Algısal Yanılsamalarımız

Karmakarışık bir evrenin karmakarışık bir galaksisinde, nispeten daha derli toplu bir güneş sisteminin dışına adımımızı atamadan yaşayıp gidiyoruz. Hatta bırakın dışına adım atmayı, o kaosun bir an bile eksik olmadığı gezegenimizin etrafını zar zor kolaçan edebiliyoruz. Geçmişte, doğduğu yerin beş yüz kilometre ötesinde ne olup bittiğinden haberi olmadan yaşayıp ölen milyonlarca insan olduğunu düşündükçe bizim durumumuz bir nebze daha kabul edilebilir geliyor sanırım. Yine de henüz yeni yeni aşina olmaya başladığımız bu dünyanın ötesine çok yabancıyız. Sadece mekansal anlamda değil, algısal ve hatta zamansal olarak da bizi biz yapan ve her saniye şekilden şekile sokacak kadar başkalaştıran yegane şey, işte bu dünyadır. Dünya denen bu evde doğduk, bu evde öğrendik bildiğimiz her şeyi. Bu evin geçmişini yalan yanlış da olsa biliyorken geleceğinden neredeyse bihaber yaşıyoruz. Tüm bilgi birikimimiz, zaman algımız, düşünce şeklimiz bu ev ve onun diğer sakinleri vasıtasıyla şekillendi. Bu evin şeffaf tavanına baka baka astronomiyi, temelini kazarak jeolojiyi, diğer sakinlerini gözlemleyerek biyoloji ve antropolojiyi öğrendik. Bu evin zaman algısıyla sarmalandık ve her türlü düşüncemiz, ne kadar dünya dışı görünürse görünsün, aslında bu dünyanın bir ürünü. Hayal dünyamızdaki istisnasız her bir kare, yine bu gezegenin bizde dur durak bilmeden yarattığı yansımalardan ibaret. Her salisede, hatta saliseden çok daha küçük anlık zaman dilimleri içerisinde, zihin çekmecelerimizde yeni yansıma katmanları oluşturan bir dünya bu. Zamanın her geçişiyle biraz daha kalınlaşan ve belki de metamorfoza uğrayan bu düşünce ve hayal katmanları biraz da Eflatun'un İdealar Kuramı'nı çağrıştırıyor zihnimde. İdealar kuramına göre ideal olan sadece tek bir gerçeklik vardır. Geriye kalan ve o gerçekliğe benzeyen her şey, esasında o ideanın yansımasıdır. Dünyanın zihnimizde ördüğü düşünce katmanları da dünyadaki gerçeklik idealarının zihnimizdeki izdüşümlerine benziyor. Biz bu izdüşümleri, mütevazi evimizin bahçesinden bizi çıkarabilecek birer kurtarıcı gibi görüyoruz belki de. Fakat diğer bir açıdan baktığımızda da onların sadece bu küçük evin bize kattıklarıyla çarpıttığımız birkaç yansımadan, yanılsamadan ibaret düşünceler olduğunu görebiliriz. Bu küçük dünyada nesillerdir kendi halimizde yaşamımızı sürdürürken, sadece düşüncelerimiz onun gerçekliğinin yansımalarıyla şekillenmedi. Algılarımız da tıpkı düşüncelerimiz gibi dışarıdan izole olarak şekillendi. Hatta algılarımızın şekillendiğini değil, tamamen bu evin içerisinde var olmuş olgular olduğunu da düşünebiliriz. Onların doğrudan birer idea olduğunu, yani bu dünyanın gerçekliğinin her insanda aynı algı kopyalarıyla vücut bulduğunu söyleyebiliriz. Bu, her zihinde aynı ideanın farklı farklı yansıması değil, her zihinde ortak bir algı ideasının bulunmasıdır. Bu da yakın bir zamana kadar algılarımızın ne kadar doğru veya yanlış olduğunu, ya da doğru algı denen bir olgunun gerçekten var olup olmadığını tam olarak anlayamamıza neden oluyordu. Einstein'ın Görelilik Kuramı ile birlikte yüzyıllardır filozofların düşündükleri ve farklı sonuçlara vardıkları algı meselesi, özellikle zaman algısı bakımından büyük bir aydınlanma yaşamış oldu. Aslında bu evin sınırları içerisinde şekillenen zaman algımızın hiç de çitlerin ötesiyle uyuşmadığı artık ortada. Biz bu evin içerisinde bir yıl daha yaşlanırken başka bir mahallede spor arabasıyla sürekli hız yapma peşinde olan bir yabancı için sadece birkaç hafta geçmiş olabilir. Halbuki daha yüz yıl öncesine kadar zaman denen kavramın her yerde ortak bir olgu, değişmez bir sabit olduğunu düşünüyorduk. Zaman algımızın aslında içinde yaşadığımız bu küçük dünya tarafından bize dayatılan bir yanılsamadan ibaret olduğunu fark etmek, belki de evin kapısından dışarıya doğru şöyle bir göz ucuyla bakıyor oluşumuzun göstergesidir. Bana sorarsanız içinde bulunduğumuz ve bizi son yüzyıla kadar tek başına etkilemiş olan bu dünyanın, algılarımızda ve düşüncelerimizde gerekli bir kısıtlamaya mı gidiyor olduğu, yoksa düşüncelerimizi tamamen kendince şekillendirip bize bazı ortak algı ideaları mı dayattığı son yüzyılda biraz olsun çözümlenmeye başlandığı gibi önümüzdeki zamanda daha da iyi anlaşılabilecektir.