PERDE ARKASI

İnsan, tek ve aynı anda farklı iki insan olabilir mi? İşte bu sorunun cevabı günümüzden yıllar önce 1966'da Ingmar Bergman tarafından yanıtlandı. Sadece bununla kalmayan Bergman, daha birçok psikolojik konu ve eğilimler üzerine yoğunlaşmış ve "sinemada psikoloji" tanımının belirlenmesinde büyük rol oynamıştır. Psikoloji ile sinemayı bu denli harmanlama başarısını göstermiş olan Bergman'ın kendisine göre en büyük başyapıtı Persona filmidir. Latince'de "maske", "karakter", "rol", "kişilik" gibi anlamlar taşıyan persona, bu sanat eserini seyirciye en iyi şekilde yansıtacak isimdir aslında. Gün geçtikçe her alanda gelişmekte olduğumuz yadsınamayacak bir gerçek olmasına rağmen, bu film günümüzde psikoloji ile ilgilenenlere hala bir ders niteliğindedir. Hatta ve hatta birçok okulda psikoloji bölümü öğrencileri bu filmi izleyerek yorumlamaktadırlar. Bunun sebebi ise filmin yönetmeni ve senaristi Ingmar Bergman'ın inanılmaz kurgusu ve filmin başrollerinden Liv Ullman'ın müthiş oyunculuğudur. Filmde, Aktris Elisabet Vogler(Liv Ullman) konuşma yetisinde hiçbir problem olmamasına rağmen bir tiyatro oyununda sessizliğe bürünmüş, ardından hayatı boyuca hiç konuşmamayı tercih etmiştir. İşte bahsettiğim müthiş oyunculuk burada devreye girmektedir ve bu oyuncu zaman zaman kendisini fazlasıyla rolüne kaptırmış, Bergman'a bile zor anlar yaşatmıştır. 1 ÖNGEN 2 Film, kurgu ve oyunculuk açısından mükemmel olmasına rağmen tam anlamıyla doyurucu değildir. Bunun sebebi ise her izleyenin kafasında adeta bir karadelik açıyor olması diyebilirim . Filmi aynı anda ve aynı ortamda on kişinin izlediğini varsayarsak on ayrı yorum çıkacaktır ortaya. Bu da, Bergman'ın anlatmaya çalıştığı maskenin ve kişilik bölünmesinin her insanda farklı bir tesiri olmasından kaynaklanır. Her insan farklı maskeler ardında gizlenir, farklı kişiliklere bürünür ve bu filmde kendi personası ile karşılaşır. Aslında her insan, taktığı maskenin farkındadır fakat bir türlü bu maskeden vazgeçememektedir. Toplumda yer tutmak isteyen insan, başkalarından onay almak için ya da kendini başkalarından gelebilecek zararlardan korumak için aslında kendisi olmayan bir kimliğe ihtiyaç duyar. Kurgusunu bu şekilde tanımlayabildiğim Persona aynı zamanda ses ve ışık açısından da türünün tek örneği niteliğindedir. Filmde kullanılan bazı sahne karartmaları o zamanın teknolojisine rağmen, karşımıza kusursuz bir şekilde çıkmaktadır. Bu olağan dışı sahne karartmaları ve ses efektleri, izleyicinin kafasında soru işaretleri bırakmakta ama aynı zamanda filme sıra dışı bir tat katmaktadır. Bütün bunların yanı sıra, filmin yoğunluğu karşısında yorulan izleyici kendini bir anda Hemşire Alma'nın (Bibi Andersson) anılarından bahsettiği sahnelerde bulabilir. Bu sahneler, izleyiciyi konu bütünlüğünden soyutlayarak filmin dışına itebilir. Her ne kadar favorim olmasa da, Hemşire Alma'nın plajdaki anısını anlattığı sahne, izleyiciyi tamamen filmden koparır ve onun kafasında başka bir film yaratır. Aynı zamanda sinema tarihinde eşine nadiren rastlayabileceğimiz bir örnek olan bu sahne bize erotizmi, herhangi bir çıplak unsur içermeden fazlasıyla yaşatır. Bergman'ın sinema anlayışı sayesinde, hakkında binlerce kelime yazmanın bile yetersiz olacağını düşündüğüm Persona benim için sinemada devrim niteliğindedir. Bütün bunlara rağmen, bu filmi çok az kişiye önerdim ve artık film önerilerim arasında olacağını düşünmüyorum. Çünkü insanların, günümüzden tam 49 yıl önce çekilmiş olan bu filme bakış açısı kötü yönde. Filmin siyah-beyaz olması, Hollywood sinemasına ait olmaması ve filmin sıkıcı bir çizgide ilerlemesi insanların bakışaçılarını kötü yönde etkilemekte. Ama sinemanın bize verdiği en büyük nimetlerden biri olan Persona, bence kesinlikle izlenmeli ve üstüne saatlerce düşünülüp yorumlanmalıdır. Aslında bütün bu yazıyı, filmi ve personanın gerçek anlamını özetleyebilecek tek söz yine Bergman tarafından söylenmiştir. "Birisi beni olduğum gibi severse, sonunda kendime bakmaya cesaret edebilirim, belki" (Ingmar Bergman) 2 ÖNGEN 3