Kendene Anlamak

Sartre'ın Öznellik nedir? kitabında yer alan bir tartışmada, bir yanlış anlaşılmayı çözümlemek adına, "Kendini bilmek, kendini yok etmektir"(Sartre, 69) ifadesine yer verdiğini görüyoruz. Belirttiğim gibi bu iddia savunulmak amacıyla değil, pratikte bir amaca ulaşmak niyetiyle sunuluyor ve tartışmayı odağından farklı bir noktaya taşıyacağından dolayı hızlıca azlediliyor, fakat bence bu iddia çok daha fazla irdelenmeyi hak ettiği gibi, belki de "bilmek" kavramının yerine "anlamak" kavramının kullanılması bu bağlamda daha uygun görünüyor. Bir insanın kendini anlamasından kasıt aslında daha çok kendi karakterini anlamasıdır zira. İnsanın "kendi"si doğaldır çünkü; karakteri ise sonradan edinilmiştir. Karakter, bireyin kendini şekillendirme çabasıyla oluşur ve kendinden uzaktır. Haliyle bireyin kendi birey tarafından anlaşılamaz bir olgudur. İnsan zihninde üretilen düşünceleri basitçe buradaki basitlik iddiası insanın "düşünen hayvan" olduğunun kabulünde mevcut olan ve ima edilen bir kozmolojik konumun yansımasıdır -- ikiye ayırabiliriz: duyularımızı temel alan ve "dil"in kendisini temel alan düşüncelerimiz vardır. Duyu temelli düşüncelerimiz aklımızda belirli duyularla edinilen verilerin bir nevi canlandırılmasıyla, dil temelli düşüncelerimiz ise düşünülen şeyin, kelimeler gibi, dil ögelerinin iç dünyadaki karşılıkları üzerine inşa edilerek ifade edilmesiyle oluşur. Mesela "soğan" hakkında düşünürken soğanın kokusu, dokusu veya görüntüsü gibi şeyler duyu temelli düşünüşümüze örnektir ve bunları dil yardımıyla açıklamak bunlara doğal süreçler içerisindeki yerlerinin ötesinde anlamlar yüklemek olacağı için "doğal" olmayacaktır. Bu noktada soğanın kokusundan dil üzerinden bahsederken 'soğan kokusu' gibi bir kavram kullanırız örneğin. Yani dil tabanında oluşturmaya çalıştığımız ifadeyi duyu tabanıyla ilişkilendirerek kurarız. Benzer şekilde "akıcı", "zarif" gibi kavramlar sadece dille karşılık bulurlar ve bunların "gösterilen" boyutları yoktur. "Düşünmenin ve düşüncenin daha önce bahsedilen konuyla bağlantısı ne?" derseniz, düşünmek anlamanın öncül koşuludur ve birinin kendini anlayabilmesi için kendini düşünmesi gerekir. Bu düşünme sürecinin dilsel kısmı sıkıntılıdır. Herhangi bir birey, keskin hatlarıyla belirli birtakım sıfatların bir arada kullanılmasıyla oluşmaz. Birey organik olarak daha bulanık bir biçimde oluşur. Kimse kelimenin tam anlamıyla "kibirli" değildir mesela, ya da kimse kelimenin tam anlamıyla "nazik" değildir. Haliyle sıfatlar bireyi, bireyler de sıfatı ifade etmekte yetersiz kalır. Bu nedenle bir bireyin kendini anlaması dil yoluyla tam olarak mümkün değildir. Duyu temelli olarak kendini anlamak çabası ise yine sıkıntılıdır. Bir insanın sizde uyandırdığı hissiyatı düşünün. Bu hissiyat o bireyin üzerinizde bıraktığı izlenimden kaynaklanır. Bir anlamıyla karşınızdakini gözlemlemenizin sonucudur: Onların eylemleri sizde bir duygu uyandırır ve siz bu duyguları bir bütün olarak değerlendirip o insan hakkında genel bir yargıya sahip olursunuz. Fakat bu yöntem bireyin kendini anlaması için yetersizdir. Birey kendini gözlemleyemez ve bu noktada eylemler bireyin kendi eylemleri olduğundan ötürü en doğal seçenek olarak gözükür. Tabii burada kastettiğim bireyin kendisidir -- bir kişinin en organik şekilde oluşmuş kişiliğidir. Haliyle, eğer ki birey kişiliğini belirli sıfatlara tam anlamıyla izdüşecek şekilde yapılandırırsa kendinden uzaklaşır; eylemlerini gerçekleştirme nedeni o eylemin doğal görünmesinden başka bir şey olan biri de kendinden uzaklaşmıştır. Burada bir kendi olma sorunsalı belirlir haliyle. Günümüzde görülen belirli sıfatlara bürünme merakı da bu sorunsalın bir uzantısıdır. Bireyin kendisi aslında içinde bulunduğu kaos içerisinde organik olarak şekillenmesi gereken bir şeydir. Haliyle, belirli bir kimliğe bürünme çabası nasıl bireyi kendinden uzaklaştırıyorsa kendini anlayabilmiş olmak da kendinden uzaklaşmışlığı gösterir. Başka bir deyişle, bireyin kişiliği kendisi tarafından anlaşılabiliyorsa bu durumda bu kişilik kendisi değildir, çünkü daha önce bahsettiğim gibi bireyin kendi bireye anlaşılır bir şey değildir. Birey kişiliğini anlarsa kişiliğini anlayabilmesi bu bireyin kişiliğinin kendi olmamasından kaynaklanır. Kendini anlama mevzusunu ironik yapan nokta da budur aslında. Birey kendini anlayamaz, eğer anlayabiliyorsa anlayabildiği şeyler o bireyi yansıtan nitelikler olmaktan çıkmıştır. Baran Zadeoğlu