Teoriden PratiğeDönüşüm

Bir kitapla tanışmak bir insanla tanışmaya benzer; bir tanışma hikayen vardır, bir de tanıdıkça onun hakkında gelişen düşüncelerin. Dönüşümile benim tanışmamız iki yıldır geçemediğim "Teori ve Eleştiri" dersinde gerçekleşti. Okumamıştım, okumaya da niyetim yoktu, hem Marksizm ile bu kadar iç içe olan bir kitabı okumaya ne gerek vardı? Onun yerine Marks'ın kendi yazdığı makalelerini okuyup anlamıştım işte. Her şeyi teoride arıyordum. Geçen haftalarda bir tanıdığımın kitaplığını karıştırırken elime geçti Dönüşüm, "Ne kadar da ince bir kitap!" diye düşündüm. Dersle o kadar ilgisizmişim ki kitabın neye benzediğini dahi bilmiyormuşum meğer. Neyse, sonuçta onu tanımaya karar verdim ve bir solukta bitirdim. İste o zaman daha iyi anladım aslında her şeyin teoride olmadığını. Meğer bir teorinin gerçekliğini anlamak öyle kolay değilmiş, hatta Marks'ın yabancılaşma hakkında ne demeye çalıştığını hiç anlamamışım kitabın başkarakteri Gregor Samsa'yı tanımadan önce. Bu yüzden yazıda, Kafka'nın kısa romanı Dönüşüm'deki güvensizlik ve yabancılaşma konularını ele bu almak istiyorum. Gregor kendi yatağında kocaman bir böceğe dönüşmüş halde yatarken, ben onun duvarında asılı "kürk şapkalı ve kürk atkılı kadın resmi"1 gibi onu izlemeye dalmıştım. Franz Kafka'nın kapsamlı ve detaylı betimlemeleri kitabın dışına taşıyor, karşımda canlanarak Gregor'u çok net bir şekilde yavaş hareketlerini, beliriyordu adeta. Ben hayal edebiliyordum; 1 Kafka, Franz. Dönüşüm. İstanbul: Babil Yayınları, 2005. 8. Baskı. 2 karnındaki çizgileri ve sallanıp duran ince bacaklarını. Henüz onunla empati kurabilmiş değildim ki, Gregor dışarıda kendisine durmaksızın sorular yönelten aile halkına yanıt verdi, "ama kendi sesinden ürktü. Bu kendi sesiydi kuşkusuz, konuşan oydu. Fakat bu sese benliğin derinliklerinden gelen, bastırılması olanaksız, acı bir ıslık karışıyordu ve bu ıslık sözcüklerin netliklerini ancak ilk anda koruyabiliyor daha sonra inanılmayacak derecede bozuyordu."2 Bir anda Gregor'unkendi sesiyle dramatik karşılaşması beni sarstı. Ben onu odanın karşısından erken tanımaya başlamıştım bile, fakat o kendi sesinden ürkecek kadar yabancıydı kendine. izl O anda kendilerine, çevrelerine, ailelerine yabancılaşan işçiler hakkında Marks'ın yazdıkları bir bir aklımdan geçmeye başladı. Gregor Marks'ın Samsa tam da kapitalist sistemde bahsettiği o tanımlara uyuyordu: üyük bir fabrikanın kumaşlarını pazarlamaya çalışıyor, b sabahları erken kalkıp akşama kadar işinin başından ayrılmıyor, çok çalışıyo r fakat yeterli değeri göremiyor başkalarıyla aynı hedefe doğru koşup hedefine bir adım dahi yaklaşamıyor , , işi sayesinde hayatından kurtulmayı planlıyor fakat işinin onu iyice bu hayatın içine çektiğini Sadece kendine değil, en yakınındaki aile fertlerine de yabancıydı Gregor, fark edemiyordu. çünkü odasının kapısını açmaya çalıştıklarında " i ki oteldeki gibi kilitlemişim diye iy geçiriyordu içinden."3 Ailesinin oteldeki yabancılardan farkı yoktu, bu yüzden evdeki bütün kapıları kilitleyip uyuyordu. uzaktı onlara. Güvensiz ve içten içe Zaman geçtikçe Gregor da, ailesi de alışmaya başlamıştı bu duruma. Dönüşümden duydukları rahatsızlık azalmamıştı ancak şok atlatılmıştı. Duvara asılı poster olarak konumumu koruyor ve odada yapılması planlanan değişiklikleri onaylıyordum: Gregor'un kız kardeşi Grete, odadaki eşyaları azalmaları gerektiğini öne sürmüştü. Böylece Gregor daha rahat hareket edebilecek ve üzerine nesnelerin düşmesi riskinden kurtulmuş olacaktı. Neden olmasındı? Ailecek onu istemediklerini belli etmektense onun yararına bir şey yapmış olacaklardı. Zaten Gregor bütün bunlar onun suçuymuş gibi yeterince hakaret duymuştu 2 Kafka, Franz. Dönüşüm. İstanbul: Babil Yayınları, 2005. 10. Baskı. 3 Kafka, Franz. Dönüşüm. İstanbul: Babil Yayınları, 2005. 11. Baskı. 3 babasından. Fakat bir anda Gregor'un annesinin sözleriyle yeniden sarsıldım: "Odadan eşyaları çıkarırsak iyileşmesinden hiç ümitli olmadığımızı ve onu kendi haline terk ettiğimizi göstermiş olmaz mıyız?"4. Gregor da sarsılmış olacak ki, "neredeyse insanlığını unutmak üzereydi ve annesinin sözleriyle kendine geldi."5. Kafka, kapitalizmin işçilere yaşattığı yabancılaşmayı, güvensizliği, ha tta kendini tümüyle unutmayı bana öyle hissettirdi ki Max Brod onun vasiyetini dinlemeyip kitaplarını yakmak yerine yayınladığı için bir kez daha şükrettim ve bu roman sayesinde teorilerin edebi eserlerin içine bu kadar güçlü işlenebildiğini hayretler içinde seyrettim.