Disconnectus Erectus

Çok eski zamanlarda yaşamış ortak atamız... Paleontologlar bulamayacak fosilini; antropologlar sanık sandalyesine oturtamayacaklar onu, suçlayamayacağız doğadan ve kendi atalarından intikamını almak istercesine istercesine genlerini bize bulaştırmış bu zavallı büyük büyük dedemizi. Evrim biyologları sevinç ve gururla gösteremeyecekler yaradılışçılara 'İşte, sorup durduğunuz kayıp halka budur!' diye. Yine de hepimiz tanırız onu, biliriz. Biliriz de hem korkarız hem de utanırız ondan; saklamak isteriz onun bizdeki eğreti mirasını, en mahrem parçamız en büyük günahımız gibi. Örtüler sereriz üstüne, yetmez, çelik kasalarda saklarız. Biliriz ki o sözü edilmemesi gerekendir. Türk romanının bu asi kalemi bozuyor gizli akdi, yırtıp atıyor bütün örtülerini ve kırıyor çelik kasalarının kilitlerini Pandora'nın kutusunu açarcasına. İrkiliyoruz eserin ismini görür görmez, biliyoruz çünkü kimdir bu 'canavar'. İşinde tutunamayanlar, yabancı memlekette tutunamayanlar... Yaklaşıyoruz mayınlı araziye ve işte karşımıza çıkıveriyor hayata tutunamayanlar. Yaşam nehrinin azgın sel sularında bir karınca gibi sürüklenenler, zaman rüzgarında sonbahar yaprakları misali savrulanlar, kısaca tutunamayanlar. İki 'Tutunamayan' Adam Kitabın ölümünün yasını tuttuğu Selim bu 'pençeleri bilhassa zayıf' canlı türünün çok özgün bir toplum, coğrafya ve zaman tarafından şekillendirilmiş, kendine özgü nitelikler kazanmış genetik havuzu. Yüzlerce yıl 'tutunamayan' bir milletin son bir gayretle hayata tutunduğu ama uçurumdan çıkabilmek için ikinci bir dalı bulamadığı, kah hayali kah köhne dallara doğru yaptığı başarısız tutunma hamlelerinin hayal kırıklıkları neticesinde o ilk bayram günlerinin ümitvarlığından eser kalmamış döneminde bilinç çağına ulaşmış evladı. 'Övündüğümüz ve güvendiğimiz' bir milli kahraman değil, toplum tarafından örnek alınması gereken bir şahsiyet de değil, olsa olsa istenmeyen bir evlat. Kimsenin görmek ve duymak istemediği bir canavar, içimizde yaşar. Uzun uzadıya anlatmaya gerek yok, tanıyoruz onu: ben, sen, biz ve siz. Biraz da tarihimiz: Atatürk, Namık Kemal, 2. Abdülhamit ve biraz da dünya tarihi: Hitler, Nazi, Marx; biraz modernizm: bilim, sanat, batı medeniyeti ve biraz da hayal ve sanrılamız: Orta Asya'da unutulan üstün uygarlık, Osmanlı'nın yedi cihana hükmedişi... Turgut bu canavarın hastalığından kendisini koruyamayan bir mühendis, cumhuriyet döneminin yapay burjuvası. Yine de haksızlık etmemeli çünkü o gerçek bir milli kahraman, kahraman değilse bile milliliği tartışılmaz. Aslında tartışılamaz, utanılır çünkü bu biçimsiz eserden. Muasır medeniyetler seviyesinin üstüne bizi taşıyacak vasıtalardan birisi de bu 1muydu? Bilimden, sanattan anlaması beklenen aydın bu kaba saba adam mı olacaktı? Olamazdı ve olamadı, Turgut da sonunda tutunamayanlar kervanına katılmaya mecburdu. Kendisini basit zevklerden ve klişelerden ibaret yaşantısında Connectus Erectus zannetse de dik arazide, yokuşta hiç tutunamadı ve bize nasıl Selim olunduğunu, Selimleşme serüvenini adeta kendisini feda ederek gösterdi. Belki de nasıl kendisi Selimlik'i öğrendiyse bize de Turgutluk'u öğretmek istedi. Kim bilir belki düşerken tutunamayanların beyhude çırpınışlarına tanıklık etti ve onları bu ıstıraptan kurtulmaya, özgürce uçmaya davet etti. Bilemiyoruz, belki de bize tutunmayı öğretmek istedi. Bir mühendise yakışır şekilde olmayana ergi yöntemini kullanarak bize tutunamayan olmanın fenalığını ispatlayarak tutunmayı öğretmek istedi. Ne yazık ki bilinmeze doğru giden trenin camından bize el salladığından beri sorularımız cevapsız kaldı. Tutunamayan Bir Kitap Yalnız bu iki tutunamayanı değil 'Tutunamayanlar'ı da tam olarak anlayabilmek mümkün değil. Nasıl canlılar aleminde tutunamayan insansıları 'Disconnectus Erectus' diye adlandırdıysak bu romanı da kitaplar aleminde tutunamayan bir tür olarak adlandırmak gerekir. Kitabın senelerce dikkate alınmamış, değerinin bilinmemiş olması bile bu benzeşim için yeterli kanıt olmaktadır. Turgut'un Selim'in ölümüyle dostunu merak etmesi, öncesinde onu unutması ve sonrasında defterlerini ve notlarını karıştırmasıyla onun büyüsüne kapılmasıyla bu başyapıtın senelerce gözden ırak tutulmaya çalışıldıktan sonra Oğuz Atay'ın ölümüyle bizi rüyalı sayfalarına çekmesi arasındaki trajik benzerlik tutunamayanların kaderini yansıtmaktadır. 2