Tarihe Yön Veren Beş Şehir

Ülkeler ve onların şehirleri genellikle yazarların eser konusundaki tercihleri olmuş ve onlara etkileyici düzeyde ilhamlar vermiştir. Şehirlerin tarihi yapısı, şehirlerde yaşayan insanlar ve gündelik hayat içerisindeki olaylar çok sayıda eserin içeriğini oluşturmuştur. Tarihte büyük şehirler ve şehir karşılaştırmalarıyla ilgili birçok eser vardır. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın yazmış olduğu " Beş Şehir" adlı deneme türündeki eser bunlardan biridir. Bu eser hem benim için hem de Türk edebiyatı için ayrı bir önem taşımaktadır. Ahmet Hamdi Tanpınar, bu eserinde Türkiye'nin beş farklı şehrindeki farklılıklardan ve bu şehirlerin karakteristik özelliklerinden başarılı bir şekilde bahsetmiştir. Hatta, bu eserin aslında unuttuklarımızı ve geçmişte saklananları yeniden ortaya çıkarma amacında olduğunu belirtmiştir. Bu beş şehir içerisinde İstanbul, Konya, Ankara, Erzurum ve Bursa vardır. Bence öncelikli söz edilebilecek şey İstanbul bu eserde bulunmayı fazlasıyla hak etmiştir. İstanbul şehir olarak içerisinde din, dil, ırk, mezhep ayırt etmeksizin birçok milleti barındırmış ve kendinesine hayran bırakmış bir şehirdir. İstanbul'u kitaptaki diğer şehirlerden ayıran en önemli özelliği tarihi boyunca her zaman sahip olunmak istenen, arzulanan şehir olmasıdır. Aslında, İstanbul diğer dört şehirin birleştiği yerdir. Her birinden bir parça, bir iz taşır. İstanbul, camileri, kiliseleri, sarayları, hanları ve çarşılarıyla tarihini bugün de dolu dolu yaşatmaktadır. İnsanların her zaman imrendiği bir şehir olan İstanbul sadece tarihi değil ayrıca gündelik yaşantısıyla da yerleşik halka ve misafirlerine hep bir şeyler katma konusunda cömert davranmıştır. Boğazı ve boğazda bulunan köprüleri hem manzarasıyla gözleri hem de hissettirdikleriyle içimdeki duyguları okşamıştır. Türkiye'nin başkenti ve temel taşı olan Ankara'ysa bir insanın gövdesine benzer. Ankara ayakta kalmadığı sürece vücudun çökeceği aşikardır. Bundan dolayı da Ankara, Mustafa Kemal Atatürk ve zorlu yola çıktığı arkadaşlarının aldığı karar ile başkent ilan edilmiştir. Ankara üzerine yüklenen bu ağır sorumluluktan dolayı aslında biraz da ailenin ağırbaşlı ağabeyine benzer. Ankara havası gibi soğuk durur, ketumdur biraz ama sahiplenir kendisine her sığınanı. Ankara bir bürokrasi kenti olduğundan çok fazla laubaliliğe tahammül etmez. Ama illaki bir yerinde tarihini, kültürünü, yaşayanlara sevgisini saklar. Konya şehri bozkırın ortasındadır. Bozkır gibi yavan ve boş durur. Yüzölçümü olarak en büyük olsa da güzelliklerini gösterme konusunda aynı büyüklüğü gösterememiştir ve bundan dolayı aslında içinde olan güzellikler gizli kalmıştır. Konya'yı hep tasavvufla, tasavvufa verdiği yönle aklıma gelir. Mevlana Celaleddin-i Rumi ile bilirim Konya'yı. Sanki hep tasavvuftan ibaretmiş gibi bir etki bırakmıştır bende fakat Konya aynı zamanda Anadolu Selçuklu devletine ve Selçuklu Sultanlarına ev sahipliği yapmıştır. Erzurum dendiğindeyse aklıma hep soğuk iklim gelir. Erzurum'un en sıcak günlerde bile söylendiğinde içimi soğutan o havası dışında bir de tarihi önemi vardır. Erzurum tarihte bir değil tam iki sefer Türklerin bugünkü coğrafyada yer edinmelerine ve yerlerini korumalarına ön ayak olmuştur. Hem Türkler Malazgirt'ten Anadolu'ya girdiklerinde onlara ev sahipliği yapmış hem de Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı'nın temelini oluşturacak milli mücadele kararlarını aldığı yer olmuştur. Eserde anlatılan son şehir olan Bursa'ysa öncelikle bende ailemin Bursa'lı olmasından dolayı memleket özlemi yaratmış ayrıca hem İstanbul gibi tarihiyle hem de Ankara gibi bürokrasisiyle öne çıkmış bir şehirdir. Bursa, Osmanlı Devleti'ne başkentlik yapmıştır ve tarihi olarak Osmanlı mimarisine ait birçok eseri içinde barındırır. Bursa, Ulucami ve meşhur hamamlarıyla Osmanlı Devleti'nden kalan miraslarını en iyi şekilde korumuştur. Bursa ve İstanbul arasındaki Marmara Denizi'nin ortak kullanımı ve Osmanlı'da başkentin Bursa'dan İstanbul'a taşınması bu iki şehir arasında aslında bir rekabeti de beraberinde getirmiştir fakat İstanbul'un Bizans İmparatorluğu'ndan kalan mirası İstanbul'u her zaman baştacı yapmıştır. Ahmet Hamdi Tanpınar "Beş Şehir" adlı eserinde şehirlerde unuttuklarımızı, bize ait olan şeyleri gün yüzüne çıkarmasıyla bizi tarihimize özümüze yaklaştırmıştır. Etkileyici üslubu ve okuyucuyu sürükleyen başarılı anlatımı ve gözlem yeteneğini sergilemesiyle Türk Edebiyatının bana göre en önemli deneme eserlerinden birini bizlere bırakmıştır. Ahmet Hamdi Tanpınar'a olan saygım bu eseri okuduktan sonra bir kat daha arttı. Bana ve Türk Edebiyatına kattıklarından dolayı Ahmet Hamdi'ye müteşekkirim.