Melek mi Şeytan mı?

Her bisikletcinin kütüphanesinde bulunan klasikler arasında Lance Armstrong'un Yaşama Çevrilen Pedal'ının da bulunduğunu düşünüyorum. Armstrong 2000'lerde sporcudan ziyade "ünlü" statüsünde olduğu için birçok insan ismini duymuştur. Üç büyük turdan biri olan Fransa Turunu 21 etaplık, ortalama 3, 500 km'lik bir yarışı, 1999 ve 2005 yılları arasında aralıksız yedi defa kazanmış ve bir kez de dünya şampiyonu olmuştur. Tüm bunları başarmadan önce, yirmi dört yaşındayken doktorların yüzde kırk yaşama şansı tahminine karşılık testis kanserini yenmiştir. Yarıştığı yıllarda doping iddialarını reddetmiş, aksini iddia edenlere de dava açmıştır. Yaşama Çevrilen Pedal' a bir otobiyografi demek yanlış olmaz. Kitabın odağı, Armstrong' un kanser öncesi ve sırasında yaşadıkları. Sadece bisiklet fanatiklerini değil, konuyla bir ilgisi olmayan insanları da kendine çekebilen bir kitap. Bunun öncelikli nedeni de doğal olarak konusu. Armstrong hakkında hiçbir şey bilmeyen biri bile kitabı okuduktan sonra "Vay be! Hemen dışarı çıkıp spor yapmam gerek." düşüncesinin avı olacaktır. Çünkü kanseri yenip, bisiklet gibi inanılmaz dayanıklılık gerektiren bir sporda değil başarı, rekor kırmak bile bir hayal gibidir. Bakıldığında gerçek olması için fazla mükemmel olan bu hikaye okuyanları derinden etkilemiştir. Anlatımı çok içten ve akıcıdır. Bu cümlemin biraz sığ ve klişe olduğunun farkındayım, fakat gerçekten dil ve anlatım kriterlerinde de en azından benden- tam puan alıyor. Kitapta kıyıda köseşede kalmış öyle hatıralar betimleniyor ki "Bu kadar detayı nasıl hatırlıyor da bize aktarıyor?" dedirtiyor. Armstrong olaylara verdiği tepkileri okuyucuya yansıtmayı da çok iyi becermiş. Kitabı bitirdiğimde "acaba başka bir yazar ile birlikte mi yazdı?" diye düşünmedim değil çünkü yazarlıkla ilgisi olmayan bir sporcunun böyle akıcı ve sürükleyici bir anlatımla kitap yazması bence oldukça etkileyici bir durum. Tabi tüm bunlar, Armstong'un kariyeri boyunca doping yaptığının ortaya çıkmasından önceydi. 2012'de Amerika Anti-Doping Kurumu (USADA) Armstrong'un 1999'daki kan ve idrar örneklerinde EPO ve testosteron bulunduğunu bildirdi. Armstrong'un yedi Fransa Turu zaferi elinden alındı ve spordan hayat boyu men edildi. Bu olay, bisiklet severler tarafından "tam bir felaket" şeklinde yorumlandı. Armstrong o dönemde bence günümüzde de sadece bir bisikletçi değil, bir kahramandı. Bisiklet sporunun Avrupa dışına çıkmasına neden olmuş sporcudur. Hatta bence basketbol için LeBron James neyse bisiklet için de Armstrong odur. Armstrong, Lance Armstrong Vakfı'nı (doping olayları sonrası ismi Livestrong) kurmuş ve bu kurum kanser hastaları için yılda ortalama 27 milyon dolar toplamıştır. Bunlarla anlatmak istediğim, doping soruşturması döneminde Armstrong' un bisiklet severlerin ve birçok hasta insanın hayatında önemli bir yere sahip olduğu gerçeğidir. Sporseverler tarafından doping olayının "felaket" olarak görülmesinin sebebi biraz da bu sanırım. Çoğu insan aldatılmış olduğunu ve Armstrong'un spora saygısızlık ettiğini söyledi. Peki insanlar neden aldatılmış hissetti? Çünkü Armstrong'un hikayesi, herhangi bir spor dalıyla alakası olmayan insanların suratına atılan bir tokat gibiydi. Kanseri yenen biri yedi Fransa Turu kazanabiliyorsa, sağlıklı bir insanın kendine sorduğu soru şuydu: "Peki ben bedenimle ne yapıyorum?" Bu bir çok insanı en azından Amerika'dakileri koltuklarından kalkıp yüzmeye, bisiklete, koşmaya yöneltti. Peki Armstrong'un doping yaptığı ortaya çıkınca ne oldu? Bu insanlardan bazıları Armstrong'a kendilerini kanepede kalp krizi geçirmekten kurtardığı için teşekkür etmek yerine Armstrong' un onları "kandırdığını" söyledi. Bu olayın ardından neredeyse dört yıl geçti ve hala bu mantığı aklım almıyor. "Toplum, bir kurtarıcılar cehennemidir" demiş Cioran. Tabii burada Armstrong'a kurtarıcı demek biraz fazla olabilir. Kariyerinde yaptığı birçok hareket ancak sosyopatlardan beklenir türdendi fakat bu dikkat çekmek istediğim noktayı değiştirmiyor. Armstrong'un kahramanca hikayesi o kadar mükemmeldi ki önce insanları spora itti ve yıllar süren hayranlıktan sonra yükselen "belki de?" sesleri onu çıkmaza sürükledi. Bir anlamda onu ünlü yapan da, onun sonunu hazırlayan da hayranlarıydı. Burada "son"dan kastım doping yaptığının ortaya çıkması değil, elbette, hayranlarının ondan nefret etmeye başlaması. Bu yazıyı olaydan neredeyse dört yıl geçtikten sonra yazmamın sebebi de bu. Geçen hafta internette Yaşama Çevrilen Pedal hakkında "doping sonrası" eleştirisi kıvamında bir yazı okudum ve tam da dediğim durumu fark ettim. Eskiden etkileyici bir kitapken, yazının sahibi artık kitabın yalanlardan başka bir şey olmadığını söylüyor gibiydi ki bu düşünce tamamen doğru değil çünkü, kitabın büyük bir bölümü Armstrong'un kanser ile mücadelesi sırasında yaşadıklarını anlatıyor. Buna rağmen yazarın kitaba ve Armstrong'a duyduğu nefreti etkileyiciydi. Ben çoğu Armstrong hayranının, onun yarıştığı dönemde doping yaptığını derinlerde tahmin ettiği halde, onun sütten çıkmış ak kaşık olduğuna inanmayı seçtiğini düşünüyorum. Neden mi? Bunun birçok nedeni var. Eğer tarihlere dikkat ettiyseniz 1999 ve 2012 arasında büyük bir zaman farkı olduğunu keşfedebilirsiniz. Bu farkın sebebi 1999'da EPO için bir testin bulunmayışıdır. Testin bulunmamasından kastım henüz bilimin o noktaya gelememiş olması. Yani EPO kullanan birini anlamanın doğrudan bir yolu yoktu. Peki bu gerçeği ün ve para kazanmak isteyen 200 adamla birleştirirseniz ne olur? Bisiklet her zaman dopingin yaygın olduğu bir spordu fakat o yıllarda Armstrong'un da söylediği gibi "Bidonlara su doldurup, lastiklere hava basmaktan" farkı yoktu. Yani Armstrong doping yapmış olsa bile bu hile yaptığı anlamına geliyor mu? Bence gelmiyor. Hele Armstrong ilham verdiği binlerce insandan sonra "şeytan" muamelesini hiç hak etmiyor. "Ben de hastalığıyla mücadele ederken dopingin tedavisini olumsuz yönde etkileyip etkilemediğini merak ettim."