AİLE ÇAY BAHÇESİ

Bir tavsiye üzerine okudum seslendirmelerine alıştığım Yekta Kopan'ın Aile Çay Bahçesi'ni. İlk sayfayı önce usulca çevirdim. Bir an ''Şimşek McQueen''in sesi sandım duyduğum, irkildim. Kitap karamsar, orta yaşlarda bir kadının geçmişi bir tespihin boncuklarını dizer gibi bir bir sıralamasıyla başlıyor, bu geçmiş tespihinin en parlak boncuğudur, annesi. Müzeyyen'i el üstünde tutan, çilekeş, aldatılan, dövülen, bir tatlı huzur bulamayan ama Saatçi Nejat'ın dizinin dibinden de ayrılamayan, bir garip kadın. Zerre kadar sevmediği kardeşi Çiğdem'in öldürdüğü, bir yerlerden tanıdık gelen kadın. İki kardeş büyüdü sonra, zamanın haşin suları küçük evlerinin aktıkça yağmur oluklarından. "Yollar" da ayrıldı gel zaman git zaman, hayatın kendilerine çizdiği keskin şeritler yanından. En sonunda hesaplaşma günü gelip çattı, Müzeyyen ölüm döşeğindeki Saatçi Nejat'tan annesinin intikamını aldı ardından Çiğdem'e de aynısını yaptı. Eğer bir gün bu kitabın yazarıyla karşılaşırsam, ona bu toprakların kadınının en temel sorununu, yüzyıllardır çektiği en büyük çileyi nasıl da derinden, okura sessizce sezdirerek anlatmayı başarabildiğini soracağım. Zira bu kitapta beni en çok etkileyen "kahraman"dan çok onun annesiydi sanırım. Onunla tanışan herkesin bir tutam annesini bir tutam da babaannesini bulabileceğini anladım. Onun tipik bir "ikincil" olduğuna daha kitap bitmeden karar kıldım. Bu coğrafyanın kadının, tıpkı Müzeyyen'in annesinin satırlardan süzüldüğü gibi, arka planda, baskı altında olduğuna inanırım. "Sonradan gelen" olduğunu düşünürüm, onları erkeğin dilediğini yapmak zorunda kalan olarak görürüm. Kısaca "ikincil" diye kanaat getiririm. Erkek her zaman "önce" gelir bilirim, ön planda ve el üstünde oluşu aşikardır derim, "ikincil"e dilediğini yaptırabilen sayarım, "birincildir" diye söylerim. İkincil, bahçedeki sığırdan farksız gibidir. Bir mal gibi alınıp satılabilir, ticaret aracından farksızlığı sanki köyde daha bir belirgindir. Ona atfedilen "hal"ler ve "kavram"lar, uyulması farz, kesin kurallara benzetilebilir. Görevleri ikincili tanımlamaktır diye özetlenebilir. Bunlar, üzerinde ikincilin nasıl yaşaması, olması gerektiği yazan kılavuzdan farksız gibidir. Birincil, genellikle bunlardan etkilenmeyene denir, uymak zorunda olmayan gibidir. İkincil, fazla konuşursa haddini bilmez diye etiketlenebilir. O sonradan gelmelidir, ayakaltında dolaşmasıysa saygısızlığa addedilebilir. Haddini aşması, anında konu komşunun diline düşmesine denktir. "Adın çıkması"ysa başa gelebilecek en kötü şeylerden biridir. El alem vardır, annem ve babaannem hep saymıştır. Bir garip "kol kırılır yer içinde kalır" sözünün aklayıcısıdır. "Aman duymasınlar, bilmesinler" diye söylene söylene duyulmaz, bilinmez olmuştur sanki ikincil, birincilin gölgesindedir. Bundan olsa gerek, birincilin kusurlarını örtme ihtiyacı duymuştur, gece evine başkasının kokusu sinmiş gelen "lafının üzerine laf edilmeyen", pencere kenarlarında sabahlara kadar beklenir zaman zaman. İkincil olan sarhoş gelen erkeği avutmaya bayılmaz ama eller duymaz çoğu zaman, mühim olan budur, onlara anlatılmış olan. Bir salgın, virüs gibidir kuşaktan kuşağa yayılmış olan, nesilden nesile bıkmadan, usanmadan anlatılan, tasdiklenebilen ve de onaylanan: kadın, ikincil kalmalıdır, her zaman! Neden böyledir sorusunu sordurur düşünen beyinlere kimi zaman çünkü düşünen anlar yanlışlığı basit bir mantık yürütebildiği an. Cevapsa güya sorunun kendisinden karışık bir bütündür. "Din" diye söylenenlerin, dinde yeri böyledir, peygamber de demiştir, Allah'ın sözü Kuran da irdelemiştir diyenlerin haksızlığına inanırım; dini kendince yorumlayan, sözlere dilediğince ekleme çıkarma yapan, kimi zaman çarpıtan, yanlış anlayan ya da hiç anlayamayan, okumayıp başkalarına yorumlatan "biz" diye bağıranlarıysa baştan sona haklı varsayarım. Bu, en başından beri olayları, kişileri ve de kurumları kendi çıkarlarına göre kurgulamakta ve tanımlamakta usta olan birincilin, dini de aynen böyle tanımladığına olan inancımdan kaynaklanabilir, "diğerinin kafasına vura vura ikincilliği yadsınamaz yapmıştır" yargısı da böylece aklanabilir. Fiziksel güç de etmen olabilir ancak artık şu geldiğimiz yüzyılda, pazının yerini zekanın aldığı kurguda aklaymaz "ikincil neden ikincildir?"i asla. Sorunun başladığı yere inmek bir açıklama getirebilir, baba evi, ikincilin doğum yerine verilen isimlerden biridir. Hor görüldüğü, birincil evlat olamadığı, bir an önce everilip defedilebileceği, okumasının söz konusu bile olmadığı, sokağa giriş ve evden çıkış saatleri belli bir hapishane tasavvurundan ibarettir. Kimileri elbet bir "tünel" bulup kaçmıştır ancak kaçamayan ikincil sanki daim kalmıştır, adı üzerine yapıştırılan etiketinden ötede ağlamıştır. Öte yandan Koca yanı, ikincilin hayatının sonuna dek öyle kalacağı yere isim olarak verilebilir, ikincilin ilk hapishanesinin devamı gibidir, birkaç satır üstte sorduğum sorumun cevabının gizli olduğu yerlerden biridir. Özgürlük asgari düzeyde edinilebilir, birincilin adeta adı ve şekli değişmiştir bir de "işlev"i aynı olmayabilir. İşlevden kasıt, cinsel münasebettir. İkincil, ikinci olmaya yatakta da devam eder diye bilinir. Birincil, "höt" dedi mi bitmiştir! Üzerine laf söz etmek kimin haddinedir? Mesela Müzeyyen'in annesi Saatçi Nejat istedi diye Müzeyyen'in kardeşi Çiğdem'in dünyaya gelmesine vesile olmuştur, kendi istediği için değil! Baba ocakları, ana kucakları, koca yanları hep aynı olabilir ikincile, bu topraklarda hep çile çeken ama yine de "karı gibi" diye başlayıp türlü hakaretler içeren cümlelere konu olabilen çilekeşlere. Çözümünse bence kadınlarımızın yine kendisinde. Susup oturmamalı, olabildiğince haykırmalı kendisini birincile. Daha baba ocağında diklenmeli alnın ortasına bir kurşun misali "dan" edecek makus talihe, kadere, olabildiğince! Yardımda gelmeli, yetkililer, tabelalarında bu "iş"in "bakan"lığı yazanlar adımlar atmalı. Bu topraklarda kader ikincile ve birincile artık ayrı yazılmamalı. Daima lüks bir restorandan sonra akıllara gelen, eserin adını aldığı aile çay bahçesi gibi arka planda olan "ikincil"den etkilendim. Gördüğüm ve işittiğim, zaman zaman şahitlik ettiğim ülkemin gerçeğine indim. Sonunda yazara bir teşekkür etmeyi de ihmal etmedim.