Eleştirel Düşünme ve Toplum

George Orwell tarafından kaleme alınan Hayvan Çiftliği (Animal Farm), 1945 yılında basılmıştır. Mecazi bir dille yazılan "fabl" tarzındaki bu roman, adından da anlaşılabileceği gibi bir hayvan çiftliğini anlatılıyor. Siyasi benzetmelerle dolu bu kitapta, çiftlikteki domuzlar liderlik özellikleriyle öne çıkıyor. Hayvanlar, insanlara benzetilmiş. Örneğin domuzlar o dönemin liderleriyle eşleştirilmiş düşüncelere sahip. Totaliter rejim karşıtı olan Orwell, diktatör olarak gördüğü Rus lider Stalin'i bu romanda eleştirir. Napolyon adlı domuz romanda Stalin'i temsil etmektedir. Bu kitap her ne kadar bir dönemsel siyasi eleştiri olsa da, insanlar hakkında da evrensel eleştiriler yapar. Ben bu dönem siyasetine takılmadan, Orwell'ın insanlar hakkında yazdıklarına yöneleceğim. Bu kitapta yöneticiler domuz şeklinde, diğer çoğu insan ise koyun şeklinde temsil ediliyor. Bu koyunlar romanın başında 'Dört ayak iyi, iki ayak kötü!' diye slogan atarken romanın sonlarında 'Dört ayak iyi, iki ayak daha iyi!' şeklinde slogan atıyor. Bu koyunlar (insanlar) slogan örneğinde de olduğu gibi onlardan ne düşünmeleri istenilirse onu düşünürler. İsyan ruhları kalmamıştır, hatta hiçbir şeyi eleştirmez, olduğu gibi kabul eder. Orwell'ın insanları koyunlara benzeterek anlatmasının sebebi de aslında bu. İnsanlar da liderlerini yüceltirler, sorgulamazlar ve liderlerinin her dediğini düşünmeden benimserler. Dünya'ya çok açılmadan, ülkemizden örnekler vermek isterim. Örneğin bir siyasi partinin mitingine giden insanları gözlemleyelim. Sahneden uzakta kalan insanların konuşmayı yapanı görmese ve dediğini anlamasa bile, genelde konuşmayı keserek bu konuşmayı elleri acıyana kadar alkışlaması koyunluk değil de nedir? Öndekiler için de durum pek farklı olmazken, bir gün bu konuşmayı yapan insanın fasulyenin faydalarını anlatsa bile alkışlanacağını bilmek beni üzmüyor değil. Belirli kalıplara oturtulmuş partilere oy veriyor insanlar, kişilere veya düşüncelere değil. Siyasetten uzaklaşarak günlük yaşamımızdan da buna birçok örnek verebiliriz. İnsanların koyun gibi birbirini takip ettiğine hemen hemen her gün şahit olabiliyoruz. Burada, başımdan geçen bir olaydan bahsedeyim. Bir sınavda telefonların öğretmen masasına konulması gerekiyordu. Telefonlar karışmaması içinse minik kağıt parçaları konulmuştu, öğrenciler bu kağıtlara sıra numaralarını yazsınlar ve çıkarken kolayca alabilsinler diye. Telefonunu ilk koyan kişi sıra numarası üç olduğu için normal olarak kağıda üç yazdı ve telefonunun üstüne koydu. Art arda insanların kağıda üç yazıp telefonunun üstüne koyması beni güldürdü ve ardından üzdü de. Sonuç olarak masada on dokuz tane üstünde üç yazılı kağıt olan telefon ve benim telefonum vardı. Bu örnekte eleştirel düşünmeden önce insanların normal düşünmeden bile uzaklaştığına şahit olabiliriz. İnsanların bu özelliğini yemek için sıra beklerken bile göstermesini garipsedim haliyle. Örneğin bugün yemekhanede aynı yemeğin olduğu iki sıranın birinde yirmiden fazla kişi sırada beklerken diğer sırada sadece üç kişi vardı. Sıra beklerken bile çoğunluğun peşinden gitmek artık gerçekten bir şeylerin yolunda olmadığını gösteriyor sanırım. Çoğunluk olan yerde insanlar, yeni düşüncelerin zaten diğer insanlar tarafından düşünüldüğünü varsayarak bu yeni düşünceler üzerinde kafa yormuyorlar. Eleştirinin azaldığı bu tarz ortamlarda kabul ettirilmek istenilen, liderlerin karizması ve ellerinde bulundurdukları güçleri sayesinde daha kolay kabul ettiriliyor ve insanlar sömürülüyor. Orwell'ın da bahsettiği aslında bu. Söylediklerimden de anlaşılabileceği gibi zaten tembellik ederek eleştirel düşünmekten kaçan insanların sadece kendilerine değil, bütün topluma zarar verdiklerini anlatıyor bence. Orwell, yetmiş yıl önceki gözlemleriyle insanların bu özelliklerini kitabına yansıtmış. Ben de bugünkü gözlemlerimle insanların hala bu özelliklere sahip olduğunu görüyorum. Umarım bundan yetmiş yıl sonra da birisi çıkıp 'Orwell, Hayvan Çiftliği kitabında bugünün insanını anlatmış' demez.