Şiir Sokakta

Geçenlerde Robert Montgomery'nin sergisine gittim. Montgomery 1972 doğumlu, İskoç asıllı bir Birleşik Krallık vatandaşı ve Londra'da yaşamakta. Sokaktaki Harfler isimli sergisi aynı zamanda Türkiye'de ilk kez İstanbul 74'te ve ardından Ankara Cer Modern'de sergilendi. Ankara'daki sergi hala devam etmekte. Ben iki galerideki sergiyi de gezme fırsatını yakaladım. İstanbul ve Ankara'daki sergiler aynı eserleri içerseler de mekanlar birbirlerinden çok bağımsız oldukları için etkileri farklıydı ve zorunlu olarak kurulumu mekanlarla da bağdaştırarak inceledim. Montgomery'nin sergisinden önce bir plastik sanatlar öğrencisi olmamdan dolayı atölye hocam Agnieszka Srokosz ile bir projeye başladık. Resim dalında çalışan Srokosz hocam benden bir dönem boyunca yazıyla çalışmamı istedi. Sanat öğrencisi olmaya hazırlandığım dönemde resimde kesinlikle yazı olmayacağını öğrenmiş olsam da bu yeni proje oldukça ilgimi çekti ve araştırmam için verdiği isimler arasında Montgomery ve Holtzer gibi sanatçılar da vardı. Türkiye'den bütünüyle yazıyla çalışan sanatçı örneklerimiz bildiğim kadarıyla yok. Grafik tasarımdan çok ayrı duran yazıyı kendi başına bir sanat eseri olarak kullanmak durumu, plastik sanatlar alanında çalışan sanatçılar arasında yakın bir zamanda daha da yaygın olacağa benziyor çünkü bildiğimiz gibi twitter ve benzeri sosyal medya araçları son yıllarda bir patlama yaptı ve insanların bir şekilde kendilerini eşit bir platformda ifade etme özgürlüklerini elde ettiler. Atölyede yazı çalıştığım dönemde kendi deneyimlerimle söyleyebilirim ki aslında yazıyı yüksek bir mesaj kaygısıyla sergileyebiliyor olmak oldukça cesur bir tavır ve o mesajı uygun bir görsel dille (görsel sanatların da aynı edebiyat gibi okunabilir bir dili var) aktarabilmek biraz zor. Dönem sonlarında projelerimizin alt metin çalışmalarını paylaştığımız bir nevi final sergilerinde hocaların özellikle yazılı çalışmalara çok fazla takılıp beni ter içinde bıraktıklarını hatırlıyorum. Sanatçı bire bir verdiği röportajlarda aslında sadece ışıklı reklam tabelaları görünümünde çalışmadığını, birbirinden çok farklı işler yaptığını, zaman zaman fotoğraf çektiğini, resim yaptığını ve bazen de yontarak heykel yaptığını belirtmiş. Sokaktaki Harfler'de genel olarak bir panelin üzerine döşenmiş ampullerle çeşitli dizeler gösteriliyor. Bazı eserler de sanatçıyı araştırdığımızda pek karşımıza çıkmayan ahşap oyma işleri. Sanatçı aslında reklam panoları görünümündeki eserleriyle ünlü oldu. Hatta öyle ki sokaktaki reklam panolarına (billboard) siyah zemin üzerine beyaz harflerle yazdığı şiirleri var. Sokak sanatı deyince herkesin aklına ilk olarak graffiti gelse de sanatçı yazılarını daha temiz duran yazı tiplerini kullanarak ve renklerini de sadeleştirerek sokak sanatına başka bir boyut kazandırmış. Türkiye'deki sergilerde bu tarz işlere yakın olan ama bunlardan da farklı olanları görebiliyoruz. İstanbul 74 Galeri, yapısı itibariyle oldukça yüksek tavanlı ve içerisinde oymalı çerçeveleri, klasik kapı kirişlerini barındıran bir bina. Montgomery'nin eserlerindeki yazı tipleri oldukça karışık. Temiz ve modern durmalarının yanında yazı tiplerini kendi çizen Montgomery, orta çağ sanatçılarından tutun da metal müzik albümlerindeki yazı karakterlerine kadar geniş bir çerçevede çalıştığını söylüyor. Bu yazıları genel olarak bir modern sanat galerisinde görmeyi hayal ediyorsunuz. Duvarları dümdüz beyaz olan sanat galerilerinden bahsediyorum. Klasik olandan iz olmayan bir yapıdan ya da kestirme olarak İngiltere'deki Beyaz Küp'ten... (Bütün çağdaş sanat galerileri hemen hemen aynı yapıyı kullanıyorlar.) İstanbul 74 Galeri tam olarak bu anlattıklarımın tam tersi bir görüntüde. İçeri girdiğimde bu galeride tamamen çağdaş sanat estetiğinin aksine klasik eserler görmem gerektiği hissi canlandı. Belki benim gibi düşünmeyenler de olabilir. Bazen mekanların sanat eserleriyle olan tezat durumu da insanları cezbedebiliyor lakin Ankara Cer Modern Sanatlar Merkezi'ndeki sergi tam anlamıyla istediğim gibiydi. Cer Modern'in mimarisi de çok ilginç. Türkiye ile yaşıt bir tren bakım ve onarım binasını yıllar sonra restore ederek modernleştirdiler ve ortaya çok anlamlı bir yapı çıktı. Zemin ve tavan arasında oldukça büyük bir fark var. Tavanda oldukça sert bir üçgenden oluşan ahşap ve metal karışımı eski çatı dururken, duvarlar dış cephedeki orijinal taş örmeden bağımsız olarak dümdüz ve bembeyazlar ki bu tam da çağdaş sanatın sergilenmesine ihtiyaç duyduğu düz zemin. "Bütün isimler, reklam panolarından ve tiyatrolardan ve iskelelerden ve dergilerden ve anıtlardan silinecek" Mekanların farklılıklarını geçecek olursam sanatçının işlerini kesin olarak sokak sanatı diye adlandıramasam da çağdaş sanatın şiirsel tarafını sokak sanatıyla birleştirmeye çalışmış olduğunu söyleyebilirim. Söylemek istediğim şey panoların göz alıcılığı tam olarak verdikleri mesajlar olmasa da belki de sadece ışıkların sönüp yanmalarıydı çünkü sokak sanatçılarının genel anlamda nezih bir ortamda sergilenme gibi bir kaygıları yoktur. Sanatçı her ne kadar röportajlarında ünlü sokak sanatçısı Banksy'den onu ne kadar sevdiği hakkında bahsetse ve onunla aynı tarafta olduğunu belirtse de bir izleyici olarak Montgomery'nin işlerinin Banksy'ninkilerle uzaktan bile ilgileri olmadığını söyleyebilirim. "Ne zaman güneşin bir binanın penceresinden yansıdığını görürseniz, o bir melektir." Sanatçı şiirlerin gücünün son dönemdeki sosyal medya kullanım artışının ve insanların aslında şiiri ne kadar sevmelerinden kaynaklı olduğundan da bahsediyor ve esin kaynağının büyük bir kısmının da İstanbul'dan aldığını söylüyor. Gezi hareketinden de beslenen sanatçı, ilerleyen zamanda kurulmak üzere şehre dev bir pano tasarladığını belirtmiş. Ben kişisel olarak görsel sanatın dilin kısıtlayıcı özelliğine sıkışmaması gerektiğini düşünüyorum. Edebiyat kitaplarda güzel ve farklı dillerde yazılan şeyler uzman çevirmenlerce hazırlanmalı. Sanatçı her ne kadar şiirlerini parlatıp göz alıcı bir şekilde sokağa taşıdığını söylese de, bence bir şekilde reklam panosu özellikleriyle sergilenmeye devam ediyorlar ve bu sanki bir şekilde sadece sanatçının bir reklamı. Her şeye rağmen sergi görülmeye değer. Yazılar ve ışıklar seyircinin içini açıyor.