BENİM YERİMDE OLSAN

Günün herhangi bir saatinde televizyonu açıp haberlere bir göz atmak istediğinizde karşılaşacağınız şey büyük ihtimalle bir kadın cinayeti, hayvanlara işkence eden insan figürleri, veya cinsel tercihi yüzünden dayak yiyen birisinin haberi olacaktır. Düşünüyorum da, teknolojinin ve eğitim olanaklarının neredeyse maksimum seviyede olduğu bir çağda, bu tarz kötü olayların yaşanması oldukça şaşırtıcı. Bir kadın, fiziksel olarak kocasından daha zayıf olduğu için dövülmeyi hak ediyor mu? Ya da bir sokak hayvanını düşünün. Ne suçu olabilir? En fazla havlar, miyavlar. Dövülmeyi hak edecek ne yapmış olabilir? Elbette hiçbir şey yapmış olamaz. Bir düşünelim. Karşımızdakileri anlama kabiliyetimiz yeterince güçlü olsaydı, günümüzde bu sorunların kaç tanesi yaşanıyor olurdu? Eğer hayvanlar insanlar gibi konuşabilselerdi, hiçbir insan gidip bir hayvanın evini yıkmaya, ya da o hayvana tekme atmaya cesaret edemezdi. Hayvanları konuşturmayı başaramayacağımıza göre farklı bir şeyler denemeliyiz. Mesela empati yapmak. Evet evet, anahtar sözcüğümüz bu: "empati". Sonucunu düşünmeksizin etrafına şiddet uygulayan ve kötülükler yapmayı normal görenleri "insan figürü" olarak tanımlamak istiyorum. Bu figürler, karşılarındaki kişilerin ne düşüneceğini ve ne hissedeceğini asla düşünmezler ve dahası, ters bir karşılık almadıkça da kötülüklerini yapmaya devam ederler. Farkında değildirler ki, herkes her zaman ses çıkarmak için uygun ortamı bulamaz. Mesela ülkemizde kocası tarafından şiddete maruz kalan bir kadını ele alalım. Bu kadın nasıl kocasına ters bir şey söyleyebilir ki? Söylemeye kalksa sonucunun daha kötü olacağını bilir; çünkü kocası ona sürekli "beni birine şikayet edersen seni öldürürüm." gibi tehditler savurarak şiddetine devam eder. Hayır zaten bu kadın kocasını polise şikayet etse ne olacak? Ülkemizde çocuk tecavüzcüleri bile iyi halden serbest bırakılırken kadınımız gidip kocasını şikayet etse ve polis kocasını tutuklasa büyük ihtimalle bu insan figürü bir sonraki gün iyi halden serbest bırakılıp evine dönecek ve tehdidini gerçekleştirecek. Bu durumda mağdur kadınımız ölüm ve dayak yiyerek yaşamak arasında bir seçim yapmak durumunda kalır. Şikayet edip ölümü seçenler üçüncü sayfa haberlerine konu olup toplumun dilinde bir iki günlüğüne slogan olarak kalır; şiddet altında yaşamı seçenler ise hiçbirimizin haberi dahi olmadan yaşamlarını sürdürür. Sorunumuzun çözümü, bu insan figürlerine üst düzey ağırlaştırılmış cezalar vermek de değil aslında; çözümümüz empati yeteneğini toplumun her bir ferdine aşılayabilmek. Her insan yaptığı davranışın sonuçlarından sorumludur. Bu sorumluluğun farkında olmak için, Zülfü Livaneli'nin Konstantiniyye Otel kitabındaki gibi ölülerin ve hayvanların başlarına gelen kötü olayları bize anlatmalarını bekleyemeyiz. Altımızda çalışan bir işçiye kötü davrandığımızda onu zor durumda bırakacağımızı, ya da bir sokak hayvanına tekme attığımızda onun psikolojisini belki de ömür boyu bozacağımızı öngörmemiz gerekir. "Ben onun yerinde olsaydım, aynısının bana yapılmasını ister miydim?" sorusunu ezber bir bilgiden daha çok bir hayat felsefesi olarak görmemiz ve davranışlarımızı bilinçsiz yeterlilik seviyesinde bu felsefeye göre şekillendirmemiz gereklidir. Diğer türlü ne davranışlarımızla etrafımızdakileri mutlu edebiliriz; ne de etrafımızdakilerden bizi mutlu edecek davranışlarda bulunmalarını bekleyebiliriz. Geçtiğimiz ay trafikte bir "maganda" arabasını arabamın önüne çekip bana, kendi koyduğu kurallarını çiğnediğim için sopalı bir saldırıda bulunmak istedi. Trafiği bir anda kestiği için de trafikteki bazı arabalar birbirlerine çarptı ve adeta bir kaos ortamı oluştu. Haftalardır düşünüyorum; acaba o maganda, kendinden onlarca yaş küçük birine sopa kaldırdığı için bir pişmanlık duyuyor mudur? Acaba benim o korku dolu gözlerime ve yarattığı kaosa, insanlara vermiş olduğu zarara baktığında kendini sorguluyor mudur? Pek sanmıyorum. Bu tarz çirkin olayların yaşanmasının önüne geçebilmek için toplumu empati konusunda eğitmeliyiz. Ayrıca birini susturma gücüne sahip olmanın, o kişiyi susturup istediğimizi yaptırmak konusunda özgür olduğumuz anlamına gelmediğini insanlara öğretmeliyiz. Son olarak şu da bilinmelidir ki empati kurmaktan yoksun bir millet, her ne kadar teknolojide ve bilimde ileri gitse de, sosyal yapıyı yerine oturtamayacağından, hiçbir zaman refah düzeyi yüksek toplumlar içerisinde bulunamayacaktır.