SOY-ETİKETLER

İnsanlar çocuklarını eğitmek, onlara doğruyu göstermek ister. Bu nedenle papağan gibi konuşur, bazı toplum kurallarını bir sonraki nesle aktarmak için elinden geleni yapar. Hepimiz bir zamanlar, özellikle de çocukluk dönemimizde, bu koca kanatlı papağanları dinledik ve çoğu zaman onlara bize öğrettiklerinden dolayı minnet duyduk. Benim bu doğrultuda ilk öğrendiğim, belki de en çok saygı duyduğum kural, insanlara lakap takmamak ve uygunsuz yakıştırmalar yapmamaktı. Annem insanların eşit olduğunu söyler, onlarla dalga geçmemem gerektiğini, onları oldukları gibi benimsemem ve onlara isim takmamam gerektiğini söylerdi. Önce buna pek kulak asmasam da, ensemden ağzıma ince demirli teller geçirildiğinde arkadaşlarım benimle dalga geçince anneme hak vermeye başlamıştım. Tellerim gerçekten ufoya benziyordu, fakat insanların beni telimin görünüşüne göre adlandırması saçmaydı. Benim bir adım ve soyadım vardı. Çoğu zaman ilk tanışma aracım da bu sözcükler olmuştu. Teller varken de yokken de ismim önce geliyordu ve insanlar ismimi duyduktan sonra hakkımda bir ilk izlenimde bulunabiliyorlardı. Bu nedenle adın ve soyadın ne kadar önemli olduğunu düşünmüştüm hep. Hastanelerde, sınıflarda, mağaza görevlilerinin yaka kartlarında ad ve soyadı bir aynaydı, bir etiketti. Neden sonra bu iki kavramın da bir şaka malzemesi olabileceğini gördüm. Gerçekten farklı isimli insanlar vardı, fakat en ilginci de şüphesiz soyadlarıydı. Peki neden soyadları insanlara uymuyor veya onları gülünç duruma getirebiliyordu? Madem lakap takmak yanlıştı, soyadları neden insanı bu kadar etiketliyordu? Üniversiteye gelene kadar ne soyadları duymuştum. O insanların soyadları altında nasıl ezildiklerini görmüştüm. Bazıları öyle saçma ve uyumsuzdu ki, sahibini de duyanı da rahatsız ediyordu. Ataerkildi örneğin. Bir kızın soyadı Bıyıklı'ydı ve sınıftaki erkeklerin ne kadar güldüğünü hatırlıyorum. Oysaki yıllar önce dedesinin dedesine verilmiş olan bir soyadı, nasıl oluyordu da torunu gülünç bir duruma düşürebiliyordu? Nüfus memuru bu soyadı aileye verirken bu ailede kız üyeler olabileceğini hiç mi düşünmemişti? Tabii bunun yanında bir ton daha manasız soyadı dizisi de cabası: Tavasapı, Tokmak... Soyadı her zaman sorguladığım bir kavram olmuştu, ta ki Emine Gürsoy Naskalı'nın Soyadı Hikayeleri adlı kitabını kütüphanede tesadüfen bulana kadar. Bu kitap soyadlarına dair sorularımın çoğunu cevaplar nitelikteydi. Türkiye'nin farklı bölgelerinden insanların soyadları hakkında sayfalarca hikayeyle dolup taşıyordu. Peki, bu soyadları onlara neden verilmişti? Soyadlarına itiraz eden olmamış mıydı? Hepsinin cevabını bulma şansı elde etmiştim. - 1 - Örneğin Kuş soyadının niçin bir insana verildiğini merak ediyordum. Olağandışı bir soyadı değildi elbette, fakat uçamayan bir varlığa soyadı olarak verilecek bir kavram da değildi hani. Meğerse kuş gibi oturan bir içgüveysine verilmiş bu soyadı. Sonrasında nesilden nesle aktarılarak günümüze kadar gelmiş. İşte böylece anladım ki, insanlar yaşadıkları bölgedeki öne çıkan özelliklerine göre sınıflandırılmışlar. Sadece nüfus memuru değil, muhtarlar bile yazmış soyadları. Yani insanların etiketleri bir kişinin eline düşmüş ve o kişinin görüşüne göre şekillenmiş. Böylece Kaçkınlar, Kaçaklar, Hırsızlar, Arsızlar süregelen ve gelecek nesillerin yazgısı olmuş, alınlarına koca harflerle kazınmış. Bizlere anlatılan o lakap takmanın, etiketlemenin yanlışlığı o anda yok oluvermiş. Peki, neden insanlar kendileri talep etmemişler de, böyle etiketlenmişler sonradan? Mesela benim gibi somurtkan, yüzü pek gülmeyen bir kız nasıl olmuş da 'Sevindi' soyadını almış? Dedemin dedesinin sevincini niye bana yansıtmışlar? Neden hastanede, okulda, ehliyet sınavında soyadımı söyleyince yüzüme bakıyorlar ve yüzümdeki sevinç derecesini kontrol ediyorlar? Bunun nedeni, soyadımın ters tarafa yazılmış bir sıfat gibi adımı nitelemesiydi; tıpkı benzer durumdan mustarip olan ve soyadı hikayesi kardeşleri tarafından Naskalı'ya anlatılan bir başka şen şakrak adam gibi: Barış Manço. Zira 'Manço' kelimesi 'sığır yavrusu' anlamına geliyormuş ve Osmanlı döneminde bile Mançozadeler olarak bilinen aile üyeleri bu lakapla çağrılıyormuş. Onlarca yıl sonra şarkılarıyla bir efsane olmuş Barış Manço'yu her anışımızda onun adının yanına 'sığır yavrusu' kelimesini ekliyoruz. Belki de adı sadece Barış olsaydı, onu her dinleyişimizde adı gibi olumlu, adaletli ve huzurlu bir çağrışım yaratabilirdik aklımızda. Soyadlarına karşı değilim, fakat bir kişinin soyadı kendisiyle bütünleşmeyince onu gülünç bir duruma düşürebiliyor veya uygunsuz bir lakap gibi çekince sebebi olabiliyor. Madem küçüklüğümüzden beri insanları etiketlememek öğretildi bizlere, neden geçmiş ve gelecek nesillere bizde önyargı oluşturmayacak bir soyadıyla hitap etmiyoruz? Neden 'soy-etiketler' yerine tarafsız soyadlarına sahip olmuyoruz? - 2 -