MAZLUMUN DEĞİL MAĞDURUN DİLİ

Dışlanan, horlanan, haksızlığa uğrayan insanların hayatlarını ortaya döken eserler hayatım boyunca ilgimi çekti. Özellikle de bu hayatları duygu sömürüsüne başvurmadan anlatmayı başarmak üzerinde çok düşündüm. Hayatın dışına itilen insanların dili edebiyata nasıl yansır? Onları mağdur eden hayat nasıl olur da melodrama dönüştürülmeden anlatılır? Bu sorular zihnimin bir köşesinde varlığını hep sürdürdü. İşte bu yüzden Nurdan Gürbilek'in denemelerinden oluşan Mağdurun Dili' ni okuduğumda bir hazine bulmuş gibi sevindim çünkü neredeyse bütün sorularımın cevaplarını bulmuştum. Sahi, mağdurun dili nasıl olmalıydı ki hem insanın hor görülmüşlüğünü anlatsın hem de bunu yaparken melodrama başvurmasın? Gürbilek Mağdurun Dili' nde hem Türkiye hem de Dünya edebiyatından verdiği örneklerle bu sorunun cevabını veriyor. Kendi tabiriyle "mazlumluk anlatısı" kurmadan, mağduru anlatmayı başaran edebiyatlara odaklanıyor. " Kırık ve ıstırap dolu malzemeyi nasıl anlatmalı? Acıya kayıtsız kalmadan ama onu aptalca da ele vermeden nasıl anlatmalı?" Mağdurun Dili' nde beni en çok etkileyen deneme bu soruyla başlıyor. Gürbilek burada acının anlatılabilirliğini , başta Tutunamayanlar olmak üzere, Oğuz Atay üzerinden sorguluyor. Doğrusu ben de Tutunamayanlar' ı ilk okuduğumda, Oğuz Atay'ın kolayca melodrama dönüşebilecek bir konudan ironi malzemeleri çıkarmasına hayran kalmıştım. Sonuçta ortada bir insanın intiharı ve arkasında kalanların bu intiharın akabinde kendi hayatlarındaki marazlarla yüzleşmemeleri vardı. Ama Atay bir şekilde bu anlatıyı melodrama dönüştürmeden anlatmayı başarmıştı. Bunu o zaman nasıl yaptığını anlamamıştım ama sonra Mağdurun Dili' ni okuduğumda anladım. Meğerse Atay trajediyi anlatmanın bir yolu olarak oyunu görüyormuş. Daha sonra Selim Işık'ı ve Turgut Özben'i bir daha düşündüm. Sahiden , tam da Gürbilek'in anlattığı gibi, kitapta onlar birer homo ludens ( oyun oynayan insan ) olarak tasvir ediliyorlardı. Yarattıkları dünya kurmacaydı. Kederlerini oyunbazlıkla anlatıyorlar, sanki sahnedelermiş gibi yaşıyorlardı. Sonuçta Oğuz Atay'da trajedinin ağlaklığı mizahla, ironiyle kırılıyor. Onda mağdurun dili mazlumun diline dönüşmüyor. Dostoyevski neredeyse bütün romanlarında dışlanmış, aşağılanmış olmanın nasıl bir his olduğunu anlatır. Hatta bu his iflah olmayan bir irine dönüşür ve karakterlerin hayatları boyunca akar durur. Bu yüzden de Gürbilek'in mağdurun dilini anlatmak için Dostoyevski karakterlerini seçmesi boşuna değil. "Bu nasıl bir şölen sofrasıydı, bu nasıl bir öncesiz sonrasız bayramdı ki çocukluğundan beri hep el edildiği halde bir türlü koşup katılamamış, sofrada yer kalmamıştı." Gürbilek'in Dostoyeski üzerinden horlanmanın acısını anlattığı bölüm bu sözlerle başlıyor. Sonrasında anlıyoruz ki mağdurun dili en çok da horlanmanın acısı ile birleştiğinde zehre dönüşüyormuş. Gürbilek burada "insanlık şöleninden kovulanlar" metaforunu kullanıyor. Özellikle de Dostoyevski'nin romanlarında kovulmuşları edilgen mağdurlar olarak değil; hınçlı, öfkeli figürler olarak gösterdiğini anlatıyor. Daha sonra, Yeraltından Notlar' ı düşündüğümde Gürbilek'in ne kadar haklı olduğunu anladım. Orada yeraltı adamı şölene davet edilmeyince nasıl da deliriyor, hınçla doluyordu. Adam horlanmışlığının acısını kendisini rezil etmek pahasına şöleni yerle bir etmek isteyerek çıkarmaya çalışıyordu. İşte tam da burası Dostoyevski'nin mağdurun dilini edilgen bir dil olmaktan kurtardığı yer. Mağdura hınç, öfke, ortalığı ayağa kaldırma gücü veriyor. Böylelikle mağdur mazlum olmaktan çıkıyor, dile geliyor. İlk başta da sorduğum gibi, mağdurun dili nasıl olmalı ki hem insanın hor görülmüşlüğünü anlatsın hem de bunu yaparken melodrama başvurmasın? Mağdurun Dili' ni okuduktan sonra artık bu soruya cevap verebiliyorum. Acı melodramdan uzakta ancak mizah yoluyla anlatılabilir. Yaşanan acıyı bayağılaştırmayan ama üzerindeki kara bulutları da dağıtan bir mizahla bu mümkün. Sonra, hor görülmüşlük edilgen bir mağdurlukla değil; tam aksine saldırgan ve de bir o kadar hınç dolu başkaldıran bir figürle anlatılabilir. Kısacası, mazlumun değil mağdurun dilini yaratmak tüm amacımız. Ezgi Büşra Bilgin