Olmalı!

" "Einmal ist keinmal" diyor Tomas kendi kendine. Sadece bir kere olan şey, diyor Alman özdeyişi, hiç olmamış sayılır. Yaşanacak tek bir hayatımız varsa eğer, onu hiç yaşamamış da olabiliriz, hiç fark etmez." (Kundera) Yıllar önce, yavaş yavaş düşünmeye, sorgulamaya başladığım zamanlarda insanların belirli bir senaryoya göre yaşadığını düşünürdüm. İçinde büyüdüğüm ailenin ve toplumun kaderci yapısına ve inanışlarına bağlı olarak, bu normal bir düşünceydi. Fakat zaman geçtikçe, büyüdükçe ve artık bir başıma olduğum seçimler karşıma çıktıkça, bu düşüncemi sorgulamaya başladım. Gerçekten bir senaryo mu vardı? Vardıysa ben neden ezberlememiştim rolümü? Seneler boyu bunları düşündükten sonra, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği isimli kitaba denk geldim. Milan Kundera öyle bir yazardı ki, bir romanla hayatıma girip, o romanın içine insan kendini sorgulasın, beynini zorlasın diye koyduğu birkaç cümleyle hayat görüşümü değiştirmişti. İşte orada, demişti ki defalarca "Einmal ist keinmal". Bir kere olan şey... İnsan hayatında attığı her adımda, aldığı her nefeste bir ikilemle karşı karşıya kalır. Çoğunlukla istemsizce seçer birini: Gözüne parlak gelen çatalı alır, canı sıkıldığında evden çıkmadan saatlerce yatağında durur, evine giderken arkadaki çiçekli yolu seçmek yerine (bilmediğinden, keşfetmeye korktuğundan ya da basitçe alışkanlıktan) ana cadde üzerindeki yoldan gider. Hepsini, her an seçer ve yaşar. Bir kere seçti, bir defa yaşadı mı artık geri dönüşü de yoktur. Peki ya önemli seçimler? Alacağı kararın üstünde "dayanılmaz bir ağırlık" yaptığı, seçerse ne olabileceğini düşünmekten (nefes almak kadar kolay olmasına rağmen) kaçtığı seçimler ne olacak? Elinde olsa, bütün seçenekleri bir simülasyona koyar, her seçimin hangi sonucu doğuracağını görürdü. Lakin, tek bir hayat yaşadığımızdan, Kundera'nın dediği gibi "yaşam öncesi ilk prova, yaşamın kendisi" olduğundan ve Sartre'a göre "insan varolduktan sonra, kendi özünü kendisi yarattığından" neyin bizim için iyi olacağını, hangi seçimin bizi en iyi sonuca yönelteceğini bilemeyiz ve seçtiğimiz anda, o seçim ve o sonuç bize bağlanır ve varlığımıza katılır. Jaco Van Dormael'in mükemmel filmi Mr. Nobody'de filmin karakteri annesinin ve babasının ayrılması sonrasında "annesinin peşinden trene koşmak, babasının yanında kalmak veya annesine koşmasına rağmen yetişememek" seçimlerinin sonuçlarını ayrı ayrı yaşar kendi içinde. Filmin sonunda, çocuğun "seçim yapmadığını" görürüz. Evet, seçim yapmamak, kaçmak, bana en cazip görünen seçenek olmuştur; ama bu da eninde sonunda bir "seçim"dir. Ne kadar kaçarsak kaçalım, seçim yapmadan bir adım daha atamıyoruz hayatımızda. Ben, rolünü ezbere bilmeyen bir hayat oyuncusu olarak yaşıyordum ve önüme çıkan seçimlerde doğaçlama davranmak zorundaydım. Bu noktada Kundera bir kere daha el atıyordu hayatıma: "Es muss sein." Bu kalıp, Almanca'da "olmalı" demekti ve Beethoven'ın son dörtlüsünün son muvmanında geçiyordu. Beethoven bu bölümü "Der schwer gefasste Entschluss" sözcükleriyle başlatıyor ki bu "zor karar" anlamına geliyor. Bir seçimde bulunmanın "ağırlığı"nı, "zor karar" diyerek yansıtıp, bir seçimde bulunduktan sonra "Muss es sein? Es muss sein!" (Olmalı mı? Olmalı!) dizeleriyle bir "hafifliğe" dönüştürüyor Beethoven. Peki, "Olmalı mı?". Sadece tek bir hayat yaşıyoruz ve neler olabileceğine dair en ufak fikrimiz yok. "İnsan özgür olmaya mahkumdur" diyor Sartre, o seçimin ağırlığı sadece benim üzerimde ve seçimi yapmak sadece benim elimde. Seçmemenin bile bir seçim belirttiğini düşündükten sonra, "Ja, es muss sein!" (Olmalı!) diyorum kendi kendime. Olmalı, çünkü en kötü ne olabilir ki? Bir yaşamı, kısa veya uzun bir yaşamı, bomboş geçirmekten ve "hiç yaşanmamış saymaktan" daha kötü ne olabilir ki? Kendi almadığım kararların, yapmadığım seçimlerin, hayatımdan götürdüğü tek seferlik yılların, "kullan at" anların ben yaşamayı seçmedikçe ne anlamı vardı? Madem ki ben kendi özümü oluşturuyorum, madem ki tek bir hayatım var ve elimde senaryonun bir kopyası yok, bir seçim yapabilirim ve bu seçimin hiçbir önemi olmaz. Hiçbir önemi olmaz çünkü bir defa yaşanacak bir yaşamda yaptığım, bir defalık bir seçim bu. Einmal ist keinmal! Ve bana "bu mu olmalıydı?" diyen biri ise şunu bilmeli sanıyorum, "Ja, es muss sein!" çünkü bu yaşamı yaşanmış halde bırakıp gitmem gerekir, benim özümle yaşadığım bir halde. Sidal Gökalp 21501333