SERBEST 3

Hukuk Yanılabilir mi? Hak ve hukuk nedir? İnsanların temel hakları nelerdir? Neler suçtur ya da suç diye bir şey var mıdır? Adalet kime tecelli eder? İdam cezası nasıl kabul edilebilir? Oyun biterken sahnede hızla geçen fotoğraflarla birlikte benim zihnimden de bu sorular geçti. Ben hukuk ve adaletin değişmez yargılarını anlatan bir oyun beklerken, karşıma adaletin yanılabileceğini savunan, hukuk kavramlarının kişiden kişiye değiştiğini anlatan ve en önemlisi insan haklarını topluma ve döneme göre irdeleyen bir oyun çıktı. "Savunma" beni öyle bir etki altına aldı ki, oyunun sonunda kendimi bitmesin diye yalvarırken buldum. Bu yüzden Hakan Gerçek'in inanılmaz performansıyla izlediğim bu oyunun beni hayal kırıklığına uğratan tek yanı iki perde olmasıydı. Ben, bu performansı daha uzun süre izlemek istedim. Oyunun, izleyiciyi ve beni bu kadar başarılı bir şekilde etkisi altına almasının nedenlerinden ilki kesinlikle oyuncu seçimiydi. Tiyatronun dev sanatçılarından, merhum Müşfik Kenter'in oyunculuğuyla bu tiyatroyu izleyememiş olsam da Hakan Gerçek'in oynayış tarzı çok hoşuma gitti. Gerçek, gerek sesiyle gerekse tonlamalarıyla tüm salona kendini ulaştırmayı başardı. Duygu geçişlerinin ve değişimlerinin üstünden ustalıkla kalktı. Adeta Avukat Clarence Darrow, onun vücudunda yeniden hayat buldu ve bize hikayesini anlattı. Oyunu beğenmemin ikinci sebebi ise oyunun içeriği ve bana kattıklarıydı. Oyun metni, Darrow'un avukatlığını yaptığı idam davalarının üzerinden ilerledi. Davaların her biri bize hukuk kavramlarını sorgulatmaya yönelikti. Oyun boyunca, toplumsal değerler ve bu değerlerin adalete nasıl yansıyabileceği incelendi. Davaların çoğu güçlü insanların, kendilerine engel olarak gördüğü zayıf insanları toplumsal değerler üzerinden manipüle etmesiyle ilerliyordu. Oyun burada bize Avukat Clarence Darrow'un savunduğu davalarda hep güçsüzün ya da hakkı yenen insanların yanında olduğunu apaçık gösteriyordu. Siyahiler, işçiler, öğretmenler ve niceleri... Darrow bu davalarda sadece düzenin çarpıklığını değil, aynı zamanda önyargıları da yenmeye çalışıyordu. Hatta oyunun bir bölümünde, Darrow'un baktığı ilginç bir davadan bahsedildi. Bu davada Darrow üstün bir başarı göstererek, önyargıları yenmiş ve on bir jüri üyesinin idamını istediği bir sanığı, idam koltuğundan kurtarmayı başarmıştı. Burada benim aklıma hafızalarda yer eden, ünlü "12 Öfkeli Adam" filmi geldi. Bu filmde de bir jüri üyesinin, masum birinin hakkını on bir jüri üyesine karşı koruması anlatılıyordu. Daha sonra bu filmle, oyun arasında birçok bağlantı kurdum. Öncelikle, oyun da film de tek bir dekor üzerinden götürülmüştü. Böylece konuşmalara ve başrollere odaklanmamız kolaylaşmıştı. Başroldeki iki adam da haksızlıklara boyun eğmeyen güçlü insanlardı ve ikisi de önyargılarla savaşmaya çalışıyordu. Son olarak, oyun da film de adaletin karanlık tarafına ışık tutuyordu ve bu yüzden yer yer karanlık bir atmosfer kullanmaktan çekinmiyorlardı. "Savunma"nın bana en ilginç gelen özelliği ise günümüz teknolojisini kullanmasıydı. Dekorda sırayla dizili üç ekran kullanılmıştı. Bu ekranlardan davalarla birlikte davacılar, sanıklar ve savcılar geçti. Ekranlardan biri kimi zaman Darrow'un sevgilisi, kimi zaman en yakın dostu ve kimi zaman da can düşmanı oldu. Hakan Gerçek'in ekranı oradan oraya savuruşunu izlemek bana daha önce hiçbir tiyatroda yaşamadığım ayrı bir zevk verdi. Ekranların işlevi sadece bununla da kalmadı. Darrow bir yandan davalarını anlatırken, seyirciler de ekranlardan olayın gerçek kahramanlarını görme fırsatı buldu. Kendi kendime "Teknolojinin sanata uyarlanması hiç de zor değilmiş." diye düşündüm. İşte bana "Savunma"dan kalan bunlardı. Oyun bittiğinde derin düşüncelere daldım. Biz dönemin sadece bir yüzünü görmüştük: Clarence Darrow'un kurtarabildiği insanları. Peki, kurtarılamayan yüzlerce insana ne olmuştu? Yüzlerce insanın temel hak kabul ettiğimiz yaşama hakkına ne olmuştu? O insanlar bizden daha az insanlar mıydı? Bir yüzyılda hak sayılan, diğer yüzyılda suç olabilir miydi? Ve belki de en önemli soru şuydu: Hukuk yanılabilir miydi?