"... dünyada hiçbir şey insan ruhu üzerinde hiçlik kadar ağır bir baskı uygulayamaz" (Zweig 37). Stefan Zweig'ın 1938 1941 yılları arasında Brezilya'da sürgündeyken yazdığı Satranç, Zweig'ın inandığı sanat, estetik, barış ve güzellik gibi değerler açısından büyük önem taşımaktadır. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayımlanan ve Ahmet Cemal tarafından dilimize kazandırılan bu uzun öykü, Zweig'ın eşi ile birlikte intihar etmeden önce yazdığı son eserdir. Aslında Satranç, Zweig'ın hayatına bakıldığında intihar edene kadar verdiği mücadelenin bir temsilidir. Ne hazindir ki, 1942 yılında Nazi düzeninin bir daha hiç değişmeyeceğine ve tüm güzelliklerin birer birer yok olacağına kendini inandıran Zweig, karısıyla birlikte yaşamına son vermiştir. New York'tan Buenos Aires'e giden bir yolcu gemisinde geçen kitapta, ismi bilinmeyen anlatıcı aynı gemide bulundukları bir satranç ustasını (Czentovic) daha yakından incelemek ister. Güç bela ayarladıkları bir oyun sırasında gizemli bir yabancının (Dr. B) yardımını alarak oyunu beraberlikle sonuçlandırdıktan sonra asıl hikaye de başlamış olur: Dr. B ve Czentovic'in oynayacakları satranç oyunu, estetik ve faşizmin o dönemdeki çarpışmasını temsil edecektir. 2 ŞENKON Yaklaşık altı milyon insanı katleden insanlık dışı Nazi rejimi, 1933 1945 yılları arasında yalnızca bu korkunç suçu işlemekle kalmayıp, adeta entelektüel bir katliamın da baş rolü olmuştur. Bu yıllar arasında "Nazi Yağması" olarak da bilinen bu büyük katliam, orta Avrupa'daki pek çok sanat eserini silmiş süpürmüştür. Yahudi sanatçılara ait olan heykeller, tablolar ve pek çok edebi metin bir gece içinde yakılmış; Michelangelo'nun "Brüj'lü Madonna"sından, Gustav Klimt'in, van Gogh'un ve Picasso'nun pek çok eseri Hitler'in "Führermuseum" adı verilen müzesinde sergilenmek için alıkoyulurken ciddi zarar görmüştür. Bu entelektüel katliamın faturasının ise yaklaşık bir buçuk milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir. Peki, Zweig kendi canına kıyarak hem Nazilerin entelektüel katliamına katkıda bulunmuş hem de Satranç'ta bahsettiği gibi ruhunu gerçekten hiçliğe teslim ederek kendisi ile çelişmemiş midir? "... dünyada hiçbir şey insan ruhu üzerinde hiçlik kadar ağır bir baskı uygulayamaz" (Zweig 37) sözündeki "hiçliğin uyguladığı baskı" tezatında olduğu gibi Zweig'ın intihar eyleminin de kendi dünya görüşüyle oldukça zıt olduğunu düşünüyorum. Medeniyeti ve akılcılığı temsil eden Dr. B karakteri bitmek bilmeyen düşüncelerinin önüne geçemeyip faşizmi ve kabalığı temsil eden Czentovic'e hükmen mağlup olunca açıkçası büyük bir hayal kırıklığına uğradım ve sonradan fark ettim ki düşüncelerine yenik düşen Dr. B'nin oyundan çekilmesi ile umutsuzluğuna yenik düşüp canına kıyan Stefan Zweig arasında pek de hoş olmayan bir ilişki var. Bir oyunu bırakıp gitmek gibi midir intihar? Önündeki her şeyi bırakıp arkanı hiçliğe vermek değildir de nedir? Öte yandan Stefan Zweig gibi aydın ve ileri görüşlü bir kişiliğin gelecek hakkında umutsuzluğa kapılmasına neden olan Nazi terörünü bir düşünün. Muhtemelen bu terörün ancak yüzde onunu hayal edebiliyoruz ve yine de bu oran dehşete kapılmamıza yetiyor. 3 ŞENKON Konu entelektüel cinayetler olunca dünyanın her yerinde olduğu gibi Türkiye'de de yaşanan çeşitli entelektüel infazları es geçemiyor insan. Altmış, yetmiş ve seksen darbeleri ülkemizdeki faşist rejimin ülkedeki aydın kuşağı nasıl silip süpürdüğünü gözler önüne seren tarihi olaylardan. Peki, bazı insanlar neden aydınlanmaya, bilime ve sanata karşı? Bu katliam neden küresel boyutlarda? Medeniyetin neresi cazip değil? Sanırım böylesi sorular uzun yıllar boyunca asla cevaplanamayacak. Stefan Zweig'ın ölümünü entelektüel ölümlerden belki de en trajiği yapan unsur, ölümünün kendi elinden olmasıydı; hem de Hitler'in "üçüncü reich"ından kilometrelerce uzakta, Brezilya'da... Tarihin böylesi kara lekeler ve kanla kaplı dönemlerinde telef olmak... İnsan gerçekten üzülüyor. Zweig'ın tercihini doğru bulduğumu söyleyemem; intihar bir kurtuluş mu, bence değil. Öte yandan Dr. B'nin satranç masasından kalkarak oyunu yarıda bırakması akılcılığın faşizme yenilmesini simgeliyorken, Zweig'ın da yaşam oyununu yarıda bırakması ister istemez faşizmin Zweig üzerindeki zaferini göstermiyor mu? Gerçekten çok dramatik... Ah Zweig ah...