"Bir Yarım Umut"

Son kelimeleri okuyuşumun ardından yarım saat kadar geçmişken yerimden kalkıp kitaplığıma doğru ilerliyorum. Kahverengi raflarda yan yana dizilmiş beyaz ciltli kitapların üzerinde ellerimi gezdiriyorum. Oya Baydar ismine rastlayınca duraklayıp elimdeki kitap için yer açıyorum ve iki romanın orasına yerleştiriyorum "Elveda Alyoşa"yı. Oya Baydar hakkında bir romanın son sayfasından sonra kendine dair yazdığı birkaç kısa cümleden başka hiçbir şey, hem de gerçekten hiçbir şey bilmediğimi fark ediyorum o an. Ama nedensiz bir biçimde Elveda Alyoşa'da ki öykülerin yazara dair olduğuna inanıyordum ilk öyküyü okuduğum andan itibaren. Peki, neden diye soruyorum kendime. Birçok insanın her şiirin şairine dair olduğuna inanışı gibi bir inanç aslında bu, sebepsiz, bilgisiz. Sonra anlıyorum bilinçaltımda en başından beri bildiğimi, böylesine yazabilmek hayal gücü değil yaşanmışlık gerektirir. Her ayrıntısı betimlenebilir bir sahnenin, bir rüyanın, bir fikrin ama çoğunlukla yaşananlar kadar gerçek hissettirmez bunlar. Öykülerin nerede ise tamamında fazlası ile duygu var, beyaz tül bir perdenin arkasına saklanmış, anlatılandan daha bile çok acı yaşanmış ve hüzün adeta sayfalar arasında bir pencereden en utangaç hali ile dışarı bakıyor bu nedenle gerçek geliyor olmalı bana "Elveda Alyoşa"da edilen ve edilemeyen tüm vedalar. Dakikalar sonra yazarın uzun ve dopdolu hayatı hakkında biraz okuma yapınca daha da çok inanmaya başlıyorum öykülerdeki gerçeklik payına. Araştırmıyorum bunu, cevabı çok ağır gelebilir çünkü sadece sayfalardayken bile ağlatan cümlelerin aslında anılar olabileceği fikri. Aslında tüm öyküler birbirine benziyor kitapta. Hep yoğun bir yorgunluk var karakterlerde, yaşlanmışlık var. Ve bu yaşlanma fizikselden çok daha öte; ruhsal bir bitmişlik, hayattan yorulmuşluk ve en kötüsü ise vazgeçmişlik yaşlandırmış karakterleri. Anlatılmayan, sadece buzlu bir cam ardından kısa kısa hatırlanan acı ve hüzün dolu bir geçmiş sebep olmuş buna. Unutulması suç olan bir geçmişten bahsediyoruz. Öyle şeyler yaşanmış ki, yüzlerce kitap, onlarca film ve dizi anlatmayı denedi bu yaşananları. Kimilerini izledim, kimilerini okudum. Her seferinde anlamakta güçlük çektim, inanmakta zorlandım. Çünkü acımasızlığı anlamak, insanlığın ne kadar kolay yitip gidebildiğine inanmak kolay değil. Kolay olsaydı, "Umut" adlı çocuklar onlarca yıldır doğmaya devam ediyor olmazdı. Eğer o acımasızlığı anlıyor olsaydı herkes; "Elveda Alyoşa"da acıları anlatılan insanlar var olmazlardı, çünkü özgürlüğe inanmak, eşitliği istemek ve hiç var olamayacak bir dünya için savaşmak var olan tüm acıları göğüslemeye hazır olmak demektir. Ve en çok acı çeken, işkencelere dayanan insanlar acımasızlıktan çok uzak olanlardır; umut ve sevgi doludur böyle savaşları verebilenler. Ama hep yenilirler, öykülerde de hep yeniklerdi. * Karakterlere geri dönelim şimdi, yaşlanmış ve yılların geçişini derinden hissetmiş karakterlere. Geçmişe dönüşler her seferinde acıklıydı, kısa ve sadece anlık bir hatırlatmaya yönelik olmalarına rağmen gözlerimi her seferinde doldurmaya yetti yitip giden gençlikler ve gençler. Mesela yukardaki fotoğraftaki gençler gibi, Oya Baydar'ın anlattığına göre geriye nerdeyse kimse kalmamıştı o düğüne katılanlardan, yaşama şansları olmamış; yarıda kesilmişti hikayeleri. Ama asıl acıklı olan öykülerin bugünündekilerdi. Çünkü onlar tüm olanları yaşamış ve hayata devam etmişlerdi, ama devam etmek garip bir kavram. Yani günler geçerken nefes almayı, yemek yemeyi sürdürmüşlerdi ama gerçekten devam etmek, yani unutmak mümkün olmamıştı. Ve zaten olsaydı bile, bu ihanet olurdu geçmişte kalanlara. Yıllardan kalma bir kavga hala dillerdeydi, mesafe koyuyordu aralarına eski dostların. Bir zamanlar yan yana sevinmiş, umut etmiş ve beraber ölmeyi göze almış insanları okurken aralarına nasıl bir mesafe girebileceğini merak ettim en başta. Ama anlamam kısa sürdü, başka hiçbir romanda hayatta kalanlara sonra ne olduğundan pek bahsetmiyordu, benim okuduklarımda bahsetmiyordu en azından. İlk kez o günleri yaşamış olanların bugünlerini düşününce ve Oya Baydar'ın cümlelerindeki gizlenmemiş hüznü görünce anladım. "Her şeyin böyle tükenmesi, bitmesi, umutsuzca sona ermesi, zamana yenilmek... akan kana, vahşete, namussuzluklara; ne için yola çıkmış, ne için yaşamış, ne için savaşmışsak hepsinin sıfırlanmasına alışmak"** diye yazıyordu Elveda Alyoşa'da, ve daha önce yenilmişlik, bitmişlik hiç böyle canlanmamıştı aklımda, adeta vücut buldu tükenmişlik eski bir kavgadan geriye kalan kimliksiz, ölü veya diri cesetlerde. Metin Altıok bir şiirinde şöyle diyordu, "bir yarım umuttur elimizde kalan/göğüslemek için karanlık yarınları"*** ve galiba doğruydu. Bazı olayları unutamayız, bazı insanların yeri ne olursa olsun hiç değişmez ve ölümü göze alarak çıkılan bir yolda teker teker dostları düşünce insanın, bu unutulacak, atlatılacak bir şey değildir. Yoldan vazgeçsen bile, oradan gelmişsindir, "arkanda dönüşü olmayan uzun bir yol vardır"**** ve verilen kayıplar umudunu, inancını zedeler; hiç doldurulamayacak boşluklar bırakır kalbinde, yüzünde yaşlılıktan değil yorgunluktan gelen çizgiler oluşur, aşılamayan mesafeler vardır herkesle aranda. Bundandır ki umuda ihtiyaç artar ve bundandır ki Oya Baydar'ın "Hiçbir Yere Dönüş" eserinde söylediği gibi "o dönemde doğan çoğu çocuğun adı Umut'tur". Söz veriyorum o anda kendime, bir gün bir çocuğum olursa adını Umut koymayacağım, çünkü her zaman hayatım yeterince umut dolu olacak. Yitirilmiş ve yitmiş tüm hayatlar için bir damla daha yaş akıyor gözlerimden, kitaplığa arkamı dönüp uzaklaşmak; unutmak istiyorum bu coğrafyada ve tüm coğrafyalarda yaşanmış her acıyı; yapamıyorum. Geri dönüp az önce bıraktığım kitaba uzanıyorum, sonra vazgeçiyorum; zaten bunlar sadece öykü, öyle olmalarını diliyorum.