ARMUTLARDA BİLİŞSEL GELİŞİM

İsviçreli psikolog Jean Piaget, bilişsel gelişim kuramı ile çocuklarda düşünce ve dil gelişiminin bir süreklilik içinde olmadan ve belli evrelerden bağımsız düşünülemeyeceği sonucuna vardı. Piaget'nin bilişsel gelişim aşamaları günümüzde tartışılıyor olsa bile kuram, ortaya atıldığı 20. yüzyılda çocuk gelişimi alanında çığır açmış, pek çok araştırmaya ilham kaynağı olmuştur. Bu yazımızda Piaget'nin çocuk gelişiminde öne sürdüğü bilişsel gelişim kuramının güncelliğini koruyup korumadığını anlayabilmek için, Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu adlı romanındaki küçük yaşta olan ana karaktere yazar tarafından katılan bilişsel derinlik ile daha önce katıldığım bir sosyal sorumluluk projesinde yaptığım gözlemlerin sonuçlarını karşılaştıracağım. Kemik veremi olan bir çocuğun hatıra defteri niteliğinde olan Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'nda anlatım, ana karakterin hastalıklı ruh halinin paralelinde birinci şahıs anlatıcı ile okura sunulmuştur. Hastalığı nedeniyle ana karakterin zamanı genelde hastanede, doktorun tavsiyesi üzerine uzaktan akrabası olan paşanın Erenköy'deki köşkünde ve kendi evinde geçer. Romanı okurken fark ettiğim ilk detay, 15 yaşında olduğu belirtilen anlatıcı tarafından yapılan mekan tasvirlerinin ve karakterlerin psikolojik çözümlemelerin seviyesinin anlatıcının yaşına nazaran şaşırtıcı düzeyde olmasıydı. Metni okuduktan sonra da roman hakkında en sık karşılaştığım eleştiri, yazarın on beş yaşlarında olduğunu belirttiği karakterine yaşından daha olgun cümleler kurdurması ve söz konusu karakterin kendinden yaşça daha büyük Nezhet karakteri ile olan ilişkisinde yaş farkını okura hissettirmiyor olmasıydı. Bu eleştiriler başta yersiz gelmemiş, en azından kitabı ilk okuduğum zamanlarda ben de böyle düşünmüş ve bunu bir anlatım kusuru olarak görmüştüm ta ki lise yıllarımın sonlarında katıldığım ''Kan Kardeşiyiz'' projesine kadar... Proje kapsamında her gönüllüye ilgilenmesi için bir hasta çocuk verildi. Benim kan kardeşim 6 yaşındaki Sefa ve ailesiydi. Sefa annesiyle birlikte Ağrı'dan gelmişti Atatürk Üniversitesi Onkoloji bölümüne ve babasını SELİM TEPELER TÜRK 102/30 21301772 ASLI UÇAR maddi imkansızlıklar yüzünden iki haftada bir ancak görüyordu. Sefa'yla tanıştığımız ilk andan itibaren ilginç deneyimler yaşadık. Sefa kendi yaşıtları gibi konuşmuyor, onlar gibi düşünmüyordu. Büyümüş de sonra küçülmüş gibiydi. 6 yaşındaki bir çocuğa göre daha olgun, daha vakur bir duruşu vardı. Odasına yeni yerleşen ve kendisinden iki yaş büyük, Kan Kardeşiyiz Projesi, 2012 onun tabiriyle 'saçlı' çocuğa ağabeylik yapıyordu. Tüm çocuksu davranışlardan uzaklaşmış gibiydi, odada izlenen çizgi filmler ilgisini çekmiyor olacak dizüstü bilgisayarındaki oyunlarla meşgul oluyor, resim çizmektense boyamayı seviyordu. Benden bir gün köpek çizmemi rica etti. Resim çizme becerisine sahip olmadığım için arkadaştan çizmesini rica ettiğimi görünce, ''sen çizeceksin, ben de boyayacağım'' dedi. Her hafta sonu bu teklifle karşılaşınca, ben de sonraki hafta bu ufak sorunu Sefa'ya boyama kitabı alarak çözeceğimi düşündüm. Aldığım en mütevazı hediyelere bile sevinen kan kardeşim Çizim benden, boyama Sefa'dan Sefa buna tepki gösterdi ve yatağının yanındaki çekmecedeki içi boyanmamış boyama kitapları gösterdi ve tekrarladı ''sen çizeceksin, ben boyayacağım''. En son ayakları sehpaya benzeyen bu köpeği çizebildim. Sefanın boyaması sağ olsun, biraz olsun köpeğe benzemiş oldu. Sefa gerekli kontroller için gelen hemşirelere sorun çıkarmadan teslim oluyor, bizi odadan çıkmamız ve kapıdan bakamamamız için tembihliyordu. Bir gün bunun sebebini sordum, ''yanında oturur sana destek olurum'' dedim. ''İğne yaparken canım çok acıyor, SELİM TEPELER TÜRK 102/30 21301772 ASLI UÇAR görürsen üzülürsün'' dedi gözünde hiçbir korku ifadesi olmadan. Yaşı küçük, yüreği büyük bir çocuktu Sefa. Bu anımdan sonra Peyami Safa'nın anlatımına yapılan eleştiriye olan yaklaşımım değişti. Elbette ebeveynlerinin yanında sağlıklı bir şekilde büyümüş bir çocuğun kendisinden 5-6 yaş büyük biri gibi davranıyor olmasına inanmak güç ama Sefa'yı gördükten sonra çocukluğunu hastane koğuşlarında geçirmiş çocuklar için bu durum olağanüstü gelmiyor. Gelgelelim yazarın hastalıklarla boğuştuğu çocukluk dönemi ile romandaki hasta çocuk arasında kurduğu bağ bu durumun olasılığı konusunda diğer bir veri. Bu noktada Peyami Safa'nın bir sözü çok anlamlı; ''yaşlanarak değil, yaşayarak tecrübe kazanılır; zaman insanları değil, armutları olgunlaştırır''. Jean Piaget ulaştığı bu sonuçlarda tecrübe faktörünü ihmal etmiş olacak, Sefa yaşındaki çocuklar için öngördüğü ''işlem öncesi dönem (2-5/6 yaş)'' benim gözlemlerim doğrultusunda pratikte gerçeği yansıtmıyor. Belki armutlar için geçerliliğini koruyor olabilir. Bir dipnot: Sefa hastalığını büyük oranda yenmiş. Artık evinde kalıp, arada bir gerekli rutin kontroller için hastaneye gidiyormuş. Kendisini merak eden herkese selamı var. Bir dipnot daha: Aradan geçen yılların ardından Sefa, geçmişteki boyanacak resim taleplerini inkar ediyor, gülüyor ve güldürüyor. Bu sefer de bana mutluluğun resmini çizdiriyor. SELİM TEPELER TÜRK 102/30 21301772 ASLI UÇAR