Arzularımız

Özgürlük esnek bir kavramdır, her insanın kendince bir özgürlük tanımı vardır. Özgürlük tanımının bireysel oluşu felsefe ve sosyoloji kitaplarını okuduğumuzda anlam karmaşasına girmemize sebep olur. Bauman'ın Özgürlük adlı kitabının başlarında da bu sorunu yaşadığımı söyleyebilirim. Kitabın neresinde özgürlük sözcüğünü görsem kendi özgürlük tanımımı satırlara sıkıştırmaya çalıştım. Belli bir vakitten sonra bunu yapmamaya başladım. Yanlış anlaşılmasın, kitap yavaş yavaş kendisini bana kabul ettirmemiş; aksine benim yoluma doğru gelmişti. Peki benim özgürlük tanımım neydi? Ben bireyin özgürlüğünün en temel özgürlük olduğunu düşünüyorum. Toplumun refahı ve demokrasi için bireyin özgürlüğünü şart bulurum. Bireyin özgürlüğü derken yaşama, beslenme, barınma, eğitim hakkı gibi temel haklardan bahsetmiyorum. Daha soyut bir kavram benim gözümde özgürlük. Özgürlük denilince aklıma üniversite sınavlarına hazırlandığım lise yılları geliyor. Lisenin özellikle son iki senesinde canımı dişime takmıştım, gözüm derslerden başka bir şey görmüyordu. Ara sıra bunalıyordum bu sebeple. Molalarımda, sınav süreci bitiminde yapacağım şeyleri düşlerdim. Sınavların bittiği gün hafiflemiştim. Düşlerimi gerçekleştirecek vaktim ve azmim vardı. Bağımsızdım. Benim için özgürlük buydu. Düşünmek, düşünebilmek, arzulamak ve arzuyu gerçeğe dönüştürmektir özgürlük. Elbet temel haklar da herhangi bir özgürlük tanımının içinde yer alacaktır; fakat düşünmeyen, sorgulamayan, üretmeyen insanın benim düşünceme göre bireysel özgürlüğün doğurduğu yaşama hakkı gibi basit haklardan daha fazlasına zaten ihtiyacı yoktur. Bilinçsiz de olsa hepimiz böyle düşünürüz, toplum içinde herkesin eşit olduğunu kabul ederiz, hümanist bir düşünce yapısına sahipleniriz, yine de biliriz bazı insanların toplumun onlara yüklediği görevler haricinde bir şey yapmadığını. Burada toplumca bizlere yüklenen ödevlerin esasında toplumun ve dolaylı olarak bireyin özgürlüğü ve refahı için verildiğini unutmamak gerekir. Eğer bazı insanlar yalnız refahın sağlanması için verilmiş ödevleri yaparsa insanlar arası eşitlikten söz etmek mümkün değil. Bu sebeple, sorgulamayan insanın toplumdaki eşitliği bozduğunu düşünüyorum. Eşitliği savunuyorsak herkesin düşünmesini sağlamalıyız. Tabii bunu sağlarken düşünme eylemini ödev haline getirmemeye çalışmak lazım. Düşünme eylemi, araba tamiri gibi sadece bazı insanların yapabildiği bir eylem değil. Çünkü düşünmek ödev değildir, başı sonu olmayan, bizi arzularımıza götüren bir eylemdir. Özgür hissederiz düşününce. Kimseye herhangi bir sorumluluğumuzun olmadığı eylemleri arzularız. Toplumun refahı için bizlere yüklenen ödevler her daim refahı yahut özgürlüğü sağlamaz bizlere. Bazen eylemlerimizi sınırlandırırlar, arzularımızı bastırırlar. Bu ödevlerin başında yasaklar geliyor. En basitinden bir örnek vermek gerekirse dünya genelinde seçim günlerinde alkol satışları yasaktır; çünkü seçim gününde, toplumca her vatandaşın oy vermeye sağlam bir iradeyle gitmesi istenir. Bazılarımızın aykırı kişi diye adlandırdığı, kendisini mensubu olduğu topluma herhangi bir duyguyla bağlı olmayan ve bu sebeple her ne kadar o toplumun bir bireyi olsa da oy kullanmaya gitmeyecek insanlar, bir gün gibi kısa süreli de olsa istediğini, arzuladığını yapamıyor ve özgürlüklerinden kısıtlanıyor. Bence doğru bir kısıtlama değil bu durum. Sadece verdiğim örnek bağlamında söylemiyorum bunu, arzularımızı bastıran her kısıtlamanın yanlış olduğunu düşünüyorum. Bazı insanlar, her türlü kısıtlamaya karşı muhalif olanlara, bu kuralları tanımayanlara anarşist kelimesini yakıştırıyor. Açıkçası anarşizmin toplumda yanlış algılandığını düşünüyorum. Örneğin bizim toplumumuzda anarşist denildiğinde Beşiktaş'ın Çarşı grubundan dolayı, her tarafı yıkıp yağmalayan, her türlü otoriteye karşı olan bir düşünce tarzı anlaşılıyor. Anarşizm sözcük anlamı olarak otoriteye karşı anlamı taşıyabilir; fakat bir insan bir sohbette anlaşılan bu olmamalı; felsefi anlamdaki anarşizm olmalı. Sokakta yanlış anlaşılacağımdan dolayı söyleyemem de üniversitede felsefi olarak ne düşündüğümü sorsalar rahatlıkla anarşist olduğumu belirtirim. Benim özgürlük anlayışım bireyin, bireysel bilincin herhangi bir engelleme ve sınırlandırmaya uğramadan yaşamasıdır. Toplumun bizlere verdiği ödevlerin toplumdaki her bir bireye eşit yarar sağladığı bir anlayıştır benimki. Sanıldığı kadar kolay değil bu özgürlüğü herkese sağlamak. Öncelikle toplumdaki her bir bireyin, kendisinin nasıl yaşaması gerektiğini sorgulaması ve arzularını başka bireylere dolaylı olarak da topluma zarar vermeden nasıl gerçekleştireceğini bilmesi gerekir. Lisede bir hocam vardı. Adam öldürme, hırsızlık gibi suçların ve egoizm gibi duyguların tek bir kökeni olduğunu söylerdi. Bu kökenin de müdahale olduğunu düşünürdü. Haklıydı da. Katiller, hırsızlar, diktatörler... Arzularının, başkalarının arzusundan daha önce geldiğini düşünenlerdi bu insanlar. Tarihe dönüp bir baktığımda kanunlar ve ahlak kurallarının, başkalarına zarar vermeden yaşayamayan insanlar yüzünden oluşmuş olduğunu görüyorum. Kendi özgürlüğünü kendince yaşayamayan insanlara rehber niteliğinde kurallardı sadece. İnsanın kendisine şunu sorması gerekir: Başkalarının kontrol edemediği arzular yüzünden benim arzum neden sınırlandırılıyor?