KURGUNUN ZEVKİNE VARMAK

Umberto Eco'nun edebiyat üzerine yazılarının bir bölümünün derlendiği bir kitap yayımlandı "Can yayınları"nca. Kitabın içerisinde yazarın kitaplar hakkındaki yorumlarından oluşan, farklı dönem ve türlere ait irili ufaklı pek çok makale bulunuyor. Kitabın içerisindeki en uzun makalelerden birinin konusunu ise Gerard de Nerval'in lirik metni "Sylvie"ye hasredilmiş bir yorumlama çalışması oluşturmakta. Yabancı bir dilde yazılmış bu lirik metni okumak bile başlı başına bir işkence, Umberto Eco'nun yapısalcılığa eğilimi bariz olan bu metin çözümlemesini okumak ilk bakışta büyük ölçüde göz korkutuyor. İncelemesinin henüz ilk sayfalarında adeta şunu söyler Eco: Sylvie'yi hissetmek istiyorsanız onun yazarı olan Nerval'e dair biyografik ayrıntıların tümünü hafızanızdan silin. Metnin kendisine dönmeden ne onun keyfini çıkarabilir ne de eseri yorumlayabilirsiniz. Yazarın kişisel, ruhsal, toplumsal konumuyla eserin konumu birbiriyle örtüşmez. Sylvie biyografik bir anlatı değildir. Kitabın anlatısının yazarının Gerard de Nerval olduğu şüphesizdir. Ancak hepsi bu kadardır ve geri kalan şeylerin tamamı kitabın anlatı yapısının, öyküleme biçiminin içerisindedir. Umberto Eco'yla tamamıyla aynı fikirde olduğum konu şu ki, bir kurmacanın tadını çıkarabilmek için yazarıyla birlikte eseri oluşturan diğer dışsal koşulların tamamını da ilgi alanımızdan çıkarmamız ve eserin kendisine yoğunlaşmamız gerekir. Kısacası, biyografik ayrıntılara duyulan merak kurmaca türünde eserlerin tadını kaçırır. Yetkin bir dile sahip olan romanlarda ya da hikayelerde metni algılamak ya da anlamak için gerekli olan hemen her şey yazar tarafından o metin içerisine konulmuştur zaten. Dışarıdan bir ipucu aramak, kitabın dışarısını merak etmek okumanın büyüsünü bozan okur yanılgılarıdır. Bir adım daha öteye geçmek ve inandığım şeyi yazmak istiyorum: Yalnızca kurmaca türündeki kitapları değil, her kitabı kendi içerisinde okuyabilir ve bağlantılar ağını keşfetmek için sadece o an okumakta olduğumuz kitabı ve hafızamızı kullanabiliriz. Umberto Eco'nun Edebiyat Yazıları'nı okuyan ben, daha öncesinde Nerval'in Sylvie adlı metnini okumamıştım. Görünürde boş bir çaba olarak kalmaya yazgılıydı benimkisi çünkü, Eco'nun yazısı her satırında Sylvie'ye dönüyor, metnin dışına çıkmıyordu. Yazıyı okumaya devam ederken Sylvie'den yapılmış bir alıntıyla karşılaştım: "İşte, yaşamın sabahında bizleri büyüleyip yolumuzu şaşırtan ham hayaller" (67) Okumadığım Sylvie'den yapılmış bu alıntı öylesine tanıdık geldi ki bana, bir anlığına makaleyi okumaya ara vermek istedim. O anda geçmişe, Pascal Quignard tarafından yazılmış olan Dünyanın Bütün Sabahları'nı okuduğum zamanlara döndüm. Okumadığım Sylvie'de karşılaştığım bir cümle geçmişte okuduğum bir kitabı yeniden bilincime getirdi. Zihnimde bir bağlantının kurulmasına yol açtı Eco'nun inceleme yazısı. Geçmişe döndüğümde sadece Quignard'ın kitabına da değil, o kitabı okuduğum çerçeveye, tarihe, o andaki yaşamıma doğru bir yolculuk yaptım. Romanı okuduktan sonra aynı isimli filmi de izlemeyi istediğimi ve sonra nedendir bilinmez, bir türlü izlemediğimi anımsadım. Vardığım sonuç şu: Nitelikli her metin çağrışımlar bolluğuna sahiptir ve metinler arasında ilmek dokudukça bir çağrışımlar ağı ortaya çıkar zamanla. Bu durumun tadına varabilmek için sadece bir tek şeyi yapmamak gerekir, metnin dışına çıkmamaya özen göstermek. Dışarıdan dahil edilebilecek ayrıntılar eser üzerinde bozucu etkilere yol açabilir. Bağlantıların kurulması için dışsal referanslar ağına değil, bilincimizin gücüne güvenmemiz yeterli olacaktır. Sylvie'yi hala okumadım, belki de hiç okumayacağım ama bu kitap bir işlev edindi benim zihnimde: Ne zaman "geçmişin ham hayalleri"nden söz eden puslu ve proustvari bir kitap okusam Nerval'in kısa anlatısını anımsayacağım. Umberto Eco. Edebiyata Dair. Can Yayınları. 2016.