SORGULUYOR MUYUZ?

Neden güveniyorum, neden umut ediyorum, neden seviyorum neden ağlıyorum... Peki, neye inanıyorum, daha önemlisi neden inanıyorum? İnsanın ayırt edici özelliği aklıdır, dolayısıyla sorgulama yeteneğidir. Bu yüzden ısrarla, bir kalıba sokmaya çalıştığımız tüm o düşünce topluluklarımızı önce beyin süzgeçlerimizden geçirmeye davet ediyorum hepimizi. Dinleri dogmatik kurallar bütünü olarak göstermeye çalışan tüm bakış açılarını ezip geçerek sorgulamaya en çok ihtiyaç duyulan asıl alanın inançlarımız olduğunu önümüze koymak istiyorum. Ancak bu şekilde zihinlerimizi sürekli soru soran bir çocuk gibi açık tutabileceğimizi ummalıyız. Önce inanç kavramı nedir sorusunu soralım o zaman. Eyüp Erdoğan'a göre, "inanç, nesnel olarak yeterli kanıtlara sahip olmayan bir anlatıyı öznel olarak yeterli bulmaktır"(İnanç Uykusu, 2016, 21). Yani somut bir heykel yok elimizde; marifet kanıtlar olmadan delillerin peşinde iz sürerek hakikati aramakta öyle görünüyor ki. Benim tanımıma göre ise inanç, her öznenin yaşamının o anına kadarki birikimleri, izlenimleri, deneyimleri ile kalıtsal birtakım özelliklerinin bir araya gelmesi ile şekillenen çok yönlü bir kavram. Bu tanımda ise öyle bir özellik var ki beyinlerimizi sorgulamaya açmamızın gerekliliğini gözler önüne seriyor: izlenimler. Nasıl yani izlenimler? Platon'un mağara metaforunu hatırlayalım. Mağaradaki insanlar gerçekliklerin sadece gölgelerini görebiliyorlar. Biz de yetişme sürecinde bir mağarada yetiştiysek düşüncelerimiz o mağaranın bizlere sunabileceği kadar kısıtlıdır işte. Bu bağlamda, neden-sonuç zinciriyle sağlam bir şekilde güverteye bağlanmamış, yalnızca adeta bir gelenek gibi aşılanmış davranışlar maalesef kişinin inancının temellenmesinde negatif bir rol oynuyor. Çünkü bu davranış kalıpları ileride kafa karışıklıklarına ve pişmanlıklara yol açabiliyor. Bunun yerine ise her taşı üst üste koyarken mantık çerçevesinde ilerlemek var. Kulağa çok daha akıllıca geliyor. Bir birey dininin gereklerini yapıyorsa veya yapmıyorsa önce nedenini öğrenmeliyiz. Eğer inançlı bir birey değilse bunu nelere dayandırıyor ve gerçekten objektif kalabiliyor mu, yoksa en korkuncu, gözleri açık mı uyuyor? Öte yandan inanıyorsa, bir yola kendini adadığını düşünüyorsa bunun sebeplerini saf bir biçimde zihninde canlandırabiliyor mu? Ne olabilir olası olumsuz senaryolar? Sevapları toplayıp kumbarasına mı atacak? Yoksa yukarıda bir yerde olduğunu düşündüğü tanrısına iyi mi görünmeye çalışıyor? İslam dinindeki abdesti yakından incelemek istiyorum. Namazlardan önce abdest alınır. Sorguladık mı neden? Temizlik gibi görünüyor ama şunu hatırlatayım suyun olmadığı yerlerde kumu yüze kola sürerek teyemmüm denilen bir abdest çeşidi de var. Bilimsel olarak düşünüldüğünde vücuda sürülen bu su, kum maddeleri statik elektriği boşaltmaya yardımcı oluyor. Bu somut örnekte anlatmaya çalıştığım nokta bakış açımızı geniş tutabileceğimizden şüphemiz olmaması gerektiğidir. Genel olarak ise benim gözlemlerimce, değiştirilmemiş dinin gerekleri insanların ancak hakikati arayışlarında kolaylaştırıcı birtakım çalışmalardır. Bu çalışmalar bütünü-ibadet olarak da daraltılabilir- önerilerden ibarettir, zorlama değildir. İşte bu noktada şu farkı görmemiz gerekiyor: bu ibadetleri şekil olarak robotlar da papağanlar da yapabiliyorsa insanı ayırt eden bir özelliği olmalıdır. Tam burada devreye düşünmek yetisi giriyor. Beyinlerimizin bize sunduğu muhteşem sorgulama kabiliyetimiz bizi ileriye götürebilecek olan faktör olarak gün yüzüne çıkıyor. İnsan düşünüyor, ilişkilendiriyor, sonuç çıkarıyor, ders alıyor. Tüm anlattıklarımızı toparlamak gerekirse, "İnanç Uykusu" nun verilmek istenen ve açıkçası tüm içtenliğimle katıldığımı söylemem gereken mesajı kitabın son satırlarında şöyle ifade edilmiş: "İyi olan ister doğal ister yapay olsun, ister halis ister tahrif edilmiş olsun bir dine neden inandığını ya da inanmadığını merak etmek ve anlamaya, öğrenmeye çalışmaktır"(155).