Distopik Yaşamlarımız

Distopik eserler gerçek dünya ile bir bağı olmayan bilim-kurgu eserleri midir, yoksa gerçeğe dayanan bir fikrin kurgu dünyasındaki tezahürü müdür? Distopik bir eserle karşılaşınca dünya acaba böyle olsaydı ne kadar kötü olurdu diye içimiz sızlar. Kendimizi o eserin kahramanlarının yerine koyup empati yapmaya çalışırız. "Bu adamın yerinde olsaydım, o düzene başkaldırırdım.", "İnsanları örgütler o sisteme karşı savaşırdım.", "Böyle bir dünyada yaşanmaz ki, asardım kendimi!" gibi derin düşüncelere gark oluruz. Aslında çoğumuz kendimizi kandırırız çünkü zaten distopik bir dünya düzeninde yaşıyoruz ve çoğumuz bu düzenin esiri olmuşuz! Distopya kelimesi Yunanca'da "kötü yer" anlamına gelir. Distopik eserlerde de insanlara tasvir edilen o "kötü yer"in yergisi yapılır. Distopya, gerçekleşmesi mümkün olmayan bir toplum modelinin gelecekteki eleştirisi olarak tanımlanır. Halbuki distopik eserler, yazıldığı dönemde yahut geçmişte bir şekilde yaşanmış olaylardan esintiler taşır. Geleceği değil, şimdiyi ilgilendirir. Hiçbir distopik eser yoktur ki gerçekle bağı olmasın, gerçekte var olan bir düzenin eleştirisini gelecekte yaşanıyormuşçasına eleştirmesin. "O eserin yaratıcısı niye direkt olarak bugün üzerinden yapmıyor ki bu eleştiriyi?" diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Cevabı şu: Biz üstümüze alınmayalım diye! Nasıl ki, bir komedyen, toplumda var olan değişik tipteki insanları güldürü yöntemiyle eleştirip izleyicinin o eleştiriyi üzerine almasına mani oluyorsa, bir distopik eserin yaratıcısı da zamanı ileriye sarma yöntemiyle o eseri okuyan ya da izleyen toplumun o eleştiriyi üzerine almasına mani oluyor. Hani o distopik eseri okurken veya izlerken karakterin yerine kendimizi koymaya çalışıp o düzene karşı çıkacağımız fikrine kapılıyorduk ya, işte komedi gösterisinde de komedyen bizi değil de başkasını eleştiriyormuşçasına kahkahalarla gülüyoruz ağlanacak halimize! Herkes biliyor aslında o eleştirilenin kendisi olduğunu ama görmezden geliyor, reddediyor o karanlık dünyanın üzerinde yaşadığını. Fahrenheit 451'i okurken, kitapları yakıp ateşin karanlığına attıklarında hüzünleniyoruz ama gerçek yaşamımızda görüşleri sapkınca geldiği için devletlerimiz tarafından yasaklanan kitapları anımsamaktan aciz kalıyoruz. Yine Cesur Yeni Dünya'yı okurken; insanlar Alfa, Beta, Gama, Delta ve Epsilon olarak doğuştan sınıflara ayrıldığından daha düşük sınıflara mensup olan Deltalara ve Epsilonlara acıyoruz ama gerçek yaşamımızda Hindistan'daki kast sistemi nedeniyle Sudra ve Parya olarak dünyaya gelen bebeklere acımakta muvaffak olamıyoruz. Tutsak Güneş adlı romanı okurken distopyanın, gelecekteki o "kötü yerin" değil de şimdiki kötü yerin eleştirisi olduğu hakkındaki fikrim daha da depreşti. Edebiyatımızda nadir bulunan distopik eserlerden biri olan, adeta ıssız çöldeki bir vaha olan bu kitapta yazar; geleceğin distopyasını değil, günümüzün distopyasını-Türkiye'yi- tasvir ediyor kendi gözünden. Okuyucu da günümüzdeki toplumun eleştirisini uzaklaştırıyor kendinden ve geleceğe sığınıyor yine o kitabı okurken. Okuyucu, halktan isyan etmesini istiyor bu düzene karşı. Bu güneş görmeyen tutsak ülkede, halkın yanmasıyla karanlıkların aydınlığa çıkmasını arzuluyor aynı Nazım Hikmet'in şu şiirinde aktardığı gibi: "Sen yanmazsan, ben yanmazsam, biz yanmazsak nasıl çıkar karanlıklar aydınlığa." Okuyucu kitabı bir kenara bırakarak gerçek hayata dönüp bir bakış attığında ise bu dünyanın o romandaki dünyadan çok uzak olduğuna şükrederek her şeyin yolunda gittiğini varsayıyor, yazarın o romanını bu dünyadan esinlenerek yazdığına aldırmadan. Kısacası, distopyalar bizi bize anlatır ama eleştiriyi üzerine alınmaktan kaçındığımızdan sorumluluğu geleceğin dünyasına atarız her zaman. Distopyayı tanımlarken dahi kaçınırız eleştiriyi üzerimize alınmaktan. Bu yüzden de distopyayı "gerçekleşmesi mümkün olmayan, gelecekteki kötü bir modelin eleştirisi" olarak tanımlamışız ya! Ne kadar kaçsak da üç maymun oynayıp distopyaların gerçek dünyanın kurgu dünyasındaki birer tezahürü olduğunu görmezden gelsek de bu distopik eserin dünyanın- içindeki birer kahraman olmaya devam edeceğiz. Gelecekte bizi okuyacak olan torunlarımız ise "onların yerinde olsam o düzene karşı başkaldırırdım." diyecekler.