Kafka'nın Derinliğine Yolculuk

Kafka'nın kaleminden yabancılaşmanın ve kitlesel baskıya başkaldırının önemli sembollerinden biri olan Dönüşüm, sancılı bir başkalaşım sürecini konu almakta ve bu sürecin kahramanı Gregor Samsa, bizlere toplumda görülen tanıdık yüzleri hatırlatmaktadır. Karakterimizin dönüşümünün en ilginç kısmı bu sürecin bir erkek figür ağzından, monolog halinde aktarılmış olmasıdır. Bu bağlamda Gregor Samsa'nın karakter çözümü romanın genel olarak karakterler ve figürler düzlemini yansıtmaktadır. Gregor Samsa romanın başkarakteri olmasına karşın, baskın bir figür olarak görülmemekte, aksine sindirilmiş ve alışılagelmiş sıradan bir profili temsil etmektedir. Karakterin psikanalizi, Samsa'nın bende uyandırdığı izlenimi açıklamak açısından önem taşımaktadır. Psikanaliz dediğimizde de aklımıza ilk gelen ismin Freud olması sebebiyle bu incelemeyi onun kişiliğin temeline ait olan teorisini ele almak gerekir. Freud'un tanımına göre bilinç dediğimiz olgu, id (alt bilinç), ego (benlik) ve süper ego (üst bilinç) olarak üç bölüme ayrılmakta ve bunlar temel insan davranışlarını ve bunların sebeplerini aktarmaktadır. Bu ayrıma göre ego (benlik), toplum normlarına uyumu ve etiği simgeleyen süper egoya ve içgüdüsel davranışları gösteren ide egemen olmaktadır. İnsan zihninde dengeleyici unsur niteliği taşıyan katman, romanda Gregor Samsa'yı hakimiyetine alan bilinç durumunu da yansıtmaktadır. Geçmişte daima dengenin temsilcisi olan Samsa, çalıştığı işten, yaşadığı eve kadar toplumun istekleri ile yönlendirilmekte ve zamanla dominant figürler tarafından baskılanmaktadır. Romanda küçük burjuvanın temsilcisi olan aile, Samsa'nın çalışmasına bağlı olarak geçimini sağlamaktadır. Bu bağlamda Kafka, ailenin karakter üzerinde olan etkisine ilgiyi çekmekte ve baba figürüne özellikle odaklanmaktadır. Baba figürünün Kafka'nın hayatında taşıdığı öneme de bağlı olarak, başkahraman Samsa insan bilincinin katmalarından süper egoyu temsil eden babasına yenik düşmektedir diyebilmek mümkündür. Dönüşüm'ü ve süper ego kavramlarını daha detaylı incelemek içinse toplumda yaşayan her bireyin etkisi altında olduğu normları da hesaba katmamız gerekir. Her toplumun kendisine özgü normları olmasına rağmen birçok ortak normları da mevcuttur ve bunlar yazılı bir kaynağa bağlı olmaksızın ailemizden öğrendiklerimizle bildiklerimizden ibarettir. Türk toplumunun eskiden beri süregelen ataerkil tavrı, günümüzde her ne kadar biraz daha yumuşamaya başlamışsa da yine gelenekçi tavrından pek taviz vermemektedir. Gücü, otoriteyi erkek simgelemekte, kadın geri planda kalmaktadır. Aslında bu durumun bir yandan bize özgü yönleri varken diğer bir yandan da her toplumun temelinde var olan kadın erkek eşitsizliği yönüyle diğer toplumlarla da ilgisi vardır. Ben Kafka'nın Gregor Samsa'yı böceğe dönüştürmesi fikrini genel yargılardan biraz daha farklı bir açıdan ele alarak, erkek figürüne dayatılan güç simgesini eleştirmek için yaptığını düşünmekteyim. Şöyle ki, çoğu zaman değersiz, işlevsiz hatta gereksiz olduğu düşünülen böcek figürü aşağılanmayı, ezilmeyi okuyucunun zihninde en kolay şekilde canlandırmayı başaracak türden bir örnektir. Yani Kafka'nın yazdığı, yaptığı hiçbir şeyde olmadığı gibi bunda da bir tesadüf söz konusu değildir. Konuyu başka bir açıdan ele almak gerekirse üzerinde durmamız gereken konu, Kafka'nın böcek seçimi olarak hamamböceğini kullanmış olmasıdır. Hamamböcekleri, doğada rastlayabileceğimiz en ilginç yaşam formlarından biridir. Kafaları olmadan belli bir süre daha yaşayabiliyor olmaları, onları ilginç yaşam formları kategorisinde saymak için yeterli bir sebeptir. Kitaptaki böceğin türünün hamamböceği olması da, benim de kendi kişisel görüşümle, bu kafasız yaşayabilme potansiyeliyle alakalıdır. Kafasız yaşayabilme olayını, süper egonun bize dayattığı toplumsal düzene bağlı yaşama zorunluluğuyla bağlamak mümkündür. Üzerine çok düşünmeden, topluma ayak uydurmak için adeta "kafasız" yaşıyor oluşumuz da bence Kafka'nın eleştirdiği, benim de kesinlikle katıldığım bir başka yönüdür. Uçsuz bucaksız bir yorumlama ve içeriğe sahip olan Kafka, her insanın hayatında en azından bir kez yolunun kesiştiği bir isimdir. Kimi insan ilk okuyuşunda bu derinlikte kaybolup giderken, kimisi de bu koca okyanusta başka kıyılar arayarak Kafka'nın uçsuz bucaksızlığında onu yalnız bırakmamayı seçer. İşte ben, o ikinci kısımdayım, çünkü her okuyuşumda başka bir kıyıya doğru yelken alıyorum. Umutcan Aşutlu