Kimlik ve Benlik Ayrımı

Bu yazıya modern insanın kendi tanımlarken kullandığı iki önemli unsuru ele alarak başlamak istiyorum: kimlik ve benlik... İnsanlar "Ben kimim?" sorusuna ne yanıt verebilir. Türküm, Müslümanım, Ortadoğuluyum mu der yoksa çalışkan, alıngan, nazik biriyim mi der? Cevabımız her ikisi ise bu noktada kimlik ve benlik ayrımına girmemiz gerekiyor. Kimlik derken Maalouf'un da eserinde belirttiği üzere; üzerinde yaşadığımız ülkenin değerlerinin, yani dini ve ulusal hassasiyetlerinin, toplumdaki her kesim tarafından benimsenip sahiplenilmesi ve bu doğrultuda kişinin kendini tanımlarken bu unsurlardan hareket etmesinden bahsediliyor. Örneğin Avrupa ülkelerinde, Ortadoğuluyum denildiği an kişinin ilk olarak akıllara bir Müslüman olarak gelmesi ve etiketlenmesi Müslüman olma kimliğinin Ortadoğu halklarının çoğunluğunun bir parçası olmasıdır. Öte taraftan kişinin bir de sahip olduğu benlik göz önünde bulundurulursa kişisel hassasiyetler, arzular ve düşünceler aklımıza gelecektir. Amin Maalouf, Ölümcül Kimlikler adlı eserinde bu iki kavramın ne denli kişi üzerinde etkili olduğunu ve ayrılmaz bir bütün olarak kişiyi temsil ettiğini belirttikten sonra, insanların eylemlerinde bulunurken nereden hareket ettiği sorusuna da yanıt arıyor. İnsanlar kimlikleri üzerinden bir mücadele yürütürken ve yaşadıkları toplumun bir parçası olurken, kişi hem bir aidiyet hissine kapılır hem de benzerleriyle buluşur. Peki bu kimliği sadece bir ülkede yaşadığımız insanlar, etnik kimliğimiz, dinimiz ve mezhebimiz mi temsil eder? Bu soruya, Maalouf, kimliğin "resmi kayıtlarda görünenlerle kesinlikle sınırlı olmayan bir yığın öğeden" olduğunu belirterek en güzel yanıtı eserinde veriyor. Bir örnek vermek gerekirse, Filistin'de evlerinin yakınlarında bir yer bombalanan bir aile babası, çocuklarına sarılıp her şeyin sona ermesini beklemekte olduğu farzedelim. Bir kaç saat sonra bir bomba eve isabet ediyor, çocuklarından biri hayatını kaybediyor ve adam ilerleyen zamanlarda İsrail karşıtı bir aktivist oluyor. Yaşadığı bu kişisel trajedi onun politik bir mücadele başlatmasına neden olurken, bu mücadelede etiketi "ülkesini işgalden kurtarmak isteyen Müslüman bir Filistinli" olacak. Ama o gün çocuğunu kaybetmeseydi belki de hayatını olağan akışında yaşamaya devam edecekti. Peki çocuğunu kaybettiği için mücadeleye başlayan babanın, kimliği niçin bu? Yine Maalouf'a dönecek olursak, yazara göre insanların politik mücadelerinde kimliklerinin kullanmasının nedeni " kimlik kavramının hala bütün dünyada ağır basan ''kabile'' kavramıyla eşdeğer tutulması"dır. Yani burada yazar kimlik denilince, insanların sadece toplumun bir kesimine ait olması ve bunu yaparkan bizler ve onlar yani biriler ve ötekiler ayrımına giderek bir düşman yaratmasının söz konusu olduğunun altını çizmekte. Mesela sıradan bir aileye sahip olan, herkes gibi üzülen ağlayan yani evrensel ve günlük duyguları yaşayan bir Amerikalı askerin Irak'ta hunharca insan öldürmesinin nedeni de bu. Orada asker karşısındakini "bir baba", "bir evlat" ya da "bir eş" olmaktan öte, yani benliğinden öte, "bir müslüman terörist" olarak yani ötekileştirdiği düşman olarak gördüğü için yaptından bir sankınca duymuyor. Yazımı bitirirken kimlik ve benliğin üzerimizdeki etkisinden yola çıkarak şu soruyu sormak istiyorum: Acaba sahip olunan dinler ve uluslar mı halkların davranışlarında etkili, yoksa halklar mı bu unsurları kendi kişisel yaşantılarından yola çıkarak bu denli yüceltip uğruna savaşlara girişebiliyor? Maalouf'a göre ikisi de birbiri üzerinde büyük etkilere sahip. Belki de yapmamız gereken nerede yaşarsak yaşayalım, kendi vatanımızı ve değerlerimizi sahiplenirken, başka coğrafyalarda yaşayan insanlara da bir "vatandaş" gözüyle bakabilmek, bir düşman yaratmamak.