ya da başka biriyle kaçsaydı? Evet, bu da bir seçenek değil mi? Başka biriyle kaçması. Şimdi elimizde üç farklı seçenek var. Ama dikkat ettiyseniz kaçmama dışındaki iki seçenek menfi seçenekler, yani olumsuz yahut ahlaksız seçimler. Fakat en nihayetinde seçim değil mi? (Seçim, seçimdir mi?) Bakın Stefan Zweig bu konuda ne diyor: "... cesaretle arzusunun peşine takıldığı için ona bir ölçüde saygı duyuyorum, ancak bugün olmasa bile yarın kesinlikle çok mutsuz olacağı için ona üzülüyorum.[...]zayıf bir kadınmış gibi geliyor bana. Yaptığı belki aptalca, fazlasıyla acele etmiş olduğu da kuşku götürmez, ama asla alçak ve adi biri değil, bu zavallı ve mutsuz kadını küçümseme hakkını kendinde gören herkese her zaman acırım." (Zweig 10-11) Onların seçimlerini değiştirmek yerine onlara üzülmek... Bence bu daha olgunca... Az önce düalist diye bir kavram kullandım. Burada düalizm, bir yaratan ve yaratılan farklılığı olarak düşünülebilir. İlk paragraftaki soruda yaratanın ben olduğumu düşünürsek, baştaki soruya yanıt verenlerin yaratılanlar konumunda olduğunu varsayabilirsiniz. Bu durumda yapacakları seçeneklerin hepsinde bir menfi yol bulabiliriz. Fakat onların açısından olaya bakarsak, onlar kendi yollarında gideceklerdir. Mesela, hayattan korkup ondan kopmayı arzulayan bir kadın, kısa ömürlü ağacı seçecektir. Bu menfidir, çünkü bir nevi intihardır. Diğeri ise kalitesiz de olsa uzun bir hayatı seçecektir. Bu da menfidir, çünkü anlamı olmayan bir hayatta yaşamayı istemek absürttür. Ama onlara seçenekleri ben sundum. Doğru olup olmadığını kanıtlama yetkisi onlara bu seçimi yaptıranda mıdır? Peki, seçim yapmayanları hangi kefeye koyacağız? Mesela onlara soruyu soranlar seçim yapmadılar (kendimden biliyorum). Peki ya yapsalardı? İşte o zaman her şey daha güzel olmaz mıydı? Seçimleri yaratanların seçim yapması... Demek ki birisi çıkıp size seçenekler sunarsa, siz de bir tercih yaparsanız mutlaka ama mutlaka negatif tarafın içerisine düşeceksiniz. O Halde, yalnızca kendi seçimlerimizi mi yaratmamız gerekli? Kendi kendimizin yaratıcısı olalım yani. Bu zor mu? Bir yaratıcı olmak...