Kuyucaklı Kadın

Yusuf'un bize anlatacağı çok şey var, metanet, duygu yoksunluğu, değerler, eğilimler ve dahası. Fakat bunların hepsini incelemek hem benim haddime değil, hem de romanın yüzden ben ismi söylenmemiş ama orada olduğunu kendisinden daha uzun sürer. Bu bildiğimiz, olaylarda aktif bir etkisi olmadığını düşündüğümüz ama aslında birçok şeyi şekillendiren bir algıdan bahsedeceğim: "kadın algısı". Hani köklü ve ahlakı ile ün salmış ailelerin "yaramaz" çocukları olur, kimsenin sormadığı soruları sorar, kimsenin cesaret edemediği şeylere kalkışır ve ailesi onu baskı altına almaya çalıştıkça aksine zorlar, "Bu çocuk neden böyle oldu anlayamadık!" dedirtir ya; Sabahattin Ali, aynı o çocuk gibi sorular lu kültürüne. "Peki ya kadın?" diyor, "Evlilikte, ailede, toplumda 'kadının' yöneltiyor Anado yeri neresi?" Henüz kitabın ilk sayfalarında karşılıyor bizi anlatıcının evlilik kurumuna bakış açısı: "Bizim küçük Anadolu şehirlerimizde de bu müzmin evlenme hastalığı hüküm sü rmektedir. En kuvvetliler bile bir iki sene sonra bu amansız mikroptan yakalarını kurtaramazlar ve kör gibi, önlerine ilk çıkanla evleniverirler." (12) Peki nedir evliliği mikrop yapan? İlk yanıt aynı sayfada gösteriyor kendini: Erkeğin kadını kendisi ile eşit bir insandan çok bir kedi, kuzu gibi evcil başka bir mahluk olarak görmesi (12), ailelerin kızlarının "saçlarına ayırdıkları vakit kadar kafalarının içine vakit ayırmamaları" (13), yanlış çözüm yöntemleri ve toplumun bütün bunları algılama biçimi... Kaymakam bey ile Şahinde Hanımın evliliklerinde bu faktörlerin hepsinin rolü vardı. Sabahattin Ali betimlemelerin içinde okuyucuya açıkça kadının düştüğü durumu gösteriyor ve herkesin "toplumsal gerçekler" olarak kabul ettiklerini eleştirel bir gözle uyor. Sonra anlatıcının bakış açısını bir kenara bırakıyor ve Yusuf'un gözünden yoruml bakıyoruz duruma: "Yusuf bir kadının çenesini bu kadar açabilmesine hayret ediyor, bunlara tahammül eden Kaymakam'a biraz da merhametle bakıyordu." Zira kendi annesiyle babası arasındaki kavgalara kavga demek pek mümkün değildi çünkü annesi "sessizce ağlamaktan fazlasını yapamazdı babasına karşı" (15). Haliyle, üvey kardeşi ile yaptığı evliliğin çok da sorunsuz olması düşünülemezdi. Nitekim Yusuf, ailesinden habersiz alıp götürdüğü, daha sonra da karısı olarak eve geri getirdiği Muazzez'i hiç dinleme gereğinde bulunmadı. Ona günlük sorular dışında soru dahi sormadı, çünkü kadındı nihayetinde, ne kadar büyük sorunları olabilirdi ki? Eve para getirmek için çalışıyor, ona bir şekild e bakabiliyordu, onun bundan fazla neye ihtiyacı vardı? Muazzez iyi gelirli bir aileden gelmiş olabilirdi, ama Yusuf ona sevgisini vermişti, hem de karısıydı artık, kimse ona yan gözle de bakamazdı. Geçinip gitsinlerdi işte. Karısını ölüme götüren kurşun i sabet edene kadar onun isteklerini de sadece düşünmekle yetindi. Karısını çok sevdi belki ama ona hiç saygı duymadı. Zaten evlilikte doğal olan da bu değil miydi? Fakat Muazzez'in duygu ve düşüncelerinin var olduğunu unutan yalnızca Yusuf değildi. Şakir, Yusuf'tan intikam almak için önce Kaymakam Beyi babasına borçlandırıyor, Muazzez'i de bir mal gibi ondan satın almak istiyordu (55), Muazzez'in babasının ölümünden sonra gelen Kaymakam Bey ise Muazzez'i ve annesini kendi zevklerine alet etmek üzere tahsildar olarak şehir dışına gönderiyordu (176). Muazzez ya bir intikam silahıydı ya Yusuf'u da bir haz nesnesi. Her iki durumda da ona insan gözüyle bakılmıyordu. Toplum tarafından da bu durum, zamanında babasının eve geç gelmeleri kadar bile eleştirilmiyordu. Anlatıcımız bütün bunları bir fotoğraf donukluğunda anlatıyor bize, Yusuf'un acılara tepkisizliği gibi, Şahinde Hanım'ın kızını bir nesne gibi istekleri için kullanması gibi, ya da Anadolu insanının o dönemde kadına bakış açısı gibi. Kitap bana şimdiye kadar okuduğum Batı feminizminin otoriter kitaplarından çok daha yoğun bir kadın algısı sağladı.