SANDALYE VE SONUÇ

"Hayatta en büyük olaylar, bir sürü iyi düzenlenen küçük tesadüflerden doğar" demiş Henry Fielding. Ha öyle büyük olaylara, iyi düzenlemelere de pek gerek yok aslında. Sonuçta her bir rastlantı ya da tesadüf diye nitelendirdiğimiz küçük ayrıntılardan doğan olaylar, bir de bakmışız bizi biz yapmış. Böyle söyleyince havada kalıyor ama Şişhane'de yağmurlu bir günde geçen her hadise aslında söylediklerimi açıklar nitelikte. Öyküde olaylar Kalender adlı bir atın kişnemesi ile başlıyor ki bu da benim en çok ilgimi çeken bölüm olmuştur. Bunun sebebi aslında atın kişnemesi ya da kişnememesi ile ilgili birçok fikir sunulduğu halde, önemli olanın Kalender'in kişnemiş olmasıdır. Haldun Taner, Kalender'in kişnemesinin sebebini iki ihtimale bağlar. Birincisi Kalender'in ömrü boyunca kendini küçük gördüğü ve aynaya bakıp kendi büyüklüğünü fark edince şaşırması, ikincisi ise aynada gördüğü atın düşman olduğunu düşünerek tedirgin olmasıdır. Buna rağmen sözlerini şu şekilde tamamlar Haldun Taner: " Mamafih ister birinci ister ikinci ihtimal varit olsun, bunun o kadar önemi yoktur... Kalender KİŞNEDİ." Yani der ki önemli olan niye olduğu değil aksine sonuçtur. O zaman aslında her "sonuç" yeni bir "başlangıç"tır başka bir neden için. Bunu neden mi anlattım? Kalender'in yaşadıkları Aristoteles'in rastlantı ve nedensellik ile ilgili verdiği bir örnekle çok yakından benzerlik gösteriyor çünkü. Olay bir sandalye üzerine kurulmuş. Eğer terk edilmiş bir yerde oturulacak durumda bırakılan bir sandalye görürsek, oturmamız bir rastlantıdır. Çünkü sandalye oturalım diye oraya bırakılmamıştır. Çünkü sandalyenin neden orada olduğunu bilmiyoruz. Sadece sandalyenin yakınından geçen biri sandalyeye oturursa sonucunda gerçekleşen olayı bilebiliriz. Aslında biz sandalyenin niye orada olduğunu bilmediğimiz gibi bir amacı olup olmadığını da bilmiyoruz ama "sonuçta" olay gerçekleşmiştir. Yani bu bir "rastlantıdır" der Aristoteles. Aynı Kalender'in başından geçen hangi olayın kişnemesine neden olduğunu bilmediğimiz gibi sandalyenin de neden orada olduğunu bilmiyoruz. Sonuçta rastlantısal neticeler belli: Kalender KİŞNEDİ ve sandalyeye biri OTURDU. Sonuç olaya, olayda yeni hadiselere neden oldu. Peki rastlantıya neden bu kadar önem verilmiş? Aristoteles'ten Haldun Taner'e kadar rastlantıdan bahsedilmesi bence sebebi bilinemeyen ve açıklanamayan durumların yarattığı gizemin yanında hayatımıza da yön veriyor olmaları. Yine Şişhane'den girelim konuya. Kalender rastlantısal bir şekilde kişnemese, Süheyl ve Serap karşılaşmaz, Martin Argusyan açık eksiltmeyi kaçırmaz, Brezilya'dan Lorenzo Türkiye'ye göndermek istediği malı gönderir ve Hamburg'da Alois Morgenrot'un düşlediği ticareti gerçekleşmezdi ya da belki bambaşka şeyler olurdu. Sizin de fark edeceğiniz üzere küçücük bir kişneme sonucu dünyanın her bir noktasındaki değişiklikler aşikar. Her olayın birbirine zincirleme bağlanması kişneme sonucunda gelişen her olayın aslında rastlantı olmadığını gösteriyor. Her ne kadar Süheyl ile Serap yıllar sonra karşılaşmış olmalarını bir tesadüfe bağlamış olsa da aslında karşılaşmaları Kalender'in kişnemesinin ürünü. Onların tercihleri dışında gelişmesi olayın aniden ortaya çıktığını göstermiyor maalesef. E o zaman diyebiliriz ki aslında Kalender de öylesine kişnemedi ve kişnemesi rastlantı değildi. Olaylar bu aşamada karışmaya başlamış olabilir ama "sonucun" önemli olduğunu baştan beri Haldun Taner başta olmak üzere Aristoteles de söylüyor. Rastlantılar ile alakası olmasa bile arasında bağ kurduğum için söylemem gerektiğini düşünüyorum. Leonardo DiCaprio'nun Başlangıç adlı filmini izlediyseniz, filmde bilinçaltının tüm katmanlarının iç içe girmiş olduğunu ve katmanlardaki en ufak değişikliğinin sonucunun yeni bir "başlangıç" olduğunu görürsünüz. Aynı filmde olduğu gibi Şişhane'de yağmurlu bir günde geçen her olay aslında kendinin sonucu ama diğerinin "başlangıcı" olmuştur. 21 yıllık iş hayatı boyunca belki Kalender binlerce kez kişnemiş ama hiçbirinde böyle bir sonuç ile karşılaşmamıştır. Öyle ki "kişnemek" olarak nitelendirdiğimiz küçük bir rastlantı (!) , nelere sebep olmuştur. Dünyanın bir yerinde yaşanan basit bir hadise, başka olayların nedenselliğini oluşturmuştur. Diyebilirim ki hayat bir yönüyle basitken aslında bir o kadar da karmaşıktır. Bazen çok da kurcalamamak sonuca odaklanmak lazım.