Sınırlı, Daracık Dünya

Her şeyin bir sınırı var mıdır veyahut olmalı mıdır? Heidegger' in felsefesinde olduğu gibi faşist bir düzen mi gereklidir dünyayı anlamak, yorumlamak için? Yoksa fransız düşünür Georges Bataille' nın dediği gibi, deneyim uğruna deneyimlenmesi gereken bir olgu mudur yaşam, sınırların olmaması gereken? Faşist bir yaşam biçimi nereye kadar doğrudur Bu ve benzeri bir çok soru var hala anlamlandıramadığımız, heyhat, hala faşizmi sadece ezen-ezilen ilişkisi olarak adlandırıyoruz, fakat bunu yapmak bile bizi faşizme sürüklüyor, yaşam biçimimiz olmuş artık bir şekilde. Başrollerini, Joaquin Phoenix ve Scarlett Johansson' un paylaştığı film, "Her", aklıma bu ve benzeri bir çok soru getirdi ve, hikayesini öyle güzel açmayı başardı ki bana, tekrar açtım kafamdaki soruları. Film, Joaquin Phoenix' in canlandırdığı fazlaca duygusal Theodore Twombly karakterinin karmaşık, bir o kadar da hüzünlü aşk hayatını anlatıyor bizlere. Yakın bir gelecekte geçen filmde, Theodore Twombly, mektup yazarı olarak bir firmada çalışmaktadır. Sevdiklerine mektup yazmaya çok üşenen insanların birkaç fotoğraf ve bir iki kelime gönderdiği bu firmada, yazarlar, tüm duygularını mektup kağıtlarına döker ve bir bakıma diğerlerinin gerçekten var olmayan hislere tercüman olurlar. Karısından yeni boşanmış Theodore, işi ve evi arasında gidip gelir, sürekli tek başına, depresif bir halde geçirir vaktini. Ardından bir gün OS 1 (İşletim Sistemi 1) isimli bir işletim sisteminin etkileyici reklamını görür ve hemen ardından satın alır bilgisayarı için. Sistem, daha önce görülmemiş derecede sofistike bir yapay zeka algoritması vaad eder kullanıcılara. Bilgisayarına bu yeni sistemi kuran Theodore da otonom bir sistem bekler, ama çok daha fazlasını bulacaktır bu yeni sistemde. Film, genel olarak, günlük hayatımızı irdeleyerek ilerliyor. Mesela, sokaklardaki herkes kendini dış dünyaya kapatmış, kulaklıkları yardımıyla bilgisayarları ya da yakınlarıyla konuşuyorlar. Ne kadar huzurlu görünse de insanlar, herkes ilginç bir şekilde yalnız ve içine kapanık, sessiz objeler halindeler. Filmin gerçekçi bir dünya yaratma havası da yok, Theodore' un çalıştığı mektup şirketi dışında başka bir firma ya da herhangi bir iş adamı yok filmde mesela. Öyle ki OS 1' in yapımcılarının dahi film boyunca ismi ya da muhabbeti geçmiyor . Sadece, Theoder Wombly' nin ufak hayatı ve kocaman, yaralı kalbini anlatıyor bizlere. Belki ilginç gelebilir ama, bu filmin can alıcı noktası, insanların birer birer, OS 1' e yani bilgisayarlarına aşık olması. Çoğu saklamaya çalışsa da, filmde OS 1 çıktıktan sonra sokakta görülen insanların çehresi değişiyor, her biri OS 1' lerine aşık olmuş, fakat birbirlerine söyleyemiyorlar. Nedense bir şekilde insanın sadece insana aşık olması gerekiyormuş gibi, herkes saklıyor birbirinden bu durumu. Scarlett Johansson' ın seslendirdiği Samantha da, ki üzerinde oynanmamış sesiyle cuk oturmuş bence bu role, Theodore' un işletim sistemi. Cep telefonuna da yüklediği Samantha ile her yeri gezen Theodore, onunla öylesine eğleniyor ki, aşık olması da kaçınılmaz oluyor elbet bir süre sonunda. Peki bu garip bir durum mu? Dünyayı tek algılama şekli onun etrafına sınırlar çizmek olan biz modern insanlar için elbette garip ki filmdeki karakterler için de öyle. Her biri şaşkın oldukları kadar da mutlular bu durumdan. Çünkü OS 1 bir arkadaş gibi, sadece her insana özel, onunla evrimleşen bir algoritma. Aslında ne kadar mutlu görünse de her biri, konuşmaya ne kadar muhtaç olduklarını anlıyoruz. Bana kalırsa bu insanların OS lere aşık olmalarının sebebi de onlarla konuşabilmeleri. Gerçekten, içlerini dökebilecekleri, garip bir ütopyada sıkışıp kalmış insanın kaygısızca konuşabileceği bir yazılım. Peki ne kadar doğru OS 1' e yazılım demek? Bir şeyin insan olması için bir insan vücuduna, sesine, aklına ve sınırlamalarına mı sahip olması gerekiyor? Belki de sadece insan olmanın hayalini kuran Samantha da aynı şeyleri düşüniyordur. Bir vücuda sahip olmanın onu insan yapacağını. Belki de bu yüzden anlaşamıyoruz, günlük ilişkilerimizde insanları. Tek ihtiyacımız olan konuşmak yerine, homurdanmalar, sinirli hareketler gösteriyoruz sadece. İçimizi neden dökemiyoruz, oysa ne kadar kolay olurdu. Burada da faşizmimiz devreye giriyor işte, sınırlar çizme gereği. Kendimizi merkeze koyuyor, etrafımıza duvarlar örüyoruz. Faşist bir biçimde dünyayı kendimize göre anlamaya, şekillendirmeye çalışıyoruz. Asıl ironi de şu, düzenimize uymayan, aynen bizim gibi yaşayan herkesi de faşist diye adlandırıyoruz, oysa ki insanın faşizmi onu çöküşüne götüren şey değil midir? Beklentiler, boş hayaller, sahte arkadaşlar, birbirimize verdiğimiz değerler, ırkçılık... Hepsi sınırlarımızla ilgili, ufak görünen ama yaşamımızı belirlediğini düşündüğümüz şeyler. Sadece sınırlarımız olduğu için, asla dışına çıkamayacağımızı düşündüğümüz için hala yerimizde sayıyoruz. Büyük üstat Franz Kafka demiş ki; "Odandan çıkman gerekmez, masanda oturmaya devam et ve dinle... Dinleme bile, sadece bekle... Bekleme bile, gerçekten sakin ve yalnız ol. Dünya özgürce sunacaktir kendini sana... Maskesinden sıyrılmak için başka seceneği yok, huşu içinde yuvarlanacaktır ayaklarının dibine... " Oysa biz o kadar çok deniyoruz ki dünyayı anlamaya. Denedikçe de kayboluyoruz sorular içinde, sınırlarımızı çiziyoruz ardından, yarım yamalak cevaplarla, ufacık kafamızın içinden çıkan; "Dünya budur! Evren budur! İnsan budur! Doğa budur! Kadın budur! Erkek budur! Solcu budur! Sağcı budur!" diye haykırıyoruz aptalca. Filmi belki de bu yüzden sevdim, sınırlar neredeyse gözükmüyor çünkü, orada olsalar da transparan bu sınırlar. Kadın ve erkek arasında bir fark yok, insanlar doğayla biraz daha barışık görünüyor, şehirler daha sakin, gece yaşamı da alkol alıp bayılmaktan, tacizlerden ibaret değil. Toparlamak gerekirse, "Her" her bakımdan tasasız, transparan, sıvı bir film. Diğerlerinin aksine gerçekten sorguladığı, anlattığı bir şeyler var -günümüz filmlerinde zor bulunan bir şey- ki bu da bir bakıma eşsiz kılıyor bu filmi benim gözümde. Biz daha kadın-erkek eşitliğini tartışırken, sentetik- insan ilişkilerini irdeleyen film, gelecekte dahi bize bir şeyler öğretebilecek derecede iyi düşünülmüş. Filmin dertsiz olması da eşsiz bir durum -izlerseniz anlarsınız-. Sonuç olarak, yağmurlu bir günde, pencerenin önünde oturup sınırlar çizmek yerine, çekin pijamaları ve sadece izleyin. Kafka'nın dediği gibi olur belki de; "... Maskesinden sıyrılmak için başka seceneği yok, huşu içinde yuvarlanacaktır ayaklarının dibine..."