HİÇLİK

Elime aldığım andan itibaren büyük bir gerilim ve merakla bir solukta okuduğum bir kitabı paylaşacağım bu defa sizlerle. Satranç... Stefan Zweig'ın uzun öykü türünde yazdığı derin bir psikolojik baskı içeren kitabı... Bu kitap yazarın intihar etmeden önceki son kitabı. Kitaba bakacak olursak Zweig'ın nasıl bir psikolojik bunalım içinde yaşamına son verdiğini çıkarabiliriz. Yalnız öyle başarılı bir yazar ki Stefan Zweig, bir öykü ancak bu kadar sizi içine çekip olayları yaşatabilir. Kitabı iki yönden inceleyebiliriz. Birincisi yazar aslında öyküde İkinci Dünya Savaşı Dönemi'nin Nazi Almanya'sına dokundurmalarda bulunuyor. Öykünün merkezinde iki karakter var ve bu iki karakterin temsil ettiği şeyler var. Bunlardan kısaca bahsedeceğim. Ama asıl üzerinde durmak istediğim şey kitapta psikolojik baskı olarak işlenen hiçlik duygusu... Kitaptaki olaylar uzun bir gemi yolculuğunda geçiyor. Kitabın anonim olan ana kahramanı yolculuk sırasında gemide olan dünyaca ünlü satranç şampiyonunu fark etmesi ve onunla satranç oynamak için içinde duyduğu istek nedeniyle bulunduğu girişimler sonucunda gelişen olayları büyük bir heyecanla okuyucuya aktarmayı yazar çok iyi bir şekilde başarmış. Biraz satranç şampiyonu Mirko Czentovic'ten bahsetmek istiyorum. Çocukluğu vasatlıklarla geçmiş hatta zihinsel yönden geri bir zekaya sahip kimseyle pek konuşmayan bir tip. Bir gün satranca olan ilgisi keşfedilmiş ve yenilmez bir satranç ustası olarak yetiştirilmiş. Şampiyonluk konumuna geldiğinde satrancı sadece kazanmak ve para için oynayan kendini beğenmiş hale gelmiş bir tip. Czentovic aslında biraz derine inilip düşünülürse İkinci Dünya Savaşı'nın Nazilerini simgelediğini anlayabiliriz. Kitapta bu adamın davranışlarını okurken elimde olmadan ona karşı bir nefret duyduğumu söylemeden edemeyeceğim. Öyküde en sonunda Czentovic belli bir ücret karşılığında satranç oynamayı kabul ettikten sonra karşısındaki birçok rakibe karşılık o kendini beğenmişliğiyle oyunu kazanmaya çalışması yine derinlerde bizlere bir çağrışımda bulunuyor. Ona karşı oynayan rakipler o dönemin faşistlerine karşı savaşmaya çalışan diğer insanlar desem yanlış bir tespit olmaz sanırım. Kitaptaki olaylara dönecek olursam öykünün ortalarına doğru rakip takım Czentovic'e satrançta yenileceği sıralarda yabancı birinin yanlarına gelip onlara yardım etmesiyle olaylar ilginç bir hal alır. Kitabın bu bölümünden sonra neredeyse tırnaklarımı yiyecek noktaya gelerek büyük bir gerilimle okudum kitabı. Satranç oynanırken o salonda kendimi hissettim, her bir hamleyi izliyormuşçasına büyük bir merakla okudum. İşte buna kendimden emin bir şekilde Stefan Zweig farkı diyebilirim. İlerleyen sayfalarda öğrendim ki bu yabancı adam tek başına bir odaya hapsedilip psikolojik baskı işkencesine maruz bırakılmış. Bu odada eline geçen bir satranç kitabıyla tüm zamanını geçirip ustalaşmış. Odada geçirdiği zamanları ayrıntılı bir şekilde anlatıyor Dr B. adındaki bu yabancı adam. İşte o zaman anlayabiliyoruz hiçliğin ne kadar katlanılmaz bir durum olduğunu. Siz hiçbir şey yapmadan bir odada ne kadar kalabilirsiniz? 1 saat? 2 saat? İşte Dr B. aylarca kalıyor bu şekilde. Kitapta geçen "Yeryüzünde hiçbir şey insan ruhuna hiçlik kadar baskı yapamaz" sözü yaşanılan bunalımı açık bir şekilde okuyucuya gösteriyor. Adam kitabı ilk elde ettiği zamanlarda hemen sayfalarını açmayıp ne tür bir kitap olduğunu düşünmek için kendine zaman yaratması, bu durumun bile onun için zaman geçirecek bir uğraş olması hiçlik denen durumun ne kadar sıkıntılı bir süreç olduğunu anlatıyor bizlere. Kendimle karşılaştırıyorum, kendimi bu adamın yerine koyuyorum ve o anda bile içinden çıkılamaz bir sıkıntı sarıyor içimi. Yarım saat bile bir kuyrukta bir şey yapmadan bekleyemeyen bizler böyle bir hiçlik karşısında ne kadar dayanabilirdik bilmiyorum. Öyküde Dr B. kitabın bir satranç kitabı olduğunu öğrendikten sonra içindeki teknikleri öğrenerek önceleri ekmek kırıntılarını kullanarak sonra da zihninde hayal ederek bu oyunları oynadığını okuyoruz. Belli bir süre sonra yine hiçliğin çaresizliğinden aynı şeyleri o kadar çok tekrarlıyor ki bu oyunlar da ona anlamsız gelmeye başlıyor. Daha sonraları zihninde iki rakip yaratarak kendine karşı yine kendisi satranç oynamaya başlıyor. Bunla da görülüyor ki kahramanımız yavaş yavaş akıl sağlığını yitirmeye başlıyor. Nasıl bir şizofrenidir ki insan kendi zihninde zıt iki düşünceyi aynı anda sürdürebilsin. Stefan Zweig'in Satranç'ı kitabı bitirdikten sonra çok şey öğretti bana. En başta da yoklukla hiçliğin farkını... Aslında hiçlik denen duygunun nasıl bir cehennem olduğunu daha iyi kavradım. Elimizdekilerin kıymetini bilmemiz gerektiğini bir kez daha hatırladım. Bir amaç edinmenin, bir şeylere tutunmanın ne kadar önemli olduğunu gösterdi bu kitap bana. Son olarak hikayedeki durumu anlatan çok güzel 4-5 dakikalık bir animasyon geldi aklıma. Aşağıdaki adresten bir de açıp bu videoyu izlemenizi öneririm.