Gençlik, Güzellik, Sanat ve Dorian Gray

Sanat beş harfli, iki hece, ortalama Türkçe kelimelere göre nispeten kısa kelime... Oysa gerçek anlamını anlamak, sanatın ne olduğunu somutlamak ne kadar zor. Yüzyıllardır sanat için milyonlarca tanım yapılmış. Bunları fırsat buldukça okumaya, anlamlandırmaya, anlamaya çalışırım. Hatta bunları harmanlayarak "sanat"ın tanımını kendi kelimelerimle bir cümleye indirgemeye çalıştığım da doğrudur. Ne var ki elimdeki kelimelere dönüp baktığımda tanımım tam bir hayal kırıklığıydı. Birbirinden bağımsız, tutarsız, kötü bir cümleden başka bir şey değildi elimde olan. Bu tecrübeden sonra sanatı "içgüdüsel" olarak anlamlandırmanın doğru olacağına karar kıldım. Ne de olsa sanatın başlangıcı kabul edilen mağara resimleri de "içgüdüsel" eserler değil miydi? Elbette ki estetik, güzellik tasası olmayan mağara adamının kaygılardan bağımsız yaptığı bu eserleri nedeniyle bugün birçok tanımın temelini oluşturan bu kavramları inkar edecek değilim. Tersine sanatın içimizde oluşturduğu güzel duygular nedeniyle güzellikle olan organik bağı kaçınılmazdır. Ne var ki farklı kavramları odak olan "sanat" tanımı için kendimi "sanatçı" tanımını tekrar sorguluyor olarak buluyorum. Oscar Wilde, Dorian Gray'in Portresi'nde yaptığı sanat tanımıyla, hatta farklı karakterler üzerinden yaptığı farklı sanat tanımlarıyla, sanat ve sanatçı üzerine okuyucuyu düşündürüyor. Sanat güzellikten başka bir şey değildir. Güzellik ise gençlikte gizlidir. Gençlik güzelliğin yapı taşı hatta güzele ulaşmanın ön koşuludur. Wilde, bu düşünceleri Dorian Gray'in Portresi boyunca okuyucuya hatırlatmakla kalmayıp bu düşünce üzerinde okuyucuyu kitap boyunca ve kitaptan sonra yoğun bir biçimde düşündürüyor. Dorian Gray'in Portresi'nde kitabın ilk sayfasından itibaren göze batan unsurlar şunlar olsa gerek: Gençlik ve güzellik. Ressam Basil, portrelerinde model olarak kullandığı Dorian Gray'i güzelliği nedeniyle seçmiştir. Basil dahil kitaptaki karakterlerin tümü tablonun güzelliğinin sırrını Dorian Gray'in güzelliği olarak görür. Tablonun güzelliğinin altında yatan neden Basil'in yeteneği veya yaratıcılığı değil, genç Dorian'ın güzelliğidir. Tabloyu sanat eserine dönüştüren model Dorian olarak işlenmiştir. Durum bu şekilde işlenince de "öyleyse bu tablonun sanatçısı kim?" sorusu geliyor ilk olarak akıllara. "Sanatçı" kavramını sorgulamaya başlıyoruz. Tabloyu yaratan Basil mi yoksa tablonun bu şekilde olmasını sağlayan Dorian mı? Klasik sanat felsefesinin tanımlarını temel alırsak elbette ki bu soruya Basil yanıtını vermek içten değil. Ne var ki güzellikle bu derece bağdaşlaştırılan bu sanat anlayışında Dorian Gray'e sanatçı demek o kadar da yanlış gelmiyor. Ne de olsa Dorian Gray'in olağanüstü çekiciliği olmasaydı böyle bir eserin ortaya çıkması söz konusu bile değildi. Ne var ki bunu öne sürerek işin içinden çıkmak o kadar da kolay değil. Çünkü bu sefer de şu soru bırakmıyor yakanızı: Bu güzelliği tuvale döken bir ressam olmasaydı da tablonun varlığı mümkün olmayacaktı. O halde sanatçı Basil midir? Kitapta özellikle Dorian'ın ilgilendiği bir başka unsur daha göze çarpıyor. O da güzelliğin kaynağı olarak görülen "gençlik". Dorian ve Lord Henry eserin güzelliğinin Dorian'ın gençliğinden kaynaklı güzelliği olduğunu düşünürken, ressam Basil'in en korktuğu şey Dorian'ın ruhunu kaybetmesidir. Basil Dorian'ın ruhu sayesinde eserinin bu derece başarılı olduğuna inanmaktadır. Bununla birlikte Dorian gençlikten gelen güzelliğe o kadar inanmıştır ki portrenin genç kalıp kendisinin yaşlanacağı düşüncesine katlanamaz hale gelir. Öyle ki, portrenin yaşlanıp kendisinin genç kalmasını istemeye kadar götürmüştür bu gençliğe olan 1 Çavuş, 2 düşkünlüğünü. Peki, eğer portre yaşlanıp Dorian genç kalsaydı sanata ne olurdu? Sanattan bahsetmek mümkün olur muydu? Elbette ki mümkün olmazdı. Çünkü o tablo artık Basil'in yarattığı tablo olmayacaktır, Dorian'ın güzelliği de tabloda kalmadığına göre sanattan bahsetmek mümkün olmayacaktır. Elimizde sadece kendiliğinden yaşlanan korkunç bir tablo ile hep on yedi yaşında gözüken dolayısıyla her yaşın güzelliğini tadamayacak Dorian'dan başka bir şey kalmayacaktır. Dorian Gray'in Portresi aslında sanatın farklı tanımlarını içinde barındıran, bunların sorgulanmasını sağlayan bir eser. Farklı karakterler üzerinden sanatı farklı bakış açılarıyla ele alıyor. Her ne kadar Wilde'ın sanat dünyası güzellik ve estetikle sınırlanmış gibi dursa da satır aralarında bu bakış açısının uç noktalarda benimsenmesine olan eleştirileri de göz ardı etmemek gerekir. 2