Kaan Seyrek – Antik Çömlek İçinde Bilgelik

Francis Macdonald Conford'un Sokrates Öncesi ve Sonrası kitabı gerçekten kısa bir şekilde bizi Antik Yunan felsefesinde bir düşünce yolculuğuna çıkarıyor. Bu yolculuk esasında bir kitaptan ziyade konferans metinlerinin kitaplaştırılmasından meydana geliyor ve başta İyonyalılar olmak üzere Sokrates, Platon ve Aristo gibi Antik Yunan filozofları hakkında yapılmış güzel yorumlarıyla insanı onlar üzerine düşündürtmeye ve onları mukayese etmeye sevk ediyor. Yazar ilk olarak doğrudan felsefeye bir giriş yapmadan önce eski zamanlarda yaşamış insanların kendi kişilik ve yaşantılarını nasıl çevrelerine yansıtıp doğa olayları hakkında çocuksu görüşler icat ettiklerini anlatıyor. Burada ne yapacağı belli olmayan kaprisli tanrılarla dolu bir dünyadan ve bu dünyanın nasıl uydurulmuş olabileceğinden söz ediliyor; Yunanların bu dünyayı reddedecek insanlar çıkarabilmesinin nedenleri soruşturuluyor. Ardından da bahsi geçen insanların mitlerle vücut bulmuş bir dünya yerine kendilerine nasıl bilimsel ve felsefi yeni bir dünya inşa ettiklerine tanık oluyoruz. Onların dünyası Demokritos'un atomculuğu ile zirveye çıkarılıyor. Sonrasında benim açımdan vurucu kısım geliyor. İyonyalılar kitapta doğabilimsel ve mekanist bir düşünme tarzının kurucuları olarak lanse edilirken hemen onların arkasından gelen Sokrates'in onlarla ciddi bir tezat oluşturduğunu görüyoruz. Kitabın başlığında görüleceği üzere Sokrates'in neden İsa'nın doğumu gibi bir referans, bir dönüm noktası olarak kullanıldığını kendisinin İyonyalıların spekülasyonlarını yadsıyan görüşlerinde buluyoruz. Sokrates kendi ismini taşıyan bölümde tabiatta cereyan eden olaylar hakkında uğraşmanın boş olduğunu, kısaca doğa bilim yapmanın boş olduğunu ve doğru ahlaka sahip ruhun ne anlama geldiğini aramamız gerektiğini söyleyen ve de insan odaklı bir dünya görüşüne kaymamızı savunan birisi olarak gösteriliyor. Bu gerçekten çok şaşırtıcı zira genelikle Sokrates herkes tarafından her şeyi sorgulayan ve bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğim mottosuyla hareket eden bir filozof olarak bilinir. Ama burada kendi yaptığı etik tartışmalarından çok da farklı görünmeyen İyonyalıların bilimsel tartışmalarını spekülatif ve dogmatik olduğu gerekçesiyle reddettiği görünüyor. Sokrates ilginç olarak sadece ruhun ahlaken iyileştirilmesi gerektiğini savunuyor ve hatta göklerden buyruk aldığını söylüyor kitapta Savunma'dan alınmış bir alıntıya göre. Kitapta bahsi geçen diğer filozofların aksine ortaya kapsamlı bir felsefi sistem koymadığı izlenimine kapıldığım Sokrates, bir karakter ve davranış ıslah edicisi, bir tartışmacı ve nasılları değil niçinleri arayan birisi olarak gösteriliyor. Bu İyonyalıların felsefelerinden çok daha farklı görünüyor. Sokrates'ten sonra öğrencisi Platon ve Platon'un öğrencisi Aristoteles ise Sokrat düşüncesinin devamı olarak kitapta kendilerine yer edinmişler. İkisi hakkında kapsamlı açıklamalar yapılıyor. Platon'un nasıl Sokrates'in aradığı ideal ahlakı hemen hemen her şeye genelleyerek kendi çapında büyük bir sistem kurduğunu görüyoruz. Onun öğrencisi Aristoteles ise Platon'un içe dönüklüğünü eleştirip Sokrates ve Platon'a bir açıdan bağlı olan kendi düşüncesini gözleme dayalı bir temelde yeniden kurgular biçimde bulunuyor. Kitabın içeriği yoğun olduğu için bolca düşünmek gerekiyor. Fikir bombardımanı had safhada ve aradaki bağlantıları seçebilmek için dikkatli okumak iyi olabilir. Tüm bunlara ek olarak kitapta ünlü akademisyen Celal Şengör'ün katkıları bulunuyor. Celal Şengör kitaba tanıtıcı bir önsözle başlayıp eklediği son notlar ile okuyucuya bir sürü ek kaynak tavsiyesinde bulunuyor ve pek çok zaman kitabın asıl yazarı Conford'un düşüncelerine ters düşen kendi düşüncelerini paylaşıyor. Bu kitap içerisinde fikirsel bir zenginlik yarattığı kadar son not olarak eklendikleri için hızlı okuma yapmaya niyetli bir okuyucuyu rahatsız etmiyor. Kitabı en ufak detayına kadar kurcalayacak birisi için ise iyi bir yardımcı ve ilham kaynağı oluyor Şengör'ün notları. Kitap felsefe, tarih, bilimle ilgilenen herkese tavsiye edilebilir. Francis Macdonald Conford, Sokrates Öncesi ve Sonrası, Istanbul, İş Bankası Kültür Yayınları, 2015