MACBETH'İN CADILARI

Hayatımıza gerçek anlamda şekil veren nedir? Biz ve bizim isteklerimiz mi, yoksa bizden bağımsız bir şekilde çevremizde olup biten olaylar mı? Bu sene içerisinde izlediğim William Shakespeare'in o meşhur "Macbeth" adlı oyunu beni pek çok kavram ve durum hakkında yeniden düşünmeye sevk etti. İşte bunlardan biri: Kaderimizi yazan gerçekten bizler miyiz? Zamanında sadece bir general olan, fakat mutlu mesut bir hayat süren Macbeth'i ele alalım örneğin. O uğursuz üç cadı doğru zamanda karşısına çıkmasaydı, dostunu arkasından bıçaklayabilecek, misafirini en savunmasız anı olan uykusunda öldürebilecek kadar vahşi bir canavara dönüşür müydü ana kahramanımız? Ona ana kahramanımız diyorum ama oyunun adına olan saygımdan, yoksa burada piyesin seyrini değiştiren, kendilerine adeta tanrısal bir güç bahşedilmiş cadılar başrolde gibi görünüyor. Macbeth'in cadıları gibi hayatımızı etkileyen o kadar çok parametre var ki... Bizler ise sadece o değişkenlerin, çevremizde dönüp duran olayların oynattığı kuklalardan ibaretiz. Hatta Macbeth de hayatın bir gölge oyunu olduğunu anlattığı sahnesiyle bunun farkında gibi. Tabii burada kahramanımızın anlatmak istediği cadıların ve Lady Macbeth'in kendi hayatı üzerindeki etkisi ama aslında söylediklerimiz aynı kapıya çıkıyor. Onlar da Macbeth'in hayatındaki parametrelerden başka bir şey değiller çünkü. Düşünün bir, hayatımızdaki küçücük olayların o kadar büyük etkileri var ki üzerimizde! Mesela o gün hasta olduğu için işe gitmeyen bir kişi, şu sıralar gündemden düşmeyen terör saldırılarından birine kurban gidebilirdi, hasta olmasaydı. Ya da kendimden örnek vermem gerekirse, basit bir ders programı değişikliğiyle bana fiziği çok sevdiren hocamla tanışmamış ve bugün mühendisliği tercih etmemiş olabilirdim. Gördüğünüz üzere, bir insanla tanışmam ya da küçücük bir program değişikliği benim gelecekteki mesleğimi etkilemiş oldu. Ne kadar da garip değil mi? Hayatındaki kelebek etkilerinin kocaman sonuçlarını düşününce ve iplerin bu küçük küçük olayların elinde olduğunu fark edince insan bir hoş oluyor doğrusu. Oyunun beni üzerinde düşünmeye sevk ettiği bir diğer kavram ise ahlak. Ahlak, hayatımızı etkileyen parametrelerden biri, her ne kadar oyunda olayların seyrini değiştirmeye yeterli gelememiş olsa da... Macbeth'in kan dökmesini engelleyemedi belki fakat en azından gözünü iktidar hırsı bürümüş ve krallık tacını giyebilmek için her türlü alçaklığı yapmaya hazır bir adamın bile gün ortasında hayaletler görecek kadar delirmesine neden oldu. Çabası yine de takdire şayan bir nitelikte yani. Ancak, hayatımızı şekillendiren en büyük faktörlerden biri olmasına rağmen üzerinde düşünme zahmetine girmediğimiz, çok da sorgulamadığımız bir kavram ahlak. Bir iyi ve kötü, doğru ve yanlış meselesi... Fakat nedir bu iyi ya da doğru, neye göredir, kime göredir, nereden çıkmıştır? İşte bu tam bir muamma. Ben neden Macbeth'i kınıyorum, onu bir canavar olarak görüyorum mesela? Hırsı, bencilliği ve de hainliği yüzünden; fakat bunları kötü yapan ne, ne bu iyinin, kötünün kökeni? Sanırım bu soruları cevaplandırmak için tarihin derinliklerine inmemiz gerekiyor, ta insanların hayatta kalma şanslarını artırmak için yeni yeni topluluklar oluşturmaya başladıkları devirlere... Bir canlının başka bir canlının çıkarlarını da gözetmesi, çıkarları gözetilen canlı için diğeriyle bir grup oluşturmayı çekici hale getirir diye düşünüyorum. Bundan ötürü, topluluklar oluşturmak ve bu toplulukların devamlılığını sağlamak adına insanlarda iyi olma çabası zamanla içgüdüselleşmiş; toplulukları dağılma tehlikesine sokacak, uzlaşmazlıklara yol açacak davranışlar ise beyinlerimize kötü ya da yanlış damgasıyla kazınmış olabilir. Tabii ben aldığım eğitim ve ilgi duyduğum alanlar doğrultusunda önyargılı bir şekilde olaya sadece bilimsel bir açıdan yaklaşıyor olabilirim, ama nihayetinde bu sadece bir teori. Bir de "ahlakın pratik kazanç yanındaki konumu" konusu var. "Nereden çıktı şimdi bu?" diyeceksiniz belki. Ahlakın piyesle bağlantısı üzerinde düşünürken fark ettim ki, belirgin bir pratik kazanç elde ediyorsak bu kavramı kolayca ikinci plana atabiliyoruz. Mesela Macbeth bu taht savaşını kazanıp sonrasında ülkesinin yararını gözeten, iyi ve yetenekli bir kral olarak varlık gösterseydi, onca hainliğine ve döktüğü onca kana rağmen ona karşı takındığım tavır tamamen değişirdi. Onu iyi bir kral olduğu için haklı görürdüm muhtemelen. Zaten monarşinin hüküm sürdüğü pek çok coğrafi bölgede durum böyle değil mi? Bir padişah yahut bir kral rakip kardeşini öldürür, fakat iş yönetmeye geldiğinde işi eline yüzüne bulaştırırsa alacağı tek tepki yuhalama, tek unvan ise kardeş katili olur. Gel gelelim "Taht için, ülke için her şey mübahtır." anlayışıyla kardeş katlini yasallaştıran ll. Mehmet "Fatih" unvanıyla gönüllerimizdeki tahtına yerleşmiş bir hükümdar. Ancak ahlakın kendisinin de - tabii benim teorime göre - çıkar kökenli olduğunu düşünürsek kazanç durumunda ihmal edilmesi çok doğal bir durum değil de ne? Az evvel kendisinin de üzerimizde pek çok etkisinin olduğunu fark ettiğimiz pratik kazanç dahil, hayatımızın akacağı yön üzerinde Macbeth'in cadıları gibi söz sahibi olan pek çok direksiyonun olduğu, varmak istediğim nokta. Ahlak ile pratik kazanç arasındaki ilişki örneğinde olduğu gibi bazı öncelik sıralarına göre hayatımıza yön veren bu direksiyonlar, kimi zaman benimsediğimiz ahlaki anlayışlar, kimi zaman "kader" olarak adlandırma ihtiyacı duyduğumuz, bizim etki alanımız dışında gelişen olay ve durumlar. Ancak, bu parametrelerden bahsetmekle ne ahlak çerçevemizden vazgeçeceğiz ne de bize "Heyhat!" dedirten çeşit çeşit olayların önünü alabileceğiz. Hayatlarımızda bir dönüm noktası yaratmak değil - bunu istesem de başaramam zaten - amacım, sadece hayatımızın neye göre şekillendiği konusunda biraz da olsa farkındalık yaratabilmek.