Kitaplardaki İstanbul

Hepimizi hayran bırakır İstanbul. Moda sahiliyle, Bebek'teki kafeleriyle, insana huzur veren boğazıyla, Çamlıca tepesinde içilen çayıyla, Mısır Çarşısı'ndaki onlarca çeşit çerez ve baharatların lezzetiyle, tarih kokan Sultan Ahmet Meydanı'yla, İstiklal Caddesi'ndeki kalabalığıyla her göreni cezbeder ve farklı duygular uyandırır. Şehirden ayrılanları aklında Eminönü'nde tekrar balık yesem, Topkapı Sarayı'nı tekrar gezsem, Boğaz'da tekrar gemi turu yapsam keşkeleriyle yollar İstanbul. Ayrılmanızın üzerinden aylar geçse bile etkisi hala kalır üzerinizde ve ilk fırsatta tekrar gitmeyi kollarsınız. Herkes doğduğu büyüdüğü memleketin topraklarına bağlıdır derinden ama hepsi der İstanbul bir başkadır diye. Bunu tek bu ülkenin vatandaşı değil, dünyanın dört bir yanından İstanbul'u görme şansına erişen her vatandaş söyler. Çünkü herkesin ayrı anıları kalır orada, herkes farklı dertlerini gömer Boğazın sularına, rüzgarına. Rahatlarsınız işte. Seni kendi tarihi, gizemli sokaklarında sürüklerken bir anlık da olsa unutursun dünyada olduğunu. İnsana farklı yörelere hitap eden lezzetli yemeklerden, tiyatro, sinema gibi kültürel aktivitelere kadar her türlü imkanı sunan bu şehirde kendinizi tazelenmiş, mutlu bir rüyadaymış gibi hissedersiniz. Bu güzel duygular barındıran İstanbul'un içinde yatan bir de tarihi var ki bence çok daha etkileyici. Tarih boyunca bir sürü kültürü ve devleti barındırmış olan bu şehir hepsinden izler taşımakta ve geçtiğiniz her köşesinden size o zamanları anlatmaktadır adeta. Şairleri, yazarları, gazetecileri etkileyen bu tarihi dokusuyla İstanbul her birinin eserlerinde farklı açılardan bahsi edilmiştir. Ortada devasa bir tarih birikiminin getirdiği binalar, yapılar, çeşmeler, hanlar, camiiler, saraylar, kiliseler vardır ki yazmakla sonu gelmiyor. Hepsinin farklı bir hikayesi, farklı bir dönemi vardır. Gelip geçen her gazeteci bu hikayeleri ve İstanbul'u yazmıştır makalelerinde. Friedrich Schrader de bunlardan birisidir işte. 1891-1918 yılları arasında İstanbul'da çalışan bu Alman gazeteci de İstanbul'a hayran kalan milyonlardan bir tanesi ve bu şehrin dokusunu oluşturan tarihi eserlerin hikayelerine inen gazetecilerden biridir. İstanbul'un semtlerini ve evliyalarını anlattığı denemelerinin bir araya getirildiği bu kitap özgün bir üslubun yanında romantik bir dil de içermektedir. Öyle ki yazar sadece eserlerin tarihine inmemiş aynı zamanda o dönemi yansıtan karakterlere de az da olsa yer vermiştir. Böylelikle aslında kitaba hikayesel bir atmosfer de katmayı başarmıştır. Benim için bu yanı gezi türündeki bu kitabı daha ilginç kılmış ve okurken tarihe karşı da merak uyandırmıştır. Onun yazılarında konu edindiği İstanbul şimdikinden ne kadar farklı ve etkileyicidir aslında. Çünkü günümüzde bu kalabalıklaşmış, kozmopolit şehir zamane yazarları tarafından bile bir masal diyarı edasıyla resmedilir. Akademik metinler dışında hiçbir yerde kirliliğinden, trafiğinden bahsedildiğini hatırlamam ben. Bu açıdan günümüzde İstanbul'un anlatıldığı eserleri gerçekçilikten uzak bulurum ve gözümde kitabın değeri azalır. Ancak aynı durum elbette Friedrich Schrader için geçerli değil çünkü o şanslıdır ki İstanbul'un sanayileşmemiş zamanlarına rastlamıştır. Kitabı okurken o zaman ki İstanbul canlandı gözümde ve şimdiye ne kadar değiştiğini düşündüm. Günümüzdeki İstanbul'da eski İstanbul'dan sadece izler bulunmakta olup şehrin yapısı yüz yıl öncesine göre büyük değişiklik göstermektedir. Bu değişiklik bizlere artan sağlık sorunları ve ruhsal bozukluklar sunmaktadır. Geniş ahşap evler yerine yaşadığımız küçük beton daireler bizleri hayattan soyutlamakta, komşuluk ve arkadaşlık ilişkilerini zayıflatmaktadır. Şehrin önceki zamanlarına göre daha kirli bir çevreye sahip olması ve yeşil alanlarının hızla azalması hayatı ikamet edenleri için daha yaşanamaz kılmaktadır. Yaşayan insanları trafiğe hapseden bu şehirde onu halen çekinebilir kılan tek şey tarihe tanıklık etmiş yapılardır. Yüzyıl sonra da olsa böyle bir kitabı edebiyata kazandırmak hem İstanbul'un semtlerine ve türbelerine ilgisi olan kişilere hem de şehri gezip görmek isteyenlere güzel bir bilgi kaynağı olmuştur. Ben dilerdim ki keşke hala eski İstanbul'u yaşatabilmiş olsaydık. Ancak ne var ki artan nüfusu ve modern dünyanın sanayileşme yarışı buna imkan tanımamıştır. İstanbul da bu yarıştan nasibini almış bulunarak plazalar, fabrikalar ve daha birçok betonlaşmış yapılarıyla eski özgünlüğünü çokça yitirmiştir. Bende eski İstanbul'un sakin ve hayat dolu ruhunu uyandıran bu kitabın bitişinde kendime şu soruyu sormadan edemiyorum. Acaba yazar bugünkü İstanbul'u görseydi de İstanbul'a aynı hayranlığı duyar mıydı? Schrader, Friedrich. İstanbul. Remzi Kitabevi, Haziran 2015. 1. Basım