Orhan Kemal... Toplumcu gerçekçi, devrinin aynası, yazılarıyla bizi büyüleyen büyük üstat. Toplumun içinden çıkmış, halkla beraber acı çekmiş, halkla beraber büyümüş bir yazarımız. Hemen hemen hepimizin roman ve öyküleriyle tanıdığı Orhan Kemal, aynı zamanda Büyük Bekçi Murtaza'nın da yaratıcısı. Murtaza ki ne Murtaza! Okuyan hepimizi fabrika nemine boğan, kah güldüren kah düşündüren kara mizah. Kitabın kapağını kapattığımızda kulağımızda çınlayan "Almışım amirlerimden terbiye, görmüşüm kurs!" repliğinin sahibi Bekçi Murtaza'yı anlatır bu başyapıt. Ülke genelinde binlerce satmış, halen yeni baskıları yapılan, Orhan Kemal'in ibaresiyle ilk başta uzun hikaye olan ama uğraşlarla romana dönen bir eser. Murtaza hayattan ilginç beklentileri olan, dayısının kahramanlık hikayelerinden etkilenip dayısı gibi olmaya çalışan ama şartlar el vermediği için elinden gelenin en iyisini yaparak bekçi olan bir kişi. Bekçilik görevini bir vatan görevi olarak gördüğü için kıdemli bir asker gibi davranır ömrü boyunca. Kendi iyi niyetince ülkeyi ileriye götürecek tek şeyin disiplin olduğunu düşünür. Bu düşüncenin getirisi sonucunda insanlara emretmeye, onları disiplin altına almayı düşünür. Bu baskıcı tutumundan dolayıdır ki kimse sevmez Murtaza'yı, karısı ve çocukları bile. Murtaza ise sevgisini ve umudunu küçük oğlu Hasan'a verir. Büyük oğlu Hasan'ın onda yarattığı hayal kırıklığını küçük Hasan'ın gidereceğine inanır. Bununla birlikte küçük Hasan babasının ona karşı sevgisini kullanmaktan ileri gitmeyerek, babasını hoş sözlerle kandırıp gerçekte bambaşka bir kişilikle hareket eder. Kitap boyunca katı bir aile babası olarak görülen Murtaza'nın aslında ailesine karşı bir şevkat hissi vardır ama Murtaza disiplinci yapısından taviz verip de bunu gösteremez. Bu disiplinci tutumdan dolayı kızının ölümüne neden olur istemsizce ama kızı ölmeden önce sarfettiği çabadan, parasının son kuruşuna kadar kızı için harcamasından nasıl bir aile babası olduğunu anlayabiliriz. Murtaza her ne kadar Balkan göçmeni olsa da bu özelliğiyle bir Anadolu erkeğini çağrıştırır bize. Murtaza tip olarak tam görevini yansıtır. Geniş omuzları ve gövdesi, sürekli çatık kaşları ve pos bıyığıyla klasik bir bekçi imajı canlandırır zihnimizde. Bu sert duran mizacından dolayıdır ki insanlar şaşırmaz zaten Murtaza'nın karakterine. Bunun birlikte sertliği içinden gelmez Murtaza'nın. İdealleri ve görevi yüzünden böyle görünmek zorundadır. Zira her ne kadar dışarıdan sert, gözü pek gibi görülse de Azgın üzerine yürüdüğündeki tavrı bize Murtaza'nın aslında çok da cesur bir karakter olmadığını gösterir. Murtaza'nın davranışları insanlara örnek teşkil eden davranışlar olarak görülse de aslında kurallara bu denli bağlı olmanın kötü sonuçlarını rahatlıkla görebiliyoruz. Kurallara uymanın her zaman mutluluk getirmeyeceğini, aksine insanı toplumdan uzaklaştıracağını gözler önüne seriyor Murtaza. Paraya tamah etmeyen kişiliği Murtaza'yı onurlu biri kılarken aynı zamanda ondan çok şeyler götürüyor. Göç ettikten sonra diğer hemşerileri gibi mal, mülk peşinde olsa belki annesini parasızlıktan kurtarabilecek belki de kızı bir fabrika köşesinde çalışmak zorunda kalmayıp daha uzun yaşayabilecekti. Kitap bitince insanı ikileme sürükleyen bir nokta bu. Paraya tamah edip onurundan kaybetmek mi daha iyi, yoksa paraya önem vermeyip onurlu bir şekilde yaşamak mı? Elbette ki cevabı kişiden kişiye göre değişir ama Murtaza'nın karşılaştığı üzücü olaylar bizi biraz da paradan yana düşünmeye itiyor. Dönemin siyasi çekişmelerini görebildiğimiz kitapta aslında siyasetin ne gibi kötü amaçlara hizmet edebileceğini farkediyoruz. Uzun uğraşlar sonucunda fen müdürünün aklına bir türlü giremeyen işçiler, siyasi farklılıkları kullanarak fen müdürünün Murtaza'ya karşı düşüncelerinin değişmesine neden oluyorlar. Halbuki Murtaza bir partiyi ya da düşünce akımını savunmuyor, Murtaza sadece kendisinin üstü olarak gördüğü insanları destekliyor. Bununla birlikte sırf kendine rant sağlamak için Murtaza'ya karşı isyan başlatan Nuh'un halkın gözünde nasıl büyüdüğünü şaşkınlıkla görüyor ve aslında politikada başarılı olan insanların halkı en iyi kışkırtan insanlar olduğunu fark ediyoruz kitapta. Aslında onurlu olmanın siyasette pek önem ifade etmediğini, önemli olan şeyin kitlelere duymak istediklerini söylemek olduğunu gerçekçi bir kurguyla yüzümüze vuruyor Orhan Kemal. Sonuç olarak "Murtaza" dönemini başarılı bir şekilde yansıtan, yeri geldiğinde derin derin düşündüren, yeri geldiğinde gerçekçi şiveleriyle okuru kendi içine çeken bir Türk roman klasiğidir. Yayımlanmasının üzerinden 62 yıl geçmiş olmasına rağmen hala içinde günümüz gerçekleriyle karşılaşabileceğimiz roman, kahramanı Murtaza üzerinden toplum eleştirisi yapan Orhan Kemal'in nadide bir eseridir.